Cynllun gweithredu daearyddiaeth - Arolwg Ordnans - Ordnance ...
Cynllun gweithredu daearyddiaeth - Arolwg Ordnans - Ordnance ...
Cynllun gweithredu daearyddiaeth - Arolwg Ordnans - Ordnance ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Mapio Papousta: defnyddio GPS i<br />
fapio llwybr hanesyddol yn Ayios<br />
Theodoros Agrou, Cyprus Dr Robert Barratt<br />
barratter@aol.com<br />
Cyflwyniad<br />
Mae’r erthygl sy’n dilyn yn trafod her lleoli a mapio llwybr crefyddol a hanesyddol ym mhentref Ayios<br />
Theodoros Agrou, yng Nghyprus (map 1, ffotograff 1), trwy ddefnyddio technoleg System Lleoli<br />
Byd-eang (GPS). Menter addysg gymunedol oedd hon, a luniwyd gyda Chymdeithas Bentrefol<br />
Ayios Theodoros Agrou fis Ionawr 2006. Y bwriad<br />
oedd ceisio mapio llwybr crefyddol coll o eglwys<br />
Uniongred Groeg y pentref, Panayia Kivotos, i<br />
gopa Mynydd Papousta gerllaw (ffotograff 2). Yn yr<br />
oesoedd a fu, fe gerddai pawb yn y pentref, gan<br />
gynnwys y plant, ar hyd y llwybr hwn ar y dydd<br />
Mawrth a ddilynai Sul y Pasg (ffotograff 3). Nid yw’n<br />
hysbys pa bryd y cychwynnodd y seremoni hwn,<br />
nac yn wir, y tro olaf y cerddwyd y llwybr. Mae’r<br />
eglwys yn dyddio’n ôl i’r 16eg ganrif ac mae’n<br />
berchen ar eicon crefyddol unigryw sy’n dyddio’n ôl<br />
i’r 17eg ganrif; byddai’r pentrefwyr yn cludo’r eicon<br />
i’r copa ar gyfer addoli (ffotograff 4).<br />
Cwblhawyd y prosiect cyfranogol hwn<br />
ym mis Awst 2006, gyda thri aelod hŷn o’r<br />
pentref a dau fachgen yn eu harddegau<br />
(y ddau ohonyn nhw â theidiau a neiniau<br />
yn byw yn y pentref, ond rhieni oedd<br />
wedi ei adael yn eu hieuenctid, fel llawer<br />
o rai eraill). Roedd un o’r bechgyn wedi<br />
clywed am y llwybr a’i arwyddocâd<br />
i’w bentref ond nid oedd erioed wedi<br />
cerdded y llwybr o’r blaen. Roedd Nikitas,<br />
oedd yn eu tywys, yn un o aelodau hŷn y<br />
pentref ac yn cofio’r llwybr o’i ieuenctid.<br />
20 newyddion mapio Rhifyn 31 gaeaf 2006<br />
www.ordnancesurvey.co.uk/addysg<br />
1<br />
2<br />
3<br />
Gan y rhoddwyd y gorau i ddefnyddio’r llwybr ar<br />
ddechrau’r 1970au, roeddem yn ansicr a fydden<br />
ni’n gallu dod o hyd iddo, ac yn wir, a fyddai’n dal<br />
i fod yn ddi-dor ac a fyddai’n bosib ei gerdded.<br />
4<br />
Dechreuodd y llwybr yn wreiddiol ger eglwys y<br />
pentref (ffotograff 5) a dilynodd lwybrau’r pentref<br />
i’r mynydd. Yna, croesodd ochr dde-ddwyrain y<br />
mynydd i’r copa, gan ddychwelyd ar ochr ogleddddwyrain<br />
y mynydd, yn ôl i’r pentref. Mae safle<br />
hanner cylch o garreg ar y copa a adnabyddir fel<br />
yr eglwys (ffotograff 3). Pe byddai’n bosib dod o<br />
hyd i’r llwybr a’r eglwys ar y copa, y bwriad oedd<br />
creu cyfeirbwynt digidol a chofnod ffotograffig<br />
o’r llwybr. Yn ddiweddarach, byddai taith rithwir<br />
annibynnol o’r llwybr yn cael ei chreu ar gyfer<br />
canolfan ddiwylliannol newydd y pentref.<br />
5<br />
Ayios Theodoros Agrou<br />
Mae pentref Ayios Theodoros Agrou yn rhanbarth Pitsilia y gadwyn<br />
fynyddoedd Troodos. Mae yno boblogaeth barhaol o tua 100. Dyma pentref<br />
uchaf Cyprus ond dau, tua 1 000 m uwchben lefel y môr. Mae’r pentref<br />
yn swatio wrth droed Papousta, tua 1 552 m uwchben lefel y môr. Mae’r<br />
mynydd yn un o saith copa uchel yn y gadwyn fynyddoedd. Gellir cyrraedd<br />
y pentref ar ffyrdd da, ac mae tua 50 km o Lefkosia a 30 km o Limassol.<br />
Dim ond tair eglwys sydd yng nghalon y pentref bellach, Sant Theodor,<br />
Sant George a Panayia Kivotos; roedd saith yno yn y gorffennol.<br />
Lleihau wnaeth poblogaeth y pentref dros y blynyddoedd, fel eraill<br />
yng Nghyprus, wrth i bobl ifanc adael y pentref i ddod o hyd i waith yn<br />
Lefkosia a Limassol. O ganlyniad, poblogaeth sy’n heneiddio ac economi<br />
amaethyddol ar drai sydd yn y pentref nawr. Mae llawer o deuluoedd y<br />
pentref bellach yn byw yn y dinasoedd ac yn dychwelyd yno yn yr haf<br />
i’w hen gartref teuluol, llawer ohonyn nhw erbyn hyn yn gartrefi gwyliau.<br />
Mae’r pentref heddiw’n wynebu’r her o gadw’i etifeddiaeth ddiwylliannol<br />
a goroesi fel cymuned hyfyw. Ffurfiodd y pentref ei Gymdeithas Cyfeillion<br />
Ayios Theodoros Agrou ar ddechrau’r 1980au. Mae’r Gymdeithas,<br />
y mae ei haelodaeth yn cynnwys aelodau o deuluoedd y pentref yn<br />
bennaf, llawer ohonyn nhw’n byw i ffwrdd erbyn hyn, yn weithgar mewn<br />
prosiectau adfywio cymunedol a chodi arian. Er enghraifft, fe adeiladodd<br />
siop goffi sy’n ffynnu a chanolfan ddiwylliannol newydd, yn ogystal â<br />
phlannu coed a chynnal digwyddiadau cymdeithasol eraill. Mae’r pentref<br />
yn awyddus i ddatblygu economi cynaliadwy wedi’i seilio ar dwristiaeth<br />
o ryw fath. Mae rhai pentrefi gerllaw wedi sefydlu amaeth-dwristiaeth,<br />
gydag anogaeth llywodraeth Cyprus. Mae llywodraeth Cyprus yn hybu<br />
amaeth-dwristiaeth, sy’n rhoi profiad o ffordd o fyw traddodiadol y pentrefi<br />
gwledig i dwristiaid (http://www.agrotourismcy.com/cyagro.htm). Ystyrir<br />
y gallai’r prosiect hwn gefnogi’r pentref i ddatblygu ei economi twristaidd<br />
ei hun, tra’n cadw ei etifeddiaeth ddiwylliannol. Er enghraifft, y gobaith<br />
yw y bydd gwestai mewn pentrefi cyfagos yn ychwanegu’r llwybr hwn at<br />
eu portffolio presennol o lwybrau cerdded ar gyfer ymwelwyr.<br />
6<br />
Ailddarganfod llwybr hanesyddol<br />
Oherwydd natur y tir a’r tymereddau uchel (dros 34°C ym mis Awst weithiau),<br />
dechreuodd y cerddwyr am 7 am, toc wedi’r wawr; cymeron nhw 2½ awr i<br />
gwblhau’r llwybr. Rhoddwyd cyfrifoldeb gwahanol i bob unigolyn. Roedd y<br />
rhain yn cynnwys cymorth cyntaf, mewnbynnu data cyfeirbwyntiau i’r GPS,<br />
tynnu ffotograffau, dod o hyd i’r llwybr a bod yn ymwybodol o beryglon.<br />
Roedden nhw hefyd yn cofnodi data megis uchder, cyfeiriad teithio, pellter<br />
a deithiwyd a’r amser a gymerwyd i’w deithio. Mae yna lawer o nadroedd<br />
gwenwynig yn yr ardal, felly roedd angen i bawb gario ffon. Roedd deunydd<br />
www.ordnancesurvey.co.uk/addysg newyddion mapio Rhifyn 31 gaeaf 2006 21