Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
QAMUSİ TÜRKİ<br />
ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ETİMOLOJİK İŞ APARAN<br />
HƏSƏN BƏY HADİ<br />
TƏBRİZ<br />
2008
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
a a. 1. sevgi ilə çağıma səslərindəndir. - a mənim sevgilim. -<br />
a gözümün bəbəyi. 2. hirslə, qəzəblə çağırma<br />
səslərindən. - a canım, böylədə iĢ olar. 3. ĢaĢmana<br />
səslərindən. - a bu nə gözəl. - a bu nədir. 4. bıqmağı,<br />
doymağı bəlirtən səs. - a bu çox oldu. 5. da. yükləmə,<br />
tə'kidi göstərir. - verərər a, öz malıdı: verərər da, öz malıdı.<br />
- satar a, nədən satmasın. 6. da. ititməyi, tələsməyi, istəyi<br />
vurqulayan, göstərən səs. - gəl a !. gəl da !. - yazsanız a:<br />
yazsanız da.<br />
ab (ap op. ob. yob. yop: çoxluğu göstərən sözlər).<br />
abad avad. ovad. 1. ovlaq. nərsənin yığvasını, bolluğunu,<br />
çoxluğu göstərən söz. 2. uvat.<br />
abadanlıq avadanlıq. bolluq. islik. varavanlıq.<br />
abadanlıq bayınlıq. baynalıq. bayındırlıq1. abadlıq.<br />
abadlamaq diriltmək. Ģənləndirmək.<br />
abadlıq bayınlıq. baynalıq. bayındırlıq1. abadanlıq.<br />
abaqa yapaqa. abqa. yapqa. 1. istək. istənilən, görülən nərsə. -<br />
sənin abağan nədir. 2. oya. məĢquliyyət. - özüvə bir<br />
abaqa seçdə, oyasız qalma.<br />
abalıq yeldirmə. yəldirmə. manto. (qadınların gen, bol eĢik<br />
geyimi).<br />
2 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
abamaq ablamaq. avamaq. avlamaq. tıymaq. tıqmaq. qapamaq.<br />
yapamaq. mən' edmək.<br />
aban abın. avan. ulu. yüksək. ali.<br />
abandırmaq yapandırmaq. çökərtmək. ıxlamaq. xıxlamaq.<br />
abanlamaq yapanlamaq. 1. iĢləmək. iqdam edmək. 2. kullamaq.<br />
iĢlətmək. 3. iri iri addımlamaq. addımlayaraq ölçmək.<br />
abanmaq yapanmaq. 1. qapanmaq. çulqanmaq. çökünmək.<br />
üzərinə düĢmək. - nə mənim üstümə abanmısan. 2.<br />
əğilmək. salqınmaq. sarqınmaq. - potuĢqadan abanıb<br />
baxdı. 3. geniĢləmək. açılmaq.<br />
abansız apansız. avansız. ansız. ansızın. birdən.<br />
abdal sapaq. sarsaq. bonğ. bon. avanaq. ĢaĢıq. ĢaĢqın.<br />
abdəstxana ayaq yol.<br />
axmaq. savuruq. əğli uçmuĢ. çapıq. səfeh.<br />
abı abu. böyükləri çağırmağa sayqı sözü. dadaĢ. qərdəĢ. -<br />
abım bura buyurun.<br />
abın aban. avan. ulu. yüksək. ali.<br />
abırqa bax > qabırqa.<br />
abırlı qısrıq.<br />
abısıt absın. absıt. (< abamaq: gizlətmək). gizli.<br />
3 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
abqa abaqa. yapaqa. yapqa. yapaq. 1. istək. istənilən, görülən<br />
nərsə. - sənin abağan nədir. 2. oya. məĢquliyyət. - özüvə<br />
bir abaqa seçdə, oyasız qalma.<br />
ablaq əbləq < albağ. rəhbərəh.<br />
abluqa yapluqa. yapalqa. quĢaq. mahasirə.<br />
absın absıt. abısıt. (< abamaq: gizlətmək). gizli.<br />
absıt absın. abısıt. (< abamaq: gizlətmək). gizli.<br />
abşar Ģəlalə. çağla. çalğa.<br />
abu abi. böyükləri çağırmağa sayqı sözü. dadaĢ. qərdəĢ. -<br />
abım bura buyurun.<br />
abuqsapuq saçmasapan. həzəyan.<br />
aburçubur 1. qıvırzıvır. 2. hapursapur. abuqsapuq. saçmasapan.<br />
həzəyan.<br />
abur obur. doymaz. qarımpa. - abur obur: obur çobur. - abur<br />
çopurun biridi bu gədə.<br />
abyar kömək. yardım. vasitə. - abyarsız varmaq olurmu. -<br />
abyarın qırılsın.<br />
acar {(c z ) (< acırtmaq)}.açar. ahar. axar. ağlıq. düzgün.<br />
sılağ. sığal. cıla. pərdax.<br />
acarlamaq axarlamaq. aharlamaq. cilalamaq. sığallamaq. açmaq.<br />
sılağlamaq. sığallamaq. cılalamaq. pərdaxlamaq.<br />
4 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
acdamaq acın ilə dəğirman daĢının diĢlərin açıb, ititmək.<br />
acgöz 1. ac. acur. azur. azqın. 2. yutuq. utuq. ütük. tamahkar.<br />
acıdan qoraq. qora. yaxan. yandıran.<br />
aciko qıcıka. xərdəl otu. qazvəl.<br />
acı 1. dadlı olmayan. - acı su: içilməz su. 2. pis. iti. yaxĢıqsız.<br />
oxarsız. qaba. sərt. - acı söz. 3. tünd. cik. çığrı. - acı səs.<br />
4. acıq. ağrı. incik. sızı. dərd. kədər. 5. acıq. müsibət.<br />
matəm. yas. öc. intiqam. 6. əvəz. təlafi. - acı çıxarmaq:<br />
öclənmək. intiqa almaq. təlafi edmək. 7. sancı. ağrı. 8. tərs.<br />
ətacı. əqit. əkit. əqti. əgti. - əkti söz. 9. dadlı olmayan. -<br />
acı su: içilməz su. 10. acın. yanıq. yanqı. yanı. təəssüf. -<br />
yanıq ki çatmadı baĢa yaĢamı, xoĢ günlər ilə. - min yanıqla<br />
bildirməliyəm ki. - bu iĢlərə yanıq yox. - indi yanıqdan kar<br />
çıxmaz. 12. ağrı. sancı. inci.<br />
- acı su: quyu suyu.<br />
- çox sıxıntı, acı çəkmək: qan qusmaq.<br />
- acı təpədən çıxmaq: təpəsindən tüstü çıxmaq. çox acı<br />
çəkmək.<br />
- quyruq acısı: öcü alınmamıĢ keçmiĢ acı. - onun bir quyruq<br />
acısı vardır.<br />
5 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
acıqdırmaq sanğlatmaq. təngitmək. təngə gəitmək. çəktirmək.<br />
dəlirlətmək. hirsləndirmək.<br />
acıq acı. 1. yas. müsibət. matəm. 2. ağrı. acı. incik. sızı. dərd.<br />
kədər. 3. azıq. nifrət. kin.<br />
acıqlamaq 1. acmaq. - tanertən ağızalma yeyən, quĢluqa acığar. 2.<br />
yasa batmaq. - qadıncağız acıqlandı.<br />
acıqlandırmaq cinlətmək. qızdırmaq. yügrütmək. - əğlənmək üçün üçün<br />
birin qızdırmaq.<br />
acıqlanmaq yügrünmək. qızıĢmaq. acğılmaq. yaslanmaq. yaslı<br />
olmaq. matəmə batmaq.<br />
acıqlıq əqtilik. əkitlik. kəkrəs. gəsis.<br />
acıqlı 1. acınacaqlı. fəci'. 2. hirsli. taqın. darğın.- darğın<br />
gördümdən heç bir nə söyləmədim.<br />
acıqmaq aĢıqmaq. tələsmək.<br />
acıqtırmaq aĢıqtırmaq. tələstirmək.<br />
acil < aşıl. məzə. xırım xırda qarıĢıq quru yemiĢ. tənəqqülat.<br />
acılanmaq qussələnmək. darılmaq. darıxmaq.<br />
acılı acın. ağrılı. sancan. incikli.<br />
acılıq 1. kəkrəlik. dil burma. sərtlik. əkĢilik. 2. qussə. kədər.<br />
mərarət. - acılığı içindədir.<br />
6 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
acımaq acınmaq. 1. yanılmaq: yanıqmaq. yanğmaq. yanmaq.<br />
heyiflənmək. təəssüflənmək. 2. kəkrəmək. dil burarcak<br />
əkĢimək. əkĢiyib qabarmaq. təxmir olmaq. 3.<br />
təəsüflənmək. rəhmə gəlmək.<br />
{ şəmsəddin sami yazır: ağrımaq ilə acımağın ayrımı buki:<br />
ağrı, dərin olur. acıma, üzdən olur. sızımaq, sınırlarda, gah<br />
gah tutan ağrıdır}- onun yoxluğuna içdən yanıldıq.<br />
- acımıyaraq qoymaq, vermək, edmək: bağıĢlamaq. bəzl,<br />
fəda edmək. əsirgəməmək. qıymaq.- parasın qıyamır. -<br />
parasına qıyıb bu kitabı almadı.<br />
acımtıraq əqit. əkit. əqti. əgti. kəkrə. gəs. - əkti yemiĢ. - acımtıraq<br />
əkşi: kəkrə. dil burar.<br />
acın acı. yanıq. yanqı. yanı. təəssüf. - yanıq ki çatmadı baĢa<br />
yaĢamı, xoĢ günlər ilə. - min yanıqla bildirməliyəm ki. - bu<br />
iĢlərə yanıq yox. - indi yanıqdan kar çıxmaz.<br />
acın acılı. ağrılı. sancan. incikli.<br />
acın dəğirman daĢının diĢlərin açıb, ititmək üçün çəkiĢ.<br />
acınacaq - acınacaq, yaxışmaz durum: yazıq.<br />
acınacaqlı acıqlı. fəci'.<br />
acındırmaq əsirqətmək. rəhmə gətirmək.<br />
7 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
acınmaq acımaq. yanılmaq: yanıqmaq. yanğmaq. yanmaq.<br />
heyiflənmək. təəssüflənmək. - onun yoxluğuna içdən<br />
yanıldıq.<br />
- acınmadan qılınmaq: qıymaq. qədər edmək. qıyına<br />
(zülmə) muzayiqə edməmək, qısırqanmamaq. - fələk mənə<br />
qıydı. - suçsuz birinə nasıl qıyarım.<br />
acırqa rəhmət. məğfirət.<br />
acırqanamaq rəhm edmək.<br />
acısız 1. ağrısız. sancısız. incisiz. 2. bayıtmaqla (bihuĢlatmaqla).<br />
aparılan operasiy, əməl.<br />
acışan acı görən. acıĢqan.<br />
acışdırmaq uzaĢdırmaq. azıĢdırmaq. ititmək. hiddətləndirmək.<br />
acışma göynük. sızak. sızıĢ.<br />
acışmaq uzaĢmaq. azıĢmaq. itiĢmək. qızıĢmaq. qutruĢmaq.<br />
acıtan zalim.<br />
hiddətlənmək.<br />
acıtmaq 1. talamaq. dalamaq. dağlamaq. yaxmaq. qavurmaq. -<br />
ısırqan daladı, əbə köməçi yaladı. 2. qabartmaq. təxmir<br />
edmək. 3. əqĢitmək. əkĢitmək. təxmir edmək.<br />
bayatlatmaq. 1.<br />
acıtmaq sancmaq. incitmək. (> acidənfars).<br />
8 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
acıyan rəhman. mərhəmətli. müĢfiq.<br />
ac 1. istək. yaxıĢ. xahiĢ. 2. acgöz. acur. azur. azqın. - ac<br />
göz: gümüş göz: paradan baĢqa gözünə bir nə girməyən. 3.<br />
yeməksiz. 4. az. tamahkar. həris. yoxsul. fəqir. kasıb.<br />
möhtac.<br />
- ac doyurmaq.<br />
- ac göz: taya cocuğu.<br />
- ac göz: ac qılıq, xəsiyət: azıq. xəsis.<br />
- azıqlığı burax qıl.<br />
- gözü aclılıq: soğumsızlıq. doymazlıq. tamahkarlıq. təmə'.<br />
acranğ acıranğ. acırınğ. acrınğ. (< acı). 1. həlakət. bəla. (><br />
azrənğfars). 2. qussə. qayğı.<br />
acur azur. azqın. 1. Ģəhvətli. 2. ac. acgöz.<br />
aç - açbağ: həll o fəsl. rətq o fətq. həll o əqd.<br />
açaq 1. daĢ olmamıĢ nərsə. daĢın qarĢıtı: topraq. 2. aĢaq.<br />
malat. 3. xəkə. oğuntu. topraqsin. - kömür açağı. 4. (açıb<br />
arıdıb təmizləyən nərsə). sabın.<br />
açal açıl. açıq. dik olmayıb alçaq yer. düĢük. döĢək.<br />
açan 1. yarıcı. yarcı. ayıran. yaran. paralayan. kəsən. 2. çözən<br />
(> suzan). yaxan. əridən. çözər. qodaz. çözərtən.<br />
közərtən. çökürtən.<br />
9 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
açan açar. nəĢtər.<br />
açanğ ani.<br />
açar 1. açan. nəĢtər. 2. aĢar. amil. 3. ücrət. müzd.<br />
açar acar. 1. sılağ. sığal. cıla. pərdax. 2. iĢtahı açan nərsə.<br />
turĢi. 3. iĢtah verici.<br />
açbağlamaq həll o fəsl edmək.<br />
- qutluluq, səadət himi, rəmzi, haçarı: qurqut. qorqut.<br />
açdırmaq qazıtmaq. eĢdirmək.<br />
açdırmaq9 əkilməmiĢ, xam yeri iĢləmək.<br />
açdırmq aĢdırmaq. eĢdirmək. qazdırmaq.<br />
açıcı qutaran. xilaskar.<br />
açığına göz görə. əyan.<br />
açıqdan ələnən. - ələnən dedi: açıqdan dedi.<br />
açıqına açqala. aĢqara ( r l ) aşqala. yırqın. yırtığına. bəllək.<br />
açıq 1. dəniz açığı: engin. 2. # iç. dıĢ. yad. için qarĢıtı. -<br />
açıqdan adam alınmır. 3. boĢ. iĢsiz. 4. iyəsiz. yiyəsiz.<br />
sahabsız. issiz. 5. (dəngli nərsədə olan) kəsir. kəsr.<br />
nüqsan. - budcə açığı. - açığı çıxdı: çatıĢmamazlıq üz<br />
verdi. 6. meydan. 7. aylıq. aylaq. - aydədəyə qonaq<br />
olmaq: aylıqda yatmaq. aylaqda yatmaq. açıqda yatmaq. 8.<br />
ənğliz. uzun. 9. Ģux. oynaq. 11. aĢqar. aĢqal. açqal.<br />
10 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yırıq. bəlli. 12. aralıq. aralı. seyrək.- aralıq diĢ. - açıq ağız:<br />
ĢaĢqın. - ağzı açıq: ĢaĢıq. çaĢqın. avanaq. mat mə'təl. -<br />
dəniz açığı: engin. əngin. orta. ulu orta. - başaçıq: sərbəst.<br />
qorxmaz. - gözü açıq: gözü yolda. 13. tıxanmamıĢ.<br />
pozuqmayan. iĢlək. 14. bəlinğ. aĢkar. 15. yayıq. yayvan.<br />
məbsut. gülər. gülən. bəĢĢaĢ. küĢada. məftuh. geniĢ.<br />
yavan. yayvan. bol. yayılmıĢ. münbəsit. darıxmaz. dar<br />
olmayan. paraq. çatlaq. yırıq. cırıq. yarıq. fərax. - ağzı<br />
açıq: sarsaq. ağzı yayvan. boĢboğaz. ağzı gəvĢək. gəvəzə.-<br />
küşada qapı. - küşada əl. - gülər üz. - üzə gülər bir boya.<br />
16. yası. yassı. basıq. müstəvi. basılıb əzilmiĢ kimi. 17.<br />
yal. yalın. çıplaq. 18. ələni. aĢgara. saxlzmsızın.<br />
gizlimsizin. qapaqsız. bəlli. əyan. 19. toruq. doruq.<br />
duruq. saf. turuq. turu. duru. bərraq. saf. 20. quru.<br />
çıplaq. lüt. döĢənməmiĢ. - quru yer. - quru söz. - quru<br />
taxda. 21. alarğa. - açıq yemək: giriĢ (antirə) yeməyi. -<br />
yoğur yemək: quyuq (əsl) yemək. - toxluq: toxbasar: son<br />
yemək (deser). 22. (yer) güĢad. ova. 23. aĢgar. günəĢ<br />
kimi. - bu iĢ çox açıqdır: günəĢ kimidir. - ara açıqlığı:<br />
narazılıq. 24. açal. açıl. dik olmayıb alçaq yer. düĢük.<br />
döĢək. 25. bolağan. yalluz. yelpənək. cıf. əclaf. 26. avat.<br />
11 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
göstərli.<br />
- açıq sarı: kibriti.<br />
- əli, qapısı açıq: əkməğinə qoç. səxi.<br />
- duru su. - açıq don: torı don.<br />
- açıq duri.<br />
- açıq, iri addım: dəvə dabanı.<br />
- açıq təmiz: arın sağın.<br />
- açıq qapılı: qonaqçıl.<br />
- açıqdan göstərilməyən: qapalı. müğəlləq. mərmuz.<br />
mübhəm. - orasını qapalı keçdi. - bu tümlə (cümlə) çox<br />
qapalı. - qapalı söz. - qapalı bazar, dosluğu pozar.<br />
- bəxdi açıq: yazqulu. yazıqlı. talehli.<br />
- yayıq danıĢıq: hər tərəfli.<br />
açıqqöz çalağ. itik. huĢlu.<br />
açıqlamaq açlanmaq. anğlanmaq. ənqlənmək. ənlənmək.<br />
açıqlama e'laniyyə.<br />
ənnilənmək. genlənmək. bəlinğləmək. ifĢa edmək.<br />
meydana qoymaq.<br />
açıqlatmaq bəllətmək. ortaya qoymaq. meydana çıxarmaq. - ürək<br />
sözün bəlmir.<br />
12 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
açıqlıq aralıq. boĢluq. fasilə. məsafə. yavanlıq. yayvanlıq.<br />
geniĢlik. bolluq. inbisat.<br />
- taxda aralığı. - aralığa gedmək: boĢ yerə dağılmaq.<br />
açıl 1. (için açılması). gəyirmə. aruğ (için arıtlanması). 2. açal.<br />
açıq. dik olmayıb alçaq yer. düĢük. döĢək. 3. yubat.<br />
möhlət.<br />
açıla 1. apĢaq. apĢıq. yapıĢıq. çaltıq. genğ. gənğ. gen. gən.<br />
ĢaĢa. mütəəccib. 2. qıçları aralı. 3. gəvĢək. yaramaz.<br />
yürüməz. gücsüz. açıla. təmbəl.<br />
açılış ağaz. ağız. baĢlanıĢ. baĢlanqıc. ərəfə. iftitah. iftitah.<br />
qüvĢar. küvĢar. koĢar. küĢad. kovĢad. küvĢad ><br />
qoĢadfars. (< kövşad < kovşamaq: açmaq. qazmaq). -<br />
kitabevinin küşadı. - yeni Ģəhrin küşadı.<br />
açılışmaq didiĢmək. titiĢmək. didər didərlənmək.<br />
açılma yayılma. inbisat.<br />
açılmaq açınmaq. döĢənmək. yayılmaq. uzanmaq. tullanmaq.<br />
ayarmaq. ayrılmaq. azmaq. çaĢınmaq. sapınmaq.<br />
yoluzmaq. döĢənmək. yayılmaq. uzanmaq. açılıb<br />
tölelmək, axmaq. ərimək. əğimək. bəllirmək. bəlirmək.<br />
ağarmaq. fıĢlanmıĢ. kəsilmək. yarılmaq. ayrılmaq.<br />
sıyrıtmaq. sırıtmaq. siyritmək. faĢ olmaq. azlıqların,<br />
13 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
saçuq suçuqların, eyb nuqsanların bir ucdan çıxması,<br />
gürünməsi. sırınmaq. sırıtmaq. siyrinmək. ölmək.<br />
qazılmaq. eĢilmək. - güc qazılan topaq.<br />
- onun suçları sırıtır.<br />
- ara açılmaq:soqumaq. soğumaq. soyumaq. soyuqlamaq.-<br />
bir biindən soğudular.<br />
- gizlisi fıĢlanmıĢ, faĢ olmuĢ. baqlası çözülmüĢ: içi açılmıĢ.<br />
- gözləri bəlirdi.<br />
- sözə döĢənmiĢ: sözü əninə boyuna anlatmaq.<br />
açılmış 1. Ģımarıq. ĢımarmıĢ. safalmıĢ. yırtlaq. yartlaq. yarılmıĢ.<br />
yırtılmıĢ. partlaq. - yırtlaq göz. 2. çözük. közük. köçük.<br />
ərimiĢ.<br />
açım açma. yorma. yorum. təfəeül. falaçılıq.<br />
açımaq - bir gizni, sirri, içi açımaq: sökmək. qoxulatmaq. iylətmək.<br />
ifĢa edmək. - yarın onun iĢlərin qoxulatacağam.<br />
açımlanmaq soğumaq. iĢtahdan düĢmək. ürəyi vurulmaq.<br />
açınğ acınğ. 1. açıqlıq. yarınğ. ( çuxurluq. eniklik). 2. yalınğ.<br />
diklinğ. itlinğ. ( dikləmənğ. qalğuqluq).<br />
açınmaq 1. açılmaq. yayılmaq. döĢənmək. uzanmaq. tullanmaq. -<br />
sözə döĢənmiĢ: sözü əninə boyuna anlatmaq. 2. qazınmaq.<br />
14 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sökünmək. təcziyə olunmaq. - daĢ topraq yağıntı ilə<br />
qazınır.<br />
açınmamaq aymaqcığa. utanmaq. çəkinmək. usanmaq. - ayman:<br />
açış iftitah. ərəfə.<br />
çəkin. - aymanmadı: çəkinmədi.<br />
açıt açtı. həĢti. sökə. oyuq.<br />
açqal aĢqar. aĢqal. açıq. yırıq. bəlli.<br />
açqala açıqına. aĢqara ( r l ) aşqala. yırqın. yırtığına. bəllək.<br />
açqarın açqurun. göy qurĢağı.<br />
açqıçı pərdaxçı. sığalçı. cilaçi.<br />
açqı pərdax. sığal. cila.<br />
açqır ıĢıqlı.<br />
açqurun açqarın. göy qurĢağı.<br />
açlamaq ənqlətmək. ənlətmək.ənnilətmək. genlətmək.<br />
açlanmaq açıqlamaq. anğlanmaq. ənqlənmək. ənlənmək.<br />
ənnilənmək. genlənmək.<br />
açlaşmq aĢlaĢmaq. eĢləĢmək. qazılıb çuxurlaĢmaq.<br />
açlıq döĢən. yaylıq. bəsat.<br />
açmaq 1. taramaq. daramaq. arıtmaq. təmizləmək. - saçın<br />
daramaq. - saqqalın daramaq. - yün daramaq. 2.<br />
turultmaq. durultmaq. tortılı nərsəni durdurub, tortısın<br />
15 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
dibə köçdürüb arıtlatmaq, aydınlatmaq. təsfiyə edmək.<br />
3. tuyurmaq. duyurmaq. ifĢa edmək. nəĢr edmək. -<br />
bunları duyurmamalı. 4. tutmaq. iĢlətmək. - çətir, örtük,<br />
pərdə tutmaq. 5. qazmaq. - quyu qazmaq. - kərdini<br />
qazmaq.<br />
- qapı açmaq: { 1. yol açmaq. örnək vermək. örnək olmaq. 2.<br />
baĢlamaq. təĢəbbüs edmək. 3. yaraqlanmaq. talaĢlanmaq}.<br />
6. ağızlamaq. baĢlamaq. 7. aĢmaq. əĢmək. eĢmək.<br />
qazmaq. 8. almaq. qapmaq. fəth edmək. - ölkər alıb açdı.<br />
- bağlasın aç: buxcasın aç. 9. sılağlamaq. sığallamaq.<br />
cılalamaq. pərdaxlamaq. kəĢf edmək. 10. yarlamaq.<br />
yarmaq. 11. baĢlamaq. 12. yatsamaq. yasmaq.<br />
düzəltmək. təsviyə edmək. yozmaq. yazmaq. 13.<br />
aĢmaq. iqdam edmək. əməl edmək. 14. yarmaq.<br />
- açıb yırtmaq: dərmək. dərimək. taramaq. qazımaq.<br />
- bütün, toplu nərsəni açıb saçmaq, ayırmaq: yolmaq.<br />
didmək. - qoyunun yapıqın (yunun) yoldu.<br />
- yuxu yozmaq: açmaq5.- iĢi yarladıq. - iĢi yarlamadan iĢə<br />
düĢdük.<br />
- yol açmaq: örnək olmaq.<br />
- fal açmaq: təfəüül edmək.<br />
16 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qapını böyük açmaq: ağır xərcə girmək. iĢi böyük<br />
götürmək.<br />
- açıq qapılı: qonaqçıl.<br />
- qapını böyük açmaq: ağır xərcə girmək. iĢi böyük<br />
götürmək.<br />
- takım açmaq: yanqın tulumbasın iticə qoĢdurmaq.<br />
- açıb göstərmək: sırıtmaq. sıyrıtmaq. siyritmək:<br />
çılpaqlamaq.<br />
açmaq 1. yormaq. vermək. saymaq. həml edmək. - hər kəs öz<br />
oyun (fikrin) yorar: verər. - iyiyə yormaq: yaxcıya açmaq. 2.<br />
ağtamaq. çəkmək.<br />
açma 1. dəlik. 2. çiy, iĢlənməmiĢ toprağın, yeni əkiĢi. 3.<br />
döĢətmə. yayma. bəst. 4. kəĢf. 5. qüvĢar. küvĢar. koĢar.<br />
küĢad. kovĢad. küvĢad > qoĢadfars. (< kövşad <<br />
kovşamaq: açmaq. qazmaq). 6. açım. yorma. yorum.<br />
təfəeül. falaçılıq.<br />
açmaz 1. mat. 2. çıxmaz. bünbəst. 3. baykut.<br />
açmazlıq kitümlük.<br />
açtı açıt. həĢti. sökə. oyuq.<br />
adamcağız yazıq.<br />
17 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
adlanmaq adlanmaq.: - pisə adlanmaq: götülənmək. kötülənmək.<br />
pisəlmək. pozulmaq. itiham olmaq.<br />
afacan yaramaz. qılıqlımus. kaprisli.<br />
ağıllı güclü. qoca. müdəbbir. - qoca xaqan. - qoca bilgin.<br />
aha ! 1. ahan !. ha !. doğru !. gərçək !. 2. iĢtə !. al !. ala !. öylə<br />
!.<br />
ahan ! aha !. ha !. doğru !. gərçək !.<br />
ahar 1. ağar. ağ. axar. acar. ağlıq. düzgün. 2. acar.<br />
aharlamaq axarlamaq. acarlamaq. cilalamaq. sığallamaq.<br />
ahatlanmaq dincəlmək. quĢaq atmaq. soyunmaq.<br />
ahextənfars axıxmaq. yağıxmaq.<br />
ahəng < axınc. axınq. axış. tezlik. təlsəklik. tələsiklik. tə'cil.<br />
ahəstə < ağır asta. ağır. asta. yavaĢ. yuvaĢ.<br />
ahufars < ağı. ağu. 1. man. eyb. < zəhər. 2. < avu: tutuq. mə'Ģuq.<br />
məhbub.<br />
ahust aqust. 1. günəĢin toprağı qızdırıp. çiğin quruduğu vaxt.<br />
2. asta. savsa. yavaĢ. ağır.<br />
axır axır. axar. yumĢaq. armın. mülayim.<br />
axisəfars axisəfars. < axış. ahəng. axınq.<br />
axmaq bol. sapıq. səfeh. qanmaz.<br />
18 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
axtənfars ağıtmaq. axıtmaq. ağtamaq. axtamaq. boĢaltmaq.<br />
lütləmək.<br />
ajəng < açınğ. bax > açınğ.<br />
ajmaqlanmaq ajmuqllanmaq. ajmuqmaq. 1. sapmaq. azmaq. 2. kəlliği<br />
artmaq. keçəllənmək.<br />
akıla ( k ş ) aşıla. cüzam.<br />
aq ağ. ağ (< ağı). 1. dərd. - ağı kəsən darı. 2. ağ (< av) iki<br />
tikəni avlayan (yığan, bir yerə gətirən) tikə. - Ģalvar, qoltuq<br />
dalağı, ağı. 3. pis. - bu iĢimizdə ağ oldu. - ağ oldu iĢlərimiz.<br />
4. eyb. - bu sözün ağı yoxdu. - ağını qaldır durulsun, ağını<br />
basdır bulansın. {> akfars. əkfars}. 5. əğrilmiĢ, bükülmüĢ<br />
nərsə, parça, tor. əğrib (özəlliklə balığ toru). 6. ahar. ağar.<br />
düzgün. 7. tor. örgü. hörgü. hörük. örük. tolamıq.<br />
dolamıq. duzağ.<br />
- ağ oy: yansız fikir.<br />
- ağ ürək: roĢəndil.<br />
- gümüş kimi ağ. gümüĢ boyun, bilək, puxaq.<br />
- üz suyu: üz ağı: namus. abrı. - bu iĢdən üzümüzün ağı ilə<br />
çıxdıq.<br />
- ağ saqqal qara saqqal: kiçik böyük. hər kim. - ağ doğan:<br />
sunğur. Ģunğar.<br />
19 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ağ damar: sınır.<br />
- çala ağ: kölgəli ağ: tutqun boya.<br />
- ağ çiçək çeşiti: qar topu.<br />
- çox ağ, səmiz olan kişi, cocuq: qar topu.<br />
- ağ doğan: çaqır doğrul. toğan.<br />
- ağ dombul uşaq: qartopu.<br />
- ağ tavşan: çöl siçanı.<br />
- tor ağ: ufaq gözlü balığ ağı (toru). (iri gözlüsünə " fanya"<br />
deyilir.<br />
- ağ ciyər: öggən. iryə.<br />
- ağ evli: köçəri el. (qara evli: otraqlı el).<br />
- ağı ağ, qarası qara: dumduru. saf. - ağlı qaralı: rəhbə rəh.<br />
qartalka. çal. alavan.<br />
- azca ağarmıĢ: qarçıl.<br />
- "aq banğ" sıraca otu çeĢitlərindəndir.<br />
- ağ atmaq: ağ buraqmaq: tor atmaq. tor qurmaq.<br />
aqa ağa (< ağmaq: qalxmaq). 1. yaĢlı. böyük. əfəndi. 2. bəy.<br />
rəis. buyruq. - ulusun ağası. oxuyub yazma bilməyənlərə<br />
sərəf ünvanı. 3. əzizləmək üçün, ağır, mətin olan oğlan<br />
uaqlarına verilən ad.<br />
- xan qapısında, ağ ağaların başı: qapı ağası.<br />
- qapı ağası: xan qapısında, ağ ağaların baĢı.<br />
20 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- tumruq ağası: türmə baĢçısı.<br />
- ağac damarı.<br />
- ağacdan top: tomaq.<br />
- dalları kəsilmiş ağac kötüyü: qabran.<br />
- meĢə qğaclarından (dirəklərinin) bir kiçik çeĢiti. dilab. dolab.<br />
- qoĢa dolab. - tək dolab.<br />
- ağac kərəz: tomaq. at üzərində daĢınan qalın bir çomaq.<br />
- ağa bəy: böyük qardəĢ.<br />
- ağ ağa: qərə olmayan hərəm ağası.<br />
- ağabəy: böyük qardaĢ.<br />
- iç ağas: vəzirlərin baĢ iĢçisi.<br />
- bölük ağası: jandarma yüz baĢısı.<br />
- tümrüq ağası: türmə baĢçısı, müdürü.<br />
- qapu ağası: devlət qulluqçularının baĢı.<br />
- ağa qapusu: yeniçəri idarə bölüyü.<br />
- qol ağası: yüzbaĢı ilə bəybaĢı arasında bir ünvan. {- sol qol<br />
ağası. - sağ qol ağası}.<br />
aqa xacə < xoca.<br />
- tabur ağası: jandarma bəybaĢı.<br />
aqabəy ağabəy. əsi. ağasi. böyük qardaĢ. (# ini: kiçik qardaĢ).<br />
aqabəy ağabəy. möhtərəm zat.<br />
aqac - döşəməlik uzun ağac: yollama dirək, kiriĢ.<br />
21 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aqac (< ağmaq: qalxmaq).<br />
- orman ağaclarıdan olub, toxunuĢu sərt, dayanıqlı, qolay<br />
parıldayan, qayın ağacına oxĢar ağac: görgən. - görgən<br />
dirək. - görgən kərəstə. - görgən barmaqlıq.- ud ağac: öt<br />
ağac. qoxar. - ağac qağan: ağac dələn. ağacların qabuğun<br />
dimdikləyən, qarğada kiçik bir quĢ. - qumar ağacı: qırmızı<br />
boyalı bir çeĢit ağac. - qızıl ağac: bir çeĢit urman, meĢə<br />
ağacı. - ağac özü. özkə. - ılqın ağacı: yılqınka. ılqın. -<br />
kəsilmiĢ ağac. dirək. özəlliklə yassı kəsilmiĢ kiriĢ taxdalar:<br />
kərəstə (< kərmək). - tomrum ağaç: kütük. kötük. kündə.<br />
- ağac qaqan: ağac dələn: qaqası ilə ağac qabığına çalan<br />
quĢ.<br />
- yanqın ağac:geçgin odun.<br />
- gül ağaclarında olan bir böcək: xanım böcəyi: qırqımçı.<br />
aqacıq ağacıq. kiçik ağa. balağa.<br />
aqal axal. 1. axıltı. axsal. aĢqal. kovĢal. bekara. zibil. 2. iĢlək.<br />
rayic. yavat olmayan. - yürük pul. 3. ağalfars < aval. avar.<br />
(< avlamaq: tutmaq).<br />
aqalıq ağalıq. 1. ağalıq. bəqlik. nəciblik. fəzilət. kərəm.<br />
böyüklük. 2. kibir. qurur. əzəmət. 3. comətlik. 4. atalıq.<br />
vizarət. 5. imarət. əyalət baĢqanlığı. 6. tayılıq. dayılıq.<br />
22 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
böyüklük. döğüĢgənlik. igitlik. baĢçılıq. 7. bəylik.<br />
böyüklük. idarə.<br />
- ağalıq edən: ağasi. - el ağası.<br />
- sağ qol ağalığı: binbaĢılıq ilə yüz baĢılıq arasında olan<br />
dərcələrin ən yüksəyi, bu dərcə sol qol ağalığından<br />
yüksəkdir.<br />
aqan axan. arxan. ravan. arvan. - arvan sular: axar sular.<br />
aqapə ağapə. qadınlara verilən ad.<br />
aqar 1. axar. qol. yol. tamar. damar. - yağmır suları yerin<br />
damarlarına iĢlədi. 2. ağar. ahar. ağ. acar. düzgün.<br />
- axar sular durmaq: heç bir nə eĢitməmək. heç bir qarĢıt<br />
olmamaq. - iĢtə buna axar sular durur. 3. ahar. acar. ağlıq.<br />
düzgün. sığallı, cilalı nərsə. 4. axmar. xumar. əsrik.<br />
süzük. 5. pırosə. gəliĢ. gediĢ. 6. axır. yumĢaq. armın.<br />
mülayim.<br />
aqarağlı axarağlı. duyqu, hissin axarı ilə. düĢünmədən davranan.<br />
iradəsiz. dönək.<br />
aqarlamaq axarlamaq. aharlamaq. acarlamaq. cilalamaq.<br />
sığallamaq.<br />
aqarlı axarlı. səlis. salsuq. sarsuq.<br />
aqarma ağarma. dan. sökən. daluğ. tilu'. Ģəfəq. fəcr.<br />
23 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aqarmaq ağarmaq. 1. açılmaq. yuğunub arınmaq. 2. dan atmaq.<br />
sabah açılmaq. 3. uzaqdan görünməyə baĢlamaq. -<br />
ulusun baxtı ağarmağa baĢladı. - qara göydə ağamsı görü<br />
verdi. 4. solmaq. sararmaq. 5. bəllirmək. bəlirmək.<br />
açılmaq.- gözləri bəlirdi.<br />
- ağarmış dodaqlar: gücdən düĢmüĢ kiməsnə.<br />
- göz ağarmaq: ağlamaqdan, gözləməkdən, baxmaqdan<br />
gözün qarası gedmək. görməz olmaq.<br />
aqartı ağartı. bilim. mə'rifət.<br />
aqartmaq ağartmaq. 1. aqlamaq. arıtmaq. 2. soldurmaq. boyasın,<br />
bənizin qaçırmaq.<br />
- üz ağartmaq: yararlıq edmək.<br />
aqartmaq ağartmaq. suya çəkmək: bəraət edmək.<br />
aqartu ağartu. bilim. tanu. maarif.<br />
aqasi ağası. ağalıq edən. - el ağası.<br />
aqasi ağasi. bir yerin dolandıranı, müdürü.<br />
aqasi ağasi. əsi. ağalıq, bəylik, böyüklük yiyəsi olan. ağabəy.<br />
böyük qardaĢ. (# ini: kiçik qardaĢ).<br />
aqaşçı kərəstəçi (< kərmək).<br />
aqatma - ağatma davası: ağda. - ağda yapışdırmaq.<br />
aqaz ağazfars. < ağız. açılıĢ. baĢlanıĢ.<br />
24 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aqbal ağbal ( < ağ + bal: tikə. parça). yaxud ağbağlı (< ağ + bağlı)<br />
qadınların ağlıq, tor baĢ örtüyü. > ağbanufars.<br />
aqbanufars < ağbal ( < ağ + bal: tikə. parça). yaxud ağbağlı (< ağ +<br />
bağlı) qadınların ağlıq, tor baĢ örtüyü.<br />
aqça - ataman dövründə aqçaların bir üzünə vurulan doğan<br />
şəkli: toğra. - yazımı toğra oyunu: Ģer mi xət oyunu: Ģer<br />
mən xət oyunu.<br />
- geçər aqça: rivaclı para.<br />
- sağ aqçə: altın yerinə iĢləyən para. {# pozuq aqçə}.<br />
aqda ağda. 1. qarıĢmıĢ, quyuq, qəliz nərsə. mə'cun. 2. ağatma<br />
davası. - ağda yapışdırmaq.<br />
- bal ağdasından yapılan halva: qamıĢ halvası.<br />
aqdaçı ağdaçı. mə'cun düzəldən.<br />
aqdalaşmaq ağdalaşmaq. uqdələĢmək. quyuqlaĢmaq. bəkiĢmək.<br />
aqdalaştırmaq ağdalaştırmaq. uqdələĢtirmək. aqturmaq. ağdurmaq.<br />
quyuqlaĢtırmaq. bəkiĢtirmək.<br />
aqdurmək ağdurmək9. dörcələmək8. çukulö5. çoXıno7. kavlamaQ6.<br />
aqı ağı. man. eyb.<br />
aqıq axıq. arıq. barıq. (> barikfars). incə.<br />
aqıqmaq 1. axıxmaq. yağıxmaq. (> ahixtən). 2. ağıqmaq.<br />
zəhərlənmək.: ağılanmaq.<br />
25 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aqıl ağıl. avıl. 1. uçqurun, nərsənin bağının keçdigi yol,<br />
gədik. 2. çevrə. mihit. əs. huĢ.<br />
- kiçik ağıl: kom.<br />
- əğli gedmək: alıqmaq. ĢaĢırmaq. bunğalmaq. bunalmaq.<br />
- əğlin aparmaq: alıqlatmaq. bunatmaq. bunğatmaq.<br />
ĢaĢırtmaq.<br />
- ağla yelkən edmək: ağlına gələni edmək.<br />
- ağlı başında olmayan: unutqan. talqın. dalqın. alıq. gic.-<br />
elə o dalğın kiĢidir. - dalğın uĢaq: gic. - oğlunu itirməsi, onu<br />
dalğına saldı. - dalqınlığı burax qıl, ayaq üstündə durqıl.<br />
aqıla akıla. aĢıla. qora. xurə. cüzam. yenir kəsəli.<br />
- akıla qırğa: yayılıb geniĢlənən yara.<br />
aqılanmaq ağılanmaq. zəhərlənmək.: ağıqmaq.<br />
aqılı ağılı. (< ağı). 1. ağman. xəsdə. 2. qaturlu. qatqısı olan. -<br />
qaturlu oq təmrəni: ağıya bulaĢtırılmiĢ oq.<br />
aqıllanmaq ağıllanmaq övkələnmək. yoğlanmaq. öğlənmək.<br />
huĢlanmaq. öncədən anlamayıb sonradan anlamaq.<br />
böyümək. gəliĢmək. - uĢağın öqlənməsi çox çəkər. -<br />
öqlənməmiş evlənən ev yıxar, öqlənibsə evlənir, ev yığar.<br />
aqıllanmaq ağıllanmaq. 1. çevrə uymaq. mihitə uymaq. 2. təyitilmək.<br />
zəkiləĢmək.<br />
26 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aqıllı ağıllı. bilkəs. bilqeys. əkəç. usluca. usluc. olduqca<br />
yumĢaq. həlim.<br />
aqılmaq ağılmaq. ağnamaq. əvədəmək.<br />
aqılsız toy. səfeh. sapaq. çiy. yaĢ. xam. əcəmi.- toy kişi.<br />
aqıltı axıltı: . axal. axsal. aĢqal. kovĢal. bekara. zibil.<br />
aqım ağım. axım. 1. ayağın topuq yanındaki boynu. - ağımlı:<br />
boynu yüksək ayağ. 2. hava.<br />
aqımçı ağımçı9. ağma9: tutumsuz. davamsız. qararsız.<br />
aqın axın. ağın. 1. ağın. xəsis. pinti. kəsmük. qıtmır. qısmır. 2.<br />
sürüĢ. rivac. - sürüşlü para: rivaclı pul. axında olan para. -<br />
sürüb axın edmək: haydamaq. hay küy ilə cummaq.<br />
yağmalamaq. 3. (dağıdıb, qənimət almaq amacı ilə olan<br />
cumuĢ, hicum). axın. haydut. çapul. yəğma. ilğar. qarət.<br />
zorba. 4. xəsis. pinti. kəsmük. qıtmır. qısmır. 5. ağır.<br />
gülbət. çətin. qolay olmayan. - belə gülbət iĢlərə<br />
qatılmayın. - böylə iĢlərə uğraĢmaq gülbətdir. 4. axın.<br />
azmaq. sel. daĢıq. daĢmıĢ çay, dərə. 6. ağın. aydın.<br />
aqınc axınc. axış (axınş). 1. çəkiĢ. > keĢiĢ. > keĢeĢfars. çəkiĢlik.<br />
cəzzabiyyət. 2. kök. - bu mahnı hançı axışdadır: hançı<br />
kökdədir. 3.(> ahəng). tezlik. təlsəklik. tələsiklik. tə'cil. 4.<br />
27 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
uyquĢ. onğuĢ. unğuĢ. süzüĢ. düzüĢ. tənqiĢ. təngəĢ.<br />
uyqun. mutabiq. muvafiq.<br />
aqınçı axınçı. ilğarçı.<br />
aqınq axınq. axıĢ. ahəng.<br />
aqınmaq ağınmaq. dolunmaq. tıxınmaq. bikinmək.<br />
aqınsız axınsız. sürüĢsüz. rivacsız. - sürüşsüz mal: rayic olmayan<br />
mal.<br />
aqır ağır. 1. mühüm. əhmiyətli. 2. məsuliyyətli. bahalı.<br />
qiymətli. 3. dözülməz. - ağır qoxu. 4. xətərli. vəxim. - ağır<br />
xəstəlik. 5. kərih. toqnaqlı. gücə gedən. - ağır söz. 6.<br />
sıxıntılı. arqur. - ağır kiĢi. ĢiĢman. yekə. - ağır gövdə.<br />
çapuq olmayan. zor qımıldayan. - ağır dil. 7. basqın.<br />
səqil. 8. güc. zəhmətli. 9. yavaĢ. ahəstə < ağır asta.<br />
asta. yavaĢ. yuvaĢ. savsa. yavaĢ. asta. ahüstə. 10.<br />
ağın. gülbət. çətin. qolay olmayan. - belə gülbət iĢlərə<br />
qatılmayın. 11. qıran. giran. qıran. - böylə iĢlərə uğraĢmaq<br />
gülbətdir. 12. aĢuq. yaĢuq. mətin. Batman. patmanaq.<br />
bat. bət. güclü. qalın. dayaqlı. iti. samballı. 13. gəvĢək.<br />
turğun. durğun. bataq. batıq. iti olmayan. tutuq. - tutuq<br />
kiĢi. - çizmənin ağır, qalın çeşiti: tomaq .- o çox durqun<br />
kiĢiymiĢ. 14. zorba. qatmar. qatmarlı. qəliz. bükük. 15.<br />
28 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
axır. ısra. son. 16. düĢünən. yavaĢ. mülayim. mətin.<br />
- ağır ağır: atım atım. yavaĢ yavaĢ.<br />
- ağır olan: ağraq. təmkinli. - çox ağrınca biriymiĢ ki, bu kiĢi.<br />
- ağır başlı: ciddi. viqarlı.<br />
- çox ağır: qurĢun kimi.<br />
- ağır gəlmək: zor görmək.<br />
- ağır yerimək: yavaĢ yavaĢ, ağır ağır davranmaq.<br />
- toyuq axırı: küməs. (< kümə. qoma) qomaç. qodus.- gün<br />
batır, toyuqları kümslə bala.<br />
aqırasta ağırasta > ahəstə ağır. asta. yavaĢ. yuvaĢ.<br />
aqırınca ağırınca. ağrınca. olduğunca. vəznincə.<br />
aqırısı-qısqası axırısı-qısqası. əsasən. zatən.<br />
aqırlama ağırlama. böyütmə.<br />
aqırlamaq artdırmaq. sayqamaq. hörmətləmək. öqnəmək.<br />
öngnətmək. öğünətmək. ulqatmaq.<br />
aqırlaşmaq ağırlaşmaq. pozulmaq. qoxumaq. iylənmək. - yemək<br />
ağırlaşdı.<br />
aqırlatmaq ağırlatmaq.ululamaq. böyütmək. tə'zim edmək. ikram<br />
edmək.<br />
aqırlıq ağırlıq. 1. tutuqluq. yavaĢlıq. gəvĢəklik. turğunluq.<br />
durğunluq. bataqlıq. batıqlıq. bətalət. - o durqunluqla, iĢ<br />
29 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
görülməz. 2. sıqıntı. sıxıntı. siqlət. 3. qara basan. qara<br />
basqan. kabus. 4. kəbin. cehiz. qara. kabus. - ağırlıq<br />
basamaq: qara basmaq. - iç ağırlığı: xəstəlik. iğ. qəm.<br />
kəmkə. kefsizlik. toqa. mun.<br />
- tutuqluqa nədən varmı.<br />
aqırşaq ağırşaq. 1. cəhrənin iğdəsinin alt yanına sallanan girdə,<br />
yuvarlaq taxda. 2. üzək. çəkirdək. çərdək. göbək.<br />
sonğır. 3. təmbəl. səmirgin.yeyib bəslənilən kimsə.<br />
aqırşaqlanmaq ağırşaqlanmaq. yuvarlanmaq. girdələnmək. ĢiĢmək. -<br />
çiban ağırşaqlandı.<br />
aqış axış. (axınş). axınc. (> ahəng). 1. tezlik. təlsəklik.<br />
tələsiklik. tə'cil. 2. çəkiĢ. > keĢiĢ. > keĢeĢfars. çəkiĢlik.<br />
cəzzabiyyət. 3. (> ahəng). tezlik. təlsəklik. tələsiklik.<br />
tə'cil. 4. uyquĢ. onğuĢ. unğuĢ. süzüĢ. düzüĢ. tənqiĢ.<br />
təngəĢ. uyqun. mutabiq. muvafiq.<br />
aqış axış. yaqış. yaxış. 1. rəviĢ. 2. qəsd. 3. iradə. əzimət. 4.<br />
ahəng. axınq.5. iyi gediĢ. uyqunluq. 6. pırosə.<br />
aqışlı axışlı. 1. iradəli. məqsətli. 2. çəkən. çəkici. cazib.<br />
aqıt 1. ağıt. ağta. adaq. adax. uca. yüksək. 2. yumrucaq.<br />
yumurcaq. bəla. afət. 3. axıtma. icra. 4. axıt. sel.<br />
30 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aqıtma axıtma. 1. ləkə. heyvanın alnından burnuna sarı axan ağ<br />
ləkə. 2. axıt. icra. - heyvan alnında olan ufaq axıtma:<br />
saqar.<br />
aqıtmaq ağıtmaq. axıtmaq. 1. ağtamaq. axtamaq. boĢaltmaq.<br />
lütləmək. (> axtənfars). 2. doldurmaq. tıxmaq. bikitmək. 3.<br />
aqtarmaq. axtarmaq. çatdırmaq. yetirmək. 4. silmək.<br />
sirkitmə6. nərsənin suvuqun çəkmək. 5. avlaq. avanaq.<br />
bonğ. bon. avanaq. ĢaĢıq. ĢaĢqın. abdal. qəfil. 6.<br />
süzülmək. 7. tökmək. qoymaq. çəkmək. 8. cari edmək.<br />
cərəyan etdirmək.<br />
- tər kimi damla damla axıtmaq: sızdırmaq. tərəĢĢüh<br />
etdirmək. - su küpündən, yağ sızdırır.<br />
aqız 1. uc. qıraq. qıyı. kənar. - çurum ağzı. 2. boğaz. keçid. 3.<br />
kəbir (bə'zi) ayqıtların ucu, iĢ görən yanı. - qələm ağzı. -<br />
açar ağzı. - pıçaq ağzı. 4. iskilə. yanĢaq. yanaĢacaq yer.<br />
5. sınır. sınğır. mərz. hidud. 6. süt baĢı. kala. 7. bal,<br />
qaymağın üzü. 8. Ģifahi. - ağızdan: Ģifahən. 9. söz. söləĢ.<br />
10. ağaz. açılıĢ. baĢlanıĢ. 11. gedgəl. mübaĢirət. 12.<br />
yalım. dil. tirə. kəsərlərin kəsən ağzı. - qılıncın yalımı.<br />
- ağız gəvşəyi: ağız sözü, virdi.<br />
- ağzı dadlı.<br />
31 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qurd ağzı: qutuya sandığa vurulan, qurd ağzına oxĢar özəl<br />
biçimdə yonulmuĢ həlqərəcə.<br />
- ağız ilə quş tutmaq: olmasın kimi zirəklik göstərmək.<br />
- heyvan ağzına yem vermək: tuĢurmaq.<br />
- ağız dadilə yemək: dadını almaq. ləzzətlə yemək. - ağız<br />
suyu: salya.<br />
- ağız dolusu qonuşmaq: hər gələ danıĢmaq.<br />
- ağza alınmaz: yeyilməz. içilməz. tatula. dadula. dadı kötü.<br />
dadıq. dadıqmıĢ.<br />
- ağzın damcığı, damı, yuxar bölümü: tamaq. damaq.-<br />
dadı damağında qalmaq: ço bəyənmək, xoĢlamaq.<br />
- ağzı yayvan: ağzı boş: yanğĢaq. gəvəzə. laqırtı. - ağzı<br />
yayvan: ağzı açıq. sarsaq. boĢboğaz. ağzı gəvĢək. gəvəzə. -<br />
ağız buruşduran: buruq. - ağız suyu: salyar. salya. - yavrı<br />
ağzı: quzi, dana ağzı kimi açıq qırmızı boya.<br />
- ağız patlanğıcı: ğıcırlı saqqız.<br />
- ağız araştırmaq: dolaysıyla, dönə dönə sürüb sölətmək.<br />
- çay, bulaq ağzı: ayaq. mənsəb<br />
- ağzı açıq: ĢaĢıq. çaĢqın. avanaq. mat mə'təl.<br />
- ağız aramaq: danıĢdırıb sözdən söz almaq.<br />
- ağız ağıza: 1. dolu. 2. uyğun. tamtamına}. mütabiq.<br />
- ağıza alınmaz: iğrənc, ağır söz.<br />
32 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- ağıza baxmaq: birinin sözünə uymaq. sözündən<br />
çıxmamaq. - ağzı boş: sarsaq. boĢ boğaz.<br />
- ağzını pıçaq açmaz: bıqmıĢ. tutqun. mükəddər.<br />
- ağız pürsəngi: ağız virdi.<br />
- ağzını poyraza, yelə açmaq: havaya qonuĢmaq.<br />
- can ağıza gəlmək: bıqmaq.<br />
- el ağzı: xalq ağzı: Ģayiə.<br />
- ağza düşmək: Ģayiə olmaq.<br />
- ağzında dili yox: ağzı var, dili yox: həlim. məzlum. fağır.<br />
- ağız tutmaq: susdurmaq.<br />
- ağız qapamaq: susmaq. söyləməmək.<br />
- ağzı qara: münafiq.<br />
- ağızla quş tutmaq: çox can atmaq, çalıĢmaq.<br />
- ağız kullanmaq: dil tökmək.<br />
- qurd ağzı: qutuların ağzında, birbirinə keçən doğramaları.<br />
aqızlamaq ağızlamaq. açmaq. baĢlamaq.<br />
aqızlıq 1. müĢtük. 2. yemiĢ səbətlərinin dibinə baĢına, qoyulan<br />
dal yapraqlar. 3. axızlıq. yumĢaqlıq. armınlıq.<br />
mülayimət.<br />
aqlama sağu. nohə.<br />
aqlamaq ağartmaq. arıtmaq. - sıxılaraq, gücənib ağlamaq: gözünü<br />
qorasın almaq: sıqlamaq.<br />
33 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aqlamış ağlamĢı. ağlayıq. ağlamaq peĢəsi olan.<br />
aqlamsıq ağlar. həmməĢə ağlar olan, ağlar görünmək.<br />
aqlamsımaq ağlamsımaq. dodaq bükmək. yalandan ağlamaq.<br />
aqlamşı ağlamıĢ. ağlayıq. ağlamaq peĢəsi olan.<br />
aqlaşmaq ağlaşmaq. sızıqlanmaq: sızlanmaq. sızıldamaq.<br />
zırıldamaq. Ģikayətlənmək.<br />
aqlayıq aqlamıĢ. ağlamĢı. ağlamaq peĢəsi olan.<br />
aqlayış ağlama iĢi.<br />
aqlıq ağlıq. acar. axar. ahar. düzgün.<br />
aqma ağma9. axma. 1. ağımçı9. tutumsuz. davamsız. qararsız.<br />
2. Ģəhab. 3. cərəyan. 4. əğmə. ərmə. sinəc. ısnac.<br />
sıkınc. sikənc (> Ģekəncfars). çin.<br />
- damla damla axma: sızı. təqtir.<br />
- tər kimi damla damla axmaq: sızmaq. tərəĢĢüh edmək. -<br />
su küpündən, yağ sızmaz.<br />
aqmaq axmaq. ağmaq. 1. yıpranmaq. ərimək. zayıflamq.<br />
üzülmək. 2. tərəĢĢüh edmək. 3. sıyrılmaq. - qılıncı<br />
qınından ağıb yügürdü. 4. açılmaq. çözülmək. - bu parça<br />
axır. 5. səfeh. qalın. budala. 6. iĢləmək. yürümək. rayic<br />
olmaq. iĢlək olmaq. - hançı para ölkədə axır.<br />
- axmasada damlır: yeri dibli əksilib kəsilmir. çox gəlməsədə<br />
34 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
büsbütün kəsilmir. yanmasada közəyir. yanmasada alızır.<br />
heç yox deyil.<br />
- ağar düşər: öksürüklü tıksırıklı. qalxar enər. mərizül hal.<br />
aqmaqlamaq axmaqlamaq. bonğsımaq. bonsınmaq. səfehləmək.<br />
alıqlamaq.<br />
aqmaqlıq axmaqlıq. bonğlıq. bonlıq. səfehlik. alıqlıq. mallıq.<br />
sığırlıq. əbləhlik. qalın qafa. səfehlik.<br />
aqmamaq axmamaq. yağmamaq. rakid olmaq. - fırtına qaldı. - yel<br />
qaldı.<br />
aqman ağman. ağılı. (< ağı). xəsdə.<br />
aqmar axmar. xumar. əsrik. süzük. axar.<br />
aqnamaq ağnamaq. ağılmaq. əvədəmək.<br />
aqra ağra. xətər.<br />
aqraq axraq. əğrək. tarlanın artıq suyunu götürən arx. xəndəq.<br />
aqram ağram. tartıĢ. datıĢ. çəki. vəzn.<br />
aqrı ağrı. acı. acıq. sancı. inci. incik. sızı. sancı. acı. dərd.<br />
kədər. kəsəl. urğun. bəla. ağrı. əzab. qıyıntı. dərd. -<br />
ağrısızbaş: bəlasız baĢ. - baş ağrısı: baĢın bəlası. boĢ<br />
çətinlik. - ağrılı baş: bəlalı baĢ. - soğuq urğunu: soğuq<br />
dəğmə.<br />
35 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ağrısız başa qaş basdı: gərəksiz yerə qonaqçı olmaq.<br />
baĢına bəla axtarmaq. lizumsuz təkəllüf.<br />
aqrılı ağrılı. acın. acılı. sancan. incikli.<br />
aqrıma ağrıma. 1. diriklər, el içində bir xəstəliyin gənəl<br />
dağılması. 2. güc. gücənmə. ağrına. - ağrıma getdi.<br />
aqrımaq ağrımaq. arımaq. talıqmaq. talmaq. kəsəlləmək. -<br />
ağrımağa başlamaq: tutmaq. - baĢım tutdu. - ürəyim tutdu.<br />
aqrınca ağrınca. 1. ağırınca. olduğunca. vəznincə. 2. ağraq. ağır<br />
olan. təmkinli. - çox ağrınca biriymiĢ ki, bu kiĢi.<br />
aqrınmaq ağrınmaq. xəstələnmək. çərlənmək. iğlənmək. iklənmək.<br />
yiklənmək. qəmlənmək. korlanmaq. çorlanmaq.<br />
pozulmaq.<br />
aqrısız ağrısız. acısız. sancısız. incisiz.<br />
aqrıtmaq ağrıtmaq. sızdırmaq. sızırmaq. sızlatmaq. incitmək. -<br />
çimdikləyib sızlatdı.<br />
aqsaq axsaq. 1. ağsaq. topal. ləng. Ģikəst. - şikəst (axsaq)<br />
duvara dirsək vurdular. 2. zəif. - axsaq duyğulu: bilgisi az.<br />
3. əksik. naqis. 4. karsız.<br />
aqsaqqal ağsaqqal. axu. qoca baĢı.<br />
aqsal axsal. aĢqal. axıltı. axal. kovĢal. bekara. zibil.<br />
36 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aqsım axsım. (< axıdan. ağdıran. əsridən. kefləndirən). suçu.<br />
boza.Ģərab.<br />
aqşam - axşam qünəşi: türünci qızıl boya.<br />
aqşam - axşam sularında: çağlarında. - axşam düşəndə: sular<br />
qararanda.<br />
- axşam güni: günü öğlədən sonraki bölümü. - axşamlar<br />
uğurlu: axĢalarız xeyr ola. - dan axşam: səhər axĢam. -<br />
axşamlı: hər axĢam bir iĢlə uğrayan.<br />
aqşamçı 1. axĢamların tez yatan. 2. axĢamların sürən quran.<br />
aqta ağta. ağıt. adaq. adax. uca. yüksək.<br />
aqtamaq ağtamaq. axtamaq. 1. çəkmək. açmaq. 2. yüksətmək. 3.<br />
kökləmək. 4. ağıtmaq. axıtmaq. boĢaltmaq. lütləmək. (><br />
axtənfars).<br />
aqtarılmaq ağtarılmaq. alıĢmaq. uyqurlaĢmaq. önqürdəĢmək.<br />
yolqanmaq.<br />
aqtarışmaq axtarışmaq. kullamaq. kollamaq. araĢdırmaq. yoxlamaq.-<br />
geçirin (xatirin) kullamaq.<br />
aqtar ağıntı, xırda mırdaçı. xırdavatçı.<br />
aqtarma 1. bücə. büci. bükəc. bürkəc. döndərmə. devirmə. 2.<br />
nəql. iqtibas.<br />
37 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aqtarmaq ağtarmaq. axtarmaq. 1. daĢımaq. götürmək. 2. alt üst<br />
edmək. 3. dəhləmək. tarazlamaq. 4. onarmaq. tə'mir<br />
edmək. 5. axıtmaq. çatdırmaq. yetirmək.<br />
aqtarmatmaq bücətmək. bücitmək. bükəctəmək. bürkəctmək.<br />
döndərmətmək. devirtmək.<br />
aqtartmaq axtartmaq. buldurmaq. boldurmaq. aratdırmaq.<br />
araĢtırtmaq. - itənləri buldurun.<br />
aqtı əl əməyi. götürülən iĢdən olan qazanc.<br />
aqturmaq ağdurmaq. quyuqlaĢtırmaq. bəkiĢtirmək. ağdalaĢtırmaq.<br />
aqu axu. ağsaqqal.<br />
uqdələĢtirmək. qaynatmaq. təbxir edmək.<br />
aquk ağuk. artuq. - yol uzaq, azığ yox, yayağ, yükü ağuk (artuq).<br />
aqust ahust. 1. günəĢin toprağı qızdırıp. çiğin quruduğu vaxt.<br />
2. asta. savsa. yavaĢ. ağır.<br />
aquş köks. qoyun. qucaq. sinə. qoğuĢ.- al qoynuva. - nənəsinin<br />
qoyununda böyüyən uĢaq. - qouyun qoyuuna: birbirinin<br />
qucağında. - o mənim qoynuumdadır: o mənimdir. o<br />
məndədir.<br />
aquşturmaq ağuşturmaq. bulamaq. bələmək. - yağa ağuĢmuĢ kağız.<br />
aqut ağut. gərək. lazim. lizumlu. vacib.<br />
aqzal ağzal > əzəl. baĢlanqıc.<br />
38 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aqzına bətləmək söz tutmaq.<br />
al yeləncik. yel. cin.<br />
- Al Quş: Qızıl QuĢ. Doğan. ġunqur. Köğön. ġahin. ġunqar.<br />
- qoyu al don, boya: kürən (at).<br />
- al !: aha !. iĢtə !. ala !. öylə !.<br />
- quyu al: qırmızı. tünd, qoyu gilanar boyalı: qomıt - al<br />
şərab: qomıt suci: qırmızı Ģərab.<br />
- tuğla alı: qoyu qırmızı.<br />
- alıq: qızıl. qızmır. qırmız.<br />
- al alvan: dür dümən. rəhbərəh.<br />
- al damqa: xaqanlığın ən yüksək damqası, möhrü. dövlət<br />
damqası. rəsmi damqaların ən böyügü.<br />
- al oy: tərs, muxalif səs.<br />
- ala çalan: alqın. alqına. alığna.<br />
alac məğrur. kibirli. qurra.<br />
alaca alca. rəhbərəh. parlaq qırmızı boyalı. bir neçə rəngli:<br />
sumağı. - sumağı daş.<br />
- dəli alaca: cıf alabula. - alaca qaranlıq: yarı qaranlıq.<br />
- alaca sığırcıq: bir çeĢit arı quĢı. sarıcuq. sarıcıq.<br />
39 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
alacaq umac. ümid. təmə'. - alacağa göz tikmiĢ, əlindəkin vermiĢ. -<br />
alacaqla ev yığılmaz, boğaz tıxılmaz. - alacaqlı əl, ayaqdan<br />
olar. - umacın alacağın qırılsın.<br />
alacalamaq boyasın pozub dəğiĢmək. rəhdən rəngə salmaq.<br />
alacalanmaq boyasınmaq. rəhbərəng olmaq.<br />
- göz alacalanmaq: bulanmaq. qarıĢmaq. iyi görməz oldu.<br />
alacalı əlvan. alvan. rəhbərəh.<br />
- alacalı kağız.<br />
- alacalı kağız.<br />
alacalıq 1. boyasın. boyamsı. rəhbərəng. 2. dayaqsız. sübatsız.<br />
3. olası. olabilir. ola ki. - qarların əriməyə bəlkə sanırım<br />
olası.<br />
alakan4 Sıkım9. avuç.<br />
ala 1. açıq göy. - alagöz. - çaqır ala: külə çalar göy boyalı göz.<br />
2. bax. bil. bilqıl. dinlə. - ala gör. - ala bax.<br />
- ala qır: qarıĢıq boyalı qır.<br />
- ala !: aha !. iĢtə !. al !. öylə !.<br />
- ala toran: ala toran.kıre-püsküllatinfırans: < qri - püs.<br />
- ala: səkilli (s ş ) Ģəkilli. xallı.<br />
- ala uzar arac.<br />
- ala qarqa: qara ilə qurĢunsi qarqa. - ala göz. bölük göz:<br />
40 http://WWW.TURUZ.COM<br />
börək göz. bərək, bələk göz. böyük iri badam göz.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
alaqıncır 1. qancıq. qıncıq. qəhbə qılıqlı. 2. meyxuĢ dad. 3. əriklə<br />
alı çeĢitli bir yemiĢ.<br />
alalı aluğdə. alqın. qarĢıq.<br />
alamaq bulamaq. batırmaq. (> aludənfars).<br />
alamaqcığa - de almancığa: deyüməzin. diyə bilməz. - de almayğu: deyə<br />
bilərmü.<br />
alanğ aranğ. 1. aralıq. 2. xəndək. qazıq. 3. çöl. ova. səhra. 4.<br />
ölənğ. cülgə.<br />
alan 1. alıcı. cəzzab. 2. qabil. yaxĢı. yaqĢıq. gözəl. iyi.<br />
alarğa açıq.<br />
müsaid. 3. alıcı. müĢtəri. talib. 4. meydan. 5. qarıĢıqlıq.<br />
gurultu. patırtı. 6. qapıcı. qapan. çəkən. çəkici. cazib. -<br />
könül (ürk) qapıcı: dilbər. dilrüba. - Ģeh qapıcı. 7. alqan.<br />
qablan. qablayan. qapan. qabıq. qapıq. tutan. qısqaç. 8.<br />
cövlanqah. çaplanqa. meydan.<br />
- alan talan: qapan qapana.<br />
- alan talan edmək: aran talan edmək: alt üst edmək.<br />
alası ərək. amac. yiyə olunması istənən nəsnə.<br />
alasım alınmalı. almal. alman. alsım. lazim.<br />
alatlamaq alazlamaq. ütmək. ütüləmək. qızartmaq.<br />
alavan rəhbə rəh. ağlı qaralı. qartalka. çal.<br />
41 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
alaverə 1. tulumbanın su çəkmə iĢi. 2. bir yerdən baĢqa yerə<br />
köçürmə, daĢıma iĢi. - qapızları arabadan alaverə<br />
yendirdik: atatutar: biri atır biri tutur. - kərpiçləri alaverə<br />
dama ağtardıq. 3. qarqaĢalıq. qarıĢıqlıq. hərci mərc. - bir<br />
alaverə qopduki, gəl görəsən.<br />
alayan bulayan. qatan.<br />
alayçı 1. məsxərə. 2. hər kəslə oturub əğlənən. Ģakaçı.<br />
çə'rəkəçi. mıtçıl. dəbəh. əğləncə. məsqərə.<br />
alayış bulaĢıq. bulaĢlıq. bulaĢma. aldatıcı bəzək düzək. - bu<br />
çevrənin alayışına aldanmaq.<br />
alay 1. qalabalıq. yığın. 2. hər nəyin çoxluğun göstərir.<br />
xərmən. - bir alay xırdavat. - bir alay yemiĢ. 3. dəbdəbəli<br />
sürən, toy. - bayram alayi. - toy alayı. 4. dörd yaya<br />
taburdan, yaxud beĢ bölük atlıdan oluĢan qoĢun. quruh.<br />
dəsdə. 5. kəsinti. ələ salma. məsxərəlığ. istehza. 6.<br />
saraqa. sərimə. əğləncə. məsxərə. - saraqıya almaq: ələ<br />
salmaq. 7. səf. - alay alaylar bağlandı qoĢunlar düzüldü. 8.<br />
cilus. - xanın alayı. 9. ortal. meydan.<br />
- alay alay: quruh quruh.<br />
- alaylı zabit: əsgərlərdən yetiĢmə zabit. məktəb görməmiĢ<br />
savaĢçı (# məktəbli zabit).<br />
42 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- alay baĢı.<br />
- alayla, hay küylə qurulan nərsə: alaylı.<br />
- alay qolay edmək: ortalamaq. avaralamaq. avutmaq<br />
(ağızda saxlayıb, çeyniyib, nə utub nə tüpürmək). yubatmaq.<br />
tə'xir edmək. savsalamaq. savsayamaq. sayaqlamaq.<br />
sayqalamaq.<br />
- alay bəyi: bir el qoĢununun baĢı. jandarma baĢçısı.<br />
- alay topu: rəsmi mərasimdə atılan top.<br />
- alay sancağı: özəl günlərdə açılan bayraq.<br />
- alay keçirmək: birinin sözünü dinlərkən, baĢqa nərsə<br />
düĢünməklə uğraĢmaq.<br />
alaylı 1. dəbdəbəli. kəbkəbəli. 2. alayla, hay küylə qurulan<br />
nərsə. 3. əğləncəli sürən. 4. qoĢundan, iĢ içindən<br />
yetiĢmiĢ görəvçi. { məktəblinin qarĢıtı}.<br />
alazlamaq - alazlayıb qoğurmaq qoğurmaq: ütüləmək. - sütül ütmək.<br />
alazlamaq 1. alatlamaq. ütmək. ütüləmək. qızartmaq. 2. qızqın<br />
dəmirlə yaxmaq.<br />
albağ > ablaq. əbləq. rəhbərəh.<br />
albaqlamaq altaqlamaq. alqaqlamaq. alqatlamaq. yığmaq. toplamaq.<br />
albay (alay bəyi). albəy. kolonel.<br />
albəy (alay bəyi). albay. kolonel.<br />
43 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
alca alaca. parlaq qırmızı boyalı.<br />
alcalamaq1 tutmaq. qaplamaq. iĢqal etmək. - duman ortalığı tutdu. -<br />
bu kanapə çox yer tutur.<br />
alçacıq 1. alçaq olan. 2. sevci sözü olaraq, əzizləmək üzün<br />
söylənən sözcük.<br />
alçaq 1. əclaf. üzqün. zəhləgedməli. 2. haĢarı. aĢağı. əsgik.<br />
yaramaz. 3. topraq. yer. 4. utunka. dəğərsiz. 5. uyunti.<br />
misgin. dəğərsiz. utunka. güstax. 6. qurqaq. namərd.<br />
- alçaq könüllülük edmək. yincgələnmək. incgələnmək.<br />
- alçaq yalım: yalımı alçaq: firumayə.<br />
- daha alçaq: alçaraq. az alçaq. alçaqca.<br />
- alçak könüllü: yüğnək. mütəvazi.<br />
- alçaqdan görüşmək: alçaq könüllük edmək. qurur<br />
edməmək.<br />
- yalımı alçaq: kibri qırıq.<br />
- dik olmayıb alçaq yer: düĢük. döĢək. açal. açıl. açıq.<br />
alçaqca alçaraq. daha alçaq. az alçaq.<br />
alçaqlamaq yalvatmaq. kiçiltmək. təhqirləmək.<br />
alçaqlanmaq yalvarmaq.<br />
alçaqlıq 1. basıqlıq. bayağılıq. aĢağlıq. - bu kiĢinin bayağılığı ilk<br />
sözündən bəlliydi. 2. köpəklik. dönüklük. qurqaqlıq.<br />
44 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
alçalma təvazü'.<br />
namərdlik. naəhllik. - böylə köpəklik olurmu. - bu<br />
köpəkliyi kim çəkə bilər.<br />
alçalmaq aĢağılamaq. dəğərsizləĢmək. bayağılamaq. - qəzetə<br />
gündən günə aşaıılır.<br />
alçalmış qırğın. ılıq. qırılmıĢ. aĢağlamıĢ. itiliyi keçmiĢ. tənəzzül<br />
edmiĢ. - qırğın su: çox isdi olmayan. ılığ.<br />
alçaltmaq küçükləmək. təhqir edmək.<br />
alçanmaq kiçik düĢmək. qarĢılıqda bulunamayıb utanmaq.<br />
alçaraq daha alçaq. az alçaq. alçaqca.<br />
alçatmaq kəmətmək. basalamaq. təhqirləmək. pisləmək. yermək.<br />
yərmək. zəmm edmək.<br />
alçı 1. ağartma tozu. - alçılamaq: ağartmaq. 2. binbaĢı. 3.<br />
aldadan batakçı.<br />
boya. - alçı daşı: yandırılıb alçı yapılan daĢ<br />
aldaq 1. allaq. kələkçi. beziqçi. qazıqçı. dubbaraçı. hiləçi.<br />
tobraçı. aldanqıc. iğfal. toğlaq. 2. allaq. dönək. sözündə<br />
durmayan. - allaq bullaq: allaq mallaq: qarma qarıĢıq. 3.<br />
kələk. dilab. dolab. qurqu. hilə. dəsisə. - öz dolbın<br />
çevirməkdən baĢqa iĢ bilmir. - buna bir dolab düĢünməli. -<br />
dolabın açmaq: kələyin dağıtmaq. - fələyin dolbı. - dolab<br />
45 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qurmaq: kələk gəlmək. 4. kələk. qazıq. dubbara. hilə. -<br />
qazıqlamaq: kələk gəlmək. - qazığa düĢmək. 5. duzaq.<br />
kəvlək. kələk (< kav. kov).<br />
aldamaq arqamaq cığa. aldatmaq.<br />
aldanan - tez, çox avlanan, aldanan: avanaq. alıq.<br />
aldanc tez inanır, aldanır.<br />
aldanqıc aldaq. iğfal. toğlaq.<br />
aldanmaq kisələnmək. tobralanmaq. qapılmaq. alınmaq. iğfal<br />
olunmaq.<br />
aldanmaz qurnaz. oyanıq. huĢyar.<br />
aldatıcı - aldatıcı bəzək düzək: alayıĢ.<br />
aldatmaq alqatmaq. 1. tavlamaq. tovlamaq. tövləmək. təvləmək.<br />
dolamaq. ip bağlayıb dolandırmaq. 2. soxmaq. - hesaba<br />
soxmaq. 3. avutdurmaq. avutlamaq. tutub, baĢın<br />
qatmaq. əğləndirib oyalamaq. oynatmaq. dolamaq. baĢ<br />
qatmaq. yozmaq. iğfal edmək:. sığdırmaq:- bunu cibivə<br />
sığdır bakalım.<br />
- aldatıb soymaq: tolandırmaq. dolandırmaq. aĢırıb məğbun<br />
edmək. - çoxları dolandırmağla keçinir. - ondan on tümən<br />
dolandırmış.<br />
aldatmaq kisələmək. tobralamaq. qayırmaq. qeyirmək. geyirmək.<br />
46 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
alday gülgi. kələkə. məsqərə.<br />
aldırmaq 1. qəbul etdirmək. - məni onun qulluğuna aldır. 2. almağa<br />
göndərmək. 3. yerləĢtirmək. sığdırmaq. - bunu ora aldır. -<br />
məni bu iĢə aldırın. 4. önəmsəmək. önəm vermək. - heç<br />
mənə aldırmadı. - boĢ ver aldırma.<br />
- burnundan qıl aldırmaq: köməklik edməmək. qabağın<br />
almaq. dibindən qoğalamaq, mən' edmək.<br />
- qan aldırmaq: qan vermək.<br />
aldırmayan - sözə aldırmayan: vurdum duymaz. çabıq anlamayan.<br />
alğatmaq alğatmaq. 1. qızartmaq. 2. utandırmaq.<br />
ali ulu. tansıq. tənsix. abın. aban. avan. yüksək.<br />
alıcıo 1. alan. cəzzab. 2. alan müĢtəri. talib.<br />
- alçı taşı. sazınçı taĢı.<br />
alıq 1. yubat. tə'xir. 2. əsir. bulun. 3. allı. sapıq. səfeh. 4.<br />
məftun. aĢiq. 5. rağib. qiptə edən. 6. gic. unutqan.<br />
talqın. dalqın. ağlı baĢında olmayan.- elə o dalğın kiĢidir.<br />
- dalğın uĢaq. - oğlunu itirməsi, onu dalğına saldı. -<br />
dalqınlığı burax qıl, ayaq üstündə durqıl. 7. tez, çox<br />
avlanan, aldanan: avanaq. 8. ĢaĢqın. 9. al. qızıl. qızmır.<br />
qırmız. 10. çalıq. məczub. 11. yalıq. layıq. uyqun. üstün.<br />
münasib. - o bu iĢə alıqdı.<br />
47 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
alıqğamaq alan kimi görünmək. almaq istəyiĢmək. acgözlülük<br />
edmək. həris olmaq.<br />
alıqlamaq alqulamaq. alıqomaq. 1. tutub saxlamaq. yubatmaq. 2.<br />
saxlamaq. qorumaq. 3. bonğsımaq. bonsınmaq.<br />
səfehləmək. axmaqlamaq.<br />
alıqlaşma bunğama. bunğaqlıq.<br />
alıqlaşmaq bunamaq. bunğamaq. səfehləmək.<br />
alıqlatmaq bunatmaq. bunğatmaq. ĢaĢırtmaq. əğlin aparmaq.<br />
alıqlıq 1. çalıqlıq. məczubiyyət. 2. bonğlıq. bonlıq. səfehlik.<br />
axmaqlıq. 3. unutqanlıq. talqınlıq. dalqınlığ. giclik.<br />
alıqmaq 1. alqınmaq. budallaĢmaq. axmaqlaĢmaq. səfehləmək.<br />
2. ĢaĢırmaq. əğli gedmək. bunğalmaq. bunalmaq.<br />
alıqomaq alqulamaq. alıqlamaq. 1. tutub saxlamaq. yubatmaq. 2.<br />
saxlamaq. qorumaq.<br />
alıqoymaq əkləmək. saxlamaq. yubatmaq. dayandırmaq.<br />
alıqsız bəzəksiz. quru. gəcsiz. - quru duvar.<br />
alim bilgəc. bilgin.<br />
alım 1. əxz. - alım satım: alıĢ veriĢ. əxz o əta. 2. tutar. hozə.<br />
alımlıq alacaqlı. alacağı olan adam.<br />
alın - alın qarası: baxtsızlıq. qara baxlıq.<br />
- alnın damarı çatlamış: utanmaz.<br />
48 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- alın tirmək: bunqamaq. bunamaq. səfehləmək. uĢaqlıq<br />
edmək.<br />
- alın yazısı: yazqi. yazı. QadƏr. muQaddƏrat. - alın saçı:<br />
kakil. alnıda olan saç, saçaq. meĢ. məĢə'l.<br />
- alnı üsdə saxlanılan: alınçaq bağı. alınçaq. ləçək: qaĢ<br />
basdı. 2. çatqı. sevgili. dildadə. əsabə.<br />
alınçaq alınçaq bağı. ləçək. alnı üsdə saxlanılan. qaĢ basdı.<br />
alınqan dəğmə düĢər. hər nəyi içinə alan.<br />
alınlı üzlü. utanmaz. qorxmaz. güstax.<br />
alınlıq 1. qadınların alna taqdıqları altınlı, gümüĢlü süs. 2. bir<br />
yerin önündə taxılan yazı, tablo.<br />
alınmaq 1. qablanmaq. qaplanmaq. qəbul olunmaq.<br />
qəbullanmaq. 2. sığmaq. içinə girmək. 3. mütəssir<br />
olmaq. - nə tez alınırsan belə. 4. dəğər tapmaq.<br />
dəğinmək. tutunmaq. bahalanmaq. qiymətlənmək. 5.<br />
qapılmaq. aldanmaq. iğfal olunmaq.<br />
alınmalı almal. alman. alsım. alasım. lazim.<br />
alınmaz dəğməz. tutunmaz. gəlməz. - sözə alınmaz işlər:<br />
danıĢmağa dəğməz iĢlər.<br />
- ağıza alınmaz: iğrənc, ağır söz.<br />
49 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ağza alınmaz: yeyilməz. içilməz. tatula. dadula. dadı kötü.<br />
dadıq. dadıqmıĢ.<br />
alır alqır. göt. götür.<br />
alırcasına soluq soluq. sürpük sürpük. dəniz soluğanı. fırtınadan<br />
sonra səkrək səkrək , soluq soluq, alırcasına qıyıya gəlib<br />
çarpan dalğa.<br />
alış 1. adi. bayağı. 2. ılıĢ. mədəni. 3. Ģaftalı. aluç. 1. yenir.<br />
alışdırılmış yırtıq.<br />
görnək. vərziĢ. adət.<br />
- alış veriş alım saım.<br />
- görməcə alış veriş: görməcə. görmək Ģərti ilə.nərsəni<br />
görüb baxmaqla almaq.<br />
alışdırmaq tatandırmaq. dadandırmaq. mə'nus, mə'luf edmək.<br />
mübtəla etdirmək.<br />
alışdırmaq vərdiĢlətmək. yavaĢdırmaq. yumĢatmaq. öğrətmək.<br />
tə'lim edmək. tə'nis edmək. amuziĢ vermək.<br />
əmiĢdirmək. əmziĢdirmək.<br />
alışdırmaq ılıĢdırmaq. uyarlamaq.<br />
alışıqın düĢgün. tutqun. düçar. mübtəla. - bu alçağın nəyinə<br />
tutqun oldun. - tutqunluqdan boĢun qıl. - tutqun vermək:<br />
tutulmaq.<br />
50 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
alışıq alşıq. 1. ılıĢıq. mədəniyyət. 2. əkdi. mö'tad. 3. təcrübəli.<br />
alışqan ılıĢ. alıĢ. mədəni.<br />
idmanlı. iĢlək. 4. adət. - alışıq, varlığın ikinci özüdür. 5.<br />
dəb. təb. rəsm. usul. - bu elin alşığı böylə.<br />
alışlamaq alıĢtırmaq. ılıĢtırmaq. ılıĢlamaq. mədəniləĢtirmək.<br />
alışma yırtı.<br />
alışmaq alqınmaq. etinmək. edqinmək. qılqınmaq. olqunmaq.<br />
adət edmək. qəbul edmək. təsvib olunmaq. qapıĢmaq.<br />
yiyələnmək. öğrəĢmək. öğrənmək. örgəĢmək.<br />
örgənmək. öğrəĢmək. varıĢmaq. ülfət edmək.<br />
uyqurlaĢmaq. önqürdəĢmək. yolqanmaq. ağtarılmaq.<br />
tatanmaq. dadanmaq. üns tutmaq. mə'luf olmaq.<br />
mübtəla olmaq. yeniĢmək. yenirmək. öğrəĢmək. adət<br />
edmək. - görə görə göz yenir, gedə gedə ürək yenir. -<br />
gözdən yenirməyən, ürəkdə qalmaz.<br />
- tütün çəkməyə edinəmədim. - bu yasanı edindilər.<br />
alışmamış görgüsüz. dənəmsiz. təcrübsiz. toy. əcəmi. iĢ biliksiz.<br />
gözü qapalı. sınaqsız. təcrübəsiz. əcəmi. torlaq. çiğ. -<br />
heç yoxdan, torlaq yeğdir.<br />
alıştırmaq alıĢlamaq. ılıĢtırmaq. ılıĢlamaq. mədəniləĢtirmək.<br />
alıvermək alıb qurtarmaq.<br />
51 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
alız cılız. arığ. quri.<br />
alızlamış qorada. qurada (< quru). qurumuĢ. zayıflamıĢ. əsgimiĢ.<br />
yıpranmıĢ. iĢə dəğməz yaramaz. bitmiĢ. - qorada oyu<br />
(fikir). - qorada qılınc. - qorada araba.<br />
alqaqlamaq albaqlamaq. altaqlamaq. alqatlamaq. yığmaq. toplamaq.<br />
alqan alan. qablan. qablayan.<br />
alqatlamaq albaqlamaq. altaqlamaq. alqaqlamaq. yığmaq.<br />
toplamaq.<br />
alqatmaq aldatmaq. tavlamaq. tövləmək. təvləmək. ip bağlayıb<br />
dolandırmaq.<br />
alqatmaq alğatmaq. qatmaq. dağıtmaq. qarıĢdırmaq. (> aloftən).<br />
alqım - alqım sağma: göy qurĢağı.<br />
alqın 1. alqına. alığna. ala çalan. 2. alqın<br />
aluğdə. alalı. qarĢıq.<br />
alqına alığna. alqın. ala çalan.<br />
alqınmaq alıqmaq. budallaĢmaq. axmaqlaĢmaq. səfehləmək.<br />
alqınmaq alĢınmaq. iyələnmək. etinmək. edqinmək. qılqınmaq.<br />
olqunmaq. qazanmaq. sahab olmaq. alıĢmaq. etinmək.<br />
edqinmək. qılqınmaq. olqunmaq. adət edmək. qəbul<br />
edmək. təsvib olunmaq. - tütün çəkməyə edinəmədim. -<br />
bu yasanı edindilər.<br />
52 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
alqır alır. göt. götür.<br />
alqış - alqıĢ sapartası: alqıĢ gurultusu. - alqış topu.<br />
alqışlamaq əllərin qaldırmaq. dua edmək.<br />
alqışlama alqıĢlayıĢ.<br />
alqışlayış alqıĢlama .<br />
alqulamaq alıqomaq. alıqlamaq. 1. tutub saxlamaq. yubatmaq. 2.<br />
saxlamaq. qorumaq.<br />
alquncar acı, yabanı gilənar.<br />
alqun parlaq, iti alıq boya. pambığın qarmızıya çalan ağ<br />
boyamsı.<br />
allaq aldaq. 1. kələkçi. tobraçı. 2. dönək. sözündə durmayan.<br />
- allaq bullaq: allaq mallaq: qarma qarıĢıq. 1. allaq bullaq.<br />
qarıĢıq. məmzuc. müĢəvvəĢ.<br />
allı alıq. sapıq. səfeh.<br />
alma yuvarlaq nərsə. girdə. - çənə alması. - göz alması. - kiraz<br />
alması: çox kiçik alma.<br />
- tomuz alması: domalan. dombalan.<br />
- vermə alma: ərz o tələb.<br />
- beyik alma: tuç. tuĢ. heyva.<br />
almacıq 1. oyluq gəmiyinin baĢı. 2. çıxıntılı gəmik. - yanaq<br />
almacığı. - çənə almacığı.<br />
53 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
almaq 1. qəbul edmək. 2. bərabər götürmək. - coluğ cocuğuvu al<br />
ged. 3. qazanmaq. ödül almaq. 4. açmaq. qapmaq. fəth<br />
edmək. - ölkər alıb açdı. 5. özünə çəkmək. cəzb edmək. -<br />
bu barçın su alır. 6. tutmaq. sığırmaq. sığdınmaq. - bu<br />
qab bir kilo alır. 7. qanmaq. anlamaq. - al qıl öğüd, qoca<br />
fəndidən. 8. kəsmək. qırtmaq. qısmaq. - boyundan alda,<br />
əninə qoy. 9. qabil, müsaid olmaq. - boya almayan barçın.<br />
10. istixdam edmək. - məni bu iĢə aldırın. 11. qəbul<br />
edmək. qomaq. qoymaq. - qonaqları hara qoyacaqsız.<br />
- atım almaq: atımını tək almaq: gözətliyərək, ehtiyatlı<br />
davranmaq.<br />
- ələ almaq: avıtmaq. ürəyin dilə tutmaq. oyalamaq.<br />
mehribanlıq edmək.<br />
- yerindən almaq: qapmaq. qoparmaq. çalmaq.<br />
yağmalamaq. qəsb edmək.<br />
- almış olmaq: tutmaq. əğdində edmək.<br />
- onun böyük qızın kim tutur.<br />
- o qıza elçi göndəri, tutula tutulmuya bəlli deyil.<br />
- adımın geri almaq: quĢqulanmaq. peĢmanlaĢmaq.<br />
- almaq satmaq: əxz o əta edmək.<br />
- ələ almaq: qanıtmaq. əkmək. əğmək. razılatmaq.- kəndivi<br />
54 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ək bir az. - əkilmədən iĢ yerin tutmaz. - nə edirik əkilmir:<br />
qanlmır. razı olmur.<br />
- sınıq duvarı asqıya almaq: dirsəkləmək.<br />
- bol bol almaq: avuclamaq.<br />
- içinə almaq: avuclamaq. qucaqlamaq.- yelkən yeli<br />
avucladı.<br />
almal alınmalı. alman. alsım. alasım. lazim.<br />
alman alınmalı. almal. alsım. alasım. lazim.<br />
almaştırış çalıĢ. dəği. tə'viz.<br />
aloftəndars < alğatmaq. qarıĢdırmaq: dağıtmaq. qatmaq.<br />
alov 1. mızraq ucuna taxılan kiçik bayraq. 2. yalın. od dili. 3.<br />
yalav. yal. yalım. odun, ıĢığın yalımı, Ģu'ası. (tiğfars< dik).<br />
- alovun oynayıb parlaması: yalabıq.<br />
- alovun yanqıtı, qızıllığı, inikası: yanqın qızıllığı.<br />
alovlanma qızğınlıq. iĢtiğal. qızğınlığ. odlanma. - danıĢığın qızğınlığı.<br />
- qavqanın qızqınlığı.<br />
alsım alınmalı. almal. alman. alasım. lazim.<br />
alşaq alşıq. adət. gətir (gət < met > təg) təkir. təqir. təkərlənən,<br />
tikrarlanan nərsə.<br />
alşamaq ölĢəmək. acıqmaqdan dolayı qöz qararmaq.<br />
alşatmaq ölĢətmək. aclıqtan gözü qarartmaq.<br />
55 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
alşıq alışıq. 1. alşaq. adət. gətir (gət < met > təg) təkir. təqir.<br />
təkərlənən, tikrarlanan nərsə. - alışıq, varlığın ikinci<br />
özüdür. 2. dəb. təb. rəsm. usul. - bu elin alşığı böylə.<br />
alşınmaq alqınmaq. iyələnmək. etinmək. edqinmək. qılqınmaq.<br />
olqunmaq. qazanmaq. sahab olmaq. qapınmaq.<br />
öğrənmək.<br />
altaq aldaq. oyun. kələk. dolab. - oyun edmək. oyun yapmaq.<br />
oyun vermək: kələk gəlmək. - oyun çıxarmaq: bir yeni bir<br />
nərsə ortaya qoymaq.<br />
altaqçı aldaqçı. oyunçu. kələkçi. dolabçı.<br />
altaqlamaq albaqlamaq. alqaqlamaq. alqatlamaq. yığmaq.<br />
toplamaq.<br />
altamaq üstələmək. alt edmək. yenmək. yıxmaq.<br />
altanmaq alt olmaq. üstələnmək. yenilmək. yıxılmaq.<br />
altı - hər nəyin altıdan biri: danğ. - çənə altı: saqaq. ğəbğəb.<br />
altın - altın yaldız: qızıl suyu ilə qablamaq.<br />
- som altın: doğru, çin altın.<br />
- altın qaplanmış qab: tombaq- tombaq ləgən.<br />
- altın topu: çox gözəl kiçik cocuq.<br />
- altın uluq taqa: som sırmalı taqa. qızıl sırma ilə iĢlənmiĢ<br />
parça topu.<br />
56 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- yaldız altını: bəzək sürülən teyxa altın.<br />
- altın yerinə işləyən para: sağ aqçə: {# pozuq aqçə}.<br />
- qor kimi altın.<br />
altıva olmaq çevrilmək. burxulmaq. burulmaq. dönmək. tovlanmaq.<br />
bükülmək.<br />
alt arxa. geri. son. - bu iĢin altı iyi çıxmayacaq. dalı. - bu<br />
nağılın altı, lap ĢaĢırdıcıdır. 2. nərsəyə tuĢ olan, tutulan,<br />
mə'ruz olan. 3. astın > astinfars. astar. astağ. aĢağ. az.<br />
kəm. 4. damənfars. taman. (< təmən. təbən). dib. aĢağ.<br />
asraka. ətək.<br />
- altdan geyilən köynək. at köynəyi. iç köynəyi: tər köynəyi.<br />
- altda olan. təkin.<br />
- quyruq altı: quĢ kəsəllərindən.<br />
- alt üst edmək: arayıb daramaq: sorub sorağlaĢıb<br />
incələmək. təhqiq edmək. - yazığın evin, para tapıb almaq<br />
(çalmaq) üçün daramışlar.<br />
- ayağın altı: taban. daban. - çox yorulmaqdan dabanlarım<br />
tökülür. - dabanın bərk basan dik qalxar.<br />
- top altı: qala alanı: qala meydanı: qala topları üçün açıq,<br />
alçaq kiçik yer.<br />
- alt üst edmək: savurmaq. qarıĢdırmaq.<br />
- ayaq altı: yol üstü.<br />
57 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- alt üst edmək: aqtarmaq.<br />
- altda olan: altlıq. bəstərfars bastar pəstər pıstır.<br />
yataq. yatlaq.<br />
- top altı. yel altı. yağmur altı.<br />
- alt alta: birbirin altında, aĢağsında.<br />
- alt aşağı vurmaq: üstələmək. yerə çalmaq.<br />
- alta almaq: altamaq. üstələmək. yenmək. yıxmaq.<br />
- alt üst: zir zəbər.<br />
- alt olmaq: altanmaq. üstələnmək. yenilmək. yıxılmaq.<br />
- alt edmək: altamaq. üstələmək. yenmək. yıxmaq.<br />
- alt baĢında: elə altında. yanında.<br />
- əl altı: gizlicə.<br />
- ayaq altı: yol üsdə.<br />
- əl altı: tabe.<br />
- qəhvəaltı: qəhnin yanıda yeyilən yemək.<br />
altlıq 1. altda olan. bəstərfars bastar pəstər pıstır.<br />
yataq. yatlaq. 2. əlaltı. yazarkən əlin altına qoyulan<br />
qalın kağaz. 3. kürsi. ayaqlıq. qaidə. oturulacaq yer. -<br />
dirək kürsisi. - duvar kürsisi.<br />
altmışlamaq altmıĢına ayaq qoymaq.<br />
altolmaq altanmaq. üstələnmək. yenilmək. yıxılmaq.<br />
58 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
altun gözəl.<br />
- altun topı: bərk gözəl uĢaq. ıĢıq parası.<br />
- altun bəyi: çox zəngin.<br />
altunçı qızılçı. qızılla iĢləyən.<br />
altunğ (< altı + danğ). ĢiĢ dang. - altunğ bir qız.<br />
altunmaq edinmək. qəbul edmək. razılaĢmaq. - siz bu iĢə<br />
aluç Ģaftalı. alıĢ.<br />
edinisizmi. - edinməm olsaki sən istəsən.<br />
aludə olmaq boyanmaq. bulanmaq.<br />
aludə bulaĢıq.<br />
aludəfars (< al). alalı. alqın. qarĢıq.<br />
aludənfars < alamaq. bulamaq. batırmaq.<br />
aluftə aluvda. qəhbə. ruspi.<br />
alunək < alvanaq. külübə. külbə. koma. daxma.<br />
aluvda aluftə. qəhbə. ruspi.<br />
alvan < alavan. əlvan. alacalı. rəhbə rəh. ağlı qaralı. qartalka.<br />
çal. - alacalı kağız.<br />
- al alvan: dür dümən. rəhbərəh.<br />
alvanaq > alunək. külübə. külbə. koma. daxma.<br />
amac 1. imləmək, bəlləmək, niĢanlamaq üçün qoyulan simgə.<br />
(dirək. toprağ kündəsi. daĢ kimi baĢqaları). 2. yamac.<br />
59 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
xiyavanlarda qaldırımın (yaya yolun) yamaclarına,<br />
yanlarına düzülən daĢlar. 3. buta. uc. tuc. tuĢ. hədəf.<br />
təmük. ərək. alası. yiyə olunması istənən nəsnə. 4. tüq.<br />
tük. dük. xal. tokuq. niĢan. - oxu dükə çaldı.<br />
amaclamaq tuclamaq. tuĢlamaq. uclamaq. hədəfləmək. tutmaq.<br />
hədəfləmək. - topa tutmaq.<br />
aman 1. çağ. vax. 2. fürsət.<br />
amas ötəm. ödəm. ĢiĢ. vərəm.<br />
ambar < ambar> ənbar. qambar. hambar. yambar. yanbar.<br />
buldunı. boĢqa. sarpun. çuxur. təpəngü. kəndüc. qoya. -<br />
top ambarı: üç gögərtəli gəmilərin orta qatı.<br />
- qırx ambar: çox çeĢitli nərsələr içərən yer, qab. - onun<br />
çantası qırx ambardır.<br />
amma 1. bu qədər varki. ancaq. - bilir amma söyləməz. 2. qaldıki.<br />
gələlim. gəlincə. - amma gəlmiyəcəkmiĢ, özü bilir. 3.<br />
ĢaĢırma sözü. - amma nə giclik. - amma yazıq.<br />
amrulmaq əmrülmək. sinilmək. çəkilmək. sorulmaq.<br />
amşan əmĢən. quzu dərisi.<br />
amuxtənfars < yamatmaq. yamtamaq. öğrətmək. əmitmək. əmcitmək.<br />
amuşmaq çıxıĢma. qınamadan dolayı apıĢıp qalmaq.<br />
60 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
an - bir anda: dimdə. anda. ində. imdə. göz qıpımıda. qaĢla göz<br />
arasnda.<br />
ana 1. kök. kötük. baĢ. əsas. - ana yasa: qanun əsasi. - ana<br />
pitik: ana dəfdər. nənə.<br />
- ana damar: Ģahrəg. Ģahdamar.<br />
- anadan olma: doğuĢ. viladət. təvəllüd.<br />
- anası ilə danası ilə: hammısı. evliklə.<br />
- xanım nənə: 1. böyük nənə. 2. qayın ana.<br />
anaç anaş. kökəĢ. kötcük. baĢıc. usluĢ.<br />
anadamar - anadamar: Ģahrəg. Ģahdamar.<br />
anaş anaç. kökəĢ. kötcük. baĢıc. usluĢ.<br />
ancaq 1. elə. teyxa. tək. yalnız. sadəcə. sirf. məhz. - çörəyə<br />
ancaq doğruluqla, inanmaq olmaz. - ancaq sənin üçün. 2.<br />
amma. fəqət. lakin. güclə. çətincə. çətinliklə. zorla. dara<br />
dar. dardarına. sadəcə. fəqət. yalnız. həmən. tək. yeni.<br />
hənuz. həmən. salt. yalnız. böylə. bu qədər ki. - ova<br />
gedəcəkdim, ancaq hava qarıĢdı. 3. oncaq. onca. o qədər.<br />
o dəğin. o təkin. - çox danıĢan dil, ancaq olur.- hənuz<br />
bitmiĢ yapı. 4. dara dar. dar darına. tar. - dar qaçmaq. -<br />
kəndini dar evə atdı. - dar yetiĢmək. 5. sirf. - sirf bir söz de.<br />
- mən hənuz yetiĢmiĢdim ora, o gəldi.<br />
61 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- həmən birbelə param qalmıĢ.<br />
- həmən üç odalı evmiz vardır.<br />
- axĢam güclə evə çatdıq.<br />
- güclə yetiĢəcək.<br />
- sadəcə mən gəldim.<br />
ancılayın öyləysə. öyləisə. öcürdüsə. öyləcə.<br />
and başıva and olsun: - ölünün gövru: - kor ölür badam gözlü<br />
olur: birini sözdə, özdə sıxıĢdırmaq üçün söylənən deyim.<br />
anda dimdə. ində. imdə. bir anda. göz qıpımıda. qaĢla göz<br />
arasnda.<br />
andiçmə söz vermə.<br />
andız 1. qıraq yerdə olan çuxur. 2. qəhbələrin yığıldığı yer.<br />
anduq kafdar yalsızına dərlər.<br />
anğaşa əndiĢə. düĢüncə. əfkar. - bu gün çox düşüncəliyəm. - sizin<br />
bir düşncəniz vardır.<br />
anğma anma. yat. yad. xatirləmə.<br />
anğsırmaq asqırmaq.<br />
ani açanğ.<br />
anındamaqcığa andamaqcığa. gizlicə izləmək, dinləmək, güdmək.<br />
anıt 1. yatigar. yadigar. xumaruka. 2. yadigar.<br />
62 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
anız anğız. kötük. əkin biçildiktən son, yerə yapĢıq qalan çör<br />
çöp, saman.<br />
anq anğ. 1. sanı. oka. öğə. zehn. zəka. xatir. hafizə. 2. ənğ.<br />
üzün rəngi. bəniz. - qara ənğli. - buğday ənğli.<br />
anqamaq anğamaq. anmaq. tüĢünmək. xatırlamaq.<br />
anqarı anğarı. ötə. ötəyə. - anğar bənğəri: ötə bəri.<br />
anqız 1. anğız. ənğiz. yanğız (< yanmaq: nərsənin qarĢıtı).<br />
bitgiləri biçəndən son, yerə yapĢıq qalan yanqıları,<br />
əksiləri, əsgikləri, qırıqları. 2. anğız. anız. kötük. əkin<br />
biçildiktən son, yerə yapĢıq qalan çör çöp, saman.<br />
anqladış anğladış. qandırı. təfhim. ifadə.<br />
anqlamaq anlamaq. xatirləmək.<br />
anqlanmaq anğlanmaq. ənlənmək. ənqlənmək. ənnilənmək.<br />
genlənmək. açlanmaq. açıqlamaq.<br />
anqlaşıq anlaĢıq. uzlaĢıq. muvafiqət.<br />
anqlatı anğlatı. bildiri. e'lan.<br />
anqlayış anğlayış. 1. fəhm. dərk. idrak. 2. fərasat.<br />
anqman anğman: anlamaz, qanılmaz durumda olmaq. > nigəran.<br />
nagüman.<br />
anqsalamaq anğsalamaq. yanğsalamaq. yansılamaq. yamsılamaq.<br />
təqlid edmək.<br />
63 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
anqsırmaq anğsırmaq. içdən gələn kimi səs çıqarmaq. asqırmaq.<br />
anqsırtmaq anğsırtmaq. asqırtmaq.<br />
anqsız ansızın. qafil. birdən. qəflətən.<br />
anqtırmaq anğdırmaq. yanğdırmaq. 1. anlatmaq. baĢa salmaq. - ona<br />
bu iĢləri andır. 2. xatırlamaq. - ona keçənləri andır. 3.<br />
ölçütmək. iĢarə ilə bənzətmək. - bir qalabalıq ki qiyaməti<br />
andırır.<br />
anladılmaq bildirilmək. təfhim edilmək.<br />
anlamaq almaq. qanmaq. anqlamaq. xatirləmək. yalnamaq.<br />
qanlamaq. qanamaq. qanmaq. - dolaysiylə anlamaq:<br />
sezilmək. sızılmaq. hiss olunmaq. bəllənilmək. - al qıl öğüd,<br />
qoca fəndidən.<br />
- qazı qoz anlamaq: yanlıĢ anlamaq. qanmamazlıq edmək.<br />
- qazın ayağını anlamaq: gizli bir gərçəyi tapmaq.<br />
anlamaz tuymaz. duymaz. eĢitməz. qanmaz. düĢüməyən. -<br />
vurdum duymaz: çabıq anlamayan. sözə aldırmayan.<br />
anlaşıq anqlaĢıq. uzlaĢıq. muvafiqət.<br />
anlaşılmaz - anlaşılmaz dil: quĢ dili.<br />
anlaşılmaz müğəlləq. qarıĢıq. qarĢıq.<br />
anlatı anlatma. bildiriĢ. e'lam. xəbərdarlıq.<br />
64 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
anlatma anlatı. bildiriĢ. e'lam. xəbərdarlıq. bəyan. - anlatmalar:<br />
bəyanat.<br />
anlatmaq dolaysiylə anlatmaq. sızdırmaq. sezdirmək. hiss<br />
etdirmək. bəlləndimək. tanıtdırmaq. tanıtmaq.<br />
bildirmək.- kəndisin tanımırdım, kimsədə tanıtmadı.<br />
anlayı uquka. oku. oxu. yadavəri. təzəkkür.<br />
anlayış bilmə. biliĢ. ürfan. bulğu. idrak. əql. fəhm. sezgi. seziĢ.<br />
sezmə. dərk.<br />
anlayışlı anqlayıĢlı. anğlayıĢ. fərasatlı<br />
anma anğma. yat. yad. xatirləmə.<br />
anmaq anğamaq. tüĢünmək. xatırlamaq.<br />
ansız apansız. avansız. ansızın. birdən.<br />
ansızın anqsız. 1. birdən. apansız. avansız. qəflətən. patadaq.<br />
patadan. - patadan, patadaq bir qonaq gəldi. - patadan<br />
iĢgillər çıxdı. 2. qafil.<br />
anuq hazır. apuq. apqu. yapuq.<br />
apalaq yapalaq. gündə. gombul. tombul. iri.<br />
apansız avansız. ansız. ansızın. birdən.<br />
aparan aparcı. qıyan. mücri.<br />
aparcı aparan. qıyan. mücri.<br />
65 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aparılmaq ilədilmək. götürülmək. göndərilmək. keçirilmək.<br />
sürülmək. - bir gözəl yaĢam sürülür. - ötəyə ilədil.<br />
aparmaq (alıb) götürmək. qoparmaq. aĢırmaq. çalmaq. çapmaq. -<br />
üzdən aparmaq: üzüntürmək. üzmək. darsatmaq.<br />
apartmaq aĢındırmaq. yeditmək. həzf edmək.<br />
apaz ( p v ) avaz. ovuc. - bir apaz buğda.<br />
apazlama 1. ( p v ) avazlamaq. ovuclamaq. 2. gəminin yelkəni,<br />
yeli avuclamıĢı, ĢiĢmiĢ olub, yavaĢ geməsi.<br />
apazlama avuclama. gəminin yelkəni, yeli avuclamıĢı, ĢiĢmiĢ olub,<br />
yavaĢ geməsi ilə oluĢan yırqa, ləpə, yalpa.<br />
apazlama qapazlama. bir yöndən əsən yel<br />
apışdırmaq yapşatmaq. 1. yormaq. təngitmək. 2. ləngərləmək. ləngər<br />
salmaq.<br />
apış yapış. 1. yapĢı. bəndər. liman. 2. çatlaq. qıçların çatlığı.<br />
oyluğun, budun iç üzü. - apış ayırmaq: qıçların çatlığın<br />
açıb, tikilib durmaq.<br />
apışmaq yapşamaq. yapıĢıb qalmaq. əldən düĢmək. yorulmaq.<br />
təngimək. acizləmək. ləngimək. duraqlamaq.<br />
ap 1. (ab. op. ob. yob. yop) 1. çoxluğu göstərən sözlər. 2.<br />
üp. rəngdə bərkitmə ilgəci. - üp ürünq. ap paq. 3. lap.<br />
vurqulama yanısı. baĢ səsliyə uyaraq bu biçiləri alır. -<br />
66 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əpiyi: lap yaxcı. - ipinci: lap nazik, gözəl. - apaçıq: büsbütün<br />
açıq. - apansız: birdən. yadda olmayırkən. bəğtətən.<br />
apqu apuq. yapuq. 1. titik. çalağ. iti. 2. hazır. anuq.<br />
apşaq apĢıq. yapıĢıq. çaltıq. açıla. 1. qıçları aralı. 2. gəvĢək.<br />
yaramaz. yürüməz. gücsüz. açıla. təmbəl.<br />
apşıq apĢaq. yapıĢıq. çaltıq. açıla. gəvĢək. yürüməz. yaramaz.<br />
gücsüz. təmbəl. qıçları aralı.<br />
apuq apqu. yapuq. 1. titik. çalağ. iti. 2. hazır. anuq.<br />
apul yapul. qaz kimi yanların basa basa yerimək. - apul apul<br />
yerimək.<br />
ar üz qarası. namussuzluq. Ģərəfsizlik.<br />
arab < yarab. yırıq. üyə. üzv. - bu toplumun yarabları.<br />
araba - araba qapısı: qaraj qapısı.<br />
- tomuz arabası: bir çeĢit yaraqlı araba.<br />
- top arabası qoşularından olan cübbəxana sandığı:<br />
toparlaq.<br />
- top arabası: top daĢımağa iki təkərli, alçaq araba.<br />
- arabanın düz oxu: üzək. - araba iqi: araba oxu. - sapan<br />
iqi: sapan oxu. - iqi daşı: dəğirmənin alt daĢı.<br />
arabaçı daĢqaçı. faytunçu. qoĢaç. qoçaç. (< qoşmaq).<br />
67 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
arabaq arabağ. vətər. qutr. cocuğun, qadınların qıçları arasına<br />
qonulan cında. əsgi. pampers.<br />
arac ala uzar. ayaq. vəsilə. qılıc. ayqıt. əbzar. - bu ayaq iĢə<br />
gəlməz. - diĢdən düĢmüĢ, iĢdən çıxmıĢ ayaq. - ayaqlı<br />
yaraqlı. - ayaqın qır, yaraqın al.<br />
araçı 1. aralıq. ortalıq. ortada gəzən. gəzəyən. quĢə. bucaq. -<br />
bucaq qıyıcı: araçı sərraf. - bucaq satıcı: aralıqda gəzən<br />
satıcı. 2. dəllal. davər. qurnalıq. ortaççı. böyüklərin<br />
qatında olub, iĢləri yeridən.<br />
araçı aralıqçı. qulluqçu. qolluqçu. qırna. - baĢ qırna. - ikinci<br />
qırna.<br />
arada sırada. ikən. əsnada. - gəldiyim sırada asladım.<br />
araq 1. ara. arqaq. ərə. ərək. ərqəq. (ərik: çataq. hər nəyin<br />
olduğunun əriki, oluĢu, içi, çatığı). 2. arax. su. bitgilərdən<br />
buxarlatmaqla alınan qoxulu su.- gül suyu.<br />
ara arqaq. araq. ərə. ərək. ərqəq. (ərik: çataq. hər nəyin<br />
olduğunun əriki, oluĢu, içi, çatığı). 1. meydan. orta. səhnə.<br />
orta. uza. uzay. fəza. 2. fürsət. möhlət. fürsət. qurĢunun<br />
qonan aralığı. atım. məsafə. 3. ələqə. munasibət. - aram<br />
yoxdu. - arasız: münasibətsiz. pulları ortaya qoy. 4. aralıq.<br />
1. aralıq. qonaqların, görcülərin qonağı, otaqı. iç oda ilə<br />
68 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
səlamlıq arasında olan otraq, oda. 2. aralıq. qırnalıq.<br />
xaqanların sarayında, iç ağası, nökər qulluqçuların<br />
bulunduğu yer, özgü dayrə. 3. aralıq. gözətləmə odası.<br />
- ara açıqlığı: narazılıq.əsna. - bu arada: bu aralıqda: bu<br />
əsnada.<br />
- ara vermədi. - arasız: araverməz: layənqətə.<br />
- ara açılmaq: pozuĢmaq.<br />
- iĢi ortaya qoymadılar. aralıq. - bir aralıq: bir fürsətdə,<br />
boĢvaxda: bir arada.<br />
- ara pozulmaq, soyuqlamaq. - bir biindən soğudular.<br />
- ara sıra: arada sırada: aralıq aralıq. hərdən. bə'zən.<br />
- ara açılmaq:soqumaq. soğumaq. soyumaq.<br />
- arada dağlar var: çox ayrım var. çox fərq var.<br />
- araya girmək: tıqılmaq. soxlaĢmaq.<br />
- aralıq tapmadım.<br />
- ara ara: aralıq aralıq: vax vax.<br />
- bol ara: bol, gen meydan.<br />
- ara ara: gah gah. vax vax. ara sıra. arada sırada. ehyanən.<br />
- ara sıra: arada sırada. ara ara. gah gah. vax vax. ehyanən.<br />
- arada sırada: ara sıra. ara ara. gah gah. vax vax. ehyanən.<br />
- aralarını bulmaq: müsalihə edmək. sazqaĢlamaq.<br />
sazıĢmaq.<br />
69 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- bir arada: birlikdə. cəmiən. bir fürsətdə, boĢvaxda.<br />
- aradan çıxarmaq: bir iĢin ortasında baĢqa iĢi qurmaq.<br />
- ara qoyumaq: arası, ardı qırılmaq, unudulmaq.<br />
- arada qalmaq: görəli, məsul olmaq. öhdəsinə düĢmək.<br />
- aradan keçmək: axmaq. cərəyan edmək. araya girmək:<br />
vasitə olmaq.<br />
- araya getmək: ortaya alınmaq. nəzəri diqqətə almaq.<br />
qarĢılamaq. təvəccüh edmək.<br />
aralamaq 1. bölmək. ayırmaq. kəsmək.- tarlanı bölmək. - baĢının<br />
saçını bölmək. 2. ortalamaq. meydana qoymaq.-<br />
pullarımızı ortaladıq.<br />
aralanmaq yırılmaq. azacıq yarılmaq. çatlamaq.- çiban yırıldı.<br />
aralanmaq seyrəĢmək. təki yalnız qalmaq.<br />
aralaşmaq dağılmaq. seyrəlmək.<br />
aralatmaq qoğmaq. sürmək. tərd edmək. nəfy edmək. - yaramaz<br />
kiĢiləri kənddən sürdülər.<br />
aralatmaq dağıtmaq. seyrətmək. aralıq edmək. arasını açmaq.<br />
aralı 1. açıq. seyrək. aralıq. seyrək. açıq. - aralıq diĢ. 2.<br />
aralıqlı. boğunaq. boğuq. kəsik. (# sağınaq). 3. ortalı.<br />
fəzalı. uzalı. uzaylı. 4. qırıq. kəsik. münqəte.<br />
aralıqçı araçı. qulluqçu. qolluqçu. qırna. - baĢ qırna. - ikinci qırna.<br />
70 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aralıq ara. 1. boĢluq. açıqlıq. fasilə. məsafə. - taxda aralığı. -<br />
aralığa gedmək: boĢ yerə dağılmaq. 2. dəhliz. bir neçə<br />
otaq arasında olan kiçi açıqlıq. - qapu aralığı. 3. ara.<br />
fürsət. bir aralıq: bir fürsətdə, boĢvaxda: bir arada. - aralıq<br />
tapmadım. - aralıq aralıq: vax vax. 4. kəsmə. qırma. inqita.<br />
5. aralı. seyrək. açıq. - aralıq diĢ. 6. yarı qapalı. - qapıyı<br />
aralıq ed: kipləmə, ört. 7. buraxma. kəsim. tərk. tə'til.-<br />
dərslərin kəsimi. 8. fürsət. - aralıq bulmaq: fürsət tapmaq.<br />
9. aralıq. əsna. - bu aralıqda: bu arada: bu əsnada. 10.<br />
ortalıq. araçı. ortada gəzən. gəzəyən. quĢə. bucaq. -<br />
bucaq qıyıcı: araçı sərraf. 11. qonaqların, görcülərin<br />
qonağı, otaqı. iç oda ilə səlamlıq arasında olan otraq,<br />
oda. 12. qırnalıq. xaqanların sarayında, iç ağası, nökər<br />
qulluqçuların bulunduğu yer, özgü dayrə. 13. gözətləmə<br />
odası. 14. alanğ. aranğ. ortalıq. meydan.<br />
- aralıq aralıq parıldamaq: yıldıramaq. - bucaq satıcı:<br />
aralıqda gəzən satıcı.<br />
- aralıq aralıq: ara sıra: arada sırada: hərdən. bə'zən.<br />
- aralıqda: bir iĢin ortasında.<br />
- aralıq, dolanbac çarĢı, bazar: ordu bazarı. rasta bazar.<br />
arasta<br />
71 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- aralıq bulmaq: fürsət tapmaq.<br />
- aralıq edmək: arasını açmaq. seyrətmək.<br />
- qoyma aralıq: pərdə. ur. hayil.<br />
aralıqlı aralı. boğunaq. boğuq. kəsik. (# sağınaq).<br />
aral 1. birbirinə yaxın olan adalar (cəzirələr) varlığı, heyəti,<br />
yığnağı. arĢipel. 2. adası çox olan dəniz.<br />
aramaq yinmək. sormaq. yoxlamaq. baxmaq. dəğmək. - ağız<br />
aramaq: danıĢdırıb sözdən söz almaq.<br />
- gəzinib aramaq: dönüĢdürmək. qurdalayıb tapınmaq.<br />
- incədən incəyə aramaq: ələmək. ələkləmək- incə ələmək:<br />
dibinə darı əkmək.<br />
- arayıb daramaq: alt üst edmək. sorub sorağlaĢıb<br />
incələmək. təhqiq edmək. - yazığın evin, para tapıb almaq<br />
(çalmaq) üçün daramışlar.<br />
aramiş dinic. qoyu. qərar.<br />
- gizli örtülü, qaçaq nərsəni aramaq: qovalamaq.<br />
qoğalamaq. arxasına düĢüb tutmağa çabalamaq. bəkləmək.<br />
gözləmək. tə'qib edmək. - ovu nininə dək qoğaladı.- oğruları<br />
sınıa dək qoğaladı. - iĢsiz qalıb bir iĢ qoğalır. - fürsət<br />
qovalamaq. - kəndi mənim yoxluğumu qovalır.<br />
aram ortum. dinlənmə. hizur.<br />
72 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aramqah qonaq. oturaq. turaq. duraq. məsgən.<br />
aran - aran talan edmək: alan talan edmək: alt üst edmək.<br />
aranğ alanğ. 1. aralıq. 2. xəndək. qazıq.<br />
aranılır rivaclı. geçər. satılır.- geçər mal.<br />
arasatmaq aralatmaq. qoğmaq. sürmək. tərd edmək. nəfy edmək. -<br />
yaramaz kiĢiləri kənddən sürdülər.<br />
arasız 1. araverməz: layənqətə. davamlı. verə. kəsməksizin. bir<br />
düzüyə. müttəsil. 2. bir düzüyə. həmən. elə o çağ. -<br />
həmən söylər.<br />
arasızlıq sıqlıq. fasiləsizlik. darlıq. bitiĢiklik. - ağacların sıqlığı,<br />
arassalama arıtlama.<br />
görməyə qoymur. - sıqlığ orman. - bizim məhəllə çox<br />
sıqlıqdır: evlər bir biri üstünə çıxır.<br />
arasta 1. aralanmıĢ, ayrılmıĢ bölük. (baĢdan səslinin düĢməsi ilə)<br />
rasta. - kürəkçi arastası. 1. aralıq, dolanbac çarĢı, bazar.<br />
ordu bazarı.<br />
araşdırmaq kullamaq. kollamaq. yoxlamaq. axtarıĢmaq. - geçirin<br />
(xatirin) kullamaq. - ağız araştırmaq: dolaysıyla, dönə dönə<br />
sürüb sölətmək.<br />
araştırtmaq aratdırmaq. axtartmaq. buldurmaq. boldurmaq.- itənləri<br />
buldurun.<br />
73 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aratdırmaq . tapıĢdırmaq. (itgini) yindürmək. buldurmaq. boldurmaq.<br />
araval avara. aravıc.<br />
araverməz arasız: layənqətə.<br />
aravıc avara. araval.<br />
axtartmaq. araĢtırtmaq. - itənləri buldurun.<br />
arayan arzulayan. aruzlayan. arzılı. aruzlı. istəyən. istəkli.<br />
diləyən. diləkli. tələbkar.<br />
araycı yoxlayan. müfəttiĢ.<br />
arayış - arayış aparmaq: dibin çıxarmaq. nə var nə yoxunu aranıb<br />
eĢinib alıb vermək. kökdən incələmək. qazınmaq.<br />
arbaq arpaq. ovsun. büyü. üfür.<br />
arbaqçı arpaqçı. ovsunçu. büyücü. üfürükçü. cadugər. sehirçi.<br />
arbamaq arpamaq. ovsunlamaq.<br />
arbamaq arpamaq. ovsunlamaq.<br />
ardanfars arıtlayan < arıtlamaq. sumaqpalan. süzgəc.<br />
arəncfars arış. < əriş (< ərmək: uzanmaq). qolun dirsəkdən aĢağ<br />
bölümü. arabanın, daĢqanın qolu.<br />
arı dal. tal. çıplaq. yalın. sadə. düz. - dal daban: dal ayaq:<br />
ayaq yalın. - dal qılınc: qılıncı qınsız. qınsız qılınc. qılıncı<br />
çıxarmıĢ. - dal börk, dal qavuq: sarıqsız.<br />
- arı bəyi: arıların qılavuzu.<br />
74 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- bir çeşit arı quşı: sarıcuq. sarıcıq. alaca sığırcıq.<br />
- gəgəc arı: ağılı arı.<br />
- körpə arının yetirdiyi ağ bal: oğul balı.<br />
- oğul arı: beçə arı. yeni yetiĢən arı.<br />
- yaban arı: sarıca.<br />
- arı qoğanı: çox qalabalıq yer.<br />
arıdan 1. silici. təmizləyən. nəzafətçi. 2. arun. arın. süzgəc.<br />
arıq arıt. arın. 1. dəsdəmaz. 2. təsfiyə. 3. təmizlik. nəzafət.<br />
təthir. 4. yalın. sadə. 5. ətsiz. yırağ. zayıf. 6. tamam.<br />
teyxa. büsbütün. lap. 7. axıq. barıq. (> barikfars). incə. 8.<br />
arığ. quri. cılız. alız. quru. ətsiz. - quru kiĢi. - quru cocuq. -<br />
quru öksürük. - quru yemiĢ. - quru soyuq. - quru hava. 9.<br />
arığ. kin. 10. arqun. qutus. qutsal. təmiz.<br />
- çox zayıf, arıq, quru: qurğaz.<br />
- quru, arıq kimsə: qağın. qaqın.<br />
arıqlamaq yıraqlamaq. zayıflamaq.<br />
arıqlatmaq yıraqlatmaq. zayıflatmaq.<br />
arıqlıq arığlıq. quruluq. zəiflik. - bu cocuğun quruluğu.<br />
arıqlıq duruluq. saflıq. təmizlik. sadəlik. arqal. üzal. hüzal.<br />
üzüklük. zayıflıq.<br />
75 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
arıqmaq arğımaq. 1. əti yağı süzüb qurumaq. çılqaçmaq.<br />
cılıqlaĢmaq. zayıflamaq. 2. yorulmaq. düĢgünmək.<br />
arıl Ģəfa. tüzəl. arın. dirçəliĢ.<br />
arılmaq arımaq. 1. qalxmaq. düzəlmək. iyiləĢmək. Ģəfa tapmaq.<br />
dirçəlmək. 2. kəndi kəndini yermək. irilmək. qayqıdan<br />
titrəmək.<br />
arılmaycığa arılmaz. azalmaz. tükənməz. bitməz. sonsuz.- arılmaz<br />
kəsəl. arılmaz ağrıya düĢdük.<br />
arılmaz arılmaycığa. azalmaz. tükənməz. bitməz. sonsuz. - arılmaz<br />
kəsəl. arılmaz ağrıya düĢdük.<br />
arımaq arılmaq. 1. arınmaq. kəsəldən qalxmaq. toxdamaq. 2.<br />
ağrımaq. talıqmaq. talmaq. kəsəlləmək. 3. qalxmaq.<br />
düzəlmək. iyiləĢmək. Ģəfa tapmaq. dirçəlmək. 4.<br />
ağrımaq.<br />
arın arıt. arıq. 1. dəsdəmaz. 2. təsfiyə. 3. təmizlik. nəzafət.<br />
təthir. 4. yalın. sadə. 5. arna. arınma. yarın. yarna.<br />
yarınma. kəffarə. - bunun arını kimə düĢür: bunun kəffarə<br />
kimə düĢür. 6. ayırt. təmiz. ləkəsiz. bütünka. təmiz.<br />
- arın sağın: açıq təmiz. 7. qurqa. qıraq. hər bir qarĢıqdan<br />
uzaq, qıraq.<br />
arınış silgiĢ. paksazi.<br />
76 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
arınlamaq ayırtlamaq. seçmək.<br />
arınlıq sili. təmizlik. nəzafət.<br />
arınma arın. arna. yarın. yarna. yarınma. kəffarə. - bunun arını<br />
kimə düĢür: bunun kəffarə kimə düĢür<br />
arınmaq 1. arımaq. kəsəldən qalxmaq. toxdamaq. ərimək.<br />
əğilmək. utanmaq. silqiĢmək. 2. qusl edmək. su<br />
tökünmək. qusl edmək.<br />
arınmaz əriməz. əğilməz. utanmaz.<br />
arınmış kədrimka. kəmrit. gəmrilmiĢ. - kədrim ətka: dəridən üzülmüĢ<br />
ət.<br />
arıslı arızlı. ərsulu. Ģəhvətli.<br />
arısu arızu. ərsu (< ər + su). ərilik suyu. məni. Ģəhvət.<br />
arış əriş. (< ərmək: uzanmaq). boyluq. boy ipliyi. tar. qolun<br />
dirsəkdən aĢağ bölümü. arabanın, daĢqanın qolu.<br />
(arəncfars).<br />
- arış arqaq: əriş arqac. toxumanın yanlamasına atılan<br />
ipləri.<br />
arıt arıq. arın. 1. dəsdəmaz. 2. təsfiyə. 3. təmizlik. nəzafət.<br />
təthir. 4. yalın. sadə. 5. qal. təsfiyə.<br />
arıtınmaq qallanmaq. təsfiyələnmək.<br />
arıtlama arassalama:<br />
77 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
arıtlamaq ayırtlamaq. təmizləmək. qallamaq. arıtmaq. təsfiyə<br />
edmək.<br />
arıtlayan ardanfars (< arıtlamaq). sumaqpalan. süzgəc.<br />
arıtmaq 1. aqlamaq. ağartmaq. 2. taramaq. daramaq. açmaq.<br />
təmizləmək. - saçın daramaq. - saqqalın daramaq. - yün<br />
daramaq. 3. qallamaq. arıtlamaq. təsfiyə edmək.<br />
arıyan - incədən incəyə arıyan: saylaqan. seçən. qurdalayan. -<br />
saylaqan qız. daza gedər.<br />
arız 1. murtaz. 2. pərhizqar. 3. zirək. çalaq. oyaq. 4. hazir.<br />
arızlı arıslı. ərsulu. Ģəhvətli.<br />
arızu arısu. ərsu (< ər + su). ərilik suyu. məni. Ģəhvət.<br />
arq arx. güh2. su yolu. avlaq. ivlək. əvlək. evlək. bir göldən<br />
axan suyu götürən yol. çay. ırmaq. ayaq. cədvəl. suyun<br />
yerdə axmağından açılan iv. iz. gəvir. kəvilmiĢ. oyuq.<br />
arqac ərqəş. toxumanın əninə atılan iplik. atqı. - dağ arqacı:<br />
dağın yassı təpəsi. - əriĢin üstünə gələn arqac: atqı.<br />
arqaclamaq ərqəşləmək. 1. arğac atmaq. atqılamaq. 2. sarmaq.<br />
arqadal arğadal. arğıd. arğıdal. dağ beli. boğaz. keçid.<br />
arqadaş . qoldaĢ. yardaĢ. yardaq. qonıĢılan. səmir. yoldaĢ.<br />
yandaĢ.<br />
arqadaş yamaq. maavin.<br />
78 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
arqadaşlıq arxadaşlıq. tostluq. dostluq. adaĢlıq. arxadaĢlıq. kəndlik.<br />
kətlik. düzlük. sədaqət.<br />
arqaq 1. araq. ərik. ara. ərə. ərək. ərqəq. (çataq. hər nəyin<br />
olduğunun əriki, oluĢu, içi, çatığı). 2. arxaq. təavün<br />
arqa arxa. 1. alt. geri. son. iz. 2. Ģəfi'. - arxasız qaldım. 3. xələf.<br />
4. himayət. 5. iltimas. 6. nəsl. - arxadan arxaya.<br />
- bu iĢin altı iyi çıxmayacaq. dalı. - bu nağılın altı, lap<br />
ĢaĢırdıcıdır. - izinə dönmək: geri dönmək. rücət edmək. -<br />
arxa. hami. arxa vermək: dayanmaq. istinad edmək: 7.<br />
arxası sıra. ardı sıra. dal ba dal. mütəaqibən. geridən<br />
bağlı, müttəsil. 8. dalı. quyruq. 9. sırt. əğin. - quyruqun<br />
tut. - quyruqun qır.<br />
- arxaya doğru: dala. qıçın. gerisin. gerisin geri. - qayıq<br />
qıçın qıçın yanaĢdı. - ətək öpüb (arxasını çevirməyib) qıçın<br />
qıçın çıxıb geddi. - qıçın qıçın gəlmək: sümsük sümsük,<br />
yavaĢ yavaĢ birinin yanına soxulmaq, yanaĢmaq.<br />
- arxasına düşüb tutmağa çabalamaq: qovalamaq.<br />
qoğalamaq. gizli örtülü, qaçaq nərsəni aramaq. bəkləmək.<br />
gözləmək. tə'qib edmək. - ovu nininə dək qoğaladı.- oğruları<br />
sınıa dək qoğaladı. - iĢsiz qalıb bir iĢ qoğalır. - fürsət<br />
qovalamaq. - kəndi mənim yoxluğumu qovalır.<br />
79 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- nərsənin arxasına qatılan nərsə: quyruq. - bu iĢin<br />
quyruğun tapmalı.<br />
- arxadan arxaya: gizlicə. bəlli edməksizin.<br />
- arxasında dolaşmaq: axtarmaq.<br />
- arxa vermək: dayanmaq. sırtlamaq. kürək vermək.<br />
arqal arıqlıq. üzal. hüzal. üzüklük. zayıflıq.<br />
arqalamaq arxalamaq. aĢırtmaq. aĢırmaq. artlamaq. bitirmək.<br />
arqalamaq arxalamaq. tayaqlamaq. dayaqlamaq. dəsdəkləmək.<br />
təqviyət edmək. - qapını arxadan dayaqla. - bu dərmanları<br />
yeyib, güclü yemələrlə dayaqlanın. - ordunu dayaqlamaq. -<br />
ölkə iqtisadın dayaqlamaq.<br />
arqalaşmaq arxalaşmaq. əĢləĢmək. yollaĢmaq. yoldaĢmaq.<br />
arqalı arxalı. birlə. vasitəsi ilə. - nə birlə bunu yapacaqsın. nə birlə<br />
gəldin.<br />
arqalıc arxalıc. çul. daĢıq çulu. hambal çulu.<br />
arqalıq arxalıq. 1. cılıqqa. 2. kərik. qollu, qolsuz, yarım ətək<br />
geyim. kot. xot.<br />
arqalı - dağ qoyunu. yaban qoyunu.<br />
arqamaq cığa aldamaq. aldatmaq.<br />
arqamaq ərqəmək. sarmaq.<br />
arqan arxan. axan. ravan. arvan. - arvan sular: axar sular.<br />
80 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
arqar boynuzundan bıçaq yapılan diĢi dağ keçisi.<br />
arqaş dəvamlı. yapıĢıq.<br />
arqaya arxaya doğru. götin. gerisin geri. seyri qəhqərayi. - götün<br />
götün döndi.<br />
arqıd arğıd. arğıdal. arğadal. dağ beli. boğaz. keçid.<br />
arqıdal arğıdal. arğıd. arğadal. dağ beli. boğaz. keçid.<br />
arqımaq arğımaq. 1. arıqmaq. əti yağı süzüb qurumaq.<br />
çılqaçmaq. cılıqlaĢmaq. zayıflamaq. 2. yorulmaq.<br />
düĢgünmək.<br />
arqın < armaq. harın. yorqun. düĢgün. zayıf. zəif. dərmansız. -<br />
arqın darğın.<br />
arqış 1. kağaz. məktub. namə. 2. kərvan.<br />
arquqaq aruqa. aruqqa. tüĢərgə. düĢərgə. düĢək. tüĢə. düĢə.<br />
hotel. dincəliĢ yeri. müsafirxana.<br />
arqun arıq. qutus. qutsal. təmiz.<br />
arqur sıxıntılı. ağır.<br />
arquri - arquridən gəlmək: əğri davranmaq, mamilə edmək.<br />
arquri ərquri. əğri. qılınc. çapıq. çarpıq. - qılıc bacaq. - arquri<br />
arlanmaq utanmaq.<br />
kiĢi. - arquridən gəlmək: əğri davranmaq, mamilə edmək.<br />
arlı qara. ayıblı. - qara üz. - üzü qara.<br />
81 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
armın axız. axır. axar. yumĢaq. mülayim.<br />
armınlıq axızlıq. yumĢaqlıq. mülayimət.<br />
armud - armud çeşiti: boz doğan.<br />
armuz iki nərsənin arasında olan çatlaq. gəmi qaplamaları<br />
arasında olan çatlaq.<br />
arna arın. arınma. yarın. yarna. yarınma. kəffarə. - bunun arını<br />
kimə düĢür: bunun kəffarə kimə düĢür<br />
arnaud - günry arnaud eli: tosqa<br />
arnayıl4 ərəkcə4. tən4. özəl. məxsus.<br />
arpa - arpa tobrası: köynük.<br />
- arpa samanı: heyvan yemi.<br />
- arpa suyu: birə. pirvə. abco.<br />
- arpacı quşu: hər Ģeyə boynanan, tabe olan kimsə.<br />
- yaban arpası: yulana oxĢar bitgi. arpağan.<br />
- yalavac arpası: qılcıqsız arpa.<br />
arpacıq 1. göz qapağı ucunda çıxan qabarcıq, sivilcə. 2. hər<br />
nədə olan kiçik baca (tüfəngin amac gözü, fotoqrafırın gözü<br />
kimi)<br />
- arpacıq soğan: kiçik, dayanıqlı soğan çeĢiti.<br />
- arpacıq soğan: kiçik, dayanıqlı soğan çeĢiti.<br />
arpaçı - arpaçı göyərçini: gördüyünə inanan. göz qulu.<br />
82 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
arpağan yulana oxĢar bitgi. yaban arpası.<br />
arpaq arpağ. ovsun. bügü. bükü. sehir. arbaq. büyü. üfür. -<br />
bügü yapmaq: ovsunlamaq. - bügü pozmaq: ovsunu<br />
çözmək.<br />
arpaqçı arpağçı. arbaqçı. ovsunçu. büyücü. üfürükçü. cadugər.<br />
sehirçi. bügüçü. bükücü. ovsunçu. sehirçi.<br />
arpaqçılıq arpağçılıq. sehirçilik. bügüçülük. bükücülük. ovsunçuluq.<br />
arpalamaq (heyvan) arpa kəsəlinə tutulmaq.<br />
arpalıq heyvan diĢlərində yaĢla silinən izlər. bu silinti ilə onun<br />
yaĢı bəllənir.<br />
- arpalığı silinən at: çox yaĢlı at.<br />
- verilən atın dişinə (diĢinin arpalığına) baxmazlar.<br />
arpamaq arbamaq. ovsunlamaq.<br />
arpqçı bügüçü. büyüçü. ovsunçu.<br />
arsız qaltaban. pezəvəng. namussuz. Ģarlatan. qaltaban.<br />
Ģaqılban. yalançı. namussuz. utanmaz. ədəbsiz. yırtıq.<br />
sırtıq. həyasız. yırtlaz. qorxmaz. utanmaz. uyatmaz.<br />
güstax. kəpək. namussuz. üzsüz. üzü bərk. utanmaz.-<br />
arsız üzsüz kiĢi.<br />
83 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
arsızlıq Ģarlatanlıq. qaltabanlıq. Ģaqılbanlıq. yalançılıq.<br />
namussuzluq. üzsüzlük. üzlülük. utanmazlıq.<br />
həyasızlıq.<br />
arslan - arslan quyruqu: bitgi adı. fırasyon.<br />
- qardan arslan: arslan göstəriĢli, içi boĢ nərsə. gücsüz<br />
nərsə, kimsə.<br />
arşın ərşin (< ərmək: uzanmaq). 1. barmaqların ucundan<br />
omuza qədər uzanan boy ölçüsü. 2. basaqların,<br />
addımların arası. addım. - arşını böyük: yekə addımlı. -<br />
arşınların açmaq: açıq addımlarla, çapıq yerimək. ayax<br />
götürmək. 3. sayac. ölçü. hesab. 4. quruntu. xulya.<br />
- yarım arşınlıq ara ölçüsü: attım. atım. ayaq.<br />
- iki atım boyu vardır. - yarım arşın: qolun dirsəkdən aĢağı<br />
bölümünün yarısı. oniki barmaqlıq aralıq.<br />
arşınlamaq ərşinləmək (< ərmək: uzanmaq). açıq addımlarla, çapıq<br />
yerimək.<br />
arşınlıq ərşinlik. bir arĢın boyu olan.<br />
arta arda. 1. çavuĢların əldə tutduqları dəğnək. 2. ək. - arta<br />
vurmaq. artalamaq. əklətmək. yamamaq. 3. əkləm. əkləmə.<br />
nərsənin olduğuna artırılmıĢ nərsə. - qəzetə artası,<br />
əkləməsi: vijə namə.<br />
84 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
artala ardala. 1. daĢıqa. daĢqa. qatarın, tıraktorun arxasına<br />
bağlanan çanğ. lapek. 2. atın sağrına salınan Ģiltə.<br />
artalamaq arta vurmaq. artlamaq. əklətmək. yamamaq.<br />
artamaq 1. sona qalmaq. dalı qalmaq. 2. ölənlərdən sonra<br />
artığına yaĢamaq. 3. artıq gəlmək.<br />
artamaq yubaltmaq. tə'xir edmək.<br />
artan 1. bəqaya. 2. fazil. 3. qalan. qalma.- gecə yeməyindən<br />
qalma heç bir nə yoxdur.<br />
artara ardara. dəvam. tətabö'. - ardarası kəsilmədi.<br />
artaradan ardaradan. dolaysiylə. dalsıcan. bilmünasibət.<br />
artdırmaq sayqamaq. ağılamaq. hörmətləmək.<br />
artıq 1. aĢqın. geçgin. mütəcaviz. əsrücığa. asrucığa. aĢıru. ək.<br />
əlavə. izafə. yeğən. üstün. - yeğən qazanmaq üçün oyun<br />
oynamaq: qumar oynamaq. - altmıĢdan aşqın. - artıq<br />
gəlmək: - bu il gəlimiz sarqdi. - ölçüdən sarqanlar. 2. buraĢ.<br />
pox. zayid.<br />
- hər nədə olan artıq: azıq.<br />
- artıq qalan: qalan. qalıntı. bəqiyyə.<br />
- artıq sıxılmış: sım sıqı: çox dar.<br />
artıqına azılı. daĢqın. çılqın. - aĢıqam mən sənə azılı.<br />
artıqmac qalıntı. bəqiyyə.<br />
85 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
artın - ardın ardın: arxa arxa. gerisin geri.<br />
artırılmaq aĢmaq. çoğalmaq. üstələmək. keçmək.<br />
artırmaq artmaq. atqılamaq. qoĢmaq. yapıĢdırmaq. yaxıĢdırmaq.<br />
yaraĢtırmaq. Ģərik edmək. - tanrıya yardımçı qoşmaq.<br />
art ard. 1. son. sonra. alt. mabə'd. 2. dəgirmana buğdanı<br />
azar azar tökən quni, qıf.<br />
- art aradan: uzaqdan uzağa. dolaysıyla.<br />
- art qaşı: əğrək önü. yəhər qaĢı: yəhərin ön arxasında olan<br />
belli yüksək yerləri.<br />
- ard arda: tez tez.- sıqı sıqı gəlib gedir.<br />
- ardı kəsilmək: sona varmaq.<br />
- artsız arasız: ardı arası kəsilməksizin: davamlı.<br />
- ardınca: ardı sıra.<br />
- art ayaq: qıç ayaq. geri ayaq.<br />
- ardı sıra: arxası sıra. dal ba dal. mütəaqibən. geridən bağlı,<br />
müttəsil.<br />
artlamaq 1. artalamaq. arta vurmaq. əklətmək. yamamaq. 2.<br />
aĢırtmaq. aĢırmaq. arxalamaq. bitirmək.<br />
artma fəzlə. quĢ sıçan poxu.<br />
artmaq 1. artırmaq. qoĢmaq. yapıĢdırmaq. yaxıĢdırmaq.<br />
yaraĢtırmaq. Ģərik edmək. - tanrıya yardımçı qoşmaq. 2.<br />
86 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
artıq qalmaq. geri dönmək. təpmək. yenidən itiləĢmək.<br />
üdrəĢmək. - yara təpdi. - ondanadan, birdana qalmadı.<br />
artuq ağuk. - yol uzaq, azığ yox, yayağ, yükü ağuk (artuq).<br />
aruq 1. (için arıtlanması). açıl. gəyirmə. 2. xəsdə. iqləĢ. sökəlkə.<br />
kəsəl. kəsil. iğlik. iğçilkə. sağ olmayan. - aruq ər. - aruq<br />
dindi: xəsdə yarıqdı: dincəldi.<br />
aruqa arquqaq. aruqqa. tüĢərgə. düĢərgə. düĢək. tüĢə. düĢə.<br />
hotel. dincəliĢ yeri. müsafirxana.<br />
aruqqa aruqa. arquqaq. tüĢərgə. düĢərgə. düĢək. tüĢə. düĢə.<br />
hotel. dincəliĢ yeri. müsafirxana.<br />
arun arın. 1. gözəl. iyi. eyku. 2. arıdan. süzgəc. 3. comərd.<br />
iyid.<br />
aruz arzu. istəmə. istəm. arama. diləmə. dilək. tələb. - ərz o<br />
tələb: vermə alma.<br />
aruzlayan arzulayan. arzlı. aruzılı. istəyən. istəkli. arayan. diləyən.<br />
diləkli. tələbkar.<br />
aruzlı arzılı. arzulayan. aruzlayan. istəyən. istəkli. arayan.<br />
diləyən. diləkli. tələbkar.<br />
arvad - ər arvad: yatdaĢ: yatqaĢ. bir yatanlar.<br />
- ər arvad: qarı qoca. - qarı qoca qavğası. qısqancılıq<br />
qavğası<br />
87 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
arvan arxan. axan. ravan. - arvan sular: axar sular.<br />
arzılı aruzlı. arzulayan. aruzlayan. istəyən. istəkli. arayan.<br />
diləyən. diləkli. tələbkar.<br />
arzu 1. istəyiĢ. dilənc. istək. xahiĢ. tələb. könül. istək. qibtə.<br />
istək. aruz. istəmə. istəm. arama. diləmə. dilək. tələb. -<br />
ərz o tələb: vermə alma.- kimə qibtə edirsiz. - arzu<br />
çəkmək: özləmək. müĢtaq olmaq. - tam arzu ilə: min can<br />
ilə: tam istəklə. 2. arzuka: çaqal - arju.<br />
arzuçək arzukeĢ. özlək. müĢtaq.<br />
arzukeş arzuçək. özlək. müĢtaq.<br />
arzulamaq əsmək. öksimək. istəmək. susamaq. çəkiĢmək.- dayağa<br />
susamış. - dadlıya susamış.<br />
- ürəyin nə əsir.<br />
- əsməsə varmaz, əsməsə azmaz.<br />
- çox arzulamaq. üzərinə titrəmək: çox özləmək.<br />
arzulanmaq istənmək. tələb olunmaq. niyyətlənmək.<br />
arzulayan aruzlayan. arzılı. aruzlı. istəyən. istəkli. arayan. diləyən.<br />
diləkli. tələbkar.<br />
arzulu həvəskar. istəkli. talib.<br />
arzuman > arzuməndfars. həvəskar. istəkli. talib.<br />
arzuməndfars < arzuman. həvəskar. istəkli. talib.<br />
88 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
arzusuz könülsüz. istəksiz.<br />
asabqorcığa asapqorcığa. 1. quzu qızartması. 2. qoyun onqurası.<br />
asan asıcı. səlb edən.<br />
asav asi. taqi. daği. yağı. salqaĢ. sərkiĢ. azğın. qıyaq. hünkür.<br />
qudurqan. vəhĢi. azqın. yaba.<br />
- asav heyvanları yaraşdırmaq, alışdırmaq üçün<br />
qapadıqları yer: qoĢuqluq.<br />
asavlıq quĢqu. quĢ kimi ürkmə. qorxu. ürkü.<br />
asayın bala-bala. vara-vara. gedgedə.<br />
asdırmaq çəkdirmək. gərdirmək. pərdə kimi uzatmaq. - nərdivanın<br />
baĢına bir sarqı gərdirməli.<br />
asdırmaq 1. azdırmaq. ucadan sallamaq. 2. dara çəktirmək.<br />
daratmaq.<br />
asfars (< aç. açmaq aracı).<br />
asgeri az az.<br />
ası 1. düĢman. yavı. yav. yava. yağı. asav.taqi. daği. yağı.<br />
salqaĢ. sərkiĢ. azğın. 2. fayda. kullanıĢ. nəf'. - bir asısı<br />
(kullanıĢı) var ya yox. 3. hayta. hayda. haydut. xaylaz.<br />
haylaz. yağı. 4. qazanc. 5. yaruq. fayda. qoĢuq.<br />
asıcı 1. öz asısı dalınca olan. öz mənfəətin güdən. 2. asan.<br />
səl edən.<br />
89 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
asıq 1. sallaq. avara. 2. salıntı. quĢqu. Ģəgg. Ģübhə. -<br />
salındıda: sağlam olmayan. asılı. Ģəggili. Ģübhəli. - iĢimiz<br />
salındıda.<br />
- asıq üz: quraq. tutuq. kibritçi. qaĢqabaqlı.<br />
asıqlı asığlı. asılı. karlı. faydalı. mənfəətli<br />
asılı 1. asma. sallaq. - asma köprü. 2. avsuq. avusq (> avizfars<br />
< av). avuz. aslaq. tutqun. vurqun. salqun. düĢgün. 3.<br />
faydalı. əlveriĢ. 4. məəlləq. 5. məslub. səlb olunmuĢ. 6.<br />
asığlı. karlı. mənfəətli. faydalı. 7. salındıda. sağlam<br />
olmayan. Ģəggili. Ģübhəli. - iĢimiz salındıda.<br />
asılıq sallaq. 1. mə'təl. 2. cinsi iliĢgidən sallaq, naqis olmaq.<br />
asılış israr. israrla isətəmək, təklif edmək. müsəllət oluĢ.<br />
asılmaq 1. aslıq. israr. - nədir bu aslıq. tə'kid. 2. sarqılmaq.<br />
asmanılmaq. asqanıamaq.<br />
- üzü asılmaq: qirpilənmək. kirpilənmək sərtləĢmək. kirpi<br />
kimi büzülmək.<br />
asılmaq sarılmaq. tutunmaq. tutub yapıĢmaq. təməssük edmək.<br />
təvəssül edmək. - barmaqlığa tutunmaq. - ipə tutunmaq. -<br />
qapıya tutunmaq.<br />
asıntı hava. tə'liq. tə'liq. tə'xir. - iĢ asıntıda qaldı:sonraya<br />
qoyundu.<br />
90 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
asıramaQ tərbiyələmək. dərləmək. bəsləmək. yedirmək.<br />
asıv (sıv vız) > avizfars < aslaq. aslıq. sırğav.<br />
asıvaş (sıv vız) avizeşfars. aslağıĢ. aslığıĢ. salğavuĢ. savarıĢ.<br />
döğrüĢ.<br />
as az. yüksək. uca.<br />
asqalalı qayalı.<br />
asqamaq yasqamaq. yaraqlamaq. hazırlamaq.<br />
asqanılmaq sarqılmaq. asmanılmaq. asılmaq.<br />
asqanlamaq asmanlamaq. asmaq. sarqıtmaq. - qurĢağın ucunu sarqıt.<br />
asqı 1. bəzək olaraq nərsədən sallananlar. sallanıb bəzəyən<br />
nələr. 1. sallaq. - asqı ışıq: luster. 2. yubat. tə'xir. tə'viq.<br />
3. dayaq. dirsək. - sınıq duvarı asqıya almaq.<br />
- iki qulaqlı paltar asqısı: qoç buynuzu<br />
asqır ayqır. atqır. damızlığı qırılmıĢ, atılmıĢ at.<br />
asqırmaq anğsırmaq.<br />
asqırtmaq anğsırtmaq.<br />
aslaq 1. avsuq. avusq (> avizfars). avuz. asılı. tutqun. vurqun.<br />
salqun. düĢgün. 2. salındıli. sallaq. oturaqsız. müəlləq.<br />
qeyri sabit. - salıntıli yapı. - salıntıli köprü: aslaq köprü. -<br />
salıntıli kiĢi. - salıntıli ıĢıq: azalıb çoxalan ıĢıq. 3. avizfars <<br />
asıv. aslıq. sırğav.<br />
91 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aslaqış aslağış. asıvaĢ (sıv vız) avizeĢfars. aslığıĢ. salğavuĢ.<br />
savarıĢ. döğrüĢ.<br />
aslanmq sərinmək. sarqımaq. uzanmaq. əğilmək. - pencərədən<br />
sarqımaq.<br />
aslıq aslaq. avizfars < asıv. sırğav. 1. . asılmaq. israr. - nədir bu<br />
aslıq. tə'kid.<br />
aslıqış aslığıĢ. asıvaĢ (sıv vız) avizeĢfars. aslağıĢ. salğavuĢ.<br />
savarıĢ. döğrüĢ.<br />
asm - asm kəsəlinin (soluğan kəsəlinin) itisi: yelpik.<br />
asmaq 1. asmanlamaq. asqanlamaq. sarqıtmaq. sallandırmaq. -<br />
ölütləri (qatilləri) sallandırın. - qurĢağın ucunu sarqıt. 2.<br />
taxmaq. iliĢdirmək. rəbt edmək. qoymaq. tikmək. - tutunu<br />
(pərdə) qornıça taxmaq. - börki çiviyə tax. - köynəyə düymə<br />
tax.<br />
- üstünə taxmaq, asmaq: taxınmaq. quĢanmaq. - üzük, süs,<br />
bəzək taxınmaq.<br />
- nərsədən asılıb sallanan tikələr: quyruq. - quyruqlu don.<br />
- quyruqlu kot. - quyruqlu saçaqlı.<br />
- çəkib uzadaraq asmaq: gərmək. - pərdəni gər. - çarĢabı<br />
üstünə gərdi yatdı.<br />
92 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
asma asılı. sallaq. - asma köprü. çardağa asılmıĢ asılmıĢ üzüm<br />
ağacı. üzüm ağacı.<br />
- asma budamaq: yersiz söz söyləmək.<br />
- asma yarpağı: dolma yarpağı.<br />
- asma qabağı: qabağın çardağa alınan uzun bir çeĢidi.<br />
asmanılmaq sarqılmaq. asqanılmaq. asılmaq. asqanlamaq. asmaq.<br />
sarqıtmaq. - qurĢağın ucunu sarqıt.<br />
asnğarmaq haylazlaĢmaq. iĢdən uzaqlaĢmaq.<br />
asrağamaqcığa asramaqcığa əsigətmək. əsirgəmək. 1. qorumq. - tanrı<br />
əsirgəsin: asrasın. 2. rəhm emək. acıyıb vurmamaq.<br />
diriğ edmək (< darığlamaq). 3. qıymamaq. qısmaq.<br />
muzayiqə edmək. - sözi əsirgədi: asradı: ağzın açıb<br />
danıĢmamaq. düĢünb daĢınıb danıĢmaq. - parasına<br />
əsigəməyən: asramayan: xərcləmək.<br />
asraka damənfars. taman. (< təmən. təbən). dib. aĢağ. alt. ətək.<br />
asramaqcığa asrağamaqcığa əsigətmək. əsirgəmək. 1. qorumq. - tanrı<br />
əsirgəsin: asrasın. 2. rəhm emək. acıyıb vurmamaq.<br />
diriğ edmək (< darığlamaq). 3. qıymamaq. qısmaq.<br />
muzayiqə edmək. - sözi əsirgədi: asradı: ağzın açıb<br />
danıĢmamaq. düĢünb daĢınıb danıĢmaq. - parasına<br />
əsigəməyən: asramayan: xərcləmək.<br />
93 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
asrucığa əsrücığa. 1. aĢıru. artıq. 2. ən sonra. ən sonunda.<br />
axirində. axiri.<br />
- bu dünya anidr əsrü.<br />
asruq əsrük. sərxoĢ < sarquc. salquc. sarqur. salqur. kefli.<br />
asta ahəstə < ağır asta. ağır. yavaĢ. yuvaĢ. ahüstə. savsa.<br />
yavaĢ.<br />
astağ astar. astın > astinfars. aĢağ. alt. az. kəm.<br />
astana 1. xanaga. ölkə kürsisi. baĢ kənd. paytəxd. 2. Ģəhər. -<br />
astanalı: Ģəhərli. 3. eĢik. ətəbə.<br />
astanğ astan. bargah. eĢik. qapı.<br />
astan astanğ. bargah. eĢik. qapı.<br />
astar 1. (# üz). - astarı üzündən bahalı. (< as. ast: alt: aĢağ). 2.<br />
paltarın iç üzlüyü. 3. sıva, boyanın astından, altından<br />
vurulmuĢ qaba qat. 4. astağ. astın > astinfars. aĢağ. alt.<br />
az. kəm. 5. astarlıq bez. boğası.<br />
astinfars < astın. astar. astağ. aĢağ. alt. az. kəm.<br />
astın > astinfars. 1. astar. astağ. aĢağ. alt. az. kəm. 2. yaĢın.<br />
yaĢırın. gizli. gizlin. əlatı. əlaltın. xəfiyyən. 3. az. kəm.<br />
əksik. - astın gəlir.<br />
asudənfars < açınmaq.<br />
asur bax > azur.<br />
94 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aş 1. (əĢ < daş). qoĢluğu, qoĢalığı, daĢlaĢmağı çoxalmağı<br />
göstərir (# aĢ. eĢ: eĢilməyi, açılmağı göstərir). 1.eş: eĢilməyi,<br />
açılmağı göstərir. (# aş. əş qoĢluğu, qoĢalığı, daĢlaĢmağı<br />
çoxalmağı göstərir)<br />
- sütlü aş. sütlac.<br />
- un aşı: buğra. buqrağanı.<br />
aşaq 1. astın > astinfars. astar. astağ. alt. az. kəm. aĢağı.<br />
alçaq. dəğərsiz. bayağı. damənfars. taman. (< təmən.<br />
təbən). dib. asraka. alt. ətək. - aşağ kiĢi. - aşağ atmaq:<br />
aĢağıya atmaq: yabana atmaq. etibar edməmək. - aşaq<br />
almaq: düĢürmək. yıxmaq. 2. açaq. malat.<br />
- aşağ el:çüçə adamı. sokaq takımı. əvam.<br />
- aşağı fırlanmaq: yuvarlanmaq.- qablama qazan tınğır<br />
mınğır, yuvarlandı, aĢağı gurladı.<br />
- üzü aşağı: üzü quyi. üzü toprağa.<br />
- yuxarı aşağı: ötə bəri.<br />
- aşağı yuxarı: təqribən.<br />
- yuxarıdan aşağı: baĢdan ayağa.<br />
aşaqı 1. bayağı. bayağ. adi. - bayağı bir yemək yapmıĢdı. -<br />
bayağı kiĢidir. 2. haĢarı. alçaq. əsgik. yaramaz.<br />
- baş aşağı: təpə üsti. göt baĢ.<br />
95 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- aşağı düşmək: düĢürmək. saldırmaq. endirmək. səqt
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
etmək.<br />
- aşağı endirmək: sarqıtmaq. salqıtmaq.- kovanı quyuya<br />
sarqıt.<br />
- aşağıya enilmək: sarqımaq. salqımaq.- çatıdan (səqifdən)<br />
dörd qəndil sarqırdi.<br />
aşaqılamaq aĢağılamaq. alçalmaq. dəğərsizləĢmək. bayağılamaq. -<br />
qəzetə gündən günə aşaıılır.<br />
aşaqılıq bayağılıq. bayağlıq. aĢağlıq. adilik. - bayağlığı gendən<br />
bəllidir.<br />
aşaqlamış qırğın. ılıq. qırılmıĢ. alçalmıĢ. itiliyi keçmiĢ. tənəzzül<br />
edmiĢ. - qırğın su: çox isdi olmayan. ılığ.<br />
aşaqlıq bayağılıq. alçaqlıq.- bu kiĢinin bayağılığı ilk sözündən<br />
bəlliydi.<br />
aşam (< aşırmaq. aşamaq). 1. aĢrım. aĢlıq. içməli yeməli. 2.<br />
aĢıran. içən. yiyən. 3. cəzb iĢi. 4. çözbək. sınır. çək.<br />
hədd.<br />
aşan aĢma. təcavüz edən. - baĢdan aşma iĢlər.<br />
aşar açar. amil.<br />
aşarmaq aĢılamaq. qatmaq. aĢırmaq. qarıĢdırmaq. - bunuda ona<br />
aşır, aşar.<br />
aşbar ( r z ) aĢpaz.<br />
96 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aşçı aĢpaz. - aşçı yeməyi: aĢpaz piĢirən yemək. usta yeməyi. -<br />
aşçıbaşı: aĢpazbaĢı. - aĢçı tükanı: yeməkxana.<br />
aşçılıq 1. aĢev. aĢöy. aĢlaq. aĢlıq. aĢpazxana. mibbağ. mətbəx.<br />
2. aĢpazlıq.<br />
aşdırmaq 1. açdırmq. eĢdirmək. qazdırmaq. 2. qaçdırmaq.<br />
qoĢdurmaq. tələstirmək.<br />
aşev aĢöy. aĢlaq. aĢçılıq. aĢlıq. aĢpazxana. mibbağ. mətbəx.<br />
aşgar olmaq bəllirmək. bəlirmək. zahir olmaq. - çox keçmədən bəlirdi. -<br />
bəlirin gizli sirləri.<br />
aşgar açıq. günəĢ kimi. bu iĢ çox açıqdır: günəĢ kimidir.<br />
aşgara açıq. saxlamsızın. gizlimsizin. ələni.<br />
aşı 1. tərbiyə. - aşılı: tərbiyəli. 2. yetək. peyvənd. 3. qoĢma.<br />
peyvənd. 4. rəviĢ. usul. qayda.<br />
- aşı boyası: aşı daşı: duvarı boyamaqda, iĢlənən qırmızı,<br />
sarı topraq.<br />
aşıq 1. eĢq. səvük. sevik. sevgili. məhbub. yaĢıq. ıĢıq. sevinc.<br />
əziz. 2. əşik. eşik. qapı önünə, həĢtisinə, söykələrinə<br />
dayanmıĢ ağac, daĢ basamağı, səggisi. 3. nərsənin<br />
üzərinə qalxıb çıxmıĢ. 4. quyuq. kifir. kəsif. qatıl. qalın.<br />
bıkıt. pıkıt. 5. məftun. alıq. yanıq. uruq. vuruq. vurqun.<br />
vurulmuĢ. düçar. girifdar. - o ikisi uruq urluqdular: aĢiq<br />
97 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
mə'Ģuqdurlar.<br />
- aşıq edmək: təlirtmək. dəlilətmək. çıldırtmaq.<br />
vurqunlatmaq.<br />
- aşiq olmaq.: vurqunlanmaq. təlirmək. dəlilmək. çıldırmaq.<br />
urulmaq. vurulmaq.- qıza urulmaq.<br />
- mən sənə yanıq, sən mənə yanıq.<br />
- həp bir qoyun aşığıyız: hamımız birik.<br />
- aşığı bək oturmaq: aĢığıcüt oturmaq: iĢləri ras gəlmək.<br />
- aşıq atmaq: aĢıq oynamaq. - aşıq gəmiyinin dörd üzdən<br />
biri: bəğ.<br />
aşıqan aşqan. aşnaq. aşna. aşina. 1. bildik. bilinən. mə'ruf.<br />
məarifəli. 2. > aşyanfars. aĢılanmıĢ yer. yerləĢmiĢ yer.<br />
otraq. qalaq. yuva.<br />
aşiqanə yanıkır. - aşiqanə davranıĢ: yanıkır davranıĢ.<br />
aşiqlik yarlıq.<br />
aşıqlıq quyuqluq. quyuluq. kifirlik. kəsafət. qatılıq. qalınlıq.<br />
bıkıtlıq. pıkıtlıq. pıxtılıq.<br />
aşıqmaq acıqmaq. tələsmək.<br />
aşıqtırmaq acıqtırmaq. tələstirmək.<br />
aşıl > acil. məzə. (xırım xırda qarıĢıq quru yemiĢ). tənəqqülat.<br />
aşıla > ( ş k ) akıla. cüzam. akıla, qora. xurə. yenir kəsəli.<br />
98 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aşılamaq<br />
aşılamaq 1. yetəkləmək. aĢlatmaq. peyvənd vurmaq. 2. yedirmək.<br />
yetirmək. 3. aĢarmaq. qatmaq. 4. aĢlamaq. əĢləmək.<br />
qoĢlamaq.<br />
aşılama (suyu soğutmaq) bəcəri. bəsri. bəsəri. becərilmiĢ. barvarı.<br />
pərvəri. yeni aĢılanmıĢ. - bağdaki aşılamaları sulamalıyıq.<br />
aşılanmaq yoluğmaq. sirayət edmək.<br />
aşılaram öyrədərəm.<br />
aşılı 1. güclənmiĢ. bərkimiĢ. 2. tez. təlsik. əcələ ilə.<br />
aşina aşna. aşnaq. aşqan. aşıqan. bildik. bilinən. mə'ruf.<br />
məarifəli.<br />
aşınaq aĢna. aĢınqan. (< aşılanmış: bəllənmiĢ). bildik. tanıdıq.<br />
aşındırmaq qazımaq. qaĢımaq. qıraĢmaq. qıraĢlamaq. oymaq.<br />
oğmaq. qıcıtmaq. sürtmək. yeditmək. apartmaq. həzf<br />
edmək.<br />
- birinin qapusun aşındırmaq: çox gedib gəlmək.<br />
aşınqan aĢna. aĢna. (< aşılanmış: bəllənmiĢ). bildik. tanıdıq.<br />
aşınma aĢınmıĢ. yalaq. yalama. köhnə. yetik. - yalaq mal.<br />
aşınmaq eşinmək. 1. qazınmaq. silinmək. 2. tanıĢmaq.<br />
tanquĢmaq. aĢnalanmaq. aĢnalıq əldə edmək. 3.<br />
99 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yenmək. yeyinmək. oyulmaq.- ip quyunun biləzik daĢın<br />
yenmiş.<br />
aşınmış aĢınma. yalaq. yalama. köhnə. yetik. - yalaq mal.<br />
aşırıcı qırıq. ipi qırıq. tolandırıcı. dolandırıcı. aldatıb<br />
soyğunçuluq edən. namussuz. Ģərəfsiz. - çoxları<br />
dolandırıcıya yem (mal) olur.<br />
aşırı aşuri. 1. ötə. mavəra. - dəniz mavərasi yer: dəniz aĢırı.<br />
dəniz ötəsi. 2. atlayı. atlaya atlaya olan. - gün aşırı: bir<br />
gün olub, bir gün olmayıb. - bir aşırı: bir hən bir yox. - ev<br />
aşırı: bir ev hən, bir ev yox. aralı. 3. ötəli. fasiləli. - gün aĢırı<br />
gəlib görərdi məni. 4. iğfal. yozu. - aşırı işlər: yozan iĢlər. 5.<br />
qıyaq. bətər. fövqüladə. mubaliğəli. - qıyaq gözəl. qıyaq<br />
zəngin. - qıyaq bağadur. - gün aşırı: iki gündə bir.<br />
aşırılmaq aĢırmaq. keçirmək. 2. çalınmaq. oğurlanmaq. 3.<br />
atlanmaq. savulmaq. 4. sürgün olmaq. təbid olmaq. dəf<br />
olmaq.<br />
aşırmaq 1. aparmaq. götürmək. qoparmaq. çalmaq. çapmaq. 2.<br />
aĢırılmaq. keçirmək. 3. atıqlatmaq. savmaq. keçirmək. -<br />
bu ağır bəla atıqladıq.<br />
- aşırıb məğbun edmək: tolandırmaq. dolandırmaq. aldatıb<br />
100 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
soymaq.- çoxları dolandırmağla keçinir. - ondan on tümən<br />
dolandırmış.<br />
aşırmaq 1. utmaq. köçürmək. hirslə yemək.- bir bulut pilovu<br />
köçürdü. 2. aĢarmaq. qarıĢdırmaq. - bunuda ona aşır,<br />
aşar.<br />
aşırma aşırtma. 1. aĢırtmaq. keçirtmə. 2. yəhər bağı, bəndi.<br />
qulan. 3. çalınmıĢ. oğurluq. məsruq. 4. nərsənin<br />
üstündən keçən. - aşırtma, aşırma yəmĢək.<br />
aşırtma aşırma. 1. aĢırtmaq. keçirtmə. 2. yəhər bağı, bəndi.<br />
qulan. 3. çalınmıĢ. oğurluq. məsruq. 4. nərsənin<br />
üstündən keçən. - aşırtma yəmĢək.<br />
aşıru əsrücığa. asrucığa. artıq.<br />
aşıt barıĢ.<br />
aşıtlamaq barıĢdırmaq.<br />
aşıtmaq aĢlamaq. büküb tikmək. barıĢmaq.<br />
aşqal ( l r ) aşqar. 1. açqal. açıq. yırıq. bəlli. 2. axsal. axıltı.<br />
axal. kovĢal. bekara. zibil.<br />
aşqala ( l r ) aşqara. açqala. açıqına. yırqın. yırtığına. bəllək.<br />
aşqan aşıqan. aşnaq. aşna. aşina. bildik. bilinən. mə'ruf.<br />
məarifəli.<br />
101 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aşqar 1. ( r l ) aşqal. açqal. açıq. yırıq. bəlli. 2. həĢəri.<br />
yaramaz. rkhat durmaz.<br />
aşqar aşkar. bəlinğ. açıq.<br />
aşqara ( r l ) aşqala. açqala. açıqına. yırqın. yırtığına. bəllək.<br />
aşqın 1. geçgin. mütəcaviz. artıq. - altmıĢdan aşqın. 2. çəkin,<br />
həddin aĢmıĢ. - aşqın daşqın. 3. uĢqun. keçi qulağı. 4.<br />
çabuq, iti yeriĢ. yüyrək. yorğa. 5. əĢgin (sağ əl ayağını,<br />
sol əl ayağını qoĢa qaldırıb, yügrərək gedən at, dəvə) -<br />
əşgini açıq at. 1. taĢqın. daĢqın. coĢmıĢ. quruĢan.<br />
xiruĢan. qızqın.<br />
aşlaq aĢlıq. aĢev. aĢöy. aĢçılıq. aĢpazxana. mibbağ. mətbəx.<br />
aşlamaq aĢılamaq. əĢləmək. qoĢlamaq.<br />
aşlaşmaq açlaĢmq. eĢləĢmək. qazılıb çuxurlaĢmaq.<br />
aşlatmaq 1. yetəkləmək. aĢılamaq. peyvənd vurmaq. 2. yedirmək.<br />
yetirmək.<br />
aşlıq 1. azıq ambarı. 2. aĢlaq. aĢev. aĢöy. aĢçılıq. aĢpazxana.<br />
mibbağ. mətbəx. 3. aĢrım. aĢam (< aşırmaq. aşamaq).<br />
içməli yeməli. 4. zəxirə. 5. hibubat.<br />
- aşlıq ( hibubat) olçüsü: dağar. bu ölçü "batmana" tay yer<br />
bə yer dəğiĢir.<br />
- aşlığın (hibubatın) iç dərisi, qabığı: qabcaq.<br />
102 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
aşlıqçı aĢ, yemək iləi ilə uğraĢan.<br />
aşma 1. aĢan. təcavüz edənə. - baĢdan aşma iĢlər. 2. ötələmə.<br />
atlama. təcavüz. 3. coĢma. qumluqdan Ģığıran qaynaq.<br />
çeĢmə.<br />
aşmaq 1. açmaq. iqdam edmək. əməl edmək. 2. açmaq. əĢmək.<br />
eĢmək. qazmaq. 3. eĢmək. gəzmək. sürmək. 4.<br />
çoğalmaq. artırılmaq. üstələmək. keçmək.<br />
- bir yerdən aşmaq, keçmək: tolaĢılmaq. dolaĢılmaq.- bu<br />
gədik dolaşılıncan, o Ģəhər görüĢər.<br />
aşna (< aşılanmış: bəllənmiĢ). aĢınaq. aĢınqan. bildik. tanıdıq.<br />
aĢina. aĢnaq. aĢınaq. aĢqan. aĢıqan. bildik. bilinən.<br />
mə'ruf. məarifəli. - iş bilir: kar aĢna.<br />
aşnaq aşqan. aşıqan. aşna. aşina. bildik. bilinən. mə'ruf.<br />
məarifəli.<br />
aşnalanmaq aĢınmaq. tanıĢmaq. tanquĢmaq. aĢnalıq əldə edmək.<br />
aşnalıq - aşnalıq əldə edmək: aĢınmaq. tanıĢmaq. tanquĢmaq.<br />
aĢnalanmaq.<br />
aşnuq aĢqun. aĢun. aĢub. qarqaĢalıq.<br />
aşöy (aş + ev )aĢev. aĢçılıq. aĢlaq. aĢlıq. aĢpazxana. mibbağ.<br />
mətbəx.<br />
103 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aşpaz ( z r ) aĢpar. aĢçı. - aşçı yeməyi: aĢpaz piĢirən yemək.<br />
usta yeməyi.<br />
aşpazxana aĢlaq. aĢlıq. aĢçılıq. aĢev. aĢöy. küyqan. qarav. qərəv.<br />
mibbağ. mətbəx. - aşpazxana yağlığı, dəsmalı: tikə parça:<br />
paçavra.<br />
aşpazlıq aĢçılıq.<br />
aşrım aşam (< aşırmaq. aşamaq). aĢlıq. içməli yeməli<br />
aşub (< aşınmış: çəkin, həddin keçmiĢ). aĢqun. qarqaĢalıq.<br />
bulğaq. bəlva. qovğa.<br />
aşubtələb alayan. bulayan. qatan.<br />
aşuq yaşuq. mətin. ağır.<br />
aşuqlıq yaĢquluq. yıĢıqlıq. tulqalı. tulqa qeyimi.<br />
aşuri aşırı. ötə. mavəra. - dəniz mavərasi yer: dəniz aĢırı. dəniz<br />
ötəsi.<br />
aşyanfars < aşıqan. aĢılanmıĢ yer. yerləĢmiĢ yer. otraq. qalaq.<br />
yuva.<br />
at ad. heysiyyət. e'tibar.<br />
- arpalığı silinən at: çox yaĢlı at.<br />
- verilən atın dişinə (diĢinin arpalığına) baxmazlar.<br />
- at takımı.<br />
- külə çalar at donu: durna qırı.<br />
104 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- at daşqası: talıqa. dalıqa.<br />
- at tükünün rəngi: ton.- bu atın donu gözəl. - torı don:<br />
açıq don.<br />
- hələ məmə əmən day, at yavrusu: qulun. dayça.<br />
- üç yaşına dək at yavrusuna verilən ad: tay. day.<br />
- su enmək: atın dirnağına kəsəl keçmək.<br />
- qara at: yağız.<br />
- azıq atları tutmaq üçün, gəm ilə birlikdə vurulan,<br />
dodaqları uclarını sıxan dəmir: qanğtarma. qantarma.<br />
- çoxun atlarda olan sərpmə qan çibanı: qurdaĢan. qurd<br />
eĢən.<br />
- atın baĢına vurulan süslər, püsgülləri sulları: oyan.<br />
- atın sağrına salınan Ģiltə: artala. ardala.<br />
- damızlığı qırılmıĢ, atılmıĢ at: asqır. ayqır. atqır.<br />
- at zirehi: yancıq. çuqal. bəkitvan.<br />
- özəlliklə uzun tüklü at geyimi: güstüvan. yapıncaq.<br />
coĢun.<br />
- uzun tüklü kiçik at:: qıl baraq.<br />
- soluğan at: hingə vuran at. nəfəs darılığı olan at.<br />
- at gəmini çeynəmək: gəmrənmək. - bu at gərənir.<br />
- atın boğazına vurulan gülpəsər: bilan. belən. bilən.<br />
105 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- atların öksürəki: saqağı.<br />
- dəvə, at kimi heyvanların dərisinin üstündə olan qıssa, incə<br />
örrtüyünə "tük" deyərlər.<br />
- savaĢda yaralı, xəsdə atın bacağ sınırlarını kəsib qırmaq:<br />
sınırlamaq. sınğırlamaq.<br />
- taxma ad: yapıĢ. ləqəb.<br />
- yerirkən başın sallayan at: sallabaĢ.<br />
- yorqa yürüyüĢtən baĢqa yürüyüĢ bilməyən at: munduz<br />
yorqa atka.<br />
- at quyruğu altından keçirilən, yəhərə bağlı qayış:<br />
qusqun. quĢqun.<br />
- qulaqları dik at: qamıĢ qulaq.<br />
- yaşlı atın sağırında tükü tökülüb açılan yeri: quĢ.<br />
- taxma ad: yapıĢ. ləqəb.<br />
atabay bax > atabəy. böyük varlı kiĢi.<br />
atabəy 1. əmir. ulqan, uca ustad. 2. atanın yerinə özəl ustad. 3.<br />
atalıq. böyüklərin uĢaqların becərib bəsləməkdə iĢə<br />
tutulan içəri ustad. 4. əxlaq öğrətici. - sən mənə atabəylik<br />
eləmə. 5. (< ata + bərk: bərk ata). bərk atmaq üçün yaya<br />
keçirlən ağac. 7. böyükdədə. - buda bizim atabəyimizdi.<br />
106 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ata ada. adaq. (< adamaq. ayamaq: ayırmaq). 1. bir ada, bir<br />
bəlli nərsiyə özətilmiĢ, ayrılmıĢ nərsə. cayzə. 2. bir<br />
yerdə, bir koĢulda ayırılmıĢ nərsə. su içində adanmıĢ.<br />
ayanmıĢ, ayrılmıĢ bölüyə "ada. adaq" deyilir. 3. edu.<br />
edqu. eyku. ehsan. 4. (< edmək). əməl. iĢ. 5. (< edmək).<br />
bacarıq. bilgi. 6. sənət. sən'ət. hirfə. 1. ataq. quĢların<br />
qonması üçün qoyulan dal. 1. atqa. böyük. yaĢlı. -<br />
birbirinə yaxın olan adalar. 2. atAnAQ8. xaç. çalaq. çaqla.<br />
çaqal. çarpıq olan. çapraz (cəzirələr) varlığı, heyəti,<br />
yığnağı: aral. arĢipel. - atadan oğula: oğuldan oğula. bətnən<br />
bə'di bətnən.<br />
- ata topraq: kökən topraq.<br />
- ada tavşanı: evcil dovĢan çeĢiti.<br />
- qoz adası: ağ dənizdə qoĢut adası.<br />
- ada tavşanı: soqurka. kələrə bənzər bir çeĢit ada tavĢanı.<br />
suqur. - soqurluq: tavĢanı çoq, bol olan.<br />
ataqə atakə. qaim məqamı.<br />
ataqəlik atakəlik. qaim məqamlıq.<br />
ataq {adaq. ada. adaq. adax.} (< adamaq. ayamaq: ayırmaq). 1.<br />
bir ada, bir bəlli nərsiyə özətilmiĢ, ayrılmıĢ nərsə. cayzə.<br />
2. bir yerdə, bir koĢulda ayırılmıĢ nərsə. su içində<br />
107 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
adanmıĢ. ayanmıĢ, ayrılmıĢ bölüyə "ada. adaq" deyilir.<br />
3. edu. edqu. eyku. ehsan. 4. (< edmək). əməl. iĢ. 5. (<<br />
edmək). bacarıq. bilgi. 6. sənət. sən'ət. hirfə. 7. adaq.<br />
adlı. iyi. yaxcı. dək. 2. uca. ula. hündür. 8. mubarək.<br />
meymun. məsud. 9. nəzr o niyaz. 10. peyman əhd. 11.<br />
ata. quĢların qonması üçün qoyulan dal. 12. ağta. ağıt.<br />
uca. yüksək. 13. qorxmaz. 14. cürət. 15. fizul. imalə.<br />
savruq. 16 cəri. yırtıq. 17. mülahizəsiz. 18. adaq. nəzir.<br />
19. fizul. imalə. savruq.<br />
ataqlamaq adaqlamaq. yavuqlamaq. yağuqlamaq (< yaq).<br />
niĢanlamaq. namzədləmək. - onun yavuğladıq.<br />
ataqlanmaq adaqlanmaq. yavuqlanmaq. yağuqlanmaq (< yaq).<br />
niĢanlanmaq. namzədlənmək:.- onun yavuğladıq.<br />
ataqlı adaqlı. 1. yaxımlı. bəlgili. mə'ruf. 2. yavuqlı. yağuqlı (<<br />
yaq). niĢanlı. namzəd. - o qızın yavuqlısı var.<br />
ataqlıq adaqlık. 1. yavuq. yağuq (< yaq). niĢanlık. namzədlik. -<br />
onun yavuğu varmı. 1. qorxmazlıq. 2. cürətli. 3. fizulluq.<br />
savurluq. 4. cərilik. yırtcaq. 5. mülahizəsizlik.<br />
atalan adalan. adaldı. adalır. adalmıĢ. adanır. adı anılan. adı<br />
duyulan. adın. adıqdı. adıqlı. adıvar. angin. anılan. anlı.<br />
anqın. anqıĢ. aqmıQ. atıĢ. çava. çavaĢ. öQtƏm. sanlı.<br />
108 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
soylu. soysal. tanınan. tanınmıĢ. ünlü. üqƏ. üygƏ.<br />
yergin.<br />
atalanmaq adalanmaq. - bir nəyə adalanmaq, namzədlənmək: quĢaq<br />
takınmaq.<br />
atalar atqalar. əcdad.<br />
atalıq ağalıq. vizarət. - atalıq qalayı kişiyə yaramaz: atasının ad<br />
sanına güvənmək (sevinən) kiĢiyə yaraĢmaz.<br />
atamaq adamaq. 1. ( d y ) ayamaq: ayırmaq. 2. edəmək.<br />
edmək. əda edmək. qılmaq. yapmaq.<br />
atamıq atama. qədəmə. atı. dərcə. basamaq. nədivan ayağı. -<br />
atı atı yüksəlmək: attım attım ucalmaq.<br />
atamsı adamsı. ada kimin olan. adaya bənzər.<br />
atamsız adamsız. sevgisiz. öksüz. kiĢisiz.<br />
atAnAQ8 ata. xaç. çalaq. çaqla. çaqal. çarpıq. çapraz<br />
ataraşq ataĢaq. ĢimĢək. ( > azaraxĢ). ıldırım.<br />
atartutar ənqəbə. enqəbə. yeniĢ yoxuĢ<br />
ataşa 1. bağlı. mərbut. 2. zəmimə<br />
ataşaq ataraĢq. ĢimĢək. ıldırım. > azaraxĢ.<br />
ataşlıq adaşlıq. tostluq. dostluq. arxadaĢlıq. arxadaĢlıq. kəndlik.<br />
kətlik. düzlük. sədaqət.<br />
atatmaq adatmaq. nəzir etdirmək.<br />
109 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
atatutar alaverə. - qapızları arabadan alaverə yendirdik: biri atır biri<br />
atay aday. namzəd.<br />
tutur. - kərpiçləri alaverə dama ağtardıq.<br />
atbalığı hipopotam. ırmaq atı.<br />
atəşfişanlıq yaylım od.<br />
atəşkəs bəsə. - iki aylıq bəsə vardır.<br />
atı atıq. uzaq. bu söz, hançı tümlədə yerləĢdiyindən dolayı,<br />
keçmiĢi, gəlcəyi göstərə bilər. altda. altda olan. - atı<br />
yazılan: altda yazılan. - atı çağda: keçmiĢdə yaxud<br />
gəlcəkdə. - atılarda at oynatmıĢ: keçmiĢdə. - atıya qoyduq:<br />
sonraya qoyduq}.<br />
atıq 1. batil. etibarsız. 2. hiddətli. Ģiddətli. 3. yayıq. çalıq.<br />
çalqaq. yoğurt, süt çalqama qabı. 4. (boya). sarı boya. 5.<br />
səki. ləkə. xal. 5. atilla. atıla. iticə. hiddətlicə. Ģiddəticə.<br />
6. uzaq. bu söz, hançı tümlədə yerləĢdiyindən dolayı,<br />
keçmiĢi, gəlcəyi göstərə bilər. - atı çağda: keçmiĢdə<br />
yaxud gəlcəkdə. - atılarda at oynatmıĢ: keçmiĢdə. - atıya<br />
qoyduq: sonraya qoyduq}. 7. özgür. irikli. irkin. ərkin.<br />
ərkənə. erkana. erkin. ərikkən. eygin. salundu. özgür.<br />
bağsız. baĢ-baĢdaq. ərkinçə. 8. ətiq. əsgi. qədim. 9.<br />
unutulmuĢ.<br />
110 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
atıqlatmaq savmaq. aĢırmaq. keçirmək. - bu ağır bəla atıqladıq.<br />
atıl atqıl. atqın. yatıl. yatqıl. yatqın. 1. iĢsiz. iĢləməz. 2.<br />
etgisiz. əsərsiz.<br />
atıla atilla. atıqla. iticə. hiddətlicə. Ģiddəticə.<br />
atılqan batur. bahadur.<br />
atilla atıqla. atıla. iticə. hiddətlicə. Ģiddəticə.<br />
atılmaq 1. gurlamaq. gedmək. fırlamaq. ölmək. - oda gurladı. - top<br />
yoluna gurlamaq: havayı yerə gedmək. 2. satlanmaq.<br />
qalxınmaq. cəsarət göstərmək. cürət edmək. 3.<br />
səqirmək. səğirmək. oynamaq. qımıldanmaq. - gözüm<br />
səğirir. 4. boĢanmaq. urulmaq. vurulmaq.- ox uruldu. 5.<br />
batil olmaq. 3. toslamaq. tos vurmaq.<br />
atım attım. {( . q) qədəm. ataq. ayaq. (1. bir kərədə ayaqla<br />
gedilən aralıq, fasil. 1. bu aralığı gedən arac, demək "atılmaq<br />
aracı: ataq ( t y ) ayaq)}. 1. yarım arĢınlıq ara ölçüsü. -<br />
iki atım boyu vardır. 2. uğur. Ģans. meymənət. - atım<br />
gətirən: Ģans gətirən. - atımlı: {1. Ģanslı. 2. yeriyən. attım<br />
atan. ilərləyən. 3. davamlı. paytalı. payıdar.} 3. adım. addım.<br />
- atım atlamaq: sıçramaq. tollamaq. - atım atım: ağır ağır.<br />
yavaĢ yavaĢ. - atım almaq: atımını tək almaq: gözətliyərək,<br />
ehtiyatlı davranmaq. - adımın geri almaq: quĢqulanmaq.<br />
111 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
peĢmanlaĢmaq. 4. qonaq. mənzil. qurĢunun qonan<br />
aralığı. ara. məsafə. - xoĢ gəldiniz atım gətirdiniz. - atımlı: -<br />
ayaq çəkən: dalı oturan. yanaĢmayan.<br />
- top atımı: 1. bir kərə top boĢanması. 2. topun atdığı kələyin<br />
vardığı yer.<br />
atımdaş çiyindaĢ. omuzdaĢ.<br />
atımlıq (uzaqlığı göstərir). ətiqlik. qədimlik. əsgilik. keçmiĢdən<br />
qalan. - bu Ģəhəin atımlığı. - atımlığı: qədimlığı. - bu<br />
küplərin dəğəri atımlığındadır.<br />
atın çatılıb, yetiĢib olan, tapılan nərsə. mocud.<br />
atınmaq adınmaq. ( d y ) adınmaq.<br />
atırmaq adırmaq. ( d y ayırmaq. adamaq. ayamaq:<br />
atistik adistik. ustad. uzmanlık. mahir.<br />
atışdırmaq 1. iliĢtirmək. intiqad edmək. 2. söküb saymaq. söküb<br />
qoĢmaq. tobixləmək. sökəmək. sərzəniĢ edmək. 3.<br />
tələsmək. əcələ edmək.<br />
atış 1. niĢançılıq. 2. öğündürücü böyük yalan. 3. tobix. sökə.<br />
sərzəniĢ. 4. əcələ. təlsik. Ģitab. iliĢtiri. intiqad.<br />
atqafa qanmaz. axmaq. eĢĢək.<br />
atqalar atalar. əcdad.<br />
atqar adqar. qaçağay7. baĢı yüksək tutan.<br />
112 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
atqı 1. bir nəyin üzərinə yapıĢılan nərsə. geyim. 2. əriĢin<br />
üstünə gələn arqac. 3. yaba. əkin bağlarını birbiri<br />
üstünə atmaq ayqıtı.<br />
atqıl atıl. atqın. yatıl. yatqıl. yatqın. 1. iĢsiz. iĢləməz. 2. etgisiz.<br />
əsərsiz.<br />
atqılamaq arqaclamaq. ərqəĢləmək. arğac atmaq.<br />
atqılamaq 1. artırmaq. 2. toxumaq. 3. iliĢtirmək.<br />
atqın atıl. atqıl. yatıl. yatqıl. yatqın. 1. iĢsiz. iĢləməz. 2. etgisiz.<br />
əsərsiz.<br />
atqır ayqır. asqır. damızlığı qırılmıĢ, atılmıĢ at.<br />
atqıraq adqıraq. qulaqları aq, gövdəsinin öbür tərəfları qara olan<br />
ərkək geyik. dağ geçisi, təkəsi.<br />
atlama 1. geçmə. ibur. 2. təprə. sıçrama. 3. ötələmə. aĢma.<br />
təcavüz. 4. atlayıĢ. nərsənin üstündən keçmək üçün<br />
iĢlənən arac. atlanqıc. - atlama daşı: çamırlı yerdən keçid<br />
daĢı.<br />
- atlama daşı: palçıqdan, sudan keçmək üçün, ayaq basmaq<br />
üzrə ortaya qoyulan daĢ.<br />
atlamaq 1. sıçramaq. hoplamaq. oynamaq. 2. unutmaq. üstündən<br />
keçmək. salmaq. - cocuğu çox hoplatma. - götün nə<br />
hoplatır belə.<br />
113 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ötəyə atlamaq: nərsənin üstündən keçmək. aĢırtmaq.<br />
aĢırmaq.<br />
- atım atlamaq: sıçramaq. tollamaq.<br />
atlambac cocuqların atılma oyunu.<br />
atlana - atlana atlana: səkərək.<br />
atlanqıc atlama. atlayıĢ. nərsənin üstündən keçmək üçün iĢlənən<br />
arac.- atlama daşı: çamırlı yerdən keçid daĢı.<br />
atlanmaq 1. unutulmaq. salınmaq. aĢırılmaq. savulmaq. - bu iĢlər,<br />
keçmiĢ suçlar atladı. 2. batil olmaq. - atlanmış kağızlar. 3.<br />
Ģaxlamaq. qalxınmaq. qaçınmaq. - atlana atlana: atlanan<br />
atlanana: qaçan qaçana.<br />
atlatmaq 1. sıçratmaq. hoplatmaq. oynatmaq. - cocuğu çox<br />
hoplatma. - götün nə hoplatır belə. 2. keçirmək. savmaq.-<br />
sıramı savdım. 3. toslatmaq. tos vurdurmaq.<br />
- üstünə ittdirmək, atlatmaq: sıçdırmaq. çox qorxutmaq.<br />
atlayı aĢıri. atlaya atlaya olan. - gün aşırı: bir gün olub, bir gün<br />
olmayıb. - bir aşırı: bir hən bir yox. - ev aşırı: bir ev hən, bir<br />
ev yox. aralı.<br />
atlı adlı. adaq. iyi. yaxcı. dək. sayılır. sayıda olan. sayılan.<br />
əsgi. qoca. məĢhur. - qoca əfəndi. - qoca paĢa. - qoca<br />
tarix.<br />
114 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
atlıqaraca cocuqların ağacdan düzəlmiĢ təkərli atları.<br />
atma 1. səqf. örtəm. saqaf. saqaq. saqab. salaç. sarlaq.<br />
savan. saya. Ģatır4. çatır. tavan. üçək. tarus. Ģip6. çatı.<br />
2. səqirmə. səyirmə. səqrim. çarpıntı. çarpınma. hopma.<br />
- ürək səqrimi: ürək çarpıntısı. - göz sıqrimi: göz atması. 3.<br />
qoma. qoyma. buraqma. vəz'. tərh. - yapının atması:<br />
tərhi. - qanunun atması: təhi. - buyruqların atması: tərhi<br />
atmaca quĢların üstünə atdırılan, quĢqurdulan yırtıcı quĢ. baĢa.<br />
baĢaq.<br />
- atmacanın bir çeşiti: gəgəc quĢi: səksək.<br />
atmaq 1. buraxmaq. tərgitmək. - siqarı at. - onu at. 1. rədd<br />
edmək. tərd edmək. dəf edmək. - eldən atılmışlar. 2.<br />
sərmək. açmaq. - qaxları at günə. 3. üstə almaq.<br />
çulqanmaq. - bu gün çox sərindi, artıq bir yorqan atmalı. 4.<br />
düĢürmək. qaçırmaq. - rəngi atdı. 5. saçmaq. sərpmək.<br />
tuxum atmaq. ağaclar budaq atdılar. 6. qomaq.<br />
qoymaq. çıxarmaq. təsvib edmək. vəz' edmək. - atılmış<br />
yeni yasalar. 7. yığmaq. cəmləmək. - qıĢlaq kömürü<br />
atmağa çıxdılar. 8. vurmaq. yapıĢdırmaq. - təpik atmaq.<br />
toqat atmaq. 9. uzatmaq. sunmaq. - əl atmaq. 1.<br />
boĢaltmaq. - ox, tüfəng atmaq. 10. yubatmaq. - iĢləri<br />
115 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sonraya atma. 11. yüklətmək. müttəhim edmək. - suçu<br />
ona atdılar. 12. düĢürmək. salmaq. - yerə atdılar. 13.<br />
cırılmaq. qırılmaq. çəntilmək. - Ģalvarı tikiĢi atdı. - bəniz<br />
atmaq: sararmaq. rəngi uçmaq. - atdım atmaq: yerimək. -<br />
pambıq atmaq: pambığı yaylayıb, didib ĢiĢirmək. - təməl<br />
atmaq: köklənmək. - can atmaq: çox istəmək. - çənə atmaq:<br />
can çəkiĢmək. can vermək. 14. kəmiĢmək. saldırmaq.<br />
çıxarmaq. sürmək. bir Ģeyi çıxarıb atmaq. 15. qomaq.<br />
qoymaq. yüklətmək. vermək. - hər kimə bir iĢ qoydu. - bu<br />
mala çox yük qoma. 16. savuĢdurmaq. keçiĢdirmək.<br />
keçirmək. iyilətmək. - savaĢı savuĢdur. 17. rədd edmək.<br />
rəf' edmək. qaldırmaq. - bu düĢüncəni qaldır. - quşaq<br />
atmaq: soyunmaq. dincəlmək. 18. bıraqmaq. - postaya nə<br />
bıraqmalıyıq.<br />
- kündədən atmaq: yanılmaq. çaĢıb yanqın, yanlıĢ<br />
təprəĢmək, davraĢmaq.<br />
- qamçı atmaq: qamçı çalmaq.<br />
- təpəyi atmaq: patlamaq.<br />
- top atmaq: top boĢaltmaq. yazıq olmaq. sınmaq. iflas<br />
olmaq. - çox tükanların topu atıldı. - onunda topu atıldı. -<br />
topu atmaq: ölmək. - oda topu atdı.<br />
116 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- atıb yox edmək: savrumaq. savurmaq. sərf edmək.<br />
- daban atmaq: yaya yerimək.<br />
- daş atmaq: yandan yana söz atmaq, iliĢmək.<br />
- qapaq atmaq {: 1. qaçıb sığınmaq. 2. tələsik qaçıb<br />
qurtulmaq}.<br />
- yağış damlır, atır: az yağır.<br />
- tırpan atmaq: qırıb keçmək. süpürü vermək. süpürtləmək.<br />
acıqlı iti yeyib bitirmək. - düĢmana iyi bir tırpan atmıĢlar.<br />
- qaş atmaq: im edmək. imgəmək. iĢarə edmək.<br />
- qılınc atmaq: çalmaq.<br />
- yerindən oynadub atmaq: təpdirmək. fırlatmaq. - topun<br />
səsi taxcadaki qabları təpdirdi.<br />
- fırlatıb atmaq: huvlamaq. pərtavlamaq.<br />
- atıb savurmaq: yalandan öğünmək. avurt satmaq.<br />
- təpə atmaq: qan təpəyə sıçramaq: öfgələnmək.<br />
- bənzi atmaq: bənzi uçmaq: bənzi pozulmaq: sararmaq.<br />
- ağ atmaq: ağ buraqmaq: tor atmaq. tor qurmaq.<br />
- içəri atmaq: aĢırtmaq. aĢırmaq. oğurlamaq. yemək.<br />
- aşağ atmaq: aşağıya atmaq: yabana atmaq. etibar<br />
edməmək.<br />
- can atmaq: üzənmək. çabalamaq. çalıĢmaq. hazırlanmaq. -<br />
117 http://WWW.TURUZ.NET<br />
quĢ yavrusu uçmağa üzənir.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
atmıq dirin (< dərin). əsgi. ətiq. qədim.<br />
atsız adsız. 1. bulursuz. bilirsiz. bəlirsiz. bəlirsiz. məcvhul. 2.<br />
attaqan addaqan. iradgir<br />
baĢ barmaqdan dolayı, dördüncü barmaq.<br />
attım atım. addım. {( . q) qədəm. ataq. ayaq. (1. bir kərədə<br />
ayaqla gedilən aralıq, fasil. 2. bu aralığı gedən arac, demək<br />
"atılmaq aracı: ataq ( t y ) ayaq)}. 1. yarım arĢınlıq ara<br />
ölçüsü. - iki atım boyu vardır. 2. uğur. Ģans. meymənət. -<br />
atım gətirən: Ģans gətirən. - atımlı: {1. Ģanslı. 2. yeriyən.<br />
attım atan. ilərləyən. 3. davamlı. paytalı. payıdar.} 3. qədəm.<br />
ayaq. - mən buradan bir ayaq atmam. 4. atım. adım.- atım<br />
atlamaq: sıçramaq. tollamaq. - atım atım: ağır ağır. yavaĢ<br />
yavaĢ. - atım almaq: atımını tək almaq: gözətliyərək,<br />
ehtiyatlı davranmaq. - adımın geri almaq: quĢqulanmaq.<br />
peĢmanlaĢmaq.<br />
- xoĢ gəldiniz atım gətirdiniz. - atımlı: - ayaq çəkən: dalı<br />
oturan. yanaĢmayan.<br />
- açıq, iri addım: dəvə dabanı.<br />
atutlamaq adutlamaq. avuclamaq.<br />
118 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ava ov. eyvay. ĢaĢma simgəsi. - ov, bu nə iĢdir: ava bu nə iĢdir.<br />
- ava ava, bunu demə. - eyvay nələr oldu. - ov ov,<br />
neynirsən: ava ava neynirsin: eyvay, neynirsin.<br />
avac ək. - yol + avac. yalavac. savaçı. savçı. peyğəmbər.<br />
avad abad. ovad. ovlaq. nərsənin yığvasını, bolluğunu,<br />
çoxluğu göstərən söz.<br />
avad ovad. abad. 1. ovlaq. nərsənin yığvasını, bolluğunu,<br />
çoxluğu göstərən söz. 2. uvat.<br />
avadanlıq 1. avlamaq aracı, vəsayili. 2. iĢləmək aracı. 3. abadanlıq.<br />
bolluq. islik. varavanlıq.<br />
aval avar. (avlamaq: tutmaq). 1. tələ. duzağ. 2.qəza. qada.<br />
qadağ. bəla. 3. tutaĢ. savaĢ. {> ağalfars)<br />
avamaq avlamaq. abamaq. ablamaq. tıymaq. tıqmaq. qapamaq.<br />
yapamaq. mən' edmək.<br />
avan abın. aban. ulu. yüksək. ali.<br />
avanaq axmaq.<br />
avanaqca axmaqyana.<br />
avanaq (< avlanmaq: tutulmaq). (> avəngfars. havəngfars. həvəng).<br />
avlanmıĢ. tutulmuĢ. asılı. asıq. asıqı. avlaq. axmaq.<br />
qəfil. avara. iĢsiz. aylaq. boĢ gəzən. havayı. tez, çox<br />
119 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
avlanan, aldanan. alıq. ĢaĢqın. bonğ. bon. ĢaĢıq.<br />
ĢaĢqın. axmaq. abdal.<br />
avanaqlıq (< avlanmaq: tutulmaq). avlanlıq. aldağlıq. alıqlıq.<br />
ĢaĢqınlıq.<br />
avansız apansız. ansız. ansızın. birdən.<br />
avar 1. avran. avarna. çaqnaĢ. təsadüm. 2. avraq. oğraq.<br />
oğuq (< oğmaq). hər nəyin oğuntusu. toz topraq.<br />
avara 1. aravıc. araval. 2. avanaq. aylaq. boĢ gəzən. asıq.<br />
sallaq. iĢsiz. havayı. tölük. bacarıqsız. əlsiz. əlsiz<br />
ayaqsız. 3. aylaq. təmbəl. 4. qalac. iĢ bilməz. kic. kal.<br />
avaralamaq avutmaq (ağızda saxlayıb, çeyniyib, nə utub nə tüpürmək).<br />
alay qolay edmək. ortalamaq. yubatmaq. tə'xir edmək.<br />
savsalamaq. savsayamaq. sayaqlamaq. sayqalamaq.<br />
avarna avran. avar. çaqnaĢ. təsadüm.<br />
avat açıq. göstərli.<br />
avaz ( v p ) apaz. ovuc. - bir apaz buğda.<br />
avazlamaq ( v p ) apazlama ovuclamaq.<br />
avcıqar yüksək. ucaya ərmiĢ. ərən. ən yüksək.<br />
avcıqız evcığız. əvciğiz. evcığaz. evlək. kiçik ev.<br />
avcuman (< av. ev). 1. top. toplu. tığın. yığın (< yığıqın). eldar (<<br />
eldər). idarəli. - avcuman qadın. 1. iqtisad.<br />
120 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
avcumanlıq iqtisadi.<br />
avçı gizli savçı, görəvçi.<br />
avəngfars havəngfars. həvəng < avanaq. avlanmıĢ. tutulmuĢ. asılı.<br />
asıq. asıqı.<br />
avıl ağıl. uçqurun, nərsənin bağının keçdigi yol, gədik.<br />
avırd - qaşıqçı avırdı: ovurdu çökük. çökük yanaqlı.<br />
avıt avıtı. yumĢaq. sevik. mehriban.<br />
avıtı avıt. yumĢaq. sevik. mehriban.<br />
avıtmaq ürəyin ələ almaq. dilə tutmaq. oyalamaq. mehribanlıq<br />
edmək.<br />
avizeşfars (vız sıv) < asıvaş. aslağıĢ. aslığıĢ. salğavuĢ. savarıĢ.<br />
döğrüĢ.<br />
avizfars (vız sıv) < asıv. < avuz. avusq. avsuq. (< av). asılı.<br />
aslaq. tutqun. vurqun. salqun. düĢgün.aslaq. aslıq.<br />
sırğav.<br />
av qənimət. - av bulub, utdu geddi.<br />
- av avlamaq: qənimət bülüb tutmaq.<br />
- av əti: qara ət: yabanı heyvanların əti.<br />
- sürgün avı: atlılarla avı qoğub sıxıĢtırıb izləmək.<br />
- sürgün avı: avı qaçırıb ortaya quĢatırkən vurulan av.<br />
121 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- sürgün avı. urğun. geyik sürüsün ortalayıb olunan av.<br />
- urğun avı.<br />
avqamq oğqamaq. oğmaq. ufalamaq.<br />
avqan ovğan. ovan. gəbə. yüklü (inək).<br />
avqar qarmaq. avlamaq, tutmaq ayqıtı.<br />
avqın ovqın. oyqın. güdük. gük. duvar dibindən su yertməyə<br />
olunan dəlik.<br />
avlaq 1. axmaq. avanaq. qəfil. 2. çapıq. sapıq. çaĢıq. iğfal<br />
olunmuĢ. münhərif. 3. oynaqcığa. çuxur. evlək. ivlək.<br />
əvlək. evlək. güh2. arx. su yolu. ovlaq. oylaq. dərə. 4.<br />
ovlaq. yatlaq. yataq. 5. ovlaq. quĢlaq. avlanacaq<br />
quĢların çox olan yeri.<br />
avlamaq 1. qavalamaq. qoğalamaq. 2. avamaq. abamaq.<br />
ablamaq. tıymaq. tıqmaq. qapamaq. yapamaq. mən'<br />
edmək.<br />
- yel avlamaq: iti iti gedmək. uçmaq.<br />
- milçək avlamaq: boĢ, ufaq təfək nərsələrlə uğraĢmaq.<br />
- avlamaq aracı: avadanlıq.<br />
- av avlamaq: qənimət bülüb tutmaq.<br />
- bulanıq suda balıq avlamaq: fürsəti iĢə tutmaq.<br />
122 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
avlanan<br />
avlanış iğfal olunma.<br />
- tez, çox avlanan, aldanan: avanaq. alıq.<br />
avlı avlu. avul. meydan.<br />
avlu 1. avlı. avul. meydan. 2. dalan.<br />
avnuq 1. tutuq. məĢqul. 2. münhərif.<br />
avraq avar. oğraq. oğuq (< oğmaq). hər nəyin oğuntusu. toz<br />
topraq.<br />
avran avarna. avar. çaqnaĢ. təsadüm. (avranmaq: oğranmaq.<br />
oğulmaq təsadüm edmək: təsadüm edmək).<br />
avranmaq oğranmaq. oğulmaq. çaqnaĢmaq. təsadüm edmək.<br />
avrımaq oğramaq. oğmaq. qıvırmaq. qıyı vermək. çarpmaq.<br />
avsar yapsar. əbzar.<br />
avsuq avusq (> avizfars). asılı. aslaq. tutqun. vurqun. salqun.<br />
avuc 1. qapaz > qəbzə (< qab). pəncə. 2. qısım. sıxım. tutam.<br />
qapsa. qəbzə.<br />
- bu onun qapazındadır: tərrüfündədir. - bir avuc dolusu:<br />
bir tutam. bir qapaz. bir qəbzə. - bir qapaz topraq.<br />
- avuc kimi toplu yer: dərə içi. toqqa. tuqa. tuqa.<br />
- bir avuca sıxan qədər: tutam. - bir tutam saqqalı var.<br />
- ələ avuca sığmamaq: bərk dikəbaĢ, qaĢarı (> haĢarı.<br />
123 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
həĢəri) olmaq.<br />
- bir ovuc: bir qıpım. ovucun bir kərədə tutacaq boyu qıpsa.<br />
- bir qısım buğda.<br />
- bir avuc: bir az.<br />
- ovuc ısırmaq: əlin ayası diĢləmək. çox qızmaq.<br />
- avucu qıdışmaq: avucu qaĢınmaq. bəklənilməz yerdən<br />
para gələcəyi güdmək.<br />
- avcun yalamaq: əli boĢ qalmaq.<br />
avucla - avucla ölçmək: tutamlamaq.- o neçə tutam olar.<br />
avuclamaq 1. atutlamaq. adutlamaq. qucaqlamaq. içinə almaq. -<br />
avuç Sıkım9. alakan4.<br />
yelkən yeli avucladı. 2. bol bol almaq.<br />
avuqat (< av). qoruyan. qorqan. müdafiə edən.<br />
avuqatlıq (< av). qorumaq iĢi. qorqan iĢi. müdafiə edmək.<br />
avul avlı. avlu. meydan.<br />
avunmaq (< av). gəbə qalmaq. yüklənmək. tutulmaq. oyalanmaq.<br />
məĢqul olmaq. qapılmaq.<br />
avurt (ovutların, ağzın yelləndirmək). ĢiĢmək. qurra. fəxr.<br />
təkəbbür. - avurt satmaq: ĢiĢmək. - avurt satmaq: atıb<br />
savurmaq: yalandan öğünmək.<br />
avurtlı ĢiĢman. qurran. təkəbbürli.<br />
124 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
avusq (> avizfars). avsuq. (< av). asılı. aslaq. tutqun. vurqun.<br />
salqun. düĢgün.<br />
avuş (< avmaq: qorumaq). 1. qorucu. qolçu. 2. qulluqçu. 3.<br />
kəniz.<br />
avutdurmaq avutlamaq. (< avlamaq: tutmaq). tutub, baĢın qatmaq.<br />
əğləndirib oyalamaq. aldatmaq. təsgin vermək.<br />
avutlamaq avutdurmaq: (< avlamaq: tutmaq). tutub, baĢın qatmaq.<br />
əğləndirib oyalamaq. aldatmaq. təsgin vermək.<br />
avutmaq 1. əkləndirmək. əğləndirmək. əyləndirmək. sevindirmək.<br />
dadlatmaq. kef vermək. həzz vermək. - bu xəbər iyicə<br />
əyləndirdi bizi. - uĢağı əylədirmək. 2. (ağızda saxlayıb,<br />
çeyniyib, nə utub nə tüpürmək). avaralamaq. alay qolay<br />
edmək. ortalamaq. yubatmaq. tə'xir edmək.<br />
savsalamaq. savsayamaq. sayaqlamaq. sayqalamaq.<br />
avuz > avizfars. avusq. avsuq. (< av). asılı. aslaq. tutqun.<br />
vurqun. salqun. düĢgün.<br />
ay - ay basmaq. ay baĢı olmaq. reql, qayidə olmaq. - ay ışığı:<br />
aydın. məhtab. - ay oğuı: oğlum.<br />
- aydəmir: doğramçı kəsər.<br />
- ay çiçəyi: gün çiçəyi: günə baxan.<br />
- aydədə: cocuq dilində aya verilən adlardan. - aydədəyə<br />
125 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qonaq olmaq: aylıqda yatmaq. aylaqda yatmaq. açıqda<br />
yatmaq.<br />
- aya doğ demək: aya doğayım demək: bərk gözəl, parlaq<br />
olmaq.<br />
- dolu ay: tolun. dolun. bədr.<br />
- ay ışığının suda yansımasından ağ yol: gümüĢ sərvi.<br />
aya 1. ikən. görəsən. əcəba. - gəlirmi ikən. 2. düz yer. kəf.<br />
meydan. ortal.<br />
- köpək ayası: bir bitgi adı.<br />
- aya yersqü: yarasa. yarısa.<br />
ayaq 1. basamac. ayaq basılan yer. pillə. - nərdivan ayaqı. 2.<br />
çay, bulaq ağzı. mənsəb. 3. çay. ırmaq. arx. bir göldən<br />
axan suyu götürən yol. 4. addım. qədəm. - mən buradan<br />
bir ayaq atmam. 5. yarım arĢın. qolun dirsəkdən aĢağı<br />
bölümünün yarısı. oniki barmaqlıq aralıq. 6. dayaq. 7.<br />
ayaqlı içtəkən, cam. 8. (qapının basacağı). basamaq.<br />
basqıç. dayaq. baçmarus. 9. qopa. bardaq. qədəh. - əl<br />
yolu, ayaq yolu, bulaĢıq yolunun, bulanıq suyunu dıĢarı<br />
göndərən genglər, gühlər. qobur. - qobur tıxanmıĢ. - qoburu<br />
açmaq. 10. arac. vəsilə. əbzar. - bu ayaq iĢə gəlməz. -<br />
diĢdən düĢmüĢ, iĢdən çıxmıĢ ayaq. - ayaqlı yaraqlı. - ayaqın<br />
126 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qır, yaraqın al. 11. qoĢu. əĢya'. Ģey Ģüy. - ayaqlı ev: dayalı<br />
döĢənli ev. 12. ayaqlı. fincan. 13. kimi. dəmin. bir iĢin lap,<br />
elə olan çağı. - gördüyüm kimi: - gördüyüm ayaq: görər<br />
görməz. - gələn kimi geddi: gələn ayaq geddi qalmadan.<br />
durmadan. dəmin. 13. baluk. gilas. bardaq.<br />
- dörd ayağını bir yerə gətirmək: əlindən gələni<br />
darıxmamaq, diriğ edməmək, qısqanmamaq, əsirgəməmək.<br />
var gücünü vermək.<br />
- qurt ayağı: kibrit otu. - ayağı dolanmaq: bükülmək.<br />
- ayaqa qaldırmaq: tovrandırmaq. tavrandırmaq. dikəltmək.<br />
durdurmaq.<br />
- ayaq qabı: ayaq geyimi. - sağ ayaq qabı değildir: iĢində<br />
kələk mələk var. - qabına sığmamaq: talaĢlanmaq.<br />
dözümsüzlük edmək.<br />
- ayaq suya irmək: mütənəbbih olmaq. - ayaqlara qara su<br />
enmək: bərk yorulmaq.<br />
- ayaq takımı: ayaq qoĢu.<br />
- toyuq ayağı yemiş: boĢ boğaz.<br />
- ayaq yol: abdəstxana. müstərah.<br />
- heyvan, kişinin ayaq səsi: çəmçəmə. çimçimə.<br />
- ayağa dolaşmaq: əngəl' mane' olmaq.<br />
- ayaq dolaşmaq: doğru yeriyəmiyib, kefli kimi yerimək.<br />
127 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ayağa qalxmaq: ayağa sıçramaq: tavranmaq. davranmaq.<br />
tovranmaq. diklənmək. durmaq.<br />
- ayağın altı: taban. daban. - çox yorulmaqdan dabanlarım<br />
tökülür. - dabanın bərk basan dik qalxar.<br />
- ayaq daşı: {1. qayıqlarda dənək, dəngə daĢı. 2. ayaq<br />
sürtmək daĢı}.<br />
- ayaq səsi: yürüyüĢ səsi. tavuĢ. tapuĢ. tapıĢ. təpiĢ.<br />
- ayaqlar (gilas) birbirinə çırpmaq: toqa. - toqalım!:<br />
toxuĢduralım.<br />
- ayaqlı nərsənin ayaqlarından qırığı olan: topal. - topal<br />
miz. - topal səndəl.<br />
- damlama, yumşaqca ayaq səsi: tıb. tıb təpir. təpiĢ. tapıĢ.-<br />
tıb tıb dalayır. - cocuq tıb tıb təti pati elir.<br />
- tomuz ayağı: 1. tüfəngdə iĢləyən bir burqu. 2. düĢman<br />
ayağına batmaq üzrə, yol arasına atılan sivri uclu, üç bucaqlı<br />
dəmirdən, ayağ çəngəli, oltası.<br />
- xoruz ayağı: tüfək tapancadan qurĢunu çıxarmaq üçün<br />
burğu. qurĢun sökəcək.<br />
- qaz ayağı: {1. çox qollu çəngəl. 2. salatlıq bir ot}.<br />
- qazın ayağını anlamaq: gizli bir gərçəyi tapmaq.<br />
- qırq ayaq: qasıq biti. ətə yapıĢan bir kənə çeĢiti.<br />
- qırx ayaq:{ 1. iki yanında bollu ayağı olan qurt. 2. - qasıq<br />
128 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
biti. kənə çeĢiti, baĢlıca qasıqda olub, çoxlu ayaqları ilə<br />
gövdəyə yapıĢıb, çabuq balalayıb çoxan böcək}.<br />
- qutlu ayağ: bərəkətli ayağ.<br />
- ayaqlarını toparlayıb təkmə atmaq: mörikmək.<br />
- əldən ayadan gemək: əldən ayadan çıxmaq: özündən<br />
çıxmaq.<br />
- nalsız, yalın ayaq: ulduq.<br />
- yalın ayaq: olduq. ulduq. nalsız.<br />
- ayaq altı: yol üstü.<br />
- ayaq üstü: ayada. dikə. qayim.<br />
- ayaq oltası: ayaq qanqalı. ayaq tikəni. keçmiĢdə, yağıların<br />
ayaqlarına keçib, yerimələrii əngəlləmək üçün, yolları üstünə<br />
burxılan tikənlər.<br />
- ayaq basmaq: 1. girmək. 2. israr edmək.<br />
- ayaq bağı: əngəl. köstək.<br />
- ayaq təri: həqqüzzəhmət.<br />
- ayaqda: icrada olan nərsə. müqərrər.<br />
- ayaq sürümək: geciktirmək. yubaltmaq.<br />
- ayaq takımı: qara yaxa. əvam.<br />
- ayaq yolu: tuvalet.<br />
- ayağa qapanmaq: ayağa düĢmək. çox yalvarmaq.<br />
- art ayaq: qıç ayaq. geri ayaq.<br />
129 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ön ayaq olmaq: bir iĢdə iləriyə düĢüb, öncül olmaq.<br />
- söz ayağa düşmək: söz ayağ tapıb yerimək. hər ağızdan<br />
bir söz çıxmaq.<br />
- o sağ ayaqqabı deyil: günilməz kiĢidir.<br />
- ayaq örgücü: burun hörgöcü: ayağın burnun tümsək,<br />
ĢiĢik, dik olan bölümü.<br />
- saf ayaq: düz ayaq.<br />
- ayağın topuq yanındaki boynu: ağım. axım. - ağımlı:<br />
boynu yüksək ayağ.<br />
-xc8 ayaqda olan: gəzər. yatmayan. qalxub dolanan.<br />
ayaqqab - boyalı kəndir bezi ki ayaqqabı üzü yapılır: qarabandala.<br />
qaramandala.<br />
- ökcəsiz ayaqqabı: sürüt. sürütmə. ləleyin.<br />
ayaqlamaq topuqlamaq. yarıqlamaq. bərabərləmək. birləmək.<br />
müsaviləmək. tarazlamaq.<br />
ayaqlandırmaq qurĢamaq. təhrikləmək.<br />
ayaqlanmaq qurqaĢmaq. savunmaq. qalxıĢmaq. iddaada bulunmaq.<br />
müddəi olmaq.<br />
ayaqlaşmaq topuqlaĢmaq. yarıĢmaq.<br />
ayaqlı 1. gəzin. gəzən. gəzgən. səyyar. - ayaqlı kitab edi: çox<br />
bilgin. 2. yüksək (heyvan). 3. yeriyən. canlı (# ayaqdan<br />
130 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
düĢmək). 4. basarıq. piyanoda, çolqa dəstqahında ayaq<br />
basma yeri. 5. ayaq. fincan.<br />
ayaqlıq 1. ayaq daĢı. 2. dayaq daĢı. situnun payası. 3. kürsi.<br />
altlıq. qaidə. oturulacaq yer. - dirək kürsisi. - duvar<br />
kürsisi. - ölkə kürsisi: astana. baĢ kənd. paytəxd.<br />
ayalqucığa gözəl, xoĢ səs. gözəl səslə ırlamaq.<br />
ayamaq ( y d ) adamaq. ayırmaq<br />
ayarmaq ayrılmaq. açılmaq. azmaq. çaĢınmaq. sapınmaq.<br />
yoluzmaq.<br />
ayarsquka yarasa.<br />
ayartılmaq ayrıltmaq. açlınmaq. azdırılmaq. birinin qulluğundan<br />
ayrılıb, baĢqasının qulluğuna alınmaq.<br />
ayartmaq ayrıtmaq. açmaq. azdırmaq. nərsəni, baĢqasının<br />
qulluğun ayırıb, öz qulluğuna almaq.<br />
ayaz 1. soğuq dəğmə. 2. quru soyuq.<br />
ayazlamaq 1. soğuq dəğmək. soğuq almaq. 2. soyuqda durmaq,<br />
bəkləmək. 3. gecə soyuğunda üĢümək, kivrəmək.<br />
ayazlatmaq 1. soğuq dəğdirmək. soğuq aldırmaq. 2. soyuqda<br />
durdurmaq, bəklətmək. 3. gecə soyuğunda burxıb<br />
üĢümək, kivrətmək. dondurmaq.<br />
131 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aydın 1. aylı (gecə). 2. ay ıĢığı. məhtab. 3. qutaq. qutlu. məsud.<br />
mubarək.<br />
aydınlatmaq yalğınlamaq. yalınlamaq. türkcələĢdirmək.<br />
sadələĢdirmək.<br />
aydınlıq 1. məhtabi. 2. ıĢıqlıq. yaĢnalıq. roĢənayi.<br />
ayətullah baĢqaruçı. baĢlıq.<br />
ayı qoca oğlan.<br />
- ayı qulaqı: yer Ģəqayiqi.<br />
- dağ ayısı: dağ kişisi: yabanı adam.<br />
ayıblı arlı. qara.- qara üz. - üzü qara.<br />
ayıq qoğan. qaĢar. qaĢır. uzaqladan. tərd edən.<br />
ayıqlanmaq soyulmaq. üzülmək. yüzülmək.<br />
ayılmaq 1. aylanmaq. dolanıb yerinə gəlmək. 2. dönmək.<br />
fırlanmaq. 3. yuqardan aĢağ qaymaq. düĢmək. 4.<br />
qayınmaq. əsrüyün, keflinin, bayqının özünə gəlməsi.<br />
ayın (< aymaq: dolanmaq. dönmək). aylanıb,dolanıb dönən<br />
iĢlər. dəb. rəsm.<br />
ayınmaq ( y d ) adınmaq.<br />
ayır 1. bölük. uruq. vuruq. ırıq. ılıq. ilik. boy. Ģö'bə. 2. istisna.<br />
ayıran yaran. yarıcı. yarcı. açan. paralayan. kəsən.<br />
ayırma 1. istisna edmə. 1. soyma. təcrid.<br />
132 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ayırmaq 1. ( y d ) adırmaq. adamaq. ayamaq:<br />
- bütün, toplu nərsəni açıb saçmaq, ayırmaq: yolmaq.<br />
didmək. - qoyunun yapıqın (yunun) yoldu. 2. bölmək.<br />
kəsmək. aralamaq. - tarlanı bölmək. - baĢının saçını<br />
bölmək. 4. qısdırmaq. qısmaq. həsr edmək. - bu yığva<br />
qoĢuya, Ģe'rə qısmışıq. - kitaba qısılan evə kitan evi deyilir. -<br />
bu iĢlərə para qısdırın: qısın, ayırın. 5. önqürtələm.<br />
ögürtləmək. önə qoymaq. seçmək.<br />
ayırt 1. minha. təfriq. 2. arın. təmiz.<br />
- ayırt edmək: təfriq edmək. təmizləmək.<br />
ayırtlamaq 1. minha, təfriq. 2. arıtlamaq. təmizləmək. 3. arınlamaq.<br />
seçmək.<br />
ayqır atqır. asqır. 1. damızlığı qırılmıĢ, atılmıĢ at. 2. qızqın<br />
dəvə. - dəvə ayqırı: buğur. buxur. poğur.<br />
- iki yaşın aşmış qara sığır ayğırı: tosun.<br />
- qoyun ayğırı: qoç. damızlıq ərkək qoyun.<br />
ayqıt qılıc. arac. vəsilə. əbzar.<br />
aylaq avara. təmbəl.<br />
aylaq aylıq. açıq. - aydədəyə qonaq olmaq: aylıqda yatmaq.<br />
aylaqda yatmaq. açıqda yatmaq.<br />
aylaqçı gündəlik iĢçi. dolanbac iĢləyən.<br />
133 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aylaq avanaq. boĢ gəzən. iĢsiz. avara. havayı.<br />
aylanmaq 1. ayılmaq. qayınmaq. əsrüyün, keflinin, bayqının özünə<br />
gəlməsi. 2. yuqardan aĢağ qaymaq. düĢmək. 3.<br />
dönmək. fırlanmaq.<br />
aylatmaq 1. döndərmək. qaytarmaq. 2. qaytarmaq. keflini özünə<br />
gətirmək.<br />
aylıq aylaq. açıq. - aydədəyə qonaq olmaq: aylıqda yatmaq.<br />
aylıqlı muzdur.<br />
aylaqda yatmaq. açıqda yatmaq.<br />
aymaq dönmək. dolanmaq. dolaĢmaq. dövrəlnmək. dövr<br />
edmək.<br />
aymaqcığa utanmaq. çəkinmək. açınmamaq. usanmaq. - ayman:<br />
çəkin. - aymanmadı: çəkinmədi.<br />
ayna (< aymaq: dolanmaq. dönmək). önündəkin aylandıran,<br />
döndərən, yanıtan, əks etdirən, saydamlı üz, səth. -<br />
aynanın iĢi dolaĢmaqdır. - ayna ilə dolaĢan, özünə dolaĢar:<br />
aynaya baxan özün görər. - aynaçı {: 1. ayna düzəldən. 2.<br />
özünə baxan. özün görən. özsevər. xutpəsd}.<br />
- ayna daraxçı: yaldızçı. bəzəkçi.<br />
aynalı 1. ayna ilə bəzənmiĢ yer. 2. kazino.<br />
134 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ayran<br />
- ayran dəlisi: axmaq. avanaq.<br />
- ayranı şişmək: ayranı köpürmək. kibirlənmək. (ələ salmaq<br />
üçün deyilər).<br />
ayranlıq dalaq. tuluq. - ayranlığı şişmək: köpürmək.<br />
ayratın - dinqə ayratın: çula. ayrı baĢqa. hərcür. hər rəng.<br />
ayrıq muxtəlif.<br />
- ayrıq otu.<br />
ayrı 1. tək. münqəte. münfərid. 2. baĢına. tək baĢına.<br />
müstəqil. - o ayrı evdə oturur. 3. baĢqa. qeyr. - o ayrı iĢdir.<br />
- ayrı başqa: çula. dinqə ayratın. hərcür. hər rəng. 4. seçi.<br />
fərq. - cocuqları qısqandıracaq ayrı seçidən qıraq edməli.<br />
- ayrılmış bölük: qutra. qotra. bandıra. mandıra. bağuq.<br />
bağus. bağuĢ. çitəĢ. çiqtəĢ.<br />
ayrılaşmaq ayrılmaq. təklənmək.<br />
ayrılıq 1. firqət. hicran. 2. muxalifət. mubayinət. 3. ucraq. hicran.<br />
ucar.<br />
ayrılma çatlama. yayılma. inĢiqaq<br />
ayrılmaq 1. bölünmək. təqsim olmaq. 2. seçilmək. 3. çatlamaq.<br />
cırılmaq. 4. çəkilmək. - iĢindən heç ayrılmaz. 5. azalmaq.<br />
uzaqlaĢmaq. - arxadaĢlarından ayrıldı. 6. çatlamaq.<br />
135 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
cırılmaq. 7. yarılmaq. ayarmaq. açılmaq. ayrılaĢmaq.<br />
təklənmək.azmaq. çaĢınmaq. sapınmaq. yoluzmaq. 8.<br />
kəsilmək. yarılmaq. açılmaq.<br />
ayrılmayan - nərsənin arxasına taxılıb, ayrılmayan nərsə: quyruq. - bu<br />
da mənə quyruq oldu.<br />
ayrılmaz ziviĢik. - sıvışık kiĢi. - o, sıvışığın birdir.<br />
ayrındırmaq seçindirmək. fərqləndirmək.<br />
ayrınmaq seçinmək. fərqlənmək.<br />
ayruq qoruq. ayrılmıĢ yer.<br />
ayva heyva.<br />
- ayva kimi: sararmıĢ. kəsəl. xəstə.<br />
- ayvayı utmaq: əsrük olmaq.<br />
az 1. astın > astinfars. astar. astağ. aĢağ. alt. kəm.2. əksik.<br />
əksək. qısıq. qasıq. kəm. əksik. naqis. nüqsan. 3. nadir.<br />
4. ac. tamahkar. həris. 5. bala. tamla. damla. - damla<br />
damla: bala bala. - damla damla aĢınar, çıxar qazan baĢına.<br />
6. gəvĢək. zəif, duyğusu gəvĢək. 7. tar. yetərli olmayan.<br />
ğeyri kafi. - dar çağ: dar zaman. 8. dəğiĢ. - az qalmaq:<br />
dəqiĢ qalmaq. - onun gəlməyinə dəgiş qaldı.<br />
- az qabaq. həmən. 9. astın. kəm. əksik. - astın gəlir. - az<br />
az: asgeri. 10. endik (> əndək). qədriərəb. < qıtrı. qırtı.<br />
136 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qırıq.<br />
azacıq azbıçıq.<br />
- az vermək: doyurmamaq. qoxulatmaq. - görsətib qoxulatıb<br />
getddi. - onun iĢi qoxulatmaqdı, hay küyünə baxma.<br />
- bir az öncə: dəmin. elə indi.<br />
- az alçaq: alçaraq. daha alçaq. alçaqca.<br />
- siz gələdən həmən yatmıĢdım.<br />
- az qaldı. həmən.<br />
- həmən düĢmüĢdüm.<br />
- az az: azar azar. damla damla.<br />
- az tapılan: tək. kəmik ( > kəm yek).<br />
- az olmayan: bol. sıq. sıx. sığ. kəsirülviqu'. - bu ölkədə<br />
fıırtınalar sıqdır.<br />
azad özgür. atıq.<br />
- az yağmaq: - az yağmaq: atmaq. tamlamaq. damlamaq.<br />
tammaq: dammaq. - yağış damlır, atır. - axmasada damlır:<br />
yeri dibli əksilib kəsilmir. çox gəlməsədə büsbütün kəsilmir.<br />
yanmasada közəyir. yanmasada alızır. heç yox deyil.<br />
- az dadlı: tatlıca. dadlıca. dadlımsı.<br />
azadə varısta > varəstə. varmıĢ. çatmıĢ. qurtulmuĢ.<br />
azadəlik varəstəlik. varıstalıq. varıĢma. çatıĢma. qurtulma.<br />
137 http://WWW.TURUZ.NET<br />
azalmaq uzaqlaĢmaq. ayrılmaq. - arxadaĢlarından ayrıldı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
azalmaz arılmaycığa. arılmaz. tükənməz. bitməz. sonsuz. - arılmaz<br />
kəsəl. arılmaz ağrıya düĢdük.<br />
azalmq əksilmək. qasılmaq.- gəlirim qasıldı.<br />
azaltmaq 1. qısdırmaq. qısmaq. kiçiltmək. darlaĢdırmaq.<br />
vamlatmaq. 2. əksiltmək. qasmaq. - gəlirim qasıldı.<br />
azar (z c ) acar (< acırtmaq). qaxınc. çıqıĢma. sərzəniĢ. -<br />
azar azar: az az. - azar azar saçmaq: sərpmək. - azar azar:<br />
az az: damla damla.<br />
azaraxş < ataşaq. ataraşq. ĢimĢək. ıldırım.<br />
azarkeş həvəskar. istəkli. qoĢuntu. uyuntu. tərəfkeĢ. mürid. tabe'.<br />
azarlama tərsləmə. paylama. tobix.<br />
azarlamaq qaqımaq. incitmək. paylamaq. qaxınclamaq. çıqıĢmaq.<br />
azbıçıq azacıq.<br />
sərzəniĢ edmək.<br />
azdırma qurca. qurda. qarıĢdırma. əlləmə. təhrik.<br />
azdırmaq 1. asdırmaq. ucadan sallamaq. təhrik edmək.<br />
qurdalamaq. qurcalamaq. 2. qızdırmaq. küysitmək.<br />
qızıĢdırmaq. Ģəhvətə gətirtmək. - qızların çılpaq<br />
dolanması, ərkəkləri qızdırar. - qoçları qızdırmaq. 3.<br />
ayatmaq. sapıtmaq.<br />
azı - gəmi azıya almaq: baĢ qaldırmaq.<br />
138 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
azıq 1. ac qılıq, xəsiyət. ac göz. xəsis. - azıqlığı burax qıl. 2.<br />
yozqın. azqın. 3. yenti. yeyinti. rizq. tö'mə. 4. fasid.<br />
müfsid.<br />
azıq 1. acıq. nifrət. kin. 2. hər nədə olan artıq. 3. ziyil. sikil.<br />
səkil. gök.<br />
azıq 1. azıqa. azuqə. (< ağzıq). bir ağızlıq yemək. 2. qırıq. hər<br />
nəyin oğuntusu, qırığı.<br />
azıqa azuqə. azıq. (< ağzıq). bir ağızlıq yemək.<br />
azıqlanmaq yemək yemək.<br />
azıqlı 1. ac qılıqlı, xəsiyətli. ac gözlü. xəsislik. - azıqlığı burax<br />
qıl. 2. çörəkli. çörək verən. ac doyuran.<br />
azılı daĢqın. çılqın. artıqına. - aĢıqam mən sənə azılı.<br />
azınğ dəridə düĢən çürük ivlər, izlər.<br />
azırqanmaq az vermək. əsirgəmək. qıymamaq. diriğ edmək.<br />
azış fəsad.<br />
azışdırmaq uzaĢdırmaq. acıĢdırmaq. ititmək. hiddətləndirmək.<br />
azışmaq uzaĢmaq. acıĢmaq. itiĢmək. qızıĢmaq. qutruĢmaq.<br />
hiddətlənmək.<br />
azıtmaq uzalmaq. ucalmaq. sapmaq. tuğyan edmək.<br />
azqaşmaq azğaşmaq. büzüĢmək. qudurmaq. quduzlaĢmaq.<br />
asarĢmaq.<br />
139 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
azqın acur. azur. 1. Ģəhvətli. 2. ac. acgöz. 3. yaba. asav. vəhĢi.<br />
azqın azğın. 1. taqi. daği. yağı. salqaĢ. sərkiĢ. asi. asav. azıq.<br />
yozqın. 2. coĢqun. taĢqın. daĢqın. həĢəri.- daşqın kiĢi. 3.<br />
ısırır. ısırqan. salar. salqan. 4. həĢəri. qudraq. ipini<br />
qırmıĢ: ipi qırıq: qırıq. 5. özündən çıxmıĢ. qılıfı çatlaq.<br />
azqınlıq 1. qızğınlığ. kövsünmə. buğanın, inəyin, ayqırın<br />
qızğınlığı. 2. tuğyan. qababaĢlıq. 3. qızğınlıq.<br />
köysünmə. küysünmə. yanqığ. - kiĢinin qızğınlığı. -<br />
buğanın qızğınlığı. 4. azmanlıq. təmmalıq. hərslik.<br />
azma 1. mələz. - iki cinsdən olmuĢ heyvan. - bu köpək çaqqaldan<br />
azma. 2. sapma. yoldan çıxma.<br />
azmaq 1. daĢmaq. coĢmaq. - çaylar, dərələr azdı. 2. itilmək. - yel<br />
azdı. 3. yaranın bətərləĢməsi, ĢiĢməsi, kötüləĢməsi. -<br />
yaram azdı. 4. qudurmaq. harlaĢmaq. -azmış köpək. 5.<br />
arınıb, təmizlənmiĢ duruma gələmiyəcək aĢasına<br />
aĢınmıĢ, kirlənmiĢ. - azmış parça. 6. iki cinsdən olmuĢ<br />
heyvan. - bu köpək çaqqaldan azmıĢ. - bu qoyun mirinusla,<br />
qıvırcıqdan azmıĢ. 7. sel. axın. daĢıq. daĢmıĢ çay, dərə.<br />
8. səddə, bağacda, suyun artığının axmasına yolverən<br />
yeri. 9. Ģəhvətə gəlmək. 10. ayarmaq. ayrılmaq.<br />
açılmaq. çaĢınmaq. sapınmaq. yoluzmaq. 11.<br />
140 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
azman dev kimi.<br />
(heyvan)qızmaq. siqmək. sıqmək. 12. sapmaq.<br />
ajmaqlanmaq. ajmuqllanmaq. ajmuqmaq. 13.<br />
qudurmaq. quduzmaq. qızıĢmaq. həyəcanlanmaq.<br />
qızmaq. qoçlanmaq. qoçaqlanmaq. tuqĢanmaq.<br />
igitlənmək. ürəklənmək. qalxunmaq. dikə davranmaq.<br />
14. qızıĢmaq. qızğınmaq. küysinmək. Ģəhvətlənmək. -<br />
diĢi, ərkək qızışdılar. - qoçlar, buğalar qızıĢır.<br />
- düş azmaq: cinub olmaq.<br />
azman 1. bərk iri. olduğundan artıq böyümüĢ. sarman.<br />
qocaman. iri. - azman qoç. 2. iki baĢqa cinsdən doğan<br />
heyvan. mələz.<br />
azmənd < azman. azqın. acur. azur.<br />
aznak < azqın.<br />
azuqə azıqa. azıq. (< ağzıq). bir ağızlıq yemək.<br />
azur asur. acur. azqın. 1. Ģəhvətli. 2. ac. acgöz. həris.<br />
azürdəfars < azarlanmış. incinmiĢ.<br />
baca 1. oğcaq. oycaq. ocaq. oyuq yer. durba. yol. - ildə bir kərə<br />
ocaqları arıtlanmalıdır. 2. pəncərə. - qapıdan atsan<br />
bacadan düĢər.<br />
baca eĢğalanğ8. deĢik. yuva. dəlik.<br />
141 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bacaq qalçadan dabana dəğin, yaxud dizədək olan bölüm.<br />
bacanaq < bacı.<br />
satan. bud. bütün bacaq budu. - qılıc bacaq: əğri bacaq:<br />
çarpıq bacaq. - alabacaq: səkilli. xallı.<br />
bacar bazar. - bacara çıxmaq bacarıq istər.<br />
bacaran qağan. qadir. ötən. ötər.<br />
bacarıq bilgi. ada. adaq. (< edmək).<br />
bacarıqsız iĢ bilməz: qafil.tölük. əlsiz. əlsiz ayaqsız.<br />
bacarlı baĢarlı. bəcərli. qıvrıq. qıvraq. çıxarlı. çıxmar. bacmar.<br />
bacarmaq baĢarmaq. bəcərmək. baĢa çıxmaq. qıvırmaq.- bunu<br />
qıvırdınsa, eĢq olsun. - onuda qıvırarım.<br />
bacarmış keçitmiĢ. yekkə. olqun. piĢmiĢ. görmüĢ. salqun. varqun.<br />
çəpər. çaqqun. mücərrəb.<br />
bacmar bacarlı. baĢarlı. bəcərli. qıvrıq. qıvraq. bacmar. çıxarlı.<br />
çıxmar.<br />
baçmarus basamaq. basqıç. ayaq (qapının basacağı). dayaq.<br />
badaqlamaq badağlamaq. bağdalamaq: ildik salmaq. ildik vermək.<br />
baldırın baĢqasının baldırına ilĢdirmək.<br />
badam - daş badam: qabığı bərk badam (# diĢ badamı).<br />
- çox yumşaq qabıqlı badam çeşiti: qarqa dələn. fılıx<br />
badam.<br />
142 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
badar qılmaq səslə çarpmaq, itmək.<br />
badaş badış. bağdaĢ. tağ. - üzüm tağı.<br />
badaş bağdaĢ. ortaq. bir yerdə olanlar<br />
badış badaş. bağdaĢ. tağ. - üzüm tağı.<br />
badrənc (bitgi). - oğul otu.<br />
bağırış Ģur.<br />
bağlı bəfalı. bayrı.<br />
bahadur batur. atılqan<br />
bahadur batur. bağatur.<br />
bahalanmaq alınmaq. dəğər tapmaq. dəğinmək. tutunmaq.<br />
qiymətlənmək.<br />
bahalı yuxarı.- yuxarı illər: bahalı illər.<br />
bahana bağana. içün. bağana. ipucu. qulp. səbəb.<br />
- ipucu tapdı iliĢtirdi.<br />
- bahana gətirmək: bahana tapmaq. qulp taxmaq.<br />
- bahana tapmaq: söz edmək.<br />
- içünsüz gələn içünsüzdə gedər.<br />
- içün tapılsa, iĢlərin görər. - çalıĢ ona bir içün vermə.<br />
bahasiz kəməlsiz. dəyərsiz. qədirsiz. qiymətsiz.<br />
baxtsızlıq - alın qarası: baxtsızlıq. qara baxlıq.<br />
143 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
baq bağ. 1. bənd. bəd. qeyd. - mənim siz ilə bağım yoxdu. -<br />
bağsız sözlər. - bağlarızı bərkitin. - bağsız kiĢidir. - bağsız:<br />
har. bədsiz. utanmaz. 2. rəbt. rabitə. 3. münasibət. ələqə.<br />
4. tənzif. sarıq. 5. ucları çəkilib bağlanan nərsə. çarĢov.<br />
buxca. - yataq bağı. - ev bağları. 6. iliĢ. ilig. mərbut. rəbt -<br />
bunun ona bağı yoxdu. - sənə nə bağı var. - bağsız sözlər<br />
qonuĢma. - bağın olmasa iliĢmə. 7. iĢtə. uĢdə. üĢdə. haza.<br />
8. bax. iĢtə. haza. - iştə qələm, iĢtə kağız.<br />
- göz bağı: qəflət. 9. sarğı. sarığ. sarğamğa, bağlamağa<br />
yearar. 10. bak. boĢqa. təlbə.<br />
- boyun bağı: gömüldürük.- baĢ sarğısı. - boyun sarğısı. -<br />
qundaq sarğıları.<br />
- iyi bax: saqın. olmuya ki. diqqət ed. zinhar.<br />
- saç bağı: {1. saçla birlikdə hörülən qurdala, ruban. 2. baĢ<br />
saçın yığma bağı.}<br />
- açbağ: həll o fəsl. rətq o fətq. həll o əqd.<br />
- qovuşduracaq güclü bağ: toqqa. tuqa. tuqa.<br />
- alınçaq bağı: alınçaq. ləçək. alnı üsdə saxlanılan. qaĢ<br />
basdı.<br />
- bax bir!: yaxci. bax bir!. bax bəri. görəlim!.<br />
- qasıq bağı: qasıq çatlağını ( fətqi) tutmağa yaylı (əsnək.<br />
144 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
keĢli) bağ.<br />
- qazıq bağı: bağ çeĢiti.<br />
- ortadan bağlanan dar, uzun bağ: qurĢaq. quĢaq. - bel<br />
quşağ. - baĢ quşağ. - Ģal quşaq.<br />
- tuman bağı, quĢağı: uçqur: içqur.<br />
- diz bağı çözülmək: kövĢəmək. çox qorxmaq.<br />
- bağ pozumu: bağın yığılan, dərilib bitən çağı.<br />
- baxaq < met > qabax: göz: gör. bağ. həlqə. təsmə.<br />
kəskük.<br />
- bax!. varda. diqqət!.<br />
baqa bağa. boq'əərəb. (< boq. baq). boqa. 1. qətə. tikə. 2. ölkə.<br />
məmləkət. - hançı boğadansız.<br />
baqan bağan. bağlan. bağana (an lan: ayrılığı çatdıran ək). 1.<br />
düĢük. çatmadan düĢən yavru. saqit cənin. 2. ölü doğan<br />
quzunun dərisi. 3. baxan. bəkil. baxan. qoruyan.<br />
dolandıran. idarə edən. idarəçi. dayrəçi. dayrac. nazir.<br />
- yuxarı baxan: təpə göz. - başbakanın qulluğunda olan<br />
bir görəvçi: qara qulaq.<br />
baqan baxan. vəzir.<br />
baqana bağana. bağan. bağlan. (an lan: ayrılığı çatdıran ək). 1.<br />
düĢük. çatmadan düĢən yavru. saqit cənin. 2. ölü doğan<br />
145 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
quzunun dərisi. 3. bahana. ipucu. içün. - içünsüz gələn<br />
içünsüzdə gedər. - içün tapılsa, iĢlərin görər. - çalıĢ ona bir<br />
içün vermə.- ipucu tapdı iliĢtirdi.<br />
baqanaq (keçi. qoyun. sığır) çatal dırnaq.<br />
baqanlıq baxanlıq. vizarət.<br />
baqatur batur. bahadur.<br />
baqban - bağban qurqusu: bağban qoĢusu.<br />
baqdad bağdad. bağdaĢ.<br />
baqdalamaq bağdalamaq. badağlamaq. ildik salmaq. ildik vermək.<br />
baldırın baĢqasının baldırına ilĢdirmək.<br />
baqdaş bağdaş. badaĢ. badıĢ. tağ. - üzüm tağı.<br />
baqdaş bağdaş. badaĢ. ortaq. bir yerdə olanlar<br />
baqdaş bağdaş. bağlaş. bağdad. sapdaĢ. 1. dizə çöküb, baldırları<br />
çarpaz altına yığıb ourmaq. 2. üzbə üz, yanbə yan<br />
oturmaq, əğləĢmək. 3. yarıĢ. barğıĢ.<br />
baqdaşmaq bağdaşmaq. bağlaşlamaq. 1. sapdaĢmaq. barğıĢmaq.<br />
yarıĢmaq. 2. uyuĢmaq. uzlaĢmaq. 3. uymaq. mütabiq<br />
gəlmək.<br />
baqdırmaq baxdırmaq. gördürmək. iĢlətmək. icra etdirmək.<br />
baqıcı baxıcı. qəbzəçi. gəbzəçi (kəsilmiĢ qoyunların omuz<br />
kürəklərinə baxaraq, gözü bağlılıq edən).<br />
146 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
baqıçı 1. baxıcı. bəkçi. tumarlayan. 2. bağıçı. falçı. qarqan.<br />
qarqan. (< qarmaq: qaramaq: vurmaq). 3. bağıcı. göz<br />
bağcı. qataquli. kələkçi. fırıldaqçı. - qasıq bağıcı: qasıq<br />
bağı yapan, onu bağlayan usda bağıcı.<br />
baqıl bağıl. qaplaq. kisə. örtük. buxca.<br />
baqımız ipsiz. əypsiz. sayqısız. gülxan bəyi. çapğın. hər iliĢgidən<br />
özgür.<br />
baqır bağır. bakır1. 1. hər nəyin içi. - bağrı açıq: dağqın. içi saçıq.<br />
pəriĢan hal. - bağrı yanıq: bağrı qara: kədərli. - bağrı dəlik:<br />
içi ouq, yanıq. 2. hər nəyin önü - dağın bağrı. yayın bağrı.<br />
3. bağırmağı vurqulamaq üçün təkər təkər söylənən<br />
söz. - bağır bağır bağımaq. 4. paxır2. mis. 5. ciyər. - bağrı<br />
yanıq: vurqun. dalqın.<br />
- bağrına vurmaq. yayın tutamağını düzəltmək: baqırlamaq.<br />
- bağıra daş basmaq: dözmək. acıya qatlanmaq.<br />
- qırx bağır: gəviĢ gətirən heyvanların üçüncü qursağ.<br />
- bağra basmaq: qucımaq. sarmaq. sarılmaq.<br />
- qurt bağrı: ağ çiçək açar kiçik ağac.<br />
baqırçaq bağırçaq. lovlova. çınal. hər nəyin, qapının, təyərin<br />
dönən, fırlanan yeri. - qapının təyərin bağırcaqların<br />
yağlamaq.<br />
147 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
baqırdaq bağırdaq. tələ. duzaq. tutaq. cocuq beĢiyin sarmağ<br />
bağlıqı, bağırlığı. 2. bürgək > puĢək. pampers. 3.<br />
qadınların ay baĢı kullayan bezi.<br />
baqırdan bağırmasına nədən lan. çığırdan. - dəvə bağırdan:<br />
çamurlu yoxuĢ yer.<br />
baqırlamaq bağrına vurmaq. yayın tutamağını düzəltmək ·.<br />
baqırmaq bağırmaq. içərdən, içdən səs çıxarmaq. öqrəmək.<br />
büqrəmək. hayqırmaq. iqrəmək. böqürmək. - bağırıb<br />
çağırmaq: yayqara gurultu qoparmaq. - çox bağırdım: çox<br />
söylədim. qursağım patladı.<br />
baqırsaq bağırsağ. qarnın içində dolaĢıq, içi boĢ, bağ, ip kimi dar,<br />
uzun bölüm. - dib bağırsaq: qalın bağırsaq. - kor<br />
bağırsağ: güdən. qalın bağırsağın bir bölümü. - bağırsağ<br />
qarında olan sancı, acı: burma. burunmaq. burunti. buruĢ.<br />
- quzu bağırsağından yapılan yemək: sarma.<br />
baqırtı bağırtı. ünq. yayqara.<br />
baqırtmaq üngətmək. öngətmək. çığırtmaq.<br />
baqış 1. bağış. ötün. əfv. məğfirət. 2. baxış. yoxlaĢ. mayna. 3.<br />
rəhm. yeygü. ərməğan. ehsan.<br />
- dadlı baxış: gözəl bir təhər ĢaĢılıq<br />
baqışlama bağışlama. vergi. ehsan. ətiyyə. vəriĢ. veriĢ. vermə. əta'.<br />
148 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
baqışlamaq bağışlamaq. vaz keçmək. tönqülmək. səvritmək.<br />
ərtürmək. qəbullanmaq. keçirmək.<br />
baqışlamaq bağışlamaq. yarlığamaq. ğəfran edmək. rəhmət edmək.<br />
rəhm edmək. əfv edmək<br />
baqışlamaq bağışlamaq.boĢuqmaq. ötmək. qoymaq. güzəĢt edmək.<br />
keçmək.<br />
baqıt bəkit. qala. qalaq. ərk.<br />
baqlac baqlac (bağlamağa yarar). təpək (təpməyə yarar). tıqac.<br />
tıxac. (tıxmağa yarar nərsə). nərsənin ağız boĢluğun<br />
təpməyə, bağlamağa yarar nərsə. çağında iĢkəncə<br />
üçün yazıqların (mücrimlərin) ağzına basılan tıxac.<br />
baqla 1. fal. - baqla açmaq: baqla tökmək: fala baxmaq. - baqlası<br />
çözülmüĢ: içi açılmıĢ. gizlisi fıĢlanmıĢ, faĢ olmuĢ.<br />
- acı balası: cüyüt baqlası.<br />
- ağzında baqla ıslanmaz: çox danıĢan. boĢ boğaz.<br />
- baqlayı islatmaq: susmaq.<br />
- baqlayı çıxarmaq: bağlı olan hər nəyi açmaq. hər nəyi<br />
söyləmək, açmaq.<br />
- baqla qırı: qurĢun boyalı.<br />
- baqla çiçəyi: açıq yəĢil.<br />
149 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
baqlama bağlama. bügü. bükü. əqd. rəbt. bənd.rəbt. əqd. bənd.<br />
qurma. təĢgil. tənzim. tərtib. - yığva qurma. - üç telli<br />
bağlama: yunğar. yonqar.<br />
baqlamaq bağlamaq. 1. tutunmaq. sarınmaq. sarmaq. örtünmək.<br />
gövdəsi üzərinə qoymaq. - yaĢmaq tutunmaq. - fitə<br />
tutunmaq. 2. ipləmək. sarımaq. mərbut edmək. rəbt<br />
vermək. - bunun. - bel bağlamaq: əl bağlamaq. qullanmaq.<br />
hazır olmaq. 3. qılmaq. qıymaq. əncam çəkmək. - malla<br />
çağırıb nikah qıydırdılar. 4. tutmaq. bəddəmək. qapamaq.<br />
ilikləmək. rəbt edmək. müttəsil edmək. - bir qaya zivib<br />
yolu tutdu.<br />
baqlan bağlan. bağan. bağana (an lan: ayrılığı çatdıran ək). 1.<br />
düĢük. çatmadan düĢən yavru. saqit cənin. 2. ölü doğan<br />
quzunun dərisi.<br />
baqlanış bağlanış. maamilə.<br />
baqlanma sarılmaq. ulanmaq. zəncirlənmək.<br />
baqlanmaq bağlanmaq. 1. sağlanmaq. əsaslanmaq. tutulmaq.<br />
qapılmaq. girlənmək. girə düĢmək. - nə bağlanmısan bu<br />
iĢə. - yaman yerə bağlandıq. - gözü bağlı: qəfil. qafil. 2.<br />
sarınmaq. bürnmək. quĢanmaq.<br />
150 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
baqlanmış bağlanmıĢ. ərsə. iris. (< ərdirmək). (> irsərəb). sovğa.<br />
gətirilmiĢ. çatdırılmıĢ.<br />
baqlaş bağdaş. bağlaş. sapdaĢ. 1. dizə çöküb, baldırları çarpaz<br />
altına yığıb ourmaq. 2. üzbə üz, yanbə yan oturmaq,<br />
əğləĢmək. 3. yarıĢ. barğıĢ.<br />
baqlaşlamaq bağlaşlamaq. bağdaĢmaq. sapdaĢmaq. barğıĢmaq.<br />
yarıĢmaq.<br />
baqlaşmaq bağlaşmaq. kitməkləĢmək. kitəĢmək. kitləĢmək.<br />
kilitləĢmək. birkiĢmək. müttəhid olmaq.<br />
baqlaşmaq bağlaşlamaq. bağdaşmaq. 1. sapdaĢmaq. barğıĢmaq.<br />
yarıĢmaq. 2. uyuĢmaq. uzlaĢmaq. 3. uymaq. mütabiq<br />
gəlmək.<br />
baqlatmaq bağlatmaq. 1. əsaslandırmaq: sağlatmaq. 2. qapatmaq.<br />
tıkatmaq. bükətmək. kəsdirtmək. durdurmaq.<br />
tə'tillətmək. 3. quĢatmaq. quĢandırmaq. taxdırmaq. -<br />
yaraqlıq taxdırmaq.<br />
baqlı bağlı. - gözü bağlı oyunu: kor əbə: əbə köməci: bir neçə<br />
kiĢi cocuq (:nəfər uĢaq) olub, birinin gözlərin bağlayıb,<br />
baĢqalarının çevrəsində dolaĢmaqla oynanılan bir oyun.<br />
baqlı bağlı. 1. bavul. buxca. sandıq. 2. bəkli8.<br />
baqlı bağlı. 1. kitli. kilitli. qapalı. turan. duran. 2. vəqf. 3. baqi.<br />
151 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
baqlı bağlı. 1. qapalı. qapanmıĢ. keçilməz. iĢləməz. yubat.<br />
məəttəl. məsdud. tutuq. tıxıq. məsdud. - tutuq yol. -<br />
qapalı göz. - qapalı qapı. - qapalı yol. - qapalı çarĢı. 2.<br />
iliĢik. üzər. dayir. dəğir. dəğrə. görə. ataĢa. mərbut.<br />
mütəəlliq. - siz üzərə qonuĢma açıldı. - bu iĢ üzrə çalıĢın.<br />
baqlılıq bağlılıq. tutuqluq. tıxıqlıq. məsdudluk.<br />
baqluq bağluq. - böyük pulluq, bağluq, saxluq: qutan. qotan.<br />
baqmaq baxmaq. 1. yoxlamaq. mayna edmək. 2. dolandırmaq.<br />
idarələmək. idarə edmək. 3. aramaq. yoxlamaq.<br />
dəğmək. - ağıza baxmaq: birinin sözünə uymaq. sözündən<br />
çıxmamaq. 4. gözləmək. saqınmaq. sakınmaq. ( q y )<br />
sayınmaq. çəkinmək. ehtiyatlı olmaq. ehtiraz edmək.<br />
- gözü ilə (nəzəri ilə) baxmaq. saymaq. tutmaq.- özün<br />
yoxsul tutur. - özüvü az tutma. - bunu kim üçün üstün<br />
tutursuz.<br />
baqra yekə qapan.<br />
- qapıdan baxmaq: {1. evə qapanıb çıxamamaq. - qıĢ<br />
soyuğu, bizi evə soxub qapıdan baxdırdı. 2. bir yerə<br />
girmədən, ora tələsik baĢ vurmaq}.<br />
- yan baxmaq: kinlə qıyınla baxmaq.<br />
baqraç bakırdan qulplu mis qab.<br />
152 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
baqrıqmaq bağrı (ciğəri) qöğüs gəmiklərinə yapıĢmaq.<br />
baqrışmaq bağrışmaq. uluĢmaq.<br />
baqsama bağsama. bağsat. bazdaĢt. basıb saxlama. saxlama.<br />
saxlat.<br />
baqsamaq bağsamaq. bazdaĢt edmək. basıb saxlamaq. saxlamaq.<br />
saxlatmaq.<br />
baqsat bağsat. bağsama. bazdaĢt. basıb saxlama. saxlama.<br />
saxlat.<br />
baqsatmaq bağsatmaq. bazdaĢt edmək. basıb saxlamaq.<br />
bağsamaq. saxlatmaq.<br />
baqsatmişi bağsatmişi. bağsamiĢi. saxlamamıĢı. saxlatmiĢi.<br />
gənəlliklə saxlanma, bazdaĢt olunma durumu.<br />
baqş bağĢ. bağıĢ. qarĢılıqsız verilən nərsə.<br />
baqt baxt. doğan. Ģans. tale'. - doğanı dönmüş: taleyi çönmüĢ.<br />
- qara baxlıq: qara yazı: bədbəxlik.<br />
baqtırmaq baxtırmaq. bəqlətmək. qorqatmaq. gözəttirmək.<br />
baquq bağuq. bağus. bağuĢ. qutra. qotra. bandıra. mandıra.<br />
çitəĢ. çiqtəĢ. ayrılmıĢ bölük.<br />
baqurdaq bağurdaq. bardaq:<br />
baqus bağus. bağuq. bağuĢ. qutra. qotra. bandıra. mandıra.<br />
çitəĢ. çiqtəĢ. ayrılmıĢ bölük.<br />
153 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bal - tikə. parça<br />
- yağ bal: çox yaxcı. ə'la. - yağ bal olsun: nuĢ olsun. afiyət<br />
olsun.<br />
- bal ağdasından yapılan halva: qamıĢ halvası.<br />
- yağilə balilə: tam ləzzətlə.<br />
- yallı ballı: yaraĢıq gövdəli.<br />
- göməc balı: əriməmiĢ bal.<br />
- oğul balı: körpə arının yetirdiyi ağ bal:<br />
bala 1. az. tamla. damla. - damla damla: bala bala. - damla<br />
damla aĢınar, çıxar qazan baĢına. 2. gənc. uĢaq. - oğrət<br />
gəncin iĢətti.<br />
- geçi balası: oğlaq.<br />
- bala bala: kəməs kəməs: qamas qamas (< kəm: az). xımır<br />
xımır. - bir yaşılı dəvə balası: yelək. yələk.<br />
- domuz balası: cocqa < cocuq. cocuq8.<br />
- bala bala: gələ gələ: ged gedə: asayın. vara-vara: tədricən.<br />
miruri zamanla.<br />
- dəvə balası: köĢək. küçək.<br />
balaca az. bala. tamla. damla. - damla damla: bala bala. - damla<br />
damla aĢınar, çıxar qazan baĢına.<br />
154 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
balaq 1. baluq. > parufars. kürək biçimində olub, qayıq sürməyə<br />
yarar kürək. 2. baldaq. bölük. balıq kimi ayrılmıĢ parça.<br />
bütün. tamam. kamil. 3. > bəlx Ģəhəri. 4. qabaq.<br />
balaq malaq. camıĢ buzağısı.<br />
balalamaq qulunlamaq. (diĢi eĢĢək üçün).<br />
balası - doğuz balası: burtlaq.<br />
balat 1. balıt. qalat. tikiĢ. tikilmiĢ. kəsit. kəsilmiĢ. 2. bütri. ĢüĢə.<br />
balçaq balçaq. 1. əli qorumaq üçün qılıncın sapına olan<br />
qaldırım. 2. sap. qəbzə. dəsdə. - qılıc balcası: qılıc sapı.<br />
- qılıc qaşı: qılıncın (əğri olan) sapı.<br />
baldaq balaq. bölük. balıq kimi ayrılmıĢ parça.<br />
baldır - baldır gəmiyi: incik sümük. incik gəmik.<br />
balığ - gəlincik balığı: dadlı yeməli balığ çeĢiti.<br />
- iri balıqları qılcığı, qılcığ yerinə olan gəmikləri: gəlmic.<br />
- kilis balığı: dadlı su balığlarından olan yayın balığı.<br />
- kiliz balığı: sazan balığı çeĢiti.<br />
- bodur, şişman kəpəl balıq çeşiti: qanbut.<br />
- balığın alt yanında, ayaq yerinə işləyən, ikişər dördər<br />
olan kürəkləri: qanat.<br />
- balıq çeĢitləri: sarı qanat. - qızıl qanat.<br />
- qaragöz balığı: palamud balığının böyük, bayağı çeĢiti.<br />
155 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qılıc balığı: burnu kəsgin, uzun, iri balıq.<br />
- kiçik balığ çeşiti: qırası.<br />
- böyücək, gəvşək ətli dadlı su balığı: yayın.<br />
- böyük balığ qılçığı: gəlmic. böyük qılçıq.<br />
- qara balığın kiçik çeşiti: sarpa.<br />
- balıq qalxan yavrısı: parpa.<br />
- balıq qulağı: balığı qulağa bənzər bölümü, ki soluq yerinə<br />
suyu ordan alıb ötürür.<br />
- balığ toru: əğrib. - bəy balığı: bir çeĢit mərsin balığı. -<br />
qara mərcan balığı: ıĢqına.<br />
- bulanıq suda balıq avlamaq: fürsəti iĢə tutmaq.<br />
- "balığ oti" sıraca otu çeĢitlərindəndir.<br />
- qırlanqıc balığı: əti dadlı, uzun qanatlı, gözəl al boyalı balığ<br />
çeĢiti.<br />
- balıq dişi ki ondan piçaq kimi ayqıtlara sap yapılır: som.<br />
- balığ qullaı çeşiti: olta iğnələri çeĢitindən: damaqlı iqnə.<br />
- daş balığı: balığ çeĢitlərindən.<br />
- durna balığı: balığ çeĢiti.<br />
- palamud balığının böyükcəsi: turıq.<br />
- okinoz deyilən balıq: torına.<br />
- tomuz balığı: yunis balığının böyüyü.<br />
156 http://WWW.TURUZ.COM<br />
- qıyıda balıq tutan avçı: qıyıcı.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
balıq - gümüş balığı: çamuqa.<br />
balınc bəlinc. ölçü. əndazə. qədr.<br />
balış kisə. sandıq. kes. - balış aqça: kisə aqça: çağında beĢ<br />
yüzlük quruĢ.<br />
- yumşaq yastıq, balış: üz yasdığı.<br />
balış tumaç. tobra. kisə.<br />
balıt balat. qalat. tikiĢ. tikilmiĢ. kəsit. kəsilmiĢ. qayim.<br />
balqan (< bal). 1. iti. kəsərli. 2. qızqın. 3. iyit. pəkləvan.<br />
pəhləvan. 4. məncənaq.<br />
balquc malquc. (bal: bölük. kəsik) baltaçı. qaramanlar, oğrular<br />
baĢçısı. - malquc oğlu: kopoğlu.<br />
ballamaq Ģirin, bal, Ģəkər artırmaq. tatlamaq. dadlamaq. dadlı<br />
edmək. dadlılandırmaq.- bu acı qəhvəni bir az dadlamaq<br />
gərəkir. - yağlayub ballamaq: təlləyüb pullamaq. tə'rif tosif<br />
edmək.<br />
ballandırmaq 1. tə'rifləmək. 2. mubaliğə edmək.<br />
ballıq dadlıq. Ģirinlik. təĢviqnamə. təqdirnamə.<br />
balta donuq. donmuĢ. qat. dik. - qat dur. - hava soyuqdan qat<br />
kəsilmiş.<br />
- ağır balta (kərki) ilə vurub kökündən qırmaq: gərginmək.<br />
- balta daşı: malta daşı: qolay kəsilib iĢlənən daĢ çeĢiti.<br />
157 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- balta qəməsi: baltanın tirəli üzü.<br />
- baltayı daşa vurmaq: baxmadan, gözləmədən qarĢına<br />
gələnə, ağzına gələn sözü deyib, əlinə düĢən iĢi qılmaq.<br />
- böyük balta: kərki.<br />
- sapsız balta: yiyəsiz mal. ortalıq malı.<br />
baltaçı balquc. malquc. qaramanlar, oğrular baĢçısı. - malquc<br />
oğlu: kopoğlu.<br />
baltaçı xərabkar.<br />
baltalamaq xərabkarlıq edmək.<br />
baluq 1. ( < balta: bölük) gilas. ayaq. bardaq. 2. balaq. ><br />
parufars. kürək biçimində olub, qayıq sürməyə yarar<br />
kürək.<br />
bana manğa.<br />
bandıra mandıra. qutra. qotra. bağuq. bağus. bağuĢ. çitəĢ.<br />
çiqtəĢ. ayrılmıĢ bölük.<br />
banğ - "aq banğ" sıraca otu çeĢitlərindəndir.<br />
bantaqa bantaĢa. məntəĢə.<br />
bantaşa bantaqa. məntəĢə.<br />
bar bur. bor. bora. 1. düz, təkiz olmayan. - bor yer: bur yer:<br />
Ģoraq yer. çoraq yer. 2. bulantı suyun qabda buraqtığı<br />
bar, iz, pas, pus. - bor bağlamaq. - borca qoymaq. 2.<br />
158 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
böyük. iri. - bar yiqdə: iri iğdə. 3. var. səmər. səmir. 4.<br />
pas. kir.<br />
bara kırıx. iĢtibah. - bara qoymaq: kırıxmaq. qayıxmaq.iĢtibah<br />
edmək. söz arası uçqunmaq.<br />
barac sucaq. sacaq. müttəhim edən vəkil.<br />
baraqa salaĢ. kiyusk. köçək. köĢək. yol üstü qurulan əğrəti<br />
tüncıq, tükan. - qəzet salaĢ. - bostan salaĢ.<br />
baraq uzun tüklü, qıllı, saçaqlı nərsə (çoxa. gəbə. at. av köpəyi)<br />
baram - baram baramdan8: vAxt geĢdikcə. günü gündən. geddikcə.<br />
gün sayın. ged gedə.<br />
barastılamaq barsatmaq > pərəstiş edmək. tapalamaq. təpələmək.<br />
qaldırmaq<br />
barat bıraq. bir yazılı kağız bir paranın almaq yaxud vermək<br />
həqqini baĢqa birinə verir.<br />
baravan fəravan. barvan. gür. kür. gur. zor. bol. məbzul. - gür su.<br />
barçaq balçaq. əli qorumaq üçün qılıncın sapına olan qaldırım.<br />
barçın pərçin. bax > bərkin.<br />
barda barda barda!: varda varda!. barda!: çəkil. geç. bük bük!. yol<br />
açmaqda deyilən söz.<br />
barda! çəkil!. geç!. bük bük!: bardabarda!: varda varda!. yol<br />
açmaqda deyilən söz.<br />
159 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bardaq bağurdaq. qopa. ayaq. qədəh. içməyə yarar qulplı qab.<br />
bardaq baluk. gilas. ayaq.<br />
bardaqlamaq vardaqlqmaq {> pərdaxtənfars ( < bar. var)}<br />
bargah astanğ. astan. eĢik. qapı.<br />
barikfars < barıq. arıq. axıq. incə.<br />
barıq 1. (> barikfars). arıq. axıq. incə. 2. bırıq. qoxmuĢ.<br />
barı barılıq. barılkim. heç olmazsa. heç dəgilsə.<br />
barılıq barı. barılkim. heç olmazsa. heç dəgilsə.<br />
barılkim barı. barılıq. heç olmazsa. heç dəgilsə.<br />
barımaq barınmaq. qorunmaq. sığınmaq. sapranmaq. sipər altına<br />
almaq.<br />
barınaq pənahqah.<br />
barındırmaq pənah vermək. hifz edmək:<br />
barınmaq barımaq. qorunmaq. sığınmaq. sapranmaq. sipər altına<br />
almaq.<br />
barış aĢıt.<br />
barış uzlaĢma. uylaĢma. müsalihə. muvafiqət. sülh.<br />
barışan pəriĢanfars. buruĢqan. ürpək. tükləri biz biz, miz miz<br />
barışdırmaq aĢıtlamaq.<br />
ĢiĢmiĢ. qarıĢıq. durmu.<br />
barışıq 1. uyuq. uyğun. tutar. muvafiq. 2. müsalihə. müsalimət.<br />
160 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
barışmaq aĢıtmaq.<br />
barıştırmaq uzlaĢdırmaq. uz uza, us usa gətirtmək. uylaĢtırmaq.<br />
barıştırmaq uydurmaq. cürləmək. cütləmək.<br />
barq bark. 1. təknə. təngə. barnaq. 2. yer. məskən. 3. yamut.<br />
yuva. barnaq. ev. 1. dudman. xandan. - obarqlı: evli.<br />
barqa 1. ĢimĢək. yalınğ. çaqın. 2. yıldıraq. ĢimĢək.<br />
barqalamaq ĢimĢək çaxmaq. yıldıramaq.<br />
barqamaq evlənmək.<br />
barqatmaq evləndirmək.<br />
barqış barğış. yarıĢ. sapdaĢ. bağdaĢ. bağlaĢ.<br />
barqışmaq barğışmaq. yarıĢmaq. sapdaĢmaq. bağdaĢmaq.<br />
bağlaĢlamaq.<br />
barqışmaq barğışmaq.bağdaĢmaq. bağlaĢlamaq. sapdaĢmaq.<br />
yarıĢmaq.<br />
barqlanmaq obarqlanmaq. evlənmək.<br />
barquluq gedməyə çatan, həqli edən kimsə.<br />
barlanmaq varlanmaq. bolunmaq. olunmaq. mövcud olmaq.<br />
barlı 1. varlı. bərli. səmərli. səmir. səmiz. bərəli. 2. pasaq.<br />
pasaqlı. kirli. 3. varlı. səmirgin. yüklü.<br />
barmaqçıl barmağa taxılan naylon qapuĢ.<br />
161 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
barmaq 1. təkərin ortasında çəmbərə gedən çubuqlar. - təkərin iki<br />
barmağı qırıldı. 2. dağ təpəsinin sivrisi. 3. uzunluğ<br />
ölçüsü. - bir arĢın igirmidörd barmadır. - bir atdım oniki<br />
barmaqdır. 4. barmağı quyuq, suyuq nərsiyə vurduqda,<br />
barmağa yapıĢan ölçü, miqdar. - bir barmaq bal, yağ. 5.<br />
dəxalət. - bu iĢdə onun barmağı var.<br />
- bardı gəldi8: vardi gəldi. vurdi gəldi. Əgər. gərəkirsə.<br />
- baĢ barmaqdan dolayı, dördüncü barmaq: adsız.<br />
- barmaq ısırmaq: barmağın diĢləmək. ĢaĢmaq.<br />
- barmaqlıq deyilən, qovĢaqla, aralıqlı çubuqlardan qurulmuĢ<br />
örtüyün hər bir çubuğu.<br />
- barmaqların adı. baş barmaq. tanıq barmaq. orta barmaq.<br />
adsız barmaq yaxud üzük barmaq. sərçə barmaq<br />
- ağza bir barmaq bal çalmaq: dadlı bir örnək verib<br />
aldatmaq. ümidə düĢürmək.<br />
- on barmağı yaxasında: sallanıb qopmamaq, əl çəkməmək.<br />
- beş barmaq: çaqır tikəni.<br />
- barmağı ağzında: barmaq ısırmaq: ĢaĢa qalmıĢ.<br />
- barmaq yolı: qoĢunun hicaya uyğun biçimi.<br />
- barmaq üzümü: uzun dənəli üzüm.<br />
- barmaq qarışdırmaq: taxılmaq. dəxalət edmək.<br />
- barmaqla göstərmək: çox tanınmıĢ olmaq.<br />
162 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- barmağı tutan şişli, irinli xəstəlik: qurlağan. tolama.<br />
dolama. ət yaranın yüngülü. domuz burnu.<br />
- qısa qalın barmağ: tarabuzan.- nərdiban tarabuzanı. -<br />
tarabuzan babası:{ 1. bu barmaqlığları birgə tutan iki yan<br />
dirək, çubuq. 2. qocalıqdan bir nə bilməyən kiĢi.}<br />
barmaqlamaq 1. barmaq toxundurmaq. barmaq sürmək. 2. dürtmək.<br />
qurtdalamaq. təhrik edmək.<br />
barmaqlıq qovĢaqla, aralıqlı çubuqlardan qurulmuĢ örtük. sıra<br />
çubuqlardan qurulmuĢ bölmə.<br />
- oniki barmaqlıq aralıq: yarım arĢın. qolun dirsəkdən aĢağı<br />
bölümünün yarısı.<br />
barnaq təknə. təngə. bark.<br />
- türmədə barmaqlı dəmir pəncərə: quzğuncıq.<br />
barnaq yamut. yuva. bark. ev.<br />
barşanmaq aralarını bulmaq. müsalihə edmək. sazqaĢlamaq.<br />
sazıĢmaq.<br />
bart saçı saqqalı düĢürən kəl çeĢiti xəstəlik.<br />
baru hörük. əkrim. iqrikcığa duvar. əqrim. əkrim. iqrikcığa<br />
barut - saçma barut: sağulta.<br />
barvan baravan. fəravan. gür. kür. gur. zor. bol. məbzul. - gür<br />
su.<br />
163 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
barvarı pərvəri. aĢılama. (suyu soğutmaq) bəcəri. bəsri. bəsəri.<br />
becərilmiĢ.<br />
bas - qapaq vurmaq: gizləmək. saxlamaq. ört bas edmək.<br />
- bas bayağı.<br />
basalamaq alçatmaq. kəmətmək. təhqirləmək. pisləmək.<br />
basamaq 1. basqıç. ayaq (qapının basacağı). dayaq. baçmarus 2.<br />
xanların qızıl pitiyi. 3. paya. qədəmə.<br />
basan zalim. cəbbar. - qara basan: qara basqan: ağırlıq. kabus.<br />
basarıq ayaqlıq. piyanaoda, çolqa dəstqahında ayaq basma<br />
yeri.<br />
basat bəsat. pusat. busat. yat. yataq. yataqan. qalxan zireh<br />
kimi, qorunmaq üçün nərsənin üzərinə yatırılmıĢ yat<br />
yaraq, silah sürsat.<br />
basdıq bombar. heyvanın qalın bağısağı ki doldurulub sucuq<br />
yapılır.<br />
basdı bəsdi. ət suyu, qiymə ilə piĢirilən göy. - kül basdı: küldə<br />
piĢirilən ət. - qaş basdı: qaĢın üzərindən, baĢa yanqılıc<br />
bağlanan ləçək. - dal basdı: ağırlıqı ilə dalı əğib əyən kərəz.<br />
- topraq basdı: bir yerə girməyin vergisi.<br />
basdırı 1. atəĢniĢani. yanqın basdırı. 2. söndürü. təskin. 1.<br />
qəltək. sürgi. sürgü<br />
164 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
basdırmaq 1. yatıĢdırmaq. toxtaĢtırmaq. təsgin vermək. - yel yağmuri<br />
yatışdırdı. 2. sıxıb əzib yerləĢtirmək. - asma yarpaqları<br />
küpə basdırdıq. söndürmək. - yanqın basdırıldı. - yanqın<br />
basdırı: basdırı: atəĢniĢani. 3. basmaq. kük yatırmaq.<br />
quluçqa oturtmaq. - iki toyuq basdım. 4. tuzla, saman,<br />
çəmənlə basdırılıb hisə, günəĢə verilib qurudulan ət,<br />
nərsə. 5. əzdirmək. yox etdirmək.<br />
bası çap. qalıb. taxma.<br />
basıcı basqıcı. çapçı.<br />
basıq 1. basılmıĢ. əzik. əzilmiĢ. pozuq. yası. yassı. açıq.<br />
müstəvi. basılıb əzilmiĢ kimi. yatsıvın. yastıvın. yatıq.<br />
yassı. yası. 2. qaybaq. qaymıĢ, caymıĢ iĢ, davranıĢ.<br />
qəbeh. sapaq. sapıq. çirkin. pis. - bu qaypaq iĢlərizdən əl<br />
götürün.<br />
basıq mürdə. ölgün.<br />
basıqlıq yasılıq. yassılıq. yasıqlıq. yassıqlıq. əzilib açılmıĢ<br />
durum. alçaqlıq.<br />
- bir taxdananın yasılıqı.<br />
- dil basıqlığı: pəltək.<br />
basılan batılan. paletqa. paltaq. qoyulan yer.<br />
basılı mətbu'.<br />
165 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
basılıb - basılıb əzilmiş kimi: yası. yassı. açıq. basıq. müstəvi.<br />
basılı basılmıĢ. damqalı. qalıblı. çaplı. - basılı parça.<br />
basılmaq 1. pamal olmaq. əzilmək. - basılmış topraq. - üzüm basıldı:<br />
əzildi. 2. sönülmək. - yanqın basıldı. 3. damqa, çap, qalıb<br />
vurmaq. - bu parça iyi basılır.<br />
basılmaq əzilmək. məğlub olmaq.<br />
basılmış basıq. əzik. əzilmiĢ. pozuq. basılı. damqalı. qalıblı. çaplı.<br />
yatılmıĢ. yatmıĢ. sərilmiĢ. - basılı parça.<br />
basım Cəldfars < çalt < iti. yeyin. tez. çalasın. çala çala. çappaq.<br />
sürəkli.<br />
basın mətbuat.<br />
basırğanmaq ağılıq baĢmaqla darılmaq, müztərib olmaq.<br />
basırmaq gömmək. gömərmək örtmək. quylamaq. batırmaq.<br />
saxlamaq. gizləmək.<br />
basış sıqış. sıxış. sıkış. 1. inciĢ. zülm. 2. icbar.<br />
basışmaq bir birinə girmək. birbirin sıxaraq yığıĢmaq. soxuĢmaq.<br />
sıqıĢmaq. sığıĢmaq. sıxıĢmaq. sıkıĢmaq.- qalabalıq<br />
sıxışırdı. - el məçidə sıqışdı.<br />
basqan - qara basqan: qara basan: ağırlıq. kabus.<br />
basqıcı basıcı. çapçı.<br />
basqıç basamaq. ayaq (qapının basacağı). dayaq. baçmarus.<br />
166 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
basqı 1. məngənə. basıq sıxacaq nərsə. 2. təzyiq. basan<br />
ağırlıq verən nərsə. - sapan basqısı. 3. damğa. qalıb.<br />
möhür.<br />
basqın 1. ağır. səqil. 2. basıb keçən. üstün. faiq. - bu daha<br />
hamısının zərinə basqın çıxdı. 3. qələbə. 4. ansızın<br />
çapın. çapqın > Ģəbixun. birdən cumub tutmaq. - basqın<br />
vermək: cumaqa, hicuma üzləĢmək. bir iĢəə uğraĢırkən<br />
tutuqlanmaq.<br />
basqınlıq üstünlük. fayiqlik. qalibiyyət. - basqınlıq qazanmaq.<br />
basma - basma qarşıtı: yazma. əl ilə yazılmıĢ. - basma kitab,<br />
yazma kitab.<br />
basmaçı çapçı. oğru. təqəllübkar.<br />
basma 1. ağ toxunub sonra çiçəklərlə boyanmıĢ pambıq parça.<br />
2. nərsənin oğurluq, yalançıqlığı. təqəllübi. - basmaq<br />
mallar. 3. urma. çaplanmıĢ naxıĢ. (# örmə: qabarıq naxıĢ).<br />
4. üĢiĢmə. saldırı. cumma. hicum. 5. iti. Ģədid.<br />
- qırmaçı: kağızları büküb kitab eliyən iĢçi.<br />
- basma qalıb: nərsənin doğru oxĢarısı. nərsənin faili yox,<br />
amili.<br />
basmaq bas. < met > çap. çapmaq. 1. basıb sıxıb çeynəmək.<br />
əzmək. - çimə basmayın. bura basmayın. 2. vurmaq.<br />
167 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qoymaq. qomaq. - barmaq basın. 3. basdırmaq. kük<br />
yatırmaq. quluçqa oturtmaq. - iki toyuq basdım. 4. baĢ<br />
kəsmək. boğazlamaq. - xana iki sığır basdılar. 5.<br />
ayaqlanmaq. ayaq üstə durmaq. - iki yaĢında uĢaq basar,<br />
daha iməkləməz. 6. ( s t ) batmaq. çökmək. oturmaq. -<br />
bu yapının bir yanı basmış. - iĢlər məni basacaq. 7. tutmaq.<br />
üstün gəlmək. qələbə çalmaq. - od basdı. kərdini ot basdı.<br />
8. ayalamaq. patuvlatin: ayaq qoymaq. soxmaq tutuĢdur:<br />
- ayaq basmaq: 1. gedmək. uğramaq. - bir kərə daha onun<br />
evinə ayaq basmayacam. 2. israr edmək. - getməyə ayaq<br />
basıdım, qoymadı.<br />
- basıb keçən: basqın. üstün. faiq.<br />
- ayaq basmaq: 1. girmək. 2. israr edmək. - ağırca basmaq:<br />
gərginmək.- xoruz toyuğu gərgindi.<br />
- ağır basmaq: 1. yavaĢ yerimək. 2. önəmin göstərmək.<br />
- ağırlıq basmaq: qara basmaq. qapuslanmaq.<br />
- ay basmaq: ay baĢı olmaq. reql, qayidə olmaq. ay baĢı<br />
tutmaq.<br />
- ayaqları yerə basmaq: çox sevinmək.<br />
- əl basmaq: and içmək. yəmin edmək.<br />
- iz basmaq: tə'qib edmək.<br />
- bağıra basmaq: qucaqlamaq.<br />
168 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- bam telinə basmaq: qızıĢtırmaq. hiddətləndirmək.<br />
- çürük taxtaya basmaq: xətərli iĢə giriĢmək.<br />
- qəmə basmaq: üstələmək. qələbə çalmaq. yenmək. -<br />
qəməli: izli. niĢanlı.<br />
- soyuq basmaq: birdən soyuq düĢmək.<br />
- bağıra daş basmaq: dözmək. acıya qatlanmaq.<br />
- bağra basmaq: qucımaq. sarmaq. sarılmaq.<br />
- basıb saxlama: bağsat. bağsama. bazdaĢt. saxlama.<br />
saxlat.<br />
- basıb yox edmək: sıymaq. qırmaq. kəsmək. əzmək.<br />
pozmaq.<br />
- itərək, basaraq soxmaq: tıqmaq. - yunu yastığa, balıĢa<br />
tıxmaq.<br />
- qaş basdı: 1. alnı üsdə saxlanılan. alınçaq bağı. alınçaq.<br />
ləçək. 2. çatqı. sevgili. dildadə. əsabə. - ağrısız başa qaş<br />
basdı: gərəksiz yerə qonaqçı olmaq. baĢına bəla axtarmaq.<br />
lizumsuz təkəllüf.<br />
- quyruğa basmaq: gücəndirmək. quĢqurtmaq.<br />
basrıq 1. ətəkləri qıyılmıĢ hər nə. 2. ətəkləri daĢla basırılmıĢ<br />
çadr. 3. bısrıq. 4. cansız. utancaq.<br />
bastalamaq ərqləmək. çiğnəmək.<br />
169 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bastar bəstərfars pəstər pıstır. altlıq. altda olan. yataq.<br />
yatlaq.<br />
bastırma basdırma. (qumaĢın qırağında olan tikinti, çevrinti). 1.<br />
qıvırma. qıvrıntı. əğrətin. bükünti. qıyıntı. qatlama. - bu<br />
yəmĢəyin qıvrıntısı qaba düĢmüĢ. - qoşa qıvrıntı: bu tikiĢin<br />
oya (yazı. bəzək) kimi tikilməsi. 2. qapama.<br />
- qaqac (bastırma: quru ət) yapılmaq: qurutulmaq.<br />
qatrılmaq.<br />
basuq > pasox. cəvab. basılıb soxulan nərsə.<br />
baş 1. təpə. uc. - məmə ucu. - baş başa: uc uca. uzunasına. -<br />
iğnə, qazıq ucu. 2. ana. kök. kötük. əsas. - ana yasa:<br />
qanun əsasi. - ana pitik: ana dəfdər. 3. baĢda olan kəpək.<br />
qonaq. 4. qop. təpə. - baş yazısı: gətir. qədər. gələn. 5.<br />
saltər. baĢ buğ. - baş götürmək: üz vermək. - baş<br />
vurmaq: üz tutmaq. istəmək.<br />
- baĢ qonağı otu: baĢın kəpəyinin dərmanı.<br />
- dirəkləri baĢbaĢa düz.<br />
- baş yuxarıda: baĢı dikə. məğrur.<br />
- dikəbaş: kəllaĢ. qallaĢ. qalac. dikəĢ.<br />
- igit başı: bazarda, güzərdə gəzmə, yasaqıçı baĢı<br />
- başa çıxmaq: qıvırmaq. bacarmaq. baĢarmaq. bəcərmək. -<br />
170 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bunu qıvırdınsa, eĢq olsun. - onuda qıvırarım.<br />
- başdan başa: ucdan uca: çoxdan aza. ifratdan təfritə.<br />
- bir başdan bir başa: bir ucdan bir uca: boyuna. bir yandan<br />
bir yana.<br />
- baş daşa gəlmək: baĢı daĢa dəğmək: ötgünəcək, peĢman<br />
olacaq bir sonuca gəlmək.<br />
- başı daşdan daşa vurmaq: ötgünmək. peĢmanlamaq.<br />
- baş tərlik: təpəcik. taqya. taxya. baĢa taxılan, qoyulan kiçik<br />
Ģapqa.<br />
- dana baş: məngəfə. qalın qafa.<br />
- sıq baĢ. yuxarısı bol, gen, aĢağısı dar olan.<br />
- başa taxılan tuğ: sarğuc. sorğuc. çələng.<br />
- su başı: 1. mənbeh. mənbə'. 2. mirab. topraqlara verilən<br />
suların bölünməsinn görəvlisi.<br />
- başdan soyuq sular tökülmək: əriyib su olmaq. - elə bir<br />
söz söylədi ki baĢımdan soyuq sular töküldü.<br />
- baş qonağı: tonğra. donğra. kəpək.<br />
- başa çəkmək: çevirib içmək.<br />
- başa qoyulan dəmir börk: toğulğa. tavulğa. miğfər.<br />
- başa vuran: toxunlı. toxnaqlı. sərtcə. güclü. - toxnaqlı<br />
düĢüncə.<br />
- başa vurma: toxnaq. toqun. Ģəmatət. sərzəniĢ. - toxnaqa<br />
171 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
düĢdük.<br />
- başdan dırnağa: təpədən dırnağa.<br />
- başdöl: 1. ilgəqol. iləri qol. təlayədar. 2. piĢkisvət.<br />
- başı tas: cavlaq: daz. tasın içi, dibi kimi yavlaq, çıplaq,<br />
qılsız.<br />
- baş tası: baĢ kasası. cücümə.<br />
- başım dağıldı: sərsəm tutmaq, olmaq.<br />
- qababaşlıq: tuğyan. azqınlıq.<br />
- nərsəni başına dək duldurmaq: turuqlamaq. duruqlamq.<br />
komalamaq. təpələmək. - ölçəyi duruqladı.<br />
- tomuz başı: sıraca (daül xinazir) xəstəliyi çeĢitlərindən.<br />
- başı qapalı: qapalı baş: {1. gizli. məhrəmanə. məktum. 2.<br />
çıxmaz. bünbəst. 3. mürtəce'. uzaq görüĢü olmayan}.<br />
- gənəl, təməl, baş qapı: tümlə qapısı.<br />
- qapıçı başı.<br />
- qara baş: 1. subay (evlənməmiĢ) qalan çəküĢ. 2. yazda<br />
açan, gözəl qoxulu, mor bir çiçək. 3. baĢına qara sarıq<br />
bağlayan dərviĢ qollarından.<br />
: - başa qoymaq. tutmaq. - dilək (niyyət) tutmaq. - biriynən<br />
sözü tutmaq.<br />
- başdan sovma: bürümə. qapma. qapalı. önəm<br />
verməksizin.<br />
172 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
173 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- başı soyuq: yaldızçı. yalandan iĢçi.<br />
üstün görü iĢləyən. üstün gör iĢləyən. göz boyaçı. solayçı.<br />
qolayçı.<br />
- iki başlı: iki yanlı: qarĢılıqlı. - qarşılıqlı sevgi.<br />
- sıqı baĢ: dar qafa.<br />
- baş yazı: qazıq. yazılmıĢ. muqəddər. - qızaqlı qazıq:<br />
bədĢans. - qazıqdan qaĢmaq olmaz.<br />
- başa qaqmaq: minnət qoymaq.<br />
- başbakanın qulluğunda olan bir görəvçi: qara qulaq.<br />
- qızıl baş: fədayi.<br />
- başsız ayaqsız: çaĢ baĢ. qarĢı qurĢı. baĢ göt.<br />
- dikbaşlı olmaq: yufqatmaq. yufqadmaq. yuvqalanmaq.<br />
yozlaĢmaq.<br />
- qoca başı: bir hey'əti ümənanın baĢı.<br />
- qoçbaşı: qala almaqda iĢlənən bir yaraq.<br />
- quru başına: tək. yalın. yalnız.<br />
- quş başı: iri, böyük tikələnmiĢ nərsə. - quş başı qar. - quş<br />
başı kabab.<br />
- başucu: yatmıĢ kiĢinin yastıq yanı.<br />
- baş aşağı gedmək: qəhqəraya uğramaq.<br />
təpəsi üsdə dönmək.<br />
- baş aşağı: göt baĢ: təpə üsti.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- baş aşağı gedmək: təpəsi üsdə dönmək: qəhqəraya<br />
uğramaq.<br />
- baş bağlama: baĢlanma. baĢaqlanma.<br />
- baĢ buğ: sərkərdə.<br />
- baş görəvli. gədikli. niĢanlı.<br />
- gədikli ağalar.<br />
- baş kənd. xanaga. ölkə kürsisi: astana. paytəxd.<br />
- baş qulaq: baş qılıq. kəllə qulaq: qılıq. çəlim. çalım. heyət.<br />
- baĢ qulağı yerində: kəllə qulağı yerində: baĢ qılığlı. çalımı<br />
gözəl, biçimli.<br />
- baş oda: salon. sala. divan. evlərdə, yapılarda ən böyük<br />
oda. qoğuĢ. rəsmi yerlədə geniĢ böyük oda. tənəbi.<br />
- baş sağ olsuna getmək: yasa getmək.<br />
- baş sallamaq: baĢın tovlamaq. eĢitməksizin dinləmək. alay<br />
keçirmək.<br />
- qızıl baş: Ģah ismayılın çəriklərindən bir bölüyünün adı.<br />
- baş göt: qarĢı qurĢı. baĢsız ayaqsız. çaĢ baĢ.<br />
- baş başa: burun buruna. yaxından. qarĢı qarĢıya.<br />
- baş əsgi: bir yerin iĢçilərinin ən qədimisi.<br />
- baş qaldırmaq: gəmi azıya almaq.<br />
- baş qatmaq: oyalamaq. oynatmaq. dolamaq. yozmaq.<br />
iğfal edmək.<br />
174 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- başa çıxarmaq: baĢarlamaq. biçərləmək. təsviyə edmək.<br />
- başa keçən. başa gələn: baĢlı.<br />
- başa: paĢa. baĢda olan.<br />
- başdan atmaq: savuĢdurmaq. qurtulmaq. dəf' edmək.<br />
- bu malı savuşdursan, baĢından savdın bəlanı sən.<br />
- başdan eləmək: savmaq. ötrüĢmək. ötüĢtürmək.<br />
yumĢaqlıqla keçriĢmək. - ay canım mən bu qonaqları savıb<br />
sizə qoğuĢaram.<br />
- başı pozuq çəri: qeyri müntəzəm əsgər.<br />
- başı soyuq: qeydsiz. iliĢiksiz.- çox ilişiksizin biridir.<br />
- başı yüksək tutan: adqar. qaçağay7.<br />
- bir çeşit qaya başı hava: varsağı.<br />
- huv başi: quĢçi baĢı.<br />
- xan sarayının, ağalığın baş bitikçisi: bəylikçi: bəqlikçi.<br />
- kəl, uyuzun qafası: irik.<br />
- kötük kişi: baĢ kiĢi.<br />
- qoca başı: aqsaqqal.<br />
- sallabaş{1. istər istəməz baĢı sallaq olan. 2. (at) yerirkən<br />
baĢın sallayan}.<br />
- yanı başında: pek yaxınında.<br />
- onun tükanı evi baĢındadır.<br />
175 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- yol başı: ip ucu: sərriĢtə.<br />
- süt başı: ağız. kala.<br />
- yaşlı başlı: saçlı baĢlı. bitgin yaĢa gəlmiĢ.<br />
- yaş baş: saç saqqal.<br />
başa ( b m ) maşa. 1. odu baĢqasını ucu ilə tutmaq çatallı<br />
başabaş büsbütün.<br />
ayqıt. - maşa ilə tutmaq: çox çəkinmək, iğrənmək. 2.<br />
başaq. atmaca. quĢların üstünə atdırılan, quĢqurdulan<br />
yırtıcı quĢ. 2. paĢa. baĢda olan. 3. önə gələn. irəli gələn.<br />
başac başaç. baĢlama. çıxıĢ. giriĢ.<br />
- başaç (görəv, vəzifə): imtiyaz. gədik. təkəl.<br />
başaq başa. atmaca. quĢların üstünə atdırılan, quĢqurdulan<br />
yırtıcı quĢ. - xərməndə toprağa qarışub təzədən<br />
döğülmüş başaq parçası: kəsmik.<br />
başaqçı biçində qalan tökük baĢaqları, kəsmikləri yığa yoxsu.<br />
xuĢəçin.<br />
başaqlanma baĢlanma. baĢ bağlama.<br />
başama mə'cər. məqnə.<br />
başarlamaq baĢa çıxarmaq. biçərləmək. təsviyə edmək.<br />
başarlı bacarlı. bəcərli. qıvrıq. qıvraq. çıxarlı. çıxmar. bacmar.<br />
176 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
başarmaq bacarmaq. bəcərmək. baĢa çıxmaq. qıvırmaq.- bunu<br />
qıvırdınsa, eĢq olsun. - onuda qıvırarım.<br />
başbuğ bir çərik toplumunun baĢçısı.<br />
başcığız kiçik çiban, sivilcə baĢı.<br />
başçı qayan. sürən. sürücü. müdür. qop.tayı. dayı. saltər. rəis.<br />
kapıtan. tayılıq. dayılıq. böyüklük. döğüĢgənlik. igitlik.<br />
ağalıq. iĢ baĢı: rəi's. amir. əmələ baĢı. təkə. kosaman.<br />
öncü. qılavuz.<br />
- ocaq dayısı: bir dayrənin, idarənin baĢı.<br />
- qaba dayı: döğüĢçi. batur. qəhrəman.<br />
- dayısı düməndə: qohum tanıĢı iĢ baĢında olan. odada<br />
adamı olan.<br />
başda ən öncə.<br />
- idarə başçısı: dolabbaĢı. dolabçı: rəis.<br />
- türmə başçısı: tumruq ağası.<br />
başdan təkrar. yenidən.<br />
başdöl 1. ilgəqol. iləri qol. təlayədar. 2. piĢkisvət.<br />
başı özəl sənət adlarının sonuna gəlib, o sənətin toplanan,<br />
mərkəz yerin göstərir. - qalpaqçılar başı. - çörəkçilər başı.<br />
- dəmirçilər başı. - pinçilər başı.<br />
başıc anaç. anaĢ. kökəĢ. kötcük. usluĢ.<br />
177 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
başıqlar baĢlar. baĢlıqla. ruəsa. rəislər. ulular.<br />
başına tək baĢına. ayrı. müstəqil. - o ayrı evdə oturur. - tək<br />
başına: baĢqaca. müstəqillən.<br />
başınmaq öngərmək. qarĢı durmaq. dik gəlmək.<br />
başkan sədir.<br />
başkanlıq sədarət.<br />
başqaca 1. istisnayi. 2. tək baĢına. müstəqillən. 3. məxsus. -<br />
başqaca sayqı. 4. xisusən.<br />
başqa 1. müstəsna. istisna. 2. özbaĢaq. özbaĢa. müstəqil.<br />
xisusi. 3. ötə. daha. bir baĢqa. bəllənməyən biri. - ötə<br />
gün: baĢqa gün. ayrı. qeyr. - o ayrı iĢdir. - ayrı başqa: çula.<br />
dinqə ayratın. hərcür. hər rəng.<br />
başqalıq ixtilaf. müxalifət.<br />
başqaruçı baĢlıq. Ģeyx.<br />
başqənd - başkənddən qıraq yerlər: tıĢralıq. dıĢralıq.- dışralıqın<br />
havası çox arın sağındır: açıq təmiz. - dışralıqda gəzib gözə<br />
çarpınmır.<br />
başlama 1. baĢlıq. qapla. uca, dik nərsənin baĢında olan örtük.<br />
gəmi, çadır dirəyinin baĢında olan təkərlək baĢlıq. 2.<br />
ged gəl. mübaĢirət. baĢac. çıxıĢ. giriĢ.<br />
178 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
başlamaq 1. tutuĢmaq. giriĢmək. təĢəbbüs edmək. - bu iĢin ilkin<br />
tutuşanlarındanıdır. 2. yol açmaq. təĢəbbüs edmək. 3.<br />
ağızlamaq. yarlamaq. yarmaq. açmaq.- iĢi yarladıq. - iĢi<br />
yarlamadan iĢə düĢdük. 4. tutmaq. - iĢi yolu ilə tutun. -<br />
ayağ tutdu: dirsəldi. - ayağ tutmasa, baĢ axar.<br />
başlamaq üz tutmaq. - iyiləĢməyə, kötüləĢməyə üz tutdu.<br />
başlanış ağaz. ağız. açılıĢ.<br />
başlanqıc 1. ağzal. əzəl. 2. ərəfə. açılıĢ. iftitah. müqəddimə.<br />
başlanma baĢ bağlama. baĢaqlanma.<br />
başlar baĢlıqla. baĢıqlar. ruəsa. rəislər. ulular.<br />
başlıbaşına müstəqil.<br />
başlıca 1. ən birinci. xas. əhəmm. 2. ümdətən. lap çox. - başlıca<br />
suçu kimdə görürürsü. - alıĢ verĢi başlıca məndən edənlərdə<br />
var. 1. ən əsaslı. ən önəmli. ən əhmiyətli.<br />
başlıq 1. toğulğa. miğfər. 2. yaddaĢ dəfdəri. 3. rəis. əmir.<br />
riyasət. 3. baĢlama. qapla. uca, dik nərsənin baĢında<br />
olan örtük. gəmi, çadır dirəyinin baĢında olan təkərlək<br />
baĢlıq. 4. kapıtanlıq. riyasət. 5. ünvan. 6. sərlohə. 7.<br />
adres. baĢqaruçı. 8. Ģeyx. 9. ayətullah.<br />
başlı önəmli. əhmiyətli. əsaslı. - ən başlı iĢimiz. baĢa gələn.<br />
baĢa keçən.<br />
179 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
başlıqla baĢlar. baĢıqlar. ruəsa. rəislər. ulular.<br />
başmaq kəviş8 > kəfş. çəpək. yəlkən.<br />
başsız dibsiz. yalan. əsilsiz. əsassız.<br />
baştuqa arĢiduq.<br />
başucu 1. yatmıĢ kiĢinin yastıq yanı. - canbəsərin başucuna keçib<br />
oturdu. 2. yan. - birinin baĢucuna tikilmək: yanından<br />
ayrılmamaq.<br />
bat {"bat" sözündə bu anlamlar vardır: nabud. məhv. ziyan. zərər.<br />
iflas. qərq.} 1. batı. - bat qara yel: batıdan gələn qara yel. 2.<br />
arxa. # bet. üz. 3. bat !: nabud ol ! . məhv ol ! . 4. bata.<br />
zəmin. zəminə.<br />
bata bat. otur. otura. zəmin. zəminə.<br />
batakçı aldadan. fırıldaq.<br />
bataqçı 1. qallaĢ. kəllaĢ. kələkçi. 2. vərĢikəstə.<br />
bataqçılıq batmıĢın durumu. vərĢikəstəlik.<br />
bataqxana bataqçı yeri. boğazlayan.<br />
bataq 1. batmalı. umsuz. umutsuz. qurtarılmaz. yox olmalı.<br />
yoxluğa uğayan. uğursuz. 2. batılan yer. suya batan<br />
yer. çamur. - qara bataq: bataqlı topraq. 3. batılan yer.<br />
xəznə. hamam. qaynarca. 4. vərĢikəstə. 5. yağ. kir. çirk.<br />
- əlim yağlıdır. 6 batıq. gəvĢək. turğun. durğun. ağır.- o<br />
180 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çox durqun kiĢiymiĢ.<br />
- donmuş bataqları olan sibir çölü: tonğra. donğra. (<<br />
donğmaq).<br />
bataqlamaq batırmaq.yağlatmaq. kirlətmək.<br />
bataqlıq 1. batıqlıq. bətalət. gəvĢəklik. turğunluq. durğunluq.<br />
ağırlıq.- o durqunluqla, iĢ görülməz. 2. batmaqlıq yer.<br />
batqaqlıq olan yer. 3. bataqçılıq. vərĢikəstəlik.<br />
bataqlı batmaqlığı, sulaqlığı çox olan yer. - bataqlı ova: batağı<br />
çox olan çöl.<br />
batal qaba. quba. qubad. gobud. gopud. ənkə.<br />
batı - güney batı yeli: qara yel.<br />
batıq 1. bataq. gəvĢək. turğun. durğun. ağır.- o çox durqun<br />
kiĢiymiĢ. 2. vərĢikəst. 3. vərĢikəstə.<br />
batıqlıq bataqlıq. bətalət. gəvĢəklik. turğunluq. durğunluq.<br />
ağırlıq.- o durqunluqla, iĢ görülməz.<br />
batıqmaq batmaq. vərĢikəst olmaq.<br />
batil olmaq atılmaq.<br />
batılan basılan. paletqa. paltaq. qoyulan yer.<br />
batırılmaq soxulmaq.<br />
batırmaq 1. yaqmaq. ziyan vermək. 2. bataqlamaq. yağlatmaq.<br />
kirlətmək. 3. qırmaq. qəhərləmək. qələb çalmaq.<br />
181 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
batış iflas.<br />
məğlub edmək. - tanrı qırsın. - tanrı batırsın. 4. məhv<br />
edmək. - səni bu iĢlə batıracağam. 5. sancmaq.<br />
saplamaq. taxmaq. soxmaq. tikmək. - arabanı çamura<br />
saplayacaqsız. - pərçəmi sapla. - sancağı sapla. - əlimə<br />
iğnə sapladı. 6. sınğırmaq. sınğdırmaq. içərimək. çoxura<br />
qoymaq. gizlətmək. gömmək. 7. sancıtmaq. saplatmaq.<br />
taxmaq. soxdurmaq.- bu qazığı (böyük mıxı) çayırın<br />
ortasına saplat. 8. sındırmaq. pozmaq. qırmaq. məğlub<br />
edmək. 9. taldırmaq. daldırmaq. soxmaq. 10. gömmək.<br />
örtmək. basırmaq. quylamaq. saxlamaq. gizləmək.<br />
- özün batırmaq: tumanın doldurmaq donun doldurmaq. 11.<br />
gömmək. örtmək. quylamaq. nərsəni nərsiyə soxmaq.<br />
təpmək. 12. alamaq. bulamaq. 13. pozmaq.<br />
xərablamaq.<br />
batqın 1. müflis. yazıq. iĢi pozuq, xarab. 2. batmıĢ. çökük.<br />
çökmüĢ.<br />
batqınlıq çöküklük.<br />
batma 1. vərĢikəstəlik. 2. qərq olma.<br />
batma ( . q ) batmaq.<br />
- gəgrək batma: gəgrəkdə duyulan sancı.<br />
182 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
batmaq (q . ) batma. 1. ( t s ) basmaq. çökmək. oturmaq. -<br />
bu yapının bir yanı basmış. - iĢlər məni basacaq. dalmaq.<br />
girmək. düĢmək. qaruqmaq. 2.çığatay. durmaq.<br />
dayanmaq. davam edməyi göstərir. - bağırıb batmaq:<br />
çığırıb qalmaq. - deyib batmaq: diyə qalmaq. - gün çatdı<br />
sona bata batdı: batıb geddi. 3. yox olmaq. itmək. - var<br />
yoxum batdı. 4. nifuz edmək. 5. sinğmək. sınğmaq.<br />
çuxura gora soxulmaq. gizlənmək. 6. ( içəri, içinə)<br />
talmaq. dalmaq. soxulmaq. - qazma toprağa daldı. 7.<br />
batıqmaq. vərĢikəst olmaq.<br />
- yasa batmaq: qaralar geymək.<br />
batmalı bataq. umsuz. umutsuz. qurtarılmaz. yox olmalı. yoxluğa<br />
uğayan. uğursuz.<br />
Batman patmanaq. bat. bət. ağır. güclü. qalın. dayaqlı. iti.<br />
samballı.<br />
batmış 1. batqın. çökük. çökmüĢ. 2. kor. soqur. görməz.<br />
qapanmıĢ.- soqur göz.<br />
batmul butmul. biblika. bibər.<br />
batraq - dəmir batraq: dəmir bıtraq: üç bucaqlı dəmir tikən ki<br />
keçmiĢdə düĢman ayaqlarına batmaq üzrə yol üstündə<br />
buraxılırdı.<br />
183 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
batur bağatur. bahadur. atılqan qəhrəman. sökmən.<br />
bavul bağlı. buxca. sandıq<br />
bayağ > bərah. ucuz. bayağı. aĢağı. adi. öğür. övür. - bayağı bir<br />
yemək yapmıĢdı. - bayağı kiĢidir. - çox bərah dəğərə<br />
almısan: bayağı, ucuz dəyərə.<br />
bayağı bayağ. 1. düzcə. alıĢ. adətən. adi. seçilməmiĢ. sıra.<br />
rasgələ. 2. alçaq. aĢağ. aĢağı. - sıra köomür. - sıra<br />
qarpuzi. - bayağı bir yemək yapmıĢdı. - bayağı kiĢidir. -<br />
bayağı qapsam, geyim: orta quĢaq. aralıq geyim. əl geyim.<br />
(# qopsam: rəsmi).- bayağı kiĢi.<br />
- bas bayağı.<br />
bayağılamaq aĢağılamaq. alçalmaq. dəğərsizləĢmək.- qəzetə gündən<br />
günə aşaıılır.<br />
bayağılıq bayağlıq. bayağılıq. aĢağılıq. aĢağlıq. adilik. adilik.<br />
alçaqlıq.- bu kiĢinin bayağılığı ilk sözündən bəlliydi. -<br />
bayağlığı gendən bəllidir.<br />
- bayağlığı gendən bəllidir.<br />
bayaq bayağ. bayağı. yos. yoz. adi. qaba.<br />
bayaqı bayağı. bayağ. yos. yoz. adi. qaba.<br />
bayan varan9. zəngin. dövlətli.<br />
bayar zəngin. səngin. qanqır. əĢraf.<br />
184 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bayat bayrı. tanrı. əsgi.<br />
bayatlatmaq əqĢitmək. əkĢitmək. təxmir edmək. acıtmaq.<br />
baydaq yayaq. piyada.<br />
bayıq 1. bihuĢ. 2. qəĢĢ edmiĢ.<br />
bayıqmaq bayılmaq. bihuĢ olmaq.<br />
bayılma - qarın bayılması: içkəm, qarın qıyıntısı, əzilməsi. - içimdə bir<br />
qıyıntı vardır.<br />
bayılmaq bayıqmaq. bihuĢ olmaq.<br />
bayılmaq çaĢmaq. yazmaq. yozmaq. incikmək. duyqusu gedmək.<br />
büzülmək. titrəmək. qıyınmaq. əzilmək. keçinmək.<br />
gedmək. - ürəyim qıyındı.<br />
bayın yipqin. yipqil. qızıl. ərğəvan rəngində olan.<br />
bayındırı sevindiri. bəĢarət.<br />
bayındırlıq sevindirmə. xoĢallıq. abadlıq. ümran.<br />
bayındırlıq1 bayınlıq. baynalıq. abadanlıq. abadlıq.<br />
bayınlıq abadlıq. baynalıq. bayındırlıq1. abadanlıq.<br />
bayır alçaq. əksik.<br />
bayıtmaq bihuĢlatmaq.<br />
bayqan bəyqan. bayqın. bəxtəvər. məsud.<br />
bayqınmaq - sərxoş olub bayqınmaq: sızmaq. - içib içib sızdi.<br />
185 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bayqıtmaq - sərxoş edib bayqıtmaq, uyutmaq: sızdırmaq.<br />
kefləndirmək. - içdirib içdirib sızdi. - sızdırıb istəyin yerinə<br />
gətirdi.<br />
bayquş ququvara.<br />
- bayquş soyu: ququmar.<br />
baynalıq abadlıq. bayınlıq. bayındırlıq1. abadanlıq.<br />
bayraq sancaq. hakimiyyət. - bayrağı, ışığı, ləmpəni göyə<br />
qaldıran incə uzun ip: savla.<br />
- bayraq çəkmək: bayaq açmaq.<br />
bayram - pak bayramı: ət kəsimi: ət qırımı:<br />
bayrı 1. bayat. tanrı. əsgi. 2. bağlı bəfalı.<br />
baysəncər baysunqar. Ģahin<br />
baysınmaq - özünü itirib, baysınmaq, düşünmək, qıraqdan ayrınmaq:<br />
baysunqar baysəncər. Ģahin.<br />
mat qalmaq. - o ağır görnüĢ önündə bir az daldı.<br />
baytar (< bəy. bay: ərkək). ərkək heyvanlara verilən ad.<br />
baz (vaz baz var): bazfars: {(z s) . < > sav. səv}. aĢbaz<br />
< aşsav. - quşbaz < quşsav. - arvadbaz < arvasav.<br />
- vaz keçmək: var keçmək. yanqılmaq. genilmək. engilmək.<br />
bazar - aralıq, dolanbac çarĢı, bazar: ordu bazarı: rasta bazar.<br />
arasta. səyyar bazar.<br />
186 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bazar bacar. - bacara çıxmaq bacarıq istər.<br />
bazdaşt < bağsat. saxlama. saxlat. basıb saxlama. bağsama.<br />
bazı < bası. basılıb qaldırılmıĢ qol. - kərdi bazıları.<br />
becərən qoyar. qoyan.<br />
becərilmiş pərvəri. əkdi. tərbiyəli. ədəbli. əkmə. tərbiyət verilmiĢ.<br />
quduru olmayan. - əkdi su: pərvəri su. - əkdi uĢaq:<br />
tərbiyəli. becərilmiĢ uĢaq.<br />
becərinmək kəndinə yaxıĢdırmaq. edinmək. taxınmaq.- kiĢi kimiliyin<br />
taxınmalıdır. - kiĢi sözünə taxınmalıdır.<br />
becərtmək böyütmək. böyüməsinə qulluq edmək. yetiĢdirmək.<br />
becətmək becərtmək<br />
bəsləmək. bəsləmək. bəsitmək. yamatmaq. tərbiyət<br />
edmək. - bu cocuğu mən böyütdüm.<br />
beç - beç toyuq: beçə toyuq: toyuqda çox dəğiĢik bənəkli bir<br />
küməs quĢi i çirkin br bağımsı var.<br />
beçə - beçə toyuq: beç toyuq: toyuqda çox dəğiĢik bənəkli bir<br />
küməs quĢi i çirkin br bağımsı var.<br />
bednus yabanı toyuq. dağ toyuğı.<br />
behcət gözəllik.<br />
bekara axıltı. axal. aĢqal. axsal. kovĢal. zibil.<br />
187 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
beqiyafə biçiksiz. bəĢiksiz. qatanqur. biçimsiz. gobud. yaxıĢıqsız.<br />
qılıqsız.<br />
bel - bel bağlamaq: əl bağlamaq. qullanmaq. hazır olmaq. - dağ<br />
beli: arğıd. arğıdal. arğadal. boğaz. keçid.<br />
- bel soyuqluğu: iĢək borularının ısıtması, yanıqması.<br />
- bel gəmiyi: əgin. əmud fəqəri.<br />
- bel buran: it quyruğu. bitgi adı.<br />
- qaşa oxşar kimi, yaylı belli olan nərsələr: qaĢ.<br />
belcik belsək. kiçik bel. süpürü, ocaq külün götürməyə yarar<br />
belçə.<br />
belə bilə. 1. birlikdə. bərabər. - onun bilə gəldim. 2. hətta.<br />
vəlov. - bir cocuq belə bunu bilir. - ind gəlsə belə karı yoxdu.<br />
3. hətta. genə. yenə. - bir belə yedimdə, yenə yorulmadın. -<br />
çox yoruldumsa, yenə yazacağım.<br />
belən bilən. bilan. 1. dağ belindən keçən yol. 2. atın boğazına<br />
vurulan gülpəsər.<br />
beli bağlı qulluqda hazir.<br />
belləmə - qalın qaltaq belləməsi: təpəngü. təpəngi. ənli yəhər qolanı.<br />
belləmə yəhərin altına qoyulan tərlik.<br />
belsək belcik. kiçik bel. süpürü, ocaq külün götürməyə yarar<br />
belçə.<br />
188 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
berah bərah < bayağ. ucuz. - çox bərah dəğərə almısan: bayağı,<br />
ucuz dəyərə.<br />
berdiş verdiş. bərnamə. günki. götüri. götri. - günkidəkilər:<br />
bərnamədəkilər. - günkilər: bərnamələr. - gün günkisi:<br />
günlük: bu günkü iĢlər, sözlər, görcəklər. - bu günki çox uzun<br />
sürəcək. - günkini üçə bölüblər: bərnaməni üçə bölüblər.<br />
beşik (< beşmək: sallamaq). kərüt. - cocuq beĢiyin sarmağ<br />
bağlıqı, bağırlığı: bağırdaq. - beşik sallamaq: əmək, zəhmət<br />
vermək.<br />
beşiksiz biçiksiz. biçimsiz. qatanqur. gobud. yaxıĢıqsız. qılıqsız.<br />
beqiyafə.<br />
beşləmə beĢ qat edmə. təxmis.<br />
beşli beĢlik. müxəmməs.<br />
beşlik beĢli. müxəmməs.<br />
beşman9 biçman. palto.<br />
beşmək sallamaq (> beşik).<br />
beşmə çıqrıqçı, cəhrəçi dəzgahının kötüyü. - dəlikli beşmə.<br />
bet üz. # bat: arxa.<br />
beyin minğika.<br />
bez 1. kirbas > kərbas. toxunmuĢ basılmıĢ. parça. çit. - bez<br />
çözmək: parçanı dəzgahdan açmaq. 2. sınırların toplanıb<br />
189 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yumaq olmasından oluĢan yumruq. ( bəyz: yumurta).<br />
3.tütə. ur. ət xal.<br />
- soyuq bez: sıq toxunmuĢ kətən bezi.<br />
- nişastalı bez: kətəli.<br />
bezar bıkır. bıkmıĢ. usır. usanmıĢ.<br />
bezdirən bezdiri. usandırıcı. usandıran. usdıran. bıqdıran. bıqdırı.<br />
bezdiri bezdirən. usandırıcı. usandıran. usdıran. bıqdıran.<br />
bıqdırı.<br />
bezdirmək bezikdirmək.keçəl edmək. keçələmək: bıqtırmaq.<br />
bezgənmək ürpərmək. örpərmək. urparmaq. qalxıb dikəlmək. dəri<br />
iğnə iğnə olmaq.<br />
bezgilmək bıqılmaq. usanılmaq.<br />
bezgin üzgün. bıqmıĢ. usanmıĢ. mə'yus.<br />
bezginmək bezikmək. usanmaq. bıkınmaq. didinmək. tirtinmək.<br />
bezi - əl bezi: yağlıq. kir silmək üçün parça. peçətə. dəsmal.<br />
bezikdirmək bezdirmək. keçəl edmək. keçələmək: bıqtırmaq.<br />
bezikmək bezginmək. usanmaq. bıkınmaq. didinmək. tirtinmək.<br />
beziqçi kələkçi. aldaq.<br />
beziq biziq. bıqıq. bıxıq. təzyiq. sıxlıq. fiĢar.<br />
beziqmək küsmək. (boya) solmaq. - beziqdirmək: soldurmaq.<br />
küsturmək.<br />
190 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
beziş 1. bezmə. bıkıntı. bıqıĢ. usanc. 2. tənəffür.<br />
bezişmək bıqıĢmaq. usanmaq.<br />
bezli urlı. qursaqlı. ciqli.<br />
bəcəri bəsri. bəsəri. aĢılama. (suyu soğutmaq) becərilmiĢ.<br />
barvarı. pərvəri.<br />
bəcəriksiz çolaq. Ģil. qolaq.<br />
bəcəriksiz qısrıq. tutuq. götrük. yazıq. miskin. aciz. - qısrıq kimsə.<br />
bəcərli baĢarlı. bacarlı. qıvrıq. qıvraq. çıxarlı. çıxmar. bacmar.<br />
bəcərmək bacarmaq. baĢarmaq. baĢa çıxmaq. qıvırmaq.- bunu<br />
bəçqüm hol. evin sofası.<br />
qıvırdınsa, eĢq olsun. - onuda qıvırarım.<br />
bəd bənd. bağ. qeyd. boqağı. buqağı. köstək. zəncir. qeyd.<br />
bədava bələĢ.<br />
bədəstan bədəstən. bəzistan (< bəzəmək). bəzəkli süslü, bahalı<br />
dəğərli, qızıllı gümüĢlü nərsələr satılan örtülü, qapalı<br />
qapılı çarĢı.<br />
bədmək göz qolay, zayıf görmək.<br />
bədsiz bağsız. har. utanmaz.<br />
bədzək bəsək. bəyzək. bəzək. naxıĢ. bezək. süs.<br />
bəfalı bağlı bayrı. qısrıq.<br />
bəfasız sıymızdi. sözün tutmamaq. dönük. qırıq. əhdin sındıran.<br />
191 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bəfasızlıq edmək sıymızmaq. sözün tutmamaq. dönüklük edmək. əhdin<br />
sındırmaq.<br />
bəgənc qüvənc. güvənc. ögənc. övənc. kəndinə gögənən,<br />
bəğənək kəpənək.<br />
ögünən. fəxr edən. müftəxər. mütəkəbbir.<br />
bəğənməz bəğənməz. 1. məğrur. xudpəsəd. kənidini bəğənmiĢ. 2.<br />
iğrənc, çətin kiĢi. müĢgülpəsənd.<br />
bəh - bəh bəh: oxəh. oxxəh. afərin.<br />
bəhəri hər biri.<br />
bəh əbə. bərə. vərə. mürə. müri. vurqulamağa köməkçi söz.<br />
bəhey. hey. yahu. - bəh qardaĢ !. bəh canım !. - bəh kiĢi !.<br />
bəxt Ģans. düĢ.- düĢünə çıxan nə olursa. - düĢsüz: bəxtsiz. -<br />
düĢlü: Ģanslı. bəxtli.<br />
bəxtli düĢlü. Ģanslı.<br />
bəxtsiz düĢsüz. sanslı.<br />
bəq 1. (b p ). pək. bərk. 2. bərk. sivri. kəsgin. quvvətli. qatı.<br />
qat. sərt.- qat davranma. 3. səbr. 4. aĢıq gəmiyinin dörd<br />
üzdən biri.<br />
- qopa bəyi: isqambil oyununda kağız birliyi.<br />
- arı bəyi: arıların qılavuzu.<br />
- bək bəkinə: bərk bərkinə. qıs qıvraq. sıxıq bərk. ip iti. kip<br />
192 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
kipinə.<br />
- bəq bikəç. bək bikəçkə. təkinlərin sanı biçəki.<br />
- bəq bikəç: bək bikəçkə. təkinlərin sanı biçəki.<br />
- alay bəyi: jandarma bölüyünun başı.<br />
- bəy balığı: bir çeĢit mərsin balığı.<br />
- çiçək bəyi: çiçək qapacası.<br />
- qopa bəyi: maça bəyi: külxan bəyi.<br />
- külxan bəyi: darqa Ģayırd. haylaz cocuq. çüçə uĢağı.<br />
- ağa bəy: böyük qardəĢ.<br />
- üzü bərk: üzü bək: utanmaz.<br />
bəqavul bəkavul. tatıcı. dadıcı. yeməklərin dadına baxan. dadan.<br />
çaĢnıgir.<br />
bəqcəğiz bəycığız. 1. (öğgü simgəsi) kiçik bəy. 2. (alçaldıcı simgəsi)<br />
alçaq bək.<br />
bəqçi bəkçi. baxıçı. bakıçı. tumarlayan.<br />
bəqçi bəkçi. qolçu. gözətçi. - tamuç qolçı: sınır bəkcisi. qorcı.<br />
görci. mahafiz. urxan. urbəy. qala, səngər baĢçısı.<br />
bəqçilik bəkçilik. qolçılıq. qolçuluq. gözətçilik. qardiyanlıq.<br />
bəqəndi bəğənmə. qızartma. tava kababı.<br />
bəqənik təqdirnamə.<br />
bəqənilməz bəğənilməz. kəpək. içsiz.<br />
193 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bəqəniş 1. seçmə. intixab. 2. ixtiyar. tərcih. 3. təhsin. təqdir.<br />
bəqənmə bəğənmə. bəqəndi.<br />
bəqənmək bəğənmək. 1. onamaq. bəğənib istəmək. göz tutmaq.<br />
ixtiyar edmək. 2. təqdir edmək. saymaq. - bu necə kiĢidir,<br />
heç kimi bəğənməz. 3. burun burmaq. 4. sarmaq. xoĢa<br />
gedmək. - hançı dadlar sizi sarır. - acı yeməklər mənə<br />
sarmaz. - bu Ģaka ona sarmadı.<br />
bəqənməmək bəğənməmək. yermək. yərmək. xoĢlanmamaq.<br />
bəqil bəkil. baxan. nazir.<br />
tiksinmək. iğrənmək. çəkinmək. - aş yermək: boylu<br />
qadının yeməyi bəğəməyib, qıvır zıvıra yerikləməsi.<br />
bəqinə - bək bəkinə: bərk bərkinə. qıs qıvraq. sıxıq bərk. ip iti. kip<br />
kipinə.<br />
bəqir bəkir. səbr edən.<br />
bəqiş bəkiş. bərkiĢ. qatılaĢ. qatlaĢ. təqviyə.<br />
bəqişmək bəkiĢmək. ağdalaĢmaq. uqdələĢmək. quyuqlaĢmaq.<br />
- çəkiş bəkişmək: qaqıĢmaq. dürtüb itərək xırpalaĢmaq.<br />
bəqiştirmək bəkiştirmək. aqturmaq. ağdurmaq. quyuqlaĢtırmaq.<br />
ağdalaĢtırmaq. uqdələĢtirmək.<br />
bəqit bəkit. 1. baqıt. qala. ərk. 2. paket. kip. kif. gilip. gilif. qınıf.<br />
qılıf. qılab, ğilaf, qab. qapaq. qoraq. zərf.<br />
194 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bəqitləmək bəkitləmək.quyulaĢtırmaq. qoyulaĢtırmaq.<br />
qoyqulaĢtırmaq. açıqlığın, boĢluğun gidərmək.<br />
qəlizlətmək. - pəkməzi bir az daha quyulaştır. - durum ged<br />
gedə qoyulaşır. - bunun göyün quyulaştır, sarısın aç.<br />
bəqitmə bəkitmə. quĢaqlama. gürĢaqlama. qurĢaqlama. təqviyət<br />
edmə.<br />
bəqitvan bəkitvan. yancıq. çuqal. at zirehi.<br />
bəqiz bəkiz. əksiz. səbirsiz.<br />
bəqlək bəklək. bəkləmə. qarucaq. qorucaq. duracaq.<br />
bəqləmə bəkləmə. bəklək. qarucaq. qorucaq. duracaq. umu.<br />
umma. gözləmə.<br />
bəqləmək (bək. pək: bərk. sağlam). bəkləmək. 1. gözləmək. tə'qib<br />
edmək. qovalamaq. qoğalamaq. arxasına düĢüb<br />
tutmağa çabalamaq. gizli örtülü, qaçaq nərsəni aramaq.<br />
turmaq. durmaq. dözmək. səbr edmək. - burda bir iki saat<br />
duralım. - bir az durun. - durammıram. - gedir gedir,<br />
durmaq bilmir. 2. bərkitmək. 3. qorumaq. qorqatmaq. 4.<br />
ummaq. - sizdən bunu bəkləməzdim. -<br />
- ovu nininə dək qoğaladı.- oğruları sınıa dək qoğaladı. -<br />
iĢsiz qalıb bir iĢ qoğalır. - fürsət qovalamaq. - kəndi mənim<br />
yoxluğumu qovalır.<br />
195 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bəqlənmək bəklənmək. umulmaq. gözlənmək.<br />
bəqlənməz umulmaz. gözlənməz.<br />
bəqlətmək bəklətmək. qorıtmaq. gözətmək. hifz etdirmək.<br />
turdurmaq. durdurmaq. gözətlətmək. baxtırmaq.<br />
qorqatmaq. gözəttirmək. - bir azda onu durdur baxalım.-<br />
qorıları qorutmaq gərkir.<br />
bəqləyiş bəkləyiş. qoruma. bəkləmə. gözətiĢ. intizar.<br />
bəqli bəkli8. bağlı. sirli. - bəkli qapı. - bəkli ağız: qapalı ağız. -<br />
bəkli bəkli<br />
bəqlik bəylik. 1. nəciblik. zadəqanlıq. 2. ağalıq. imarət. əyalət<br />
baĢqanlığı.<br />
bəqlikçi bəylikçi. xan sarayının baĢ bitikçisi.<br />
bəqtaş əmirin yanında iĢləyənlərə deyilir.<br />
bəqtaş tanrı əri. ərən.<br />
bəqtli bəxtli. doğanlı. Ģanslı. tale'li.<br />
bəqtsiz bəxtsiz. doğansız. Ģanssız. doğanı dönmüĢ. taleyi<br />
çönmüĢ. tale'siz.<br />
bəla urğun. vurğun. vırqın. - urğuna düĢmək. yaralı. vurulmuĢ.<br />
- urğunlar: yaralılar.<br />
bələd (bəl < > bil bal. balıq). bəllənmiĢ. bəlləndik. bəlirmiĢ.<br />
cızıqlanmıĢ sınırlanmıĢ yer { bələdiyyəərəbcə}. Ģəhər.<br />
196 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bələk - bərək, bələk göz: bölük göz: börək göz. ala göz. böyük iri<br />
badam göz.<br />
bələk 1. üzərindən yol keçən təpə. 2.5 istəlik4. yadigar. sıylıq.<br />
bələmək ağuşturmaq. bulamaq.- yağa ağuĢmuĢ kağız.<br />
bələş 1. bəllə. bəllək. dəğiĢsiz, əvəzsiz verilən nərsə. caba.<br />
müfdə. məccani. töhvə.- bələş atın diĢi sayılmaz. 2.<br />
müfdə.<br />
bəlgə qırda. ulaka. əlamət.<br />
bəlgəmək bəlləmək. bilgəmək. yerləmək. niĢanlamaq.<br />
bəlgili adaqlı. yaxımlı. mə'ruf.<br />
bəlgilik im. iĢarə. əlamət. niĢan.<br />
bəlik mil.<br />
bəlinc balınc. ölçü. əndazə. qədr.<br />
bəlinğ 1. açıq. aĢkar. 2. gözlərin açıq, ĢaĢa qalması. ĢaĢqın.<br />
mütəhəyyir.<br />
bəlinğləmək 1. açıqlamaq. 2. gözlərin açıq, ĢaĢa qalıb baxması.<br />
ĢaĢqın ĢaĢqın baxmaq. mütəhəyyir qalmaq.<br />
bəlir bilir. bulur. məĢhur.<br />
bəlirmək bəllirmək. 1. açılmaq. ağarmaq. - gözləri bəlirdi. 2. aĢgar<br />
olmaq. zahir olmaq. - çox keçmədən bəlirdi. - bəlirin gizli<br />
sirləri. 3. ifĢa olmaq.<br />
197 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bəlirmiş bələd (bəl < > bil bal. balıq) bəllənmiĢ. bəlləndik.<br />
cızıqlanmıĢ sınırlanmıĢ yer { bələdiyyəərəbcə}. Ģəhər.<br />
bəlirsiz bulursuz. bilirsiz. bilirsiz. məcvhul.<br />
bəlqə bəlgə. 1. difa aracı. - yol davam eyliyər, ötəri yolçu\ ağaca<br />
xor baxar, kölgəsiz olsa\ ellər arasında birdə misal var\ igid<br />
aciz olar bəlgəsiz olsaĢəkibi. 2. bəllə tikəsi. bəllək tutmaq,<br />
tikələmək üçün qırılan çörək. 3. < bulAğa. olAQa. kimi.<br />
həmən. sanki.- həmən qaldı: çox az qaldı. sanki qalmadı. -<br />
həmən yoxdur: yox kimidir. sanki yoxdu. elə bil yoxdu.<br />
bəllə bəllək. bələĢ. dəğiĢsiz, əvəzsiz verilən nərsə. caba.<br />
müfdə. məccani. töhvə.<br />
bəllək 1. aĢqara ( r l ) aşqala. açqala. açıqına. yırqın.<br />
yırtığına. 2. bəllə. bələĢ. dəğiĢsiz, əvəzsiz verilən nərsə.<br />
caba. müfdə. məccani. töhvə.<br />
bəlləmək 1. öğrənmək. yadlamamaq. zehnə tapĢırmaq.<br />
əzbərləmək. - dərsi bəllədizmi. 2. zənn edmək. - mən öylə<br />
bəlləmişdim. 3. bilgəmək. bəlgəmək. yerləmək.<br />
niĢanlamaq.<br />
bəlləmə bəlləyiĢ. öğrənmə. hifz. əzbərləmə. zəbt.<br />
bəlləndik bələd (bəl < > bil bal. balıq) bəllənmiĢ. bəlirmiĢ.<br />
cızıqlanmıĢ sınırlanmıĢ yer { bələdiyyəərəbcə}. Ģəhər.<br />
198 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bəlləndimək sızdırmaq. sezdirmək. hiss etdirmək. dolaysiylə<br />
anlatmaq.<br />
bəllənilmək sezilmək. sızılmaq. hiss olunmaq. dolaysiylə anlamaq.<br />
bəllənmək 1. öğrənilmək. yadlanmamaq. zehnə tapĢırılmaq.<br />
əzbərlənmək. - dərsi bəlləndizmi. 2. zənn edilmək. - mən<br />
öylə bəllənmişdim.<br />
bəllənmiş (bəl < > bil bal. balıq) bələd. bəlləndik. bəlirmiĢ.<br />
cızıqlanmıĢ sınırlanmıĢ yer { bələdiyyəərəbcə}. Ģəhər.<br />
bəllətmək 1. bildirmək. öğrətmək. - sanıları cocuğa bəllətdik. - alfabeti<br />
uĢaqlara bəllət. - onlara düĢən görəvləri bəllətin. 2.<br />
açıqlatmaq. ortaya qoymaq. meydana çıxarmaq. - ürək<br />
sözün bəlmir.<br />
bəlləyiş bəlləmə. öğrənmə. hifz. əzbərləmə. zəbt.<br />
bəlli bildinğ. aĢqar. aĢqal. açqal. açıq. yırıq. qapaqsız. əyan.<br />
bəllirmək bəlirmək. 1. açılmaq. ağarmaq. - gözləri bəlirdi. 2. aĢgar<br />
olmaq. zahir olmaq. - çox keçmədən bəlirdi. - bəlirin gizli<br />
sirləri. 3. ifĢa olmaq.<br />
bəllisiz bəlürsüz. 1. məchul. 2. nabud. 3. Ģübhəli. məĢkuk.<br />
bəlürsüz bəllisiz. 1. məchul. 2. nabud. 3. Ģübhəli. məĢkuk.<br />
bəlva bulağay. aĢub. bulğaq. qovğa.qarıĢıqlıq. gurultu. - iĢçilər<br />
arasında bir gurultu qopdu. - bu gurultu nədən ötürüdür.<br />
199 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bən niĢan.<br />
bənçi xudpəsət.<br />
bənd bəd. bağ. boqağı. buqağı. köstək. zəncir. qeyd. əqd.<br />
bağlama. rəbt. qınaq. barmaq məfsəli. barmağın<br />
çıtlayan yeri.<br />
- yəhər bağı, bəndi: aşırtma. aşırma. qulan.<br />
bəndər iskilə. ağız. yanĢaq. yanaĢacaq yer.<br />
- bəndəri qorumaq üçün dənizin qıyılarına buraxılan, atılan<br />
daĢlar, qayalar. bırağıntı.<br />
bəndli boğmaqlı. boğumlı. məfsəlli.<br />
bənəq bənək. bənğ. xal. ləkə. - geyikin iri, bənəkli çeşiti: sığın.<br />
- bənək bənək: səpgil. sərpmə<br />
bənəqli bənəkli. bənli. xallı. mənğliq. - üstünə qar yağmış kimi,<br />
ağ bənəkli nərsə: qar yağdı. - qar yağdı toyuq. qar<br />
bəngəfə məngəfə. qalın qafa. dana baĢ.<br />
bəniş bənziĢ. oxĢarıĢ. kimiĢ. tayıĢ.<br />
bəniz bənz. bənzik. 1. üz. görnüĢ. - dənizin bə:nzi. 2. üz boyası,<br />
üzün rəngi. - bənzi atmaq: bənzi uçmaq: bənzi pozulmaq:<br />
sararmaq. 3. üzün rəngi. anğ. ənğ. - qara ənğli. - buğday<br />
ənğli.<br />
- bulanıq bəniz: soluq, fərsiz surat üz.<br />
200 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bənq bənğ. bənək. xal. ləkə.<br />
bənqək bax > bənək<br />
bənli bənəkli. xallı. mənğliq.<br />
bənlik 1. qurra. qurur. kibr. 2. xodi.<br />
bənz bəniz. bənzik. 1. üz. görnüĢ. - dənizin bə:nzi. 2. üz boyası,<br />
üzün rəngi. - bənzi atmaq: bənzi uçmaq: bənzi pozulmaq:<br />
sararmaq.<br />
bənzəmək 1. görünmək. sanılmaq. zənn olunmaq.- bu qumaĢ ipək<br />
kimi görünür. - bulutlar yerə enmiĢ görünür. 2. uymaq.<br />
uyuĢmaq. oxĢamaq.<br />
- çox bənzəmək: burundan damlamaq.<br />
bənzər sınar. tənəĢ. dənqdəĢ. xuydaĢ. həmxuy. uyar. oğĢar.<br />
varı. çəkən. gedən. sayaq. yolunda. biçimində.<br />
müĢabih.<br />
- sıravarı: bir sırada. bir sıralı.<br />
- çapqınvarı: çapqın olan kimi.<br />
- türkvarı: türkəvarı: türk yolunda.<br />
- xaçvarı: xaça bənzər.<br />
- heyvan sınarına çəkər.<br />
bənzərsiz 1. olmadıq. misilsiz. - olmadıq iĢə qaldıq. 2. uyarsız.<br />
oğĢarsız.<br />
201 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bənzəş osom. yosom9. usum. qiyas.<br />
bənzətilmək 1. uydurulmaq. təĢbih edmək. təmsil edmək. - bu ona<br />
bənzətiləməz. 2. təqlid edmək. 3. yanılıb sanılmaq. -<br />
aranan ölütə bənzətildi, tutuldu. - nərsiyə (bir Ģeyə)<br />
bənzətilmək: bir iĢin olur olmasın qurtarılması, qurtulmuĢu<br />
kimi yapılması, oxĢarılması. - adama bənzətilmişlər.<br />
bənzətmək 1. yanıltmaq. əks etdirmək. təqlid edmək. - sizin Ģəklizi<br />
bənzətmə təĢbih. təqlid.<br />
bənzəyiş müĢabihət<br />
çəkib, lap bənzətdi. - bu Ģəkli lap mənə bənzətdin. - bu<br />
iĢləri bənzətən varmı. - bu sözləri bənzətən. 2. yanılıb<br />
nərsəni baĢqasının yerinə tutmaq. yanılıb sanmaq. -<br />
bağıĢlayın sizi ona bənzətdim. - nərsiyə (bir Ģeyə)<br />
bənzətmək: bir iĢi olur olmasın qurtarmaq, qurtulmuĢ kimi<br />
yapmaq. - çalıĢır özün adama bənzətsin.<br />
bənzəzşmək əĢləĢmək. müĢbeh, maadil olmaq.<br />
bənzik bəniz. bənz. 1. üz. görnüĢ. - dənizin bə:nzi. 2. üz boyası,<br />
üzün rəngi. - bənzi atmaq: bənzi uçmaq: bənzi pozulmaq:<br />
sararmaq. 3. müĢabih.<br />
bənziş bəniĢ. oxĢarıĢ. kimiĢ. tayıĢ.<br />
202 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bənztən 1. oxĢatan. yanıtan. təmsilçi. təqlid edən. müqəllid. - bu<br />
iĢləri bənzətən varmı. - bu sözləri bənzətən. 2. aktiyor.<br />
hünərpiĢə.<br />
bər (< bar. var). 1. olmuĢ olan nərsə. anıq. hazır. əldə olan,<br />
sanda, zehnidə olan nərsə. məhfuz. hifz olunmuĢ.<br />
hafizə. yad. - bərdən oxu. - bərin itirmək: olanın, huĢun<br />
itirmək. - bərsiz: huĢsuz. karsız. - bərinə ağ qatım: ağlıva<br />
qadam gəlsin. 2. orta. çevrə. mihit. - bərdə bir Ģey yoxdu. -<br />
bu bəriləri arın saxlamalı. 3. köks. sinə. - bərə al: bər al:<br />
yadla. yadında saxla. 4. yemiĢ. - bərsiz ağac, baĢ əğməz. 5.<br />
sonaç. nəticə. - bərsiz barsız karsız. - buda bizim bərimiz.<br />
6. əmək. müzd. padaĢ. - bərli iĢ, bərsiz iĢ.<br />
bərabər busan. əĢ. musavi. hamar. sıvat. əĢ hündürlükdə olan.<br />
birbirə. bilə. belə. birlikdə. yanı sıra. yan yana. əkiz. -<br />
onun bilə gəldim. - bərabər götürmək: almaq. - coluğ<br />
cocuğuvu al ged.<br />
bərabərləmək 1. birbirələmək. musavilətmək. təsviyə edmək. 2.<br />
topuqlamaq. ayaqlamaq. yarıqlamaq. birləmək.<br />
müsaviləmək. tarazlamaq.<br />
bərabərləşmək birbirəĢmək. dəngləĢmək.<br />
203 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bərah < bayağ. ucuz. - çox bərah dəğərə almısan: bayağı, ucuz<br />
dəyərə.<br />
bərdüvan2 ucuna ip bağlayıb uçurtulan nə. uçurtma. yeləcək.<br />
yelləncək.<br />
bərəbərlik birbirəlik. 1. təsavi. musavat. 2. müvazinə. maadilə.<br />
bərək - bərək, bələk göz: bölük göz: börək göz. ala göz. böyük iri<br />
badam göz.<br />
bərək > bərg. vərəq. yapraq.<br />
bərəkətli bola. bolaq. bolluq. boluq.<br />
bərəkətli uğurlu. xeyirli. məsud.<br />
bərə 1. mərə. mirə. mürə. vərə. əbə. hey. əyə. yansıma<br />
sözlər. - bərə demədimmi. - bərə qardaĢ. 2. iyilik.<br />
yaxĢıqlıq. afiyət. - bərələr olsun: oğurlar, xeyirlər olsun.<br />
bərələtmək vurmaq. ursalamaq. zədələmək. - yemiĢlər sandıqda<br />
ursallanıb. əzib yormaq. bıqtırmaq. incitmək. - bu sözlər<br />
məni ursaladı.<br />
bərəli bərli. səmərli. səmir. səmiz. varlı. barlı.<br />
bərəlnmək əzilmək. urulmaq. vurulmaq. zədələnmək. - urulmuş<br />
yemiĢlər.<br />
bərəs bərsə. yəprəs. 1. xallı. 2. zədəli.<br />
bərətmək bərraqlamaq. bəritmək.<br />
204 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bərg < bərək. vərəq. yapraq.<br />
bərgüsar bərqüzar. ərməğan. yarmağan. töhvə.<br />
bərgüzar bərqüsar. ərməğan. yarmağan. töhvə.<br />
bəri - bax bəri: yaxci. bax bir!. görəlim!.<br />
- ötə bəri: fır dolayı. çəp çevrə. - ormanı fır dolayı dolandıq.<br />
- ötədə bəridə: qıyıda bucaqda.<br />
bəri - ötə bəri: yuxarı aĢağı.<br />
bərimək gedmək. göndərilmək. müracət verdirmək.<br />
bəriş 1. baĢmaqla qalıbın arasına qoyulan yonqa. 2. ağac,<br />
odun kündəsin yarmaqda, yarığına qoyulan yarqıc.<br />
yarqıc (yaran) dilim.<br />
bəritmək bərraqlamaq. bərətmək. göndərmək. müracət vermək.<br />
bərk bərk. pək (p b ) bək. 1. dabanlı. duraqlı. dönməz.<br />
sabit. 2. kal. 3. mətin. 4. sıqı. sıkı. sıxı. qısı. qısqıq. qatı.<br />
sərt. möhkəm. sərt. qatı. qat. bək. sivri. sərt. kəsgin.<br />
quvvətli. möhkəm. sağlam. güclü. qəvi. yavuz. bətər.<br />
yaman. Ģədid. Ģiddətli. çox sərt. əntiq. foquladə.<br />
xariqüladə. qıyaq. sərt. vurqulu. çitik. dönməz. sağlam.<br />
əkit (< əkmək: dayaqlamaq). tiri. diri. dirik. tirik. qatı. bək.<br />
qatı. qat. sərt.- qat davranma. - sıxıq bərk. qıs qıvraq. ip iti.<br />
bərk bərkinə. bək bəkinə. kip kipinə.<br />
205 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- bərk bərkinə: bək bəkinə. qıs qıvraq. sıxıq bərk. ip iti. kip<br />
kipinə. - diri söz. - bərk sıx:. ikidə bir: ikidə birdə: hər vax. -<br />
sağ qazıq: güclü mıx. - sıqı tut. - sıqı de. - sıqı ət. sıqı<br />
sümük: gəvrək olmayan. - qısı ürək.<br />
bərkimək gəlmək. yetiĢmək. sərtləĢmək. itimək.<br />
bərkimiş aĢılı. güclənmiĢ.<br />
bərkitmək bəkləmək. çoĢlamq. cuĢlamaq. yükləmək.<br />
bərklik dirilik. sərtlik. yavuzluq. bətərlik. yamanlıq. Ģədidlik.<br />
sərtlik.<br />
bərq bərk. qurs. tüm. bütün.<br />
- bərk sağlam, güclü: turp kimi.<br />
- üzü bərk: üzü bək: utanmaz.<br />
bərqidən bərkidən. qabıq. qapıq.<br />
bərqimək bərkimək. qatılaĢmaq. qatlaĢmaq. quyulaĢmaq.<br />
quyuqlaĢmaq. quyuqlaĢmaq. qatılmaq. pıxtlanmaq.<br />
qatılmaq. pıxtlanmaq.- yoğurt qatıldı. - qan qatıldı.<br />
bərqin bərkin. (b p ) pərçin. barçın ( < birkitmə). 1. çəpər. bir<br />
yerin çevrəsin qorumaq, sağlamaq üçün daĢ çanqıl, çalı<br />
çırpıdan kiçik duvar bərkitmə. 2. nərsəni bir birbirinə<br />
keçirdib birikitib, bərkitmə. - pərçinmiş ikini birbirindən<br />
ayırmaq çox zordur.<br />
206 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bərqinə - bərk bərkinə: bək bəkinə. qıs qıvraq. sıxıq bərk. ip iti. kip<br />
kipinə.<br />
bərqiş bərkiş. bəkiĢ. qatılaĢ. qatlaĢ. təqviyə.<br />
bərqit bərkit. sağat. tayaq. dayaq. yardam. təqviyət.<br />
bərqitmək bərkitmək. düzəlmək. qayırmaq. dikətmək. qayim<br />
qoymaq.<br />
bərqitmək bərkitmək. qayırmaq. qoymaq. qərar vermək.<br />
bərqləşdirmək bərkləşdirmək. gücləndirmək. sıqmaq. quvvət vermək.<br />
təĢdid edmək. - bu iĢdə siz bizim əlimizi sıxdız: əlimizdən<br />
tudduz. - səsin sıxıb çığırdı. - bir biçiyi (hərfi) sıxmaq:<br />
təĢdidlə oxumaq.<br />
bərqləşmək bərkləşmək. pəkləĢmək. qatılmaq. qatılaĢmaq.<br />
sərtləĢmək. - bu toprağ günəĢlə bərk qatıldı.<br />
bərləmək içinə, sinəsinə, köksünə almaq. (əz bərləmək sözüdə "əz"<br />
əki artıqdır).<br />
bərli bərəli. səmərli. səmir. səmiz. varlı. barlı.<br />
bərnamə tökmək uydurmaq. tasarlamaq. pılan cızmaq.<br />
bərraq turuq. turu. duru. duruq. açıq. saf. - duru su.<br />
- ışıltılı, bərraq olmayan: tonuğ. donuğ. dumanlı. tüssüli.<br />
bulutlu. boz. soluq. - donuğ sırça.<br />
- ışıltılı, bərraq, sarı göz: durna gözü.<br />
207 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- pırraq, bərraq olmayan: təsfiyə olunmayan. bulanıqlı.<br />
tortlı. tortılı. dürtli. kədir.<br />
bərsə bərəs. yəprəs. 1. xallı. 2. zədəli.<br />
bəsat 1. pusat. busat. basat.yat. yataq. yataqan. qalxan zireh<br />
kimi, qorunmaq üçün nərsənin üzərinə yatırılmıĢ yat<br />
yaraq, silah sürsat. 2. döĢən. yaylıq. açlıq.<br />
bəsdə Cə'bə < cım + bə. cumbə. kumbə. komba. qabırqa: qutu.<br />
qabırcak8. qısqın.<br />
bəsdi basdı. ət suyu, qiymə ilə piĢirilən göy. - kül basdı: küldə<br />
piĢirilən ət. - qaş basdı: qaĢın üzərindən, baĢa yanqılıc<br />
bağlanan ləçək. - dal basdı: ağırlıqı ilə dalı əğib əyən kərəz<br />
bəsək ( s z ) bəzək. bezək. bədzək. süs.<br />
bəsə 1. əhd. qovl. təəhhüd. - bəsə vermək: təəhhüd edmək. 2.<br />
atəĢkəs. - iki aylıq bəsə vardır.<br />
bəsəri bəsri. bəcəri. aĢılama. (suyu soğutmaq. - bəsəri su)<br />
becərilmiĢ. barvarı. pərvəri.<br />
bəsi 1. ədəb. tərbiyə. azuq. azıq. 2. təğziyə. 3. bəsləniləcək<br />
yer. - bəsiyə qoymaq: səmirtmək.<br />
bəsic - bəsici imumi: iməcilik. birlikdə qoĢuĢ: birlikdə qoĢuĢub<br />
yardımlaĢma. kömək.<br />
bəsili 1. tavlı. tavlatılmıĢ. səmrilmiĢ. 2. ĢiĢman. 3. yetərli. kafi.<br />
208 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bəsitmək bəsləmək. becətmək.yamatmaq.<br />
bəs büs. 1. artıqlığı, bərkliyi vurqulayan ön ək sözü. - bəs<br />
bəlli. - büs bütün. 2. tüzən: düzən.<br />
bəsləmək 1. yedirmək. tavlamaq. infaq edmək. 2. altını doldurmaq.<br />
qalınlaĢtırmaq. altamaq. qabartmaq. - altını pambıqla<br />
bəslə. 3. böyütmək. böyüməsinə qulluq edmək.<br />
yetiĢdirmək. becərtmək. tərbiyət edmək. - bu cocuğu mən<br />
böyütdüm. 4. tərbiyələmək. dərləmək. asıramaQ.<br />
yedirmək. 5. yapmaq. tutmaq. qurmaq. yetiĢdirmək.<br />
hazırlamaq. - turĢı tutmaq. ipək böcəyi tutmaq. - xəmir<br />
tutmaq. maya tutmaq. - yoğurt tutdu. 6. bəsitmək.<br />
becətmək.yamatmaq.<br />
bəsləmə 1. altı dolu nərsə. 2. boğazlığına (yeyib iĢləməyinə)<br />
bəsləyiş təğziyə. infaq.<br />
geyimnə qarĢı (müzdü) tutulan qulluqçu. 3. qulluqçu qız.<br />
yanaĢma qız. 4. boğazlığına (yeyib iĢləməyinə) geyimnə<br />
qarĢı (müzdünə) tutulan qulluqçu.<br />
bəsli səmiz. toplu. ətli. dolu. arıq olmayan. - bu kərə onu toplu<br />
gördüm.<br />
bəsri bəsəri. bəcəri. aĢılama. (suyu soğutmaq. - bəsri su)<br />
becərilmiĢ. barvarı. pərvəri.<br />
209 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bəst döĢətmə. açma. yayma.<br />
bəstərfars bastar pəstər pıstır. altlıq. altda olan. yataq.<br />
bəşarət verən öndüc. savçı. savaçı. müjdəçi. bəĢir. öndən gedib xəbər<br />
götürən.<br />
bətalət bataqlıq. batıqlıq. gəvĢəklik. turğunluq. durğunluq.<br />
ağırlıq.- o durqunluqla, iĢ görülməz.<br />
bətdəmək səddəmək. qapamaq. qapsamaq. tutmaq. yumutmaq.<br />
sədləmək. kəsmək. - dəliyi qapat.<br />
bətər aĢırı. qıyaq. fövqüladə. mubaliğəli. yaman. yavuz. iti.<br />
yaklıĢ. yavuz. bərk. yaman. Ģədid. Ģiddətli. çox sərt.<br />
əntiq. foquladə. xariqüladə. qıyaq.- qıyaq gözəl. qıyaq<br />
zəngin. - qıyaq bağadur.<br />
bətərlik yavuzluq. bərklik. yamanlıq. Ģədidlik. sərtlik.<br />
bətn quĢaq. göbək. nəsl.- beĢ göbəkdən bəri.<br />
bəttəmək bəddəmək. bağlamaq. tutmaq. qapamaq. soxmaq.<br />
uğratmaq. tutturmaq. giriftar edmək. - baĢımı bəlaya<br />
uğratdım. - bir qaya zivib yolu tutdu.<br />
bəy 1. ağa. rəis. buyruq. 2 cənab. sır.<br />
bəybaşı müdür.<br />
bəyəniş xoĢa gəliĢ. yaranıĢ.<br />
bəyənmək bəyənmək göz tutmaq.<br />
210 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bəygir enənmiĢ, iğdiĢ at. - ağanın bəygiri: ülkək. güstax.<br />
cəsarətli.<br />
bəyqan bayqan. bayqın. bəxtəvər. məsud.<br />
bəylik bəqlik. nəciblik.ağalıq. böyüklük. idarə.<br />
bəylikçi bəqlikçi. xan sarayının baĢ bitikçisi.<br />
bəyzək bəzək. bədzək. naxıĢ.<br />
bəyzərəbi (yumurta) bez: sınırların toplanıb yumaq olmasından<br />
oluĢan yumruq.<br />
bəzədi göyçil yaqut.<br />
bəzək ( z s ) bəsək. bezək. bədzək. süs. bəsək. ( s z ) bəzək.<br />
bədzək. süs. donat. don. ton. təzyin. - donlu donatlı ev:<br />
bəzəkli ev. 1. bəyzək. bədzək. naxıĢ. süs. saruq. sarıq.<br />
sarquq. sayvan. seyvan. çıxıntı. damla. tamla. oyma.<br />
sıçaq. saçaq ( saç aç # iç ). 2. yalandan iĢ. yaldız.<br />
üstün görü iĢ. üstün gör iĢləmə. göz boyama.<br />
solaylama. qolaylama. - onun diplomu bir yaldızdır. - içi<br />
təzək, üzü yaldız. - yalançı, üzdək (səthi) süs, bəzək:<br />
qalay. ĢiĢik. kova. qaval. - bildiyin bu qədər, qalayın<br />
nərədən. - atalıq qalayı kişiyə yaramaz: atasının ad sanına<br />
güvənmək (sevinən) kiĢiyə yaraĢmaz.<br />
- üzə vurulan bəzək düzək: üz yazısı:<br />
211 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bəzəkçi yaldızçı. ayna daraxçı. yazmaçı. yazıçı. süsəĢ. məĢĢatə.<br />
gəlinlərin, qadınların üz gözünə boya yaxan, yapıĢdıran<br />
kiĢi. arayiĢgər. məĢĢatə.<br />
bəzəkdüzək - aldatıcı bəzək düzək: alayıĢ.<br />
bəzəkli bəzəkli. oyalı. müzəyyən. nəqĢ o niqarlı. düzgünlü.<br />
süslü. ənli kirĢanlı. - düzgünlü qız aldı ürək əlimdən.<br />
- süslü bəzəkli: qalaylı. hay küylü.<br />
bəzəksiz quru. alıqsız. gəcsiz. - quru duvar.<br />
bəzəmə tonatma. donatma. süsləndirmə. təzyin.<br />
bəzəmək süsləmək. düzənləmək. qaplatmaq. qaplamaq.<br />
qalpatmaq. qalpamaq. tonatmaq. donatmaq. təzyin<br />
edmək. süsləmək.yaxıĢdırmaq. təzyin edmək.<br />
yaldızlamaq. zinət vermək. təzhib edmək. yaratmaq.<br />
toxumaq. düzəltmək.<br />
- otaqları nə gözəl yaraşdırmısız.<br />
- evi qalpatladıq. - bu qoca qarı özün nə qalpatıb durur.<br />
- nərsə üzərinə tel, pul, topuz çivi vurmaq, iĢləmək: qaqmaq.<br />
( q t ) taqmaq. - altın gümüĢ qaqılı nərsə.<br />
- üzdən, yalandan səthən, süsəmək, bəzəmək:<br />
qalaylamaq.<br />
bəzən sünni. məsnoi. bəzək. süs. zinət.<br />
212 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bəzənmək naxıĢlamaq. əsriləmək. süsləmək.<br />
bəzgək qalayçı. üzdək. süsüc. üzdə göstərən. üzdək, səthi,<br />
təməlsiz köksüz iĢ yapan kimsə. saxtakar.<br />
bəzgəklik qalayçılıq. üzdəklik. süsüclük. təməlsizlik köksüzlük.<br />
saxtakarlıq.<br />
bəzistan bədəstan. bədəstən (< bəzəmək). bəzəkli süslü, bahalı<br />
dəğərli, qızıllı gümüĢlü nərsələr satılan örtülü, qapalı<br />
qapılı çarĢı.<br />
bəzm yığıncaq. yığva.<br />
bibər biblika. batmul. butmul.<br />
biblika batmul. butmul. bibər.<br />
bıcırğan dəmiri ağartma ayqıtı.<br />
biçdirmək qırpdırmaq. qırdırmaq. kəsdirmək. qısatmaq. nərsənin əl<br />
qolun yığıb, qırıb kiçitmək.<br />
biçdirmək 1. kəsdirmək. yardırmaq. Ģəqqələtmək. - ağac biçdirmək.<br />
2. ölçü üzrə kəsdirmək. - paltar biçdirmək.<br />
biçək 1. biçin. qıt. kəsmə iĢi.- qıt dövrü: biçin çağı. 2. pəçək.<br />
kəsbət. kisvət (< kəsmək). nərsiyə uyqun kəsilən parça,<br />
örtük.<br />
- bəq bikəç. bək bikəçkə. təkinlərin sanı biçəki.<br />
biçən biçici. oraqçı. biçici. oraqçı. kəsici. zalim.<br />
213 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
biçərləmək baĢarlamaq. baĢa çıxarmaq. təsviyə edmək.<br />
biçi 1. kəsi (< kəsmək). geysi. bezdən biçilmiĢ. paltar. - kəsi<br />
biçmək: biçi kəsmək: paltar biçmək. - kəsi daşı: bulaq çay<br />
yanında palatarı döğərək yumağa özəl yassı daĢ. 2. biçik.<br />
hərf. - yatba biçi: hərfi rəbt. - mənlə sən: mən və sən: ( bu<br />
tümlədə "lə", "və" yatba biçidi).<br />
biçici biçən. kəsici. oraqçı. zalim.<br />
biçik 1. qılıq. rəsm. yansı. çəkil. Ģəkil. əks. foto. fotoqrafya. -<br />
qılıq çıxarmaq: qılıq çəkmək: əks salmaq. 2. qılıq. zahir. 3.<br />
biçi. hərf. - yatba biçi: hərfi rəbt. - mənlə sən: mən və sən: (<br />
bu tümlədə "lə", "və" yatba biçidi). 4. licim. çəkil. Ģəkil.<br />
qurum. hey'ət. - o qurumda çıxmaq olmaz. - bu nə qurudu<br />
belə. 5. yol. qırım. kəsim. tərz. Ģəkil. islub. - ana biçik:<br />
ana dəfdər: kötük.<br />
biçilmiş biçmə. kəsmə. kəsilmiĢ. kəsik. kəsilmiĢ. məqtu'. - kəsik<br />
parça, ağac, kağız.<br />
- sərən biçməsi: sərəni biçib, uzun döĢəməli ağac.<br />
biçim 1. üz. form. surət. islub. tərz. 2. əndam. biçmə. yaxĢıq.<br />
uyqun. oran. tənasüb. - yeni biçim. - biçiminə gətirmək:<br />
uydurmaq. qalıbına qoymaq. 3. qırım. zahir. 4. qılıq. Ģəkil.<br />
214 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
edik. mod. tərz. 5. tas. tası. nəqĢə. 6. qət. (> qədd). ölçü.<br />
- bir quruğun biçimi, duruĢu. bünyə. yapi.- iri yapıli.<br />
biçimində varı. bənzər. çəkən. gedən. sayaq. yolunda. müĢabih.<br />
- sıravarı: bir sırada. bir sıralı.<br />
- çapqınvarı: çapqın olan kimi.<br />
- türkvarı: türkəvarı: türk yolunda.<br />
- xaçvarı: xaça bənzər.<br />
biçimsiz biçiksiz. bəĢiksiz. qatanqur. gobud. yaxıĢıqsız. qılıqsız.<br />
beqiyafə. bol paça. ĢapĢal. çapçal. oransız. çəksiz.<br />
yaxıĢıqsız. uyarsız. tanasübsüz. pasaqlı. çapaçul.<br />
salqım saçaq. uyuĢsuz. uykusuz. yaxĢıqsız. qeyri<br />
mütənasib. küt. qunt. künt. qıssa. qopal. kopal. kupal.<br />
küp kimi. tobaç. qunt. qıssa.<br />
- qıssa, qalın olaraq biçimsiz: topaç. - topaç kiĢi. - topaç<br />
qıra, xiyar. - topaç yapı. - qısa boylu, tıqnaz, topaç olan:<br />
top topuz.<br />
- şişman, biçimsiz, qıssa olan: tumbadız. - tumbadız.<br />
biçimsizlik oransızlıq. çəksizlik. yaxıĢıqsızlıq. yarmaĢsızlıq.<br />
uyarsızlıq. tanasübsüzlük.<br />
biçin biçək. qıt. kəsmə iĢi. zülm. kəsim.- qıt dövrü: biçin çağı.<br />
bıçqı11 təstəre.<br />
215 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
biçqul iti. çalt. yüvrük.<br />
biçmək qırpmaq. qırmaq. kəsmək. qısatmaq. nərsənin əl qolun<br />
yığıb, qırıb kiçitmək. oyan bu yanın kəsmək. - xərclərizi<br />
qırpa qırpa azaldın. - bu kağazın ursalanmıĢ qıraqlarını<br />
qıpdım. - yazın sıcaqlığında qoyunları qırpın. - yeməyin<br />
çoxluğuna baxmayaraq, qırpa qırpa heç bir nə qalmadı.<br />
biçmə biçim. oran. kəsmə. biçilmiĢ. kəsilmiĢ. - sərən biçməsi:<br />
sərəni biçib, uzun döĢəməli ağac.<br />
biçrən > pencər. biçilib yeyilən nərsə.<br />
biçuq bıçuq. yarım. nisf. - bir buçuq: yarım qədər. - bir buçuq<br />
yarım: bir yarım. birə at üstünə yarım.<br />
bıçuq biçuq. yarım. nisf. - bir buçuq: yarım qədər. - bir buçuq<br />
yarım: bir yarım. birə at üstünə yarım.<br />
bidiriğ (< bi + diriğ: darıx. dartıq. tarıq). darıxsız. darqamaz.<br />
tarqamaz. darıxmaz. əsigəməz. əsirgəmən.<br />
əsirgəmiyən.<br />
bığ bax > buğ.<br />
bikəç - bəq bikəç. bək bikəçkə. təkinlərin sanı biçəki.<br />
bikəranəfars < kərənsiz. bikəranfars. (< kərmək). ucsuz bucaqsız.<br />
bikəranfars < kərənsiz. bikəranəfars (< kərmək). ucsuz bucaqsız.<br />
bıkır bıkmıĢ. bezar. usır. usanmıĢ.<br />
216 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bıkmış bıkır. bezar. usır. usanmıĢ.<br />
biqanəgi yabançılıq. özgərçilik.<br />
bıqdıran bıqdırı. usandırıcı. usandıran. usdıran. bezdiri. bezdirən.<br />
bıqdırı bıqdıran. usandırıcı. usandıran. usdıran. bezdiri.<br />
bezdirən.<br />
bıqıq bıxıq. beziq. biziq. təzyiq. sıxlıq. fiĢar.<br />
bıqılmaq bezgilmək. usanılmaq.<br />
bıqındı bıkındı. turğunluq. durğunluq. yorqunluq. utanıĢ. usanıĢ.<br />
- onun bir durğunluğu vardır.<br />
bıqınmaq bıkınmaq. usanmaq. bezginmək. bezikmək. didinmək.<br />
tirtinmək.<br />
biqinmək bikinmək.ağınmaq. dolunmaq. tıxınmaq.<br />
bıqış 1. bıkıntı. bezmə. beziĢ. usanc. 2. tənəffür. nifrət.<br />
bıqışmaq beziĢmək. usanmaq.<br />
bıqıt pıkıt. quyuq. kifir. kəsif. qatıl. qalın. aĢıq.<br />
bıqıtlıq bıkıtlıq. pıkıtlıq. pıxtılıq. quyuqluq. quyuluq. kifirlik.<br />
kəsafət. qatılıq. qalınlıq. aĢıqlıq.<br />
biqitmək bikitmək.ağıtmaq. doldurmaq. tıxmaq.<br />
bıqqınmaq boğumsanmaq. bunğalmaq. bunalmaq. - dumandan<br />
bunaldı.<br />
bıqma sümük.<br />
217 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bıqmaq 1. yağlı yeməkdən bıqmaq. yalqmaq. yağqılmaq.<br />
qanmaq. 2. yalqmaq. yanğılmaq. qanmaq. yağlı<br />
yeməkdən bıqmaq.<br />
bıqmış bıkmış. 1. turğun. durğun. yorqun. utanclı. usanclı.<br />
usanmıĢ. - onun durğunun görməmisən. 2. bezgin. üzgün.<br />
usanmıĢ. mə'yus.<br />
bıqtırmaq keçəl edmək. keçələmək: bezdirmək. bezikdirmək.<br />
boğumsatmaq. bunatmaq. bunğatmaq.- duman bizi<br />
bunaltdı.<br />
bilan belən. bilən. 1. dağ belindən keçən yol. 2. atın boğazına<br />
vurulan gülpəsər.<br />
bildə 1. xəbər. - bildəsiz: xəbəsiz. - bildəli: xəbərdar. -<br />
bildəliklik: xəbərdarlıq. 2. ixtar.<br />
bildək - daşı: imən daşı: niĢan daĢı.<br />
bildələmək ixtar edmək.<br />
bildəşmək bilgiĢmək. tanıĢmaq. danıĢmaq. - bir görüĢdə tanışdıq.<br />
bildik tanıdıq. sınar. bir soydan olan. - heyvan sınarına çəkər.<br />
bildik 1. aĢna. aĢina. aĢnaq. aĢqan. aĢıqan. (< aşılanmış:<br />
bəllənmiĢ). aĢınaq. aĢınqan. tanıdıq. bilinən. mə'ruf.<br />
məarifəli. 2. aqah. mütəlle'.<br />
bildinğ bəlli. tanıĢ. xodi.<br />
218 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bildirçin son yaza yaxın axlanan bir quĢ.<br />
- bildirçin qılavuzi: ərkəyi.<br />
bildiri anğlatı. e'lan.<br />
- bildirçin oti: hinddən gələn bir ağılı ot.<br />
bildirilmək anladılmaq. təfhim edilmək. e'lan edilmək.<br />
bildiriş anlatma. anlatı. e'lam. xəbərdarlıq.<br />
bildir buldur. keçən il.<br />
bildirmə ittila'.<br />
bildirmək bəllətmək. öğrətmək. tanıtdırmaq. tanıtmaq. anlatmaq. -<br />
kəndisin tanımırdım, kimsədə tanıtmadı.<br />
- sanıları cocuğa bəllətdik. - alfabeti uĢaqlara bəllət.<br />
biləgi biləqu. kəsici aracları ititmə ayqıtı. - biləgi çarxı.<br />
- biləgi daşı.<br />
- biləgi qayışı: bərbərlərin ülgücü sürtüb ititən qayıĢı.<br />
- biləgi dəmiri: sallaxın, qəssabın pıçaq ititmək üçün<br />
çəlikdən olan ayqıtı.<br />
biləkcə biləyə taxılan bağ, bənd. güləpçə.<br />
bilək 1. dirsəkdən aĢağı, qol ilə əl arasında olan oynaq bölük.<br />
2. bilgi. bilgəc. 3. bilənmiĢ. kəsgin. sarım. salım. iti.<br />
- biləkləri ağ (at): bukavlı. bokavlı. buxovlı.<br />
- at biləyi: buxaqlıq.<br />
219 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- bilək kimi axmaq: bulaq kimi axmaq. bol axmaq.<br />
- ayaq biləyi.<br />
bilə belə. 1. birlikdə. bərabər. - onun bilə gəldim. 2. hətta.<br />
vəlov. - bir cocuq belə bunu bilir. - ind gəlsə belə karı yoxdu.<br />
bilən belən. bilan. 1. dağ belindən keçən yol. 2. atın boğazına<br />
vurulan gülpəsər. 3. oxumuĢ. yetin. bilgin. alim. kamil.<br />
kəmallı.<br />
bilənmiş bilək. kəsgin. sarım. salım. iti.<br />
bilərək tayaqan. dayaqan. tayın. qəsdən. istərək.<br />
biləyi - biləyi daş: bilöv daĢı. su daĢı. sulama daĢı.<br />
- kiçik, biləyi, əl ursi: sava.<br />
biləzik (< bilək üzüyü). 1. biləyə taxılan halqa, çəmbər. 2.<br />
heyvanların ağzına vurulan halqa. 3. topun qalın<br />
çəmbəri. - ayaq biləziyi: ərəb qadılarının ayaq biləyinə<br />
taxıdıqları çəmbər. xalxal.<br />
- biləzik daşı: quyunun ağzına qoyulan, ortası dəlik daĢ.<br />
daĢdan quyu halqası.<br />
bilgə 1. bilgin. bilgili. alim. 2. qulağı dəlik. aqah. zirəng.<br />
bilgəc 1. bilək. bilgi. 2. bilgin. alim.<br />
bilgəmək bəlləmək. bəlgəmək. yerləmək. niĢanlamaq.<br />
220 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bilgi bilmə. bilgu. bilək. bilgəc. bilmə. ilim. elm. mə'rifət. viquf.<br />
Ulum. biliĢ. bilim. elm. tuyum. duyum. tuyğu. duyğu.<br />
aqahi. mə'lumat. - duyğusı çox kiĢi.<br />
bilgic bilgi taslayan. alimlik satan. alimklik savında olan.<br />
bilgiclik bilgin, alim qılığı daĢıyan kimsə.<br />
bilgili bilgə. bilgin. alim. tuyar. duyar. tuyqulu. duyğulu.<br />
bilgilik niĢan. əlamət.<br />
tuyumlu. duyumlu. mə'lumatlı. - duyğulı kiĢi.<br />
bilgin bilgə. bilgili. alim. bilgəc. alim.<br />
bilgir yetik. müttəle'.<br />
bilgisiz dərksiz. tuyqusuz. duyğusuz. tuyumsuz. duyumsuz.<br />
mə'lumatsız. xəbərsiz. - duyğusuz baĢ, ayaqla, əl ilə<br />
güdaza gedər. - duyğusuz baĢ ucalsada, göydə qalmaz.<br />
bilgişmək bildəĢmək. tanıĢmaq. danıĢmaq. - bir görüĢdə tanışdıq.<br />
bilik əğl. - sağ bilik bilin. - bilik (hikmət. mə’rifət. ağıl) öğrənin. -<br />
sivir ağıl: ağlı dar.<br />
biliksiz - iş biliksiz: görgüsüz. dənəmsiz. təcrübsiz. alıĢmamıĢ. toy.<br />
əcəmi.<br />
biliq - yarım bilikli: yonğa. savadsız. - dəmir yonğası: dəmir<br />
talaĢının irisi.<br />
221 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bilim ağartı. mə'rifət. ağartu. tanu. maarif. elm. bilmə. biliĢ.<br />
bilgi. Ulum.<br />
bilinmədik bilinmiyən. tanılmayan. namə'lum. məchul.<br />
bilinmək tanılmaq.<br />
bilinməz bilmədik. na mə'lum.<br />
bilinmiyən bilmədik. - bilmədikmi öğrənmək istirəm.<br />
bilir bulur. bəlir. məĢhur. - iş bilir: kar aĢna.<br />
bilirsiz bulursuz. bəlirsiz. məcvhul. bəlirsiz.<br />
biliş 1. bilmə. bilgi. bilim. elm. anlayıĢ. ürfan. mə'rifət.<br />
mə'lumat. hünər. 2. ittilaat. tanıq.<br />
bilişmək tanıĢmaq. birbirin bilmək, öğrənmək. - kim olduğumuzu<br />
birbirimizə soraraq biliĢdik.<br />
bilkəs bilqeys. ağıllı. əkəç.<br />
bilqeys bilkəs. ağıllı. əkəç.<br />
bilqi bilgi. bacarıq. ada. adaq. (< edmək).<br />
- bilgivi işə salsan, yaşamda yer tutarsan: iĢə yaramaq.<br />
yer tutmaq.<br />
bilqin bilgin. bilən. oxumuĢ. yetin. alim. kamil. kəmallı.<br />
bilqisər12 ittilaat. kaqebe.<br />
bilqişmək bilgiĢmək.qoxuĢmaq. iyləĢmək. dilləĢmək. tanıĢmaq.<br />
222 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bilqsək qadının göğüsü ilə boynu arasında boyunbağ taqılan<br />
yeri.<br />
bilqu bilgi. bilmə. ilim. elm. mə'rifət. viquf.<br />
bilmə bilgu. bilgi. biliĢ. bilim. elm. anlayıĢ. ürfan. mə'rifət.<br />
mə'lumat. hünər. ilim. elm. mə'rifət. viquf.<br />
bilməcə yanıltmaca. müəmma.<br />
bilmədik 1. bilməyən. - bunu bilmədik kimsə qalmadı. 2. bilinmiyən.<br />
bilinmədik. tanılmayan. namə'lum. məchul. bilinməz. na<br />
mə'lum. - bilmədikmi öğrənmək istirəm. 3. bilməzlik.<br />
bilməyiĢ. cəhl.<br />
bilmək - su kim bilmək: içdən, yanlıĢsız bilmək.<br />
- birbirin bilmək, öğrənmək: biliĢmək. tanıĢmaq. - kim<br />
olduğumuzu birbirimizə soraraq biliĢdik.<br />
- elə bil ki: sanki. tut ki. fərz ed ki. fərzən. - sanki yedim.<br />
bilməksizin korlama. bilmiyərək.<br />
bilməməz - bilməməzlikdən gəlmək: omuz qaldırmaq: omuz atmaq.<br />
çiyin atmaq. çiyin çəkmək. təcahül edmək.<br />
bilməyən bilmədik. - bunu bilmədik kimsə qalmadı.<br />
bilməyiş bilməzlik. bilmədik. cəhl.<br />
223 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bilməz cahil. qanmaz.<br />
- iş bilməz: bacarıqsız. qafil.<br />
- iş bilməz: qalac. avara. gic. kal.<br />
bilməzlik bilmədik. bilməyiĢ. cəhl.<br />
bilməzsilik təcahül.<br />
bilmiyərək bilməksizin. korlama.<br />
bilmünasibət ardaradan. dolaysiylə. dalsıcan.<br />
bilöv - bilöv daĢı: biləyi daĢ. su daĢı. sulama daĢı.<br />
bilur kəsmə sırça: tökmə sırça.<br />
bına bınğa. bunğa. buna.<br />
bınar bınğar. bunğar.<br />
binar binğar. pinar. bunğar. bunar. yerdən çıxan su. suyun<br />
binbaşı alçı.<br />
çıxdığı yer. mənbə'. - pinar başı: sərçeĢmə.<br />
binək minək.səvari. - binək daşı: minək daĢı: pilləkan, qapı<br />
yanlarında, heyvana minmədə basamaq yerini tutmaq üzrə<br />
qoyulmuĢ daĢ.<br />
bingişmaq mingişmaq. birbirinə minmək. irticam edmək.<br />
bınğa bına. bunğa. buna.<br />
bınğar bınar. bunğar.<br />
224 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
binğar binar. pinar. bunğar. bunar. bunğar. bunar. yerdən çıxan<br />
su. suyun çıxdığı yer. mənbə'. - pinar başı: sərçeĢmə.<br />
bınğıldaq əngək. yafuq. cocuq təpisinin yumĢaq yeri.<br />
bınğıldamaq yavaĢca titrəmək.<br />
binici minici. sürücü. sürən. səvar.<br />
binicilik minicilik. sürücülük çıxarı, farasatı.<br />
biniş miniĢ. rəsmi paltar. vəkillərin, alimlərin çıxıĢda gedikləri<br />
paltar.<br />
binmək minmək. bir üz, hal, qılığ, surət almaq. bir yol tapmaq. -<br />
iĢ inada mindi.<br />
- dalına minmək: zorlamaq. alt edmək. müsəllət olmaq.<br />
- küplərə minmək: çox qızmaq.<br />
bırakmaq bırakmaq. daĢlamaq. dıĢlamaq. taĢlamaq.<br />
bıraq barat. bir yazılı kağız bir paranın almaq yaxud vermək<br />
həqqini baĢqa birinə verir.<br />
bıraqıntı bırağındı. 1. limanı qorumaq üçün dənizin qıyılarına<br />
buraxılan, atılan daĢlar, qayalar. 2. bir yana buraxılan,<br />
yanlanan nərsələr. tərk olunmuĢ nərsə. 3. yaramaz<br />
nərsə. artıqlama.<br />
bıraqmaq 1. atmaq. - postaya nə bıraqmalıyıq. 2. boĢamaq. -<br />
qadınıvı bıraq. 3. tərk edmək. - bu odanı bıraq. - siqarı<br />
225 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yarından bıraqmalısın. 4. qomaq. ötürmək. vermək. vəz'<br />
edmək. - bunu hara bırakım. - qanun bırakdılar. - onu mənə<br />
bırak. - paranı banga bırak. 5. tutmaq. qomaq. qoymaq.<br />
bulundurmaq.- məni ac qoydular.<br />
bıranqar ordunun sağ qolu. (ordunun sol qoluna cuvanqar).<br />
birbirə bərabər. musavi<br />
birbirələmək bərabərləmək. musavilətmək. təsviyə edmək.<br />
birbirəlik bərəbərlik. 1. təsavi. musavat. 2. müvazinə. maadilə.<br />
birbirəşmək bərabərləĢmək. dəngləĢmək.<br />
bircik yalnız bir. dənəcik.<br />
birdə - ikidə birdə: ikidə bir: bərk sıx. hər vax.<br />
birdən 1. anqsız. ansızın. qəflətən. apansız. yadda olmayırkən.<br />
bəğtətən. apansız. avansız. ansız. ansızın. patadaq.<br />
patadan. ansızın. xafa xafdan. soxur. soxru. soxulub.<br />
imtili. düĢünmədən.- patadan, patadaq bir qonaq gəldi. -<br />
patadan iĢgillər çıxdı. - bir kərədə, birdən tutulacaq tutar,<br />
ölçü, miqdar: tutam. - bir tutam ot. - bir tutam duz. 2.<br />
topdan. birlikdə. cümlətən. məcmuə'n.<br />
birə pirvə. abco. arpa suyu.<br />
birikdirmək toplamaq. zəxirə edmək. - bunlar nədir belə toplusun. -<br />
çox toplayan, bükünə (poxuna) düĢər.<br />
226 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
birikiş birikmə. toplanıĢ. toplanma. yığılma. ictima.<br />
birikmə birikiĢ. toplanıĢ. toplanma. yığılma. ictima.<br />
birikmiş birkəfars < birikə. yığılmıĢ. yığılı. toplanmıĢ.<br />
bırıq qoxmuĢ. barıq.<br />
birilmə birləĢmə. ittihad. - bu iki nə birilməz.<br />
birinc qurunc6. qırınıc. düyü.<br />
birinci - ən birinci: baĢlıca. xas. əhəmm.<br />
birkəfars < birikə: birikmiĢ. yığılmıĢ.<br />
birkinti kümə. kuma. yığıntı. tüdə. - ot kuma kuma yığmaq. - bir<br />
kuma buğda.<br />
bir 1. dəğoĢsiz. fərqsiz. - həp bir. - ikisi birdir. - birsiz:<br />
dəğiĢik. 2. nəfyi fe'linən iĢlənəndə "heç, əsla, əslən"<br />
anlamı daĢır. - bir türlüdə olmadı. - bir yol yoxdu. - bir<br />
yolda olsun gəlmədi. 3. vurqulama simgəsi.<br />
- bir az öncə: dəmin. elə indi.<br />
- bir vurmaq vurdu ki gəl görəsən.<br />
- bir yemək yedik ki.<br />
- bir takım: bir para. bir bölük. bir qism. bir zümrə. bir sinif.<br />
sınıb. bə'zi. bir miqdar.<br />
- bax bir!: yaxci. bax bir!. bax bəri. görəlim!.<br />
- bir çox: xeyləm. artıqınca.<br />
227 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- bir gediĢ geddi ki.<br />
- ikidə bir: ikidə birdə: bərk sıx. hər vax.<br />
- hamımız birik: həp bir qoyun aĢığıyız.<br />
- bir çağlar. biri varıdı biri yoxudu.<br />
- bir az: azacıq. bir kərə: yalnız bir kərə.<br />
- bir az gözlə.<br />
- bir uğurdan: həp birdən. birdən. dəfətən.<br />
- bir kaç: bir neçə.<br />
- bir iki: az olurkən, bəlirsiz sayını göstərir.<br />
- bir iki quĢ vurdular.<br />
- bir iki kərə gəldim. ikidə birdə: pək sıx. çoxluğu göstərir.<br />
- ikidə birdə nə gəlib gedirsən.<br />
- bir kərə borc aldıq, ikidə birdə istəyir.<br />
- bir bir: dənər dənər. dənə dənə. dana dana: olmasın iĢləri<br />
bir bir üzümə çırpdı.<br />
- birbirini. birbirlərini. birbirinə: ortaqlığı, qarĢı qaĢılı,<br />
mübadiləti, müĢarikəti göstərir.<br />
- bir daha: arta. bir kərə daha. təkərləmə. təkrarən. birbirini<br />
söydülər. birinbirin gördülər.<br />
- birbirinin iĢin görürlər.<br />
- biribiri üstünə: bir sayaraq, hesab edərək. bahalı ucuzlu,<br />
xırdalı böyüklü. ələssəviyyə.<br />
- birbiri üstünə neçə salırsız.<br />
228 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- birəbir: çox doğru, uyqun. ən uyqun. elə özü. tuĢ. töĢ. - bu<br />
dərman sizin xəstəliyizə birəbir gəlir.<br />
- birəbir: bərabər. birlikdə. elə bir yerdə. elə birdən.<br />
- bir bardaq suyu birəbir içdi.<br />
- birdə: həm ki. buda varki. daxi.<br />
- birdəki sizə nə dəxli var.<br />
- birdə mənə nə.<br />
- birdə siz ona deməməliydiz.<br />
- birdə sənə nə.<br />
- bir zaman: çağilə. vaxtilə.<br />
- günün birində: bir gün. vaxti ilə.<br />
- bir kərə: bir dəfə. hələ.<br />
- bir kər ver: hələ ver.<br />
- birlə: kimi. anidə. məni görən birdə qalxıb qaçdı.<br />
- verən birlə aldı: verən kimi aldı.<br />
- birlə: arxalı. vasitəsi ilə: nə birlə bunu yapacaqsın. nə birlə<br />
gəldin.<br />
- neçə bir: 1. nə qədər. havağacan. 2. bir çağlar.<br />
- neçə bir orda qaldım. - biri: birisi: bir kimsə.<br />
- biri sizi istəyir.<br />
bırqaq burraq. burqaq. bırraq. qıvraq. iti. yeyin.<br />
birqinmək birkinmək. irinqləmək. irinğləmək. irginmək. yığlınmaq.<br />
229 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
birqişmək birkişmək. kitməkləĢmək. kitəĢmək. kitləĢmək.<br />
kilitləĢmək. bağlaĢmaq.<br />
birqitmək birkitmək. birlikdə göndərmək. yoldaĢtmaq. qoĢmaq.<br />
tərfiq, həmrah edmək. - yollar qorxuludu, karvana neçə<br />
yaraqlı qoşun.<br />
birləmək topuqlamaq. ayaqlamaq. yarıqlamaq. bərabərləmək.<br />
müsaviləmək. tarazlamaq.<br />
birləşmə birilmə. ittihad. - bu iki nə birilməz.<br />
birləşmək qoĢuĢmaq. yığıĢmaq. qoĢdaĢmaq. qoĢlaĢmaq.<br />
qoĢuqlanmaq.<br />
birlik əmlik. himlik.<br />
birlikdə bilə. belə. bərabər. topdan. birdən. cümlətən.<br />
məcmuə'n.<br />
- həp birlikdə. takımca. takımınca. heyəti ilə. kamilən. həpisi.<br />
təmamən. olduğu kimi. məcmuən.<br />
- onun bilə gəldim.<br />
birliqdə birlikdə. bir arada: cəmiən.<br />
bırraq burraq. burqaq. bırqaq. qıvraq. iti. yeyin.<br />
birsiz dəğiĢik.<br />
bısrıq 1. basrıq. 2. cansız. utancaq.<br />
230 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bit - qasıq biti: ətə yapıĢan bir kənə çeĢiti. qırq ayaq.<br />
- təxdə biti: təxdə qurus.<br />
- kiçik bit: yavĢaq. sirkədən yeni çıxmıĢ bit.<br />
- sözün biti: sözün kökü. söztözü. etimoloji. sözdaban.<br />
daban söz.<br />
- bit oti: bit dərmanı.<br />
- taxda biti: taxdalar arasında yaĢıyan pis qoxulu böcək.<br />
- qulağ biti: qulağa girən. qulağa qaçan, quyruğu çatallı bir<br />
böcək.<br />
- kağız biti: kağızları yeyib dələn gögə, cüvə.<br />
- çiçək biti.<br />
- bit bazarı: əsgi üsgü satılan çarĢı.<br />
- bit yenigi: gizli pas, eyb.<br />
bitə ĢaĢa. heyran. mat. - söylədiyi sözə bitə qaldım.<br />
bitək bitik. səbt.<br />
bitgi - bitgi adlarından: dəvə dabanı.<br />
bitgin - ölqün bitgin: qırqın tökkün. halsız malsız.<br />
bitgin bitmiş. 1. xərab. 2. taqəti qalmamıĢ.<br />
biti yazı. kitabət. təhrir.<br />
bitikçi yazıçı. münĢi. katib.<br />
bitikçisi - xan sarayının, ağalığın baş bitikçisi: bəylikçi: bəqlikçi.<br />
231 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bitik 1. bitmiĢ. xərab. fəna. bəbad. 2. yazıq. namə. məktub. 3.<br />
bitək. səbt.<br />
bitirən qısa kəsən. qıtan. qıran. qurtaran.- sıtma qıran.<br />
bitirik bitirmə. tamamlama.<br />
bitirilmək sona ərdirilmək. məv, həlak edilmək.<br />
bitirim 1. bitirmə. əkməl. tamam. 2. son. axər. əncam. 3. bitirmə.<br />
əkməl. tamam.<br />
bitirmək < butdırmaq. 1. cücərtmək. 2. isbatlamaq. 3. aĢırtmaq.<br />
aĢırmaq. arxalamaq. artlamaq.<br />
bitirmə 1. bitirim. əkməl. tamam. 2. götüri. kəsmə. məqtu'. 3.<br />
bitirik. tamamlama.<br />
bitiş 1. əkin. məzru. toxun. ulaĢ. vəsl. ittisal. 1. yetiĢ. böyüĢ.<br />
nəmov.<br />
bitişdirmə qovuĢdurma. ilsaq.<br />
bitişdirmək toxunacaq qədər yaxınlaĢdırmaq. qavuĢturmaq.<br />
yanaĢdırmaq. müttəsil edmək. - iki masanı bitişdirib bir<br />
üzün masa qurduq.<br />
bitişik yanaĢıq. müttəsil.: tutaĢ. yaxın. yan yana. müttəsil.<br />
toxunacaq qədər yaxın. qavĢaq. qovĢaq. yanĢaq.<br />
müttəsil. peyvəsdə. - bir birinə yaxın, bitiĢik: sıq. sıx. sığ. -<br />
yan yana oturmaq. - evlərimiz yan yanadır.<br />
232 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bitişiklik arasızlıq. sıqlıq. fasiləsizlik. darlıq. qavuĢ. ulaĢ. bitiĢmə.<br />
ittisal. - ağacların sıqlığı, görməyə qoymur. - sıqlığ orman. -<br />
bizim məhəllə çox sıqlıqdır: evlər bir biri üstünə çıxır.<br />
bitişmə 1. qavuĢ. ulaĢ. bitiĢiklik. ittisal. 2. vəslət.<br />
bitişmək toxunacaq qədər yaxınlaĢmaq. qavuĢmaq. yanaĢmaq.<br />
müttəsil olmaq. - iki masanı bitişdirib bir üzün masa<br />
qurduq.<br />
bitqiş ulaĢdırı. dalbadal. müttəsilən. peyvəsdə.<br />
bitlənmək kəndi bitlərini arıtlanıb qırmaq. - günəĢdə oturub<br />
bitlənmək.<br />
bitləşmək - qaqaları, dimdikləri ilə, bitləşmək: tumuĢmq. birbirinin<br />
bitlərin ayıqlamaq. - toyuqlar tumuşub dururlardı.<br />
bitmək 1. ĢaĢıb qalmaq. - söylədiyi sözə bitə qaldım. - eĢiddim<br />
bittim. 2. vurulmaq. - bu ata bitdim. 3. yazmaq. 4.<br />
savmaq. qutarmaq. - yaĢ yemiĢ çağı çoxdan savıbdi. -<br />
satub savmaq: büsbütün satmaq, nərsə buraqmamaq. 5.<br />
qırılmaq. geçilmək. qurtulmaq. qət' olunmaq. - yolun<br />
ağırı geçildi. 6. tamam olmaq. tolmaq. dolmaq. - hesab<br />
dolmaq. - onu iĢi doldu: mə'muriyyəti qurtuldu. - onun çağı<br />
doldu. - saqqalı bitmək: əsgimək. sürüncəmədə qalmaq.<br />
233 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bitməz sonsuz. tükənməz. əbədi. arılmaycığa. arılmaz. azalmaz.<br />
tükənməz. sonsuz. - arılmaz kəsəl. arılmaz ağrıya düĢdük.<br />
bitmiş bitgin. 1. xərab. 2. taqəti qalmamıĢ. 3. bitik. xərab. fəna.<br />
bərbad.<br />
bıtraq pıtraq. butraq. bərk sıx bitmiĢ.<br />
- bıtraq otu: dəmir tikən.<br />
- dəmir bıtraq: dəmir batraq: üç bucaqlı dəmir tikən ki<br />
keçmiĢdə düĢman ayaqlarına batmaq üzrə yol üstündə<br />
buraxılırdı.<br />
- quzi bıtraq: bir göy adı.<br />
- bıtraq kimi qaynamaq: çox qalabalığ olmaq.<br />
- bıtraq kimi: dallarında bərk çox yemiĢ olması.<br />
bıtraqlı pıtraqlı. butraqlı. dallı budaqlı.<br />
bitşik yapĢıq. qovĢaq.<br />
bıyıq bax > buğ.<br />
biz göndər. ögəndirə. - biz çuvala sığmaz: saxlanılır, gizlənilir<br />
nərsə deyil.<br />
bizəcə küzə. - bizəcəni doldur gətir.<br />
biziq beziq. bıqıq. bıxıq. təzyiq. sıxlıq. fiĢar.<br />
bizimkisi durumumuz. iĢ gücümüz. - bizimkisi çöndü.<br />
bizqar bizraq. mızraq. qarğı. qazğı. neyzə.<br />
234 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bızlamaq bozağılamaq. bizovlamaq.<br />
bizovlamaq bızlamaq. bozağılamaq.<br />
bizraq bizqar. mızraq. qarğı. qazğı. neyzə.<br />
boduq dəvə balası.<br />
bodur bükdür. qalın, yoğun, alçaq, qıssa, güdə olan. ĢiĢman.<br />
qanbut.<br />
boğz boğz < büqz. ürək qaralıq. öykə.<br />
boqa boq'əərəb. bağa. (< boq. baq). 1. qətə. tikə. 2. ölkə.<br />
məmləkət. - hançı boğadansız.<br />
boqaca boğaca. puça. bir çeĢit böyrək.<br />
boqağı boğağı. boqağı. buqağı. köstək. bənd. bəd. zəncir. qeyd.<br />
- bukağı vurmaq: zəncirləmək.<br />
boqağılıq bukağılıq. atın ard ayağının buxov vurulan bilək bölümü.<br />
boqaqılamaq bukağılamaq. bukağı vurmaq: zəncirləmək.<br />
boqaq boğaq. boğaz xəstəliyi.<br />
boqal boğal. boqğal. boqal. buqğal. buğal. boynu qısıq, qıssa,<br />
ağzı geniĢ sürəği (> sürahi) içgi qabı.<br />
boqal boğal. boqğal. buqğal. buğal. boynu qısıq, qıssa, ağzı<br />
boqam hər türlü boya.<br />
geniĢ sürəği (> sürahi) içgi qabı.<br />
235 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
boqan - qurd boğan: bir göy adı.<br />
- it boğan: acı çiqdəm.<br />
boqası boğası. astar. astarlıq bez.<br />
boqavlı bokavlı. bukavlı. buxovlı. biləkləri ağ (at).<br />
boqaz boğaz. 1. hər nəyin dar, darıq, boğuq yeri. - ĢüĢənin<br />
boğazı. 2. iki dağ arasında dar keçid. darband. dərbənd.<br />
2. çay ağzı. mənsəb. 3. yemək. yiyəcək. 4. ağız. arğıd.<br />
arğıdal. arğadal. dağ beli. keçid. geçid. yarıq. gədik.<br />
dərbəd. nərsənin geçiləcək yeri.- dağ geçidi. 5. təknə.<br />
təngə.<br />
- boğaz olmaq: boğazdan xəstələnmək.<br />
- boğaz xəstəliyi: boğaq.<br />
- sıqı boğaz. dar boğaz.<br />
- birinin boğazından çıxarmaq: birinin sırtındn çıxarmaq:<br />
birini qusdurmaq. güclüyüb, zorlayıb almaq.<br />
- boğazın hava borusundan çıxan səsin yeri: qırtlaq -<br />
qırtlağına basdı. - qırtlağıma qaçdı. - qırtlağını sıxdı.<br />
- boş boğaz. toyuq ayağı yemiş.<br />
- sıq boğaz edmək: birini darda qoyub, istədiyin etditmək.<br />
- iki yanı uçurumlu, qorxunc boğaz, dərbəd: dəmir qapı.<br />
- boşboğaz: ağzı yayvan. ağzı açıq. sarsaq. ağzı gəvĢək.<br />
236 http://WWW.TURUZ.COM<br />
gəvəzə.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
boqazkəsən qala.<br />
- kor boğazlıq: oburluğ. qarımpalıq.<br />
- boş boğaz: sarsaq.<br />
- boğaz boğaza gəlmək: dalaĢmaq.<br />
- boğazdan keçməmək: boğazı tıxanıb yiyəməmək<br />
- sıq boğaz edmək: qısdırıb zorlamaq.<br />
- boğaza durmaq: utamamaq. yaramamaq. - boğazda<br />
oluşan öldürücü şiş: quĢ palazı.<br />
boqazlayan boğazlayan. bataqçı yeri. bataqxana.<br />
boqazlıq boğazlıq. kürkdən boğaz sarığı.<br />
boqcalamaq boğcalamaq. buxcalamaq. torlamaq. dövrləmək.<br />
dövrələmək. dövürləmək. toplamaq. devĢirmək.<br />
paketləmək.<br />
boq'əərəb boqa. bağa. (< boq. baq). 1. qətə. tikə. 2. ölkə. məmləkət.<br />
- hançı boğadansız.<br />
boqğal boğal. boqal. buqğal. buğal. boynu qısıq, qıssa, ağzı<br />
geniĢ sürəği (> sürahi) içgi qabı.<br />
boqırtlaq boğırtlaq. qırtlaq ağzı. həncərə.<br />
- boğırtlaq quşı: bir çeĢit çil quĢu.<br />
boqışmaq boğışmaq. heyvanlar kimi birbirinin boğazına sarıĢıb<br />
gürəĢmək, oynaĢmaq. çəkiĢmək.<br />
237 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
boq buq. bük. pox. 1. pislik. nəcis. mürdar. 2. zərər. pis bir<br />
iĢin sonucu. - buda sizin poxuz. - sən öz poxuvu yığıĢdır<br />
hələ.<br />
- tavşan boqi ( poxu): nə yazığı ( zərəri) nədə asısı (<br />
faydası) toxunan kişi.<br />
boqlıca - boqlıca bülbül: bir çeĢit kəsgin ötüĢlü quĢ.<br />
boqlıqan boğlıqan. boğlıman. (> buqələmunfars). hunduĢqa,<br />
həĢtərxan deyilən, boyalı quĢ.<br />
boqlıman boğlıman. boğlıqan. (> buqələmunfars). hunduĢqa,<br />
həĢtərxan deyilən, boyalı quĢ.<br />
boqmaca boğmaca. boğazı tıxar kimi bərk ösgürük. - boğmaca<br />
ösgürügi.<br />
boqma boğma. təzyiq. - boğma boğma: boğuq boğuq: kəsik kəsik.<br />
qırıq qırıq.<br />
boqmaq boğmaq. 1. təzyiq edmək. 2. daldırmaq. qərq edmək. -<br />
onu dənizə boğdular. - borca boğdular. 3. qarıĢdırmaq.<br />
bəlli olmayacaq yolda bir nəyi baĢqa bir nəyə qatmaq. -<br />
hirsləndi sövüĢə boğdu. 4. boğum. məfsəl. uqdə. -<br />
boğma gəmikləri: məfasil.<br />
- dilə boğmaq: laqırdı yapmaq.<br />
238 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- bir qaşıq südə boğmaq: çoxlu kin qıyın, hinc göstərmək. -<br />
onu tapsa bir qaĢıq südə bğacaq.<br />
boqmaqlı boğmaqlı. 1. boğumlı. bəndli. məfsəlli. 2. tuyğara bənzər<br />
gözəl ötüĢlü bir quĢ.<br />
boqmuq boğmuq. boyunluq. gərdənlik. qulladə. boyunbağ.<br />
boquq boğuq. 1. qaranlıqca. qapanıq. turğun. durğun. tutqun.<br />
tıxanmıĢ. ruhsuz. təpiĢsiz. hərəkətsiz. sakin. rakid.<br />
darsuq. tartsuq. sıqıq. qısıq. bol olmayan. boğunaq.<br />
kəsik. aralı. aralıqlı. (# sağınaq). 2. öfgə. xəfəlik.<br />
xəfələnmə. 3. əkmir. tünd. əsmir. - boğuq boğuq: boğma<br />
boğma: kəsik kəsik. qırıq qırıq. - qısıq boğaz. - oyluğun<br />
(budun) yuxarısında qatlaq yerləri. - cocuğun qısıqları<br />
piĢmiĢ. - durğun su. - durğun hava. alıĢ veriĢin turğunu.<br />
havanın tutqunu.<br />
- qapanıq boya. - qapanıq iĢtah.<br />
boquqluq boğuqluq. 1. xırıldı. sıqıqlıq. qısıqlıq. - boğazın qısıqlığı.<br />
boqul bürcək. dənə.<br />
2. turğunluq. durğunluq. rikudət. - havanın tutqunluğu.<br />
boqulma boğulma. boğuntı. ixtinaq.<br />
boqulmaq boğulmaq. boğaz tıxanmaq (sıxılmaq, su yaxud baĢqa<br />
nərsə ilə). qərq olmaq.<br />
239 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- bu dar otaqda boğulacağız: zorla nəfəs almaq.<br />
- yalnızlıqdan boğulduq. - çox sıxılmaq.<br />
boqulmaq boğulmaq. bunalmaq. sıxılmaq.<br />
boqum boğum. boğun. 1. iki boğum arasında olan gəmik, qəmiĢ<br />
bölümi. - bir boğum qələm. - qamıĢları boğum boğum<br />
kəsmək. 2. boğmağı. bənd. fəsilə. - ovı boğun boğun<br />
kəsmək: boğmaq yerlərindən kəsmək. 2. buğ, buxar, tüstü<br />
duman çəkməyə, damda, tağda, tavanda qoyulan dəlik.<br />
- evin boğunun gen götürmüĢlər. 3. boğmaq. məfsəl. -<br />
boğma gəmikləri: məfasil.<br />
boqumlı boğumlı. 1. boğmaqlı. bəndli. məfsəlli. 2. boynunda<br />
halqa biçimində boyası olan. - boğumlı qumrı. - boğumlı<br />
göyərçin.<br />
boqumsanmaq boğumsanmaq. bıqqınmaq. bunğalmaq. bunalmaq. -<br />
dumandan bunaldı.<br />
boqumsatmaq boğumsatmaq. bunatmaq. bunğatmaq. bıqtırtmaq. -<br />
duman bizi bunaltdı.<br />
boqunaq boğunaq. boğuq. kəsik. aralı. aralıqlı. (# sağınaq).<br />
boquncuq boğuncuq.təcmi. buncuq. muncuq. yumuc. yumquc.<br />
boqun boğum. buğun. 1. boğmağı. bənd. fəsilə. - ovı boğun<br />
boğun kəsmək: boğmaq yerlərindən kəsmək. 2. buğ,<br />
240 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
buxar, tüstü duman çəkməyə, damda, tağda, tavanda<br />
qoyulan dəlik. - evin boğunun gen götürmüĢlər. 3. oynaq<br />
yer. məfsəl.<br />
boquntı boğuntı. boğulma. ixtinaq. sıxılma. iztirab.<br />
boqursımaq boğursımaq. 1. (ərkək dəvə) qızmaq. köpürmək. 2. (diĢi<br />
dəvə) buğra istəmək. qızmaq.<br />
boquşmaq boğuşmaq. bir birin boğmaq. itiĢib boğuĢa qavqalaĢmaq.<br />
talaĢmaq. dalaĢmaq. boğuĢub ısırıĢmaq. - köpəklər<br />
dalaşırlar.<br />
boqz boğz. kin. qıyın. nifrət.<br />
boqzamaq boğzamaq. kinlənmək. qıyınmaq. nifrət bəsləmək.<br />
bol gen. gən. geniĢ. gengiĢ. vəsi'. açıq. yavan. yayvan.<br />
yayılmıĢ. münbəsit. gür. kür. gur. zor. barvan. baravan.<br />
fəravan. məbzul. az olmayan. sıq. sıx. sığ. kəsirülviqu'.<br />
tolu. dolu. çox. kəsir. mübah. sapıq. səfeh. axmaq.<br />
qanmaz.<br />
- gür su.<br />
- bol bol almaq: avuclamaq.<br />
- bol olmayan: darsuq. tartsuq. boğuq. - qısıq boğaz.<br />
- çox bol: bulut kimi.<br />
- bol ara: bol, gen meydan.<br />
241 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- bol tutmaq: əsirgəmiyərək davranmaq.<br />
- bol kisədən: zəlifə kisindən.<br />
- sözi bol: gəvəzə.<br />
- bol doğramaq: 1. geninə xərcləmək, israf edmək. 2.<br />
bolunaa söz vermək.<br />
- bol paça: biçimsiz. ĢapĢal.<br />
- bu ölkədə fıırtınalar sıqdır.<br />
- bol doğramaq: yalançı sözlərlə aldatmaq. ĢiĢirdib<br />
yoluzdurmaq.<br />
- artırılan sözün bolluğun göstərir. varan9. - pulvaran: pullu.<br />
- yervaran: yerili.<br />
- bol olan: bolma. bolam.<br />
bola bolaq. bolluq. boluq. 1. feyz. 2. bərəkət.<br />
bolağ boluğ. olağ. oluğ. 1. hal. durum. əhval. 2. abü hava. 2.<br />
dağ Ģalvarı. qıçı (yançaqı, göt bölümü) çox gen, bol, çoxlu<br />
qırmaları olub, bacağa (baldıra) doğru enənərkən sıx olub,<br />
daralan tuman, Ģalvar: potur. (kürd Ģalvarıda bu<br />
çeĢitdəndir).- potur geyinmək. - dağ şalvarlı: poturlı.<br />
bolağan açıq. yalluz. yelpənək. cıf. əclaf.<br />
bolaq bola. bolluq. boluq. 1. feyz. 2. bərəkət.<br />
bolalmaq bollanmaq. gengəĢmək.<br />
bolam bolma. bol olan. - bolma para. - bolma saqal.<br />
242 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bolat bulat. tədarük. amadəlik. hazırlıq.<br />
bolatmaq bulatmaq. tədarük görmək. amadə edmək. hazırlamaq.<br />
boldıq buldıq. 1. bulnur. bulunur. hazir. movcud. 2. bulunmuĢ.<br />
cari. mə'muli beh.<br />
boldurmaq buldurmaq. aratdırmaq. axtartmaq. araĢtırtmaq. - itənləri<br />
buldurun.<br />
bolğam 1. bolluqla olan nərsə. - bu il yemiĢ ürünü bolqamdır. 2.<br />
müfrit. ifratçı.<br />
bolıca qoquna, madam kimi, cüvüt qadınlarına verilən ad.<br />
bolış yol. tərz. səbk.<br />
bolqun bolğun (b . ) olğun. yetgin. kamil.<br />
bollanmaq bolalmaq. gengəĢmək. bərəkətli olmaq.genlənmək.<br />
bollu bərəkətli.<br />
ənnilənmək. enlənmək.<br />
bolluq bola. bolaq. 1. feyz. 2.bərəkət. enlilik. genlik. islik.<br />
varavanlıq. avadanlıq. abadanlıq. yavanlıq. yayvanlıq.<br />
geniĢlik. açıqlıq. inbisat. (# qıt. qıqıt > qəht).<br />
bolma bolam. bol olan. - bolma para. - bolma saqal.<br />
boluq 1. bolluq. bola. bolaq. 2. feyz. 3. bərəkət. 4. bolağ. olağ.<br />
oluğ. 5. hal. durum. əhval. 6. abü hava.<br />
bolun 1. bəndə. qul. - tanrı bolunu. 2. qoyu. qərar. verilmiĢ söz.<br />
243 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bolunmaq olunmaq. varlanmaq. barlanmaq. mövcud olmaq.<br />
boluş qılmaq sözlə yardım edmək.<br />
boluşmaq buluĢmaq. oluĢmaq. 1. bir bulda, bolda, olda tapıĢmaq.<br />
birbirini bulmaq. bir araya gəlmək. görüĢmək. mulaqat<br />
edmək. - o ilə buluşmaq olmadı: onun ilə görüĢmək<br />
mümkün olmadı. 2. rastlaĢmaq. təsadüf edmək. - harda<br />
buluşsada, türk türkə qardaĢdır. 3. bir araya gəlmək.<br />
yığıĢmaq. ( # bölüşmək: ayrılmaq).<br />
bolvar bulvar. bol, gen olan sokaq.<br />
bombar basdıq. heyvanın qalın bağısağı ki doldurulub sucuq<br />
yapılır.<br />
bon bonğ. avanaq. ĢaĢıq. ĢaĢqın. axmaq. abdal.<br />
boncuq buncuq. mıncıq. (böcək qabuğu). gözlük. göz dəğməsin<br />
diyə cocuğların taxlarına (börkləinə), qollarına taxılan<br />
mıncıq.<br />
bonğ bon. avanaq. ĢaĢıq. ĢaĢqın. axmaq. abdal.<br />
bonğlıq bonlıq. səfehlik. axmaqlıq. alıqlıq.<br />
bonğsımaq bonsınmaq. səfehləmək. alıqlamaq. axmaqlamaq.<br />
bonlıq bonğlıq. səfehlik. axmaqlıq. alıqlıq.<br />
bonsınmaq bonğsımaq. səfehləmək. alıqlamaq. axmaqlamaq.<br />
bor - bori kim ötmək: gur səslə guruldamaq.<br />
244 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bor bur. bora. bar. 1. düz, təkiz olmayan. - bor yer: bur yer:<br />
Ģoraq yer. çoraq yer. 2. bulantı suyun qabda buraqtığı<br />
bar. 3. bur. iĢgil. çətinlik. müĢgül. düğün. məsələ.<br />
pıroblem. iz, pas, pus. - bor bağlamaq. - borca qoymaq.<br />
bora bur. bor. bar. 1. düz, təkiz olmayan. - bor yer: bur yer:<br />
Ģoraq yer. çoraq yer. 2. bulantı suyun qabda buraqtığı<br />
bar, iz, pas, pus. - bor bağlamaq. - borca qoymaq. 3.<br />
boran. fırtına. gurultulu yel.<br />
borağan burağan. buram buram dönərək yağan yağmır qarla<br />
qarıĢıq əsən gur yel. fırtına. - burağana, borağana<br />
tutulduq.<br />
boraq buraq. bor yer. bur yer: Ģoraq yer. çoraq yer. bar. bur.<br />
bor. bora. düz, təkiz olmayan.<br />
boran bora. fırtına. gurultulu yel.<br />
- bora çıqmaq: bora qopmaq: bora patlamaq: fırtına<br />
qopmaq.<br />
- martın sonunda olan boran, fırtına: qırlanqıc fırtınası.<br />
- boraya tutulmaq: 1. tufana qapılmaq. 2. gurultulu alqıĢala<br />
qarĢılanmaq.<br />
boranğı borani. buranğı. neçə nərsə qarıĢaraq yapılan göy<br />
yeməyi.<br />
245 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
borani boranğı. buranğı. neçə nərsə qarıĢaraq yapılan göy<br />
yeməyi.<br />
borazfars < buraş (< buraxmaq). pox. artıq.<br />
borc əğrəti. ödünc. verəcək. ariyət. ötəv. ödəv. vəzifə. fərz.<br />
vacib.<br />
- yaya qoymuĢ kiĢini əğrəti at, yol yarısı. - əğrəti kitab<br />
olmaz: kitab borc verilməz.<br />
- borclı olmaq: borclanmaq. borca girmək, düĢmək, batmaq.<br />
- boyun borcu: fərizə. vacib olan nərsə.<br />
borclanmaq borca girmək, düĢmək, batmaq. borclı olmaq.<br />
borclı 1. mükəlləf. məcbur. - bu iĢi görməyə borcluyan. 2.<br />
borclılıq minnətdarlıq:<br />
verəcəkli. 3. minnətdar. - o kiĢiyə borclu qaldıq.<br />
borclu yükli. - keçən sənə çox yüklü düĢdük.<br />
borcluyuq boĢluyuq. minnətdaram.<br />
borıq xuy: yorıq. yoruq. gediĢ.<br />
bori 1. oq ucuna keçirilən təmrən oyuğu həlqə. hoqqa. daĢ<br />
kimi Ģeylərin yarılmaması üçün ağızlarına keçirilən<br />
həlqə. 2. saçma, boĢ nərsə.<br />
- içi boş borı kimi nərsələrə deyilir: qaval.<br />
246 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
boru - borusu ötən: sözü keçən. sözdə qalmayan. - ağzı boş:<br />
sarsaq. boĢ boğaz. - boş gəzən: aylaq. avanaq. iĢsiz. avara.<br />
havayı.<br />
bos boy.<br />
bosboyçıl boyçul. gopturmaçı. məddah.<br />
boslanmaq boylanmaq.<br />
boslı boylı.<br />
bostağn qarpız biçimində qab.<br />
bostan 1. qarma qarıĢıq nərsə. 2. pozuq. iĢə yaramaz.<br />
- bosdan qorxuluğu: quĢları ürkütməkdə, adam Ģəklində,<br />
ağacdan, parçadan yapılan nərsə.<br />
boşalmaq 1. lütlənmək. # puşalmaq: örtünmək. 2. ucuzlamaq.<br />
enmək. düĢmək. 3. ĢollaĢmaq. suvıĢmaq. suyuqlaĢmaq.<br />
rəqiqləĢmək.<br />
boşaltmaq - odlu yaraqı boşaltmaq: sıqmaq. sıxmaq.- tapancanı sıxdı.<br />
- top boşaltmaq: top atmaq. yazıq olmaq. sınmaq. iflas<br />
olmaq. - çox tükanların topu atıldı. - onunda topu atıldı.<br />
boşaltmaq ağıtmaq. axıtmaq. ağtamaq. axtamaq. lütləmək. (><br />
axtənfars).<br />
boşama salıvermə. qovermə.<br />
boşamaq bıraqmaq. buraxmaq. qaĢımaq. ötürmək.- qadınıvı bıraq.<br />
247 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
boşanma qaçma. qurtuluĢ. soyunma. çıplaĢma. təcərrüd. -<br />
dusdxdan qurtuluşu yoxdur.<br />
boşanmaq edilmək: salı verìlmək. urulmaq. vurulmaq. atılmaq.<br />
boşar müfdə.<br />
üĢənmək. yığıĢıb bir yerdə oturmaq, qalmaq.<br />
gəvĢinmək. - ox uruldu.<br />
boşarmaq boĢuqmaq. uçuzlamaq uçuzlamaq. enilmək.<br />
boşatılmaq - odlu yaraqı boşatılmaq: sıqılmaq. sıxılmaq.- tapanca<br />
sıxıldı.<br />
boşatmaq buraqtırmaq. - arvadın boĢat. 1. açmaq. atmaq.<br />
devirmək. - atın yəhərin boĢalt.<br />
boşdar boştur (< boş + durmaq). iĢsiz. - boĢtar parası: iĢsizlik<br />
parası.<br />
boşdarlıq boşturluq. (< boş + durmaq). iĢsizlik. - boştarlıq<br />
keçirmək: iĢsiz qalmaq.<br />
boş 1. bihudə. vahi. 2. iĢsiz. bekar. 3. kövəz. kofas. havayı.<br />
sapaq. 4. qırlığ. qırac. çöllük. iĢlənməmiĢ. abad<br />
olunmamıĢ.- qırac topraq. 5. lüt. kəl. çıplaq. - kəl ağac:<br />
budanmıĢ ağac. 6. boĢut. sərbəst. qutat. 7. issiz.<br />
məhrum. ucuz. uçuz. boĢar. uçar. gedər. qalmaz. sırğal.<br />
sayyal. 7. soma. kaf. bihudə. - somanın biri: mənkəfə.<br />
248 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
budala. - soma yaĢam. - boylu boslu gənc: incə, uzun<br />
boylu, uyqun boylu. - dalyan kimi. - dalyan kimi qız. 8. quru.<br />
döĢənməmiĢ. 9. quru. etgisiz. - quru patıdtı. - quru söz. -<br />
quru göstəriĢ.<br />
- qamıĢ. sulu yerlərdə bitib, içi boş, yumĢaq, düğümlü bitgi:<br />
qamıĢ. 10. qablaq. kavlaq. yalan. köksüz. əssasız. yuf.<br />
yos. - yofına: yoxuna. boĢuna. 11. azad.<br />
- böş böğür əti: əti. qabırğa əti.<br />
- quru toprq: döĢənməmiĢ yer.<br />
- boşuna gözləmək: üzü yazılı gəlin kimi qalmaq.<br />
- içi boş borı kimi nərsələrə deyilir: qaval.<br />
- boş boğaz. toyuq ayağı yemiş.<br />
- boş boşuna gəzib durmaq: tolaĢmaq. dolaĢmaq. - burda<br />
nə dolaşırsan. - dolaşa dolaĢa yaĢın sürüb geddi.<br />
- boş durmaq: iĢsiz durmaq.<br />
- boşa almaq: əğrətiyə almaq. asığa almaq. asğa almaq.<br />
məəlləq tutmaq.<br />
- boş böğrək: gəgrək. qaburğanın altı.<br />
- boş sözlərlə birinə ilişmək: sarmaq- sən məni sarırsın<br />
ha.<br />
- ağzı boş: ağzı yayvan: yanğĢaq. gəvəzə. laqırtı.<br />
- boşboğaz: ağzı yayvan. ağzı açıq. sarsaq. ağzı gəvĢək.<br />
249 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
gəvəzə.<br />
- içi boş: qoğuq. kovuq. oyuq. gədik. küf. kof.- qoğuq diĢ. -<br />
qoğuq ağac. - diĢ qoğyğu: çürük diĢin kof yeri.<br />
boşqa 1. buldunıka. ambar. varıl. varluc. qabĢaq.- bir varıl suci.<br />
- kiçik boşqa biçimində olub köprü altına qoyulan dəbbə:<br />
tombaz. - köprü tombazı. 2. bak. təlbə.<br />
boşqab tabaq. - bir tabaq çiçək. - bir tabaq yemək. - yemək tabağı. -<br />
bu yeməkxanada bir tabaq yemək kaçdır.<br />
boşqunluq peĢmanlıq: yerniklik.<br />
boşqunmaq > peĢman olmaq: yerinmək. təəsüflənmək.<br />
boşlanmaq boĢuqmaq. Ģuxluq edmək. əğləĢmək.<br />
boşlatmaq ucuzlatmaq. enitmək. düĢütmək.<br />
boşluq 1. aralıq. açıqlıq. fasilə. məsafə. - taxda aralığı. - aralığa<br />
gedmək: boĢ yerə dağılmaq. 2. boĢuq. əğik. əğlənmə.<br />
Ģuxluq.<br />
boşluyuq borcluyuq. minnətdaram.<br />
boştur boşdar(< boş + durmaq). iĢsiz. - boştar parası: iĢsizlik<br />
parası.<br />
boşturluq boşdarlıq(< boş + durmaq). iĢsizlik. - boştarlıq keçirmək:<br />
iĢsiz qalmaq.<br />
boşuq boĢluq. əkik. əğik. əğlənmə. Ģuxluq.<br />
250 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
boşuqmaq bağıĢlamaq. ötmək. qoymaq. güzəĢt edmək. keçmək.<br />
boşuqmaq boĢarmaq. uçuzlamaq uçuzlamaq. enilmək.<br />
boĢlanmaq. Ģuxluq edmək. əğləĢmək. məzələnmək.<br />
boşuna yazıq. bihudə. hədər. itgi. - boşuna, havayı gedmək: top<br />
yoluna gedmək. topa gedmək. hədər olmaq.<br />
boşuna yufuna. olmaz. bihudə.<br />
boşuna yufuna. olmaz. namünasib. bihudə.<br />
boşunma qaĢınma. ötrünmə. burxılma.<br />
boşunmaq qaĢınmaq. qaĢnamaq. ötrünmək.<br />
boşut boĢ. sərbəst. qutat.<br />
boşvax - bir fürsətdə, boĢvaxda: bir arada.<br />
boya 1. ( y z ) boza çüvüt. süyüt. suyut. rəng. boyuq.<br />
boduq. önğ. çalı. tüka. tülük. - nə tülük atdı o. 2. don. tüĢ.<br />
3. boqam. qır. rəng. üzün rəngi. anğ. ənğ. bəniz. - qara<br />
ənğli. - buğday ənğli. 4. yaldız. rəng. 5. alçı. - alçı daşı:<br />
yandırılıb alçı yapılan daĢ. 6. qurm. qır. 7. ıĢıq.<br />
- qoyu al don, boya: kürən (at)<br />
- mat boya: Kas boya: Ģavsız. bulaĢιq. veyran. unqundal8.<br />
- türünci qızıl boya: axĢam qünəĢi.<br />
- üz boyası, üzün rəngi. - bənzi atmaq: bənzi uçmaq: bənzi<br />
pozulmaq: sararmaq.<br />
251 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- aşı boyası: duvarı boyamaqda, iĢlənən qırmızı, sarı topraq.<br />
- boya atmaq: solmaq.<br />
- açıq qara boya: kəstana qarası.<br />
- qan kimi al boya: qına. hına. həna.<br />
- qara boya: zac yağı.<br />
- qızıl boya: qırmız.<br />
- qurum boyası: is qarası.<br />
- tutqun boya: çala ağ. kölgəli ağ.<br />
- aşı boya: boyamada iĢlənən sarı al toprağ.<br />
- boya ağacı: qabığını boyaçıların iĢlətdiyi bir çüĢit qayın<br />
ağacı.<br />
- boya solmaq: küsmək. beziqmək.<br />
- küsturmək: soldurmaq. beziqdirmək.<br />
- boyası qaçmaq: bozlanmaq. bozarmaq. solğunmaq.<br />
tutulmaq.<br />
- qoyu boya: yanıq. tünd. - yanıq boya. - yanıq qara.<br />
- tumuq boyalı: pozlu. mat. donuq.<br />
- boyuna uzanmış: sıra. boyuna uzanmıĢ. - sıra duvar. sıra<br />
ağacları.<br />
- bir baĢdan bir baĢa: bir ucdan bir uca: bir yandan bir yana.<br />
- boya almaq: boyanmaq.<br />
- boya vurmaq: boyamaq. boya sürmək.<br />
252 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- sarı boya: çöhrəyi.<br />
- göy boya: çivit.<br />
- boya sürdürmək: boyatmaq. təlvin edmək.<br />
- boyaçı küpi: bərk çabuq, qolay yapılan basma qalıb,<br />
baĢdan savma iĢdən söz edəndə deyilir. - boyaçı küpü deyil<br />
ki.<br />
- göz boyamaq: aldatmaq.<br />
- dəğişik boyalı, rəngli mər mər: sumağı. - sumağı daĢ.<br />
- qara boyalanmaq: qərəlmək. qararmaq. qaralmaq. - üzü<br />
düdlə qaraldı. - bunu qarat: qara rənglə.<br />
- qara boyalı edmək: - qərətmək. qarartmaq. qaratmaq.<br />
əlləri düdlə qərərtdi. - bunu qarat: qara rənglə.<br />
- qarailə qızıl arasında olan boya, don: turi. duri. - yağız<br />
duri. - kəstana duri. - açıq duri. - xurma durisi.<br />
- topraq boya: topraq rəngi.<br />
. göyümtül yəşil boya: böcək qabuğu.<br />
boyaçı - göz boyaçı: üstün görü iĢləyən. üstün gör iĢləyən. baĢı<br />
boyağçı səpici.<br />
soyuq. yaldızçı. yalandan iĢçi. solayçı. qolayçı.<br />
boyalamaq boya sürmək. ləkələmək.<br />
253 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
boyama - göz boyama: bəzək. yalandan iĢ. yaldız. üstün görü iĢ.<br />
üstün gör iĢləmə. solaylama. qolaylama. - onun diplomu bir<br />
yaldızdır. - içi təzək, üzü yaldız.<br />
boyamaq sırlamaq. rəhləmək.<br />
boyamsı boyasın. alacalıq. rəhbərəng.<br />
boyanmaq bulanmaq. aludə olmaq.<br />
boyasın boyamsı. alacalıq. rəhbərəng.<br />
boyasınmaq alacalanmaq. rəhbərəng olmaq.<br />
boyatmaq boya sürdürmək. təlvin edmək.<br />
boyca boyna. boyunca. boydan. uzuna. uzana. uzuca. - tarlayı<br />
boyca ölçmək. - bulvar boyca ağac tikmək.<br />
boyçul bosboyçıl. gopturmaçı. məddah.<br />
boydan boyca. boyna: boyunca.- tarlayı boyca ölçmək. - bulvara<br />
boydan ağac tikmək.<br />
boy 1. uzunluq. tul. 2. yüksəklik. ucalıq. irtifa'. - ağacın boyu. 3.<br />
qədd. boy. 4. uyqun uzunluq. - qadının gözəlliyi<br />
boyundanda asılıdır. 5. böyüklük. - malların hamısı bir<br />
boydadır. 6. bir elin oymaqlarının bəhəri. - boy bəyi. 7.<br />
uzaq. qıraq. bəid. - boyu uzaq yer. 8. bos. boy ipliyi.<br />
boyluq. əriĢ. tar. dal. uruq. vuruq. ırıq. ılıq. ilik. bölük.<br />
Ģö'bə. iriĢ. əriĢ. uzunluq. muxalif. - sizə boy güclər. (# ən:<br />
254 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
muvafiq). - ən boy səslər toplusu. - boy demək: muxalifəçilik<br />
edmək. 9. xudpəsd. - təbrizlilər çox boydular.<br />
- boy atmaq: uzanmaq.<br />
- boylu boslu gənc: incə, uzun boylu, uyqun boylu. - dalyan<br />
kimi. - dalyan kimi qız.<br />
- çox uzun boylu olan kimsə: dallaq. sırıq.<br />
- dal boylum: uzun boylum.<br />
- qısa boylu, tıqnaz, topac olan: top topuz.<br />
- boy almaq: boyun almaq. tam boyunu tapmaq. gərəklidək<br />
uzanmaq. boyun ölçmək.<br />
- boyu uzun günlər.<br />
- boyun ölçüsünü almaq: çəkin həddin bilmək.<br />
- boy bos: qəd o qamət.<br />
- boy boy: dəğiĢik ölçüdə olanlar. - boy boy kiĢilər. - boy<br />
boy ağaclar.<br />
- əninə boyuna: əni qoni: ənği qoni: çoxdan çox.<br />
- oyanndığımda əni qoni gün yayılmıĢdı.<br />
- bu gün əni qonuna soyuqdu.<br />
- boy atmaq: gəliĢmək. yetiĢmək. böyümək. sivirmək.<br />
uzamaq. incə uzun olmaq.<br />
- bu cocuq bərk sivirdi.<br />
- gəlişmiş ağac.<br />
255 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- boy qazandırmaq: boylamaq. uzatmaq.<br />
- boy qazanmaq: boylaĢmaq. boylanmaq. uzamaq.<br />
- boyca: boyna: boyunca. boydan. - tarlayı boyca ölçmək.<br />
- boyca oğlan: yetiĢmiĢ, yetgin, boyun almıĢ oğlan.<br />
- boyca ürəyin basmaq: güclə, ürəkdən söz vermək.<br />
- boy çəkmək: boy sürmək: boylanmaq. uzanmaq.<br />
ucalmaq.<br />
- boy göstərmək: çıxar, ləyaqət göstərmək.<br />
- boy vermək: kiĢi boyunda dərinliyində olan.<br />
- bir bucuq kişi boyu: bir kiĢinin yarım boyu.<br />
boylamaq 1. uzatmaq. boy qazandırmaq. 2. boyuna ölçmək.<br />
- boyuna gedmək: uzanmaq. 3. ĢiĢirmək. xudpəsdlik<br />
edmək. - təbrizlilər çox boylallar.<br />
boylandırmaq boylatmaq. uzatmaq. boy qazandırmaq.<br />
boylanmaq boylaĢmaq. uzamaq. boy qazanmaq. foslanmaq.<br />
boslanmaq.<br />
boylaşdırmaq 1. boylatmaq. uzatmaq. boy qazandırmaq. 2. boy boy<br />
ayırıb düzənləmək.<br />
boylaşmaq boylanmaq. uzamaq. boy qazanmaq.<br />
boylatmaq uzatmaq. boylandırmaq. boy qazandırmaq.<br />
boylı boslı.<br />
256 http://WWW.TURUZ.COM<br />
boylu böyürlü. bögürlü. (heyvan üçün) yanlı yanaqlı. uzun.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
boyluq boy ipliyi. əriĢ. tar.<br />
boyna boyca. boyunca. boydan. - tarlayı boyca ölçmək. - bulvar<br />
boyna ağac tikmək.<br />
boynalmaq boyun olmaq. ötəvlənmək. ödəvlənmək. öhdələnmək.<br />
zəmməsinə götürmək.<br />
boynatdırmaq boyununa qoymaq. ötəvləndirmək. ödəvləndirmək.<br />
boysız boydan qıssa.<br />
boyunbağ boğmuq. qulladə.<br />
öhdələndirmək. zəmməsinə qoymaq.<br />
boyunca boyca. boyna. boyca. uzuna. uzana. uzuca. boydan. -<br />
tarlayı boyunca ölçmək. - bulvar boyunca ağac tikmək.<br />
boyunduruq cüt heyvanlarının, mal arabasını, daĢqasını çəkən<br />
heyvanların boynuna keçirilən girdə çərçivəli ağac<br />
halqa. arabanın oxları bu çərçivəyə bağlanılır.<br />
- boyunduruq altında yaĢamaq: güc, zor, təhəkküm<br />
keçirmək, yaĢamaq.<br />
- sığırların boyunları altından keçirilib, boyunduruğa<br />
gömülən, soxulan yarım girdə həlqə ağac: gömüldürük.<br />
- bir ucu sabana bağlanmış öküz boyunduruğu: yuğ.<br />
boyun {boynun arxasına "ənsə", önünə "boğaz" deyilir}. boynun<br />
kökü. hər nəyin qalın yeri: yal. 1. qabların dar, uzun<br />
257 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bölümü. - sürəhi boyunu. 2. təəhhüd. məsuliyyət. - bu iĢ<br />
mənim boynuma. 3. ka təsdə. dəsdə. tutamaq. sap. orum.<br />
hörüm. örum. hörüm. urum. kəsim. - bir örüm ot: bi örum<br />
ot. bir oraqta biçilən ot.<br />
- boyun atqısı: çal. Ģal. çəlmə.<br />
- suçluların boyunlarına vurulan qalın tumruq: qanğ.<br />
- quşun boyun həlqəsi: qamut. hamut.<br />
- boyna almaq: zamin olmaq. mütəəhhid olmaq.<br />
- boyun əğmək: boyun bükmək: yalvarmak.<br />
- boynı əğri: möhtac.<br />
- boyun olmaq: boynalmaq. ötəvlənmək. ödəvlənmək.<br />
öhdələnmək. zəmməsinə götürmək.<br />
- boyun: - boyununa qoymaq: boynatdırmaq.<br />
ötəvləndirmək. ödəvləndirmək. öhdələndirmək. zəmməsinə<br />
qoymaq.<br />
- boyuna taxılan həlqə: gömüldürük.<br />
- boyun uzatmaq: təslim olmaq.<br />
- boyun buran: sarı asmıya (üzümə) bənzər bir quĢ. Ģıqraq.<br />
köçgən.<br />
- boyun borcu: fərizə. vacib olan nərsə.<br />
- boyun çənbəri: köprücək deyilən gəmiklərinin üstündəki<br />
çuxur.<br />
258 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- boyun qaşımaq: düĢünmək. utanmaq. utanıb baĢın aĢağ<br />
salmaq.<br />
- boyun kəsmək: boyun vermək: boyun əğmək. tab' olmaq.<br />
- boyuna ölçmək: boylamaq.<br />
boyunlanmaq çiyinlənmək. omuzlanmaq. yüklənmək. öhdələnmək.<br />
qəbullanmaq.<br />
boyunluq sarğı. boyuna keçirilən, sarılan nərsə. boğmuq.<br />
gərdənlik. qulladə.<br />
boz topraq, dəvə tüki boyalı nərsə. ıĢıltılı, bərraq olmayan.<br />
tonuğ. donuğ. dumanlı. tüssüli. bulutlu. soluq. - donuğ<br />
sırça.<br />
- boz parça.<br />
- boz qır: bozamtıl qır. boza çalar qır.<br />
- boza çalar: bozca. bozumsi.<br />
- qızıl ilə boz arasında olan boya: qula.- qola saçlı kiĢi. -<br />
qola at. səmənd.<br />
boza 1. ( z y ) boya. çüvüt. süyüt. suyut. rəng. boyuq.<br />
boduq. önğ. çalı. tüka. tülük. - nə tülük atdı o. 2.<br />
əkĢidilmiĢ, təxmir olunmuĢ nərsədən düzəlmiĢ süci,<br />
Ģərab. suçu. axsım (< axıdan. ağdıran. əsridən.<br />
kefləndirən).<br />
259 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bozağılamaq bızlamaq. bizovlamaq.<br />
bozağılıq 1. üç il iĢlənməyib heyvan yayılan tarla. - bozağılıq<br />
pozmaq: böyləliklə sürülməmiĢ talanı açmaq. 2. otlağın,<br />
çayırın dördüncü, son biçilməsi.<br />
bozarmaq bozlanmaq. solğunmaq. tutulmaq. boyası qaçmaq.<br />
bozca 1. bozumsi. bozraq. boza çalar. 2. iĢlənməmiĢ, çiğ çalılı<br />
topraq.<br />
bozlanmaq bozarmaq. solğunmaq. tutulmaq. boyası qaçmaq.<br />
bozpört qapama. bollu göy gövərənti ilə, yaxud təzə soğanla<br />
yapılmıĢ ət yeməyi. - quzu qapaması. - cücə qapaması.<br />
bozraq bozca. bozumsi. boza çalar.<br />
bozumsi bozca. boza çalar.<br />
böbrək bögrək.<br />
böbürdək bögürdək. bir çeĢit bülbül.<br />
böbürdək bögürdək. bir çeĢit bülbül<br />
böcək (heyvan) gəgələmək. vurmaq. çalmaq. sancmaq.<br />
soxmaq. ısırmaq.<br />
- böcək yumurtası: silkə. sirkə.<br />
- böcək, hörümcəklərin tikanlı soxmaları: kəvələmə.<br />
gəgəc. gəgə. gəgələmə.<br />
- bitgilərin yer altındaki köklərin kəsən, iricə başlı böcək:<br />
260 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
dana burnı.<br />
bögrək böbrək.<br />
bögri bögüri. böyüri.<br />
- böcək qabuğu: göyümtül yəĢil boya.<br />
- qırmız böcəyi: bu al qızıl boyanı törətən böcək.<br />
- tüklü buğda böcəyi: kəpənək.<br />
- xanım böcəyi: gül ağaclarında olan bir böcək. qırqımçı.<br />
bögürdək böbürdək. bir çeĢit bülbül<br />
bögüri bögri. böyüri.<br />
bögür böyür. yan.<br />
- dağ bögri.<br />
- əli böyründə qalmaq: əli qoltuğunda qalmaq. acizləmək.<br />
bögürtlən - bögürtlən yemişi: tikən tutu.<br />
böğrək - boş böğrək: gəgrək. qaburğanın altı. - böğrək üsti: gəgrək<br />
altı<br />
böhran < burqan. burkan. büqqan.<br />
böqrək böbrək.<br />
böqrülcə böqürülcə. bir çeĢit lobya.<br />
böqürləmək böğürə vurmaq. qoĢun səfini qarĢılaĢmadan sağ soldan<br />
vurup yenmək.<br />
böqürlü böyürlü (heyvan üçün) yanlı yanaqlı. uzun. boylu.<br />
261 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
böqürmək böğürmək. iqrəmək. bağırmaq. öqürəmək. ökürmək.<br />
köksüdən bağırmaq. - danadək inəklər ökürə durdular.<br />
böqürülcə böqrülcə. bir çeĢit lobya.<br />
bölən bölünti. təqsim edən. haciz. qıtan. qıran. cizgi. xətt.<br />
sekantlatin.<br />
bölmək 1. qaçamaq. 2. ayırmaq. kəsmək. aralamaq. - tarlanı<br />
bölmək. - baĢının saçını bölmək.<br />
bölmə 1. kəsmə. fəsl. - ilin dörd bölümü var. 2. təqsim. 3. təfriq.<br />
4. bölünti. təqsimat. həsəq12. 5. qəfəs.<br />
- iki qəfəsli otaq.<br />
- qəfəsdə hələ çox qadın var(qadınları kiĢilərdən ayıran<br />
bölmə).<br />
bölşən ölĢən. payçı. səhamdar. hissədar.<br />
bölük 1. öbək. öpək. obaq. oba. yığın. top. uruq. vuruq. ırıq.<br />
ılıq. ilik. boy. Ģö'bə. qoltuq. Ģö'bə. bucaqda yerləĢn<br />
nərsə. 2. san. kəsik. parça. qətə. - san san: parça parça.<br />
yırıq yırıq. cırıq cırıq. - san san olmuĢ ürəyimdən xəbərin<br />
yoxdu sənin. 3. qanat. qısım. parça. cüz'.<br />
- bölük göz: börək göz. bərək, bələk göz. ala göz. böyük iri<br />
badam göz.<br />
- nərsənin bir bölüyü: danğ.<br />
262 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qoltuq tükan, bang, meyxana, baqqal: çüçənin bir<br />
bucağında, döngəsində olan tükan. - el bölük bölük (öbək<br />
öbək. obaq obaq. oba oba) oturmuĢlar. - evləri var oba oba<br />
(öbək öbək.öpək öpək). - ayrılmış bölük: qutra. qotra.<br />
bandıra. mandıra. bağuq. bağus. bağuĢ. çitəĢ. çiqtəĢ.<br />
- bölük ağası: jandarma yüz baĢısı.<br />
bölüm oda. dayrə. ulam. takım. əl. qol. dəsd. - bölük bölük:<br />
ulam ulam: takım takım. əl əl. qol qol. dəs dəs.<br />
bölünmək ayrılmaq. təqsim olmaq. ayrılmaq. təqsim olmaq.<br />
bölünmüş bölünti.<br />
bölünti 1. bölünmüĢ. 2. bölmə. təqsimat. 3. bölən. təqsim edən.<br />
haciz.<br />
bölüşçi ölüĢçi. (. b ) paylaĢan.<br />
bölüşmək ayrılmaq (# boluşmaq: bir araya gəlmək. yığıĢmaq).<br />
bölüşmək ölüĢmək (. b ) paylaĢmaq. - bunları ortazda ölüşün. -<br />
ölüşdük bölüşdük bir yana çatmadıq.<br />
bölüştürmək ölüĢtürmək. paylamaq.<br />
bölüştürü ölüĢtürü. pay pay. yer yer. səkir səkir. sərpik sərpik. -<br />
ölüştürü yağmır yağır.<br />
börək böyrək (< burmaq). 1. xəmiri burub içinə ət, göy<br />
gövərənti qoyulan yemək. - sığara börək. - püf börək. - su<br />
263 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
börək. - qiyməli börək. - pənirli börək. - tatar börəyi. 2.<br />
böyrək. kek.<br />
- börək göz: bölük göz: bərək, bələk göz. ala göz. böyük iri<br />
badam göz.<br />
börk kələk. kisə.<br />
- qulalığı olan börk: qulaqçin. - qutarma börq: öndə arqada<br />
iki qanadı olan börq.<br />
- tor börk: hörük kimi yapılmıĢ börk.<br />
- başa qoyulan dəmir börk: toğulğa. tavulğa. miğfər.<br />
- su börki: ilk öncə sıcaq suya daldırılmıĢ qalınca<br />
yufqalardan yapılmıĢ börk çeĢiti.<br />
- börk qapmaq. baĢqasının haqqına iyələnmək.<br />
- dəridən sarıqsız, düz börk, baş geyimi: qalpaq.<br />
börklük örtlük. kulahək < kalağay.<br />
börqləmək börkləmək. - keçə börkləmək: alçaqlamaq. görəvin alıb,<br />
qopsam (rəsmi) iĢ paltarın soyundurub qoğmaq.<br />
böy bi. böq. büvə. bir çeĢit örümcək.<br />
böylə 1. ortalığı götərən söz. bu türlü. bunun kimi. bu yolda. bu<br />
tərzdə. "böylə" yaxın ortağı göstərir. {"öylə" uzaq ortağı<br />
göstərir. "şöylə" orta ortağı göstərir}. - böylə yap. - böylə<br />
söylə. 2. salt. ancaq. yalnız. bu qədər ki.<br />
- bu çeĢit. - böylə kiĢi. - böylə hava.<br />
264 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- şöylə böylə: 1. ikisi ortası. olduqca. 2. hərnə cür, hərnə tür<br />
olursa.<br />
- bundan böylə: bundan sonra.<br />
- böyləcə: bu üzdə. bu yolda. elə bu türdə. - böyləcə<br />
söyləyəcəyim.<br />
- böyləlik: bu yolda. bu üzdə. bu gediĢ. bu tərzdə. -<br />
böyləliklə iĢ görülməz.<br />
böyrək börək (< burmaq). 1. xəmiri burub içinə ət, göy gövərənti<br />
qoyulan yemək. 2. börək. kek.<br />
- qaqırdaq böyrəyi: qıqırdaq.<br />
böyücək 1. az böyük. çox böyük olmayan. 2. (# olduqca böyük.<br />
olanlar içində ən böyük).<br />
böyük bar. iri. irimiĢ. ərmiĢ. iri. yetgin. qocaman. yekə. qos.<br />
qaba. qabarmıĢ. qocaman. qoca. yekə. əzim. qudaman.<br />
qudman. iri. yoğun. əzim. cəsim.<br />
- beyik alma: tuç. tuĢ. heyva.<br />
- bək böyük: çox iri. ərsəl. ərtəl. (< ər). dev. jean.<br />
- böyük, yaşlıca, döğüşgən, sınağlı, iş alışığı olan batur<br />
kişi: tayı. dayı. - qoç dayı. yaĢar dayı.<br />
- qoca dağ. - qoca ölkə. - qoca dəniz. - qoca yapı.- böyük<br />
xanım: dudu. tutu. tuti.- bar yiqdə: iri iğdə.<br />
265 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
böyükdədə atabəy. - buda bizim atabəyimizdi.<br />
böyüklənmək kəndini yekə göstərmək. böyüksinmək.<br />
böyüklük 1. ağalıq. bəylik. idarə. 2. ağalıq. fəzilət. 3. kərəm. 4. boy.<br />
böyüklük yoğunluq. irilik. əzəmət. cəsamət.<br />
böyüksinmək böyüklənmək: kəndini yekə göstərmək.<br />
böyüq böyük. qart. yekə.<br />
böyüqlüq böyüklük. irilik. yekəlik. qocamanlıq. tayılıq. dayılıq.<br />
döğüĢgənlik. igitlik. ağalıq. baĢçılıq.<br />
böyümə nəĢr. enĢər. enğĢər. enləĢmə.<br />
- doğma böyümə: doğmuĢ böyümüĢ, yerli. - doğma<br />
böyümə kəndlidi.<br />
böyümək gəliĢmək. övkələnmək. yoğlanmaq. öğlənmək.<br />
böyür bögür. yan.<br />
huĢlanmaq. ağıllanmaq. öncədən anlamayıb sonradan<br />
anlamaq. gəliĢmək. yetiĢmək. boy atmaq. - gəlişmiş<br />
ağac. - uĢağın öqlənməsi çox çəkər. - öqlənməmiş evlənən<br />
ev yıxar, öqlənibsə evlənir, ev yığar.<br />
- dağ bögri.<br />
böyüri bögri. bögüri.<br />
- əli böyründə qalmaq: əli qoltuğunda qalmaq. acizləmək.<br />
böyürlü bögürlü. (heyvan üçün) yanlı yanaqlı. uzun. boylu.<br />
266 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
böyüş bitiĢ. yetiĢ. nəmov.<br />
böyütmə ağırlama.<br />
böyütmək 1. böyüməsinə qulluq edmək. yetiĢdirmək. bəsləmək.<br />
becərtmək. tərbiyət edmək. - bu cocuğu mən böyütdüm.<br />
2. ĢiĢirtmək. yekətmək. mubaliğə edmək. - iĢi<br />
böyütdülər. 3. ulatmaq. öğmək. tə'zim edmək. təqdis<br />
edmək. ululamaq. ağırlatmaq. tə'zim edmək. ikram<br />
edmək.<br />
böyütü ulatı. təkbir. öğüĢ. təqdis<br />
böyütülmək 1. böyüməsinə qulluq olunmaq. yetiĢdirilmək.<br />
bəslənmək. becərtilmək. tərbiyət olunmaq. - bu cocuğ<br />
kim ilə böyütüldü. 2. ĢiĢirilmək. yekətilmək. mubaliğə<br />
olunmaq.<br />
bu "bu" yaxını göstərir. "o" uzağı göstərir. "şu" ortalığı<br />
göstərir. - bu ki: ehtimal ki.<br />
bucaq quşə. küşə. 1. qıraq. nərsənin ocağından, ortasından<br />
qıraq olan bölüm. 2. ortalıq. aralıq. ortada gəzən.<br />
gəzəyən. - bucaq qıyıcı: araçı sərraf. - bucaq satıcı:<br />
aralıqda gəzən satıcı. 3. qoltuq. qırax. kənar. yan. quytu<br />
yer. - orası bir qoltuqdur: yan yerdir. - qoltuq devlətlər:<br />
qıraxda qalan devlətlər. - gizli bucaq: saxlantı. saxlanacaq,<br />
267 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
gizlənəcək yer. - küt bucaq: gen bucaq. zaviyeyi münfəricə.<br />
4. təm. dəm. qonaç. bükcək. quĢə. 5. burcaq. tuq. tuqĢ.<br />
tuĢ. qıyın.<br />
- sivri bucaq: sivri köĢə: hadd zaviyə.<br />
- bucaq bucaq: quĢə bucaq: hər yan. hər tərəf.<br />
- qıyıda bucaqda: ötədə bəridə.<br />
bucaqsız - ucsuz bucaqsız: kərənsiz. < kərmək (> bikəranfars.<br />
bikəranəfars). yansız. qıraqsız. sınırsız.<br />
bud satan. bacaq. bütün bacaq budu.<br />
budacıq budaqcıq.<br />
budağlayan budayçı.<br />
budaq buğdaq. boğdaq (< buq. boğ. bük). 1. boğuk, incə kiçik<br />
dal. 2. qol. üzv. 3. dal. bölük. takım. qısım. qaç. Ģö'bə.<br />
- budaqları kəsdirmək: budatmaq. budaqdadmaq.<br />
budaqlatmaq. budaxlatmaq.<br />
- gözünü budaqdan əsir gəməmək: hər Ģeyə qarĢı<br />
qoĢmaq.<br />
budaqlanmaq 1. qollanmaq. dallanmaq. inĢiablanmaq. münĢəib<br />
budaqsız qolsuz. düz. saf.<br />
olunmaq. 2. çatallaĢmaq. iĢgilləĢmək. müĢgülləĢmək.<br />
pürüzlənmək. bürküĢmək. - iĢ budaqlandı.<br />
268 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
budala axmaq. səfeh. sapıq. qalın. tanqalaq. danğalaq. danqa.<br />
göbut. quduz. qotur. qaba. gür. iri gövdəli. qılıqsız. küp.<br />
torlaq. ĢaĢqın. sanğı. fikirli. xiyallı. vurğun. vırğın.<br />
sərsəm. ohamlı. sapıq. səfeh. - baĢı sanğı, beyni sanğı. -<br />
sanğı kiĢi.<br />
budalalıq ĢaĢqınlıq. sanğılıq. ohamlıq. vurğunluq. vırğınlıq.<br />
sərsəmlik.<br />
budallaşmaq alıqmaq. alqınmaq. axmaqlaĢmaq. səfehləmək.<br />
budantı dallantı. qollantı. budaq budaq, dal dal olmuĢ. kəsimiĢ<br />
budaqlar toplusu.<br />
budatmaq budaqdadmaq. budaqlatmaq. budaxlatmaq. budaqları<br />
budayçı budağlayan.<br />
kəsdirmək. qısaltmaq. kəsdirmək. güdətmək.<br />
buğ 1. bıyıq. 2. buğu. buxar. tuman. duman.<br />
- buğ (bıyıq) burmaq: qurulmaq. qurralanmaq. qurlanmaq.<br />
mütəkəbbir olmaq.<br />
- ağ buğ: buğu ağarmıĢ.<br />
- buğ altından gülmək: ələ sərimək.<br />
- balıx bığı: balığın ağzından çıxan saz kimi Ģey.<br />
- beş bığ: muĢmulanın bir çeĢiti.<br />
- pala bıyığ: balaq bıyıq. kürək bığ.<br />
269 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- tər bıyıq: yeni çıxmıĢ bıyıq.<br />
- dovşan bıyıq: bir çeĢit ot.<br />
- buğ (bıyıq) burmaq: qurulmaq. qurralanmaq. qurlanmaq.<br />
mütəkəbbir olmaq.<br />
- buğuya oturmaq: buxur almaq.<br />
buğa sığır, geyik kimi heyvanların ayqırı. tosunun böyügü.<br />
- qara buğa: manda ayqırı.<br />
- buğa yaprağı: sınırlı yapraq.<br />
- buğa ayqırı: qarnı yarıq.<br />
buğal buqğal. boqğal. boğal. boqal. boynu qısıq, qıssa, ağzı<br />
geniĢ sürəği (> sürahi) içgi qabı.<br />
buğda (< boğmaq. boğumlı, baĢlı olmasına görə bu adı almıĢ). -<br />
buğday başı: baĢaq.<br />
- buğda zəstəliyi: külçər. dəlicə.<br />
- döğülmüş buğda: gücə.<br />
buğrənc büqrəĢ. qıyın. çətin. çəlĢirimli.<br />
buğu buğ. buxar. - buğuya oturmaq: buxur almaq.<br />
buğulanmaq buğlanmaq. buğla, buxarla örtülmək, tutulmaq.<br />
buğun boğun. boğum. 1. boğmağı. bənd. fəsilə. - ovı boğun<br />
boğun kəsmək: boğmaq yerlərindən kəsmək. 2. buğ,<br />
270 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
buxar, tüstü duman çəkməyə, damda, tağda, tavanda<br />
qoyulan dəlik. - evin boğunun gen götürmüĢlər.<br />
buğur buxur. poğur. dəvə ayqırı. 2. qızqın dəvə.<br />
buhu bayquĢ quĢunun böyüyü. gecə çağı "buhu" kimi bir<br />
səslə ötür.<br />
bujınkə "çöpləmə" deyilən ağılı bir ot.<br />
buq boq. bük. pox. 1. pislik. nəcis. mürdar. 2. zərər. pis bir<br />
iĢin sonucu. - buda sizin poxuz. - sən öz poxuvu yığıĢdır<br />
hələ. 3. buğ. baĢ. salar. rəyis. amir. - baş buğ: sərkərdə.<br />
- buğun uzun görünməsi üçün saqqalı uzaltmaq: buğ<br />
yasdığı.<br />
- başbuğ. baĢ. saltər.<br />
buqa buğa. sığırın ayğırına deyilir.<br />
buqağı bukağı. buxov. buqağı. boqağı. köstək. bənd. bəd.<br />
zəncir. qeyd. kündə. köstək. ayaq bağı. köstək. bənd.<br />
bəd. zəncir. qeyd. - doğanın ayağında kündə varıdı. -<br />
bukağı vurmaq: zəncirləmək.<br />
buqağılamaq bukağılamaq. boğağılamaq. bukağı vurmaq:<br />
zəncirləmək.<br />
buqağılıq bukağılıq. boğağılıq. atın ard ayağının buxov vurulan<br />
bilək bölümü.<br />
271 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
buqağılıq bukağılıq. boğağılıq. buxovluq. atın ard ayağının buxov<br />
vurulan bilək bölümü.<br />
Buqar Buxar. < bük. Buğ. çığa. izqara. buğu. buğ. - buğuya<br />
oturmaq: buxur almaq.<br />
buqarlatmaq buğarlatmaq. uçurtmaq. uçratmaq. təbxirlətmək.<br />
buqavlı bukavlı. bokavlı. buxovlı. biləkləri ağ (at).<br />
buqca buxca. bavul. bağlı. sandıq. çarĢov. bağ. heybə. yetkək.<br />
yenqək. yetqək. yenqək. heybə. qaplaq. kisə. bağıl.<br />
örtük. - buxcasın aç. bağlasın aç.<br />
buqcalamaq buxcalamaq. boğcalamaq. torlamaq. dövrləmək.<br />
dövrələmək. dövürləmək. toplamaq. devĢirmək.<br />
paketləmək.<br />
buqda - buğda dəməti: toqurçın.<br />
- qızılca buğday: buğanın yumĢaq, kəvrək çeĢiti.<br />
- tüklü buğda böcəyi: kəpənək.<br />
buqğal buğal. boqğal. boğal. boqal. boynu qısıq, qıssa, ağzı<br />
geniĢ sürəği (> sürahi) içgi qabı.<br />
buqov buxov. bukağı. kündə. köstək. ayaq bağı. - doğanın<br />
ayağında kündə varıdı.<br />
buqovlamaq buxovlamaq. bukağılamaq: boğağılamaq. bukağı vurmaq:<br />
zəncirləmək.<br />
272 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
buqovlı buxovlı. bukavlı. bokavlı. biləkləri ağ (at).<br />
buqovluq buxovluq. bukağılıq. boğağılıq. atın ard ayağının buxov<br />
vurulan bilək bölümü.<br />
buqra buğra. buğrağanı. un aĢı.<br />
buqrağanı buqrağanı. buqra. un aĢı.<br />
buqsık piĢmiĢ buğda ilə badam içi üzərinə bal, süt ilə yapılmıĢ<br />
bulamac tökülərək meydana gətirilən bir yemək.<br />
buqur buxur. buğur. poğur. 1. dəvə ayqırı. 2. qızqın dəvə. 3.<br />
bulAğa Bəlkə. olAQa.<br />
buğu. buğ. buxar. - buxur almaq: buğuya oturmaq.<br />
bulağay bəlva. qarıĢıqlıq. gurultu. - iĢçilər arasında bir gurultu<br />
qopdu. - bu gurultu nədən ötürüdür.<br />
bulaq (< bulanmaq: qaynamaq). 1. bulana, bura bura çıxan su.<br />
qaynaq. pinar. 2. düĢən. vaqiə. macəra.<br />
- bulaq suyunun axdığı yerin ağzına qiyulan daş təknə,<br />
çanaq: təknə daĢı.<br />
- bulaq oti: tərə.<br />
bulaqan darqaĢayıt. utanmaz.<br />
bulamaq sıvamaq. suvamaq. ağuĢturmaq. bələmək. alamaq.<br />
batırmaq.- yağa ağuĢmuĢ kağız.<br />
273 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- quyruq bulamaq: yaltaqlanmaq. sallamaq. quyruq<br />
sallamaq. sürtüklənmək.<br />
bulandırmaq qərətmək. qarartmaq. qaratmaq. duruluğun gidərmək. -<br />
bulut çıxıb havanı qarartdı.<br />
bulanıq 1. bulutlu. dumanlı. - göy bulutlandı: bulandı. 2. tumanlıq.<br />
dumanlıq. qaramlıq. qaramtulluq. sislik. 3. iyi<br />
seçəmməyən. müĢəvvəĢ. - bulanıq oyu (zehn). - bulanıq<br />
göz. 4. qarıĢıq. - bulanıq hava: bulutlu sisli hava. 5. soluq.<br />
fərsiz. - bulanıq bəniz(surat). 6. kədər. kətər. kətir. kitər (<<br />
kitmək: qapamaq). qapalı. tutuq. 7. bulutlu. bürküt.<br />
bürklü. qapalı. - qapalı hava. - qapalı göy.<br />
- bulanıq göz: qanlı. qan oturmuĢ.<br />
- bulanıq suda balıq avlamaq: fürsəti iĢə tutmaq.<br />
bulanı - salını bulanı: ördək kimi sallana sallana yerimək.<br />
bulanıqlı tortlı. tortılı. dürtli. 1. köçəkli. köçələkli. çökünrüli. pusalı.<br />
2. pırraq, bərraq olmayan. təsfiyə olunmayan.<br />
bulanmaq boyanmaq. aludə olmaq. bulutlanmaq. tumanlanmaq.<br />
dumanlanmaq. qaralmaq. duruluğun gedmək.<br />
qərəlmək. qararmaq. qaralmaq. - bulut çıxıb hava qaraldı.<br />
- günəĢə baxdım gözüm qarardı. - uçurumdan, köprüdən<br />
aĢağı baxdım gözüm qarardı. - baĢ gicəllənib, gözün<br />
274 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qararlmasın.<br />
- göy bulutlandı: bulandı.<br />
bulantı ürək qalxması.<br />
- göz alacalanmaq:. qarıĢmaq. iyi görməz oldu.<br />
bulantılıq - yaramazlığı, bulantılığı keçmək: uslanmaq. turulmaq.<br />
durulmaq (< durmaq).<br />
bulaşan 1. bulaĢıq. əzilən. lus. 2. geçən. geçici. sarıl. sarılan. -<br />
geçici kəsəl. 3. sıvıq. bulaĢıq.<br />
bulaşdırmaq sürmək. yapıĢdırmaq.<br />
- üzünə gözünə bulaşdırmaq: bacarmayıb qarıĢdırmaq.<br />
- iki əl ilə bulaşdırmaq: qara yaxmağa çalıĢmaq.<br />
bulaşıq 1. alayıĢ. bulaĢlıq. bulaĢma. alayıĢ. bulaĢıq. bulaĢma. 2.<br />
bulaĢan. əzilən. lus. 3. sürülmüĢ. yapıĢmıĢ. 4. ləkəli.<br />
kirli. 5. sıvıq. bulaĢan.<br />
- əl yolu, ayaq yolu, bulaĢıq yolunun, bulanıq suyunu dıĢarı<br />
göndərən genglər, gühlər. qobur. - qobur tıxanmıĢ. - qoburu<br />
açmaq.<br />
bulaşqan yılıĢqan. yılıĢıq. yapıĢqan.<br />
bulaşqanlıq yapıĢqanlıq. yılıĢqanlıq. yılıĢıqlıq. sırtıqlıq. sırıtqanlıq.<br />
bulaşma alayıĢ. bulaĢıq. bulaĢlıq.<br />
275 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bulaşmaq taxılmaq. qarıĢmaq. sataĢmaq. - onlar əsgik biridirlər,<br />
onlara bulaşma.<br />
bulaşιq Kas boya. mat (boya). Ģavsız. veyran. unqundal8.<br />
bulat bolat. tədarük. amadəlik. hazırlıq.<br />
bulatmaq bolatmaq. tədarük görmək. amadə edmək. hazırlamaq.<br />
bulayan alayan. qatan.<br />
buldıq boldıq. 1. bulnur. bulunur. hazir. movcud. 2. bulunmuĢ.<br />
cari. mə'muli beh.<br />
buldunıka ambar. boĢqa.<br />
bulduri çattırı. irtiĢ. yetĢiri. ulaĢı. göndəri. götüri. nəql. isal.<br />
buldur bildir. keçən il.<br />
buldurmaq boldurmaq. aratdırmaq. axtartmaq. araĢtırtmaq. - itənləri<br />
buldurun.<br />
bulduruş irtiĢ. ərtiĢ. yetriĢ. isal.<br />
bulğamaq təyərləmək. türləmək. yaraklamaq.<br />
bulğu idrak. əql. fəhm. anlayıĢ. ürfan. vicdan. kəĢf. ixtira. icad.<br />
bulğur burğul. burğur. piĢirilib qurudulmuĢ pilov dəmlənən<br />
buğda. burğul pilavı.<br />
- qaynadılmış bulğur: gücə.<br />
bulqaq bulğaq. bəlva. qovğa.<br />
bulqan bulqan. burkan. vulqan > volkan. yanar (dağ).<br />
276 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bulqancıq bulğancıq. tanğ. əcib qərib. ĢaĢırtıcı.<br />
bulquna malquna. ılqın ağacına bənzər bir ağac.<br />
bullaq allaq. allaq bullaq. qarıĢıq. məmzuc. müĢəvvəĢ.<br />
bullaşmaq 1. genəlmək. genəmək. geniĢlənmək. ənləĢmək.<br />
ənniləĢmək. vüsət tapmaq. tovsi' olmaq.- tumanın balağ<br />
keĢləri bollaşıb. - köynəyin qolları bollaşdı. 2. çoxalmaq.<br />
məbzul olmaq. tofir olmaq.- qar yağıĢ bol yağdı, azıq aĢılıq<br />
bollaşdı. - əsgərlərin azıqı bollaşmalı.<br />
bullatmaq 1. genlətmək. genətmək. geniĢlətmək. ənlətmək. vüsət<br />
vermək. tovsi' edmək. ənnilətmək. - tumanın balağların<br />
bollatmalı. - köynəyin qolların bollat. 2. çoxaltmaq.<br />
məbzullatmaq. tofir edmək. - qar yağıĢ bol yağdı, azıq<br />
aĢılıqı bollatdı. - əsgərlərin azıqın bollatmalı.<br />
bulmaq 1. svarmaq. vasil olmaq. dərk edmək. hasil edmək. 2.<br />
uğramaq. düçar olmaq. - bəlasın bulmaq. - kiĢi etdiyin<br />
bulur. 3. raslamaq. görüĢmək. təsadüf edmək. - dünən<br />
onu buldum. 4. tapmaq. kəĢf edmək. icad edmək. - yeni<br />
yollar bulmalı. 5. icra olmaq. - yasalar bulundu. 6. tədarük<br />
edmək. - bir az yemək bulmalı.<br />
- üz bulmaq: üzlənmək. ürək tapıb ilərləmək.<br />
- aralıq bulmaq: fürsət tapmaq.<br />
277 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- aralarını bulmaq: ortalıqla iĢ aparmaq.<br />
- aradığını bulmaq: müstəhəq cəzasına varmaq.<br />
- tanrıdan bulmaq: allahın qəzəbinə düĢmək.<br />
- üz bulmaq: sırtılmaq. düz yoldan azmaq.<br />
- aralarını bulmaq: müsalihə edmək. sazqaĢlamaq.<br />
sazıĢmaq.<br />
bulnur bulunur. buldıq. boldıq. hazir. movcud.<br />
bulun 1. tur. dur (< durmaq). qərar. - dursuz xəstə alınmır. - dur<br />
almaq: qərar almaq. - dur vermək: qərar vermək. - on kərə<br />
dur qoydum gəlmədi: qərar qoydum. - durlu çağda buluĢarız:<br />
qoyulmuĢ zamanda tapıĢarıq. 2. əsir. alıq. 3. kömək.<br />
imdad.<br />
bulunan turan. duran. mocud. kain. qayim.<br />
bulundurmaq tutmaq. qomaq. qoymaq. bıraqmaq. - məni ac qoydular.<br />
bulundurmaq 1. ehzar edmək. 2. hazırlamaq.<br />
bulunlamaq turlamaq. durlamaq (< durmaq). qərarlamq. qərar<br />
qoymaq.<br />
bulunlamaq kömək, imdad edmək.<br />
bulunma 1. kəĢf. 2. icad.<br />
bulunmaq 1. turmaq. durmaq. qalmaq. sürmək. dəvam edmək. - siz<br />
orda durursuzmu. - aĢçız genə sizdə durur. - kitabların<br />
278 http://WWW.TURUZ.COM<br />
məndə durur. - dünya durduqca. - at durdu. - sözünd
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
durmaq. 2. yardım edmək. - bu kiĢi hər zaman mənə<br />
bulunmuşdu.<br />
bulunmaz kəmtap. kəmyab. tapılmaz. nayab. quĢ sütü: nayab.<br />
bulunmuş buldıq. boldıq. cari. mə'muli beh.<br />
bulunur bulnur. buldıq. boldıq. olan. hazir. mocud. hazir.<br />
bulunuş tapınıĢ. 1. movcudiyyət. 2. hizur. 3. kəĢf. 4. hazir olma.<br />
bulur bilir. bəlir. məĢhur.<br />
bulursuz bilirsiz. bəlirsiz. məcvhul. bəlirsiz.<br />
buluş xiyal. idə.<br />
buluşdurmaq 1. tapdırmaq. hazırlatmaq. amadə etdirmək. tədarük<br />
gördürmək. 2. görüĢtürmək. bir araya gətirtmək.<br />
mulaqat etdirmək.<br />
buluş fəhm. idrak. kəĢf. ixtira. icad.<br />
buluşlı fəhimli. fərasatlı. idraklı. müdrik.<br />
buluşmaq sataĢmaq. raslaĢmaq. düĢüĢmək. müsadif olmaq. -<br />
gözümə nəisə sataĢdı.<br />
buluşmaq boluşmaq. oluşmaq. 1. bir bulda, bolda, olda tapıĢmaq.<br />
birbirini bulmaq. bir araya gəlmək. görüĢmək. mulaqat<br />
edmək. - o ilə buluşmaq olmadı: onun ilə görüĢmək<br />
mümkün olmadı. 2. rastlaĢmaq. təsadüf edmək. - harda<br />
buluşsada, türk türkə qardaĢdır.<br />
279 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bulut - bulutdan şeh qapmq: iti istəklikdən imdir.<br />
- bulutlarda gəzmək: taslamaq. ĢiĢinmək. yekəxanalanmaq.<br />
havalanmaq. - igitlik taslıyan.<br />
- yerə enən bulut: sis. püs. Ģeh, yaĢ, sulu, çilli duman.<br />
- bulutlar içində: bulutlara qədər: çox yüksək.<br />
- bulutdan şeh qapmaq: hər nədən alınmaq.<br />
- bulut kimi: çox bol.<br />
bulutlanmaq 1. bulanmaq. dumanlanmaq. - göy bulutlandı: bulandı. 2.<br />
ləkələnmək. - su saçıb parçalar bulutlandı.<br />
bulutlu 1. bulanıq. dumanlı. - göy bulutlandı: bulandı. 2. ləkəli.<br />
aydın olmayan. - su saçıb parçalar bulutlandı. 3. bulanıq.<br />
bürküt. bürklü. qapalı. ıĢıltılı, bərraq olmayan. tonuğ.<br />
donuğ. dumanlı. tüssüli. boz. soluq. qapanıq. tutuq. -<br />
qapanıq hava. - donuğ sırça. - qapalı hava. - qapalı göy.<br />
bulvar bolvar. bol, gen olan sokaq.<br />
bunaq bunğaq. bunalmıĢ. əldən düĢmüĢ. fərtut. - bunaq bir<br />
qoca.<br />
bunaq səfeh. gic.<br />
bunaqlıq bunğaqlıq. bunalmıĢ durum. əldən düĢüklük. fərtutluq.<br />
280 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bunalmaq bunğalmaq. 1. əldən düĢmək. halsızlanmaq. 2.<br />
boğumsanmaq. bıqqınmaq. - dumandan bunaldı. 3.<br />
alıqmaq. ĢaĢırmaq. əğli gedmək. 4. boğulmaq. sıxılmaq.<br />
bunalmış bunğaq. bunaq. əldən düĢmüĢ. fərtut. - bunaq bir qoca.<br />
- bunalmış durum: bunğaqlıq. bunaqlıq. əldən düĢüklük.<br />
fərtutluq.<br />
bunamaq bunğamaq. bax > bunalmaq. alıqlaĢmaq. səfehləmək.<br />
bunqamaq. alın tirmək. uĢaqlıq edmək<br />
bunar bunğar. binğar. binar. pinar. yerdən çıxan su. suyun<br />
çıxdığı yer. mənbə'. - pinar başı: sərçeĢmə.<br />
bunatmaq bunğatmaq. 1. əldən salmaq. halsızlatmaq. 2.<br />
boğumsatmaq. bıqtırtmaq. - duman bizi bunaltdı. 3.<br />
alıqlatmaq. ĢaĢırtmaq. əğlin aparmaq.<br />
buncuq boncuq. mıncıq. muncuq. yumuc. yumquc. boğuncuq.<br />
(böcək qabuğu). gözlük. göz dəğməsin diyə cocuğların<br />
taxlarına (börkləinə), qollarına taxılan mıncıq.<br />
bundan - bundan sonra: imdən geri.<br />
bunğa buna. bınğa. bına.<br />
bunğaq bunaq. əldən düĢmüĢ. fərtut. - bunaq bir qoca.<br />
bunğaqlıq bunğama. alıqlaĢma. bunaqlıq. bunalmıĢ durum. əldən<br />
düĢüklük. fərtutluq.<br />
281 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bunğalmaq bunalmaq. 1. əldən düĢmək. halsızlanmaq. 2.<br />
boğumsanmaq. bıqqınmaq. - dumandan bunaldı. 3.<br />
alıqmaq. ĢaĢırmaq. əğli gedmək.<br />
bunğama bunğaqlıq. alıqlaĢma.<br />
bunğamaq bunalmaq. bax > bunğalmaq.<br />
bunğar bunar. binğar. binar. pinar. yerdən çıxan su. suyun<br />
bunğar bınğar. bınar.<br />
çıxdığı yer. mənbə'. - pinar başı: sərçeĢmə.<br />
bunğatmaq bunatmaq. 1. əldən salmaq. halsızlatmaq. 2.<br />
boğumsatmaq. bıqtırtmaq. - duman bizi bunaltdı. 3.<br />
alıqlatmaq. ĢaĢırtmaq. əğlin aparmaq.<br />
bunqaq bükük. qarı. köhnə. əldən düĢmüĢ.<br />
bunqamaq bunamaq. səfehləmək. alın tirmək. uĢaqlıq edmək<br />
burağan borağan. buram buram dönərək yağan yağmır qarla<br />
qarıĢıq əsən gur yel. fırtına. - burağana, borağana<br />
tutulduq.<br />
burax qoyu. qoytu. qutru. salı. ötrü. çıxı. mə'zuniyyət. ruxsət.<br />
icazə.<br />
buraxılmaq qalmaq. tərk olunmaq. - iĢ qaldı.<br />
buraxılmaq qonmaq. qonulmaq. qoyulmaq. ötürülmək. tərk<br />
olunmaq. - siqara qondu bitti.<br />
282 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
buraxılmaz geçilməz. göz örtünməz. - geçilməz iĢ. - geçilməz gözəllik.<br />
buraxış qoyuĢ. qutruĢ. salı. salıĢ. ötrüĢ. çıxarıĢ. əfv.<br />
buraxma kəsim. tərk. tə'til. aralıq vermə. - dərslərin kəsimi.<br />
buraxmaq qaĢımaq. boĢamaq. ötürmək. savmaq. ötürmək.<br />
qoğmaq. çıxarmaq. mürəxəs edmək. ruxsət vermək.<br />
salıvermək. salırqımaq. qoyuvermək. qutru vermək.<br />
qutramaq. qutarmaq. ötrümək. ötürmək. çıxarmaq. əfv<br />
edmək.<br />
- gəvĢəklər savulsun iĢdən. - eĢqi sav baĢından görərsən<br />
özünü. - sav baĢında ölkənin düĢməni qəddarıni.<br />
buraxmamaq buraxmamaq. tutmaq. ötürməmək. yığmaq. çəkmək. -<br />
kəndini tutmaq. - dilini tutmaq. - soluğun tutmaq.<br />
buraqı burakı. burkam. 1. baĢ saçında bıraxılan saç bölümü,<br />
quruğu. pərçəm. 2. qoyuq. mətruk.<br />
buraq boraq. bor yer. bur yer: Ģoraq yer. çoraq yer. bar. bur.<br />
bor. bora. düz, təkiz olmayan.<br />
buraqma atma. qoma. qoyma. vəz'. tərh. - yapının atması: tərhi. -<br />
qanunun atması: təhi. - buyruqların atması: tərhi<br />
buraqmaq buraxmaq. qoymaq. qoyuvermək. uzatmaq. sərbəs<br />
ötürmək (# kəsməmək). - saç, dırnaq, ağac uzatmaq.<br />
283 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
buram dönək. dolĢaq. dönərək, dolaĢaraq havada girdəvlər<br />
biçimində düĢən qar, yağmurı andıran söz.<br />
- buram buram qar yağır.<br />
- buram buram duman çıxır.<br />
- buram buram tərləmək: çoxlu tərləmək.<br />
- göydə buram buram bulutlar əsirdi.<br />
buran - bel buran: it quyruğu. bitgi adı.<br />
- boyun buran: sarı asmıya (üzümə) bənzər bir quĢ. Ģıqraq.<br />
köçgən.<br />
burancık dilcik. kilidin dili.<br />
buranğı buranğı. borani. boranğı. neçə nərsə qarıĢaraq yapılan<br />
göy yeməyi.<br />
burar - dil burar: kəkrə. acımtıraq əkĢi.<br />
buraş pox. artıq. (> borazfars).<br />
burbaşmaq yubalmaqka. yubanmaq. qarıĢmaq.<br />
burcaq bucaq. tuq. tuqĢ. tuĢ. qıyın.<br />
burçaq burçaq. burçuq. yuvarlaq dənə. - ağ borçaq. - qərə<br />
borçaq.<br />
burçın geyik diĢisi.<br />
burçınlamaq (çivinin ucun) pərçinləmək. pəxləmək. qamamaq.<br />
burçuq burçaq. burçaq. burulmuĢ. bükülmüĢ. yuvarlaq. lülə lülə.<br />
284 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
burdağan quluçqa.<br />
burdurmaq iğdiĢ etdirmək enətmək.<br />
burğa dəlik.<br />
burğaclanmaq burğaĢlanmaq. burĢaqlanmaq. qarğıĢıqanmaq. qarma<br />
qarıĢıq olmaq.<br />
burğaclıq tolaĢıqlıq. dolaĢıqlıq. giriptlik.<br />
burğacuq burğaq. burĢuq. qarğıĢıq. qarıĢıq.<br />
burğaq burğacuq. burĢuq. qarğıĢıq. qarıĢıq.<br />
burğaşlanmaq burĢaqlanmaq. burğaclanmaq. qarğıĢıqanmaq. qarma<br />
qarıĢıq olmaq.<br />
burğulamaq direl ilə dəlmək.<br />
burğul bulğur. piĢirilib qurudulmuĢ pilov dəmlənən buğda.<br />
burğul pilavı.<br />
burğur bulğur.<br />
burxulmaq çevrilmək. burulmaq. dönmək. tovlanmaq. bükülmək.<br />
altıva olmaq.<br />
burın - qarqa burın: tel, sim burmağ üçün bir qısqaç çeĢiti.<br />
bur bor. bora. bar. 1. düz, təkiz olmayan. - bor yer: bur yer:<br />
Ģoraq yer. çoraq yer. 2. bulantı suyun qabda buraqtığı<br />
bar, iz, pas, pus. - bor bağlamaq. - borca qoymaq. 3. bor.<br />
iĢgil. çətinlik. müĢgül. düğün. məsələ. pıroblem.<br />
285 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
burqaq burraq. bırraq. bırqaq. qıvraq. iti. yeyin.<br />
burqam burkam. burakı. baĢ saçında bıraxılan saç bölümü,<br />
quruğu. pərçəm.<br />
burqam burkam. qala. hisar.<br />
burqan burkan. burğan. 1. volkan. yanar dağ: ot püsgürən dağ.<br />
bulqan. vulqan > volkan. yanar (dağ). 2. büqqan.<br />
böhran.<br />
burqan büqqan. böhran.<br />
burqat 1. bük. heykəl. 2. bük. büt. 3. bük. sənəm. 4. atolyə. 5.<br />
niqarxana.<br />
burqılma burxılma. boĢunma. qaĢınma. ötrünmə.<br />
burqu burğu. 1. direl. nərsəni burula burula dələn. 2. möhrə. 3.<br />
sökəcək. - təpə burğusi: bütri, ĢüĢə tixacağın çıxaracaq<br />
burqu.<br />
burquluq burulmuĢ. enənmiĢ. iğdiĢlənmiĢ.<br />
burqunmaq tavlanmaq. tovlamaq. dolanmaq. dözmək. keçinmək.<br />
burqutmaq burğutmaq. qolların, budaqların birin (üzvlərin birin) burub<br />
incitmək.<br />
burma 1. çevirmə. döndərmə. qıvırma. 1. enəmə. iğdiĢ edmə. 1.<br />
burulmuĢ nərsə. hələzon biçimi olan. 1. bağırsağ<br />
qarında olan sancı, acı. burunti. buruĢ. burunmaq. 1.<br />
286 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
lülə. 1. sarığ burma. açılmıĢ xəmiri burub, qıvırıb, içinə<br />
ət, göy gövərənti qoyulan yemək. - sığara börək. - püf<br />
börək. - su börək. - qiyməli börək. - pənirli börək. - tatar<br />
börəyi.<br />
- burmalı dirək.<br />
- dil burma: kəkrəlik. dil burma. acılıq. sərtlik. əkĢilik.<br />
- burmalı minarə.<br />
- it burnu: yabanı gül.<br />
- burun otu: ənfiyə.<br />
- burun buruna: baĢ baĢa. yaxından. qarĢı qarĢıya.<br />
- burun pərdəsi: burnun iki bacası arasında olan zar.<br />
- burnandan düşmüş: çox bənzəmiĢ. - qıx deyib burnundan<br />
düĢüb.<br />
- burun sürtmək: alçaqcana, yavaĢcana soxulmaq.<br />
yalanmaq.<br />
- burun şişirmək: qurulmaq. qurralanmaq. qurlanmaq.<br />
mütəkəbbir olmaq. buğ (bıyıq) burmaq.<br />
- burun qanamaq: qan tökülmək.<br />
- burun qanadı: burun dəliklərinin qapaqları.<br />
- çiçəyi burnunda: təzə (yemiĢ).<br />
- dana burnu: yer altında gövərintilərin kökün kəsən bir<br />
böcək.<br />
287 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qarğa burnu: burnu bir çeĢit çəngəlli qısqaç.<br />
- burunsuz: burnu düĢük yapıq, bərk kiçik olan.<br />
burmaq 1. döndərib bükmək. bağlamaq. - bitik burmaq: kitab<br />
bağlamaq. 2. qıvırmaq. çimdikləmək. barmaq, ya qısqac<br />
arasına qoyub qıvırmaq. - ətimi burdi. 3. sancımaq.<br />
sancılanmaq. - qarnım burur. 4. qatlamaq. dəvĢirmək.<br />
devĢirmək. türmək. dürmək. qatlamaq. sarmaq.- bu<br />
qalını devşirmək. - Ģey Ģüyüzü deşirib sandığa qoy.<br />
- dil burmaq: əkrətmək. kəsitmək. gəsitmək. - turĢ heyva<br />
dilimi burur. 5. iğdiĢləmək. enmək.<br />
- dodaq burmaq: ağlayacaq olmaq.<br />
- qol burmaq: qələbə çalmaq.<br />
- qulaq burmaq: ixtar edmək.<br />
- bura bura oynamaq: barmaqların çalpara kimi<br />
qımıldataraq oynamaq.<br />
- burun burmaq: bəğənməmək.<br />
- buğ (bıyıq) burmaq: qurulmaq. qurralanmaq. qurlanmaq.<br />
mütəkəbbir olmaq.<br />
burnaz qırqı burun. burnu böyük, armıd kimi olan.<br />
burnun - burnundan qıl aldırmaq: köməklik edməmək. qabağın<br />
almaq. dibindən qoğalamaq, mən' edmək.<br />
- qıl burun: dənizə uzanmıĢ incə, uzun qara, topraq parçası.<br />
288 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
burraq burqaq. bırraq. bırqaq. qıvraq. iti. yeyin.<br />
bursuq daraq kovak.<br />
burşaqlanmaq burğaclanmaq. burğaĢlanmaq. qarğıĢıqanmaq. qarma<br />
qarıĢıq olmaq.<br />
burşuq burğacuq. burğaq. qarğıĢıq. qarıĢıq. pürtük. burtuk.<br />
qıvraq. - qıvraq saç.<br />
burta xırqa çeĢitindən üst geyim.<br />
burtaq buruĢuq. saf olmayan.<br />
burtılmaq burtulmaq. burtuq olmaq. buruĢmaq. bürkülmək.<br />
turĢulmaq.<br />
burtka qabus. qabus.<br />
burtlaq 1. doğuz balası. 2. daĢlıq, çanqıllı yer.<br />
burtmaq buruĢdurmaq. somurtmaq.<br />
burtuk pürtük. burĢuq. qıvraq. - qıvraq saç.<br />
burtulmaq burtılmaq. burtuq olmaq. buruĢmaq. bürkülmək.<br />
turĢulmaq.<br />
buru burunti. burma. buruĢ. bağırsağ qarında olan sancı, acı.<br />
buruq 1. burulub incimiĢ, acımıĢ. - buruq qol. 2. ağız<br />
buruĢduran.<br />
burulmaq bürkülmək. sapaĢmaq. yolundan çıxmaq. əğrilmək.<br />
caymaq. - əlim sapaşdı.<br />
289 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
burulmaq dürilmək. qatlanmaq. sarılmaq.<br />
burulmaq burxulmaq. qol budağın inciməsi. çevrilmək. dönmək.<br />
tovlanmaq. bükülmək. altıva olmaq.<br />
burulmuş 1. burçuq. burçaq. burçaq. bükülmüĢ. yuvarlaq. lülə lülə.<br />
2. burquluq. enənmiĢ. iğdiĢlənmiĢ. - burulmuş,<br />
qatlanmış nərsə: buruma. burum. qatlama. qatlayıĢ.<br />
buruma burum. qatlama. qatlayıĢ. burulmuĢ, qatlanmıĢ nərsə.<br />
burumcək bürümcək. qoza kimi burulmuĢ nərsə. yumaq.<br />
burum 1. qopum. qıvım. - bir burum: bir qopum. bir qıvım. 2.<br />
buruma. qatlama. qatlayıĢ. burulmuĢ, qatlanmıĢ nərsə. -<br />
bir burum qaymaq: bir qat, lay qaymaq.<br />
burun 1. dənizlərin içinə uzanan uzun, dağlıq, daĢlıq qara<br />
(qarrə. topraq) bölümü olanına söylənir { qumlıq, üsti düz,<br />
alçaq olanına "dil" söylənir}. 2. uc. rə's. tikə quĢə. - Ģamın<br />
burnun qır, kəs. - dənizə irəliləmiĢ dağlıq, daĢlıq qara uci.<br />
alçağına "dil" deyilir. - burnu böyük: qurralı. kibirli. - qaranın<br />
dənizə girmiĢ bir ucu. - burun duruq: heyvanın ağız burun<br />
bağı. tumĢuq bağı. əsnək. - burun hörgöcü: ayaq örgücü:<br />
ayağın burnun tümsək, ĢiĢik, dik olan bölümü.<br />
- burun pıçağı: oymaçı, xərrat pıçağı.<br />
- burnu yuxarıda: çox istəyən. aza qanıqmayan.<br />
290 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qırqı burun: burnazburnu böyük, armıd kimi olan.<br />
- burnu qaf dağında: qurra: mütəkəbbir.<br />
- burnu yelli: hizli. hisli. yeyin. tüd.<br />
- burun burmaq: bəğənməmək.<br />
- burun burmaq: bəğənməmək.<br />
- burun dəliğin boğaza çatan yer: gənğiz.- gənizdən<br />
söyləmək: mırıldamaq. xım xım edmək. - yeyib içirkən<br />
nərsə burun dəliyinə getmək: gənizə qaçmaq.<br />
- burun qamışı: burun qıqırdağı, ğuzrufu.<br />
- burundan damlamaq: çox bənzəmək.<br />
- burundan qan damlamaq: çox incimək.<br />
- dana burnı: bitgilərin yer altındaki köklərin kəsən, iricə baĢlı<br />
böcək.<br />
- domuz burnu: barmağı tutan ĢiĢli, irinli xəstəlik. qurlağan.<br />
tolama. dolama. ət yaranın yüngülü.<br />
- domuz burnu: qurlağan. dolama çeĢiti. ət yaran.<br />
- qaradan dənizə uzanan daşlıq burun: kərəmpə.<br />
- quş burnu: 1. dimdik. qaqa. 2. bitgi adı.<br />
- pat burun: yasdım. patqa. yastı, basıq burun.<br />
- uzun burun: sivri burun.<br />
291 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- (heyvan) - burun dəliyi: qalaq.<br />
- (qulaq. göz.). - burun gəmirciyi: qıqırdağı.<br />
burunduq burunduruq. burunsalıq. çətin atları tumarlarkən<br />
saxlamaq üçün burunlarını sıxmağa yarar qısqaç.<br />
burunduruq burunduq. burunsalıq. çətin atları tumarlarkən saxlamaq<br />
burunlu ucli. kibirli.<br />
üçün burunlarını sıxmağa yarar qısqaç.<br />
burunmaq buru. bağırsağ qarında olan sancı, acı: burma. buruĢ.<br />
burunti.<br />
burunsalıq burunduq: burunduruq. çətin atları tumarlarkən<br />
saxlamaq üçün burunlarını sıxmağa yarar qısqaç.<br />
burunti burma. bağırsağ qarında olan sancı, acı. buru.<br />
buruşdırmaq 1. qat qat, qırmalı edmək. ütüsün, Ģaxlığın, düzlüyün<br />
pozmaq. - kağızı, parçanı buruşdurma. 2. toplayıb<br />
çəkiĢtirmək. - turĢ nələr ağız dodağımı buruşdurur.<br />
buruşduran buruĢqu. - buruşqu suci: Ģərab.<br />
buruşdurmaq burtmaq. somurtmaq.<br />
buruş burunti. burma. buru. bağırsağ qarında olan sancı, acı.<br />
buruşqan pəriĢanfars. barıĢan. ürpək. tükləri biz biz, miz miz ĢiĢmiĢ.<br />
qarıĢıq. durmu.<br />
buruşqu buruĢduran. - buruşqu suci: Ģərab.<br />
292 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
buruşmaq 1. çəkilib toplanmaq. quruyub toplanmaq. solmaq.<br />
çəkiĢmək. - qocalıqdan üzi burşub qaladı. - çiçəklər<br />
buruşdu. - ərik yedim dilim buruşdu. 2. qat qat olmaq.<br />
qırmalı qırmalı olmaq. ütüsü, Ģaxlığı, düzlüyü pozulmaq.<br />
solpumaq. - kağız, parça buruşdu. 3. burtılmaq. burtuq<br />
olmaq. bürkülmək. turĢulmaq.<br />
buruşmuş buruĢuq. potur. potur çotur. qırmalı potlı. qırıĢıq.<br />
qırıĢmıĢ.<br />
buruşuq burtaq. saf olmayan. buruĢmuĢ. potur. potur çotur.<br />
qırmalı potlı. qırıĢıq. qırıĢmıĢ. qıvırcıq. mücə'əd. tudə.<br />
tuydə. tüydə. - qıvırcıq kahı. - qıvırcıq saç. - qıvırcıq<br />
saqqal.<br />
busan əĢ. bərabər. musavi.<br />
busat pusat. bəsat. basat. yat. yataq. yataqan. qalxan zireh<br />
kimi, qorunmaq üçün nərsənin üzərinə yatırılmıĢ yat<br />
yaraq, silah sürsat.<br />
buşaq puĢaqa. buĢqan. kədərli. içi sıxıntılı. qussəli. tutuq.<br />
buşqan puĢaqa. buĢaq. kədərli. içi sıxıntılı. qussəli. tutuq.<br />
but - budun yuxarı bölümü: yancıq. qalçaq. qalça. göt.<br />
- oyluğun (budun) yuxarısında qatlaq yerləri: qısıq. -<br />
cocuğun qısıqları piĢmiĢ.<br />
293 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
buta 1. büktə. bükət. qoyumçu (zərgər) qalıbı. 2. hədəf. amac.<br />
təmük. 3. (qızılçı butası). soxa.<br />
butamaq - asma budamaq: yersiz söz söyləmək.<br />
butdırmaq bitirmək. 1. cücərtmək. 2. isbatlamaq.<br />
butəfars buta (< budaq: dal yarpaq). hərĢeyin üstündə olan<br />
budağa tay oyuq. qazıq. qozuq iz. rəsm. nəqqaĢlıq ( ><br />
butəkari).<br />
butlı mutlı. gücli. quvvəli.<br />
butmul batmul. bibli. bibər. qarabibərə bənzər bir bitgi. darül<br />
filfil.<br />
butraq pıtraq. bax > bıtraq. bərk sıx bitmiĢ.<br />
Buyafars < boya\ bur\ buyaci.<br />
buyna qayıqlarda dümən, sükan, fərman yerinə iĢlənən yarım<br />
kürək balaq. - boyna palası. - boyna vurmaq: qayığı<br />
yoldan böylə çevirmək.<br />
buynuz qırın. qırıq dala oxĢarlığından böylə ad alır.- qoç buynuzu:<br />
1. bitgi adı. əklilol məlik otunun çeĢiti. 2. top qundağında,<br />
parça tıxılacaq güclü çəngəl. 3. iki qulaqlı paltar asqısı.<br />
evlərdə bəzək kimidə kullanır.<br />
- buynuzdan olub, kürəyi çırtıb qan alma aracı: tüngü. tanqu.<br />
kərəniz. həcəmət ayqıtı.<br />
294 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- quru buynuz: banka. gövdənin ağrıyan yerinə, çırtmadan<br />
buynuzdan, sırçadan olub, salınan qabcıq. - sızıya quru<br />
buynuz çəkin.<br />
- buynuz çəkmək: həcəmət edmək. çırtıb bankalamaq.<br />
- qoç buynuzu: yonca çeĢitlərindən.<br />
- (geyik buynuzu.- keçi buynuzu): göy adlarından.<br />
buynuzcuk böcəklərin baĢında olub, qımıldayan təprəĢən buynuz.<br />
buynuzqək munğuzgək. pinə. çalıĢma üzündən əldə çıxan qatılıq.<br />
buyruci amir. hakim. fərmançı.<br />
buyruq 1. bəy. ağa. rəis. 2. buyruma. əmr. fərman. təĢrif. 3.<br />
buyrultu. yarlıq. fərman.<br />
buyruqçu yasaqçı. mə'mur.<br />
buyruldı rəsmi yalzı. damqalı, möhürli yazı. əmrnamə.<br />
buyrulmaq 1. əmr, fərman vermək. 2. edilmək. olunmaq. yapılmaq<br />
(bu eyləmlərin sayqı göstərir biçimi). - söz buyrulmaq. -<br />
buyrulan iĢlər. - irsal buyrulmaq.<br />
buyrultu buyruq. yarlıq. fərman.<br />
buyruma əmr. buyruq. fərman. təĢrif.<br />
buyrumaq 1. əmr, fərman vermək. söz sürmək. hökm sürmək. 2.<br />
söyləmək. (bu eyləmin sayqı göstərir biçimi). - nə<br />
buyurdunuz.<br />
295 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
buyurduruq sükan. fərman<br />
buyurtmaq həvalə edmək.<br />
buz tonğ. don. - buz ərimək: don çözülmək.<br />
- buz bağlamış: tonuğ. donuğ. donmuĢ. camid. - əlləri<br />
donuq.<br />
- buzun soyuqluğu uzaqdan etgilər.<br />
- buz bağlamaq: buz tutmaq: üsti donmaq.<br />
- buz çözülmək: buz ərimək.<br />
- buz kəsilmək: çox soğumaq.<br />
buzağı sığırın balasına deyilir.<br />
buzaq buzluq. firizer.<br />
- camış buzağısı: malaq. balaq.<br />
buzcımaq tonğcımaq. donğcımaq. büzülmək. üzülüb darılmaq.<br />
köksü qısılıb qatılaĢmaq, darılmaq.<br />
buzlağ tonğra. donğra. (< donğmaq).<br />
buzluq buzaq. firizer.<br />
buzlu üzəri donmuĢ. içində buzu olan. - buzlu göl. - buzlu dağ.<br />
buzlu su.<br />
Buzuk bir çeĢit tambur.<br />
bücə büci. bükəc. bürkəc. döndərmə. devirmə. ağtarma. -<br />
bücə edmək: birdən çevirib ağtarmaq, tökmək.<br />
296 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bücətmək bücitmək. bükəctəmək. bürkəctmək. döndərmətmək.<br />
devirtmək. ağtarmatmaq.<br />
büci bücə. bükəc. bürkəc. döndərmə. devirmə. ağtarma. -<br />
büci edmək: birdən çevirib ağtarmaq, tökmək.<br />
bücitmək bücətmək. bükəctəmək. bürkəctmək. döndərmətmək.<br />
devirtmək. ağtarmatmaq.<br />
büklüm büklüm. həlqə. - büklüm büklüm qıvrımılmıĢ ilan. qat. - iki<br />
büklüm: iki qat.<br />
bükücü bükücü. bügüçü. ovsunçu. arpağçı. sehirçi.<br />
bükücülük bükücülük. bügüçülük. sehirçilik. ovsunçuluq.<br />
arpağçılıq.<br />
büq bük (> puĢ). 1. bürk. coĢun. zireh. 2. yol açmaqda deyilən<br />
söz. - bük bük!: barda!: çəkil. geç. bardabarda!: varda<br />
varda!.<br />
büq bük. boq. buq. pox. 1. pislik. nəcis. mürdar. 2. zərər. pis<br />
bir iĢin sonucu. - buda sizin poxuz. - sən öz poxuvu<br />
yığıĢdır hələ.<br />
büqdələmək bükdələmək:ĢəmĢirləmək:<br />
büqdürmək bükdürmək. ulıtmaq. əğdirmək.<br />
büqdürmək bükdürmək. 1. qıyırtmaq. qaytadmaq. çevirdib<br />
düĢürtmək. - kağazı bükdürmək. - parçanı bükdürmək. 2.<br />
297 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əğdirmək. - budağı bükdürmək. 3. əğitmək. əğritmək.<br />
sap sap, fitil fitil etdirmək. - pambığı bükdürüb ip<br />
yapdırmaq.<br />
büqəc bükəc. bücə. büci. bürkəc. döndərmə. devirmə. ağtarma.<br />
büqəcik bügəcik. pum pum örümcəki.<br />
büqəctəmək bükəctəmək. bücətmək. bücitmək. bürkəctmək.<br />
döndərmətmək. devirtmək. ağtarmatmaq.<br />
büqə bügə. bügəlik. 1. büvə. 2. sığır kimi malları sanacaaq<br />
dəliyə döndərən bir göy sinək. - bügəlik soxmuşa<br />
dönmək: azmaq. azıqmaq. azqınmaq. qudurmaq.<br />
büqəlik bügəlik. bügə. 1. büvə. 2. sığır kimi malları sanacaaq<br />
dəliyə döndərən bir göy sinək. - bügəlik soxmuşa<br />
dönmək: azmaq. azıqmaq. azqınmaq. qudurmaq.<br />
büqət bükət. büktə. buta. qoyumçu (zərgər) qalıbı.<br />
büqətmək bükətmək. qapatmaq. tıkatmaq. kəsdirtmək. durdurmaq.<br />
tə'tillətmək. bağlatmaq.<br />
büqim bükim. 1. büklüm. qıvrım. qırlım. qatım. qatlım. sancı.<br />
əzab. dərd. 2. qıvrım. qırlım. qatım. qatlım. - saçın<br />
bükimi, büklümü.<br />
- bükim bükim: büklüm büklüm: qıvrım qıvrım: çoq<br />
qıvırcıq. - saçı bükim bükim: saçı büklüm büklüm: saçı<br />
298 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qıvrım qıvrım.<br />
- bükim bükim, büklüm büklüm bükülmək: qıvrım qıvrım<br />
qıvrılmaq: sandıdan bükülüb durma.<br />
büqiş bükiĢ. 1. qəzil. tiftil. 2. bükmək yolu, tərzi.<br />
büqqan burqan. burkan. böhran.<br />
büqlətmək büklətmək. bükmək. tümsətmək. qanburlatmaq.<br />
kamburlatmaq. kanburlatmaq. əğritmək. yumrutmaq.<br />
kəmritmək. mühəddəb edmək.<br />
büqlüm büklüm. 1. bükim. qıvrım. qırlım. qatım. qatlım. sancı.<br />
əzab. dərd. 2. qıvrım. qırlım. qatım. qatlım.<br />
- saçın bükimi: saçın büklümü.<br />
- bükim bükim: büklüm büklüm: qıvrım qıvrım: çoq<br />
qıvırcıq. - saçı qıvrım qıvrım.<br />
- qıvrım qıvrım, büklüm büklüm bükmək: qatlandırmaq.<br />
- bükim bükim, büklüm büklüm bükülmək: qıvrım qıvrım<br />
qıvrılmaq: sandıdan bükülüb durma.<br />
büqmə bükmə. qat. qırma. qırım. qatlama. qat qat edmə.<br />
devĢirmə. sarma.<br />
- parçanı, kağazın qat yeri.<br />
- qatlama yeri: bükmə yeri. qırım.<br />
- devirib bükmə: qatlayıb bükmək.<br />
299 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
büqmə bükmə. bükülmüĢ. - qıcırı bükmə: dərmə çatma. baĢdan<br />
savma.<br />
büqmək bükmək. büklətmək. tümsətmək. qanburlatmaq.<br />
kamburlatmaq. kanburlatmaq. əğritmək. yumrutmaq.<br />
kəmritmək. mühəddəb edmək. əğmək. çarpıtmaq.<br />
əqriltmək. əğritmək. çarpıtmaq. əqritmək. əğirmək.<br />
qıvırmaq. əğirmək. qırıtmaq. qatlatmaq. əğirmək. sap<br />
sap, fitil fitil etmək. qırmaq. qatlamaq. - bu kağızları qırıb<br />
toplayıb.<br />
- qulaq bükmək: ixtar vermək.<br />
- pambığı büküb ip yapmaq.- saçını, saqqalını qıvırmaq. -<br />
keçəl saç istər, onda qıvrığından. - bunu qırağın qıvırın. -<br />
üz əğritmək: turĢatmaq. - dodaq bükmək: ağlamsımaq.<br />
- büküb tikmək: aĢıtmaq. aĢlamaq.<br />
büqrəmək bağırmaq. böğürmək. öqrəmək. hayqırmaq.<br />
büqrəş buğrənc. qıyın. çətin. çəlĢirimli.<br />
büqri əğri.<br />
büqrilətmək əğriltmək.<br />
büqrilik əğrilik. büqrilik.<br />
300 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
büqrü büğrü. - əğri büğrü: əğrəlti. qıvrıq dallı budaqlı. dolaĢıq. -<br />
əğrəlti bacaqlı qarı: dolaĢıq qıçlı. - əğrəlti yollar.<br />
- çox əğri büğrü, çarpuq. yanğabuc<br />
büqşə bükşə > meĢə. tıqmas (< tıqmaq). cəngəl.<br />
büqtə büktə. bükət. buta. qoyumçu (zərgər) qalıbı.<br />
büqtəka ĢəmĢir. qılınc.<br />
büqüçü bügüçü. büyüçü. arpqçı. ovsunçu.<br />
büqüçü bügüçü. bükücü. ovsunçu. arpağçı. sehirçi.<br />
büqüçülük bügüçülük. bükücülük. sehirçilik. ovsunçuluq. arpağçılıq.<br />
büqük bükük. müq. bunqaq. qarı. köhnə. əldən düĢmüĢ. ağır.<br />
zorba. qatmar. qəliz.<br />
- beli bükük, büklü: (arxası) çıxıq. qanbur. kanbur. kambur.<br />
tümsək. əğri. yumru. kəmrik. mühəddəb. - çox iĢləməkdən<br />
kambur olmuĢ. - orasında kamburu vardır. - duvar kambur<br />
vermiĢ.<br />
büqüklük - büküklük ər: boğazı vurlmalı kiĢi.<br />
büqüq bükük. 1. çolaq. yumaq. yumalaq. kələp. yun, ip kələpi.<br />
2. yaysıq. yazıq. əzik.<br />
büqü bügü. bükü. 1. bağlama. 2. uqdə. 3. fer. cə'd. 4. ovsun.<br />
arpağ. sehir. - bügü yapmaq: ovsunlamaq. - bügü<br />
pozmaq: ovsunu çözmək.<br />
301 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
büqülmə bükülmə. devrim. çevrim. çevrilmə. qatlanma.<br />
büqülmək bükülmək. çevrilmək. burxulmaq. burulmaq. dönmək.<br />
tovlanmaq. altıva olmaq. əğilmək. çarpılmaq.<br />
çarpazmaq. meyillənmək. çevrilmək. iliĢmək. tolanmaq.<br />
dolanmaq. qırılmaq. qatlanmaq. qıvrılmaq. əğrilmək.<br />
qırtılmaq. qatlanmaq. çəkilib toplanmaq. - iplik, saç, qıl<br />
qıvrıldı. - bu kitabın yapraqları qıvrılmıĢ. - qıvrıla qalmaq:<br />
gəbərmək.<br />
- ayağı dolandı. - bu köynəyin yaxası qırılmaz.<br />
büqülmüş bükülmüş. burçuq. burçaq. burçaq. burulmuĢ. yuvarlaq.<br />
lülə lülə.<br />
büqülmüş bükülmüş. bükmə. iqdə. - qıcırı bükmə: dərmə çatma.<br />
baĢdan savma.<br />
büqüm büküm. bükülmüĢ nəsənin hər bükümü. qat. - parça qat<br />
yemiĢ. - ipək qumaĢ qat yeməz.<br />
büqüm büküm 1. qəzil. tiftih. 2. bir kərədə bükülən, yığılan yun. -<br />
bir büküm.<br />
büqünc bükünc. kədər. qussə.<br />
büqünti bükünti. (qumaĢın qırağında olan tikinti, çevrinti). qıvırma.<br />
qıvrıntı. əğrətin. qıyıntı. basdırma. qatlama. - bu<br />
302 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yəmĢəyin qıvrıntısı qaba düĢmüĢ. - qoşa qıvrıntı: bu tikiĢin<br />
oya (yazı. bəzək) kimi tikilməsi.<br />
büqünti bükünti. 1. düğüm. uqdə. 2. büküyü olan tikiĢ.<br />
büqürtmək bükürtmək. əti yarım piĢirmək. göy gövərəntini, soğanı<br />
ot üzrə öldürmək.<br />
büqz bükz > boğz. ürək qaralıq. öykə.<br />
bülbül bir çeĢit bülbül. bögürdək. böbürdək. - bir çeşit bülbül:<br />
bögürdək. böbürdək.<br />
bünbəst çıxmaz yol: çıxmaz.<br />
büradə torpı. hər nəyin oğuntusu. - qızıl, dəmir torpusu.<br />
bürcək boqul. dənə.<br />
bürək bürgə. türük. türgə. türək. geyim.<br />
bürə sır. güzgünün arxasına vurulan boya.<br />
bürq bürk. bük (> puĢ). coĢun. zireh.<br />
bürqə bürgə. bürək. türük. türgə. türək. geyim.<br />
bürqəc bürkəc. bücə. büci. bükəc. döndərmə. devirmə.<br />
ağtarma.<br />
bürqəctmək bürkəctmək. bücətmək. bücitmək. bükəctəmək.<br />
döndərmətmək. devirtmək. ağtarmatmaq.<br />
bürqək bürgək. > puĢək. pampers. bağırdaq.<br />
303 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bürqlü bürklü. bürküt. bulanıq. bulutlu. qapalı. - qapalı hava. -<br />
qapalı göy.<br />
bürqülmək bürkülmək. burtılmaq. burtuq olmaq. buruĢmaq.<br />
turĢulmaq. burulmaq. sapaĢmaq. yolundan çıxmaq.<br />
əğrilmək. caymaq. - əlim sapaşdı.<br />
bürqüşmək bürküşmək. çatallaĢmaq. budaqlanmaq. qollanmaq.<br />
dallanmaq. iĢgilləĢmək. müĢgülləĢmək. pürüzlənmək. -<br />
iĢ budaqlandı.<br />
bürqüt bürküt. bürklü. bulanıq. bulutlu. qapalı. - qapalı hava. -<br />
qapalı göy.<br />
bürnmək sarınmaq. bağlanmaq. quĢanmaq.<br />
bürümcək burumcək. qoza kimi burulmuĢ nərsə. yumaq.<br />
bürümək qapamaq. qaplamaq. sarmaq. - ortalığı sis bürümüş. -<br />
duman (tüstü) gözlərimi bürüdü. - baĢını tul ilə bürüdi.<br />
bürümə 1. qapma. qapalı. baĢdan sovma. önəm verməksizin. 2.<br />
içaçsız. təfsilatsız. təfərrüatsız. topdan yapıĢ.<br />
bürüncək barama. ipək böcəyinin qozasının təli. çiğ ipək. böylə<br />
ipəkdən yapılan incə bez.<br />
bürünmək sarılmaq. örtünmək. - qardınlar bürünsün.<br />
büsbütün baĢabaĢ.<br />
büsbütün tamam. arıq. teyxa. lap.<br />
304 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
büs bəs. artıqlığı, bərkliyi vurqulayan ön ək sözü. - bəs bəlli. -<br />
büs bütün.<br />
büst qarçaq. yarım heykel. təndis.<br />
büstəli püstülika. qarapazı.<br />
büstəlik qara pazı. püstüli.<br />
büsün bütün. 1. təkmil. qapu qapaca. - büsün kiĢi. 2. qapama bir<br />
qapı, bir nəyin içində olanın həpsi. bütün takımı ilə. tüm<br />
hey'əti ilə.<br />
- məktəb qapaması: məktəbin tam ekibilə sıralanma, bunun<br />
alayı, numayiĢi.<br />
büt bük. heykəl.<br />
bütün büsün. 1. təkmil. qapu qapaca. - büsün kiĢi. 2. qapama.<br />
qapu qapaca. bir qapı, bir nəyin içində olanın həpsi. bütün<br />
takımı ilə. tüm hey'əti ilə. - məktəb qapaması: məktəbin tam<br />
ekibilə sıralanma, bunun alayı, numayiĢi. 3. həpsi. həp. top.<br />
- topu gəldilər. topunu gördük. - gözəllərin topuna qurban. -<br />
topun sən götürdün, bəs bizə nə qaldı. 4. som. içi dolu.<br />
kamil. kofu kafı olmayan. - som kiĢi. - som gümüĢ. - som<br />
altın. 5. bərk. qurs. tüm. 6. bütün olan nərsə. təxdə.<br />
yalıtka. enli. həp. bütünlük. yapa. yaba. köb11. həp. tüm.<br />
tam. cümlətən. qamu. hamı. dükəli. tükəli. yəməka. yinə.<br />
305 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bütünlük əkməl. kəmal.<br />
yenə. həp. tamamiylə. dahi. ləkəsiz. arın. təmiz.<br />
- qamu aləm. 7. balaq. tamam. kamil. əqsiksiz. əksəksiz.<br />
kamil. əqssiz. əksiz. yamasız. yambar12. yampar.<br />
tamma. tüm. olduqca. tamam. tügüz. düküz. tüqəli.<br />
dükəli. həp.- yambar sayqandı: çox gözəldi. - doğru bütün<br />
olmayan: yalan yanlıĢ. qırıq quruq. xətalı səhvili olan.<br />
bütünlük həp. bütün. yapa. yaba.<br />
büvə bügəlik. bügə. büy. büyə. bir çeĢit ağılı örümçək.<br />
büyə büy. büvə. bir çeĢit ağılı örümçək.<br />
büy büyə. büvə. bir çeĢit ağılı örümçək.<br />
büyü arbaq. arpaq. ovsun. üfür.<br />
büyücü arpaqçı. arbaqçı. ovsunçu. üfürükçü. cadugər. sehirçi.<br />
bügüçü. arpqçı. ovsunçu.<br />
büyücü çözən. ovsunçu. caduçu.<br />
büzmək 1. çəkib toplamaq. toplayıb sıxmaq. daraltmaq. - sınırların<br />
büzmə. ağız büzmək: bəğənməmək. - əti pöĢləsən büzür. 2.<br />
çəkilib, düĢrülüb oturmaq. - bir bucağda büzümə, dur gəl<br />
bura. 3. çəkib köçülmək. - gözləri büzmüş. 4. qıvırmaq.<br />
dartmaq. qıvrıĢdırmaq. tıncıqdırmaq.<br />
büzük 1. dar. 2. məhcub. Ģərməndə.<br />
306 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
büzülmək 1. çəkilib toplanmaq. - sınırları büzüldü. - əti pöĢləsən<br />
büzülər. 2. çəkilib, düĢrülüb oturmaq. - bir bucağa<br />
büzüldü. 3. çəkilib köçülmək. - gözləri büzülmüş. 4.<br />
incikmək. duyqusu gedmək. bayılmaq. titrəmək.<br />
kötüləĢmək. yığrılmaq . yıxsılmaq. üzülüb darılmaq.<br />
köksü qısılıb qatılaĢmaq, darılmaq. tonğcımaq.<br />
donğcımaq. buzcımaq. - çəkilib büzülmək: tarlanmaq.<br />
darlanmaq. daralmaq. 5. solmaq. pozulmaq. pəriĢan<br />
olmaq.<br />
büzüşmək azğaĢmaq. qudurmaq. quduzlaĢmaq. asarĢmaq.<br />
ca caq. çıq. qıc. cə. ək olub, teyxalığı, çinliyi, xalisliyi<br />
göstərir. büs bütün. həp."ək" olaraq iĢlənir. son ək<br />
olaraq sözə artırılıb, sözün anlamının olduğu<br />
böyüklüğün vurqular. - olduqca: ola bildikcə. - gəldikcə:<br />
gəlmək iĢi dolunca. artırılmıĢ sözə " kimi, yana" anlamı<br />
verir. - dostca: yoldaĢca. düĢmanca. özgəcə. özcə. -<br />
yoldaşca söz. - yoldaşca alıĢ veriĢ. - yalınca: 1. büsbütün<br />
tək. 2. büsbütün, çıplaq.<br />
caba bələĢ. dəğiĢsiz, əvəzsiz verilən nərsə. bəllə. bəllək.<br />
müfdə. məccani. töhvə.<br />
cacaq çiçək. çıxçaq.<br />
307 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
cadalamaq yadalanmaq.oxunmaq. özünü baxıcıya görsətmək.<br />
üpürünmək. üfürmək. oxumaq.<br />
cadu arpaq. arbaq. ovsun.<br />
caduçu çözən. büyücü. ovsunçu.<br />
cadugər arpaqçı. arbaqçı. ovsunçu. büyücü. üfürükçü. sehirçi.<br />
calib < çalıb. çalpan. gözə çarpan.kəĢ. çəkici. cazib. çəkən.<br />
sürən. - dilkəĢ: içi çəkən. ürək aparan. can sürən. - azarkeş:<br />
dərdin alan. havadar. - sürməkəş: sürmə sürən.<br />
calın Cilov (atın ovsarı) yələ.<br />
camə < camək < yamaq. camaq. yamaq. yalmaq. yelmək.<br />
camış - kəl, camış ətindən döğmə qaba basdırma: qaqac.<br />
- camış buzağısı: malaq. balaq.<br />
can - can qulağı ilə dinləmək: çox maraqla dinləmək.<br />
- cana sinən: cana sinər. içə hopan. sınğcə. sinğcə.<br />
- canım acışdı: yeynim ürpərdi. - can çəkmək: can vermək.<br />
ərinmək.<br />
- canı sıxılmaq: ənğrəĢmək. inləmək. mızmızlanmaq.<br />
- canlı: ruhlu. özlü.<br />
- can atmaq: üzənmək. çabalamaq. çalıĢmaq. hazırlanmaq. -<br />
quĢ yavrusu uçmağa üzənir.<br />
- min can ilə: tam istəklə. tam arzu ilə.<br />
308 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- sıxı can: darıxan.<br />
- can qurtaran: dənizdə boğulmaqdan qutaran. qəriqi nəcat.<br />
- can sıxıntısı: iç sıxıntısı:<br />
canq cınq. (< canqıldamaq: səslənmək). - canq cınq: içdən çıxan<br />
cingilti səs. - danq dunq: ĢiĢik. gobud. yoğun çıxan səs. -<br />
zınq zunq: zəng zunq: uzun uzadısına çıxan. incə səs.<br />
canlanmaq dirilmək. həyata gəlmək.<br />
canlı güclü. quvvətli. tiri. diri. dirik. tirik. oyanıq.- diri<br />
dəliqanlıdır.<br />
canlı tetik. iti. fə'al.gəvĢək olmayan. - tetik kiĢi. - tetik ol!. -<br />
tetikliyin ölməsin.<br />
canlılıq yaĢayıĢ. dirim. dirilik. həyat.<br />
canpənah barınaq.<br />
cansız ölü. cənazə. zügürd. qılıqsız. qıl quyruq.<br />
car yar. yarıq. e'lan.<br />
carcatmaq sarsıtmaq. yormaq.<br />
carçı çuğul. ırman. yermən. qovucu.<br />
carlanmq qoxumaq. təbliğ olunmaq, edinmək. - çox kiĢilər özün<br />
qoxur. - buları burax, az qoxu biraz. - bu sözlə, nə qoxumaq<br />
istəyirsiz. - qoxumaq, yayılmaq.<br />
309 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
carlıq (c y ) yarlıq. 1. yarıqlı. yarı, yarıqı çox olan yer. 2.<br />
casuq dəlir. dilir. igit.<br />
hərrac. carlıyaraq satılan mal. uçrumluq.<br />
casuquna dəlirinə. dilirinə. igitinə. igityana.<br />
Casusfars < çaşut9 . uçur. xəbərçi. ilgilənən. öğrənən. maraq<br />
göstərən.<br />
casut casus. uçur. xəbərçi.<br />
casutlamaq xəbər uçurtmaq.<br />
cavlaq yavlaq. - tasın içi, dibi kimi yavlaq, çıplaq, qılsız vaĢ: başı<br />
tas: daz.<br />
cavlıq yavlıq. ocmanlıq. düĢmanlıq.<br />
caydırmaq (huĢun) oynatmaq. çaĢdırmaq.<br />
caydırmaq çınduturmaq. çanturmaq.<br />
caymaq sapaĢmaq. yolundan çıxmaq. əğrilmək. bürkülmək.<br />
burulmaq. - əlim sapaşdı.<br />
caymış qaymıĢ, qaybaq iĢ, davranıĢ. qəbeh. sapaq. sapıq.<br />
basıq. çirkin. pis. - bu qaypaq iĢlərizdən əl götürün.<br />
cazibəli üzü sıcaq. çəkimli. cazibəli.<br />
Cemə yuma.<br />
Center kenter < kend. topluluk. yığım. qurum.<br />
310 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
cevlan - cevlana gəlmək: hərəkət edmək. iĢləmək. yürümək.- qan<br />
damara yürüdü.<br />
ceyran - buynuzlu ceyran: sığın.<br />
cə ca. son ək olaraq sözə artırılıb, sözün anlamının olduğu<br />
böyüklüğün vurqular. - olduqca: ola bildikcə. - gəldikcə:<br />
gəlmək iĢi dolunca.<br />
cə yana. dən yana. gəlincə. cəhətcə.<br />
cəbanət ürəksizlik. qorxaqlıq.<br />
Cə'bə < cım + bə. cumbə. kumbə. komba. qabırqa: qutu.<br />
bəsdə. qabırcak8. qısqın.<br />
Cəfəng < dəpəng. dəpmək: təpəng. təpmək: bir sözü təkərləyib<br />
durmaq.<br />
Cəhd < çalt. çalası. çalasın. çala çala. çappak. sürəkli. iti.<br />
yeyin. çalt. tez. basım.<br />
cəhrə < çıqrıka. çıqır. çıqrıq. (< çıq. çuq. tuq: düğün. girdə).<br />
dəğirmən. çarx. ələməgə. dolab. çarx. iplik əğirmək,<br />
sarmaq aracı. dayaqlanmıĢ bir oxun çevrəsinə<br />
ağıllanmıĢ neçə çubuğu olan doğalaq.<br />
cəhrəçi - çıqrıqçı, cəhrəçi dəzgahının kötüyü: beĢmə. - dəlikli beşmə.<br />
Cəla < cıyla < yılğa.<br />
cəlasız sığalsız. tonuğ. donuğ. (təxdə. dəmir).<br />
311 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
Cəld < çalt. iti. yeyin. tez. basım. çalasın. çala-çala. çappak.<br />
sürəkli.<br />
cəld iti. sulaq. - sulaq at. - sulaq ər.<br />
Cəllad < sallaq < sal. salan (s: c ).<br />
cəm dərmə. toplama. devĢirmə. təhĢid. iqtaf. tuta. total.-<br />
borcuzla tuta, bir belə edər. - birinən iki tuta, üç elər.<br />
cəmləmə - bir yerə yığılmıĢ nərsə: təcmi.<br />
cəmləmək dərmək. devĢirmək. təvĢirmək. dəvĢirmək. devĢirmək.<br />
toplamaq. yığmaq.- para devşirmək. - Ģəritdən paltarları<br />
deşir.<br />
cəmləşmək dərilmək. yığılmaq. toplanmaq. devĢirilmək.- el bir yerə<br />
dərildi. - üzümlər hələ dərməyib.<br />
cəncal Cəng < çanğ9. gürültü yüksək səs.<br />
Cəng < çanğ9. cəncal. gürültü yüksək səs.<br />
- cəngə girişmək: bəhsə, turuĢlaĢmaq. turĢ turĢa gəlmək.<br />
turĢamaq. durĢamaq. (< durmaq). duruĢmaq. durĢuqmaq.<br />
qarĢı qarĢıya gəlib bir iĢə quruĢmaq.<br />
cəngəl tıqmas (< tıqmaq). meĢə.<br />
cənqəl çəngəl. çoğul. çuğul. sarmaĢ.<br />
cəsarətsizlik tabansızlıq. dabansızlıq. dayanmazlıq. qorxaqlıq.<br />
312 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
cəvəlan - cəvəlan edmək: cövlan edmək: dövr edmək. tolaĢmaq.<br />
dolaĢmaq. gəziĢmək. çəpə çevrə gəzmək. dönmək. - dan<br />
ertədən ( sabah tezdən) çüçələri dolaşırıq. - qırlarda<br />
(çöllərdə) dolşıb durduq.<br />
cəvəndə gəmrici. - gəmrici heyvanlar.<br />
Cəvidən < çevnəmək. çeynəmək.<br />
Cəviz göz < kovuz.<br />
cəzalandırmaq cəzasını çəktirmək. iĢkəncəyə qoymaq. qızqurmaq.<br />
cəzirə (< cərəzəərəb). < cırılmış ayrılmıĢ topraq.<br />
cib kisə. kəsə. kəski. kəsi (< kəsmək). qoyun. - qoynuna<br />
qoydu. - qoynundan çıxardı. - cib tilfunu: taĢın tilfun. daĢın<br />
tilfun. tilfuni həmrah.<br />
cibvuran yan kəsici: oğru.<br />
cici yaxcı. (# kötü: qaqa. pis).<br />
cicik güni. qısqanc. qısqanma. qibtə. həsəd. qısqanclıq.<br />
qısqanc. həsəd. qibtə.<br />
ciciklənmək göz qalmaq. qiptə edmək. güniləmək. qısqanclıq<br />
duymaq. qısqanmaq. qibtə, həsəd edmək.<br />
cicikli qısqanc.həsədli. həsud.<br />
cidam gücəm. dözüm. qursaq. müqavimət. - qursaqsız:<br />
dözümsüz. müqavimətsiz.<br />
313 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
cidamlı qursaqlı. dayaqlı. vurli. ərkəli.<br />
cıdar cıdamlı, bərk ip, bağ. (çoxun göndən olur). sicim. iĢgil. bu<br />
bağ, ağır yük, mal heyvanın əl ayağın bağlamaqdada yarar.<br />
cıdav yağır. yəhərin vurmasından atın yağırında oluĢan yara.<br />
cif ciftə. taquz. taxuz. kipəz. qama. qəmə.<br />
- doğranan nərsəni sıxıĢdırmaq üçün iĢlənir.<br />
- ağır yüklü nərsəni dəhləmək üçün altına qoyulur.<br />
- ağır nərsənin altında olan gədiyi tıxamaq üçün iĢlənir.<br />
- neçə təxdəni birbirinə bağlayan qıssa tikələr.<br />
cift cüt < cüqt. ciqt. qoĢa. neçə nərsə arasında olan<br />
bənzəriĢ.<br />
ciftə cif. taquz. taxuz. kipəz. qama. qəmə.<br />
Cihazfars < yığac. topuntu.<br />
- doğranan nərsəni sıxıĢdırmaq üçün iĢlənir.<br />
- ağır yüklü nərsəni dəhləmək üçün altına qoyulur.<br />
- ağır nərsənin altında olan gədiyi tıxamaq üçün iĢlənir.<br />
- neçə təxdəni birbirinə bağlayan qıssa tikələr.<br />
ciq cik. 1. çığrı. tünd. acı. - acı səs. 2. açar. acar. sılağ. sığal.<br />
pərdax.<br />
cıqır - qar cığırı: qarda açılan iz, keçit.<br />
ciqli urlı. qursaqlı. bezli.<br />
314 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
cila açqı. pərdax. sığal.<br />
cilaçi açqıçı. pərdaxçı. sığalçı.<br />
cılalamaq açmaq. acarlamaq. sılağlamaq. sığallamaq.<br />
pərdaxlamaq.<br />
cilalamaq axarlamaq. aharlamaq. acarlamaq. sığallamaq.<br />
cılıqqa arxalıq.<br />
cılıqlaşmaq çılqaçmaq. əti yağı süzüb qurumaq. arıqmaq. arğımaq.<br />
zayıflamaq.<br />
cılız alız. arığ. quri. yanıq. sısqa. - yanıq cocuq.<br />
- bayağı boyundan cır, cılız qalmış nərsə: qozalaq. -<br />
qozalaq cocuq. - qozalaq qarpız.<br />
Cilov (atın ovsarı) calın. yələ. dizgin. inan.atın ağzına keçirilən,<br />
gəmə bağlı qayıĢ ki onunla minici heyvanı dolandırar,<br />
idarə edər.: yalav.ip. yular.<br />
cilovlamaq oyanlamaq. üyənləmək. atı noxtalamaq.<br />
cinah < çanağ. qanat. qol.<br />
cında köyköhnə. kəkiz. kənğiz. kəniz.gəbə əsgisi. paçavra.<br />
cinə lap kiçik. incik. lap incə. cücək. - cocuğun cinə cinə diĢləri<br />
cücərir.<br />
315 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
cınq canq: (< canqıldamaq: səslənmək). - canq cınq: içdən<br />
çıxan cingilti səs. - danq dunq: ĢiĢik. gobud. yoğun çıxan səs.<br />
- zınq zunq: zəng zunq: uzun uzadısına çıxan. incə səs.<br />
cinlətmək qızdırmaq. yügrütmək. acıqlandırmaq. - əğlənmək üçün<br />
üçün birin qızdırmaq.<br />
cinli qarıĢıq. qarĢıq. - qarışığı var.<br />
cır - bayağı boyundan cır, cılız qalmış nərsə: qozalaq. -<br />
cıra üzüm tortısı.<br />
qozalaq cocuq. - qozalaq qarpız.<br />
cırcıranmaq sırcıranmaq. qısqanmaq. qısqınmaq . qısınqanmaq.<br />
sığqınmaq. 1. çəkəməmək. 2. qeyrətə gəlmək. 3. rəqib<br />
olunmaq. rəqabətdə bulunmaq. 4. əsirgəmək.<br />
əsirgənmək. darıqtınmaq. diriğ edmək. - qarısı kəndini<br />
qulluqçu qızlarından çox qısqanırı. 5. rəĢg edmək.<br />
qibtələnmək. həsədlənmək. çəkəməmək. - mən sizdən<br />
bir nəsə qısqanmamam.<br />
cırıq qazıntı. yırtıq. yırıq. yarıq. çatlaq. açıq.<br />
- qazıntılı təkər. - qazıntılı kağız.<br />
cırılmaq çatlamaq. ayrılmaq.<br />
cırım cında paçavra.<br />
- cırım cındaçı: paçavraçı. köv köhnəçi.<br />
316 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
cırlaq - cırlaq böcəyi: ağustos böcəyi.<br />
cırmalamaq dırnaqlamaq. dırnaqla qazmaq. tırmalamaq.<br />
dırmalamaq. qıraĢlamaq. xıraĢlamaq. cızmaq. çizmək.<br />
təxdiĢ edmək. - piĢik əlimi tırmaladı.<br />
cis 1. doğuĢlu. soylu. nəcib. nəcabətli. nəcib. soy. əsil. - soy<br />
kiĢidir. - soy at. 2. soy. - cis maldi: soy maldı. - nə<br />
cisdəndir: nə soydandır.<br />
civəlik kiçik. küçək.<br />
civi mıx. - sağır civi: kor civi, mıx. - dəmir civi: əksər. əkən,<br />
yamayan, tikən nərsə. mismar.<br />
cıvıq sıvıq. suvıq. sulu. sülü. 1. durultularaq axar durumuna<br />
gətirilən hər Ģey. 2. ağac, quyruq kimi nərsələrin up<br />
uzun, çırıl çıplaq qalmıĢ halı. - suvıq qudruq: qatır<br />
quyruğu kimi qılsız. uzun quyruq.<br />
ciyər bağır. - bir takım ciyər: ağ ciyərlə qara ciyər birlikdə. bir dəs<br />
ciyər.<br />
cıyla < yılğa.Cəlafars<br />
cizgi bölən. qıtan. qıran. xətt. sekantlatin. qazıq. rəsm.<br />
nəqqaĢi. uğrı. uğur. yol. xədd. - gün uğrusu: gün yolu.<br />
günün çıxandan batana qədər keçdiyi yol. - saman uğrusu:<br />
saman yolu. - qazıq saatı. - məktəbdə. həfdədə iki saat<br />
317 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qazığımız var. - qazıq sərgisi.<br />
- çəki, cizgi işləri: oya.<br />
- dalğalı olan daşlardaki cızıqlar, cizgilər: tamar. damar. -<br />
ala bula damarlı daĢ.<br />
cızıq - dalğalı olan daşlardaki cızıqlar, cizgilər: tamar. damar. -<br />
ala bula damarlı daĢ.<br />
cızıqlı sopalı. yollu. çubuqlu. - yollu parça.<br />
cizqili oyuğlu. yivli. ivli.<br />
cızmaq çizmək. qıraĢlamaq. xıraĢlamaq. cırmalamaq.<br />
dırnaqlamaq. dırnaqla qazmaq. tırmalamaq.<br />
dırmalamaq. təxdiĢ edmək.<br />
- piĢik əlimi tırmaladı.<br />
- yazıb cızmaq: uzun uzadısıya yazıb pozmaq.<br />
- çəngəlsi ayqıtla cızmaq, çizmək: tırmıqlamaq.<br />
tırmalamaq. yırtmaq. qazmaq.<br />
cocqa < cocuq. domuz balası.<br />
cocuğ - taya cocuğu: ac göz.<br />
- cocuq dilində yatmağa "tümbə. tumba" deyilir. - yallah<br />
tumbaladıq.<br />
- çox gözəl kiçik cocuq: altın topu.<br />
- köylü qadınların cocuğlarını içinə qoyub, omuzlarında<br />
318 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
daşıdığı gön tobra: dağarcığ.<br />
- arığ, quri, cılız, alız olan cocuq: sısqa.<br />
- cocuqları yatıtmaq üçün sözlərin sonuna gələn sözcük:<br />
nənni. ninni. - uyusun oğlum ninni. - yatar balam ninni. 2.<br />
laylay. cocuqları yatıtmaq üçün deyilən qoĢu, söz. -<br />
nənni söyləmək. - bu gözəl, yumĢaq çalğı, nənni yerini<br />
tutabilər.<br />
- qozalaq cocuq: cır, cılız.<br />
- yaşlı çağda doğulan son cocuq: sonbeĢik. təknə<br />
qazıntısı.<br />
Cof < kof. kov.<br />
comətlik ağalıq.<br />
conqfars (< çönək9. çöngək). yığın. toplam.<br />
corab - qalçaya dək, budun üstünə dək çatan corab: qalçın.<br />
Coruk11 Sıra < sürə. yoruk<br />
- qalçaya dək, budun üstünə dək çatan corab: qalçın.<br />
coşqun taĢqın. daĢqın. həĢəri. azqın. - daşqın kiĢi.<br />
coşma > çeşmə.aĢma. qumluqdan Ģığıran qaynaq.<br />
coşmaq azmaq. daĢmaq. - çaylar, dərələr azdı. 2. itilmək. - yel<br />
azdı.<br />
coşmış aĢqın. taĢqın. daĢqın. quruĢan. xiruĢan. qızqın.<br />
319 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
coşun 1. qoĢum. geçim. geyim. taxım. bütün örtək. özəlliklə<br />
uzun tüklü at geyimi. güstüvan. yapıncaq. 2. bürk. bük.<br />
puĢ. zireh.<br />
covhər gövhər. soy. yalım. maya. cins.<br />
covlal covlan.Ģuluq. çuluq. çuğluq. çuğluqluq ( ç ş )<br />
Ģuğluqluq. çoğral.<br />
covlan covlal. Ģuluq. çuluq. çuğluq. çuğluqluq ( ç ş )<br />
Ģuğluqluq. çoğral.<br />
covlanmaq ĢuluqlaĢmaq. çoqraĢmaq. covlaĢmaq. coĢub. qalxıb<br />
qaynamaq. dalqalanmaq.<br />
covlaşmaq ĢuluqlaĢmaq. çoqraĢmaq. covlanmaq. coĢub. qalxıb<br />
qaynamaq. dalqalanmaq.<br />
cövlan cövlan - cəvəlan edmək: cövlan edmək: dövr edmək.<br />
tolaĢmaq. dolaĢmaq. gəziĢmək. çəpə çevrə gəzmək.<br />
dönmək. - dan ertədən ( sabah tezdən) çüçələri dolaşırıq. -<br />
qırlarda (çöllərdə) dolşıb<br />
cövlan dönüm. dövran. devran. dövr.<br />
cövlanqah çaplanqa. alan. meydan.<br />
Cu (cuv)fars ək. 1. < su: sev. - cu (+) < çı: ìstìlaçì > ìstìlacu. -<br />
danişcu < tanıĢsev. 1. civ < yiv. qıv < iv: cola. yova. yuva.<br />
oyuk . təxdədə torpaxda olan oyuk.<br />
320 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
cub cuv. cuy. kov. gəvir. kəvilmiĢ. oyuq. iv. iz. arx.<br />
cuxə çoq. çuq. (< tuq. cuq. ciq). quruh. dəsdə.<br />
cuqdu yoğruka. yoqruyka. yoqdu. yoqru. yuqdu. dəvə tükünün<br />
uzunları.<br />
cuqurcuq cuğurcuq. sığırcıq. quĢ adı.<br />
cuman salğın. salar. mütəcaviz. - salğın ərlər. - salğın it.<br />
cumb - cumb etdi: tumb etdi:<br />
cumbə kumbə. komba. Cə'bə < cım + bə. qabırqa: qutu. bəsdə.<br />
qabırcak8. qısqın.<br />
cumcuma qumquma. girdə, qupsuz qab. aĢağı yuxarı baĢ kasası<br />
yekəlikdə olur. nərsənin bulunduğu yeri göstərir.<br />
gahdan nərsənin kanlığın, çoxluğun vurqulur. - uğur<br />
qumquması. - kötülük, pislik, fitnə qumquması. - sevgi<br />
qumquması.<br />
cumma üĢiĢmə. saldırı. basma.hicum.<br />
cummaq 1. hicuma keçmək. saldırmaq. salqımaq. sarqımaq. -<br />
yağılar qalıya sarqıtdılar. yürümək. üzərinə yürümək -<br />
haydı yürüyün. 2. sulamaq {< su: qoĢun ( su kimi axan)}.<br />
saldırmaq. həmlə edmək. 3. gömmək. çuxurlaĢmaq.<br />
dərinləĢmək. - gömmüş gözlər.<br />
cuşlamaq çoĢlamq. bərkitmək. yükləmək.<br />
321 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
cuv cub. cuy. kov. gəvir. kəvilmiĢ. oyuq. iv. iz. arx.<br />
cuvanəzən sürtük. bütün gün daban sürüb, vurub gəzən.<br />
cuvanqar ordunun sol qolu. (ordunun sol qoluna bıranqar).<br />
cuvazan 1. kovazan. kovaz. çuğun (< kovun). dibək. həvəng. 2.<br />
sumaxbalan. süzgəç.<br />
cuy cuv. cub. kov. gəvir. kəvilmiĢ. oyuq. iv. iz. arx.<br />
Cuyacu soracu. - cuyacı: soracı.<br />
cübbə - pullu, düğməli cübbə: qalmaqı. bir çeĢit çuqal, bəkitvan,<br />
qalxan, zireh.<br />
cübbəçi cübbəli. qorcı. yeniçəri ocağında özəl qol, sinif.<br />
cübbəxana - top arabası qoşularından olan cübbəxana sandığı:<br />
toparlaq.<br />
cübbəli cübbəçi. qorcı. yeniçəri ocağında özəl qol, sinif.<br />
cücə cocuq. uĢaq.<br />
cücək cinə. incik. lap incə. lap kiçik.- cocuğun cinə cinə diĢləri<br />
cücərir.<br />
cücərmək tutmaq. kökləĢmək. təməlləĢmək. kök salmaq. - ağaclar<br />
tutmadı. əkilən tuxumlar tutdu.<br />
cücərtmək bitirmək. butdırmaq.<br />
cüfgiri cütləĢmə. sürüĢ. seviĢmə.<br />
322 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
cüft cüt < cüqt. ciqt. qoĢa. neçə nərsə arasında olan<br />
bənzəriĢ.<br />
cük ! sis!. hiss !. Ģüq !. sük !. sus !. susturma. sikut ilgəci. -<br />
şük dur: çük dur.<br />
Cülgə çalgə. < çal. kəsik. alçaq yer. cola. çökəlgə. lığlı toprak<br />
yer.<br />
cülgə ölənğ. alanğ.<br />
cümlətən tümlətən. topdan. birlikdə. birdən. məcmuə'n.<br />
cür tür. 1. tutam. tutum. durum. hal. - xəstəlik tutamı: naxoĢluq<br />
halı. - tutamı yaman. - tutamı əldə tutmaq gərək. - tutamı<br />
pozuq. - iyi tutamlı kiĢi: halı yaxcı. - tutamı qolay: dinc hallı.<br />
rahat. 2. gediĢ. yol. surət. tərz. - iĢi bu tür açmaq olmaz: bu<br />
surətdə həll edmək olmaz.<br />
cür tür. dür. dənğ. nov'. çeĢit.<br />
cürləmək barıĢtırmaq. uydurmaq. cütləmək.<br />
cüt cüqt. ciqt (> cift) qoĢa. neçə nərsə arasında olan<br />
bənzəriĢ.<br />
cüt qoĢ. qoĢa. cütə. - cüt sürmək: qoĢ sürmək.<br />
cütçi əkinçi. tarıdaçı. tandaçıka. tarıqçı.<br />
cütləmək əĢləmək. qoĢamq. barıĢtırmaq. uydurmaq. cürləmək.<br />
cütləşmə sürüĢ. seviĢmə. cüfgiri.<br />
323 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
cüvə gögə. - kağızları yeyib dələn gögə, cüvə: kağız biti.<br />
cüvlamaq uçulamaq: yelin əsməyi.<br />
cüvüt - cüvüt qadınlarına verilən ad: bolıca.<br />
çaba üzənmə. çalqaĢ.<br />
çabalamaq - arxa üsdə yatıb iki yana çabalamaq: çırpınıb durmaq:<br />
təpələnmək<br />
çabalamaq oynamaq. əməkləmək. çalıĢmaq. üzənmək. çalıĢmaq.<br />
can atmaq. hazırlanmaq. - quĢ yavrusu uçmağa üzənir.<br />
çabıq tetik. iti. çalağ. iĢlək. - çox tetik biridir.<br />
Çabok çapıq. < çap. (çapmaq). çabıĢ11. çabıĢ. (çapak: qaçmak.<br />
çapmak).<br />
Çaboksəvarfars çapıksürən.< çapık + sürər.<br />
çabucaq həmən. - həmən durdi ayağa.<br />
çabuq - parçada olan enli yol, çubuq, çapuq: sopa.<br />
çadır - çadır, ordu yeri: orduqah. qurum. xeyməqah. - qara<br />
qurum: çəngiz xanın dincək ordugası.<br />
çadır - toplu çadır: ucunda, baĢında topu, yuvarlağı olan<br />
Çadorfars < çadır < çat.<br />
Çadorşəbfars < çarĢov. miz örtüsü . ĢarĢo7. pərdə.<br />
çaflı laçin. Ģahin<br />
324 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
Çahfars < çal: çat: çak: çat: çap: çatıq. çapıq. açıq (çuxur. gen.<br />
boĢ. çalmak: boĢaltmak. oymaq. cırmaq) . su dəliyi. çala.<br />
su çalası.<br />
Çaq Çağfars. çak. (1. < çağlamak: doldurmak. düzətmək.<br />
cəkləmək. 2. < çək.)tutar. tutum. çəkimli. ölçülü. kök. -<br />
elə o çağ: bir düzüyə. həmən. arasız.- həmən söylər. 2.<br />
çağ. qoçaq. güclü. 3. aman. vax. su. vəxt. - axĢam<br />
sularında. - o sularda. - beĢ sularında. - sular qararanda:<br />
axĢam düĢəndə. 4. (sine çak) < çək. çəknəməq: yarmaq.<br />
Ģəqqələmək. yaltamaq. yartamaq. 5. ( çağ sözü türkcədə<br />
''ölçünü'' göstərir < çağlamak: doldurmak). 6. pota. 7. çək.<br />
çəki. çəkim. ölçü. sınır. dözüm. tutar tutum. həqq.<br />
huquq.<br />
- çağ durumlu: iti qıvraq. quĢqunlu. qusqunlu. çağlayan.<br />
- yaxa oyuntusucığa: yaxa çakı. - çağ sürmək: vax<br />
keçirmək. çağlanmaq. əylənilmək. əqlənilmək. əklənilmək.<br />
çaqal çalaq. çaqla. ata. atAnAQ8. xaç. çarpıq. çapraz<br />
çaqğan çalt. iti.<br />
çaqıl - çaqıl daşı: çay daĢı. dəniz, çay qıyılarında olub,<br />
çalqanmaqdan yuvarlaq, badam biçimi tapmıĢ, boyalı<br />
boyasız kiçik daĢlar. bu daĢlar qaldırım donatmada iĢlənir.<br />
325 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çaqilə çağilə. vaxtilə. bir zaman:<br />
çaqın ĢimĢək. yalınğ. barqa.<br />
çaqır - çaqır doğan.<br />
- çaqır doğan: ağ doğan. toğrul.<br />
- çaqır, qartal pəncə: qıynaqlı. qaparuzçi.<br />
çaqırçı çağırçı. çağıran. oquyuçu. oxuyan. də'vətçi. - oxuyuçu<br />
gəzmək: toya çağırmağa çıxmaq.<br />
çaqırmaq çağırmaq. oxumaq. çağırmaq. toplamaq. də'vət edmək.<br />
səslənmək. dinlənmək.<br />
- bütün tanıĢların topladı.<br />
- buradan səslənin: çağırın.<br />
çaqqal - çaqqala oxşar heyvan: qara qulaq.<br />
- çaqqalın tabu adı: türə.<br />
çaqqanmaq çaqlanmaq. qoĢılmaq. qaçınmaq. ivilmək. tələsmək. tizik<br />
yerinmək.- böylə qoşılmaz. - qoşılmağında çəki, həddi var.<br />
çaqqın çağqın. tavan. qıvam. dayqun. duruĢ. durma. quysunq.<br />
çaqqınlanmaq qıvamlanmaq. tavanlanmaq. tabanlanmaq. dayqunmaq.<br />
duruĢsunmaq. quysunmaq.<br />
çaqqun olqun. piĢmiĢ. yekkə. görmüĢ. keçitmiĢ. bacarmıĢ.<br />
salqun. varqun. çaqqun. çəpər. mücərrəb.<br />
çaqquş çaquĢ. sataĢ. sancıĢ. toxuĢ. taxuĢ. təsadüf.<br />
326 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çaqla çağla. 1. çalğa. Ģəlalə. abĢar. 2. çalaq. çaqal. ata.<br />
atAnAQ8. xaç. çarpıq. çapraz<br />
çaqlamaq çağlamaq. tavlamaq. doldurmak<br />
çaqlanmaq çağlanmaq.çağ sürmək. vax keçirmək. əylənilmək.<br />
əqlənilmək. əklənilmək. qoĢılmaq. qaçınmaq. ivilmək.<br />
tələsmək. tizik yerinmək.- böylə qoşılmaz. - qoşılmağında<br />
çəki, həddi var.<br />
çaqlayan çağlayan. quĢqunlu. qusqunlu. çağ durumlu. iti qıvraq.<br />
çaqma saçma. Çaxan. takma. yalan.<br />
çaqmaq çaxmaq. 1. Ģaqmaq. çuqmaq. çoqmaq. süzülüb enmək.<br />
qonmaq. 2. iğnə sap taxılıb qorunan topac, kisə.<br />
- çaqmaq daşı: çaqmaq vurulduqda qığılcım çıxaran daĢ.<br />
çaqmaqlı yaraqlardada iĢlənir.<br />
Çaqn Çaxan. < çak. tak. takılmıĢ. doğru olmayan. çakma.<br />
saçma. takma. yalan.<br />
çaqnaq çağnak. Çanak. çağlak. çarp. çarpılmıĢ. çarpık<br />
{(çalınmış. qazılmıĢ. qaqılmıĢ ) {1)< çak. çakmaq. çapmaq.<br />
vurmaq. qazmaq. 2) çal. çalmaq. çapmaq. qazmaq }.<br />
çaqnaş avarna. avran. avar. təsadüm.<br />
çaqnaşmaq avranmaq. oğranmaq. oğulmaq. təsadüm edmək.<br />
327 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
Çaqr Çakərfars. < çək. çəkmə. iĢçi: çəkər. çəkən. çəkək.<br />
çəkkər. - sizin çəkəriz: sizin çakəriz. - çəkərçilik etmək:<br />
iĢçilik, nökərçilik etmək.<br />
çaqrılmaq çağrılmaq. istənmək. də'vət olunmaq.<br />
çaqrış çağrış. istəyiĢ. də'vət.<br />
çaqsu çağsu. zamanında.<br />
çaquş çaqquĢ. sataĢ. sancıĢ. toxuĢ. taxuĢ. təsadüf.<br />
çal çal. 1. şal. boyun atqısı. çəlmə. 2. rəhbə rəh. ağlı qaralı.<br />
qartalka. alavan. 3. tutra. tuqar. əti dadlı quĢ.<br />
- çal çap: qapıĢ. yağma. çalma. çapma. qəsb. qıyın, güc<br />
zorla alma.<br />
çala çala Cəldfars < çalt < iti. yeyin. tez. basım. çalasın. çappaq.<br />
sürəkli.<br />
- çala ağ: kölgəli ağ: tutqun boya.<br />
- çala qamçı: süəkli qamçı çalaraq.<br />
- Çala-çula: çala - cola < çal: boĢ\ çalamaq: çalmaq:<br />
boĢatmaq.<br />
çalaq çalağ. Çalakfars. 1. < çal. çalıq: iti. çapıq. hızlı (çaltaq <<br />
çalmaq). apuq. apqu. yapuq. titik. iti. çabıq. tetik. iti.<br />
çalıĢqan. kəsgin. zirək. - çox tetik biridir. 2. çapaq. çanaq.<br />
qarıĢıq buruĢuq. kir. pislik. 3. çaqla. çaqal. ata.<br />
328 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
atAnAQ8. xaç. çarpıq. çapraz. 4. açıqqöz. itik. huĢlu. 5.<br />
təkəvər. itik. ütük. tələsik. 6. sulaq. iti. cəld. 7. zirək.<br />
arız. oyaq.<br />
çalan çapan. qapan. qapıcı. yağmaçı. qasib. çal çapla, qıyın,<br />
güc zorla alan. qaqan. vuran.- ağac qaqan: ağac dələn:<br />
qaqası ilə ağac qabığına çalan.<br />
çalan qarqan. qarqan. (< qaqmaq: vurmaq). oğru.<br />
çalasın Cəldfars < çalt < iti. yeyin. tez. basım. çala çala. çappaq.<br />
sürəkli.<br />
çaldırmaq tıraĢlamaq. igəĢmək. əğələmək. yontmaq. kəsmək.<br />
yonmaq.- daĢdan heykəl çaldırdım. - nəfəslə çaldırmaq:<br />
nəfəs salmaq. üfələtmək. solumaq. nəfəs etdirmək. oxuyub<br />
üfləmək. ağızla üf deditmək.<br />
Çaleşfars < çal. çalıĢ. çalıq: çaltaĢıq8. çalbaĢmak. hız. tiz. tez. iti.<br />
çalıĢmaq\ vuruĢ. vurub vurulma \ < çak: çakmaq: çakıĢ\<br />
qaqılmaq: vurulmaq. sapılmaq.<br />
çalğa çağla. Ģəlalə. abĢar.<br />
çalğaşdırmaq çalıĢdırmaq. iĢlətmək. iĢ gördürmək. məĢqul edmək.<br />
çalğı alət.<br />
çalğış çalıĢ. sözləĢmə. maarizə. mücadilə.<br />
çalğışmaq qunuĢmaq. soyuĢmaq.<br />
329 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
Çalğuzəfars < cılız. cıv cəviz.<br />
çalı rəng. boza ( y z ) boya. boyuq. boduq. çüvüt. süyüt.<br />
suyut. önğ. tüka. tülük. - nə tülük atdı o. - qara çalı: tikənli<br />
çalı çeĢiti.<br />
çalıb Calibfars. çalpan. gözə çarpan.<br />
çalıq alıq. məczub. çalqaq. atıq. yayıq. yoğurt, süt çalqama<br />
qabı.<br />
çalıqlıq alıqlıq. məczubiyyət.<br />
çalım qabiliyyət. güc<br />
çalınmaq aĢırılmaq. oğurlanmaq. soyulmaq.<br />
çalınmış oğurluq. aĢırtma. aĢırma. məsruq.<br />
çalış 1. çalıĢma. əmək. sə'y. cəhd. çapıĢ. ictihad. iĢ. zəhmət.<br />
əziyət. 2. çalğıĢ. sözləĢmə. maarizə. mücadilə. 3. tidiĢ.<br />
didiĢ. didin. sə'y. cəhd. 4. taramba. tarampa. dəğiĢ.<br />
mübadilə. - tüfənginən qılıncı tarampa yapdım. 5.<br />
almaĢtırıĢ. dəği. tə'viz. 6. güc. zor. 7. qoĢuĢ. çəkə.<br />
çəkiĢ. sə'y.<br />
çalışçı tarambaçı. tarampaçı. dəğiĢçi. mübadiləçi.<br />
çalışdırmaq 1. çalğaĢdırmaq. iĢlətmək. iĢ gördürmək. məĢqul edmək.<br />
2. tarambalamq. tarampalamaq. dəğiĢdirmək.<br />
mübadiləedmək. - tüfənginən qılıncı tarampaladım.<br />
330 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çalışqan kəsgin. çalak. zirək.<br />
çalışma çalıĢ. əmək. sə'y. cəhd.<br />
çalışmaq əlləĢmək. gücün dənəmək. əməkləmək. çabalamaq.<br />
üzənmək. çabalamaq. can atmaq. hazırlanmaq. - quĢ<br />
yavrusu uçmağa üzənir. - nərsəni yapmağa çalışmaq,<br />
meyillənmək: qiptələnəmək: yeltənmək. özənmək.<br />
çalqaq çalıq. atıq. yayıq. yoğurt, süt çalqama qabı.<br />
çalqaş üzənmə. çaba.<br />
çalqıçı çanğçı9.<br />
çalqur Çanqur < çal. çanğqur. - çanğçı9: çalqıçı.<br />
çalqutmaq çarputmaq. uçurtmaq. uçurtmaq. uçlatmaq. yeyin<br />
götürmək. göttürmək.<br />
çalma çapma. qapıĢ. yağma. qəsb. çal çap. qıyın, güc zorla<br />
alma.<br />
çalmaq {(ç s ) salmaq. - peysərə çalmaq (salmaq)}.1. (böcək.<br />
heyvan) gəgələmək. vurmaq. sancmaq. soxmaq.<br />
ısırmaq. 2. aparmaq. götürmək. qoparmaq. aĢırmaq.<br />
çapmaq. oğurlamaq. ilətmək. 3. çarpmaq. taldurmaq.<br />
dalunlamaq. 4. qunmaq. soymaq. vurmaq. yamamaq.-<br />
çəkiĢi barmağıma yamadım. 5. qaqmaq. vurmaq.<br />
qoparmaq. yerindən almaq. yağmalamaq. qəsb edmək.<br />
331 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- topuq çalmaq: yerirkən topuqların birbirinə çarpdırmaq.<br />
- ıslıq, fışqa çalmaq: sıqlamaq.<br />
: - çala qırbac sürürdi: qamçı çalaraq.<br />
- ilanın ıslıq çalması, fısıldaması: qızğırmaq.<br />
- qələbə çalmaq: qəmə basmaq. üstələmək. yenmək.<br />
- qılınc çalmaq: atmaq.<br />
çalpan Calibfars. çalıb. gözə çarpan.<br />
çalpıq tərlik. güdə ətəkli, qollu canlıq.<br />
çalt Cəldfars iti. yeyin. tez. basım. çalasın. çala çala. çappaq.<br />
sürəkli. biçqul. yüvrük. çaqğan.<br />
çaltıq apĢaq. apĢıq. yapıĢıq. açıla. 1. qıçları aralı. 1. gəvĢək.<br />
yaramaz. yürüməz. gücsüz. açıla. təmbəl.<br />
çampuri çarpuri. yanbüri. yanpuri. əğribüğri. yenkəc kimi.<br />
çamuqa gümüĢ balığı.<br />
çamur batılan yer. bataq. suya batan yer. - qara bataq: bataqlı<br />
topraq.<br />
çan zəng. qanğraq. naqus. qonğraquka. çınqıraq. qonraq.<br />
tonquraq. qanğraq.<br />
Çanaq çanağ. çağnak. çağlak. çarp. çarpılmıĢ. çarpık {(çalınmış.<br />
qazılmıĢ. qaqılmıĢ ) {1)< çak. çakmaq. çapmaq. vurmaq.<br />
qazmaq. 2) çal. çalmaq. çapmaq. qazmaq}. ulmaka. ulmak.<br />
332 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
olma. təsti. çömlək. {> Cinah. qanat. qol}.<br />
- > cinah. - çanağ gəmiyi: toyuğun uçaq qanat gəmiyi.<br />
- qan çanağı: qızarmıĢ gözdən söz edər.<br />
- çomaqlı, çanaqlı çəngəl, qaşıq: bu ara oğuq, doğranmıĢ<br />
olan nərsələri götürməyə, çəkməyə yarar: çoxmaq. - iki<br />
çoxmaq salad.<br />
çanğ9 Cəng. cəncal. gürültü yüksək səs.<br />
çanğçı9 çalqıçı.<br />
çanğqur Çanqur < çal. çalqur. - çanğçı9: çalqıçı.<br />
çanqıllı - daşlıq, çanqıllı yer: burtlaq.<br />
Çanqur < çal. çalqur. çanğqur. - çanğçı9: çalqıçı.<br />
çanturmaq çınduturmaq. caydırmaq.<br />
çap 1. bası. qalıb. taxma. 2. xap. həp. tam. lap.<br />
- çal çap: qapıĢ. yağma. çalma. çapma. qəsb. qıyın, güc<br />
zorla alma.<br />
çapaçul biçimsiz. pasaqlı. salqım saçaq.<br />
çapaq 1. Ģabak. Ģapqa. çapqa. çapıq çapıq olan, bacalı deĢikli<br />
günəĢlik baĢ örtüsü. börk. - şapqasın tərs geymək:<br />
şapqasın tərs qoymaq: şapqasın yerə vurmaq:<br />
hırslanmaq. hiddətlənmək. - şapqa qaldırmaq: şapqa<br />
çıqarmaq: sayınlamaq. hörmətləmək. 2. gəmi dirəginin<br />
333 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təpəsindəki təkərləkcik. 3. soba, peç, buxari ocaq<br />
borusunun təpəsindəki dönər fırıldaq. 4. çapıq. Ģapraq.<br />
çapraq. örtük.<br />
çapalaq Ģapalaq. Ģaplaq. çaplaq. toqat. silli.<br />
çapan çalan. qapan. qapıcı. yağmaçı. qasib. çal çapla, qıyın,<br />
güc zorla alan.<br />
Çapandənfars < çapamaq. təpəmək.<br />
çapar əĢən. əĢginçi. yürüĢə yaraqlı çıxarlı atçılar.<br />
çaparız çaprız. tolaĢ. dolaĢ. dolaĢıq.<br />
çapavıl yağma. toyumluq. doyumluq. qənimət.<br />
çapçal ĢabĢal. saçıq. tökük. təmbəl.<br />
çapçı basıcı. basqıcı. basmaçı.<br />
çapğın ipsiz. əypsiz. bağımız. sayqısız. gülxan bəyi. hər<br />
iliĢgidən özgür.<br />
çapıq 1. çapaq. Ģapraq. çapraq. örtük. 2. sapıq. çaĢıq. avlaq.<br />
iğfal olunmuĢ. münhərif. çalıĢ. ictihad. 3. çarpıq. qılınc.<br />
əğri.- qılıc bacaq. 4. səfeh. savuruq. əğli uçmuĢ. abdal.<br />
çapırtmaq sapıtmaq. sapdırmaq. ĢaĢırtmaq. təəccübləndirmək.<br />
heyrətə salmaq. - onun davranıĢı məni bərk sapıtdı.<br />
çapqa 1. Ģapqa. Ģabak. çapaq. çapıq çapıq olan, bacalı deĢikli<br />
günəĢlik baĢ örtüsü. börk. - şapqasın tərs geymək:<br />
334 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
şapqasın tərs qoymaq: şapqasın yerə vurmaq:<br />
hırslanmaq. hiddətlənmək. - şapqa qaldırmaq: şapqa<br />
çıqarmaq: sayınlamaq. hörmətləmək. 2. gəmi dirəginin<br />
təpəsindəki təkərləkcik. 3. soba, peç, buxari ocaq<br />
borusunun təpəsindəki dönər fırıldaq.<br />
çapqın > şəbixun. 1. basqın. uçarı. iti. itik. ütük. qırıq. həĢəri. -<br />
uçarı çapqınlardandır. 2. tulumba. qayta. qaba. gobud.<br />
tərbiyəsiz.<br />
çapqınvarı çapqın olan kimi.<br />
çaplaq Ģaplaq. Ģapalaq. çapalaq. toqat. silli.<br />
çaplanqa cövlanqah. alan. meydan.<br />
çaplı basılı. basılmıĢ. damqalı. qalıblı.- basılı parça.<br />
çapma çalma. qapıĢ. yağma. qəsb. çal çap. qıyın, güc zorla<br />
alma.<br />
çapmaq {çap < met > bas. basmaq}. aparmaq. götürmək.<br />
qoparmaq. aĢırmaq. çalmaq.<br />
çappaq Cəldfars < çalt < iti. yeyin. tez. basım. çalasın. çala çala.<br />
sürəkli.<br />
çapr çart çat. çar. çarp. yol. oğ uğ.<br />
çapraq Ģapraq. çapaq. çapıq. örtük.<br />
335 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çapraz ( paç < met > çap < met > çar). çarpaz. paçarz. çarpıq. ata.<br />
atAnAQ8. xaç. çalaq. çaqla. çaqal.<br />
çaprız çaparız. tolaĢ. dolaĢ. dolaĢıq.<br />
çapştırı ilinti. iliĢtirmə. tutturma. çattırma. iki tikəni birbirinə<br />
yapıĢtırma.<br />
çapuq - parçada olan enli yol, çubuq, çapuq: sopa.<br />
çapuqma tələsmə. ivəkinlik. ivədilik. əcələ.<br />
çapul (dağıdıb, qənimət almaq amacı ilə olan cumuĢ, hicum).<br />
yəğma. axın. ilğar. qarət. sarqıntı. sataĢma. təər'üz.<br />
təəddi. təcavüz.<br />
çar çat. çarp. çart (çapr). yol. oğ uğ.<br />
çara {1) met < açar. 2) met < araç. çatar}. keçir. yol. qolay. tədbir.<br />
Çarçubə < çər + çevrə.<br />
çardaq örti. çatı. sayavan.<br />
çardaq salaĢ. sundurma.<br />
- qolayına baxmaq. - çara düşünmək: tənqlənmək.<br />
düĢünmək. - çara düşünmək: tüĢünmək. tənqlənmək.<br />
çarx ələməgə. cəhrə. dolab. iplik əğirmək, sarmaq aracı.<br />
dayaqlanmıĢ bir oxun çevrəsinə ağıllanmıĢ neçə<br />
çubuğu olan doğalaq.<br />
- çıqırıqçı çarxı: tartura.<br />
336 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- dolab. dolanan, dönər çarx, ki quyudan su almağa<br />
yarar: dəzgah. çığrıq. dilab. dolab. sağız. sağya. dilab.<br />
- əğirmə çarxı: qullab.<br />
çarxana çatqana çatanaq. tarama. darama. cədvəl.<br />
müĢəbbək.<br />
çarpan Calibfars. çalıb. çalpan.<br />
Çarpaya çatı. çatraz. çatyapa. çatalqa. çalqata. çaltaqa. çataya.<br />
çatala.<br />
çarpaz ( paç < met > çap < met > çar). çapraz. paçarz.<br />
çarpazmaq çarpılmaq. əğilmək. meyillənmək. çevrilmək. bükülmək.<br />
çarpıq 1. çapıq. qılınc. əğri.- qılıc bacaq. 2. çapraz. ata.<br />
atAnAQ8. xaç. çalaq. çaqla. çaqal. - çarpıq bacaq: qılıc<br />
bacaq: əğri bacaq.<br />
çarpılmaq çarpazmaq. əğilmək. meyillənmək. çevrilmək. bükülmək.<br />
çarpınma çarpıntı. səqirmə. səyirmə. səqrim. atma. hopma. - ürək<br />
səqrimi: ürək çarpıntısı. - göz sıqrimi: göz atması.<br />
çarpıntı çarpınma. səqirmə. səyirmə. səqrim. atma. hopma. -<br />
çarpış urma. zərbə.<br />
ürək səqrimi: ürək çarpıntısı. - göz sıqrimi: göz atması.<br />
çarpıtma əğmə. endirmə. meyillədirmə.<br />
337 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çarpıtmaq çarpıq yapmaq. talqıtmaq. tilqatmaq. nərsənin arasına<br />
dil, dal soxmaq. iĢi qeciktirmək. yüklə ip arasına ağac<br />
parçası qoyaraq yükü düzəltmək üçün büküb, sıxmaq.<br />
çarpıtmaq əğmək. bükmək. əqriltmək. əğritmək. əğib bükmək.<br />
çarpma çatma. sədmə. vurma. - gəmi sədmiyə uğradi. - görüm səni<br />
sədmiyə uğrayasın.<br />
çarpma oynama. zərəban.<br />
- bir yerə çarpma: bir yerə vurma: bir yerə əks etmə:<br />
çarpmaq 1. sezrilmək. sıdrılmaq. sızrılmaq. sıyrılmaq. dəğmək.<br />
görüĢmək. 2. avrımaq. oğramaq. oğmaq. qıvırmaq. qıyı<br />
vermək. 3. çalmaq. taldurmaq. dalunlamaq.<br />
- qünəş çarpmaq: qünəĢ vurmaq. qünəş keçmək: qünəĢ<br />
etgiləyib xəsdə edməsi.<br />
çarpuq yanğsı. yansı. əğri. yanpuri.<br />
- yan yerimək: yanğsımaq. çarpuq yerimək.<br />
- çox əğri büğrü, çarpuq. yanğabuc<br />
çarpuri çampuri. yanbüri. yanpuri. əğribüğri. yenkəc kimi.<br />
çarputmaq çalqutmaq. uçurtmaq. uçurtmaq. uçlatmaq. yeyin<br />
götürmək. göttürmək.<br />
çarşı - qapalı qapılı çarşıda olan tükan: hücrə. hicrə. dilab. dolab.<br />
- qızıl bazarında (bəcistanda) bir dolabı var.<br />
338 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çarşov bağ. buxca.<br />
çart (çapr). çarp. çar. çat. yol. oğ uğ.<br />
çartaq çatraq. tarım. darım. günbəd. qubbə. göy.<br />
çarvuq çatruğ > çahar mix - çarvuğa, çatruğa çəkmək: xaça<br />
gərmək.<br />
çaş baş baĢsız ayaqsız. qarĢı qurĢı. baĢ göt.<br />
çaşdırmaq (huĢun) oynatmaq. caydırmaq. ĢaĢırtmaq. yanğıltmaq.<br />
yanıltmaq. müĢtəbeh edmək.<br />
çaşıq sapıq. çapıq. avlaq. iğfal olunmuĢ. münhərif.<br />
çaşınmaq sapınmaq. ayarmaq. ayrılmaq. açılmaq. azmaq.<br />
yoluzmaq.<br />
çaşmaq şaşmaq. 1. çaĢmaq. bayılmaq. yazmaq. yozmaq. yoldan<br />
çıxmaq, ayrılmaq, oynamaq. - yoldan şaşmaq. - ayaq<br />
şaşmaq. 2. yanılmaq. xəta edmək. sıhv edmək. - ovçu<br />
ovun şaşdı. 3. tanğmaq. təəccüb edmək. səqmək.<br />
diksinmək. ĢaĢırmaq. ĢaĢqınlamaq. yanılmaq. heryrətdə<br />
qalmaq.- bu iĢə şaşdım. - şaşacaq nə.<br />
Çaşnı < çeşni: nəxĢə. dartım. dad. dadım. çəĢit. çeĢit < çəkit.<br />
cür. tür\ çeĢit: qalı nəxĢəsi əlvan. rəh bə rəh\ çeĢitli:<br />
nəxĢəli. çeĢit çeĢit: cürbə cür\ çaĢnıçı: Ģah qulluqunda<br />
yeməyi ilk dadan. çaĢnıçıbaĢı. çaĢnıgir.<br />
339 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çaşni qatıq. məzə.<br />
çaşnıgir tatıcı. dadıcı. yeməklərin dadına baxan. dadan. bəkavul.<br />
çat 1. çar. çarp. çart (çapr). yol. oğ uğ. 2. yet. yat. yad.<br />
həqq. - sizin mənə gücənməyə çatız yoxdur. - yada daşı:<br />
haq daĢı.<br />
çatal çəngəl. - gümüş qaĢıq çatal taxımı.<br />
- çatal dırnaq: baqanaq. (keçi. qoyun. sığır).<br />
- bir çeşit çatallı bitgi: qulğan. qalğıyan otu.<br />
çatallaşmaq budaqlanmaq. qollanmaq. dallanmaq. iĢgilləĢmək.<br />
müĢgülləĢmək. pürüzlənmək. bürküĢmək. - iĢ<br />
budaqlandı.<br />
çatamamaq qalmaq. məhrum qalmaq. - yazıdan qaldıq. - yoldan<br />
qaldıq.<br />
çatanaq çarxana çatqana. tarama. darama. cədvəl.<br />
müĢəbbək.<br />
çatar əlveriĢ. yetər. kafi. - əl çatar: qərib. ulaq. əlulağı. yaxın.<br />
çatdırılmış ərsə. iris. (< ərdirmək). (> irsərəb). sovğa. gətirilmiĢ.<br />
bağlanmıĢ.<br />
çatdırmaq əriĢtirmək: iriĢtirmək. ilədmək. aqtarmaq. axtarmaq.<br />
axıtmaq. yetirmək. yetiĢtirmək. ərtirmək. ərdirmək. nayil<br />
olmaq. iləmək. iliĢtirmək. yığmaq. toplamaq. vardırmaq.<br />
340 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yetiĢdirmək. tuyurmaq. duyurmaq. eĢitdiirmək.-<br />
söylədiyizi duyurmalısız. - bunu kimsəyə duyurmayın.<br />
- tələsik çatdırmaq: qoĢdırmaq. tizik yeritmək. ivdirmək.<br />
- tanrı istəklərivə iriştirsin.<br />
- sənin qoĢuğuva ərdirəmədim: sənin vüsalına nayil<br />
olmadım. - bu parçaları ilib, torba tikin.<br />
- ilməklənin əyləĢin.<br />
- qoxu ilədi onun burnuna.<br />
çatı 1. örti. çardaq. sayavan. Ģatır4. çatır. səqf. atma. örtəm.<br />
saqaf. saqaq. saqab. salaç. sarlaq. savan. saya. tavan.<br />
üçək. tarus. Ģip6. 2. dərəcə. orın. orna. 3. mərtəbə. qat.<br />
- qabağı açıq dam, çatı: sundırı: sundurma.<br />
- çatısız (gögərtəsiz) olub, altı düz, çaylara salınan qayıq:<br />
tombaz.<br />
çatıq çit. çıtıq. toxu. toxunmuĢ nərsə. parça.<br />
- çatıq, əkşi üz: əbus.<br />
çatım irim. ərim. yetim. irmə. vüsal.<br />
çatımlı irəmli. irimli. ərimli. yetimli. ləyaqətli. layiqli. iste'dadlı.<br />
çatın çatqınlığın çatıĢı. yetginliyin yetiyi. yetin.ərik. olqun.<br />
olun. olduğun olqunluğu.<br />
341 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çatır çadır. çatı. Ģatır4. səqf. atma. örtəm. saqaf. saqaq.<br />
saqab. salaç. sarlaq. savan. saya. tavan. üçək. tarus.<br />
Ģip6.<br />
çatırdatmaq - qamçı çatırdatmaq: qamçı çalmaq.<br />
çatışı ulaĢı. görüĢ. qavuĢ. qovuĢ. yetiĢi. mulaqat.<br />
çatışma varəstəlik. varıstalıq. varıĢma. qurtulma. azadəlik.<br />
çatışmaq ulaĢmaq. görüĢmək. qavuĢmaq. qovuĢmaq. yetiĢmək.<br />
mulaqat edmək.<br />
çatqana çarxana çatanaq. tarama. darama. cədvəl.<br />
müĢəbbək.<br />
çatlaq açıq. yırıq. cırıq. yarıq.<br />
- iki nərsənin arasında olan çatlaq. gəmi qaplamaları<br />
arasında olan çatlaq: armuz.<br />
- qılıfı çatlaq: özündən çıxmıĢ. azqın. - qılıf qoymaq:<br />
çəkləmək. sınırlamaq. həd qoymaq.<br />
- qasıq çatlağı: qasıq kəsəli: fətq.<br />
çatlama yayılma. ayrılma. inĢiqaq<br />
çatlamaq - dodaq çatlamaq: qussələnmək.<br />
- daş çatlasa: nə yapılsa. nə olursa. imkanı yox.<br />
- qasığı çatlamıĢ.<br />
çatlamaq yırılmaq. azacıq yarılmaq. aralanmaq. - çiban yırıldı.<br />
342 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çatma çarpma. sədmə. vurma. - gəmi sədmiyə uğradi. - görüm<br />
səni sədmiyə uğrayasın.<br />
çatmaq 1. qorımaq. görmək. yetmək. kifayət edmək. idarə<br />
edmək. kafi olmaq. vəfa edmək. - bu para xərcimizi<br />
qorımaz. 2. tutmaq. əriĢmək. iriĢmək. - - əriĢir qonağına<br />
asta gedən (qonağ: məqsəd. mənzil). - bu taxcaya əlin<br />
iriĢirmi: boyun çatırmı.<br />
- gedib çatan: varan9. ərən. vasil, nayil olan. - istəyinə<br />
varan. - seviĢinə varan: sevgilinə çatan.<br />
- qaş çatmaq: qaĢ gözsünmək: qapsunmaq. qapusluq,<br />
əbusluq edmək.<br />
çatmaz 1. qısıq. yetməz. - bu iĢdə çox qısıqlar (çatmaz. yetməz)<br />
görünür. - iĢin qısığın (çatmazın. yetməzin) çıxarmalıyıq. -<br />
hər nəyin qısığın (çatmazın. yetməzin) çıxarıb, aradan<br />
qaldırmalıyıq. - sizin yaĢamda çatmaz (qısıq. yetməz) nə var<br />
ki. 2. iĢlərində qıssa gələn. iĢini bitirməyən. 3. kal.<br />
qanmaz.<br />
çatmış 1. düçar. düĢmək durumu. düĢmüĢ. ulaĢmıĢ. varmıĢ.<br />
düĢgün. mübtəla. giriftar. 2. əmrən. əmə. imə. himə.<br />
kökə iyə olan kimsə. ərmin. ərgin. yetmiĢ. vurqun. 1.<br />
343 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
varısta > varəstə. varmıĢ. qurtulmuĢ. azadə. yetim.<br />
yetmiĢ. ilqəmiĢcığa. ilərmiĢ. tanrıya varmıĢ. ərən. varan.<br />
çatpa kədxudanın, ırmaq, çəĢmə sularının yollarını qazmağa<br />
gedməyən kimsələrdən aldığı tutu.<br />
çatraq çartaq. tarım. darım. günbəd. qubbə. göy.<br />
çatra - çatra patra: lala pitik. yalan yalnıĢ. - ingilizcəni çala patra<br />
qonuĢur.<br />
çatrıq kəsiĢik. xərək iskilet.qaraçav: qaraçıv. xərçub. pay<br />
bəst. sarmaĢık.<br />
çatruq çarvuğ > çahar mix - çarvuğa, çatruğa çəkmək: xaça<br />
gərmək.<br />
çatsız yetsiz. yatsız. yadsız. haqsız. - öz yurdumda çatsız<br />
qaldım.<br />
çattırı irtiĢ. yetĢiri. ulaĢı. bulduri. göndəri. götüri. nəql. isal.<br />
çattırma ilinti. iliĢtirmə. tutturma. çapĢtırı. iki tikəni birbirinə<br />
yapıĢtırma.<br />
çattırmaq uğratmaq. vardırmaq. iliĢtirmək. - ora gedən olsa bizədə<br />
çavarlıq odunluq.<br />
uğratın. - oracan gəttid, yalnız sizə uğratamadıq.<br />
çay bir göldən axan suyu götürən yol. ırmaq. arx. ayaq.<br />
ırmağa tökülən axara deyilir. ırmaq. su. oz. dərə. dərya.<br />
344 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çaydan böyügünə, doğrudan doğruya dənizə tökülən suya<br />
ırmaq denir. çaydan kiçiyinə üzən, su söylənir. çağ çağ axan<br />
durqun, axıb həm duran böyük suya dərə, dərya denir.<br />
- ırmaq, çay içində, gəminin yolun qapıyan böyük qaya,<br />
daş: dəmir qapı. - arazın dəmir qapıları.<br />
- bu ölkənin suları çoxdur.<br />
- bir çayın dərin olan orta yeri: taban. daban.<br />
- çayın, suyun dayaz, gödək yeri: sıqlıq. sığlığ. - ırmağın<br />
orası sığlıqdır, keçid verir.<br />
- çay takımı.<br />
çayır otlaq. otluq.<br />
- ırmaq ağzının bir az açıq yerində qumdan qurulan topar<br />
sədd: topuq. - çay topuğu.<br />
- çayır quşunun böyük çeşiti: turğar. tuyğayın çeĢiti.<br />
çaylaq - çaylaqın böyük çeşitlərindən: qocalaq.<br />
çeber seber. sever. zebel. sivir.<br />
çekici etgiləyici. yetgin. mükəmməl.<br />
Çendeşfars (< çimçiş. çimçəĢmək).<br />
Çeşidənfars < çək. çəkmək: dartmaq > dadmaq. dad. dadım.<br />
çeşit dənğ. cür. tür. dür. nov'. örnək. növ'. - onun bizdə neçə<br />
örnəyi vardır. - bir örnək quzu.<br />
345 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çeşmə < coşma. aĢma. qumluqdan Ģığıran qaynaq. çoğuĢma.<br />
cıĢma. ciĢmə. ĢiĢmə. (çeĢmə < deĢmə) < eşmə: dayaz<br />
quyu < geşmə < çıxmə. çığanak7. Ģığanaq. ĢiĢmə.<br />
kaynar4. göz . göz qaynar. gözəv. göz. gözbaĢ. gözləv .<br />
bulak.<br />
Çetfars çet qoftən < çet.4.6.7.8.9. dıĢ. yaban. yad. yava.<br />
çevirmə 1. əkmə. ətf. - istəyimi ona ətf etdim: əkdim. - göz əkmək:<br />
ətfi nəzər edmək. - yuların (cilovun) çevirmək: ətfi inan<br />
edmək. 3. dolandırma. dolaĢdırma. döndürmə. idarə. 4.<br />
əğmə. qıvırma. burma. döndərmə.<br />
çevirmək 1. çevrəmək. tolamaq. dolamaq. quĢatmaq. yörəyə,<br />
çövrəyə döndərmək. - baĢına bi Ģal dola. - belivə bir quĢaq<br />
dola, soyuqdu. 2. sarmaq. tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq. -<br />
ayağına ip dolaşdırdı. 3. tolandırmaq. dolandırmaq.<br />
mahasirə edmək. əhatə edmək. 4. qıvırmaq. əğmək. 5.<br />
döndərmək. gətirmək. - dinə gətirmək. - inama gətirmək:<br />
inandırmaq. düzəltmək. islah edmək. yoluna qoymaq. -<br />
quraqlıq əkini bu günə gətirmiş.<br />
- döndərib, çevirib toplamaq, yığmaq: qanğırmaq.<br />
qanırmaq.<br />
- devrəsin çevirmək, quĢatmaq. tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq.<br />
346 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
mahasirə edmək. - Ģəhəri qoĢun ilə dolaşdırdı.<br />
- çevirib içmək: baĢa çəkmək.<br />
çevrə çövrə. çövər. tolayı. dolayı. dövr. ətraf. hovl. qasnaq.<br />
qab. çəmbər. ağıl. çəpə çevrə. girdə.mihit.<br />
- çəp çevrə: fır dolayı. ötə bəri.- ormanı fır dolayı dolandıq.<br />
- çəpə çevrə gəzmək: gəziĢmək. tolaĢmaq. dolaĢmaq.<br />
- çevrə uymaq. ağıllanmaq. mihitə uymaq. dönmək. dövr,<br />
cəvəlan edmək. - dan ertədən ( sabah tezdən) çüçələri<br />
dolaşırıq. - qırlarda (çöllərdə) dolşıb durduq.<br />
- nərsənin çevrəsi: qarartı.<br />
çevrəmək qucaqlamaq. əhatə edmək. Ģamil olmaq. çevirmək.<br />
tolamaq. dolamaq. quĢatmaq. yörəyə, çövrəyə<br />
döndərmək. - baĢına bi Ģal dola. - belivə bir quĢaq dola,<br />
soyuqdu. - bu kitab sizin konuların hamısın qucaqlayır. - bu<br />
kitab nə qucaqlayır. - bu qanun onu qucaqlamaz.<br />
çevrətmək tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq. döndərmək. dövr etdirmək.<br />
gəzdirmək. - tamam çüçələri dolşdırdıq.<br />
çevrik tevrik. devrik. devrik. yatıq. qatlaq. - devrik dodaq, yaxa,<br />
qatlanma.<br />
çevrilmə çevrim. devrim. qatlanma. bükülmə.<br />
347 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çevrilmək burxulmaq. burulmaq. dönmək. tovlanmaq. bükülmək.<br />
altıva olmaq. dönülmək. devrilmək. çönmək. əğilmək.<br />
çarpılmaq. çarpazmaq. meyillənmək. bükülmək. - yer<br />
göy bir yol ilə dönür.<br />
çevrim çevrilmə. devrim. qatlanma. bükülmə.<br />
çevşirmək tevĢirmək. devĢirmək. təqĢirmək. dəğĢirmək.<br />
çömbətmək. çönbətmək.<br />
çeynəmək . - dilin çeynəmək: ımır yamır söyləmək. gəvələmək.<br />
çəçə çiçə. əmmə. əmi.<br />
çəq çək qədər dək. kəş. kəç. 1. miqdar. kəmiyyət. 2.<br />
təxmin. - onlar igirmi dək olurdular: igirmi qədər. - çatıya<br />
(dama) igirmi dək ağac gərəkdir: igirmiyə qədər. 3. son.<br />
nəhayət. - ikiyə dək: ikiyə qədər. - nə dək: nə qədər. - bu<br />
dək varki: bu qədər varki: bu dəğişləki: bu fərqlə ki. - o dək:<br />
o çək: o qədər. - bu dək: bu çək: bu qədər. - Ģi dək: Ģu çək:<br />
Ģu qədər. 4. əndazə. Çak8: çək aĢa8. baĢ aĢa2. ölçüdən<br />
aĢmaq. çəki. çəkim. çağ: zip. kip(> çəke dəhan)<br />
Çəkandən < çək. çəkmək. çakmaq. Ģakmaq Çəkə 1) <<br />
çiy. Çiyə: düğüm. düğün. damla. damcı\ çəkidən:<br />
çiyilmək\ 2) < çök ; çökək . çökmək. Çəkələmk qısmaq.<br />
hədələmək Çəkidə 1) < çəkilmiĢ\ 2) < çərdək < çəkirdək<br />
348 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
< cirgə < çiy. çiyə. 5. yoğurt pəniri. yağsız pənir. 6.<br />
çözbək. sınır. aĢam. hədd. ölçü. çəki. hədd. qərar. -<br />
çəkin, həddin aĢmıĢ: aşqın daşqın. 7. çək. çəkə. oran.<br />
ölçü. nisbət. tənasüb. təxmin. əndazə. 8. qın. qılaf. qab.<br />
- göz çəki ilə: göz təxmini ilə. ölçüb dartmaqsızın.götürü<br />
bazarlıq: görməcə alıĢ veriĢ.<br />
- çəkin, həddin bildirmək: tulumunu çıxarmaq. üzmək. ədəb<br />
edmək.<br />
çəqbək çəkbək. vırqaç. vurqaç. qovqa.<br />
çəqçəq çəkçək. əl daĢqası.<br />
çəqdirmək çəkdirmək. gərdirmək. asdırmaq. pərdə kimi uzatmaq. -<br />
nərdivanın baĢına bir sarqı gərdirməli. - geriyə çəkdirmək:<br />
itələmək. itmək. püsgürtmək.- bu barut tüfəngi təpdirir.<br />
çəqə çəkə. kəkə. çəkiş. çək. 1. yemiĢ ağacının yuxar dalların<br />
əğməyə, nərsəni önə çəkmək üçün baĢı qancalı<br />
dəğənək. gəlbəri. əğri uclı ağac. 2. çovqan. solıcan. 3. ><br />
kəşidəfarrs - "əlləmək" də dörd dana çəkə var. 4. tartıĢ.<br />
datıĢ. həds. təxmin. 5. savaĢ. müdafiə,. dəf' edmə. 6.<br />
qoĢuĢ. çalıĢ. sə'y. 3. oran. ölçü. nisbət. tənasüb. təxmin.<br />
əndazə.<br />
349 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çəqəçək çəkəcək. 1. çəkicək. piləsgən. kərətə. qondara kimi<br />
baĢmaqları ayağa geyməkdə yarayan buynuzdan,<br />
sümükdən, dəmirdən olan yasıq arac. 2. (> kəşakeşfars)<br />
{1. çəkiĢmə. dartıĢma. - aramızsa çəkəçək yoxdur. 2.<br />
dartıĢ. iztirab. tərəddüd. - bir ağır çəkəçəkə düĢdük}. 3.<br />
kəĢməkəĢ.<br />
çəqəmək çəkəmək. 1. biribirin çəkəməmək. xorlaĢmaq. korlaĢmaq.<br />
təpiĢmək. 2. çəkləmək. oramaq. oranlamaq.<br />
təxminləmək. ölçmək. hesablamaq.<br />
çəqəməmək çəkəməmək. qısınqanmaq. qısqanmaq: qısqınmaq .<br />
sığqınmaq. cırcıranmaq. sırcıranmaq. qısınqanmaq.<br />
qısqanmaq: qısqınmaq . sığqınmaq. cırcıranmaq.<br />
sırcıranmaq.rəĢg edmək. qibtələnmək. həsədlənmək.-<br />
mən sizdən bir nəsə qısqanmamam.<br />
çəqəmməmək çəkəmməmək. çəkiləməmək. qısqanılmaq. qeyrətə<br />
gəlinmək. - bu iĢə qısqanılmaz. - belənədənsiz yerə<br />
qısqanılırmı.<br />
çəqən çəkən. 1. çəkici. kəĢ. cazib. calib. sürən. - dilkəĢ: içi<br />
çəkən. ürək aparan. can sürən. - azarkeş: dərdin alan.<br />
havadar. - sürməkəş: sürmə sürən. 2. varı. bənzər. gedən.<br />
sayaq. yolunda. biçimində. müĢabih. 3. qapıcı. qapan.<br />
350 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çəkici. alan. cazib. - könül (ürk) qapıcı: dilbər. dilrüba. -<br />
Ģeh qapıcı. 4. çəkici. axıĢlı. cazib.<br />
- sıravarı: bir sırada. bir sıralı.<br />
- çapqınvarı: çapqın olan kimi.<br />
- türkvarı: türkəvarı: türk yolunda.<br />
- xaçvarı: xaça bənzər.<br />
çəqərgələn çəkərgələn. gedərgələn. gedibgələn. varagələn. - bu<br />
tüfəyin varagələni çox doğru iĢlir.<br />
çəqi çəki. 1. tartıĢ. datıĢ. ağram. vəzn. tartı. dartı. ölçü. qərar.<br />
əndazə. - əlində heç dartı yoxdur. 2. tərazı. 3. nəqqaĢi.<br />
rəsm. - bu çəkinin qornıçı əsgimiĢ. 4. çək. ölçü. hədd.<br />
qərar. 5. çək. çəkim. Çaqfars. ölçü. sınır. dözüm. tutar.<br />
tutum. həqq. huquq. 6. çəkiĢ. sunu. sunuĢ. piĢkeĢ.<br />
peĢĢaĢ. 7. ölüçü. qas. qaz. iki nərsənin arasında olan<br />
aralıq, fasilə.<br />
- çəki, cizgi işləri: oya.<br />
- çəki daşı: ölçü, tərazı daĢı.<br />
çəqic çəkic - dırnaq çəkici: dəniz yapıtlarında iĢlənən çəkic çeĢiti.<br />
çəqicək çəkicək. çəkəcək. piləsgən. kərətə. qondara kimi<br />
baĢmaqları ayağa geyməkdə yarayan buynuzdan,<br />
sümükdən, dəmirdən olan yasıq arac.<br />
351 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çəqici çəkici. çəkən. kəĢ. axıĢlı. cazib.calib. sürən.- dilkəĢ: içi<br />
çəkən. ürək aparan. can sürən. - azarkeş: dərdin alan.<br />
havadar. - sürməkəş: sürmə sürən.<br />
çəqici çəkici. qapıcı. qapan. çəkən. alan. cazib. - könül (ürk)<br />
qapıcı: dilbər. dilrüba. - Ģeh qapıcı.<br />
çəqici çəkici. yubağan. istəkli. cazib.<br />
çəqil çəkil. 1. Ģəkil. biçik. qılıq. rəsm. yansı. əks. foto.<br />
fotoqrafya. - qılıq çıxarmaq: qılıq çəkmək: əks salmaq. 2.<br />
çəkil > Ģəkil. qablut > kalbod. qablıq. qalıb. hey'ət.<br />
- çəkil!. savul!. yol ver!. savul!. ged. varda. - varda yoldan:<br />
çəkil yoldan.<br />
çəqiləməmək çəkiləməmək. çəkəmməmək. qısqanılmaq. qeyrətə<br />
gəlinmək. - bu iĢə qısqanılmaz. - belənədənsiz yerə<br />
qısqanılırmı.<br />
çəqilmə çəkilmə. insiraf.<br />
çəqilmək çəkilmək. 1. əmrülmək. amrulmaq. sinilmək. sorulmaq. 2.<br />
yoqlanmaq. yoğlanmaq. öğlənmək. dinlənmək.<br />
yığılmaq. istirahət edmək. - arıq ər öğləndi: yorqun kiĢi<br />
istirahat eddi. 3. qısalmaq. ayrılmaq. - iĢindən heç<br />
ayrılmaz.<br />
- çəkilib daralmaq: qasılmaq. qısılmaq.- donum qasıldı.<br />
352 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- çəkilib büzülmək: tarlanmaq. darlanmaq. daralmaq.<br />
- çəkilib toplanmaq: qıvrılmaq. əğrilmək. bükülmək.<br />
qırtılmaq. qatlanmaq. - iplik, saç, qıl qıvrıldı. - bu kitabın<br />
yapraqları qıvrılmıĢ. - qıvrıla qalmaq: gəbərmək.<br />
çəqilmiş çəkilmiş. qıvraq. iti. dartılı.<br />
çəqim çəkim. 1. çək. çəki. Çaqfars. ölçü. sınır. dözüm. tutar.<br />
tutum. həqq. huquq. 2. sıcaq üz. cazibə.<br />
çəqimli çəkimli. çəkli. Ģəkilli. oranlı. orqanlı. ornaqlı. qoylu.<br />
biçimli. əndamlı. gözəl. sevimli. məhəbbətli. cazibəli.<br />
cəzzabli. üzü sıcaq. çəkimli. cazibəli. - sevimli üzü vardır.<br />
çəqinən çəkinən. çəkingən. saqınğan. saxlanan. mütəvəffi.<br />
müctənib. - nə saqınğan kiĢisən belə.<br />
çəqingəc çəkingəc. iqrəngəc. igrənc. igrək. ikrah edən.<br />
çəqingən çəkingən. çəkinən. saqınğan. saxlanan. mütəvəffi.<br />
müctənib. iğrənc. iğrəngəc. iğrənən. qaçun. qırpın.<br />
qırın. çəkingən. utancaq. usancaq. üĢəngən. ürkək.<br />
qapanıq. məhcub. - çox qapanıq kiĢidir. - nə saqınğan<br />
kiĢisən belə.<br />
çəqinmə çəkinmə. qorxu. ehtiraz. ictinab. həzər.<br />
çəqinmək çəkinmək. diksinmək. iqrənilmək. qaçınmaq. qaçınmaq.<br />
nifrət edmək.ikrah edmək. saqmaq. saqınmaq. ehtiraz<br />
353 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
edmək. ictinab edmək. sayınmaq ( y k ) sakınmaq.<br />
baxmaq. gözləmək. ehtiyatlı olmaq. ehtiraz edmək.<br />
saymaq. sakınmaq. ehtiyat edmək. həzər edmək.<br />
ehtiraz edmək. tonğuĢmaq. tönğüĢmək. iğrənmək.<br />
ürkənmək. qaçınmaq. ictinab edmək. aymaqcığa.<br />
utanmaq. açınmamaq. usanmaq. yermək. yərmək.<br />
bəğənməmək. xoĢlanmamaq. tiksinmək. iğrənmək.- aş<br />
yermək: boylu qadının yeməyi bəğəməyib, qıvır zıvıra<br />
yerikləməsi.<br />
- kisə çəkmək, çəkinmək: kisə sürünmək: kisə sürmək.<br />
- çox sayan kişidir.<br />
- xəstələnib tüm yeməklərdən tiksinir. - çəkinib yollanmaq<br />
istəməmək: tartılmaq. - ora gedməyə canım dartılıb durur.<br />
- uydurucu nərsələrdən ürküməli.<br />
- ayman: çəkin. - aymanmadı: çəkinmədi.<br />
çəqinməmək çəkinməmək. - üz tutmaq. qorxmamaq. üzə gəlmək. üzünə<br />
qarĢı söylüyə bilmək. - söyləməyə üzüm tutmur}.<br />
çəqirdək çəkirdək. üzək. çərdək. göbək. sonğır. ağırĢağ.<br />
çəqiş çəkiş. 1. kəĢiĢ. cəhət. canib. 2. çəki. sunu. sunuĢ.<br />
piĢkeĢ. peĢĢaĢ.<br />
354 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çəqiş çəkiş. çəkə. 1. savaĢ. müdafiə,. dəf' edmə. 2. qoĢuĢ.<br />
çalıĢ. sə'y.<br />
çəqiş çəkiş. çəküş. > keşiş. > keşeşfars. axınc. axıĢ. çəkiĢlik.<br />
cəzzabiyyət. - subay (evlənməmiĢ) qalan çəküş: qara baĢ.<br />
çəqişləmə çəkişləmə. kəĢiĢləmə. cəhətləmə. canib tutma.<br />
çəqişlik çəkişlik.cəzzabiyyət. çəkiĢ. > keĢiĢ. > keĢeĢfars. axınc.<br />
axıĢ.<br />
çəqişlik çəkişlik. tərəf tutma.<br />
çəqişmək çəkişmək. 1. boğıĢmaq. 2. susamaq. arzulamaq. -<br />
dayağa susamış. - dadlıya susamış. - çəkiş bəkişmək:<br />
qaqıĢmaq. dürtüb itərək xırpalaĢmaq.<br />
çəqkil çəkil. Ģəkil. biçik. licim. qurum. hey'ət. - o qurumda<br />
çıxmaq olmaz. - bu nə qurudu belə.<br />
çəqləmək çəkləmək. 1. qınlamaq. qılaflamaq. qablamaq. 2.<br />
ölçərmək. ölçüyə qoymaq. 3. yoxlamaq. 2.<br />
gücləndirmək. - iĢləri çəkləmək gərək.<br />
çəqləmək çəkləmək. çəkəmək. oramaq. oranlamaq. təxminləmək.<br />
ölçmək. ölçü götürmək: həddi hidud qoymaq. kontrol<br />
edmək.hesablamaq.<br />
Çəqləmək Çəkləmək. sınırlama. Ģəkilləmə. yasaklama. yasalama.<br />
Hidudlamaq: çək qoymaq.<br />
355 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çəqləmsin çəkləmsin. korlama. görməksizin. təxminən.<br />
çəqlənmək çəklənmək. tartılmaq. ölçülmək. həds vurulmaq. təxmin<br />
edilmək. - dartılmamış iĢə giriĢmə.<br />
çəqləşmək çəkləşmək. mərcləĢmək. məĢləĢmək.<br />
çəqli çəkli. çəkimli. Ģəkilli. oranlı. orqanlı. ornaqlı. qoylu.<br />
biçimli. əndamlı. gözəl.<br />
çəqmə çəkmə. 1. tatma. dadma. düçar. 2. tatma. dadma. - düçar<br />
olmaq: çəkmək. tatmaq. dadmaq.- onunda isti soyuğun<br />
daddıq.<br />
- çəkmənin altına bağlanıb, buda dək uzanan tozluq,<br />
patava, corab. qıça geyilən tozluq: qalçın.<br />
- çamurdan qorunması üçün ayaqqabın üstündən<br />
geyilən çəkmə: qapuĢ. qaluĢ. qaruĢ.<br />
çəqməcə çəkməcə. çəkilərək açılan gözülü dilab. sandıqca. qutu. -<br />
sürmə çəkməcə: sürmə qapı: çəkilib sürülərək açılıb<br />
qapanan.<br />
çəqmək çəkmək. 1. gərmək.- xaça gərmək: çarvuğa, çatruğa<br />
çəkmək. 2. sarmaq. toplamaq. qaldırmaq. çırmamaq. -<br />
saçıvı topla. - ətəyivi topla. 3. çəkmək. tatmaq. dadmaq.<br />
düçar olmaq. - onunda isti soyuğun daddıq. 4. gətirmək.<br />
cəlb edmək. 5. buraxmamaq. tutmaq. ötürməmək.<br />
356 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yığmaq.- kəndini tutmaq. - dilini tutmaq. - soluğun tutmaq.<br />
6. qaldırmaq. dözmək. götürmək. saxlamaq. təhəmmül<br />
edmək. - bu sözü o qaldıramaz. - bu acını o qaldıramaz. 7.<br />
oylamaq. tərsim edmək. 8. ağtamaq. açmaq. 9. tökmək.<br />
qoymaq. çəkmək. axıtmaq. - bayraq çəkmək: bayaq<br />
açmaq. - kisə çəkmək, çəkinmək: kisə sürünmək: kisə<br />
sürmək.1. yubamaq. istəmək. cəzb edmək.<br />
- çəkib daraltmaq. qasmaq. qısmaq.- donumu qas. -<br />
qasmalı nərsə.<br />
- əl çəkmək: əl yumaq: qəti irtibat edmək.<br />
- suya çəkmək: ağartmaq. bəraət edmək.<br />
- başa çəkmək: çevirib içmək.<br />
- çəngəl salıb çəkmək: tırmamaq. dırmamaq. tirmək.<br />
- dartıb çəkərək xırpalama: tartaqlamaq. didikləmək.<br />
- çəkib içərmək: yalmarmaq. yalayub somurmaq. - çəkib<br />
uzatmaq: gərmək: çəkib uzadaraq qurmaq. ipi gərmək. - teli<br />
gərmək. - yayı gərmək. - qura çəkmək: surplamaq.<br />
sürləmək. - soyuq çəkmək: qıĢ yemək.<br />
- çəkib qısmaq: qanğtarmaq. qantarmaq.<br />
- çəkib qısma ayqıtı: qantarma: qanğtarma.<br />
- darqınlıqla özün çəkmək: qafa tutmaq. özün dartmaq.<br />
357 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- için çəkmək: öfqərmək. içdən soluq almaq. dərin solumaq.<br />
- uzaqdan çəkmək: qapmaq. cəzb edmək. cəlb edmək.<br />
yaxalamaq. - ısıtma qapmaq. - kəsəl qapmaq. - xuy<br />
qapmaq. - Ģeh qapmaq.<br />
çəqsiz çəksiz. oransız. yaxıĢıqsız. uyarsız. biçimsiz.<br />
tanasübsüz. ölçüsüz. hədsiz. - ölçüsüz bazar dosluğu<br />
pozar.<br />
çəqsizlik çəksizlik. oransızlıq. yaxıĢıqsız. yarmaĢsızlıq. uyarsızlıq.<br />
biçimsizlik. tanasübsüzlük.<br />
çəqtirmək çəktirmək. sanğlatmaq. təngitmək. təngə gəitmək.<br />
dəlirlətmək. acıqdırmaq. hirsləndirmək.<br />
çələbi kiĢiqıl. nəciblik. tərbiyəli.<br />
çələbilik kiĢilik. nəcabət. tərbiyə.<br />
çələng çəmbər kimi yığın.<br />
çələng sarğuc. sorğuc. baĢa taxılan tuğ.<br />
çəlik tayaq. dayaq. dayanacaq nərsə. dəğənək. sopa. əsa. -<br />
çəlmə boyun atqısı. Ģal.<br />
çəlşirimli qıyın. çətin.<br />
beli bükülmüĢ, dayaqı düĢmüüĢ: əlindən düĢmüĢ.<br />
Çəmbər Çənbər (< çön. çönmək). (< kombar. komalaq. kommar.<br />
gombır. gombıl). çevrə. çevrəb çönbərə. çövrə.<br />
358 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çəmbər qasnaq. qab. çevrə.<br />
çəmçə8 çömçə. kömkə. kəfgir.<br />
çəmçəmə8 çimçimə. heyvan, kiĢinin ayaq səsi.<br />
Çəmədan < 1. yum. sum. (y s: yumurta. sumurta). 2. cəm - cüm.<br />
kom. comalan. komalan. cummaq. (cəmə: dəsdə).<br />
çənbər - boyun çənbəri: köprücək deyilən gəmiklərinin üstündəki<br />
çuxur.<br />
çənə çənqə. çəngə.<br />
- çənə altı: saqaq. ğəbğəb.<br />
- çənə yarışı: havayı söyləmək. gəvəzəlik.<br />
- yaşlıların çənəsinin özözünə titrəməsi: gəviĢ.<br />
çəngəl cənqəl. çoğul. çuğul. sarmaĢ. qullab. qança.<br />
- çəngəl salıb çəkmək: tırmamaq. dırmamaq. tirmək.<br />
- çomaqlı, çanaqlı çəngəl, qaşıq: bu ara oğuq, doğranmıĢ<br />
olan nərsələri götürməyə, çəkməyə yarar: çoxmaq. - iki<br />
çoxmaq salad.<br />
- çəngəlsi ayqıtla cızmaq, çizmək: tırmıqlamaq.<br />
tırmalamaq. yırtmaq. qazmaq.<br />
- düĢman ayağına batmaq üzrə, yol arasına atılan sivri uclu,<br />
üç bucaqlı dəmirdən, ayağ çəngəli, oltası: tomuz ayağı.<br />
- kiçik çəngəl: çəngəl biçimində ilişəcək ayqıt: tımırıq.<br />
359 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tırmıq. dımırıq ( < dırnaq).<br />
- zənciri qırılıb dənizdə itmiĢ nərsəni aramaqda iĢlənən dörd<br />
çatallı çəngəl. tımırıq. tırmıq. dımırıq ( < dırnaq). - tımıq<br />
edmək: bu dəmirlə darayıb aramaq.<br />
- çox qollu çəngəl: qaz ayağı.<br />
- tulumbaçı çəngəli: qapcaq.<br />
- qala duvarına vurulan, taxılan böyük çəngəl: qapcaq.<br />
- dəmir teldən olan ərkəkli dişili çəngəl: qopca.<br />
Çəngfars < çal. çalmaq. çalqamaq. çanqlamaq > çəgləmək ><br />
çəngəmək > pəncəmək Çənqal çalqal < çal. çalmaq.<br />
yırtmaq. qoparmaq. yırtık. yırtan\ < çanğ: oğuq. oyuq.<br />
cırıq\ < qıynaq< qay. gay: əyriligi göstərən kök. qayqı.<br />
cıynaq.<br />
çənğli mərikli bircocuq oyunu. salıncaq·.<br />
çəniləmək - töğülərək çəniləmək: kötü söyləyib bağırmaq: çanğılamaq.<br />
çənqə 1. çəngə. çənə. 2. pəncə.<br />
çənqəl çəngəl. əğəc. bal pətəyindən bal götürməyə, xəmir<br />
tağarı kimi qabları qaĢımağa yarar.<br />
çəntdirmək çəntikləmək. kərtdirmək. kərtik, çəntik, gədik yapmaq.<br />
diĢləmək. - çitləyi kərtiklətmək.<br />
360 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çəntik 1. diĢlik. gədik. fərcə. fürcə. rəxnə. 2. kərtik. kərtə. diĢ.<br />
niĢan. iĢarə. çizgi. - çıtlanın kərtəsi. - heyvan qulağının<br />
kərtəsi.<br />
çəntikləmək çəntdirmək. kərtdirmək. kərtik, çəntik, gədik yapmaq.<br />
diĢləmək. - çitləyi kərtiklətmək.<br />
çəntilmək gədiklənmək. (< gədik. kərdik < kər). oyulmaq.<br />
çəntmək qədmək. kərtmək. kətmək. (< gədik. kərdik < kər).<br />
oymaq. gədik gədik, diĢ diĢ edmək.<br />
çəp - çəp çevrə: fır dolayı. ötə bəri.- ormanı fır dolayı dolandıq.<br />
- çəpə çevrə: çevrə. girdə.<br />
- çəpə çevrə gəzmək: gəziĢmək. tolaĢmaq. dolaĢmaq.<br />
dönmək. dövr, cəvəlan edmək. - dan ertədən ( sabah tezdən)<br />
çüçələri dolaşırıq. - qırlarda (çöllərdə) dolşıb durduq.<br />
çəpək baĢmaq. kəviş8 > kəfş. yəlkən.<br />
çəpəng - qıssa çəpəng: salta.<br />
çəpər < qapar < qapamaq. 1. kirman. qoruq. hisar. 2. məharət.<br />
çəpərçi mahir. usda.<br />
3. usta. məəllim. 4. olqun. piĢmiĢ. görmüĢ. keçitmiĢ.<br />
bacarmıĢ. salqun. varqun. çaqqun. mücərrəb.<br />
çəpərçilik məharət. mahirlik. usdalıq .<br />
361 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
Çəpfars 1) əyri
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çərxlənmiş qiymə. qıyma. - qıyma çərxi.<br />
çəri - başı pozuq çəri: qeyri müntəzəm əsgər.<br />
- keçmişdə başı pozuq çərilərdən: sarıca.<br />
Çəridənfars < çeyləmək. çeynəmək .<br />
çərik yəğma < yağma. yığma. qənimət. - savaĢda yenilən çər<br />
çərlik verməlidir.<br />
çərlənmək xəstələnmək. iğlənmək. iklənmək. yiklənmək.<br />
qəmlənmək. ağrınmaq. korlanmaq. çorlanmaq.<br />
pozulmaq.<br />
çəsb tutqal (< tutmaq). yəlim. yapıĢqan.- balığ tutqalı: almas<br />
iĢlərində iĢlənir, saydam özəl yapıĢqan.<br />
Çəsbidənfars < çapaĢdırmaq. yanaĢdırmaq. yamandırmaq.<br />
çəsbləmək tutqallamaq. yapıĢdırmaq.<br />
çəsblənmək yilimlənməkka. yəlimlənmək. tutqallanmaq. yılımlanmaq.<br />
çətə çitə. ənli ağac, dəmir çubuq. - pəncərənin çitələri: qəfəs<br />
çubuqları.<br />
çətin ağın. ağır. gülbət. qolay olmayan. qıyın. çəlĢirimli. - belə<br />
gülbət iĢlərə qatılmayın. əməkli. incikli. zəhmətlii. Ģədid.<br />
sıqı sıkı. sıxı.- sıqı öğrəti: tərbiyə.<br />
- çox əməkli iĢdir.<br />
- çətinliyi qarışlamaq: dalqayı baĢa almaq: fıtınanın<br />
363 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qarĢısına gedmək.<br />
- iğrənc çətin kişi: müĢgülpəsənd.<br />
- böylə iĢlərə uğraĢmaq gülbətdir.<br />
çətincə çətinliklə. güclə. zorla. dara dar. dardarına. ancaq. -<br />
axĢam güclə evə çatdıq. - güclə yetiĢəcək.<br />
çətinləşdirmək gücləĢdirmək. zorlaĢdırmaq. zəhmətli edmək. - iĢlər<br />
gedgedə gücləşdirirsız. - iĢləri qolaylaĢdırcağına<br />
gücləşdirirsız.<br />
çətinləşdirmək gücsimək. gücləĢdirmək. zorlaĢdırmaq. zəhmətli edmək.<br />
- iĢlər gedgedə gücsinir.<br />
çətinləşmək güclənmək. güclənmək. zorlaĢmaq. iliĢginləĢmək.<br />
ilgiĢmək. müĢgül olmaq. - iĢ gücləndi.<br />
çətinlətmək gücəndirmək: gücləndirmək. zorlandırmaq. - baĢı<br />
soyuqluq, qolay iĢidə gücləndirir.<br />
çətinlik bur. bor. iĢgil. müĢgül. düğün. girəvə. girdəvə. məsələ.<br />
pıroblem. güclük. zəhmət. iĢgil. gülbət. zəhmət.<br />
üzünərək yapılan iĢ.<br />
- onun bizə güclüyü yoxdur.<br />
- güclük vermək: zəhmət vermək.<br />
- güclük çəkmək: zəhmət çəkmək.<br />
364 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- yaxcı iĢdir, ama gülbəti çoxdur.<br />
- onun qoĢqularında gülbətlik var. - çətinliklə çıxan: qısıq.<br />
çətinliklə çətincə. güclə. zorla. dara dar. dardarına. ancaq. -<br />
çətir günlük. sayavan.<br />
Çətrfars çadır < çat. çatıq.<br />
axĢam güclə evə çatdıq. - güclə yetiĢəcək.<br />
çəyrək çərək. kərtə. dördə bir.<br />
çiban - çiban zuğu, özü: üzək.<br />
- qoltuq altında çıxan çiban: köpək əmciyi: köpək məməsi.<br />
- taun çibanı: yanı qara: yanıq qara. yumrucuq.<br />
- üzdə çıxan bir çeşit çiban: yalama.<br />
- çox küyən yanar çiban çeşidi: od çibanı: göygil. küydərgi.<br />
göyükli.<br />
- qurca çibanı: qaĢıyıb qarıĢdırmaqdan azan çiban.<br />
- quzu çibanı: zərərsiz çiban çeĢiti.<br />
- toyuqların tudduğu, öldürücü bir çiban: quyruq üzəri.<br />
quyruq üsti.<br />
- uşaqların başında çıxan çiban: suluq.<br />
- yumrı çiban: tomalan.<br />
çiçək cacaq. çıxçaq.<br />
- çiçək adı: qartopu.<br />
365 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- çiçək çeşiti: durna qaqası.<br />
- ağ çiçək çeşiti: qar topu.<br />
- çiçək bəyi: çiçək qapacası.<br />
- çiçək pozuğu: çiçək xəstəliyindən üzi dəlik deĢik olan.<br />
çopur.<br />
- gəlincik çiçəyi: qızalaq.<br />
- bir çeşit çiçək: qına çiçəyi.<br />
- çayırda bitən qızıl qırmızı çiçək: qızalaq. çöl lalası.<br />
gəlincik.<br />
- çiçək adı: qardaĢ qanı.<br />
çiçə çəçə. əmmə.<br />
- yazda açan, gözəl qoxulu, mor bir çiçək: qara baĢ.<br />
- günüz açıb gecə qapanır çiçək: gündüz saça.<br />
çiçəy - çiçəyi burnunda: təzə (yemiĢ).<br />
Çidənfars < çin (:sıra. rədif).<br />
çiq çiğ. 1. alıĢmamıĢ. torlaq.- heç yoxdan, torlaq yeğdir. 2.<br />
tor. toy. piĢməmiĢ. yetinməmiĢ. əcəmi. gənc olan. yaĢıl.<br />
xam. - yaşıl tomat: bir para yeməklərdə iĢlənən çiğ tomat. 3.<br />
tiri. diri. dirik. tirik. canlı. iyi piĢməmiĢ.- bu ət bərk diridir. -<br />
pilavın dənələri diridir. 4. yonulmamıĢ. yoğun. qaba. xam.<br />
piĢməmiĢ.<br />
366 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- yarım çiğ pişirmək: tavlamaq. ölütmək.<br />
- donmuş çiğ, şeh: qırağı.<br />
çıqa çığa. Buxar < bük. Buğ. izqara.<br />
çıqan kasıb. yoxsul. çıqay9. yarqıl. yazıq.<br />
çıqar çıxar. 1. uğraq. fırlaq. - yoluz uğraq olsun. 2. yararlıq. güc.<br />
yetə. yeti. qabiliyyət. - onun yararlığı bəs bəllidir. - çıxarsız<br />
ləyaqətsiz davranmaq: dənğizlənmək. xuysuzlanmaq.<br />
qılıqsızlanmaq.<br />
çıqarılmaq çıxarılmaq. soyulmaq.<br />
çıqarış çıxarış. qoyuĢ. salı. salıĢ. buraxıĢ. ötrüĢ. qutruĢ. əfv.<br />
çıqarlı çıxarlı. çıxmar. bacmar.qıvrıq. qıvraq. baĢarlı. bacarlı.<br />
bəcərli.<br />
çıqarma 1. çıxarma. göndəri. ixrac. 2. qaldırma. həzf edmə. ləğv<br />
edmə. - o adlardan bunu çıxarma olmaz.<br />
çıqarmaq çıxarmaq. salıvermək. salırqımaq. qoyuvermək. qutru<br />
vermək. qutramaq. qutarmaq. buraxmaq. ötrümək.<br />
ötürmək. əfv edmək.<br />
çıqarmaq çıxarmaq. savmaq. ötürmək. buraxmaq. qoğmaq.<br />
mürəxəs edmək. ruxsət vermək. kəmiĢmək. saldırmaq.<br />
atmaq. sürmək. bir Ģeyi çıxarıb atmaq.<br />
- yolçu çıxarmaq: yola salmaq. təĢyi' edmək.<br />
367 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- gəvĢəklər savulsun iĢdən. - eĢqi sav baĢından görərsən<br />
özünü. - sav baĢında ölkənin düĢməni qəddarıni.<br />
- daş çıxarmaq: oyunda bacarıq göstərib, kələk gəlib<br />
keçmək, üstün gəlmək.<br />
- sucuğunu çıxarmaq: çox döğmək.<br />
- səs çıxarmaq: tınlamaq. tınmaq. tinmək. dinmək.<br />
çınlamaq. nəyisə söyləmək. - heç dinmədi.<br />
çıqartmaq - əldən çıxartmaq: uçurtmaq. qaçırtmaq.<br />
çıqay9 kasıb. yoxsul. çıqan.<br />
çıqay9 kasıb. yoxsul. çıqan. yarqıl. yazıq.<br />
çıqçaq çıxçaq. cacaq. çiçək.<br />
çiqdə çikdə. ənnab. böyüğünə "çılan" deyilir.<br />
çıqı çıxı. sadirat. - giri çıxı: varidat sadirat.<br />
çıqıq - arxası çıxıq: beli bükük, büklü. qanbur. kanbur. kambur.<br />
tümsək. əğri. yumru. kəmrik. mühəddəb. - çox iĢləməkdən<br />
kambur olmuĢ. - orasında kamburu vardır. - duvar kambur<br />
vermiĢ.<br />
çıqıqçı çıxıqçı. qırıqçı. sınıqçı.<br />
çıqıqçı sınıqçı. ötücü. otucu.<br />
çıqıqçılıq çıxıqçılıq. qırıqçılıq. sınıqçılıq.<br />
çıqıldan çığıldan. quĢların boğazına asılan tuğ.<br />
368 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çiqin çiyin əqin. əğin. arxa gəmiyinin əğilmiĢ, bükülmüĢ yeri.<br />
köprü. epol. - çiyin ilə boynun ortasında olan çuxur: köpicik.<br />
(echinefırans. schienaitalyan). - birinin əqninə minmək. -<br />
əğnivə bir Ģey sal.<br />
çiqin çiyin. 1. əqin. əğin. arxa gəmiyinin əğilmiĢ, bükülmüĢ<br />
yeri. (echinefırans. schienaitalyan). - birinin əqninə minmək. -<br />
əğnivə bir Ģey sal. - çiyinə, başa qaldırmaq: omuzda<br />
daĢımaq: ucatmaq. ululatmaq. 2. çıqın. kisə. - para çiqini. -<br />
çiğni örtən sümük: qəbzə. gəbzə. omuz kürəyi, kürək<br />
gəmiyi.<br />
- çiyin silkmək: omuz silkmək: boynundan atmaq. qəbul<br />
edməmək.<br />
çiqindaş çiyindaş. omuzdaĢ. atımdaĢ.<br />
çıqın çiqin. kisə. - para çiqini.<br />
çiqinlənmək çiyinlənmək. omuzlanmaq. boyunlanmaq. yüklənmək.<br />
öhdələnmək. qəbullanmaq.<br />
çiqinlik çiyinlik. qöprücüq. köpürcük. epol. paltar quĢağının<br />
keçəcəyində olan köprü.<br />
çıqıntı çıxıntı. təpə. örgüc. - dağ örgücü.<br />
çıqırıqçılıq xərratlıq.<br />
çıqırıq xərrat. - çıqırıqçı çarxı: tartura.<br />
369 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çıqırmaq çığırmaq. qığırmaq .<br />
çıqırtmaq çığırtmaq. üngətmək. öngətmək. bağırtmaq.<br />
çıqış çıxış. 1. həqq. 2. həcm. 3. baĢac. baĢlama. giriĢ.<br />
çıqışma çıxışma. vəriĢ. veriĢ. paylama. tə'ziz.<br />
çıqışmaq çıxışmaq. icəĢmək. yürümək.- ona yürümə.<br />
çıqışma qaxınc. azar. sərzəniĢ<br />
çıqışmaq qaxınclamaq. azarlamaq. sərzəniĢ edmək.<br />
çıqlamaq türk arĢını ilə ölçmək.<br />
çıqlıq çığlıq. yayqara. hay küy. vaveyla.<br />
çıqmaq çıxmaq. 1. görünmək. saxlanmamaq. gözükmək. - o<br />
qadın qayınlarına görünür. - o kimsəyə görünməz. 2.<br />
ucramaq. ucarmaq. uc vermək. fırlamaq. uğramaq.<br />
oyanmaq. qalxmaq. zihur edmək.- gözlərim dıĢarı uğradı.<br />
- açığı çıxmaq: çatıĢmamazlıq üz vermək. - başa çıxmaq:<br />
qıvırmaq. bacarmaq. baĢarmaq. bəcərmək. - bunu<br />
qıvırdınsa, eĢq olsun. - onuda qıvırarım.<br />
- həyətə çıxmaq: əl suya yetirmək. gəzinmək. su tökməyə<br />
gedmək.<br />
- dalıb çıxmaq: ıĢıq, sönəcək olub genə parlamaq.<br />
- özündən çıxmış: azqın. qılıfı çatlaq.<br />
çıqma görünmə. zihur. - yeni çıxma: no zihur.<br />
370 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çıqmar çıxmar. bacmar. çıxarlı. qıvrıq. qıvraq. baĢarlı. bacarlı.<br />
bəcərli.<br />
çıqmaz çıxmaz. açmaz. bünbəst. baĢı qapalı: qapalı baĢ.<br />
çıxmaz yol. geçməz. - çıxmaz yol: girəvə. girdəvə.<br />
bünbəst.- geçməz yollarda qalanlar.<br />
çiqnəmək çiğnəmək . ərqləmək. bastalamaq.<br />
çıqramaq sağnqmaq: quĢ tərsini buraqmaq.<br />
çıqrı çığrı. cik. tünd. acı. - acı səs.<br />
çıqrıq çığrıq. dilab. dolab. sağız. sağya. dilab. dolab. dolanan,<br />
dönər çarx, ki quyudan su almağa yarar. dəzgah.<br />
çıqrıqçı - çıqrıqçı qulağı: bir çeĢit dəmir qələm.<br />
- çıqrıqçı, cəhrəçi dəzgahının kötüyü: beĢmə. - dəlikli<br />
beşmə.<br />
çiqtəş çitəĢ. qutra. qotra. bandıra. mandıra. bağuq. bağus.<br />
bağuĢ. çitəĢ. çiqtəĢ. ayrılmıĢ bölük.<br />
çil - bir çeşit çil quşu: boğırtlaq quĢı.<br />
çılan çiqdənin, ənnabın böyüğünə deyilir.<br />
çilbir - kiçik yular, çilbir: güvüç yükünka.<br />
çıldırmaq vurqunlanmaq. təlirmək. dəlilmək. aĢiq olmaq.<br />
çıldırtmaq təlirtmək. dəlilətmək. vurqunlatmaq. aĢiq edmək.<br />
371 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çılqaçmaq cılıqlaĢmaq. əti yağı süzüb qurumaq. arıqmaq. arğımaq.<br />
zayıflamaq.<br />
çılqın azılı. daĢqın. artıqına. qızıl dəli. büsbütün dəli.<br />
- aĢıqam mən sənə azılı.<br />
çilov süzmə pilov.<br />
çılpaq lüt. suçul. talqağuq. dalqağuq. sarıqsız. soytar. yaltaq.<br />
əngəl. kasalis. tüfeyli.<br />
çılpaqlamaq sırıtmaq. sıyrıtmaq. siyritmək: açıb göstərmək.<br />
çılpaqlanmaq tırıllamaq. titrəmək. yalınmaq. zayıflamaq. - yaman<br />
tırıllamısan.<br />
çimçimə çəmçəmə8. heyvan, kiĢinin ayaq səsi.<br />
çimri - əli dar:. çinis. xəsis.<br />
çin 1. doğru. üzək. uz. doğru. iyi. yarar. saleh. teyxa. xalis.<br />
duru. tamla. damla. - damla daş: bərk duru, göz kimi daĢ. -<br />
damla söz: çin söz. - damla qızıl: som qızıl. - damla qız: çox<br />
gözəl, arıq incə qız. - çin söz: damla söz: - üzək kiĢi: doğru,<br />
som adam. 2. sağ. xalis. saf. - sağ yağ: sarı yağ: xalis yağ.<br />
{ # iç yağı}. 3. kərəm. qat. tav. tov. rəf. rədif. - bu duvar on<br />
tav kəpiçlidir. - yer tavları. 4. qın. sinəc. ısnac. sıkınc.<br />
sikənc (> Ģekəncfars). ərmə. əğmə. axma.<br />
372 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çınal bağırçaq. lovlova. hər nəyin, qapının, təyərin dönən,<br />
çından sandal ağacı.<br />
fırlanan yeri. - qapının təyərin bağırcaqların yağlamaq.<br />
Çindişavərfars < çındır: əsəb. sınır ( hirsləndirən. nifrətavər: yoksuz.<br />
yakımsız. gərəksiz. məzəsiz. göyülsüz. irgənci).<br />
çınduturmaq caydırmaq. çanturmaq.<br />
çingənə qara oğlan. - çingənə qarısı: açıq saçıq qadın: ələkçi.<br />
çinis əli dar. çimri. xəsis. qırpın. qırın. qıtmır.<br />
çiniştürüq bir ağac yemiĢi (fındığa bənzər. qırmızımsı bəyazı olur. ilk<br />
yazda yetiĢir. yənir).<br />
çınqılamq çınlamaq. zingildəmək. sınğılamaq. zınqıldamaq. -<br />
qulağın sınğıladı.<br />
çınqılış çınqıltı. inqilti. inqiliĢ.<br />
çınqıltı çınqılıĢ. inqilti. inqiliĢ.<br />
çınqıraq tınqıraq. tınlayan. çınlayan. təninli. tınlı. tənin əndaz.<br />
naqus. qonğraqu. qonraq. tonquraq. çan. zəng. -<br />
çınğırağın çınğıltısı hər yanda tılayan irdi.<br />
çınlama tınlama. tənin. təntin. səsin sürəkli davamlı eĢidilməsi. -<br />
çanğın hələdə tənini gəlir.<br />
çınlamaq tınlamaq. tıntınlamaq. tıntaqlamaq. tın edmək.<br />
təntinləmək. təninlənmək. sürəkli səsin yansıması. səs<br />
373 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çıxarmaq. nəyisə söyləmək. çınqılamq. zingildəmək.<br />
sınğılamaq. zınqıldamaq. inğildəmək. təninləmək.<br />
- heç dinmədi. - qırağına vurunca bir uzunca tınladı.<br />
- qulağın sınğıladı.<br />
çınlayan ingiltili. tənin əndaz.<br />
çınlayan tınlayan. tınqıraq. çınqıraq. təninli. tınlı. tənin əndaz. -<br />
çınğırağın çınğıltısı hər yanda tılayan irdi.<br />
çıplaq 1. dal. tal. yalın. sadə. arı. düz. açıq. quru. lüt.<br />
döĢənməmiĢ.: lüt. kəl. boĢ. dızlaq. dazlaq. taslaq. yal.<br />
yalın. açıq. yalınq. yalınğ. qından çıxmıĢ. Ģıllaq. - şıllaq<br />
mıllaq: çırıl çıplaq. - kəl ağac: budanmıĢ ağac. - quru yer. -<br />
quru söz. - quru taxda. - dal daban: dal ayaq: ayaq yalın. -<br />
dal qılınc: qılıncı qınsız. qınsız qılınc. qılıncı çıxarmıĢ. - dal<br />
börk, dal qavuq: sarıqsız. 2. tırıl. titrər. yalın. - yaman tırıl<br />
qaldıq. - tırıl qalan canıva qurban. - tırılın biri tırıl: parasız<br />
olana deyilir. - çırıl çıplaq: doğma.<br />
çıplaşma boĢanma. soyunma. təcərrüd.<br />
çıra tutaraq. tutuĢduruq. oto tutuĢdurmağa özəl nərsə. qav.<br />
kav. kibrit.<br />
374 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çırağ - çırağ köynəyi: kağazdan, parçadan olub lampa köynəyi,<br />
örtüsü.<br />
- kor çırağ: kor ıĢıq: kor qəndil: çox əsrük: bərk kefli<br />
çirağ əl altı qulluqçu. pədo. Ģayıt. yanaĢma. yançı. Ģayırd.<br />
qulluqçu.<br />
çırıl - çırıl çıplaq: doğma.<br />
çirk irin. irinğ. irik. irgin. qıyıq. irinğ. birikib qalmıĢ, iylənmiĢ<br />
nərsə. yağ. kir. bataq. - əlim yağlıdır.- yarada su biriksə,<br />
irikləşir.<br />
çirqin çirkin. 1. Ģansız. göstəriĢsiz. suratsız. 2. qaybaq.<br />
qaymıĢ, caymıĢ iĢ, davranıĢ. qəbeh. sapaq. sapıq.<br />
basıq. pis. - bu qaypaq iĢlərizdən əl götürün. 3. yaqıĢıqsız.<br />
qəbeh. - yaxışıqsız kiĢi. - yaxışıqsız qız.<br />
- çox çirkin: üzünə baxılmaz.<br />
- sivri çirkin qılıqlı nərsə: qoqoruz. xoruzlanan kimi.<br />
çırmamaq sarmaq. toplamaq. çəkmək. qaldırmaq.- saçıvı topla. -<br />
ətəyivi topla.<br />
çırmamaq sığamaq. sıvamaq. sivirmək. yenğ, paça, ətək çevirmək,<br />
toplamaq. - qolların, bacaqların sığamaq.<br />
çırmanmaq sığanmaq. sıvanmaq. sivirinmək. yenğ, paça, ətək<br />
çevirmək, toplamaq, hazırlanmaq. - siz indidən sıvandız.<br />
375 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çırpan qarqan. qarqan. (< qaqmaq: vurmaq). vuran.<br />
çırpıcı - çırpıcı toxmağı: toqac.<br />
- çırpıçı daşı: dəniz, çay içində, dalqaların çırpısı altında<br />
qalan daĢ. resiffırans. olub,<br />
çırpınmaq çırpınıb durmaq. arxa üsdə yatıb iki yana çabalamaq:<br />
təpələnmək.<br />
çırpınmaq təpinmə. əl ayağın yerə vurub sıçramaq.<br />
çırpmaq - ayaqlar (gilas) birbirinə çırpmaq: toqa. - toqalım!:<br />
toxuĢduralım.<br />
çırpmaq toxumaq. silkmək.- ağac toxumaq.<br />
çırtmaq - çırtmadan, soymaqdan çıxan nərsələr: kərtmə.<br />
Çirukidəfars çiruk < çürük: çevrilmiş.<br />
çit 1. çıtıq. çatıq. toxu. toxunmuĢ nərsə. parça. 2. kirbas ><br />
kərbas. toxunmuĢ basılmıĢ. bez. parça. 3. südük. sidik<br />
(< siqdik < siqmək).<br />
çitə çətə. ənli ağac, dəmir çubuq. - pəncərənin çitələri: qəfəs<br />
çubuqları.<br />
çitəş çiqtəĢ. qutra. qotra. bandıra. mandıra. bağuq. bağus.<br />
bağuĢ. çitəĢ. çiqtəĢ. ayrılmıĢ bölük.<br />
çitik vurqulu. bərk. sərt. dönməz. sağlam. əkit (< əkmək:<br />
dayaqlamaq).<br />
376 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çıtıq çit. çatıq. toxu. toxunmuĢ nərsə. parça.<br />
çıtlayan - barmağın çıtlayan yeri: barmaq məfsəli. qınaq. bənd.<br />
çitlək çıtmaq ayqıtı. diĢli pıçaq. - çitləyi kərtiklətmək.<br />
çivi - böyük çivi, mıx: qama. qəmə.<br />
- çivinin ucun burçınlamaq: pərçinləmək. pəxləmək.<br />
qamamaq.<br />
çivi - ivli çivi: piç<br />
çivit göy boya.<br />
çivri ərsay: iti. sivri uclu.<br />
çiy ağılsız. toy. səfeh. sapaq. yaĢ. xam. əcəmi.- toy kişi.<br />
çiyin bax > çiqin.<br />
çiylik ağılsızlıq. toylıq. səfehlikk. sapaqlıq. yaĢlıq. xamlıq.<br />
əcəmilik. cəhalət.<br />
çizgi kərtik. kərtə. diĢ. niĢan. iĢarə. çəntik.- çıtlanın kərtəsi. -<br />
heyvan qulağının kərtəsi. - baĢı kərtikli dınqıldan təkərlək<br />
çıxmaz. - kələ kərtik: yara izlərindən yamrı yumrı nərsə.<br />
çızmaq - yan çızmaq: usulluca sıvıĢmaq.<br />
oqru yan kəsici: cibvuran.<br />
çizmə - çizmənin ağır, qalın çeşiti: tomaq.<br />
- uzun türkmən çizməsi: soqman.<br />
377 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çizmək cızmaq. qıraĢlamaq. xıraĢlamaq. cırmalamaq.<br />
dırnaqlamaq. dırnaqla qazmaq. tırmalamaq.<br />
dırmalamaq. təxdiĢ edmək. - piĢik əlimi tırmaladı.<br />
- çəngəlsi ayqıtla cızmaq, çizmək: tırmıqlamaq.<br />
tırmalamaq. yırtmaq. qazmaq.<br />
çoban - çoban qalqıtan: bitgi çeĢiti.<br />
Çoban 1. < qovan. izləyən. kovanlamak: kovlamak: gözləmək. 2. <<br />
çulğan. çulqayan.<br />
- çoban mayası: pənir mayası. süt otu.<br />
- sığır çobanı: sığırmac.<br />
çoq çox çuq. cuxə. (< tuq. cuq. ciq). quruh. dəsdə. tolu. dolu.<br />
bol. kəsir. mübah.<br />
- çox çox: qat qat. böyük qat.<br />
- bu sıra qabaxkından qat qat iyi oldu.<br />
- dallarında bərk çox yemiş olması: bıtraq kimi.<br />
- lap çox: baĢlıca. ümdətən. - başlıca suçu kimdə görürürsü.<br />
- alıĢ verĢi başlıca məndən edənlərdə var.<br />
çoqalmaq çoğalmaq. çoqalmaq. aĢmaq. artırılmaq. üstələmək.<br />
keçmək. bullaĢmaq. məbzul olmaq. tofir olmaq.- qar<br />
yağıĢ bol yağdı, azıq aĢılıq bollaşdı. - əsgərlərin azıqı<br />
bollaşmalı.<br />
378 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çoqaltmaq çoxaltmaq. bullatmaq. məbzullatmaq. tofir edmək. - qar<br />
yağıĢ bol yağdı, azıq aĢılıqı bollatdı. - əsgərlərin azıqın<br />
bollatmalı.<br />
çoqıno çoXıno7. çukulö5. ağdurmək9. dörcələmək8. kavlamaQ6.<br />
çoqmaq 1. çaqmaq. çuqmaq. süzülüb enmək. qonmaq. 2.<br />
çomaqlı, çanaqlı çəngəl, qaĢıq. bu ara oğuq, doğranmıĢ<br />
olan nərsələri götürməyə, çəkməyə yarar. - iki çoxmaq<br />
salad.<br />
çoqraşmaq ĢuluqlaĢmaq. covlaĢmaq. covlanmaq. coĢub. qalxıb<br />
qaynamaq. dalqalanmaq.<br />
çoqul çoğul. cənqəl. çəngəl. çuğul. sarmaĢ.<br />
çoqura - çoxura qoymaq. sınğırmaq. sınğdırmaq. içərimək.<br />
gizlətmək. gömmək. batırmaq.<br />
çolaq 1. yumaq. yumalaq. bükük. kələp. yun, ip kələpi. 2.<br />
solaq. bəcəriksiz. Ģil. qolaq. yirim. göbəl.<br />
çolaqlıq kəsiklik. saqatlıq. - əl kəsikliyi.<br />
çoluq cocuq evbarıq. eveĢik. əhləyal.<br />
çomaq - at üzərində daşınan qalın bir çomaq: ağac kərəz. tomaq.<br />
- çomaqlı, çanaqlı çəngəl, qaşıq: bu ara oğuq, doğranmıĢ<br />
olan nərsələri götürməyə, çəkməyə yarar: çoxmaq. - iki<br />
çoxmaq salad.<br />
379 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
Çombatəfars < çöməlmək. çömbəlmək.<br />
çopan kopab. hubab. qopan. köp. kəf. su üzərində oluĢan<br />
havalı ĢiĢlər. hubab.<br />
çopur üzi dəlik deĢik olan. - çiçək pozuğu: çiçək xəstəliyindən üzi<br />
dəlik deĢik olan.<br />
çoraq - çoraq yer: şoraq yer: buraq. boraq. bor yer. bur yer: bar.<br />
bur. bor. bora. düz, təkiz olmayan.<br />
çorlanmaq xəstələnmək. çərlənmək. iğlənmək. iklənmək.<br />
yiklənmək. qəmlənmək. ağrınmaq. korlanmaq.<br />
pozulmaq.<br />
çoşlamq cuĢlamaq. bərkitmək. yüklətmək.<br />
çotur - potur çotur: qırmalı potlı. potur. buruĢuq. buruĢmuĢ. qırıĢıq.<br />
qırıĢmıĢ.<br />
çovğun fırtına.<br />
çovqan çəkə. kəkə. solıcan.<br />
Çozidənfars < çosidən < çezmək.<br />
çöq çök. çökə. torta. otur. dürd.- suçu oturu. - yağ əridilirkən<br />
oturu oturur.<br />
çöqə çökə. çök. torta. otur. dürd.- suçu oturu. - yağ əridilirkən<br />
oturu oturur.<br />
380 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çöqənti (quyma, bulamac kimi ) quyuq nərsə. çökənti. qurqut.<br />
qorqut.<br />
çöqərtmək çökərtmək. abandırmaq. yapandırmaq. ıxlamaq.<br />
xıxlamaq.<br />
çöqmək çökmək. batmaq. basmaq. oturmaq. durub tortısı dibə<br />
çökmək. turulmaq. süzülmək.- su duruldu.<br />
- bu yapının bir yanı basmış. - iĢlər məni basacaq.<br />
çöqmüş çökmüş. çökük. batmıĢ. batqın. qağĢar. kəvĢər. yoxar.<br />
çöqü çökü. hükm.<br />
yoxluğa, məhvə doğru gedən.<br />
çöqüq çökük. çökmüĢ. batmıĢ. batqın. - ovurdu çökük: çökük<br />
yanaqlı. qaĢıqçı avırdı.<br />
çöqüqlüq çöküklük. batqınlıq.<br />
çöqündi çökündi. köçək. köçələk. tortı. tort. dürd. bir para suyuq<br />
nərsələrin dibinə duran quyu nərsə.<br />
çöqünmək çökünmək. abanmaq. yapanmaq. qapanmaq.<br />
çulqanmaq. üzərinə düĢmək. - nə mənim üstümə<br />
abanmısan.<br />
çöqünrüli çökünrüli. köçəkli. köçələkli. tortlı. tortılı. dürtli. bulanıqlı.<br />
pusalı.<br />
381 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çöqürtən çökürtən. közərtən. çözərtən. çözər. qodaz. çözən (><br />
suzan). açan. əridən. yaxan.<br />
çöl alanğ. ova. səhra. tərən. açıq saçıq yer.<br />
- çöl lalası: gəlincik. qızalaq. çayırda bitən qızıl qırmızı çiçək.<br />
- çöl xoruzu: turanğ. turanc. dürrac.<br />
- çöl siçanı: ağ tavĢan.<br />
- çöl topu: düz yerdə iĢlənən, təkərləkli, heyvanlarla çəkilən<br />
top.<br />
- donmuş bataqları olan sibir çölü: tonğra. donğra. (<<br />
donğmaq).<br />
çöllük qırlığ. qırac. iĢlənməmiĢ. abad olunmamıĢ. boĢ. - qırac<br />
topraq.<br />
çömbəlmək çönbəlmək. çörəklənmək. çövrəklənmək. qıvrılmaq.<br />
qanğallanmaq. tos toparlaq devĢirilmək. tomalmaq.<br />
domalmaq. dombalmaq. tümsəlmək. - duvar domalmış:<br />
qarın vermiĢ.<br />
- ilan, köpək qıvrılıb yatmıĢ.<br />
çömbəltmək tomaltmaq. domaltmaq. dombaltmaq. tümsəltmək. -<br />
yükü almaq üçün arxasını domaltmaq.<br />
çömçə çəmçə8. kömçə. kəfgir.<br />
çömez dərviĢin Ģayırdı çırağı, uĢağı.<br />
382 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çömlək çanaq. ulmaka. ulmak. olma. təsti.<br />
çönbəlmək çömbəlmək. çörəklənmək. çövrəklənmək. qıvrılmaq.<br />
qanğallanmaq. tos toparlaq devĢirilmək. - ilan, köpək<br />
qıvrılıb yatmıĢ.<br />
çönər dönər. fırlanar.<br />
çöngə çönü. (< çönmək > zanufars).<br />
çönmək dönmək. toğrulmaq. doğrulmaq. dönülmək. devrilmək.<br />
çevrilmək.- yer göy bir yol ilə dönür. - sağa doğrul. - qibləyə<br />
doğrul.<br />
çönmüş varun.<br />
çönü çöngə. (< çönmək > zanufars).<br />
çörək əkmək. ətmək. 1. qazaĢ. məiĢət. - əkməyini çıxarmaq. 2.<br />
görəv. iĢ. qulluq. xidmək. - məni əkməkdən edəcəksiniz.<br />
- əkməyi dizində: keçəri qulluq, iĢ, qazaĢ.<br />
- quru əkmək: yavan əkmək. qatıqsız çörək.<br />
- pənir əkmək: yavan yemək. az qazaĢ.<br />
- əkməyinə yağ sürmək: istəyindən artığına çatmaq.<br />
- üzərində xəmir, çörək açma taxdası: yasdığac.<br />
- quru çörək: gəvrək. gəvək. - duz çörək: duz əkmək:<br />
ne'mət. ehsan. - duz çörək həqqi.<br />
- süc çörək (süc: süci: Ģərab). su ətmək. "nan o Ģərab" .<br />
383 http://WWW.TURUZ.NET<br />
(müsəlmanlıqda " süc çörək" (süc: süci: Ģərab) "nan o
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
şərab" yerinə "su ətmək" deyilir).<br />
- duzu qurı: varlı. müstəğni.<br />
- duz ruhi: dər dəmiri aĢındırıb, arındırıb parıldadan maddə.<br />
- dırnaq çörəyi: üzərində dırnaq izləri bulunan çörək.<br />
- qıtır qıtır çörək yemək.<br />
- çörəyinə, parasına güvənən: əkməğinə qoç.<br />
- qatmarlı çörək: düğü unundan bir çeĢit çörək: qataq.<br />
kətək. kətə.<br />
çörəqlənmək çörəklənmək. çömbəlmək. çönbəlmək. çövrəklənmək.<br />
qıvrılmaq. qanğallanmaq. tos toparlaq devĢirilmək. -<br />
ilan, köpək qıvrılıb yatmıĢ.<br />
çörpə çürpə. tomuz yavrusu.<br />
çövər çövrə. çevrə. tolayı. dolayı. dövr. ətraf. hovl.<br />
çövrə çevrə. çövər. tolayı. dolayı. dövr. ətraf. hovl.<br />
çövrəklənmək çörəklənmək. çömbəlmək. çönbəlmək. qıvrılmaq.<br />
qanğallanmaq. tos toparlaq devĢirilmək. - ilan, köpək<br />
qıvrılıb yatmıĢ.<br />
çözbək sınır. aĢam. çək. hədd. - qırdığı çözbəyi keçdi: etdiyi<br />
uyqunsuzluqlar sınırın aĢdı.<br />
çözək gözək. düyün.<br />
çözək közək. qussə. qayğı.<br />
384 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çözəmək közəmək. sozalmaq. qussələnmək. qayğılanmaq.<br />
çözən > suzan. 1. çözər. qodaz. yaxan. açan. əridən.çözərtən.<br />
közərtən. çökürtən. 2. büyücü. ovsunçu. caduçu.<br />
çözər > qodaz. çözərtən. çözən (> suzan). közərtən. açan.<br />
çökürtən. əridən. yaxan.<br />
çözərtən közərtən. çökürtən. çözər. qodaz. çözən (> suzan). açan.<br />
əridən. yaxan.<br />
çözmə 1. pozma. qırma. nəqz. 2. həll.<br />
çözmək - quşaq çözmək: əl suya yetirmək.<br />
çözük közük. köçük. ərimiĢ. açılmıĢ.<br />
çözülmək saplanmaq. sapaqlanmaq. iplənmək. ipdənmək. ipdən,<br />
ipliyindən, sapından olmaq. tel tel olmaq. açılmaq.<br />
dağılmaq. - don çözülmək: buz ərimək.<br />
çubuğ çubuğa. götüri. topdan. doldurma. hərrac. çəksi, dartısı,<br />
ölçüsü olmayan iĢ. məqtu'. - götüri satıĢ. götüri bazarlığ. -<br />
bir daĢqa kömüri götüri aldım. - evi götüri yapdırdı<br />
çubuğa qoymaq çubuqlamaq. hərraca qoymaq. hərraclamaq.<br />
çubuq vurub, dğməkdə iĢlənən yoğun dəğənək. tayaq. dayaq.<br />
kötək. - sulu dayaq: çubuqları suda iĢlataraq iĢlətmək,<br />
dğmək.<br />
- çubuq qılıfı: qabı.<br />
385 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ənli ağac, dəmir çubuq: çətə. çitə.- pəncərənin çitələri:<br />
qəfəs çubuqları.<br />
- çubuq takımı: çubuğun baĢlığı, tütünü, torbası, çaxmağı.<br />
- parçada olan enli yol, çubuq, çapuq: sopa.<br />
çubuqlamaq çubuğa qoymaq. hərraca qoymaq. hərraclamaq.<br />
çubuqlu sopalı. yollu. cızıqlı.- yollu parça.<br />
çuq çoq. cuxə. (< tuq. cuq. ciq). quruh. dəsdə.<br />
çuqal yancıq. at zirehi. bəkitvan. zireh.<br />
- yırtmaclı, bir parça olmayan cuqal, zireh: yəlmə. yalma.<br />
çuqluq çuğluq. Ģuluq. çuluq. çuğluqluq ( ç ş ) Ģuğluqluq.<br />
çoğral. covlal. covlan.<br />
çuqluqluq çuğluqluq . ( ç ş ) Ģuğluqluq. Ģuluq. çuluq.<br />
çuğluq. çoğral. covlal. covlan.<br />
çuqmaq çaqmaq. çoqmaq. süzülüb enmək. qonmaq.<br />
çuqmınka qurabiyə biçimində yapılan bir əkəmək. çömləktə su<br />
buğusunda piĢirillr.<br />
çuqralık7 çukralık7. Karlıq. sağırlık.<br />
çuqul çuğul. cənqəl. çəngəl. çoğul. sarmaĢ. ırman. yermən.<br />
carçı. qovucu.<br />
çuqulö çukulö5. çoXıno7. ağdurmək9. dörcələmək8. kavlamaQ6.<br />
386 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çuqun çuğun (< kovun). kovaz. kovazan. cuvazan. dibək.<br />
həvəng.<br />
çuqur çuxur. dərin. batmıĢ. batqın. çökük. çökmüĢ. quyu. ocaq.<br />
oyuntucığa. mə'dən. nərsənin bol olduğu yer. oynaqcığa.<br />
evlək. avlaq. xəndəq. sınğ. sinğ. dəlik. qəbir. sarpun.<br />
ambar. təpəngü. kəndüc.<br />
- gəc ocağı. - dəmir ocağı. - qıraq yerdə olan çuxur: andız.<br />
- kömür yaqtıqları topraq gömülü, çuxuru: turluq. turlaq.<br />
- dodaq çuxuru: üst dodağın oluğu (oyuğu).<br />
- çuxur doldurmaq: ölmək. quylanmaq.<br />
- ölüm çuxuru: qətlqah.<br />
çuqurlamaq - çuxurlayaraq yazmaq, naxış salmaq: qazımaq. oymaq. -<br />
mənim çəkilimi daĢlara qaz. - ürəyə qazılmış duyğular.<br />
çuqurlanmaq çuxurlanmaq. sinmək. sınmaq. oturmaq.<br />
çuqurlaşmaq çuxurlaĢmaq. cummaq. gömmək. dərinləĢmək. -<br />
gömmüş gözlər.<br />
çuqurlu çuxurlu. çuxurluq. iysik. isik. əngəbəlik. obruq.<br />
çuqurluq çuxurluq. çuxurlu. iysik. isik. əngəbəlik. obruq.<br />
çul arxalıc. daĢıq çulu. hambal çulu. çulaq. səmər. yüklük.<br />
palan.<br />
çula ayrı baĢqa. dinqə ayratın. hərcür. hər rəng.<br />
387 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çulaq səmər. yüklük. çul. palan.<br />
çulaqçı çulçu. səmərçi. yüklükçi. palançı<br />
çulçu çulaqçı. səmərçi. yüklükçi. palançı<br />
çulqanmaq abanmaq. yapanmaq. qapanmaq. çökünmək. üzərinə<br />
düĢmək. - nə mənim üstümə abanmısan.<br />
çuluq şuluq. 1. çuğluq. çuğluqluq ( ç ş ) Ģuğluqluq. çoğral.<br />
Çupanfars < Çoban<br />
covlal. covlan. 2. isizka. ısız.<br />
çuramka - çuram oxı: diğərlərindən daha uzağa qedən yəğni bir ox.<br />
diğərlərindən daha uzağa qedəcək.<br />
çuval - biz çuvala sığmaz: saxlanılır, gizlənilir nərsə deyil.<br />
çuvıka xotan törəsincə xaqandan iki dərəcə aĢağı kimsələrə<br />
verilən unqun.<br />
çuzka yaldızlı qırmızı rəngli bir çin qumaĢı.<br />
çüçə - çüçə adamı. aĢağ el. sokaq takımı. əvam.<br />
Çünfars < üçün.<br />
çürpə çörpə. tomuz yavrusu.<br />
çürük yenik.- küf, çürük qoxu: sasıq. sası. - sası sası qoxuri.<br />
- yengin, çürük nərsə: geçgin. - geçgin odun: yanqın ağac.<br />
çürümək - içtən çürümək: üriməkka. örimək.<br />
çürüşmək yıtıĢmaq. yıdıĢmaq. yıpraĢmaq.<br />
388 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çüvüt süyüt. suyut. rəng. boza ( y z ) boya. boyuq. boduq.<br />
önğ. çalı. tüka. tülük. - nə tülük atdı o.<br />
edilmək . qılınmaq. yapınmaq. olunmaq. devrinmək. qılınmaq.<br />
yapınmaq. olunmaq. rəftar edmək. salı verìlmək.<br />
boĢanmaq.<br />
edinçu - edinçu yılxıka: yük vurulmayaraq buraxılan heyvan. -<br />
edinçu saçka: ərkəğin sonradan buraxılan saçı.<br />
edinmək altunmaq. qəbul edmək. razılaĢmaq. - siz bu iĢə<br />
edinisizmi. - edinməm olsaki sən istəsən.<br />
edinmək edinmək. qazanmaq. yiyələnmək. istehsal edmək.<br />
iktisab edmək.<br />
ediş qılıĢ. yapıĢ. oluĢ. devriĢ. rəftar.<br />
edişmək birbirinə edmək. - yardım edişmək. - sağol edişmək:<br />
xudafizləĢmək.<br />
edqinmək etqinmək. etinmək. iyələnmək. qılqınmaq. olqunmaq.<br />
alqınmaq. alĢınmaq. sahab olmaq. qılqınmaq.<br />
olqunmaq. alqınmaq. alıĢmaq. adət edmək. qəbul<br />
edmək. təsvib olunmaq. - tütün çəkməyə edinəmədim. -<br />
bu yasanı edindilər.<br />
edmə qılma. eyləmə. eləmə. yapma.<br />
389 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
edmək { yetmək. gedmək < met > dəqmək. əriĢmək}. varmaq.<br />
{( y d ) imək. iymək. eymək eləmək}.eləmək. 1.<br />
qurmaq. bər pa edmək. - bayram edmək: bayramlaĢmaq. -<br />
Ģənlik edmək: qurmaq. 2. dəğmək. dəğəri olmaq. tutmaq.<br />
- neçə edir. - beĢ tümən edər. 3. varmaq. yığmaq.<br />
cəmləmək. - iki ilə dörd edər altı. 4. doldurmaq. əncam<br />
vermək. 5. eyləmək. eləmək. qılmaq. yapmaq.<br />
- acımıyaraq qoymaq, vermək, edmək: bağıĢlamaq. bəzl,<br />
fəda edmək. əsirgəməmək. qıymaq.- parasın qıyamır. -<br />
parasına qıyıb bu kitabı almadı.<br />
edmən idman. varsıĢ. vərziĢ (< varmaq).<br />
ehsan adaq. ada. edu. etu. edqu. eyku. əta'.<br />
el 1. vilayət. 2. Ģəhər.<br />
- ulus ellərə, el oymaqlara, oymaq uruqlara bölünür. - el ağzı:<br />
xalq ağzı: Ģayiə. - el oğlu: yabançı. yabanı. yad.<br />
- aşağ el:çüçə adamı. sokaq takımı. əvam.<br />
- qapı eli: xan qapısında iĢləyənlərin topu.<br />
- el quşaq: soy sob. əsl o nəsəb.<br />
elçi yelçi. yapaq. peyk. payak. savaç. qasid.<br />
elçilik - elçilikdə dilmanc yardımcısı: qapı oğlanı:<br />
elçin özxanidan. özxanidan soydan.<br />
390 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
eldar (< eldər). avcuman (< av. ev). top. toplu. tığın. yığın (<<br />
yığıqın). idarəli.<br />
elə ancaq. teyxa. tək. yalnız. sadəcə. sirf. məhz. söz gəli.<br />
söz gəliĢi. söz uyu. ras gələ. düĢəri. ittfaqən. - elə indi:<br />
dəmin. bir az öncə. - elə o çağ: bir düzüyə. həmən. arasız.-<br />
həmən söylər.<br />
- elə bil ki: sanki. tut ki. fərz ed ki. fərzən. - sanki yedim.<br />
eləmə qılma. eyləmə. edmə. yapma.<br />
eləmək bax > edmək. imək. iymək. eymək ( y d ) edmək.<br />
eyləmək. edmək. qılmaq. yapmaq.<br />
elətmək ilətmək. ildirmək. ( < el, il: ölkə. torpaq. yer). bir elə, ilə<br />
götürmək, göndürmək.<br />
elgəzə elgəzər. gezgən.<br />
elgəzər elgəzə. gezgən.<br />
elqəzdi ilgəzdi. il-gəzdi. gəzgən. səyyah.<br />
elli tayfalı. uğuĢlu. oğuĢlu. qohumlu.<br />
eloğlu - el oğlu: yabançı. yabanı. yad.<br />
elti ilti. əlti. iki qardaĢın bir birinə verən adı. bir qadına görə<br />
qaynı arvadı.<br />
elük - nə elük: nə əlük. nasıl. nələk. nəlük. necə. nətək.<br />
en - eni soni: aqibətüləmr. nəhayətüləmr.<br />
391 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
endik (> əndək). az. qədriərəb. < qıtrı. qırtı. qırıq.<br />
endirmə əğmə. çarpıtma. meyillədirmə.<br />
endirmək düĢürmək. saldırmaq. aĢağı düĢmək. yendirmək.<br />
yenmək. yenğmək. utmaq. qazanmaq. oyunda. qələbə<br />
çalmaq. səqt etmək. qısdırmaq. qısmaq. yatırmaq.-<br />
qulaqların qısdı.<br />
- yelkən endirmək: yavaĢlamaq.<br />
- yelkənləri suya endirmək: yenilmək. sınmaq. vaz geçmək.<br />
təslim olmaq.<br />
endirtmək qırdırmaq. düĢürmək. - qiymətləri qırdırdılar.<br />
enəmə burma. iğdiĢ edmə.<br />
enənmiş burquluq. burulmuĢ. iğdiĢlənmiĢ.<br />
enər - qalxar enər: öksürüklü tıksırıklı. ağar düĢər. mərizül hal.<br />
enətmək burdurmaq. iğdiĢ etdirmək.<br />
engilmək vaz keçmək. var keçmək. baz keçmək. yanqılmaq.<br />
genilmək.<br />
engin dəniz açığı.<br />
enğşər enĢər. nəĢr. enləĢmə. böyümə.<br />
enilmək uçuzlamaq uçuzlamaq. boĢuqmaq. boĢarmaq.<br />
qonulmaq. düĢəlmək. - qonaqlar qonuldular.<br />
392 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- bir duruma enilmək: tabe' olmaq. uysunmaq.<br />
qalıbsınmaq.- qalıbsınan birinə oxĢamır.<br />
eniş firiĢtə: - tapına qoĢuldular enişlər(firiĢtələr).<br />
enişgə məleykə. - tınmaz enişgə (məleykə): susuq, yumĢaq kiĢi.<br />
enitmək ucuzlatmaq. boĢlatmaq. düĢütmək.<br />
enqəbə ənqəbə. atar tutar. yeniĢ yoxuĢ<br />
enqil engil. əngül. gəvĢək. təmbəl.<br />
enqin engin. əngin. dəniz açığı. orta. ulu orta.<br />
enlək ənlək. ənnənməyə, öğünməyə qonu olan. ödül qonusu.<br />
fəxri.<br />
enləşmə nəĢr. enĢər. enğĢər. böyümə.<br />
enli təxdə. yalıtka. bütün olan nərsə.<br />
enlilik bolluq. bərəkət. genlik.<br />
enlin ənlin. özsevər. xudpəsəd.<br />
enmək burmaq. iğdiĢləmək. ucuzlamaq. boĢalmaq. düĢmək. -<br />
süzülüb enmək: çuqmaq. çoqmaq. çaqmaq. qonmaq.<br />
enşər enğĢər. nəĢr. enləĢmə. böyümə.<br />
entəmək əntəmək. əxtələmək. iğdiĢləmək.<br />
entişər intişar. nəĢr. enĢər. enğĢər. enləĢmə. böyümə.<br />
er ər ir. (iriş əriş eriş).<br />
393 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ertə {1. < ir. irtuk. iti. dik. uca. biz. 2. < yarmaq. ağarmaq. çıxmaq.<br />
doğmaq. ( ötrə. ötrək. ötürülmüĢ. keçmiĢ. aĢmıĢ)}. 1. irtə.<br />
sonrası. ardı sırası. gələn. irəlidə gələn. - ertəsi gün: bir<br />
gün sonrası. sabahı. - bayram ertəsi: bayram sabahı. - bu<br />
günün iĢin ertəyə qoyma: sabaha qoyma. - bu gün<br />
bitirəmmədim ertəyə qaldı. - cuma ertəsi: Ģəmbə. - ertəsi il:<br />
sonrası il. 2. sabah. ertəsi. kələsi. kelev. kiyinki5. - ertə<br />
aşırı gündü: sabah baĢqa gündür. - ertəcək: səhər çağı. -<br />
ertə gecə9: sabah AQĢam. - ertə ertəsi: bürügün. - ertənq<br />
gecə: yarın gecə. 3. erkən. ilk. - ertə tanq: tanq ertə. - ertə<br />
kökləm9: ilk bahar. 4. aĢırı. ilk. sabiq. keçmiĢ. ön. qabAQ.<br />
irəli. gec. sonra. ertəsigün: yarını erkən. 5. tez. erkən.<br />
tezdən.<br />
ertələmək irtələmək. sonraya buraxmaq. gələn sıraya qoymaq.<br />
irəlidə gələnə buraxmaq. - yemək irtələrsə bayatır. - ora<br />
çatınca, ertələdik. - bu gün çıxmalıısın, geciksən<br />
ertələməlisən.<br />
eş aĢ: eĢilməyi, açılmağı göstərir. (# aş. əş qoĢluğu, qoĢalığı,<br />
daĢlaĢmağı çoxalmağı göstərir)<br />
eşdirmək aĢdırmaq. açdırmq. qazdırmaq. qazıtmaq. açdırmaq.<br />
eşək - eşək oyunu: itiĢərək vuruĢuraq ĢakalaĢmaq.<br />
394 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
eşik 1. astana. ətəbə. 2. eĢik paltarı. 3. aşıq. əşik. qapı<br />
önünə, həĢtisinə, söykələrinə dayanmıĢ ağac, daĢ<br />
basamağı, səggisi. astan. astanğ. bargah. qapı.<br />
- saz əşigi, eĢigi: saz xərəyi. köprücük.<br />
- içi eşiyi birlikdə: içik tıĢıq: içli dıĢlı: daxilən xaricən.<br />
məhrəm. təklifsiz.<br />
- eşiyə gedmək: yəstəkləmək. pisləmək. dıĢqarmaq.<br />
sıçmaq.<br />
eşilmək qazılmaq. açılmaq. - güc qazılan topaq.<br />
eşinmək aşınmaq. qazınmaq.<br />
eşitdirilmək tuyurılmaq. duyurılmaq. - bu sav kimsəyə duyurılmalıdır.<br />
eşitdirmək tuyurmaq. duyurmaq. çatdırmaq. - söylədiyizi<br />
duyurmalısız. - bunu kimsəyə duyurmayın.<br />
eşitilməz səsi çıxmaz. sağır. səssisiz. az yaxud boğuq, sönük səs<br />
çıxaran. - sağır davul: sağır arac: çalqı aracları ki səsi<br />
yaxcı çıxmaz, çıxsada zingildəməz.<br />
eşitmə estema'. tuyğu. duyğu. tuyma. duyma. - duyğusu gəvĢək:<br />
zəif, az.<br />
eşitməz sağır. tuymaz. duymaz. qanmaz. anlamaz. düĢüməyən.<br />
tuyqusuz. duyğusuz. tuyumsuz. duyumsuz.- duyğusuz,<br />
395 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çolaq qalmaq. - vurdum duymaz: çabıq anlamayan. sözə<br />
aldırmayan.<br />
eşq ərik. sevgi. məhəbbət. səvük. sevik. sevgili. məhbub.<br />
aĢıq. yaĢıq. ıĢıq. sevinc. əziz. ələqə. əlaqə. iliĢik.<br />
eşqalanğ eĢğalanğ8. deĢik. baca.<br />
eşləşmək aĢlaĢmaq. açlaĢmq. qazılıb çuxurlaĢmaq.<br />
eşmək əĢmək. aĢmaq. açmaq. qazmaq.<br />
eşmiş - əşib eşmiş: əsgi kötük: sınaqlı, təcrübəli kiĢi. dünya<br />
görmüĢ.<br />
eşşək 1. uzun qulaq. qulaqlı. 2. atqafa. qanmaz. axmaq.<br />
qulaqlı. - çox kiçik eşşək yavrusu: qulun. daha irisinə sıpa<br />
deyilir.<br />
- yaban eşşəyi: qulun.<br />
etdirmək bənzətmək. yanıltmaq. əks təqlid edmək. - sizin Ģəklizi<br />
çəkib, lap bənzətdi. - bu Ģəkli lap mənə bənzətdin. - bu iĢləri<br />
bənzətən varmı. - bu sözləri bənzətən. - nəfəs etdirmək:<br />
üfələtmək. nəfəs salmaq. solumaq. nəfəslə çaldırmaq.<br />
oxuyub üfləmək. ağızla üf deditmək.<br />
- yenidən yaptırmaq, etdirmək: yenilətmək. təcdid<br />
etdirmək.- pozuq, yıxıq bölümlərin yenilətin. - genə keçmiĢ<br />
iĢlərin əlinə alıb, taza fırıldağlarla yenilətir.<br />
396 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
etəmək edəmək. atamaq. edmək. əda edmək. qılmaq. yapmaq.<br />
etən edən. yapan. qılan. görən. mücri<br />
etgi iĢləmə. toxnaq. toqun. keçmə. tə'sir. - onun varından bizə<br />
toxun yoxdu. - toxunun azaltmaq. - toxunun güclətmək.<br />
etgiləmək dəqmək. tə'sir edmək. iĢləmək. keçmək. toxunmaq. əsər<br />
edmək. savmaq. - soyuq içimə savdi. - sizə eləbil çox<br />
toxundu bu. - mənə onun sözü toxunmaz.<br />
etgilənmə tuyma. duyma. mütəəssir olma.<br />
etgilənmək öykünmək. mütəssir olmaq.<br />
etgiləyici yetgin. çekici. mükəmməl.<br />
etgili iĢlər. toxunlı. toxnaqlı. toqunur. toxunur. müəssir. keçər.<br />
tə'sirli. - onun varından bizə toxunlı bir nə yoxdu. - toxunlı<br />
soyu. - toxunlı söz.- töxunur səs. - töxunur öğüt. - töxunur<br />
davranıĢ. - töxunur iĢlər. - etgili olmaq: iĢləmək. tutmaq.<br />
keçmək.- bu boya ilə damqa iyi tutar. - bu boya tutmaz.<br />
etgisiz əsərsiz. iĢsiz. iĢləməz. atıl. atqıl. atqın. yatıl. yatqıl.<br />
yatqın.<br />
etik edik. qılıq. biçim. Ģəkil. mod. tərz.<br />
etilmək edilmək. qılınmaq. yapınmaq. olunmaq. devrinmək.<br />
rəftar edmək.<br />
397 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
etim idim. { iymək, eymək imək. ( y d ) edmək (: eləmək)<br />
etin edin. əxz. qəbul.<br />
}eyləmindən törənən, keçmiĢ çağda bir iĢin ediĢin,<br />
sürülməsin, olunmasın, yaxud olunması istənilmiĢ<br />
olunmasını andıran iĢləm əki. - gəlir idim. - yeyir idim. -<br />
gəlmiĢ idim (az qalmıĢdı gələm. gələ bilmiĢidim). az öncə<br />
gəlseydin görmüĢ idin ( amma görəmmədin).<br />
etinmə edinmə. ittixaz. əxz edmə.<br />
etinmək edinmək. kəndinə yaxıĢdırmaq. taxınmaq. becərinmək. -<br />
kiĢi kimiliyin taxınmalıdır. - kiĢi sözünə taxınmalıdır.<br />
etinmək edqinmək. iyələnmək. qılqınmaq. olqunmaq. alqınmaq.<br />
alĢınmaq. qazanmaq. sahab olmaq. qılqınmaq.<br />
olqunmaq. alqınmaq. alıĢmaq. adət edmək. qəbul<br />
edmək. təsvib olunmaq. - tütün çəkməyə edinəmədim. -<br />
bu yasanı edindilər.<br />
etqiləyən etgiləyən. müəssir. qısır. qısar. qısqır. qısqar. (< qısmaq.<br />
sxmaq. qısmaq, sıxmaq nitəliyi olan).<br />
etqinmək edqinmək. etinmək. qılqınmaq. olqunmaq. alqınmaq.<br />
alıĢmaq. adət edmək. qəbul edmək. təsvib olunmaq. -<br />
tütün çəkməyə edinəmədim. - bu yasanı edindilər.<br />
etqisiz etgisiz. boĢ. quru.- quru patıdtı. - quru söz. - quru göstəriĢ.<br />
398 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
etqu edqu. edu. etu. eyku. adaq. ada. ehsan. əta'.<br />
etmə fe'l.<br />
etmək edmək. edəmək. atamaq. əda edmək. qılmaq. yapmaq.<br />
etu edu. edqu. eyku. adaq. ada. ehsan. əta'.<br />
ev 1. ailə. kiçik ev. əvciğiz. evcığız. evcığaz. evlək. yamut.<br />
yuva. bark. barnaq. 2. soy. quĢaq. nəsl. 3. göz.<br />
qanatlardan, qanalardan hər birəri. cədvəl. - sırça evi:<br />
ĢüĢənin çərçivədə oturan yeri. - göz evi: göz çuxuru. 4. yam.<br />
duraq. durqa. qalaq. qalqa. yuva. kovĢan > kaĢanə.<br />
mənzil.<br />
- evin dirəği: əvĢüq. - evin sofası: bəçqüm. hol.<br />
- dəniz qıyısında, boğazda olan təpincək, ev: yalı. yalqı.<br />
yalıq. yazlıq. yaylıq.<br />
- iki evli. ikixana: iki üzlü.<br />
- döşəli dayalı ev: hər bir qoĢu yaraqı (əĢya, ləvazim)<br />
yerləĢmiĢ, dayanmıĢ.<br />
- donlu donatlı ev: bəzəkli ev.<br />
- ağ evli: köçəri el. - qara evli: otraqlı el.<br />
- otraqlı ev: eni boyu, geniĢliyi çox olan ev.<br />
evbarıq eveĢik. çoluq cocuq. əhləyal.<br />
evcə bütün evlik. - evcə dolanmağa çıxdılar.<br />
399 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
evcığaz əvciğiz. evcığız. evlək. avcıqız. kiçik ev.<br />
evcığız əvciğiz. evcığaz. evlək. avcıqız. kiçik ev.<br />
evcil - evcil dovşan çeşiti: ada tavĢanı.<br />
evçi yamçı. duraqçı. durqaçı. qalaqçı. qalqaçı. mənzilçi.<br />
eveşik evbarıq. çoluq cocuq. əhləyal.<br />
evirmək evləndirmək.<br />
evivar evli.<br />
evlədirnmək barqatmaq.<br />
evlək əvlək. ivlək. 1. tarla. bölünmüĢ yer. 2. bölünmüĢ yerlərin<br />
ivi, xətti. kərpici. - əvlək paltar. - əvlək parça. - əkin<br />
əkilməmiĢ əvlək doğru gedməz. 3. dönəm. əni boyu qırx<br />
arĢınlıq yer. 4. rüb'. əhli. evdə yaĢayan. 5. əvciğiz.<br />
avcıqız. evcığız. evcığaz. kiçik ev. 6. avlaq. arx. güh2.<br />
su yolu. 7. ocaq. kərdi. - sozu ocağı. - badımcan ocağı. 8.<br />
oynaqcığa. çuxur. avlaq.<br />
evləndirmək evirmək. qız vermək.<br />
evlənmək obarqlanmaq. barqlanmaq.<br />
evlənməmiş subay. (ərkək diĢi üçün) ərgən.<br />
evlik - bütün evlik: evcə. - evcə dolanmağa çıxdılar.<br />
evliklə hammısı. anası ilə danası ilə.<br />
eyi iyi. haq. həq. - iyi söyləmək: haqlı söyləmək.<br />
400 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
eyqu eyku. edqu. edu. etu. iyi. gözəl. arun. adaq. ada. ehsan.<br />
əta'.<br />
eyləm fe'l. - artırılan eyləmin (fe'lin) sürməsin, dəvamın göstərən<br />
eyləm: turmaq. - yatıb durur. - baxıb durur. - baxa<br />
durmaq. - axan sular durur: heç diyəcək yoxdur. açıq<br />
aydındır.<br />
eyləmə qılma. eləmə. edmə. yapma.<br />
eyləmək eləmək. edmək. qılmaq. yapmaq.<br />
eymək iymək. imək. ( y d ) edmək. eləmək.<br />
eyp əyp. ip. 1. fikir. zehn. xatir. 2. güvən. e'tibar.<br />
eypləmək ipləmək. əypləmək. 1. xatırlatmaq. yada salmaq. 2.<br />
güvənmək. saymaq. önəmləmək. əhmiyət vermək.<br />
e'tibar edmək.<br />
eyvay ov. ava. ĢaĢma simgəsi. - ov, bu nə iĢdir: ava bu nə iĢdir. -<br />
ava ava, bunu demə. - eyvay nələr oldu. - ov ov, neynirsən:<br />
ava ava neynirsin: eyvay, neynirsin.<br />
əbə - kor əbə: əbə köməci: gözü bağlı oyunu: bir neçə kiĢi<br />
cocuq (:nəfər uĢaq) olub, birinin gözlərin bağlayıb,<br />
baĢqalarının çevrəsində dolaĢmaqla oynanılan bir oyun.<br />
əbə hey. mirə. mürə. vərə. bərə. mərə. əyə. yansıma sözlər.<br />
- əbə demədimmi. - əbə qardaĢ.<br />
401 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əbləq ablaq. < albağ. rəhbərəh.<br />
əbrişəm < yaprışım. yaprılmıĢ. bükülmüĢ ip. ipik yipliyi. yapıq<br />
yapılığı.<br />
əbus çatıq, əkĢi üz.<br />
əbusluq - qapsunmaq. qapusluq, əbusluq edmək: qaĢ gözsünmək.<br />
qaĢ çatmaq.<br />
əbzar avsar. yapsar.<br />
əclaf alçaq. üzqün. zəhləgedməli. bolağan. açıq. yalluz.<br />
yelpənək. cıf.<br />
əçi əkə. əxi. əxəvi. dadaĢ. böyük qardaĢ.<br />
əda ifa. qılma<br />
ədalı yosmalı. iĢvəli. zərafətli.<br />
əxlaq ba əxlaq: onat.<br />
əq ək. 1. arta. artıq. əlavə. izafə. 2. təmdid. 3. məks.<br />
təvəqquf. 4. rəbt. - bu sözün kimə əki var: rəbti var. - mənə<br />
əki nə: rəbti nə. 5. iz. niĢan. qalıq. əsər. - yaranın əki. -<br />
əksiz cərrahlıq. - əkli yanaq: nərsədən qalmıĢ iz. - ək bəlli<br />
yama. - əki bəlirsiz. 6. yama. rufu. - əkli: yamalı. 7. ək yeri:<br />
vəsl. fəsl: { 1. - ək yeri görünür. 2. oynaq yeri. boğum.<br />
məfsəl.}.<br />
402 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əqdi əğdika. 1. alıĢıq. mö'tad. 2. çağrıĢsız girən qonaq. qonaq.<br />
dalqavuq. tüfeyli. 3. sallaqxana. heyvanların kəsildiği<br />
yer.<br />
əqdi əkdi. pərvəri. becərilmiĢ. tərbiyəli. ədəbli. mürəttəb. -<br />
əkdi su: pərvəri su. - əkdi uĢaq: tərbiyəli. becərilmiĢ uĢaq.<br />
əqdilik əkdilik. dalqavuqluq. qonqaqlıq.<br />
əqdində edmək almıĢ olmaq. tutmaq.- onun böyük qızın kim tutur. - o qıza<br />
elçi göndəri, tutula tutulmuya bəlli deyil.<br />
əqdirmək əğdirmək. ulıtmaq. bükdürmək.<br />
əqdiş əkdiş. iqdiş.<br />
əqə 1. əğə ( r ğ ) əğə. əkə. ərə. əğik, ufaq, incə diĢli,<br />
yontmaq üçün kəsici arac. əgü. qabırqa gəmiyi. 2. əçi.<br />
əxi. əxəvi. dadaĢ. böyük qardaĢ.<br />
əqəc əğəc. çəngəl. bal pətəyindən bal götürməyə, xəmir<br />
tağarı kimi qabları qaĢımağa yarar.<br />
əqəç əkəç.ağıllı. bilkəs. bilqeys.<br />
əqəq əkək. əĢək. (əĢlənmiĢ, əklənmiĢ nərsə). yəhər.<br />
əqəl əkəl. əklə. ilək. alonj. simi rabit.<br />
əqələ əkələ. obur. qaınpa.<br />
əqələmək əğələmək. igəĢmək. tıraĢlamaq. yontmaq. kəsmək.<br />
yonmaq. çaldırmaq. - daĢdan heykəl çaldırdım.<br />
403 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əqəmək əkəmək. qərtik.<br />
əqənmək əkənmək. məks, təvəqquf edmək<br />
əqər əkər yəhər. əqir əkər. 1. əgər. { "əgər" sözü "-<br />
isə"nin yerinə, yaxud onla birlikdə iĢlənən sözdür. "isə" gələn<br />
yerdə "əgər"sözünün iĢlənmək yersiz çıxır}. gərəkirsə. vardi<br />
gəldi. vurdi gəldi. bardı gəldi8. - əgər ölsəmisə: ölsəmisə -<br />
əgər versənsə alaram. 2. yəhər (< əkmək). - yəhər<br />
boşaltmaq: at öğrəĢində yəhərdə yanqılıĢ oturuĢ.<br />
əqəvi əxəvi. əkə. əxi. əçi. dadaĢ. böyük qardaĢ.<br />
əqi 1. əği. əgi. qabırqanın onurqaya bağlı olmayan, ən altda<br />
olan gəmiklər. 2. əxi. əkə. əxəvi. əçi. dadaĢ. böyük<br />
qardaĢ.<br />
əqic əğic. qança. ağacın baĢ dallarını əğmək üçün, baĢı əğri<br />
arac.<br />
əqik əğik. yatba. yamat. mayil. iĢtahlı. - içkiyə yatbalı kiĢi. -<br />
yuxuya yatbalı: yuxuçul. - {yatba qıran: 1. təvəccühi, meyli,<br />
iĢtahı çevirən. 2. iğrənc}.<br />
əqiq əkik. əğik. əğlənmə. boĢuq. boĢluq. Ģuxluq.<br />
əqilic əgilic. əğilic. əriğic. əğilib, dolaĢıb, sarĢan sarmaĢıq.<br />
əqilmək əğilmək. 1. çarpılmaq. çarpazmaq. meyillənmək.<br />
çevrilmək. bükülmək. {(k ğ ) əkilmək: yapĢınmaq # (k<br />
404 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ğ ) əğilmək: ayrılmaq}. 2. sərinmək. sarqımaq.<br />
uzanmaq. aslanmq.- pencərədən sarqımaq. 3. əğilim.<br />
meyl. 4. abanmaq. yapanmaq. salqınmaq. sarqınmaq.<br />
5. ərimək. arınmaq. utanmaq.<br />
əqilmək əğilmək. əğlənmək. yönəlmək. meyillənmək. qatlanmaq.<br />
əqilməz əğilməz. əriməz. arınmaz. utanmaz.<br />
əqilmiş əğilmiş. yatıq. yatılmıĢ.<br />
əqim əkim. 1. sifət. 2. qırac. - qırac yer. 3. yakın. yakır (<<br />
yaxmaq). verimsiz. qısır. doğmaz. doğurmaz.<br />
əqimək əğimək. ərimək. açılmaq. açılıb tölelmək, axmaq.<br />
əqin əgin. əkin. əğin. 1. bel gəmiyi. əmud fəqəri. 2. əğin.<br />
onğur. dal. dalı. arxa. sırt. 3. çiqin. çiyin. arxa gəmiyinin<br />
əğilmiĢ, bükülmüĢ yeri. (echinefırans. schienaitalyan). -<br />
birinin əqninə minmək. 4. bitiĢ. məzru.<br />
- əğnivə bir Ģey sal. - əkinləri sarartan bir xəstəlik: sanğ.<br />
- neçə dəmir qazığı, çəngəli olub, əkin araclarından daraq<br />
çeĢiti. tarlada sapanla qazılmıĢ toprağı ufalatmaq üçün<br />
heyvanla sürülür: tımırıq. tırmıq. dımırıq ( < dırnaq).<br />
- əkinə düşən sarılıq xəstəliyi: savak.<br />
- əkiləcək yeri, sapan sürüldükdən sonra, toprağın<br />
405 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qırpıçların, engəbəliyin qaldırmaq üçün sürülən yuvarlaq<br />
kötük, daĢ: sürgi. sürgü.<br />
əqinc əğinc. (< əğmək. əğrilmiĢ nərsə. bir yerdən əğilib qopuqmuĢ<br />
duran nərsə). ur. siqil. səqil. ziqil. ziyil. ĢiĢəc. səkpil < met<br />
> səpgil.<br />
əqinçi əkinçi. cütçi. tarıqçıka. tarıdaçı.<br />
əqindirik əğindirik. çiqindirik. çiyindirik. arxa gəmiyinin əğilmiĢ,<br />
bükülmüĢ yerini örtən bölüm. yaxa. (echinefırans.<br />
schienaitalyan). - birinin əqninə minmək. - əğnivə bir Ģey sal.<br />
əqinlik əkinlik. əkməyə əlveriĢli olan.<br />
əqinmək əkinmək. qapanıb oturmaq.<br />
əqinti əğinti. ərinti. ərədən (əğədən) çıxan incə talaĢ. pox8. -<br />
dəmir əğintisi toprağ gübrələr: gücləndirər. - yarmaq (para)<br />
can əğintisidir.<br />
əqir əkər əqər əkər yəhər. iqdə. əkir. əkmir. 1. tünd.<br />
əqirçi əğirən.<br />
əqirən əqirçi.<br />
əsmir. boğuq. - əkmir qanı: tünd boyalı, qaramtıl qan rəngi.<br />
2. pozuq. bədəxlaq. iti xuylu.<br />
- əqirlə bükülmək: əqirilmək: iqdələmək: ipliyin əqirə<br />
çəkilib, ip yapılması.<br />
406 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əqirilmək iqdələmək: əqirlə bükülmək. ipliyin əqirə çəkilib, ip<br />
yapılması.<br />
əqirmə - əğirmə çarxı: qullab.<br />
əqirmək əğirmək. qıvırmaq. bükmək. qırıtmaq. qatlatmaq.<br />
devĢirib yumaq yapmaq. sarmaq. sap sap, fitil fitil<br />
etmək. bükmək. - pambığı büküb ip yapmaq.<br />
.- bu ipliyi sarmalı. - saçını, saqqalını qıvırmaq. - keçəl saç<br />
istər, onda qıvrığından. - bunu qırağın qıvırın.<br />
əqirtmək əğirtmək. iqilə iplik büktürmək. ip çəkmək.<br />
əqit əkit. əqti. əgti. 1. kəkrə. gəs. acımtıraq. - əkti yemiĢ. 2.<br />
üzü sarxıq, turĢa. turĢ kiĢi. əkĢi üzlü. - əktinin biridir. 3.<br />
tərs. acı. ətacı. - əkti söz. 4. əkit. əkilmiĢ (< əkmək:<br />
dayaqlamaq). 5. vurqulu. çitik. bərk. sərt. dönməz.<br />
sağlam. 2. güclü. möhkəm. 3. mətin.<br />
əqitin əkitin. əkidən. əkilmiĢ yolda (< əkmək: dayaqlamaq).<br />
vurqulanmıĢ, çitik, bərkinmiĢ üzdə. bətər bətər. sıx sıx.<br />
əqitlik əkitlik. əqtilik. kəkrəs. gəsis. acıqlıq.<br />
əqiz əkiz. bərabər.<br />
əqqu əğku. əyku. zil'. pəhlu.<br />
əql bilik. - sağ bilik bilin. - bilik (hikmət. mə’rifət. ağıl) öğrənin. -<br />
sivir ağıl: ağlı dar.<br />
407 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ağıl qoymaq: uslatmaq. huĢ qoymaq. öğrətmək. bilik.<br />
aqahlıq öğrətmək. tərbiyətləndirmək.<br />
- ağıllanmaq: bilkənmək. uslanmaq. huĢlanmaq.<br />
öğrəĢinmək. tərbiyətlənmək.<br />
- ağıllı: uslu. ussal. arqana. anğlı. bilincli. anlayıĢlı. anğlayıĢlı.<br />
ağıllaĢdırmaq: ussaĢdırmaq. usaldırmaq. yuslamaq.<br />
oyumlu11. düĢüncəli. ussaq. uslaq. mətin.<br />
- ağılsız: suvbaĢqamus. qafasız.<br />
əqlə əğlə. əklə. əkəl. ilək. alonj. simi rabit. adət. rəsm.<br />
əqləm əkləm. əkləmə. 1. əkləmə. yamaq. 2. arta. nərsənin<br />
olduğuna artırılmıĢ nərsə. - qəzetə artası, əkləməsi: vijə<br />
namə.<br />
əqləmə əkləmə. əkləm. 1. uzadı. ulama. uzanan sim, nərsə.<br />
alonj. rabit. 2. yamaq. rufu. 3. arta. nərsənin olduğuna<br />
artırılmıĢ nərsə. - qəzetə artası, əkləməsi: vijə namə.<br />
əqləmək əkləmək. 1. uzatmaq. təmdid edmək. - kağızımı beĢ illik<br />
əkləttim. 2. saxlamaq. qaldırmaq. durdurmaq. oturtmaq.<br />
3. saxlamaq. yubatmaq. dayandırmaq. alıqoymaq.<br />
əqlən əğlən. əklən. adətən. rəsmən.<br />
əqləncə əğləncə < əkləncə (< ək). (yapıĢıb oturma iĢi). 1. yapıĢan,<br />
dinləndirən, xoĢ gəlir, sıxıntısız nərsə. - sağlam əğləncə.<br />
408 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- könül əğləncəsi: sevgi. dilbər. 2. önəmi, asısı, faydası<br />
təməlli olmayan, az olan nərsə. yubatsı. oyuncaq. -<br />
cocuq əğləncəsi. çox qolay, rahat nərsə. - bu iĢ ona<br />
əğləncədir. 3. mıtçıl. dəbəh. alayçı. məsqərə. 1. gülcə.<br />
cok. lətifə. saraqa. sərimə. alay. məsxərə. - saraqıya<br />
almaq: ələ salmaq.<br />
əqlənci əğlənci.qınamsıq. istehzaçı. məsxərəçi.<br />
əqləndirmək əkləndirmək. əyləndirmək. (< ək). 1. geri, qırağ<br />
buraxmaq. yubaltmaq. mə'təlləmək. tə'viq edmək. -<br />
boĢuna məni orda əyləndirdi. 2. avutmaq. sevindirmək.<br />
dadlatmaq. kef vermək. həzz vermək. - bu xəbər iyicə<br />
əyləndirdi bizi. - uĢağı əylədirmək.<br />
əqlənən - hər kəslə oturub əğlənən: alayçı.<br />
əqlənilmək əklənilmək. əylənilmək. çağlanmaq. çağ sürmək. vax<br />
keçirmək.<br />
əqləniş əkləniş. sikut.<br />
əqlənmə əğlənmə. əylənmə. əkik. əğik. boĢuq. boĢluq. Ģuxluq.<br />
əqlənmək əğlənmək. əğilmək. yönəlmək. meyillənmək. əğlənmək.<br />
qınamaq. Ģakalanmaq. kəsinmək. Ģuxluğ edmək.<br />
istehza edmək. məsxərə edmək.<br />
409 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əqlənmiş əklənmiş. əkmə. qoyma. əğrəti. sünni. yapıĢılmıĢ. doğal,<br />
təbiy olmayan. - əğrəti diĢ: qoyma diĢ. - əğrəti saç.<br />
əqləşmək əğləĢmək. əkləĢmək (< ək). 1. oturmaq. sakinmək.<br />
dincəlmək. 2. boĢuqmaq. boĢlanmaq. Ģuxluq edmək.<br />
əqlətmək əklətmək. artalamaq. arta vurmaq. yamamaq.<br />
əqli əkli. ilĢik. yamalı. mərbut. rəbtli. yamalaq. yama<br />
vurulmuĢ yamalaq.<br />
- yarım yamalaq: əksik üksük. naqis. qısurlı. - sənə əkli<br />
iĢlər: mərbut iĢlər.<br />
- əğli uçmuş: savuruq. abdal. çapıq. səfeh.<br />
əqmə əğmə. əkmə. 1. endirmə. çarpıtma. meyillədirmə. 2.<br />
çevirmə. qıvırma. 3. becərilmiĢ. tərbiyət verilmiĢ. quduru<br />
olmayan. əklənmiĢ. qoyma. əğrəti. sünni. yapıĢılmıĢ.<br />
doğal, təbiy olmayan. - əğrəti diĢ: qoyma diĢ. - əğrəti saç.<br />
4. çevirmə. ətf. - istəyimi ona ətf etdim: əkdim. - göz<br />
əkmək: ətfi nəzər edmək. - yuların (cilovun) çevirmək: ətfi<br />
inan edmək. 5. əğmə. ərmə. axma. sinəc. ısnac. sıkınc.<br />
sikənc (> Ģekəncfars). çin.<br />
əqmək əğmək. əkmək. 1. çarpıtmaq. - sürgülər əkmək: yeni dalları<br />
çarpıtmaq. 2. bükmək. qıvırmaq. çevirmək. 3. qanıtmaq.<br />
razılatmaq. ələ almaq. 4. yanatmaq. yanqatmaq.<br />
410 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
meyilləndirmək. 5. əkmək. ətmək. çörək. qazaĢ. məiĢət.<br />
- əkməyini çıxarmaq. 6. görəv. iĢ. qulluq. xidmək. - məni<br />
əkməkdən edəcəksiniz.<br />
- əkməyi dizində: keçəri qulluq, iĢ, qazaĢ.<br />
- quru əkmək: yavan əkmək. qatıqsız çörək.<br />
- pənir əkmək: yavan yemək. az qazaĢ.<br />
- əkməyinə yağ sürmək: istəyindən artığına çatmaq.<br />
- əkməğinə qoç {: 1. əli, qapısı açıq. səxi. 2. çörəyinə,<br />
parasına güvənən}.<br />
- kəndivi ək bir az. - əkilmədən iĢ yerin tutmaz. - nə edirik<br />
əkilmir: qanlmır. razı olmur.<br />
- dibinə darı əkmək: çox qurddalamaq. özənlə, diqqətlə<br />
nərsəynə uğraĢmaq. 5. taldırmaq. bitgi dalın qırıb, kök<br />
salmaq üzrə toprağa batırmaq. - ağacın dallaını daldırmalı.<br />
- duz əkmək: duz çörək. ne'mət. ehsan. - duz çörək həqqi.<br />
- yuvarlaq əkmək, ətmək: somi. somun. sumun.<br />
- iplik ələmək: ipliyi ələməgədən keçirərax, sarmaq.<br />
- dibinə darı əkmək: ələmək. ələkləmək- incə ələmək.<br />
- boyun əğmək: boyun vermək: boyun kəsmək. tab' olmaq.<br />
əqmir əkmir. əkir. 1. tünd. əsmir. boğuq. - əkmir qanı: tünd<br />
əqrə əğrə. təkəlti keçəsi.<br />
boyalı, qaramtıl qan rəngi. 2. pozuq. bədəxlaq. iti xuylu.<br />
411 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əqrək əğrək. axraq. tarlanın artıq suyunu götürən arx. xəndəq.<br />
- əğrək önü: art qaĢı: yəhər qaĢı: yəhərin ön arxasında olan<br />
belli yüksək yerləri.<br />
əqrəlti əğrəlti. əğri büğrü. qıvrıq dallı budaqlı. dolaĢıq. - əğrəlti<br />
bacaqlı qarı: dolaĢıq qıçlı. - əğrəlti yollar.<br />
əqrəti əğrəti. 1. düz, olduğu yerindən keçit olaraq əğilmiĢ,<br />
bükülmüĢ nərsə. alınmıĢ borc, ödünc. ariyət. - əğrəti<br />
para. - əğrəti geyim. - əğrəti alıb vermək: borc alıb vermək.<br />
2. keçəri. uçarı. müvəqqəti. müəlləq. qoyulub götürülən.<br />
qurulmuĢ olmayan. - uçarı yaĢam. uçarı çevrən. -<br />
Ģamdanın tablası əğrətidir. - əğrəti duvar. - əğrəti köprü. -<br />
devələt gücü iyəsinə əğrəti sayılır. - dal quĢa, əğrəti<br />
otraqdır. 3. qoyma. sünni. əkmə. əklənmiĢ, yapıĢılmıĢ. 4.<br />
doğal, təbiy olmayan. - əğrəti diĢ: qoyma diĢ. - əğrəti saç. -<br />
əğrətiyə almaq: onarma (tə'mir) üçün, nərsənin himin<br />
boĢaldıb dirək, dəstək üsdə saxlamaq. 5. ələnti. yerli<br />
olmayaraq bir yerdə qalmaq. - əğrəti oturmaq. 6. ödünc.<br />
borc. ariyət. - yaya qoymuĢ kiĢini əğrəti at, yol yarısı. -<br />
əğrəti kitab olmaz: kitab borc verilməz.<br />
əqrətilik qoyma. sünni. - diĢlərivin əğrəti olduğu heç bəllənmir.<br />
412 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əqrətin əğrətin. (qumaĢın qırağında olan tikinti, çevrinti). qıvırma.<br />
qıvrıntı. bükünti. qıyıntı. basdırma. qatlama. - bu<br />
yəmĢəyin qıvrıntısı qaba düĢmüĢ. - qoşa qıvrıntı: bu tikiĢin<br />
oya (yazı. bəzək) kimi tikilməsi.<br />
əqrətiyə - əğrətiyə almaq: onarma (tə'mir) üçün, nərsənin himin<br />
boĢaldıb dirək, dəstək üsdə saxlamaq.<br />
əqri əğri. arquri. ərquri. 1. meyilli. çarpıq. qınru. yanğsı.<br />
yansı. yanpuri. çarpuq. yan. doğru olmayan. bir yana,<br />
bir tərəfə. üğri. əğri üğri. sapa. münhərif. yatqın. yan.<br />
doğru olmayan. bir yana, bir tərəfə. - yan baxıĢ. - yan<br />
baxmaq. - əğri qılıncı ağzı: gəzlik. - pürüzünü əğrini<br />
gidərmək. düzəltmək. - bu ağacı düzəltin.- yan baxıĢ. - yan<br />
baxmaq. - qadaĢ taba. it kimi qınru (əğri) baxar. - arquri kiĢi.<br />
- arquridən gəlmək: əğri davranmaq, mamilə edmək. - əğri<br />
odun, əğri yol. 2. büklü. belli. - əğri qılınc. yalan. - əğri kiĢi.<br />
- əğri söz. 3. yanqılıc. - əğri oturmaq. 3. əğəc. çəngəl. bal<br />
pətəyindən bal götürməyə, xəmir tağarı kimi qabları<br />
qaĢımağa yarar. 4. oğri. sapa. uğri. 5. qanbur. kanbur.<br />
kambur. (beli) bükük, büklü. (arxası) çıxıq. tümsək.<br />
yumru. kəmrik. mühəddəb. qılınc. çapıq. çarpıq. 5.<br />
geçməz. tərs. qəlb. - geçməz aqça.<br />
413 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qılıc bacaq.<br />
- çox iĢləməkdən kambur olmuĢ.<br />
- orasında kamburu vardır. - duvar kambur vermiĢ.<br />
- əğri durmaq: qarĢı durmaq.<br />
- əğri, yanlışı doğru yapmaq: toqrultmaq. toğrultmaq.<br />
düzətmək. təshih edmək. - onun burasın doğrultmalı.<br />
- əğri üğri: əğri üğri qarqacıq burqacıq davranıĢ, yazı.<br />
- əğri baxmaq {: 1. yan, iti, qınlı kinli baxmaq. 2. ĢaĢı, çeri<br />
olmaq}.<br />
- boynu əğri: boynu bükük: yaxzıq.<br />
- əğri üz: turĢaq üz.<br />
- çox əğri büğrü, çarpuq. yanğabuc<br />
- əğri bacaq: qılıc bacaq: çarpıq bacaq.<br />
- əğri büğrü: əğrəlti. qıvrıq dallı budaqlı. dolaĢıq.<br />
- əğrəlti bacaqlı qarı: dolaĢıq qıçlı. - əğrəlti yollar.<br />
əqrib əğrib. əğrilmiĢ, bükülmüĢ nərsə, parça, tor, ağ. özəlliklə<br />
balığ toru.<br />
əqribüğri əğribüğri. yanbüri. yanpuri. çampuri. çarpuri. yenkəc<br />
kimi.<br />
əqribüğri əğribüğri. yanbüri. yanpuri. çampuri. çarpuri. yenkəc<br />
kimi.<br />
əqricə az əğri. əğri kimi.<br />
414 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əqrik əğrik. inhiraf. - nərsənin yatmış, əğrik durumu: sərgik.<br />
yatım.<br />
əqrilik çarpıqlıq. kələk. hilə. - əğrilik doğru yola vaaz.<br />
əqrilmək əğrilmək. qıvrılmaq. bükülmək. qırtılmaq. qatlanmaq.<br />
çəkilib toplanmaq. - iplik, saç, qıl qıvrıldı. - bu kitabın<br />
yapraqları qıvrılmıĢ. - qıvrıla qalmaq: gəbərmək.<br />
əqrilmək əğrilmək. sapaĢmaq. yolundan çıxmaq. bürkülmək.<br />
burulmaq. caymaq. - əlim sapaşdı.<br />
əqrilmək əğrilmək. sapılmaq. dönülmək. yayılmaq. - yol sağa<br />
sapılır.<br />
əqrilmək çarpılmaq. - quru ağac əğrilməz.<br />
əqriltmək . əğriltmək büqrilətmək.<br />
əqriltmək əğritmək. əğib bükmək. çarpıtmaq.<br />
əqrim əkrim. iqrikcığa. 1. yəhər altında keçə qapalı ağac. 2.<br />
toğanaq. girdab. 3. hörük. duvar. baru. minarə. 4.<br />
qıvrım. bükim. büklüm. qırlım. qatım. qatlım.<br />
əqrin əkrin. (< əkilmiş. tikilmiĢ) tikin. taxıq. yaxıĢıq. yapıĢıq.<br />
qovuĢuq.<br />
əqritmək əğritmək. əğib bükmək. çarpıtmaq. qanburlatmaq.<br />
kamburlatmaq. kanburlatmaq. büklətmək. bükmək.<br />
415 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tümsətmək. yumrutmaq. kəmritmək. mühəddəb edmək.<br />
əğirmək. bükmək. - üz əğritmək: turĢatmaq.<br />
əqritmək əğritmək. əğitmək. sap sap, fitil fitil etdirmək.<br />
bükdürmək. - pambığı bükdürüb ip yapdırmaq.<br />
əqritmək əğritmək. sap sap, fitil fitil etdirmək. bükdürmək. -<br />
pambığı bükdürüb ip yapdırmaq.<br />
əqrti - əğrti saç: taxma saç. peruk.<br />
əqsək əksək. bax > əqsik.<br />
əqsəksiz əksəksiz. bax > əqsiksiz.<br />
əqsər əksər. əkən, yamayan, tikən nərsə. dəmir civi. mismar.<br />
əqsərçi əksərçi. mıxçı.<br />
əqsərlətmək əksərlətmək. mıxlatmaq.<br />
əqsi əksi. əkşi. 1. tərs. zidd. uğursuz. mənhus. iyi getməyən. -<br />
əksi iĢ. - əkşi durumda. - əkşi görüĢlər. 2. bədəxlaq. inad.<br />
kimsəyə uymaz. - çox əkşi kiĢidir.<br />
əqsik əksik. əksək (ək gərəyi olan). (< əksiz). (ək < met > kə)<br />
kəsik. güdük. yarım. naqis. astın. az. kəm. bütün<br />
olmayan. az. aqsaq. naqis. qısıq. qasıq. naqis. eybli.<br />
qusur. düĢük. altına üstünə tutmaz. mə'yub. eyb.<br />
nüqsan. gədik. kəm. az. naqis. nüqsan. nüqsan. qusur.<br />
qalıq. qalıqut. naqis. natəmam. qısır. naqis. - qısır oyulu<br />
416 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
(fikirli).<br />
- astın gəlir. - yarım kiĢi. - bir öğrətmənimiz var oda yarım.<br />
- bu iĢin əsgiyi nədir. - yazının əsgiklərin çıxarmaq. - bu<br />
kitab doludu əksiginən. - ağlı əksik. - sağlamı əksik. itmiĢ.<br />
əksilmiĢ. yoxa çıxmıĢ. məfqud. - yardıçın əksik olsun. -<br />
bizdən əksik ol: bizi burax. bizi qurtar. - iĢimiz əksikləri<br />
doldurmaqdır.<br />
- əksik, gədik tamamlamaq.<br />
- tümlənin (cümlə) orası qalıq görünür.<br />
- əksik doğmaq: cocuq çağı gəlmədən doğmaq.<br />
- əksik olaraq: qala (# geçə). qalmıĢ. qabaq.- bayrama iki<br />
qala gəlin. - beĢə beĢ qala geddi.<br />
əqsikinə əksikinə. qısırın. naqisanə.<br />
əqsiklik əksiklik. qalıq. qalıqut. naqislik. - buların qalıqları çoxdur. -<br />
qalıqlar düzəltməli: qaldırmalı.<br />
əqsiksiz əksəksiz. 1. bütün. kamil. 2. davamlı. qırıqsız.<br />
əqsiqlik əksilklik. yoxluğ. olmamaq. fuqdan. - onun əksilkliği indi<br />
duyulur.<br />
əqsiliq əksilik ( s ş ) əkşilik. turĢluq. tərslik. sərtlik. pis xuyluq.<br />
əqsilmək əksilmək. qasılmaq. azalmq. yox olmaq. olmamaq.<br />
- gəlirim qasıldı.<br />
417 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əqsiltmək əksiltmək. qasmaq. azaltmq. - gəlirim qasıldı.<br />
əqsitmək əksitmək. əksətmək (ək gərək olduğun yükləmək).<br />
azaltmaq. qısaltmaq. qasıtmaq. naqisləmək. mə'yub<br />
edmək.<br />
əqsiz əksiz. 1. bəkiz. səbirsiz. 2. əksiz. yamasız. bütün.<br />
əqsü əksü. yəkso. yaksu. (< yaxmaq: yandırmaq).<br />
yaxılmıĢnərsə. köskü. bir yanı yanmıĢ, qaralmıĢ od<br />
qarıĢtıran ağac.<br />
əqsüləmək əksüləmək. yaksulamaq (< yaxdırmaq: yandırmaq). 1.<br />
yaxılmıĢ odun qoyub odu alovlarmaq. parlatmaq. 2.<br />
qızıĢdırmaq. azıtmaq. - yamanladıqcan yaxsulandı. 3.<br />
özündən çıxarmaq. - icəĢib əksüləmə onu.<br />
əqşi əkşi. əksi. 1. tərs. zidd. uğursuz. mənhus. iyi getməyən. -<br />
əksi iĢ. - əkşi durumda. - əkşi görüĢlər. 2. bədəxlaq. inad.<br />
kimsəyə uymaz. - çox əkşi kiĢidir. 3. xəmir mayası.<br />
- çatıq, əkşi üz: əbus.<br />
- acımtıraq əkşi: kəkrə. dil burar.<br />
- əkşi aĢ: turĢulu aĢ.<br />
- əkşi su: qazlı su.<br />
əqşicə əkĢicə. az əkĢi.<br />
- əkşi üzlü: üzü sarxıq, turĢa. turĢ kiĢi. ətacı. - əktinin biridir.<br />
418 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əqşik əkşik. - üzü əkşik: üz əkĢidən. üzü gülməz.sorıtğan.<br />
əqşilik əkşilik. əkĢilik. kəkrəlik. dil burma. acılıq. sərtlik.<br />
əqşiliq əkşilik ( ş s ) əksilik. turĢluq. tərslik. sərtlik. pis xuyluq.<br />
əqşimək əkşimək. kəkrəmək. acımaq. əkĢiyib qabarmaq. təxmir<br />
olmaq. dil burarcak əkĢimək.<br />
- əkşiyib qabarmaq: kəkrəmək. acımaq. dil burarcak<br />
əkĢimək. təxmir olmaq.<br />
əqşimsi əkşimsi. əqĢimtıraqə. əkĢicə. az əkĢi. əkĢiyə çalar.<br />
əqşimtıraqə əkĢicə. az əkĢi. əkĢiyə çalar. əkĢimsi.<br />
əqşitmək əkşitmək. təxmir edmək. acıtmaq. bayatlatmaq.<br />
əqtələmək əxtələmək. əntəmək. entəmək. iğdiĢləmək.<br />
əqti əgti. əkit. 1. kəkrə. gəs. acımtıraq. - əkti yemiĢ. 2. üzü<br />
sarxıq, turĢa. turĢ kiĢi. əkĢi üzlü. - əktinin biridir. 3. tərs.<br />
acı. - əkti söz.<br />
əqtilik əkitlik. 1. kəkrəs. gəsis. acıqlıq. 2. sarxılıq. turĢa. turĢluq<br />
kiĢi. əkĢik üzlü. 3. tərslik. sərtlik. ətacılıq. - əkti söz.<br />
əqtirmək əğdirmək. bükmək. - üzün əğmə: turĢatma.<br />
əqtirmək əğtirmək. yantatmaq. yanqatmaq. meyilləndirmək.<br />
əqu əgu. qabırqa gəmiyi. onqura gəmiyinə arxa yanda<br />
bağlanan sümüklər. fəqərə. - əmud fəqəri: bel gəmiyi.<br />
əgin.<br />
419 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əqü əgü. əğə, qabırqa gəmiyi.<br />
əl əl. 1. qol. qulp. qılp. sap. bir aracın tutacaq bülümü.<br />
dəsdə. - dəqiman əli.- həvəh əli. 2. ələ, avuca sığacaq<br />
ölçüm. avuc. tutam. - bir əl buğda. 3. kərə. kərət. sıra.<br />
yol. növbət. - bir əl gəldi bitdi. - əl kimdədir. - əl sizə: sizin<br />
sıraz. - əl bizə çatanda, əllər qurudu. 4. bir iĢin yalnız bir<br />
dəfəliyi üçün olan nərsə. - bir əl yemək. - bir əl kağız. 5.<br />
tum. tom. dəsdə. - bir əl sözlük. bir əl kitab. 6. urma.<br />
vurma. zərbə. - əli ağır. - ağır əlli. 7. dəxalət . müdaxilə. -<br />
onunda bu iĢdə əli var. 8. güc. bacarıq. iqtidar. ixtiyar.<br />
qudrət. - bu iĢ mənim əlimdədir. 9. iyəlik. malikiyyət.<br />
təsərrüf. - mal kimin əlindədir. 10. yetə. yeti. vasitə. -<br />
onun yeti ilə verdim.<br />
10. üzər. ərkə. ixtiyar. yan. üst. - üzərində para olmamaq.<br />
- yaraqı üzərindən atmaq. - mənim üzərimə düĢdü. - əl<br />
bezi: yağlıq. kir silmək üçün parça. peçətə. dəsmal. 11. iĢ.<br />
qılay. əməl. - o yazıçının əli bəllidir. - yumĢaq əlli. 12.<br />
qolay. fürsət. açıqlıq. - bir əl tapsam: bir fürsət bulsam. -<br />
əl vermədi: fürsət vermək. 13. ulam. takım. bölüm. qol.<br />
dəsd. - əl əl: bölük bölük: ulam ulam: takım takım. qol qol.<br />
dəs dəs. - əl dəğirmanı: yarğucaq. - əl satıcı: küçə satıcı.<br />
420 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
dəstfiruĢ. yanaĢma.<br />
- əl yumaq: əl çəkmək. qəti irtibat edmək.<br />
- ələ almaq: avıtmaq. ürəyin dilə tutmaq. oyalamaq.<br />
mehribanlıq edmək.<br />
- bir əl (takım) geyimə gərəkli nərsələr: geyinti qoĢantı. qoĢu<br />
qoĢantı. takı takım. təkmil geyinti.<br />
- əl geyim: orta quĢaq. aralıq geyim. bayağı qapsam, geyim.<br />
(# qopsam: rəsmi).<br />
- əl qaldırmaq: vurmaq.<br />
- əllərin qaldırmaq: alqıĢlamaq. dua edmək.<br />
- əlindən gələni edmək: bildiyindən qalmamaq.<br />
- ələ salma: kəsinti. alay. məsxərəlığ. istehza.<br />
- ələ salmaq: istehza edmək. kəsinmək. məsxərə edmək.<br />
- ələbaxan: əliboĢ. yoxsul. möhtac.<br />
- əliaçıq: əlaçıq. comərd. səxi.<br />
əliboş: 1. ələbaxan. yoxsul. möhtac. 2. iĢsiz. məəttəl. 3.<br />
qarabəx. bədbəxd. kovı. qovuq. kovuq.<br />
- əl işi: yazma. qələmkarlıq. oyma.<br />
- ələ keçirmək: qısdırmaq. tutdurmaq. tutmaq. qapsalamaq.<br />
yaxalamaq. dar yerə gətirib tutmaq.<br />
- əl suya yetirmək: gəzinmək. həyətə çıxmaq. su tökməyə<br />
gedmək.<br />
421 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- əldə edmək: sağlamaq.<br />
- əldən düşmüş: bunqaq. bükük. qarı. köhnə.<br />
- əldən ayadan gemək: əldən ayadan çıxmaq: özündən<br />
çıxmaq.<br />
- əldən vermək: ıçqınmaq. itirmək. - ovu ıçqındın, quĢu<br />
ıçqınma: ovu əldən verdin, quĢuvu əldən vermə.<br />
- ələ gəlir, ələ keçir, tutulaca nərsə dəğil: ipi sapı yox.<br />
- əl açmaq: dilənmək. yolçuluq edmək2.<br />
- əlatında. - əlaltından: gizlicə. özün göstərmədən.<br />
- ələ almaq: qazanmaq. özünə çevirmək.<br />
- ələ avuca sığmaz: çox həĢəri. çox qızqın. tutulmaz.<br />
alınmaz. - əl ayası: ovucun ortası, düz yeri.<br />
- ələlə vermək: birləĢmək.<br />
- əl vurmaq: {1. baĢlamaq. giriĢmək. 2. alqıĢlamaq.<br />
çəpikləmək. 3. əl qoymaq. toxunmaq. basmaq}.<br />
- əl uzatmaq: almaq istəmək.<br />
- əli uzun: əluzun: güclü. yetli. qudrətli.<br />
- əl üstündə əl var: foqunun foqu var.<br />
- əl oğuşturmaq: oğucun için iyləmək. əli boĢ qalıb<br />
ĢaĢırmaq, çaĢmaq. mə'yus olmaq.<br />
- əl edmək: iĢarə edmək.<br />
- əl çatar: qərib. ulaq. əlulağı. yaxın. - əl altı: gizlicə. - əl<br />
422 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
altı: tabe.<br />
- əl daşqası: çəkçək.<br />
- əl əməyi: aqtı. götürülən iĢdən olan qazanc.<br />
- əl altı: dəstrəs.<br />
- əl atmaq: əlləmək. giriĢmək. dəxalət edmək. müdaxilə<br />
edmək.<br />
- əl ilə itişib şakalaşmaq. əl Ģakası edmək əlləĢmək.<br />
- əl ulağı: yadımçı.<br />
- əldən çıxartmaq: uçurtmaq. qaçırtmaq.<br />
- ələ almaq: qanıtmaq. əğmək. razılatmaq.- kəndivi ək bir az.<br />
- əkilmədən iĢ yerin tutmaz. - nə edirik əkilmir: qanlmır. razı<br />
olmur.<br />
- əldə edmək: qazanmaq. mənimsəmək. yiyələnmək.<br />
- əl irmək: əl ərmək. əriĢmək. iriĢmək. nail olmaq.<br />
- ələbaxmaq: yoxsul olmaq. möhtac olmaq.<br />
- əli bayraqlı: əli çabuq: kopoğlu. hüllükbaz.<br />
- əl birliyi: müĢarikət. ittifaq.<br />
- əli beldə: əl pəncə. quluqa duran. qlluqa hazir.<br />
- əl pəncə: əli beldə: quluqa duran. qlluqa hazir. - əlibərk:<br />
çinis. xəsis.<br />
- əl bağlamaq: qulluqa bel bağlamaq. quluqa durmaq. qlluqa<br />
hazır olmaq.<br />
423 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- əl çəkmək: əl üzmək. vaz keçmək. sərfi nəzər edmək.<br />
- əl vermək: qazanlı olmaq. sərfəli olmaq.<br />
- əldən çıxmaq: itirmək. fovt olmaq.<br />
- əldən gəlmək: bacarmaq. baĢarmaq. baĢ çıxarmaq.<br />
gücündə olmaq.<br />
- əldən gələni, əsirgəmə: bacardığıvı yap, çəkinmə,<br />
müzayiqə edmə. bu iĢ əlimdən gəlmir.<br />
- ələ vermək: təslim edmək. xəbər vermək.<br />
- iki əlim yaxasındadır: qiyatdə yaxasından tutacağam.<br />
- iki əli böğründə: qalmıĢ. bükük. mə'yus. heyran.<br />
- dörd əl: iki kiĢi ilə çalınan piyano. - dörd əlli: tam gücüilə.<br />
tüm çalıĢaraq. - dörd əlilə bir iĢə sarılmaq, yapıĢmaq.<br />
- əl sürmək: əl toxundurmaq. bir iĢə baĢlamaq. bir iĢə<br />
qarıĢmaq.<br />
- əlsuy: dəsdəmaz.<br />
- ələ keçmək: ələ girmək: əldə olunmaq. tutulmaq. - əli<br />
kəsilmək: qırağa düĢmək.<br />
- əl qaldırmaq: {1. vurmaq istəmək. 2. dua edmək}.<br />
- əldə olmaq: {1. gücündə olmaq. iyəsi olmaq. iqtidarında<br />
olmaq. təhtində olmaq. 2. qazanılmıĢ. tabe'. müti'}.<br />
- əldən çıxarmaq {: 1. satmaq. uzaqlamaq. 2. törətmək. tolid<br />
edmək. 3. anıq. hazır. mühəyya}.<br />
- əl varmaq: çağ, yaraq, çatı, vaxt, fürsət tapmaq.<br />
424 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- əlim varamadı: {- əlim varsa, billəm neynərəm.<br />
bacaramaq. baĢarmaq. güc bulmaq. qıymaq. cəsarət edmək.<br />
- necə əlin vardı}.<br />
- əldən düşmək: bunğalmaq. bunalmaq. halsızlanmaq.<br />
- əldən düşmüş: bunğaq. bunaq. bunalmıĢ. fərtut. - bunaq<br />
bir qoca.<br />
- əldən düşüklük: bunğaqlıq. bunaqlıq. bunalmıĢ durum.<br />
fərtutluq.<br />
- əldən salmaq: bunatmaq. bunğatmaq. bunalmıĢ.<br />
halsızlatmaq.<br />
- əl sürmək: sığamaq. oxĢamaq. oğĢalamaq. məsh edmək.<br />
- arxasın sığa: dalın oğĢala.<br />
- ələ avuca sığmamaq: bərk dikəbaĢ, qaĢarı (> haĢarı.<br />
həĢəri) olmaq.<br />
- ələ salmaq: toqramaq. saqalına soğan doğramaq.<br />
- kiçik, biləyi, əl ursi: sava.<br />
- əl üsdə tutmaq: göz üsdə tutmaq: çox saymaq.<br />
əzizləmək.<br />
- əl yolu, ayaq yolu, bulaĢıq yolunun, bulanıq suyunu dıĢarı<br />
göndərən genglər, gühlər. qobur. - qobur tıxanmıĢ. - qoburu<br />
açmaq.<br />
- əli, qapısı açıq: əkməğinə qoç. səxi.<br />
425 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- əldə bulundurmaq. tutmaq. qapsamaq. qəbzə edmək. - bu<br />
ipi tut.<br />
- ələ keçirmək: tutmaq. yaxalamaq. toqif edmək. - bir quĢ<br />
tutdum.<br />
- əlini tutmaq: özün saxlamaq. əl uzatmamaq.<br />
əlacsız düzəlməz. toxdamaz. geçməz. - geçməz xəstəliyə<br />
tutulmaq, düĢmək.<br />
əlaçıq əliaçıq. comərd. səxi.<br />
əlaqə ələqə. 1. iliĢik. münasibət. maraq. 2. eĢq.<br />
əlaqəli ələqəli. 1. iliĢikli. maraqlı. münasibətli. 2. eĢqli.<br />
əlaltı altlıq. yazarkən əlin altına qoyulan qalın kağaz.<br />
əlatı əlaltın. 1. hazır. mühəyya. 2. dəstrəs. - əlaltı nərsələr. 3.<br />
gizli. gizlin. astın. yaĢın. yaĢırın. xəfiyyən.<br />
əlatın əlaltı. 1. hazır. mühəyya. 2. dəstrəs. - əlaltı nərsələr. 3.<br />
gizli. gizlin. astın. yaĢın. yaĢırın. xəfiyyən.<br />
əlcək əllək. əldivən. əldüvan.<br />
əlcəkçi əlləkçi. əldüvançı. əldivənçi.<br />
əlçi elçi.<br />
əldə (sayıda, hesabda cəmdə). zəxirə. mandə. - igirmi doqquzla<br />
igirmi biri cəmliyək: doqquzla bir elər: on. sıfırı yazarıq, bir<br />
əldə. iki ilə iki elər: dörd, əldə olanla elər: beĢ.<br />
426 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əldən 1. əlsiz. sırasız. nobətsiz. 2. tələsik. acilən. 3. əldən<br />
düĢmə. ələ düĢmə. düĢmə. okazyonlatin. - bu arabanı<br />
əldən aldım. 4. hərrac bazarı. 5. dəllalsız, satıcının<br />
özündən alınan nərsə.<br />
əldivənçi əldüvançı. əlləkçi. əlcəkçi.<br />
əldivən əlcək.<br />
əldrüq yıTıq ot. yıdıq otka. üzərlik otu. ilrüq. üzərük.<br />
əldüvan əldivən. əllək. əlcək.<br />
əldüvançı əldivənçi. əlləkçi. əlcəkçi.<br />
ələkçi çingənə qarısı: açıq saçıq qadın.<br />
ələk ələcək. - ələkdən keçirmək: ələçək. incədən incəyə aramaq.<br />
ələqə əlaqə. 1. iliĢik. münasibət. maraq. 2. eĢq. 3. ara. bağ.<br />
munasibət.<br />
ələqəli əlaqəli. 1. iliĢikli. maraqlı. münasibətli. 2. eĢqli.<br />
ələqimsağma göy qurĢağı. gün ıĢığının bulutlu çisli havadan keçib<br />
boyalı saçması.<br />
ələməgə cəhrə. dolab. çarx. iplik əğirmək, sarmaq aracı.<br />
dayaqlanmıĢ bir oxun çevrəsinə ağıllanmıĢ neçə<br />
çubuğu olan doğalaq.<br />
ələmək 1. seçmək. 2. ələkləmək. incədən incəyə aramaq. - incə<br />
ələmək: dibinə darı əkmək.<br />
427 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- incə əliyib, sıx toxumaq: çox incələmək. dibinə gedmək.<br />
hər nəyə çöb qoymaq.<br />
ələmə 1. ələnmiĢ. ələkdən keçirilmiĢ. - ələmə un. 2. seçilmiĢ. iri<br />
xırdası, iyi kötüsü alınmıĢ nərsə. - ələmə kömür. - ələmə<br />
yemiĢ. 3. arıtlama. paksazi.<br />
ələnmiş ələmə. ələkdən keçirilmiĢ. - ələmə un.<br />
ələnti əğrəti. yerli olmayaraq bir yerdə qalmaq. - əğrəti<br />
oturmaq.<br />
əlqən əlkən. ləgən. əl suyu tökməyə yarar qab.<br />
əllək əlcək. əldivən. əldüvan.<br />
əlləkçi əlcəkçi. əldüvançı. əldivənçi.<br />
əlləmək 1. əl toxundurmaq. əl vurmaq. əl atmaq. giriĢmək.<br />
dəxalət edmək. müdaxilə edmək. 2. əl ilə tutmaq. 3.<br />
əldə qarıĢdırmaq. 4. əl ilə yoxlamaq. 5. örsələmək.<br />
övsələmək. əvsələmək. 6. əl qarıĢdırmaq. giriĢmək.<br />
müdaxilə edmək. 7. itmək. qoğmaq. rədd edmək. dəf<br />
edmək. 8. iĢarə edmək. 9. qarıĢdırmaq. qurdalamaq.<br />
qurcalamaq.<br />
əlləmə (əl ilə, bir bir) seçilmiĢ. seçmə. birər birər ayrılmıĢ.<br />
azdırma. qurda. qurca. qarıĢdırma. təhrik.<br />
428 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əllənmək 1. əl ilə toxunulmaq. əl vurulmaq. 2. əl ilə tutunmaq. 3.<br />
əldə qarıĢdırılmaq. 4. əl ilə yoxlanmaq. 5. örsələnmək.<br />
övsələnmək. əvsələnmək. 6. əl qarıĢdırılmaq.<br />
giriĢinmək. müdaxilə edinmək. 7. itinmək. qoğulmaq.<br />
rədd edilmək. dəf edilmək. 8. iĢarə edinmək.<br />
əlləşmək 1. əl Ģakası edmək. əl ilə itiĢib ĢakalaĢmaq. 2.<br />
savaĢmaq. döqüĢmək. 3. çalıĢmaq. gücün dənəmək.<br />
əlli qollu. qulplu. - əlli qazan. - əlli Ģamdan.<br />
əllilik əlli yaĢında olan.<br />
əlmas - qaşıqçı əlması: adlım bir daĢ.<br />
əlsiz əlsiz ayaqsız. tölük. bacarıqsız. tələsik. əldən. acilən.<br />
- əlsiz ayaqsız: əlsiz. tölük. bacarıqsız.<br />
əlsizləmək qonıqmaq. qalmaq. acizləmək.<br />
əlsu əlsuyu. yasar. dəsdəmaz. vizu. - əlsuyu almaq:<br />
əlsulanmaq dəsdəmaz almaq. - kiçik əlsu: iĢəmək. - böyük<br />
əlsu<br />
əlsuqan yasqan. abdəstxana. vizuxanə.<br />
əlsuqar yasqar. yasarmağ ibriqi.<br />
əlsulanmaq əlsuyu almaq. əlsu almaq. yasarmaq. dəsdəmaz almaq.<br />
əlsusuz yasarsız. vizusuz. dəsdəmazsız.<br />
429 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əlsuyu əlsu. yasar. dəsdəmaz. vizu. - əlsuyu almaq: əlsulanmaq.<br />
yasarmaq. dəsdəmaz almaq. - kiçik əlsu: iĢəmək. - böyük<br />
əlsu<br />
əlti elti. ilti. iki qardaĢın bir birinə verən adı. bir qadına görə<br />
qaynı arvadı.<br />
əlulağı əlil ( < əl iləşən nərsə). əlçat. dəstrəs.<br />
əluzun əli uzun: güclü. yetli. qudrətli.<br />
əlük - nə əlük: nə elük. nasıl. nələk. nəlük. necə. nətək.<br />
əlvan (< alvan < alavan). alvan. alacalı. rəhbərəh. ağlı qaralı.<br />
qartalka. çal. - alacalı kağız.<br />
əlverir yetərli. yetər. kafi. - əlverir deyil. - yetərincə.<br />
əlveriş əlverişli. 1. yetər. çatar. kafi. 2. asılı. faydalı. 3. yqun.<br />
münasib. muvafiq.<br />
əlverişli 1. yetərli. çatarlı. kafi. 2. asılı. faydalı. 3. uyuĢuq.<br />
münasib. muvafiq.<br />
əlvermək 1. yetmək. çatmaq. kafi olmaq. - iĢtə birbələ mənə əlverir:<br />
ytəir. 2. uymaq. yqun gəlmək. münasib olmaq. muvafiq<br />
olmaq. - bu mənim iĢimə əlverməz. - onun önərisi (təklifi)<br />
mənə əlverməz. 3. üz vermək. olmaq. çökmək. icra<br />
olmaq. vaqi' olmaq. - üzüntü əlverdi. - ökünüĢ, peĢmançılıq<br />
əlverdi.<br />
430 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əm həm.<br />
əmcik - köpək əmciyi: köpək məməsi: qoltuq altında çıxan çiban.<br />
əmcitmək əmitmək. yamtamaq. yamatmaq. öğrətmək.<br />
əmə əmrən. imə. himə. kökə iyə olan kimsə. ərmin. ərgin.<br />
çatmıĢ. yetmiĢ. vurqun.<br />
əməcə iməcə. (1. < əməkcə. 2. < həməcə. qamıca). (məci daha<br />
deyilir). el içində iĢ birliyi. elliklə yardımlaĢıb iĢ görmək. -<br />
əməcə günü.<br />
əməkdar əməkli. çalıĢmıĢ. qarĢılığa, mükafata dəğər kiməsnə.<br />
əməkdaş QıltaĢ.<br />
əmək 1. çalıĢ. çalıĢma. sə'y. cəhd. 2. yorqunluq. incin. zəhmət.<br />
- əmək çəkmək: incinmək. zəhmət çəkmək. 3. qarĢılıq.<br />
çalıĢma qarĢılığı. müzd. mükafat. 4. bər. müzd. padaĢ. -<br />
bərli iĢ, bərsiz iĢ.<br />
- əl əməyi: aqtı. götürülən iĢdən olan qazanc.<br />
- çox əmək çəkmək: ağla qaranı seçmək.<br />
- əməyə, zəhmətə gəlmiyən kişi: qaba soğan. lapaçı.<br />
əməkləmək 1. iməkləmək. sürünmək. sürüklənmək. körpə cocuğun<br />
yeriməyə çabalaması, dəpənməsi. 2. çabalamaq.<br />
çalıĢmaq.<br />
əməkli incikli. çətin. zəhmətlii. - çox əməkli iĢdir.<br />
431 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əməksiz əməksizin. 1. incinsiz. zəhmətsiz. - əməksizin iĢdir. 2.<br />
ögey. - əməksizin oğlun. əməksin qızım.<br />
- əməksiz, zəhmətsiz bi nəyə yiyələnmək: daĢ atıb qolu<br />
yorulma.<br />
əməksizin əməksizi. 1. incinsiz. zəhmətsiz. - əməksizin iĢdir. 2.<br />
ögey. - əməksizin oğlun. əməksin qızım.<br />
əmgək zəhmət. ırqat. ırqal. zəhmət.<br />
əmi çəçə.<br />
əmir 1. buyruci. hakim. fərmançı. 2. qırağı. sis. inğir. 3.<br />
atabəy. ulqan, uca ustad.<br />
əmişdirmək amuziĢ vermək. əmziĢdirmək. vərdiĢlətmək.<br />
yavaĢdırmaq. alıĢdırmaq. yumĢatmaq. öğrətmək. tə'lim<br />
edmək. tə'nis edmək.<br />
əmişmək dinə dinə əmmək, sormaq.<br />
əmitmək əmcitmək. yamtamaq. yamatmaq. öğrətmək.<br />
əmlik birlik. himlik.<br />
əmlik ibriq. imlik. ilmik. əmzikli su qabı.<br />
əmmə çiçə. çəçə.<br />
əmrən ərmin. ərgin. əmə. imə. himə. kökə iyə olan kimsə.<br />
çatmıĢ. yetmiĢ. vurqun.<br />
əmritmək qaĢımaq. gidiĢtirmə üzündən qıdıqlamaq.<br />
432 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əmrülmək amrulmaq. sinilmək. çəkilmək. sorulmaq.<br />
əmşən amĢan. quzu dərisi.<br />
əmzik məmə baĢı. məmə baĢına oxĢayan sosqa.<br />
əmzikli 1. süt verən qadın. 2. lüləli qab, ibriq.<br />
əmziqanmaq ımızqanmaq.<br />
əmzişdirmək amuziĢ vermək. əmiĢdirmək. vərdiĢlətmək.<br />
yavaĢdırmaq. alıĢdırmaq. yumĢatmaq. öğrətmək. tə'lim<br />
edmək. tə'nis edmək.<br />
ən bax > ənğ. - əni qoni: ənği qoni: əninə boyuna. çoxdan çox.<br />
- oyanndığımda əni qoni gün yayılmıĢdı. - bu gün əni<br />
qonuna soyuqdu.<br />
- əninə boyuna: əniqoni. ənli dibli. olduğuca. olmasın.<br />
gərğincə. - bu gün əniqoni soyuqdu. - əniqoni iĢləyən.<br />
- ənli dibli: əniqoni. əninə boyuna. olduğuca. olmasın.<br />
gərğincə. - bu gün əniqoni soyuqdu. - əniqoni iĢləyən.<br />
əncir - daban ənciri: yassı, quru əncir.<br />
əndəbən əndəvənd. tarımar. parçalanmıĢ. pozqun. - əndəbənd<br />
olmaq: dağılmaq.<br />
əndəkfars < endək. tək. az. az tapılan. kəmik ( > kəm yek).<br />
əndəvənd əndəvənd. tarımar. parçalanmıĢ. pozqun. - əndəbənd<br />
olmaq: dağılmaq.<br />
433 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əndişə anğaĢa. düĢüncə. əfkar. tüĢünüĢ. düĢünüĢ. təfəkkür.<br />
mütaliə. - bu gün çox düşüncəliyəm. - sizin bir düşncəniz<br />
vardır.<br />
ənduh qayğı. çözək. közək. qussə.<br />
ənəq ənək. əng. əngə. yanağın alt bölümü. üzdə çənə<br />
bölümü. - əngə gəmiyi: üst çənə.<br />
əngəbəlik isik. iysik. çuxurlu. çuxurluq. obruq.<br />
əngək yafuq. bınğıldaq. cocuq təpisinin yumĢaq yeri.<br />
əngəl dikən. mane'. hayil. otlaqçı. tüfüyli.<br />
əngəlləmək oyalamaq. uğraĢtırmaq. məĢğul etmək.<br />
ənğək baĢ örtük, börkün uclarının bağları.<br />
ənğqmək imtahan. sınav.<br />
ənğrəşmək canı sıxılmaq. inləmək. mızmızlanmaq.<br />
əniqoni ənli dibli. əninə boyuna. olduğuca. olmasın. gərğincə.-<br />
bu gün əniqoni soyuqdu. - əniqoni iĢləyən.<br />
ənkə qubad. gobud. gopud. quba. qaba. batal.<br />
ənq əng. ənğ. ənək. əngə. ən. 1. geniĢlik. - əni qoni: əni güni:<br />
bayağı. olduqca. çox. - bu gün əni güni qıĢ oldu. - kimi əninə<br />
çəkər, kimi boyuna. 2. muvafiq. (# boy: muxalif). - ən boy<br />
səslər toplusu. 3. anğ. üzün rəngi. bəniz. - qara ənğli. -<br />
434 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
buğday ənğli. 4. yanağın alt bölümü. üzdə çənə bölümü.<br />
- əngə gəmiyi: üst çənə.<br />
ənqə əngə. ənək. əng. yanağın alt bölümü. üzdə çənə bölümü.<br />
- əngə gəmiyi: üst çənə.<br />
ənqəbə enqəbə. atar tutar. yeniĢ yoxuĢ<br />
ənqək ənğək. yanağın alt yanı, çənəni örtən yer. - əng ağacı:<br />
yavaĢa. - sapan əngi: sapan ağacına yanakı keçirilən ağac.<br />
ənqəl əngəl. 1. talqağuq. dalqağuq. çılpaq. sarıqsız. soytar.<br />
yaltaq. kasalis. tüfeyli. 2. tolaĢ. dolaĢ. mane'. - dolaş<br />
olmaq: əngəl olmaq. birinə qatılmaq. quyruq olmaq.<br />
ənqin ənğin. əngin. əngin. engin. 1. ənli. geniĢ. 2. uqyanus.<br />
böyük, sonsuz tənqiz. dənizin, açıq, dərin, uzaq yeri.<br />
əninə açılmıĢ yeri. 3. tanrının adlarıdan. əl, ürək açıqlığı<br />
sonsuz olan. 4. dəniz açığı. orta. ulu orta.<br />
ənqinləmək ənğinləmək. ənginləmək. ənliləmək. geniĢləmək.<br />
ənqinlik ənğinlik. ənginlik. ənlilik. geniĢlik. açıqlıq. tənqizlik.<br />
vüsət.<br />
ənqiz ənğiz. anğız. yanğız (< yanmaq: nərsənin qarĢıtı). bitgiləri<br />
biçəndən son, yerə yapĢıq qalan yanqıları, əksiləri,<br />
əsgikləri, qırıqları.<br />
435 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ənqlənmək ənlənmək. ənnilənmək. genlənmək. açlanmaq.<br />
açıqlamaq.<br />
ənqlətmək ənlətmək.ənnilətmək. genlətmək. açlamaq.<br />
ənqlik ənnilik. genlik. geniĢlik.<br />
ənqlı rəngli. rəhli. anğlı. üzlü. bənizli.<br />
ənqliz ənğliz. uzun. açıq.<br />
ənqsə ənsə. 1. peysər. - ənsə gəmiyi: onquranın baĢ sümüyü ki,<br />
baĢ onun üstündə dayanır. baĢın arxadan alt bölümü. - ənsə<br />
çuxuru. 2. arxa. dal. - ənsəsindən ged. - ənsəvə al. -<br />
ənsəsinə mindirmək. - ənsəsinə minmək: baĢına çıxmaq.<br />
üstələmək. - ənsəsi qalın: öngər. boynu yoğun.<br />
ənqsiz ənğsiz. ənsiz. dar. gensiz. - ənsiz yol.<br />
ənqül əngül. engül. gəvĢək. təmbəl.<br />
ənlək enlək. ənnənməyə, öğünməyə qonu olan. ödül qonusu.<br />
fəxri.<br />
ənlənmək (n l ) ənnənmək. ənləĢmək. ĢiĢmək. genlənmək. xəxr<br />
edmək.<br />
ənlənmək ənqlənmək. anğlanmaq. ənnilənmək. genlənmək.<br />
açlanmaq. açıqlamaq.<br />
ənləşmək ənlənmək (n l ) ənnənmək. ĢiĢmək. genlənmək. xəxr<br />
edmək.<br />
436 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ənləşmək ənniləĢmək. genəlmək. genəmək. geniĢlənmək.<br />
bullaĢmaq. vüsət tapmaq. tovsi' olmaq.- tumanın balağ<br />
keĢləri bollaşıb. - köynəyin qolları bollaşdı.<br />
ənlətmək ənnilətmək. bullatmaq. genlətmək. genətmək.<br />
geniĢlətmək. vüsət vermək. tovsi' edmək. ənqlətmək.<br />
ənnilətmək. genlətmək. açlamaq.- tumanın balağların<br />
bollatmalı. - köynəyin qolların bollat.<br />
ənlik kirşan düzgün. - ənli kirşanlı: düzgünlü. bəzəkli. süslü.- düzgünlü<br />
qız aldı ürək əlimdən.<br />
- ənlik kirşançı: düzünçü. gəlin düzünə gəlin üzünə düzünə<br />
sürən bəzəkçi.<br />
ənlin enlin. özsevər. xudpəsəd.<br />
ənnənmək (n l ) ənlənmək. ənləĢmək. ĢiĢmək. genlənmək. xəxr<br />
edmək.<br />
ənnilənmək ənqlənmək. anğlanmaq. ənlənmək. genlənmək.<br />
açlanmaq. açıqlamaq.<br />
ənniləşmək ənləĢmək. genəlmək. genəmək. geniĢlənmək.<br />
bullaĢmaq. vüsət tapmaq. tovsi' olmaq.- tumanın balağ<br />
keĢləri bollaşıb. - köynəyin qolları bollaşdı.<br />
ənnilətmək ənqlətmək. ənlətmək. genlətmək. açlamaq.<br />
437 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ənnilətmək ənlətmək. bullatmaq. genlətmək. genətmək.<br />
geniĢlətmək. vüsət vermək. tovsi' edmək.- tumanın<br />
balağların bollatmalı. - köynəyin qolların bollat.<br />
ənnilik ənqlik. genlik. geniĢlik.<br />
ənsə - ənsəsi taqyaçı qalıbı: qalın, enli, düz odun kimi.<br />
ənsiz ənğsiz. dar. gensiz. - ənsiz yol.<br />
əntəmək entəmək. əxtələmək. iğdiĢləmək.<br />
əntiq ə'la. bərk iyi. yavuz. foquladə. xariqüladə. qıyaq.<br />
əntiqəçi əsgiçi.<br />
əntiqəçi qoltuqçu. simsar. köy köhnə alıb satan.<br />
əntiqlik ə'lalılq. yavuzluq. bərk iyilik. foquladəlik. xariqüladəlik.<br />
qıyaqlıq.<br />
əpinməkcığa sulanmaq. ıslanmaq.<br />
əpitməkcığa yəpitmək. ıslatmaq. sulatmaq.<br />
əprəməkcığa öprümək.<br />
əprimək yıpramaq. kavĢamaq. gəvĢəmək. qağĢamaq. (< qaq:<br />
sərt səs). xərab olmaq. çox əsgimək.<br />
ər ər. ir. (iriş əriş eriş). (< ərmək: yetiĢmək). ərmiĢ.<br />
yetgin. iyid. igit. yetik. ərən.<br />
- iş əri: bəcərikli. əlindən iĢ gəlir.<br />
- sözün əri: sözündə duran. qovlun tutan.<br />
438 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- söz əri: danımaqda bacarıqlı.<br />
- ər oğlu ər: kiĢidən kiĢi.<br />
- tanrı əri: bəqtaĢ. ərən.<br />
- ər arvad: yatdaĢ: yatqaĢ. bir yatanlar.<br />
- ər arvad: qarı qoca. - qarı qoca qavğası. qısqancılıq<br />
qavğası.<br />
ərbaşı qabaĢ. qəbəĢ. igit. pəhləvan. - gəbəş oğlu.<br />
ərbəyin gücü.<br />
ərə ara. araq. arqaq. ərək. ərqəq. (ərik: çataq. hər nəyin<br />
olduğunun əriki, oluĢu, içi, çatığı). ( r ğ ) əğə.<br />
- dülgər ərəsi: yosa.<br />
ərəkcə4 arnayıl4. tən4. özəl. məxsus.<br />
ərəq ərək. ərqəq. ərək ara. arqaq. araq. ərə. (ərik: çataq. hər<br />
nəyin olduğunun əriki, oluĢu, içi, çatığı). alası. amac. yiyə<br />
olunması istənən nəsnə.<br />
ərən varan9. gedib çatan. vasil, nayil olan. avcıqar. yüksək.<br />
ucaya ərmiĢ. ən yüksək. bəqtaĢ. tanrı əri. igit. yetik. ər.<br />
varan. tanrıya varmıĢ. ilqəmiĢcığa. ilərmiĢ. çatmıĢ. yetim.<br />
yetmiĢ - istəyinə varan. - seviĢinə varan: sevgilinə çatan.<br />
ərgin ərmin. əmrən. əmə. imə. himə. kökə iyə olan kimsə.<br />
çatmıĢ. yetmiĢ. vurqun.<br />
439 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ərğəvani ərğəvan rəngində olan. bayın. yipqin. yipqil. qızıl.<br />
əridən çözər. yaxan. çözən (> suzan). açan. qodaz. çözərtən.<br />
közərtən. çökürtən.<br />
ərikə gəlin üçün yaraqlanmıĢ əriklik taxdı. taxd.<br />
əriklənmək ərik meyvəsi vermək.<br />
əriklənmək əzilmək. əzginmək. olmasından tez yetiĢmək. Ģitlənmək.<br />
yersiz daxılmaq.<br />
əriq ərik. ərik. ara. arqaq. araq. ərə. ərək. ərqəq. (çataq. hər<br />
nəyin olduğunun əriki, oluĢu, içi, çatığı). 1. irək. irkək. istək.<br />
iradə. 2. eĢq. sevgi. məhəbbət. 3. olduğun olqunluğu.<br />
olqun. olun. çatqınlığın çatıĢı. çatın. yetginliyin yetiyi.<br />
yetin. 4. irik. ərmiĢ. erkən, tez yetiĢən.<br />
əriqic əriğic. əgilic. əğilic. əğilib, dolaĢıb, sarĢan sarmaĢıq.<br />
ərilik - ərilik suyu: ərsu (< ər + su). arısu. arızu. məni. Ģəhvət.<br />
ərimək 1. əğimək. açılmaq. açılıb tölelmək, axmaq. zayıflamq.<br />
üzülmək. yıpranmaq. 2. arınmaq. əğilmək. utanmaq.<br />
- əriyib donmaq: ĢaĢırmaq. heyrətdə qalmaq.<br />
əriməz arınmaz. əğilməz. utanmaz.<br />
ərimiş çözük. közük. köçük. açılmıĢ.<br />
ərimli irəmli. irimli. yetimli. çatımlı. ləyaqətli. layiqli. iste'dadlı.<br />
440 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ərin ərmiĢ. vali. vilayət zoruna çatmıĢ. - ərənlər ərini bir kimsə<br />
tapılmadı. - söz yerin ərini.<br />
ərincək 1. əringən. üĢəngən. üĢünən. gəvĢək. təmbəl. 2.<br />
utancaq. məhcub.<br />
əringən ərincək. üĢəngən. üĢünən. gəvĢək. təmbəl.<br />
ərinti əğinti. ərədən (əğədən) çıxan incə talaĢ. pox8. - dəmir<br />
ərişdə əriĢ. riĢdə. ip.<br />
əğintisi toprağ gübrələr: gücləndirər.<br />
əriş ariş. iriş. iriş. (< ərmək: uzanmaq). 1. boy. uzunluq. tar.<br />
dal. 2. araba oxu. 3. xəbər. 4. boyluq. boy ipliyi. tar.<br />
qolun dirsəkdən aĢağ bölümü. arabanın, daĢqanın qolu.<br />
(arəncfars). 5. əriĢdə. dizim. dizmə. düzüm. dizi. riĢdə. ip.<br />
- əriş arqac: arış arqaq. toxumanın yanlamasına atılan<br />
ipləri.<br />
ərişmək yetmək. edmək gedmək < met > dəqmək. varmaq.<br />
ərişmək yuvmaq. yüvmək. yüvsəmək. yavsamaq. qormaq.<br />
varmaq. könül almaq.<br />
ərişmək irişmək. 1. çatmaq. tutmaq. - əriĢir qonağına asta gedən<br />
(qonağ: məqsəd. mənzil). - bu taxcaya əlin iriĢirmi: boyun<br />
çatırmı. 2. yetginmək. oluĢmaq. - üzümlərim irişti. - irişmiş<br />
441 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qızları əriĢtirməliyik. 3. icəĢmək. əl uzunluq edmək. imalə<br />
edmək.<br />
əriştirmək iriştirmək. 1. yetiĢtirmək. çatdırmaq. - tanrı istəklərivə<br />
əritmə sındırma. həzm.<br />
iriştirsin. 2. xəbər vermək. - hərnə eĢitti, ertəsi iriştirdi.<br />
əritmək yoxlamaq. yox edmək.<br />
ərq ərk. 1. ərlik. sayqı. nifuz. hörmət. - qaldırdılar ərliyindən.<br />
ərkindən. - yox olsun ərliyin. ərkliyin sənin. - ərləri ölmüĢ<br />
ərksiz qalmıĢ\\ qurumuĢ suyu, damlasız qalmıĢ. - ərdə geddi,<br />
ərkdə geddi. 2. baqıt. bəkit. qala. qalaq.<br />
ərqə ərkə. üzər. əl. ixtiyar. yan. üst. - üzərində para olmamaq. -<br />
yaraqı üzərindən atmaq. - mənim üzərimə düĢdü.<br />
ərqəc ərgəc (ərəgəc arac. < ərmək: çatmaq). uzun saplı çörəkçi<br />
kürəyi.<br />
ərqəq ərkək (< ərmək: çatmaq). ərək. araq. ərik. ara. ərə (çataq.<br />
hər nəyin olduğunun əriki, oluĢu, içi, çatığı). 1. ərkiĢi. ərmiĢ.<br />
2. baliğ. 3. bərk. sərt. güclü. bükülməz.<br />
- ərkək geçi: təkə.<br />
- ərkək heyvanlara verilən ad: baytar.<br />
- ərkək qoyn: qoç. gəbəĢ. qabaĢ.<br />
- yaban gögərçinin ərkəyi: qusquğuq.<br />
442 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ərqəqsi ərkəksi. kiĢiçil qadın.<br />
ərqəli ərkəli. cidamlı. qursaqlı. dayaqlı. vurli.<br />
ərqəlmək ərkəlmək. irkəlmək. dayanıb asılanmaq. qudurqanlıq<br />
edmək.<br />
ərqəmək arqamaq. sarmaq.<br />
ərqən ərgən. ərkən. {< ər: tez + ikən < ərmək}. 1. çağ keçmədən.<br />
tezrax. 2. ərgən. ərkəlmiĢ, yetiĢmiĢ, hələ evlənməmiĢ.<br />
subay2. 3. irkən. ir. irən. irin. tez. ağızda ərir kimi olan.<br />
ləzzətli. dadlı. 4. (ərkək diĢi üçün) subay. evlənməmiĢ.<br />
ərqənçi ərkənçi. çağda, vaxda həmiĢə irəli olan. yubanmayan.<br />
ərqənlik ərgənlik. 1. ərkəlmiĢ, yetiĢmiĢ, hələ evlənməmiĢ.<br />
subaylıq2. gənc yaĢda üzdə çıxan sivilcə. 2. (ərkək diĢi<br />
üçün). subaylıq. dul qadın subaya (bekara) ərə gedirkən,<br />
buna verdiyi para, baĢlıq.<br />
ərqəş arqac. toxumanın əninə atılan iplik. atqı. - dağ ərqəci:<br />
dağın yassı təpəsi.<br />
ərqəşləmək arqaclamaq. 1. arğac atmaq. atqılamaq. 3. sarmaq.<br />
ərqin ərgin (< ərmək}. yetmiĢ. olmuĢ. yanığ.<br />
ərqləmək çiğnəmək. bastalamaq.<br />
ərqöyül - ərköyül böyütmək: Ģımartmaq. əzdirmək. üz vurub<br />
azdırmaq. üz vermək. sırtıtmaq.- cocuğu şımartma.<br />
443 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ərqöyüllənmək ərköyüllənmək. Ģımarmaq. əzilmək. üz tapıb azmaq.<br />
üzlənmək. sırtılmaq.- şımarmış cocuğ.<br />
ərquri arquri. əğri. - arquri kiĢi. - arquridən gəlmək: əğri<br />
davranmaq, mamilə edmək.<br />
ərləmək ərə vermək. evləndirmək. - qız ərir isə, ərləmək gərək.<br />
ərlik ərk. sayqı. hörmət.<br />
ərmə əğmə. axma. sinəc. ısnac. sıkınc. sikənc (> Ģekəncfars).<br />
çin.<br />
ərməğan yarmağan. bərgüsar. töhvə. yeygü. bağıĢ. ehsan.<br />
ərmək irmək. 1. anlamaq. qanmaq. çıxmaq. çatmaq. - o yaĢa<br />
çatdım ki ərim. - ərmək yaĢa yox, baĢadır. - ərməklə oxumaq<br />
baĢqa yollardır, ərən var oxumaz, oxuyan var ərməmiĢ. 2.<br />
yetmək (yetiĢmək). olmaq (olqunlaĢmaq). - əriklər ərmiş. -<br />
bu il söğuqdan dolayı yemiĢlər gec ərdilər. - qız ərir isə,<br />
ərləmək gərək. 3. bütövləĢmək. yetginmək. - onda nə isə<br />
ərmir. - sənin nəyindi bu gün, elə bil nə isən ərmir: çatmır.<br />
ərmin ərgin. əmrən. əmə. imə. himə. kökə iyə olan kimsə.<br />
çatmıĢ. yetmiĢ. vurqun.<br />
ərmiş ərkək. irimiĢ. iri. yetgin. qocaman. böyük. yekə. ərik. irik.<br />
erkən, tez yetiĢən.<br />
444 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ərrə eĢĢək qaĢandırılmaq istəndiği zaman iki üç kərə bu söz<br />
söylənir.<br />
ərsay iti. çivri. sivri uclu.<br />
ərsə iris. (< ərdirmək). (> irsərəb). sovğa. gətirilmiĢ. çatdırılmıĢ.<br />
bağlanmıĢ.<br />
ərsəl ərtəl. (< ər). çox iri. bək böyük. dev. jean.<br />
ərsənğ sevincək. Ģad. uca. fərəhli. sivrilib, itilib duran. - ərsənğ<br />
gülüş: qıs-qıs. ucadan gülüĢ. - ərsənğli ərsənğlə: sevinə<br />
sevinə. fərəhli. fərəhlə.<br />
ərsin ülçər. ölçər. uzun qollu maĢa. ĢiĢ. odu qarıĢtırma aracı.<br />
gəlbəri.<br />
ərsu (< ər + su). ərilik suyu. arısu. arızu. məni. Ģəhvət.<br />
ərsulu arıslı. arızlı. Ģəhvətli.<br />
ərşin arşın (< ərmək: uzanmaq). 1. barmaqların ucundan<br />
omuza qədər uzanan boy ölçüsü. 2. basaqların,<br />
addımların arası. addım. - arşını böyük: yekə addımlı. -<br />
arşınların açmaq: açıq addımlarla, çapıq yerimək. ayax<br />
götürmək. 3. sayac. ölçü. hesab. 4. quruntu. xulya.<br />
ərşinləmək arşınlamaq. (< ərmək: uzanmaq). açıq addımlarla, çapıq<br />
yerimək.<br />
ərşinlik arşınlıq. bir arĢın boyu olan.<br />
445 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ərtəl ərsəl (< ər). çox iri. bək böyük. dev. jean.<br />
ərtiri ərdiri. irtiri. ərtiriĢ. irtiriĢ. təbliğ.<br />
ərtiriş irtiriĢ. ərtiri. ərdiri. irtiri. təbliğ.<br />
ərtirmək ərdirmək. çatdırmaq. nayil olmaq. - sənin qoĢuğuva<br />
ərdirəmədim: sənin vüsalına nayil olmadım.<br />
ərtiş irtiĢ. yetriĢ. bulduruĢ. isal.<br />
ərtürmək vaz keçmək. tönqülmək. səvritmək. bağıĢlamaq.<br />
qəbullanmaq. keçirmək.<br />
ərus (< ərmək). gəlin. yeni evlənmiĢ. evlənmək üzrə olan.<br />
ərusək gəlincik.<br />
ərvələmək xəmirin yapıĢmaması üçün tağara səpilən un.<br />
ərziş nəzr. sədəqə.<br />
əsaslandırmaq sağlatmaq. bağlatmaq.<br />
əsaslanmaq sağlanmaq. bağlanmaq.<br />
əsassız yalan. yalğan. yalağ. səthi. üzdən. üzən.<br />
əsən 1. sağ. sağlam. 2. qağnının bir parça dəngəli.<br />
əsənləşmək sağollaĢmaq. xudafizləĢmək.<br />
əsənlik 1. sağlıq. sağlamlıq. 2. iyiləĢmə. toxdama. Ģəfa.<br />
əsər iz. niĢan. qalıq. - yaranın əki. - əksiz cərrahlıq. - əkli yanaq:<br />
nərsədən qalmıĢ iz. - ək bəlli yama. - əki bəlirsiz. - yazıq<br />
olsun ki bir iz buraxamadı.<br />
446 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- əsərsiz: etgisiz. iĢsiz. iĢləməz. atıl. atqıl. atqın. yatıl. yatqıl.<br />
yatqın.<br />
- əsər edmək: etgiləmək. iĢləmək. keçmək. toxunmaq.-<br />
mənə onun sözü toxunmaz. - sizə eləbil çox toxundu bu.<br />
əsərlı hükümlü. hükmü geçən. nifuzlu. otoriter. sözü geçən.<br />
güclü. zorlu.<br />
əsgər - beli qurĢaqlı bəktüvanlı (zirehli) əsgər: qurcı.<br />
əsgi əsgi. qədim. ətiq. atıq. dirin (< dərin). atmıq.<br />
- əsgi kötük: əĢib eĢmiĢ: sınaqlı, təcrübəli kiĢi. dünya<br />
görmüĢ.<br />
- əsgi püsgi, yırtıq: parsal. - parsal paltar.<br />
- gəbə əsgisi: köyköhnə. kəkiz. kənğiz. kəniz. paçavra.<br />
əsgiçi pozmaçı. tə'mirçi. mərəmmətçi. qaluraçı. köhnəçi.<br />
simsar.<br />
əsgik haĢarı. aĢağı. alçaq. yaramaz.<br />
əsgilik atımlıq (uzaqlığı göstərir). ətiqlik. qədimlik. keçmiĢdən<br />
qalan. - bu Ģəhəin atımlığı. - atımlığı: qədimlığı. - bu<br />
küplərin dəğəri atımlığındadır.<br />
əsgimək bir yaxud neçə illik olmaq. yıllamaq. illəmək.<br />
əsgimək əsgimək. saqqalı bitmək: sürüncəmədə qalmaq.<br />
447 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əsgimiş qart. yaĢlı. qarı. qarıq. keçmiĢ. geçgin. qıtlaĢmıĢ.<br />
qorada. qurada (< quru). qurumuĢ. alızlamıĢ.<br />
zayıflamıĢ. yıpranmıĢ. iĢə dəğməz yaramaz. bitmiĢ. -<br />
qorada oyu (fikir). - qorada qılınc. - qorada araba.<br />
əsgitmək xor tutmaq. koratmaq. korlatmaq. yıpratmaq. ursalamaq.<br />
ölüĢgətmək. soldurmaq. pozmaq.<br />
əsi ağasi. ağabəy. böyük qardaĢ. (# ini: kiçik qardaĢ).<br />
əsigəməksiz qıyaq. qıyan. zalim. əsirgəməyən. qəddar. rəhimsiz.<br />
qıymazın. - bərk qıyaq kiĢi. - qıyaq gedmək: iti. - qıyaq<br />
davranmaq.<br />
əsigəməz əsirgəmən. əsirgəmiyən. darıxsız. darqamaz. tarqamaz.<br />
darıxmaz. bidiriğ.<br />
əsinkə əsinti. nəsim. yılıq. yelik. yelək. rüzqâr< üzgər.<br />
əsinti əsinkə. nəsim. yılıq. yelik. yelək. rüzqâr< üzgər.<br />
əsir alıq. bulun. tutulmuĢ. tutsaq. giriftar.<br />
əsirgəmək azırqanmaq. qıymamaq. diriğ edmək. qısdırmaq.<br />
qısmaq. qıymamaq. diriğ edmək. qısırqanmaq.<br />
darqınmaq. diriğ edmək. əsirgənmək. qısınqanmaq.<br />
qısqanmaq. qısqınmaq . sığqınmaq. cırcıranmaq.<br />
sırcıranmaq. darıqtınmaq. diriğ edmək. qıyamamaq.<br />
acıyıb fəda edəməmək. - parayı qıyamadı. - qarısı kəndini<br />
448 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qulluqçu qızlarından çox qısqanırı. - tanrı əsigəsin:<br />
nəuzibillah.<br />
əsirgəməmək qıymaq. doğramaq. qırmaq. rəhmisizlik edmək. qıymaq.<br />
acımıyaraq qoymaq, vermək, edmək. bağıĢlamaq. bəzl,<br />
fəda edmək. - parasın qıyamır. - parasına qıyıb bu kitabı<br />
almadı.<br />
- gözünü budaqdan əsir gəməmək: hər Ģeyə qarĢı<br />
qoĢmaq.<br />
əsirgəmən əsigəməz. əsirgəmiyən. darıxsız. darqamaz. tarqamaz.<br />
darıxmaz. bidiriğ.<br />
əsirgəməyən qıyaq. qıyan. zalim. qəddar. rəhimsiz. əsigəməksiz.<br />
qıymazın. - bərk qıyaq kiĢi. - qıyaq gedmək: iti. - qıyaq<br />
davranmaq.<br />
əsirgəməyən qıyıcı. qıyıcı. qıyan. zalim. qəddar.<br />
əsirgəməzlik qıyaqlıq. qıyanlıq. zalimlik. qəddarlıq. rəhimsizlik.<br />
qıymazınlıq.<br />
əsirgəmiyən əsigəməz. əsirgəmən. darıxsız. darqamaz. tarqamaz.<br />
darıxmaz. bidiriğ.<br />
əsirgənilmək qısqanılmaq. diriğ edinmək.<br />
449 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əsirgənmək əsirgəmək. qısınqanmaq. qısqanmaq: qısqınmaq .<br />
sığqınmaq. cırcıranmaq. sırcıranmaq. darıqtınmaq. diriğ<br />
edmək. - qarısı kəndini qulluqçu qızlarından çox qısqanırı.<br />
əsirgətmək əsirgəmək. asramaqcığa. asrağamaqcığa. 1. qorumq. - tanrı<br />
əsirgəsin: asrasın. 2. rəhm emək. acıyıb vurmamaq.<br />
diriğ edmək (< darığlamaq). 3. qıymamaq. qısmaq.<br />
muzayiqə edmək. - sözi əsirgədi: asradı: ağzın açıb<br />
danıĢmamaq. düĢünb daĢınıb danıĢmaq. - parasına<br />
əsigəməyən: asramayan: xərcləmək.<br />
əsirgəyən əsirtəyici. qoruyan.<br />
əsirgici lütflü. mərhəmətli. Ģəfqətli.<br />
əsirqətmək acındırmaq. rəhmə gətirmək.<br />
əsirtəyici əsirgəyən. qoruyan.<br />
əs his. duyğu. huĢ. ağıl. sağlıq. sağlamlıq. səhhət.<br />
əsqi əsgi. 1. qoca. adlı. məĢhur. - qoca əfəndi. - qoca paĢa. -<br />
qoca tarix. - əsgi qurt: kurnaz, aldanmaz kiĢi. 2. cocuğun,<br />
qadınların qıçları arasına qonulan cında. arabağ.<br />
pampers. 3. bayrı. bayat. tanrı.<br />
- əsgi duvar: örən.<br />
- əsgi nərsələr: örəncik. əntiqə.<br />
- baş əsgi: bir yerin iĢçilərinin ən qədimisi.<br />
450 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- əsgi yapuç: kör köhnə nərlər.<br />
- əsgi püsgi: yırtıq pırtıq.<br />
- əsgi qurd: qurnaz, çox bilən kiĢi.<br />
- əsgi üsgi (nərsələr): yamalı. qalura. köhnə.<br />
əsqicə əsgicə. az əsgi. əsgimsi. əsgiyə bənzər.<br />
əsqiçi əsgiçi. 1. əntiqəçi. 2. köhnəçi. 3. yamaçı.<br />
əsqimək - çox əsgimək: kavĢamaq. gəvĢəmək. qağĢamaq. (< qaq:<br />
sərt səs). xərab olmaq. əprimək. yıpramaq.<br />
əsqimək əsgimək. müzmin olmaq. - xəstəliyim əsgidi. - ösgürəyim<br />
əsgidi.<br />
əsqimsi əsgimsi. əsgicə. az əsgi. əsgiyə bənzər.<br />
əsqitmək əsqitmək. müzmin duruma qoymaq, gətirmək. - xəstəliyi<br />
buraxıb əsgitmək iyi deyil.<br />
əsqürük sərxoĢ. əsrük (< əsmək). kefli.<br />
əsmək 1. oynamaq. - baĢımda quruntulr əsdi. 2. nəsənin<br />
duyquya ansız, birdən gəlməsi. - ağlıma birnə əsmir.<br />
- əsib savurmaq: yellənib gurlamaq. 3. istəmək.<br />
arzulamaq. - ürəyin nə əsir. - əsməsə varmaz, əsməsə<br />
azmaz.<br />
əsmər yağız. yanğız. yanmıĢ. küymüĢ. qoyu.<br />
əsmir əkmir. tünd. boğuq.<br />
451 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əsnək 1. əğrilib doğrulan. uzanıb qıssalan. elastik. 2. əsnəmə.<br />
3. heyvanın ağız burun bağı. tumĢuq bağı. burun duruq.<br />
4. oynaq. mütəhərrik. 5. yaylı. keĢli. 6. oynaq. təpriĢ.<br />
mütəhərrik.<br />
əsnəmək 1. əğrilib doğrulmaq. uzanıb qıssalmaq. - damın kiriĢləri<br />
yel əsdikcə əsnədi. - döĢə taxdaları əsnirdi. 2. gərnəĢiib,<br />
gəvnəĢmək.<br />
əsr dövrə. geçim.- geçmiĢ geçimdə. - gələcək geçim. - nə gözəl<br />
geçimlər gördük.<br />
əsrəmək səprəmək. səpiləmək. sərfəmək. xərĢləmək. südrəmək.<br />
keflənmək.<br />
əsrik axmar. xumar. axar. süzük.<br />
əsriləmək bəzənmək. naxıĢlamaq. süsləmək.<br />
əsrücığa asrucığa. 1. aĢıru. artıq. 2. ən sona. ən sonunda.<br />
axirində. axiri.<br />
əsrük asruq. (< əsmək). sərxoĢ < sarquc. salquc. sarqur.<br />
salqur. əsqürük. kefli. - çox əsrük: kor çırağ: kor ıĢıq: kor<br />
qəndil: bərk kefli.<br />
- ağır əsrük, sərxoş: yükli.- çox yüklü idi.<br />
- keflini özünə gətirmək: aylatmaq.<br />
əssasız qablaq. kavlaq. boĢ. yalan. köksüz.<br />
452 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əş (aş < daş). dəh. dənğ. əqran. həmta. nəzir. musavi.<br />
əşəkcik yəhərcik.<br />
qoĢluğu, qoĢalığı, daĢlaĢmağı çoxalmağı göstərir (# aĢ. eĢ:<br />
eĢilməyi, açılmağı göstərir). musavi. busan. bərabər. - o<br />
sizə dəng olamaz. - qarı qoca dəng olmalıdır: ər arvad cür<br />
olmalıdır. - döl əşi: son. sonğ.<br />
əşək əkək. (əĢlənmiĢ, əklənmiĢ nərsə). yəhər.<br />
əşən əĢgin gedən. çapar.<br />
əşgi insaflı. - qonaq oldun. əĢgi (insaflı) ol. eĢĢək yox.<br />
əşgin (sağ əl ayağını, sol əl ayağını qoĢa qaldırıb, yügrərək gedən<br />
at, dəvə) - əşgini açıq at.<br />
əşginçi çapar. yürüĢə yaraqlı çıxarlı atçılar.<br />
əşginsiz yataqlı düzgün yeriməyən at, dəvə.<br />
əşik əşik. aşıq. qapı önünə, həĢtisinə, söykələrinə dayanmıĢ<br />
ağac, daĢ basamağı, səggisi.<br />
- saz əşigi, eĢigi: saz xərəyi. köprücük.<br />
əşinmək gürimək. gürümək.<br />
əşqinmək əĢginmək. əĢgin yerimək. qoĢmaq. qaçmaq.<br />
əşləmək 1. aĢlamaq. aĢılamaq. qoĢlamaq. 2. qoĢamq. cütləmək.<br />
əşləşmək yollaĢmaq. yoldaĢmaq. arxalaĢmaq. oxĢaĢmaq.<br />
bənzəzĢmək. müĢbeh, maadil olmaq.<br />
453 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əşmək 1. eĢmək. aĢmaq. açmaq. qazmaq. 2. əĢginmək. əĢgin<br />
yerimək. qoĢmaq. qaçmaq. 3. aĢmaq. gəzmək. sürmək.<br />
əşmiş - əşib eşmiş: əsgi kötük: sınaqlı, təcrübəli kiĢi. dünya<br />
görmüĢ.<br />
əşsiz taysız. misilsiz.<br />
ət - qaqac (bastırma: quru ət) yapılmaq: qurutulmaq.<br />
qatrılmaq.<br />
- ət qanat: yarasanın böyük çeĢiti.<br />
- ət yaran: qurlağan. dolama çeĢiti. domuz burnu.<br />
- ətin sınırların arıtlamaq: sınırlamaq. sınğırlamaq.<br />
- ətinə dolğun: tıqnaz. pısırıq.<br />
- qara ət: av əti. yabanı heyvanların əti.<br />
- ət şaftalı: yarma, bölmə olmayıb, əti dənəsinə bitiĢik olan<br />
Ģafatlı.<br />
- ət kəsimi: ət qırımı: pak bayramı.<br />
- ətinə tolqun: ĢiĢman olmayıb, ətə dolu, ətdən bərk nərsə,<br />
kimsə. tıqnaz. səmiz.<br />
- balıq əti: yağsız, kasıl (mahiçəli) ət.<br />
- balıq ətli: əti kaslı, mahiçəli olan kimi.<br />
- qaba ət: kaslı, sərt ət. baldır əti kimi.<br />
- qeyik əti: qızların yetginlik çağlarında uyğun, gözəl<br />
dolğunluqları. - geyik ətinə girmək.<br />
454 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- sağrıdan aşağı, qusqun yerinin əti, ki iyi sayılmaz:<br />
qusquni döĢük.<br />
- yumşaq, açıq, gəvik pişmiş ət yeməyi: pörtmə. qapusqa.<br />
qapatma. qapturma.<br />
- ət xal: tütə. ur. bez.<br />
ətacı kəkirə. qaçurqan. qaçıran. ısız. kötü. bədəxlaq. - kəkrə<br />
kolu: acı ətacı kiĢi.<br />
ətacılıq tərslik. sərtlik.<br />
ətək sarqın. salqın. damənfars. taman. (< təmən. təbən). dib.<br />
aĢağ. asraka. alt.<br />
- ətəklər tutuşmaq: çox talaĢlanmaq. ĢaĢıb nə yapacağın<br />
bilməmək.<br />
- ətək ətək: ətək dolusuyla. bol bol.<br />
- ətəkçi: mütəməlliq.<br />
- ətək öpmək: əl öpmək.<br />
- ətək beldə: anıq. hazir. amadə.<br />
- ətək sərpən: əyni toplu olmayan. açıq tökük. pasaqlı.<br />
- ətək silkəmək: əl üzmək. daha qarıĢmamaq. qırmaq. əl<br />
götürmək.<br />
- ətə düşmək: ətəyə sarılmaq: yalvarmaq.<br />
- ətəyinə yapışmaq: sığınmaq.<br />
455 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ətəkləmək 1. ətək öpmək törəni, mərasimi. 2. ətəklə yelləmək.<br />
yelləmək. 3. bol bol ətəyə doldurub götürmək.<br />
əti - böş böğür əti: əti: qabırğa əti.<br />
ətiq atıq. əsgi. dirin (< dərin). əsgi. aımıq. qədim.<br />
ətiqlik atımlıq (uzaqlığı göstərir). qədimlik. əsgilik. keçmiĢdən<br />
qalan. - bu Ģəhəin atımlığı. - atımlığı: qədimlığı. - bu<br />
küplərin dəğəri atımlığındadır.<br />
ətlənmək qanlanmaq. gursmaq. gürsəmək. kürsəmək. gurlanmaq.<br />
ĢiĢmək.<br />
ətli səmiz. səmin. yağlı. ĢiĢman. toplu. bəsli. dolu. arıq<br />
olmayan. - bu kərə onu toplu gördüm. - gürbüz, ətli cocuq:<br />
toxmaq kimi.<br />
ətmək (< ötmək: piĢirmək). əkmək. çörək. 1. qazaĢ. məiĢət. -<br />
əkməyini çıxarmaq. 2. görəv. iĢ. qulluq. xidmək. - məni<br />
əkməkdən edəcəksiniz.<br />
- su ətmək: süc çörək (süc: süci: Ģərab). "nan o Ģərab" .<br />
(müsəlmanlıqda " süc çörək" (süc: süci: Ģərab) "nan o<br />
şərab" yerinə "su ətmək" deyilir).<br />
- quş ətməyi: xətmi gül çeĢiti.<br />
- əkməyi dizində: keçəri qulluq, iĢ, qazaĢ.<br />
- yuvarlaq əkmək, ətmək: somi. somun. sumun.<br />
456 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- quru əkmək: yavan əkmək. qatıqsız çörək.<br />
- pənir əkmək: yavan yemək. az qazaĢ.<br />
- əkməyinə yağ sürmək: istəyindən artığına çatmaq.<br />
ətsiz arıq. quru. - quru kiĢi. - quru cocuq. - quru öksürük. - quru<br />
ətsiz arıq.<br />
əv bax > ev.<br />
yemiĢ. - quru soyuq. - quru hava.<br />
əvam - ayaq takımı: qara yaxa.<br />
əvciğiz avcıqız. evcığız. evcığaz. evlək. kiçik ev.<br />
əvədəmək ağılmaq. ağnamaq.<br />
əvirmək çevirmək.<br />
əvlək evlək. ivlək. 1. tarla. bölünmüĢ yer. 2. bölünmüĢ yerlərin<br />
ivi, xətti. kərpici. - əvlək paltar. - əvlək parça. - əkin<br />
əkilməmiĢ əvlək doğru gedməz. 3. dönəm. əni boyu qırx<br />
arĢınlıq yer. rüb'. 4. avlaq. arx. güh2. su yolu.<br />
əvrək övrək. evə, yapıya bağlı iĢ, süs.<br />
əvşüq 1. xəstəlik. arizə. 2. evin dirəği.<br />
əvzəmək koğlamaq. köpöyoğluluq edmək.<br />
əyəkü - onun əyəkü artdı: onu qabırqası genəlib: təmbəlləĢib.<br />
əyə əbə. hey. mirə. mürə. vərə. bərə. mərə. yansıma sözlər.<br />
- əyə demədimmi. - əyə qardaĢ.<br />
457 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əyiliş əyliĢ. otruĢ. yığın. cəlsə<br />
əyirmiq yarmıq. (< yarmaq). yarma.<br />
əyku əğku. zil'. pəhlu.<br />
əyləndirmək əqləndirmək: əkləndirmək. (< ək). 1. geri, qırağ<br />
buraxmaq. yubaltmaq. mə'təlləmək. tə'viq edmək. -<br />
boĢuna məni orda əyləndirdi. 2. avutmaq. sevindirmək.<br />
dadlatmaq. kef vermək. həzz vermək. - bu xəbər iyicə<br />
əyləndirdi bizi. - uĢağı əylədirmək.<br />
əylənilmək əqlənilmək. əklənilmək. çağlanmaq. çağ sürmək. vax<br />
keçirmək.<br />
əyləşib əyləĢmə. əyləĢim. oturub. oturum. oturma. cələsə.<br />
əyləşim əyləĢmə. əyləĢib. oturub. oturum. oturma. cələsə.<br />
əyləşmə əyləĢim. əyləĢib. oturub. oturum. oturma. cələsə.<br />
əyliş əyiliĢ. otruĢ. yığın. cəlsə<br />
əyp eyp. ip. 1. fikir. zehn. xatir. 2. güvən. e'tibar.<br />
əypləmək ipləmək. eypləmək. 1. xatırlatmaq. yada salmaq. 2.<br />
güvənmək. saymaq. önəmləmək. əhmiyət vermək.<br />
e'tibar edmək.<br />
əyrəti əğrəti. amanat.<br />
əzbərfars < bərdən. (< bar. var). bax > bər.<br />
458 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əzbərləmək bəlləmək. öğrənmək. yadlamamaq. zehnə tapĢırmaq.-<br />
dərsi bəllədizmi.<br />
əzdirmək 1. Ģımartmaq. üz vurub azdırmaq. üz vermək. sırtıtmaq.<br />
ərköyül böyütmək. - cocuğu şımartma. 2. yox etdirmək.<br />
basdırmq. ölüĢtürmək. öldürmək.<br />
əzəmətli - əzəmətli təkəbbürlü davranış: quruluĢ. köküĢ. tavlanıĢ.<br />
tovlanıĢ. götürüĢ. qılınıĢ.<br />
əzgi yasgi. nəğmə.<br />
əzgil - kiçik əzgil: dönqül.<br />
əzikdirmək ittirmək. yazıqlamaq. zaye' edmək. fovt edmək. tələf<br />
edmək.<br />
əzik əzilmiĢ. basıq. basılmıĢ. pozuq. yaysıq. yazıq. bükük.-<br />
əzik kişi: əzilən kiĢi: iĢində, duyqusunda, durumunda<br />
artığına irəliləmiĢ. mayılka. mağıl. ölçüsün aĢmıĢ kiĢi.<br />
qudurmuĢ.- çox mağıl adamdı. - mağıl ba, gör görməmiĢdin.<br />
əzikmək itmək. yazıq olmaq. zaye' olmaq. fovt olmaq. tələf<br />
olmaq.<br />
əzilən bulaĢıq. bulaĢan. lus. - əzilən kişi. əzik kiĢi. iĢində,<br />
duyqusunda, durumunda artığına irəliləmiĢ. mayılka. mağıl.<br />
ölçüsün aĢmıĢ kiĢi. qudurmuĢ.- çox mağıl adamdı. - mağıl<br />
ba, gör görməmiĢdin.<br />
459 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əzilib açılmış durum yasılıq. yassılıq. yasıqlıq. yassıqlıq.<br />
basıqlıq.- bir taxdananın yasılıqı.<br />
əzilmə - içkəm əzilməsi: qarın qıyıntısı, bayılması. - içimdə bir<br />
qıyıntı vardır.<br />
əzilmək qıyınmaq. bayılmaq. keçinmək. gedmək. pamal olmaq.<br />
basılmaq. urulmaq. vurulmaq.bərəlnmək. zədələnmək.<br />
tozalmaq. döğülmək. basılmaq. məğlub olmaq.<br />
Ģımarmaq. üz tapıb azmaq. üzlənmək. sırtılmaq.<br />
ərköyüllənmək. əriklənmək. əzginmək. olmasından tez<br />
yetiĢmək. Ģitlənmək. yersiz daxılmaq. - şımarmış cocuğ.<br />
- urulmuş yemiĢlər. - ürəyim qıyındı.<br />
əzilmiş əzik. basıq. basılmıĢ. pozuq. - basılıb əzilmiş kimi: yası.<br />
yassı. açıq. basıq. müstəvi.<br />
əzinti ürək gedməsi kimi duyulan bayqınlıq.<br />
əziz eĢq. səvük. sevik. sevgili. məhbub. aĢıq. yaĢıq. ıĢıq.<br />
sevinc. uğurlu. saygıdəğər. onuq.<br />
əzizləmək göz üsdə tutmaq. əl üsdə tutmaq: çox saymaq.<br />
qutqamaq. qutsamaq. təbrik edmək. mübarək edmək.<br />
əzizlik qutqalıq. qutsaqlıq. müqəddəslik. mübarəklik.<br />
əzqinmək əriklənmək. əzilmək. olmasından tez yetiĢmək.<br />
Ģitlənmək. yersiz daxılmaq.<br />
460 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
əzmə tə'ziz. danlaq. qalay. yerik. tobix. sərzəniĢ. məzzəmət. -<br />
qalay atmaq, basmaq: paylamaq.<br />
əzmək öldürmək. ölüĢtürmək. yumĢatmaq. sərtliyin, qatlığın<br />
aparıb yumĢatmaq. süründürmək. rəzil edmək. sıymaq.<br />
qırmaq. kəsmək. pozmaq. basıb yox edmək. tə'ziz<br />
edmək. qalaylamaq. danlamaq. paylamaq. yermək.<br />
tobixləmək. təpikləmək. sərzəniĢ edmək. məzzəmət<br />
edmək.<br />
- bu iĢlərin səni süründürəcək.<br />
- soğanı, göyü öldürmək: balaca qızdırıb qızartıb pöĢləmək.<br />
- vurub əzib yumşatıb, yıpratmaq: vursalamaq.<br />
ursalamaq.- bu kağazın qıraqları ursalanmış.<br />
- əzib qarışdırma: yoğurma. xəmir tutma.<br />
fala < ufala. bala çıxartmaq üçün kük yatan toyuğun altına<br />
qoyulan yumurta.<br />
fanya iri gözlü balığ ağı(toru). (ufaq gözlüsünə "tor ağ" deyilir.).<br />
fart furt qılmaq "sart surt" "zart zurt" kimi səs çıxarmaq.<br />
faytunçu arabaçı. daĢqaçı. qoĢaç. qoçaç. (< qoşmaq).<br />
fes (börk çeĢti) < qəfəs börk: üzəri qəfəs kimi səkrək, aralı,<br />
gəvĢək toxunmuĢ börk.<br />
fəğfur < bağpur: baypur. bəypur.<br />
461 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
fənər - gəlin fənəri: əlkəkənc deyilən bitgi.<br />
fərax paraq. darıxmaz. dar olmayan. açıq.<br />
fəravan barvan. baravan. gür. kür. gur. zor. bol. məbzul. - gür su.<br />
fərsiz soluq. - bulanıq bəniz(surat).<br />
fıqı - sıqı fıqı: sıqı sıqı: bərk sıx, bitiĢik. arasız. möhlət<br />
vermədən. davamlı dolaĢıq. - sıqı fıqı qonuĢur. - sıqı sıqı<br />
döğmək.<br />
fılıq fırıq. < met > qınıf. qılıf. dağarcıq. nərsənin, heyvanın<br />
qının, dərisin çəkib, bütün soymaq. böylə soyulmuĢ<br />
heyvan dərisi, tulum, tuluq yasılmağa (yapılmağa) yarar.<br />
- fılıx badam: qarqa dələn: çox yumĢaq qabıqlı badam çeĢiti.<br />
fındıq - fındıq, fıstıq kimi ağacların dənəsini içinə alan topcık:<br />
qozaq.<br />
fındıq bu söz hər nəyin kiçiyini göstərir.<br />
- fındıq sıçanı: sıçanın ən kiçiyi.<br />
fır - fır dolayı: ötə bəri. çəp çevrə. - ormanı fır dolayı dolandıq.<br />
fırıq fılıq. < met > qınıf. qılıf. dağarcıq. nərsənin, heyvanın<br />
fırıldaq batakçı. aldadan.<br />
qının, dərisin çəkib, bütün soymaq. böylə soyulmuĢ<br />
heyvan dərisi, tulum, tuluq yasılmağa (yapılmağa) yarar.<br />
- dərisin fırıq çıxarmaq: tulum çıxarmaq.<br />
462 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
fırıldaq pırlanqıc. topaç. cocuqların qıbacla (iplə) döndürdükləri,<br />
təxdədən olub, soba (məxrut) biçimində, ucunda sivri<br />
bir çivisi olan oyuncaq:<br />
fırıldaqçı kələkçi. bağıcı. baxıçı. göz bağcı. qataquli.<br />
fırlaq uğraq. çıxar. - yoluz uğraq olsun.<br />
fırlamaq gurlamaq. gedmək. atılmaq. ölmək. - oda gurladı. - top<br />
yoluna gurlamaq: havayı yerə gedmək.<br />
fırlamaq qalqımaq. sıçramq. xoplamaq. Ģaxa qalxmaq. - at qalxdı.<br />
- balıq qalxdı.<br />
fırlamaq uğramaq. çıxmaq. - gözlərim dıĢarı uğradı.<br />
fırlanar dönər. çönər.<br />
fırlanmaq - aşağı fırlanmaq: yuvarlanmaq.- qablama qazan tınğır<br />
mınğır, yuvarlandı, aĢağı gurladı.<br />
fırlatmaq qalqıtmaq. sıçratmq. xoplatmaq. Ģaxa qaldırmaq.<br />
təpdirmək. yerindən oynadub atmaq.- topun səsi<br />
taxcadaki qabları təpdirdi.<br />
- atın səkrətib qalxıtdı.<br />
- fırlatıb atmaq: huvlamaq. pərtavlamaq.<br />
- yuxarı fırlatmaq: sıçratmaq. zıplatmaq.<br />
fırlayan sıçrayıcı. sıçrayan. oynayıb hoplayan. - sıçrayıcı<br />
heyvanlar.<br />
463 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
fırtına bora. boran. gurultulu yel. çovğun. yələn. yelən. qatı yel.<br />
qasıntı. qasa. savurqac. - martın sonunda olan boran,<br />
fırtına: qırlanqıc fırtınası.<br />
- qoç qatımı fırtınası: bu çağda oluĢan tufan.<br />
fısıldamaq - ilanın ıslıq çalması, fısıldaması: qızğırmaq.<br />
fıstıq - fındıq, fıstıq kimi ağacların dənəsini içinə alan topcık:<br />
qozaq.<br />
fişar sıqıĢ. sıxıĢ. sığıĢ. soxuĢ. təzyiq. beziq. biziq. bıqıq.<br />
fişənglik qarğılıq.<br />
bıxıq. təzyiq. sıxlıq.<br />
fışqa ıĢqırıq. qıĢqıraq. fıĢqıraq. ıslıq. sıqlıq. ıslıq. səsi dil<br />
dodaq ilə sıxaraq çalınan iti, incə dar səs. - ıslıq, fışqa<br />
çalmaq: sıqlamaq.<br />
fışqalamaq ıĢqırmaq. qıĢqırmaq. ıslıqmaq. ıslıq çalmaq.<br />
fışqar suyu sıx sıx pəpələyən qırant.<br />
fışqı sərgin. kübrə.<br />
fışqıraq ıĢqırıq. qıĢqıraq. fıĢqa. ıslıq.<br />
fışqırıq ıĢqırıq. topraq fıĢqa.<br />
fışqırmaq qoğalanmaq. qoğuĢmaq. qaynaĢmaq.<br />
fışlanmış faĢlanmaq. açılmaq. - gizlisi fıĢlanmıĢ, faĢ olmuĢ. baqlası<br />
çözülmüĢ: içi açılmıĢ.<br />
464 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
fitil - sap sap, fitil fitil etmək. əğirmək. bükmək. - pambığı büküb<br />
ip yapmaq.<br />
fıtına - yaz fıtınası: durna keçidi.<br />
foslanmaq boslanmaq. boylanmaq.<br />
ha ! aha !. ahan !. doğru !. gərçək !.<br />
haq həqq. çat. yat. yad. yet. - sizin mənə gücənməyə həqqiz<br />
yoxdur. - yada daşı: haq daĢı.<br />
haqsız çatsız. yetsiz. yatsız. yadsız.- öz yurdumda çatsız qaldım.<br />
hal tutam. tür. cür. durum.- xəstəlik tutamı: naxoĢluq halı. -<br />
halqa qulp<br />
halqalı qulplı.<br />
tutamı yaman. - tutamı əldə tutmaq gərək. - tutamı pozuq. -<br />
iyi tutamlı kiĢi: halı yaxcı. - tutamı qolay: dinc hallı. rahat.<br />
halva halva çeĢiti: - qurqut: qorqut.halva ki yağ ilə undan yapılır,<br />
sucuqsuz (Ģəkərsiz) olub, diĢsiz yaĢlılara, cocuqlara yedirilir:-<br />
qorqutdan yanan, yoğurdu püflər.<br />
- qamış halvası: bal ağdasından yapılan çeĢiti.<br />
- qar halvası: qarla doĢab yeməyi.<br />
hamam qaplıca. örtülü qaynarca. basılı ılıca.(üstü açıq hamama<br />
ılıca. qaynarca deyilir).<br />
465 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
hamam sıcaq. - yarın sıcağa getmiĢdim.<br />
- hamamın bərk sıcaq olmayan yeri: soğuqluq. -<br />
soyuqluqda yuvundum.<br />
hamar sıvat. bərabər. əĢ hündürlükdə olan.<br />
hambar qambar. yambar. yanbar. ambar > ənbar.<br />
hamı qamu. bütün. dükəli. tükəli. - qamu aləm.<br />
hammısı - evliklə.anası ilə danası ilə.<br />
hamut qamut. quĢun boyun həlqəsi.<br />
handa qanda. hanı. qanı.<br />
hanı qanı. handa. qanda.<br />
hanqqı hansı. kay. kaysı. kandak. nəndəy.<br />
hansı kay. kaysı. kandak. hanqqı. nəndəy.<br />
hapursapur aburçubur. 1. qıvırzıvır. 2. saçmasapan. abuqsapuq.<br />
həzəyan.<br />
har bağsız. bədsiz. utanmaz.<br />
harın < armaq. 1. arqın. yorqun. zəif. 2. zəbun. 3. xuysuz.<br />
harınlamaq < armaq. yorulmaq. xuysuzluq edmək. doğru yoldan<br />
çaĢmaq.<br />
harlaşmaq qudurmaq. azmaq.-azmış köpək.<br />
haşarı aĢağı. alçaq. əsgik. yaramaz.<br />
haşarılıq sərtlik. əsgik. yaramaz.<br />
466 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
hava - badi hava: müft. yuf. məccan.- yufa gedmək. - yufa almaq.<br />
- yufdan qazanmaq. - yufuna vermək.<br />
hava 1. asıntı. tə'liq. tə'liq. tə'xir. - iĢ asıntıda qaldı:sonraya<br />
hava axım.<br />
qoyundu. - oyun, təpsi, rəqs havası: quĢma. qoĢma. qoĢuq.<br />
quĢ kimi atılıb düĢmə. 2. qalağ. - gəlin qalağ: gəlin havası:<br />
bərk durğun, rakit hava.<br />
- soyuq hava: soyuqlar. - soyuqlar gəldi.<br />
- oyun havası: qoĢu.<br />
- don havasıdır: havalar don gedir hava dona çəkir.<br />
havadar havalı. yeliz ( yel - iz)<br />
havalanmaq taslamaq. ĢiĢinmək. yekəxanalanmaq. bulutlarda<br />
gəzmək.- igitlik taslıyan.<br />
havalanmaq uçuĢmaq. yönəlmək. - quĢlar göydə yönəlirlər.<br />
havalı havadar. yeliz ( yel - iz) yeləc. yələc. yel alan.<br />
havayı 1. aylaq. avanaq. boĢ gəzən. iĢsiz. avara. 2. kövəz.<br />
kofas. boĢ. sapaq. - havayi danışmaq: əbəs<br />
söyləmək.yabana söyləmək.<br />
- boşuna, havayı gedmək: top yoluna gedmək. topa<br />
gedmək. hədər olmaq.<br />
467 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
havəngfars həvəng. avəngfars < avanaq. avlanmıĢ. tutulmuĢ. asılı.<br />
asıq. asıqı.<br />
havruz kavruz. qarurə. otraq. oda içində oturulan qab.<br />
havut qavut. dəvəyə vurulan kiçik palan.<br />
hay xorra. hurra.- köpəyin qızları xorra çəkirdilər. - hay küylü:<br />
qalaylı. süslü bəzəkli.<br />
hayda hayta. haydut. xaylaz. haylaz. ası. yağı.<br />
haydalamaq hay küy ilə cumdurmaq. sürüb axına keçirtmək.<br />
yağmalatmaq.<br />
haydamaq hay küy ilə cummaq. sürüb axın edmək. yağmalamaq.<br />
haydut (< haydamaq). dağ oğrusu. yırtıcı oğru. cəbbar. ağın.<br />
axın. zorba.<br />
hayküy hayqırı. urı. qığı qaĢ. qıqı. qürültü. çığlıq. yayqara.<br />
vaveyla. gürültü. urı. qığıkaĢ. hayqırı. qıqı.<br />
hayqırı gürültü. urı. qığıkaĢ. hay küy. qıqı. urı. qığı qaĢ. qıqı.hay<br />
küy. qürültü.<br />
hayqırmaq bağırmaq. böğürmək. öqrəmək. büqrəmək.<br />
haylaz xaylaz. hayta. hayda. haydut. ası. yağı.<br />
haylazlıq iĢsizlik. hırsızlıq. təmbəllik.<br />
haymana baĢı boĢ heyvanları haylayub salı verildikləri yer,<br />
çayırlıq. - haymana camışı: gəvĢək, təmbəl kiĢi.<br />
468 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
hayta hayda. haydut. xaylaz. haylaz. ası. yağı.<br />
hazırlamaq qurmaq. yerləĢtirmək. tərtibləmək.- ordu qurmaq. - qazan<br />
qurmaq. - yığva qurmaq. - duzaq qurmaq.<br />
heç - heç dəgilsə: barı. barılıq. barılkim. heç olmazsa. - heç<br />
olmazsa: barı.<br />
heç olmayıĢ. yoxluq. fuqdan. - yoxdan nə çıxar.<br />
henqaməfars < həngəmə. həngirti. Ģamata. guruldu. qovğa.<br />
herək hərək. hərəkə. herəkə. ağac, kötük dallarının dikə<br />
qalması üçün yerə dikilən dayaq çubuq. - hərək tikmək:<br />
hərəkə almaq. hərəkə bağlamaq.<br />
herəkə hərək. herək. hərəkə. ağac, kötük dallarının dikə<br />
qalması üçün yerə dikilən dayaq çubuq. - hərək tikmək:<br />
hərəkə almaq. hərəkə bağlamaq.<br />
heryrətdə qalmaq ĢaĢqınlamaq. ĢaĢırmaq. çaĢmaq.<br />
yanılmaq.<br />
heybə buxca. yenqə. yetqək. yenqək.<br />
heybət aĢa.<br />
heybətli üləĢür. ülgən. ülkən. iri. böyük. tanqa.<br />
heykəl bük. burqat.<br />
hey əbə. mirə. mürə. vərə. bərə. mərə. əyə. yansıma sözlər.<br />
- hey demədimmi. - hey qardaĢ.<br />
469 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
heyva bax > ayva.<br />
heyva tuç. tuĢ. beyik alma.<br />
heyvan - ərkək heyvanlara verilən ad: baytar<br />
heyvan - heyvan ağzına yem vermək: tuĢurmaq.<br />
- heyvan ayağının topuğu: topaq.<br />
- pis qoxuyan bir heyvan: qoqarca.<br />
- heyvan dırnağı: dırnaq. tuynaq.<br />
- heyvanın dırnağı aşınmağla ( yeyilməklə), ətin<br />
daşmasından topallamaq: taĢırmaq. daĢırmaq.<br />
- quş, pişiklər üçün su qoyulan qab. sulaq: sulaq.<br />
- heyvan burun dəliyi: qalaq.<br />
- yeyəcəklərin quylayan bir para heyvanlar: gömici. - quş,<br />
it gömücü heyvandırlar.<br />
həb - həbbəni qubbalamaq: ləpəni dəvələmək.<br />
həcəmət - həcəmət ayqıtı: tüngü. tanqu. kərəniz. buynuzdan olub,<br />
həqqüzzəhmət ayaq təri.<br />
kürəyi çırtıb qan alma aracı.<br />
hələ hənuz. daha. - indi sordum, hənuz gəlməmiĢdi.<br />
həlqə 1. bağ. təsmə. kəskük. 2. toqaq. tuqaq. toqqa. büklüm.<br />
tuq. - büklüm büklüm qıvrımılmıĢ ilan.<br />
470 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
həm əm.<br />
- kiçik həlqə: qıncurqa. qancuğa. quĢların boğazına asılan<br />
tuğ. çığıldan.<br />
həmən 1. çabucaq. - həmən durdi ayağa. 2. az qabaq. - siz<br />
gələdən həmən yatmıĢdım. 3. bir düzüyə. arasız. elə o<br />
çağ. - həmən söylər. 4. kimi. sanki. bəlkə. - həmən qaldı:<br />
çox az qaldı. sanki qalmadı. - həmən yoxdur: yox kimidir.<br />
sanki yoxdu. elə bil yoxdu. 5. az qaldı. - həmən<br />
düĢmüĢdüm. 6. yalnız. ancaq. tək. - həmən birbelə param<br />
qalmıĢ. - həmən üç odalı evmiz vardır. 7. yeni. ancaq.<br />
hənuz.- hənuz bitmiĢ yapı. - mən hənuz yetiĢmiĢdim ora, o<br />
gəldi.<br />
- həmən: top kimi. quĢqusuz.<br />
həmxuy xuydaĢ. sınar. bab.<br />
həmicik kəddən Ģəhərə yeni gəlmiĢ, bir nə qanmaz kiĢi. - budaki<br />
lap həmcik kiĢiymiĢ.<br />
həmişə təvgənə. hər vax. hər zaman.<br />
həmişə yatab. durmadan. dayima.<br />
həmodaq otaĢıq. odaĢıq.<br />
həmyan kəmyan. yanda götürülə biləcək çanta. kisə. torba.<br />
həngəmə > henqaməfars. həngirti. Ģamata. guruldu. qovğa.<br />
471 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
həngirti henqaməfars. < həngəmə. Ģamata. guruldu. qovğa.<br />
hənuz hələ. daha. - indi sordum, hənuz gəlməmiĢdi. 1. yeni.<br />
ancaq. həmən. - hənuz bitmiĢ yapı. - mən hənuz<br />
yetiĢmiĢdim ora, o gəldi.<br />
həp bütün. bütünlük. yapa. yaba. çap. xap. tam. lap. köb11.<br />
tüm. tam. bütün. cümlətən. tüqəli. dükəli. bütün. yəməka.<br />
yinə. yenə. bütün. tamamiylə. dahi. həpsi. bütün. top.<br />
bütün. top. - topu gəldilər. topunu gördük. - gözəllərin<br />
topuna qurban. - topun sən götürdün, bəs bizə nə qaldı.<br />
- topu gəldilər. topunu gördük. - gözəllərin topuna qurban. -<br />
topun sən götürdün, bəs bizə nə qaldı.<br />
- həp birlikdə. takımca. takımınca. heyəti ilə. kamilən. həpisi.<br />
təmamən. olduğu kimi. məcmuən.<br />
hər - hər kim: dəqmə. hər gələ. rasgələ. raslanan. təsadüfi. -<br />
dəqmə kiĢinin iĢi değil. - dəğmə gələnə söz demə. - dəğmə<br />
ağız üzrə yazılmaz.<br />
- hər vax: ikidə bir: ikidə birdə: bərk sıx.<br />
- hərcür: çula. ayrı baĢqa. dinqə ayratın. hər rəng.<br />
- hərdən: ara sıra: arada sırada: aralıq aralıq. bə'zən.<br />
hərək herək. hərəkə. herəkə. ağac, kötük dallarının dikə<br />
qalması üçün yerə dikilən dayaq çubuq. - hərək tikmək:<br />
hərəkə almaq. hərəkə bağlamaq.<br />
472 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
hərgələ olur olmaz. ras gələ. hər adam. - olur olmaz kiĢinin iĢi<br />
dəyir.<br />
hərrac yarlıq. carlıq. carlıyaraq satılan mal.<br />
hərvələ qoĢu. qaçu. qaçıĢ. qoĢıĢ. ivmə. yüryüĢ. tələsik. qoğala<br />
qaç.<br />
həsəq12 bölmə.<br />
həşəri aĢqar. itik. ütük. uçarı. iti. çapqın. yaramaz. rahat<br />
durmaz. qırıq. azqın. qudraq. coĢqun. taĢqın. daĢqın.<br />
azqın. - daşqın kiĢi. - uçarı çapqınlardandır. - həşərilik<br />
edmək(heyvan): gürimək.<br />
həştərxan boğlıman. boğlıqan. (> buqələmunfars). hunduĢqa,<br />
deyilən, boyalı quĢ.<br />
həşti açtı. açıt. sökə. oyuq.<br />
həvəh həvəng < kovang. diblik.<br />
həvəng 1. ( həvəh < kovang). diblik. soqu. soxqu. soxu. soxqu.<br />
dibək. 2. (avəngfars. havəngfars < avanaq avlanmıĢ.<br />
tutulmuĢ. asılı. asıq. asıqı.)<br />
həvəng çuğun (< kovun). kovaz. kovazan. cuvazan. dibək.<br />
həyata gəlmək dirilmək. canlanmaq.<br />
həzl kəsinti. alay. ələ salma. məsxərəlığ. istehza.<br />
həzyan 1. saçma. yava. 2. sayıqlama.<br />
473 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
hicalamaq üzükləmək.<br />
hicrə hücrə. dilab. dolab. qapalı qapılı çarĢıda olan tükan. -<br />
hıçqırıq iq. hıq. qıĢqırıq.<br />
qızıl bazarında (bəcistanda) bir dolabı var.<br />
hıçqırma ıçqırma. boğaz tıxanaca kimi, dərindən iç çəkərək<br />
ağlamaq.<br />
higgə öksə. köğüs döğmə. qızma.<br />
higgildəmək ıqınmaq. nıqqıldamaq. sıxılıb kəhildəmək.<br />
hikkildəmək ıqlamaq.<br />
hıq iq. hıçqırıq. qıĢqırıq.<br />
hilə aldaq. kələk. qazıq. dubbara. - qazıqlamaq: kələk gəlmək.<br />
- qazığa düĢmək.<br />
hiləçi qazıqçı. kələkçi. aldaq. dubbaraçı.<br />
him im. uyuqcığa. yolu bəllətmək üçün, yol qırağında tikilən<br />
daĢlar. - qutluluq, səadət himi, rəmzi, haçarı: qurqut.<br />
qorqut.<br />
himə əmrən. əmə. imə. kökə iyə olan kimsə. ərmin. ərgin.<br />
çatmıĢ. yetmiĢ. vurqun.<br />
himlik əmlik: birlik.<br />
474 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
hincqınmaq önqrədəmək. öqürdəmək. öqqürdəmək. öqür öqür<br />
ağlamaq. hünkür hükür köksün çəkmək. hünkürdəmək.<br />
hincqınmaq.<br />
hınç kin. kək. öc.<br />
hind - hind toyuğu: hunduĢqa.<br />
hində (deyinmə sözü)dıppıltı. güggü.<br />
hin - hin oğlu: it oğlu. köpəkoğlu. kopoyoğlu2.<br />
hirs qızğınlıq. darqınlıq. gücnük. qəzəb.<br />
hırsız soyucu. oğru. hərami.<br />
hırsızlıq haylazlıq. iĢsizlik. təmbəllik.<br />
hırslanmaq gücənmək. darılnaq. tarılmaq. qızaqmaq. - sizin mənə<br />
gücənməyə çatız yoxdur.<br />
hirsləndirmək qızdırmaq. tarqıtmaq. darğıtmaq. tarlatmaq. darlatmaq.<br />
hirsləndirmək sanğlatmaq. təngitmək. təngə gəitmək. çəktirmək.<br />
dəlirlətmək. acıqdırmaq.<br />
hirslənmə darğınma. qızğınlığ. gücənmə.- indi çox qızğındı.<br />
hirsli taqın. darğın. acıqlı. - darğın gördümdən heç bir nə<br />
söyləmədim.<br />
his hiz is: iz. 1. dumanın, tütənin toxunmasından qalan iz,<br />
əsər. 2. əs. duyğu.<br />
- ocağa qonmuş qalın his: qurum. - ocaq qurumu. - evi<br />
475 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qurum basmıĢ. - qurum boya.<br />
- hisdən qarartmaq: islənmək. hislənmək. hislə qoxunmaq.<br />
- hisə tutub qarartmaq: isləmək. hisləmək. hisləndirmək. his<br />
qoxutmaq.<br />
- is qarası: qurum boyası.<br />
- his qoxutmaq: isləmək. hisləmək. hisləndirmək. hisə tutub<br />
qarartmaq.<br />
- hislə qoxunmaq: islənmək. hislənmək. hisdən qarartmaq.<br />
hisləndirmək isləmək. hisləmək. hisə tutub qarartmaq. his qoxutmaq.<br />
hislənmək islənmək. hisdən qarartmaq. hislə qoxunmaq.<br />
hiss (< ıs). duyu. sezim. - hiss edmək: (< ıs). sezmək. qanmaq.<br />
anlamaq.<br />
- hiss !: sis!. Ģüq !. sük !. cük !. sus !. susturma. sikut ilgəci. -<br />
şük dur: çük dur.<br />
- hiss etdirmək: sızdırmaq. sezdirmək. dolaysiylə anlatmaq.<br />
bəlləndimək.<br />
hissələmək (< ıs). qatımlamaq. təkrarlamaq.<br />
hiz his. is: iz. dumanın, tütənin toxunmasından qalan iz,<br />
əsər.<br />
hız tav. devinim. çeviklik. qoĢu. çalıĢ. qılqı. edim. iĢlək.<br />
yarıĢ.<br />
476 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
hızlı çox güclü. güclü. hisli. tab. tablı. tabqac. tavqac. təpən.<br />
çabuq. çabıq. iti. davranan. ütqür. ötgür. yeğin. yeləqən.<br />
yələgən. yələk. yelək. yel kimi. sürət. sürətli. səri.<br />
hobab (< hubab < kopab.). çopan. qopan. köp. kəf. su üzərində<br />
oluĢan havalı ĢiĢlər.<br />
hoqqabaz - hoqqabaz yuvarlağı: tombala.<br />
hop hop op op. eĢəğin ayağı qaydığında, söylənən söz·.<br />
hopa kova. müqəər (# qopa. qoba: mühəddəb).<br />
hoplamaq atlamaq. sıçramaq. oynamaq. - cocuğ çox hoplayır. -<br />
götün nə hoplanır.<br />
hoplatmaq sıçratmaq. oynatmaq. atlatmaq. - cocuğu çox hoplatma. -<br />
götün nə hoplatır belə.<br />
hoplayan - oynayıb hoplayan: sıçrayıcı. sıçrayan. fırlayan. - sıçrayıcı<br />
heyvanlar.<br />
hopmaq opmaq. höpürdətərək içmək. - içə hopan: cana sinən.<br />
cana sinər. sınğcə. sinğcə.<br />
hopruşmaq opruĢmaq. içiĢmək.<br />
horlanmaq (insanlar için). qərtilmək. qənilmək<br />
hoval qondara baĢmağının yuxarısıni geniĢlətmək üçün<br />
qoyulan taquz.<br />
hovlu - hamam hovlusu. siləcək.<br />
477 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
hovuz göl. talyan. dalyan. dənizdə, boğazda ayrılmıĢ qorunmuĢ<br />
qapalı yer. bu qoruqda dəniz canlılar becərlir. - dalyan<br />
yengəci, balığı.<br />
hoy oy. yuha. birinə qarĢı bağırmaq. - yuhaya tutmaq.<br />
hönqürdəmək hünkürdəmək. öngürdəmək.<br />
höpürdətmək höpürdətərək içmək. opmaq. hopmaq.<br />
hörgüt örgüt. təĢgilat.<br />
hörqü hörgü. örük. hörük. tor. örgü. ağ.<br />
hörlə burcaq çeĢidindən olan bitgilərə verlən ad.<br />
hörük örtük. 1. əkrim. iqrikcığa duvar. əqrim. əkrim. iqrikcığa baru.<br />
2. minarə. 3. örük. hörgü. tor. örgü. ağ. qın. don. geyim.<br />
qabıq.<br />
- hörük kimi yapılmış nərsə: tor. - tor quĢaq. - tor börk. -<br />
tor taqya: tor baĢlıq. - tor ağ: ufaq gözlü balığ ağı (toru). (iri<br />
gözlüsünə " fanya" deyilir. - tor kisə: iki baĢı qapalı, ortası<br />
yarıq, hörmə kisə.<br />
hörülmüş örqü. - sınır örgüsü: əsəb əlyafı.<br />
hörüm > hərim. orum. örum. urum. təsdə. dəsdə. boyunka.<br />
tutamaq. sap. kəsim. - bir örüm ot: bi örum ot. bir oraqta<br />
biçilən ot<br />
478 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
hörümcək - böcək, hörümcəklərin tikanlı soxmaları: kəvələmə.<br />
gəgəc. gəgə. gəgələmə. - bir çeĢit ağılı hörümcək: qunda.<br />
hubab (> hobab). kopab. çopan. qopan. köp. kəf. su üzərində<br />
oluĢan havalı ĢiĢlər.<br />
huqubarıka ət palçıği. buta, lülə, güh yapılan çamur.<br />
hunduşqa boğlıman. boğlıqan. (> buqələmunfars). həĢtərxan<br />
deyilən, boyalı quĢ.<br />
hunduşqa hind toyuğu.<br />
hura ura. səs verib qalxıĢma.<br />
hurra xorra. hay. - köpəyin qızları xorra çəkirdilər.<br />
huş ada. adaq. (< edmək).<br />
huş əs. ağıl. - huş qoymaq: uslatmaq. ağıl qoymaq. öğrətmək.<br />
bilik, aqahlıq öğrətmək. tərbiyətləndirmək.<br />
- huşdan aparmaq: uyutmaq. kehətmək. bihuĢ edmək. -<br />
uyatsızın cərrahlıq etdilər.<br />
huşqar huşyar. yekkə. çəpər. olqun. piĢmiĢ. görmüĢ. keçitmiĢ.<br />
bacarmıĢ. salqun. varqun. çaqqun. mücərrəb.<br />
huşlanmaq övkələnmək. yoğlanmaq. öğlənmək. ağıllanmaq.<br />
öncədən anlamayıb sonradan anlamaq. böyümək.<br />
gəliĢmək. - uĢağın öqlənməsi çox çəkər. - öqlənməmiş<br />
evlənən ev yıxar, öqlənibsə evlənir, ev yığar.<br />
479 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
huşlanmaq uslanmaq. ağıllanmaq. öğrəĢinmək. tərbiyətlənmək.<br />
huşlu açıqqöz. çalağ. itik.<br />
huşsuz uyuq.<br />
huşyar huşqar. yekkə. çəpər. olqun. piĢmiĢ. görmüĢ. keçitmiĢ.<br />
bacarmıĢ. salqun. varqun. çaqqun. mücərrəb.<br />
huşyar qurnaz. aldanmaz. oyanıq.<br />
huv av quĢ ilə olunan av. - huv başi: quĢçi baĢı.<br />
huvlamaq fırlatıb atmaq. pərtavlamaq.<br />
hücrə hicrə. dilab. dolab. qapalı qapılı çarĢıda olan tükan. -<br />
qızıl bazarında (bəcistanda) bir dolabı var.<br />
hüçüləmək həcv edmək. qınamaq.<br />
hüdci kəcavə < köç oba: >.<br />
hündür - çox hündür yer: yura. yoxuĢ. dik bayır. uca.<br />
hündür uca. ula. ulu. ataq.<br />
hünə ərkək geyik, sıyığın tayı heyvanlara verilən ad.<br />
hünərpişə oyunçu.<br />
hünqür hüngür. önggür. üngür. 1. səslə, qıçqıra qımqıra. 2.<br />
qıyaq. qudurqan. vəhĢi. asav.<br />
- hünkür hükür köksün çəkmək: hünkürdəmək.<br />
önqrədəmək. öqürdəmək. öqqürdəmək. öqür öqür ağlamaq.<br />
480 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
hincqınmaq.<br />
- hüngür hüngür ağlamaq.<br />
hünqürdəmək hünkürdəmək. hünkür hükür köksün çəkmək.<br />
önqrədəmək. öqürdəmək. öqqürdəmək. öqür öqür<br />
ağlamaq. hincqınmaq.<br />
hürümək ürümək. ulumaq. ulamaq.<br />
hüzal üzal. üzüklük. arqal. arıqlıq. zayıflıq.<br />
xab < kav. pürsə. pürüz. pürz (> porz).<br />
xaç ata. atAnAQ8. çalaq. çaqla. çaqal. çarpıq. çapraz.<br />
- xaça gərmək: çarvuğa çəkmək.<br />
xafa xafdan soxur. soxru. soxulub. birdən.<br />
xahiş xahiş. yaxıĢ. istək. damağ. ac.<br />
xaqan qaan. ĢahənĢah.<br />
xal bənğ. bənək. ləkə. atıq. səki. poz. ləkə. - qara xalları,<br />
ləkələri olan: kömürçi.- kömürçi toyuq. - kömürçi tülki. - ət<br />
xal: tütə. ur. bez.<br />
xala kələ. kala. (< kəl. kər: böyük). böyük qadın.<br />
xalça kilim. ufaq keçə.<br />
xallı ala. səkilli (s ş ) Ģəkilli. bərəs. bərsə. yəprəs. bənli.<br />
bənəkli. mənğliq. ləkəli. pozlu.<br />
xamafars < qama. qəmə. qamıĢ. qələm.<br />
481 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
xan 1. ğan. qan. qoruyar, saxlar əki olaraq sözlərə bağlanan<br />
sözcük. 2. xaqandan daha alt düzəydəki pirəns için<br />
kullanılır. xaqana bağlı. hüqümdar. bəylik baĢqanı.<br />
yönətici.<br />
- qazanxan: qaziyol quzat.<br />
xanaqa ölkə kürsisi: astana. baĢ kənd. paytəxd.<br />
xanım əĢ. yoldaĢ. qolqa.<br />
- xanım nənə: 1. böyük nənə. 2. qayın ana.<br />
- qız xanım: xanım qız: xan qılığı, tərbiyəsi görən gənc qız.<br />
madmazel.<br />
- böyük xanım: dudu. tutu. tuti.<br />
- keçmişdə qadın, xanımlara söylənirdi: tuti.<br />
xanıman duduman qalacaq yer.<br />
xanıməfəndi ağğay. ayğay.<br />
xap çap. həp. tam. lap.<br />
xarıl - xarıl gurul: bolluqla, gurult ilə axan nərsənin səsin andıran<br />
səs.<br />
xarmanlamaq qarmanlamaq. yığmaq. toplamaq.<br />
xarp xırp. qırt. qart. xırt. sərt nərsəni ısırırkən, qaba qaba<br />
qaĢınırkən eĢidilən səsi yansıtır.<br />
482 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- xarp xarp səs çıxarmaq: sərt, gəvrək bir nəyi yeyəndə<br />
kütür kütür çıxan səs. - kütür kütür alma yeyirdi.<br />
xasnıka bir yemək. kisə içinə qonulub, cocuqları səmirtmək üçün<br />
ağızlarına verilir.<br />
xastaqona ağruqan. xəsdəxana.<br />
xaşak qaĢak. qaĢıntıı. süprüntü.<br />
xaşlamaq qaĢlamaq. xırda xaĢlamaq. nərsəni əzib, birçirib piĢirib,<br />
yumĢatıb, qırmaq. - ət xaşlamaq: ət piĢirmək.<br />
xaşlatmaq qaynatmaq. nərsənin üstünə sıcaq su tökmək.<br />
xatın qayın ağacı.<br />
xatıncıq kiçi qadın. dəğərsiz, e'tibarsız qadın.<br />
xaylaz haylaz. hayta. hayda. haydut. ası. yağı.<br />
xeyirdah uğur sanıcı: xeyir sanıcı: uğurçu. {# kəm sanıcı: pisikçi.<br />
pis düĢünən. bədxah).<br />
xəfə! qapa!. tıqa!.<br />
xəfələtmək yatıĢdırmaq. qapamaq.<br />
xəfəlik qapanıq. tıqanıq. tıkalı. tıqanmıĢ. iĢləməz. məsdud<br />
xəlfələmək qilaflamaq. qoruğlamaq. quruğlamaq.<br />
xəndək alanğ. aranğ. qazıq. or. çuxur. - ura, xəndək yapmaq:<br />
qazmaq. oramaq. uramaq.<br />
483 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
xərçəng (< qara: böyük + çəngəl) . yengəc. yangəc. (< yan. yan<br />
yeriyən).<br />
xərdəl otu qazvəl. qıcıka. aciko.<br />
xərək əĢiq. eĢiq. - saz əşigi, eĢigi: saz xərəyi. köprücük.<br />
xərləmək əsrəmək. səprəmək. səpiləmək. sərfəmək. xərĢləmək.<br />
xərmən alay. hər nəyin çoxluğun göstərir.<br />
xərmən xırman. - xırman tozluğu: xırmanın dibində qalan tozlu<br />
topraqlı buğda, baĢqaları.<br />
- xərmən daşı: xərmən döğdüqləri daĢ.<br />
- xərmən yabasının üç barmaqlısı: topla.<br />
xərmənçi qarmançı. yığan. toplayan.<br />
xərmənləmək qarmanlamaq. yığmaq. toplamaq.<br />
xərpüştə zerzəmi. yeraltı. yerlik. yerdola6. izbə. padval. kovuç.<br />
çuxur. kömül. - yer üymus: qilər. məxzən.<br />
xəsdə ağman. ağılı. ümidsiz. yolçu. üzük. dilənçi. möhtac.<br />
niyazmənd. - bir tikə çörək yolçusudur. - siz nəyin<br />
yolçususuz.<br />
xəsis qısıs. kibritçi. qısmır. qıtmır. pinti. kəsmük. ağın. axın.<br />
aruq. iqləĢ. sökəlkə. kəsəl. kəsil. iğlik. iğçilkə. sağ<br />
olmayan. düĢgün. sərgin. yorqun. üzqün. kəsəl. saurı.<br />
sayru. üzgün. məriz. naxoĢ. azıq. ac qılıq, xəsiyət. ac<br />
484 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
xəstələndirmək iğlətmək.<br />
göz.- azıqlığı burax qıl. - əli dar: çimri. çinis. - xəstələnib<br />
qalmaq. - üçcə gün ayaq üsdə qalı, bir həfdə döşəndi. - çox<br />
içən əlbəd döşənər.- sərgin vermək: xəsdə düĢmək. əsir<br />
olmaq. döĢənmək. - qızıl xəstəliyi: qızılca.<br />
- aruq ər. - aruq dindi: xəsdə yarıqdı: dincəldi. - xəstə<br />
olmaq: yikləmək. ikləmək. - gəzər xəstə: yataqda olmayan. -<br />
xəstəlikdən yayılmaq: bayılmaq. ölümsər düĢmək. - ısıtma<br />
bütün uĢaqları yaydı.<br />
xəstələnmək çərlənmək. iğlənmək. iklənmək. yiklənmək. qəmlənmək.<br />
ağrınmaq. korlanmaq. çorlanmaq. pozulmaq. yatmaq.<br />
sərilmək.<br />
xəstələşmək iğləĢmək.<br />
xəstəlik əvĢüq. arizə. iğ. qəm. kəmkə. kefsizlik. toqa. mun. iç<br />
ağırlığı.<br />
- xəstəlik tutamı: naxoĢluq halı.<br />
- tutar. tutarıq. çağsız savsız, xəbərsiz tutan, gələn<br />
xəstəlik: tutar. tutarıq.cin. qəĢĢ. sər'.<br />
xətmi - xətmi gül çeşiti: quĢ ətməyi:<br />
xəzəl < qəzəl. ağac üstə quruyan yapraq.<br />
485 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
xəzən məxzən. xəznə (< qazmaq). qaznaq. qazna. böyük<br />
qazan.<br />
xəzər - xəzər dənizi: quzğun dənizi.<br />
xəzinə < qaznaq. 1. gəniz. kənzərəb (< kan). gənc. təpnək.<br />
dəfinə. sandıq. 2. xəznə (< qazğan). qaynarca. bataq.<br />
batılan yer: hamam. xəzən. məxzən. (< qazmaq).<br />
qaznaq. qazna. böyük qazan. 3. ağıĢ. ağıc. komuq.<br />
qomuq. dəfinə. sərvət.<br />
xəznə gənc. gəncinə. tübək. təpnə.<br />
xəznədar ağıcı. ağcı. ağçı. xəznə sorumlusu.<br />
xıx ıx. dəvə çökürtmək üçün dyilən söz.<br />
xıxlamaq ıxlamaq. abandırmaq. yapandırmaq. çökərtmək.<br />
xım - xım xım edmək: mırıldamaq. söyləmək. gənizdən söyləmək<br />
xımır - xımır xımır: bala bala. kəməs kəməs: qamas qamas (<<br />
kəm: az).<br />
xıraşlamaq qıraĢlamaq. cırmalamaq. dırnaqlamaq. dırnaqla<br />
qazmaq. tırmalamaq. dırmalamaq. cızmaq. çizmək.<br />
təxdiĢ edmək. - piĢik əlimi tırmaladı.<br />
xırçınlanmaq xırçınlıq edmək. yanazlanmaq. yanğazlanmaq.<br />
yanağızlanmaq. deyinmək. hər vax Ģikayətlənmək.<br />
486 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
xırçınlıq yanağızılıq. yanğazlıq. yanazlıq. deyinmə. tetizlik. hər<br />
vax Ģikayətlənmə.<br />
xırda qıymıq. qırıq. kiçik yonqa. yonquc. - xırda pul: ufaqlıq. -<br />
ufaqlıq varmı: xırda pulun varmı.<br />
xırdalanmaq - dişlə ısırılıb xırdalanmaq, oyulmaq: gəmrənmək.<br />
xırdavatçı yaymaçı. kərçi. dəsfiruĢ.<br />
xırıldı boğuqluq. sıqıqlıq. qısıqlıq. - boğazın qısıqlığı.<br />
xırman xərmən. - xırman tozluğu: xırmanın dibində qalan tozlu<br />
topraqlı buğda, baĢqaları.<br />
xırp xarp. qırt. qart. xırt. sərt nərsəni ısırırkən, qaba qaba<br />
qaĢınırkən eĢidilən səsi yansıtır.<br />
xırpalamaq qırpalamaq. - dartıb çəkərək xırpalama: tartaqlamaq.<br />
didikləmək.<br />
xırpalaşmaq - dürtüb itərək xırpalaşmaq: çəkiĢ bəkiĢmək: qaqıĢmaq.<br />
xırt qırt. qart. xarp. xırp. sərt nərsəni ısırırkən, qaba qaba<br />
qaĢınırkən eĢidilən səsi yansıtır.<br />
xiruşan quruşan. aĢqın. taĢqın. daĢqın. coĢmıĢ. qızqın.<br />
xışırtamaq Ģıxırdamaq. qığıĢdamaq.<br />
xışırtı Ģıxırtı. qığıĢdı. qığıĢ.<br />
xiyar - topaç xiyar: qıssa, qalın olaraq biçimsiz.<br />
487 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
xoxan xuxu. uma. umma. umacı. cocuqları qorxutmaq üçün<br />
xiyalı, adı var özü uox varlıq<br />
xoxucu qorxuluq. qorxula1. qoğrucaq6. kösgük. küsgük. böcü.<br />
üyüktarama. oyuq. qaraltı. qarmaça.<br />
xolıcan - xolıcan çeşiti: topalaq köki. - topalaq ağacı: xolan deyilən<br />
ağac çeĢiti.<br />
xomurdanmaq somurdanmaq. mırıldanmaq. söylənmək. deyinmək.<br />
xoplamaq qoplamaq. qalqımaq. sıçramq. fırlamaq. Ģaxa qalxmaq. -<br />
at qalxdı. - balıq qalxdı.<br />
xor - xor tutmaq: koratmaq. korlatmaq. yıpratmaq. əsgitmək.<br />
xorlaşmaq korlaĢmaq. təpiĢmək. biribirin çəkəməmək.<br />
xorra hurra. hay. - köpəyin qızları xorra çəkirdilər.<br />
xoruz - çöl xoruzu: turanğ. turanc. dürrac.<br />
xoruz - xoruzun pipiyi: yalığka. pipik.<br />
- xoruz ayağı: tüfək tapancadan qurĢunu çıxarmaq üçün<br />
burğu. qurĢun sökəcək.<br />
xoruzlanmaq qoqoruzlanmaq. sivri sivir, dikə durmaq.<br />
xoş gözəl. köcək. təzəlik.<br />
- xoş səslə, gözəl səs: ayalqucığa.<br />
- halı xoş: zəngin. yapqın. vəz'i yaxci.<br />
- xoşa gedmək: bəğənmək. sarmaq.- hançı dadlar sizi sarır.<br />
488 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- acı yeməklər mənə sarmaz. - bu Ģaka ona sarmadı.<br />
- xoşa gəliş: yaranıĢ. bəyəniĢ.<br />
- xoş tutmaq: üz göstərmək. üz vermək.<br />
xoşbəxt onqan. bunsuz. mutlu. olqun. yollu. ərgin. urazlı. ərən.<br />
çatmıĢ. bəxtiyar. huzurlu. bəxdi açıq. talehli. ülüqlü.<br />
buyruqlu. qismətli.<br />
- xoşbəxlik: onqa. - tanrıdan onqa dilə.<br />
- xoşbəxt olmaq: qutlanmaq. uğurlanmaq.<br />
xoşəxlaq axlaxlı. onurlu. orçun. onat. tərbiyəli. iyi davranıĢlı.<br />
xoşgil gözəl. təkin.<br />
xoşlanmamaq yermək. yərmək. bəğənməmək. tiksinmək. iğrənmək.<br />
çəkinmək. - aş yermək: boylu qadının yeməyi bəğəməyib,<br />
qıvır zıvıra yerikləməsi.<br />
xot xotdan. onqon. Ģəbəh. (ruhların görüntüsü).<br />
xotas qutas. qotuz. xotuz.<br />
xotuna1 balaca qadın. qız adı.<br />
xotuz qutas. xotas. qotuz.<br />
xudi quti. qutu. qutlu. qutlu. iyi. yaxcı. uyqun.<br />
xuduş quduĢ. pezəvəng. dəyyus.<br />
xuxu xoxan. uma. umma. umacı. cocuqları qorxutmaq üçün<br />
xiyalı, adı var özü uox varlıq<br />
489 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
xumaruka yatigar. yadigar. anıt.<br />
xuraman qıraman. qıran qıran. salın salın. sallana sallana.<br />
salınaraq. sallanaraq. sallana sallana.<br />
xurduş qurduş. qaĢağ. qaĢınan. qaĢınması olan.<br />
xurə qora. (< qoğara< qoğ). aĢıla. akıla. cüzam. yenir kəsəli.<br />
xurma - xurma durisi.<br />
xuy - iti xuylu: pozuq. əkmir. əkir. bədəxlaq.<br />
xuydaş həmxuy. sınar. bab.<br />
xuylanmayan qırağ. yad. tutmaz. afət.<br />
xuysuzluq darxazlıq. tetizlik. qılıqsızlıq. yanazlıq. təngdillik.<br />
ibik ( . p ) pipik. xoruz darağı. tac. - xoruz ibiyi: bir qırmızı<br />
güldür.<br />
ibriq < imlik. ilmik. əmlik. imrik. əmrik. əmzik. su süzməyə<br />
qab. əmzikli su qabı. - yasarmağ ibriqi: yasqar. əlsuqar.<br />
icəşmək əriĢmək. əl uzunluq edməksataĢmaq. Ģakalanmaq.<br />
imalə edmək. - sən nədən mənə sataşırsan.<br />
icəşmək yürümək. çıxıĢmaq. - ona yürümə.<br />
içaçsız bürümə. təfsilatsız. təfərrüatsız. topdan yapıĢ.<br />
içdən qalaysız. özdək. doğal. doğru. doğurdan. yalansız.<br />
içə özə. özkə. - əzgi savıq əzləsən, özgə sınar.<br />
içən aĢıran. aĢam yiyən.<br />
490 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
içƏrgi içƏrqu. içtƏn. səmimi.<br />
içərik - içdən içə olan. qoytu. quytu. gizli, örtülü, qaranlıqca yer. -<br />
qoytu yer. qoytu bir otaq.<br />
içərimək sınğırmaq. sınğdırmaq. çoxura qoymaq. gizlətmək.<br />
gömmək. batırmaq.<br />
içərin sınğcə. sinğcə. gizlicə.<br />
içərqu içƏrgi. içtƏn. səmimi.<br />
içərmək tutmaq. qaplamaq. qapsamaq. havi olmaq. Ģamil olmaq.<br />
içgə8 rudə<br />
- bu para onun xərcinidə qapsar. - iki, biri qapsar. - bu kitab<br />
nələri qapsır. - çəkib içərmək: yalmarmaq. yalayub<br />
somurmaq.<br />
içgənbə iĢgənbə. qiriĢ. kiriĢ. heyvanların birinci qarnı.<br />
içik - içik tışıq: içli dıĢlı: içi eĢiyi birlikdə. daxilən xaricən.<br />
məhrəm. təklifsiz.<br />
içil içli. gizil. gizlisi olan. sirli.- bu iĢdə gizil (gizli) yox. - gizilsiz<br />
içilmək utulmaq.<br />
iĢ, söz, duruĢ, baxıĢ, anlam.<br />
içilməz ağza alınmaz. yeyilməz. tatula. dadula. dadı kötü. dadıq.<br />
dadıqmıĢ.<br />
için üçün. xatir. - onun üçün: ona xatir.<br />
491 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
içinə işləmək sinğsimək. sinsimək. incimək.<br />
içinə - içinə girmək: alınmaq. sığmaq.<br />
içişmək hopruĢmaq. opruĢmaq.<br />
iç 1. daxil. - sanıdığın içi. 2. vicdan. - içsiz kimsə: vicdansız. -<br />
içim almır: içimə sığmır: vicdanım qəbu etmir. - içli:<br />
vicdanlı. 3. hərəm bölüyü. - iç ağası. 4. hər nəyin ortası.<br />
qarnı. - içi bayıldı: aclıqdan ürəyi gedmək. - içim almır:<br />
yeyəmmirəm. 5. ürək. - içim gedir ürəyim gedir: bayılırım. 6.<br />
çevrə. ara. orta. mihit. - iki ildən artıq yabançılar içində<br />
yaĢadım. 7. içərdə olan. - içdonu: Ģalvarın altından geyilən<br />
tuman. - iç qala: qalanın içində olan qala. - iç qapı. 8. kənd.<br />
hizur. qat. öz.<br />
- içi sıxıntılı: kədərli. puĢaq. buĢaq. buĢqan. qussəli. tutuq.<br />
- iç ağırlığı: xəstəlik. iğ. qəm. kəmkə. kefsizlik. toqa. mun. 9.<br />
öz. məğz. 10. giz. sirr. - bu iĢdə iç yox. - içsiz iĢ, söz,<br />
duruĢ, baxıĢ, anlam.<br />
- bir gizni, sirri, içi açımaq: sökmək. qoxulatmaq. iylətmək.<br />
ifĢa edmək. - yarın onun iĢlərin qoxulatacağam. 1. təkin. -<br />
iç ağas: vəzirlərin baĢ iĢçisi. - hər nəyin içi. - bağrı açıq:<br />
dağqın. içi saçıq. pəriĢan hal. - bağrı yanıq: bağrı qara:<br />
kədərli. - bağrı dəlik: içi ouq, yanıq. - iç oğlanı: yetiĢməmiĢ,<br />
492 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qadınlarla oturub duran uĢaq. hərəm oğlanı. - içi duru kiĢi:<br />
bön kiĢi. öküz. köylü1. kəndli2. - için çəkmək: öfqərmək.<br />
içdən soluq almaq. dərin solumaq. - içinə almaq:<br />
avuclamaq. qucaqlamaq.- yelkən yeli avucladı. - içəri<br />
atmaq: aĢırtmaq. aĢırmaq. oğurlamaq. yemək.<br />
- # açıq. dıĢ. yad.- için qarĢıtı. dıĢ. yad.- açıqdan adam<br />
alınmır.<br />
- iç üz: həqiqi illət: iĢin içüzün bilmirəm. - iç köynəyi: altdan<br />
geyilən köynək. at köynəyi. tər köynəyi.<br />
- iç oda ilə səlamlıq arasında olan otraq, oda: aralıq. ara.<br />
- içə hopan: cana sinən. cana sinər. sınğcə. sinğcə.<br />
- iç qur > uçqur: iç bağı. tuman bağı ki beldə bağlanır.<br />
- içdən incimək: sınğsı. sinğsi. sinsi. sinğci. incik. əzab.<br />
- iç yağı, quyruq əridildikdən sonra qazanda qalan<br />
qızarmış tikə: qığırdaq - qığırdaq böyrəyi.<br />
: - içəri yıxılmaq: köçmək.<br />
- içərik: içdən içə olan: qoytu. quytu. gizli, örtülü, qaranlıqca<br />
yer.<br />
- qoytu yer. qoytu bir otaq.<br />
- içi boş: qoğuq. kovuq. oyuq. gədik. küf. kof.- qoğuq diĢ. -<br />
qoğuq ağac. - diĢ qoğyğu: çürük diĢin kof yeri.<br />
493 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- dərə içi: avuc kimi toplu yer. toqqa. tuqa. tuqa.<br />
- iç durmaq: dözmək. - içim durmur: dözəmmirəm.<br />
- iç sıxıntısı: can sıxıntısı.<br />
- içi dolu: bütün. som. kamil. kofu kafı olmayan. - som kiĢi. -<br />
som gümüĢ. - som altın.<br />
- iç yağı ki maşınlara sürülür: don yağı.<br />
- içə doğmaq: ürəyə doğmaq: içinə qonmaq. sinux edmək.<br />
- içərin qarşıtı: dıĢar. tiĢər. tıĢıq. - dişər dəniz: bəhri mihit.<br />
- içi doldurulmuş nərsə: tolma. dolma. - dolma quzu. -<br />
dolma badımcan.<br />
- içli dışlı: içik tıĢıq. içi eĢiyi birlikdə. daxilən xaricən.<br />
məhrəm. təklifsiz.<br />
içqin içəriyə bağlı. dəruni.<br />
ıçqınmaq itirmək. əldən vermək. - ovu ıçqındın, quĢu ıçqınma: ovu<br />
əldən verdin, quĢuvu əldən vermə.<br />
ıçqırma hıçqırma. boğaz tıxanaca kimi, dərindən iç çəkərək<br />
ağlamaq.<br />
ıçqırmaq ıĢqırmaq. qıĢqırmaq. qıçqırmaq.<br />
içqur > uçqur. tuman bağı, quĢağı.<br />
içli içil. gizil. gizlisi olan. sirli.- bu iĢdə içil (gizli) yox. - içiilsiz<br />
iĢ, söz, duruĢ, baxıĢ, anlam.<br />
494 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
içlidışlı - içli dışlı olan: sıxı sıxı görüĢən.<br />
içlik tolama. dolama. entari. rub dö Ģambr. gen bol çuxa çeĢiti<br />
olub, iç paltarı kimi, önü açıq olaraq qavuĢdurulub, üstünə<br />
quĢaq bağlanılır geyim.<br />
içmək (yemək, quyuq suyuq, tütün, yaxud baĢqa nələri) içəri<br />
çəkmək, qoymaq.<br />
- su içmək kimidir: çox qolaydır.<br />
- çevirib içmək: baĢa çəkmək.<br />
içməli - içməli yeməl: aĢrım. aĢam (< aşırmaq. aşamaq). aĢlıq.<br />
içsiz kəpək. bəğənilməz.<br />
içtƏn içƏrgi. içƏrqu. səmimi.<br />
içün üçün. 1. ötür. illət. səbəb. - nə içün gəldiz. - bir içün tapdıda<br />
geddi. 2. bahana. bağana. - içünsüz gələn içünsüzdə<br />
gedər. - içün tapılsa, iĢlərin görər. - çalıĢ ona bir içün vermə.<br />
3. yolunda. uğrunda. - oğul içün. - yurd içün. 4. andı<br />
göstərir. - tanrı içün. - baĢın içün.<br />
içyağ - əridilən içyağının əriməyib qalan, quru qalıntısı ki<br />
yeyilir: qıqırdaq.<br />
idarə iĢlərin dolandırması. dilab. dolab. sazıman. tartı. dartı.<br />
tizgin. dizgin. - idarə başçısı: dolabbaĢı: dolabçı: rəis.-<br />
ticarət dolabın aparmaq, çevirmək: ticarət iĢlərin aparan. -<br />
495 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
kim dolabın baĢındadır. - dolab baĢın dəğiĢdilər. - dolabı<br />
pozuldu. - dolbı dalandırmaq. - su dolabı: su idarəsi. - toq<br />
dolabı: bərq idarəsi. - kimlik dolabı: sicil əhval idarəsi.<br />
- idarə etmək: dəğrələmək. dolandırmaq. geçindirmək.<br />
birisini yaĢatmaq. durumun sağlayıb yaĢatmaq. dəyrələmək.<br />
uclamaq. tuclamaq. tuĢlamaq. qorımaq. görmək. yetmək.<br />
çatmaq. - bu para xərcimizi qorımaz. - bu gəlir məni<br />
geçindirər.- yumĢaq olan kiĢi, hamını geçindirər. - belə bir<br />
ağır durumu geçindirmək olmaz. - çoluq cocuğunu alın təri<br />
ilə geçindirən.<br />
- idarə olunmaq: durumun sağlayıb yaĢamaq. geçinmək.<br />
dolanmaq. - alın təri ilə geçinmək.<br />
idarələmək idarə edmək. dolandırmaq.<br />
idarəsiz tartısız. dartısız. səprik. müsrif. 2. müvazinəsiz. qeyri<br />
mozun.<br />
idim etim. { iymək, eymək imək. ( y d ) edmək (: eləmək)<br />
}eyləmindən törənən, keçmiĢ çağda bir iĢin ediĢin,<br />
sürülməsin, olunmasın, yaxud olunması istənilmiĢ<br />
olunmasını andıran iĢləm əki. - gəlir idim. - yeyir idim. -<br />
gəlmiĢ idim (az qalmıĢdı gələm. gələ bilmiĢidim). az öncə<br />
gəlseydin görmüĢ idin ( amma görəmmədin).<br />
idman edmən. varsıĢ. vərziĢ (< varmaq). dəvam. adət.<br />
496 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
idmanlı təcrübəli. alıĢıq. iĢlək<br />
iq iğ. igi. 1. yun pambıq çevirib əğirmək üçün çəlik çivi.<br />
oxluq. 2. xəstəlik. qəm. kəmkə. kefsizlik. toqa. mun. iç<br />
ağırlığı. hıçqırıq. hıq. qıĢqırıq.- araba iqi: araba oxu. -<br />
sapan iqi: sapan oxu. - iqi daşı: dəğirmənin alt daĢı. 2. ıqıl.<br />
nıq nıq. sıxıntı altında olaraq çıxarılan səs. - ıq ıq<br />
yapmaq: nıqqıldamaq.<br />
- iq (iğdə) kimi toxumaq: çox gedib gəlmək. çulxalar kimi<br />
tez tez ipliyi qərqərələrə sərdikləri kimi. - bu gün axĢamacan<br />
iğdə toxudum.<br />
iqçilkə iğçilkə. iğlik. sökəlkə. kəsəl. kəsil. iqləĢ. xəsdə. aruq.<br />
sağ olmayan. - aruq ər. - aruq dindi: xəsdə yarıqdı:<br />
dincəldi.<br />
iqdə iğdə - iq (iğdə) kimi toxumaq: çox gedib gəlmək. çulxalar<br />
kimi tez tez ipliyi qərqərələrə sərdikləri kimi. - bu gün<br />
axĢamacan iğdə toxudum.<br />
- əkdə. iqlənmiĢ, əklənmiĢ bükülmüĢ iq.<br />
- iqdələmək: əqirilmək: əqirlə bükülmək: ipliyin əqirə<br />
çəkilib, ip yapılması.<br />
iqdələmək əqirilmək. əqirlə bükülmək. ipliyin əqirə çəkilib, ip<br />
yapılması.<br />
497 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
iqdin qoxumuĢ. iylənmiĢ. pozuq.<br />
iqdiş edmə iğdiş edmə. enəmə. burma.<br />
iqdiş əkdiş. - iğdiş etdirmək: burdurmaq. enətmək.<br />
iqdişləmək iğdişləmək. burmaq. enmək.<br />
iqdişləmək iğdiĢləmək. əntəmək. entəmək. əxtələmək.<br />
iqdişlənmiş iğdişlənmiş. burquluq. burulmuĢ. enənmiĢ.<br />
iqən ikən. 1. sırada. arada. əsnada. gəldiyim sırada asladım.<br />
2. aya. görəsən. əcəba. - gəlirmi ikən.<br />
iqəşmək igəşmək. əğələmək. tıraĢlamaq. yontmaq. kəsmək.<br />
yonmaq. çaldırmaq. - daĢdan heykəl çaldırdım.<br />
iqi 1. iki. - bir iki: az olurkən, bəlirsiz sayını göstərir. - bir iki quĢ<br />
vurdular. - bir iki kərə gəldim. ikidə birdə: pək sıx. çoxluğu<br />
göstərir. - ikidə birdə nə gəlib gedirsən. - ikidə bir: ikidə<br />
birdə: bərk sıx. hər vax. - iki gündə bir: gün aĢırı. - iki baĢqa<br />
cinsdən doğan heyvan: azman. mələz. 2. ig. igi. yun<br />
pambıq çevirib əğirmək üçün çəlik çivi. oxluq. - araba<br />
iqi: araba oxu. - sapan iqi: sapan oxu. - iqi daşı: dəğirmənin<br />
alt daĢı.<br />
- iki üzlüklə: sınğcə. sinğcə. münafiqyana.<br />
- ikixana: iki evli. iki üzlü.<br />
- iki qat: {1. müzaəf. - bu gün dündən iki qat sıcaq. 2.<br />
498 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bükülmüĢ. qatlanmıĢ. - qocalıqdan iki qat olmuĢ. -<br />
yorqunluqdan iki qat oldum}.<br />
iqixana ikixana. iki evli. iki üzlü.<br />
ıqıl ığıl. 1. suyun qol qol səsi ilə axması. - ığıl ığıl axıyor. 2.<br />
ıq. sıxıntı altında olaraq çıxarılan səs.<br />
ıqınmaq nıqqıldamaq. higgildəmək. sıxılıb kəhildəmək.<br />
ıqınmaq sıqınmaq. kəndi kəndini sıxmaq. ıqlamaq. sıxılıb<br />
kəhildəmək.<br />
ıqıntı nıqqıltı. sıxılıb, zorda qalıb nıqqıldamaq.<br />
iqirmi ( < iki. ikirimə: iki kərə).<br />
iqit igid. igit. yetik. ər. ərən. dəlir. dilir. casuq.qabaĢ. qəbəĢ.<br />
ərbaĢı. pəhləvan. pəkləvan. balkan. iti. qıyaq. ürkək.<br />
cəsur. - qıyaq qəhrəman igid. - gəbəş oğlu. - qoç igit: diri<br />
baĢ, canlı ürəkli oğlan. - tıqnazca, dolu, canlı igit: tosun. -<br />
ha! tosunum görəyim səni.<br />
- igit başı: bazarda, güzərdə gəzmə, yasaqıçı baĢı.<br />
iqitinə igityana. casuquna. dəlirinə. dilirinə.<br />
iqitlənmək qoçlanmaq. qoçaqlanmaq. tuqĢanmaq. ürəklənmək.<br />
qalxunmaq. dikə davranmaq. azmaq. qızmaq.<br />
iqitlik igitlik. tayılıq. dayılıq. böyüklük. döğüĢgənlik. ağalıq.<br />
baĢçılıq. yararlıq. cəsarət. - bu iĢdə çox yararlıq gərəkir.<br />
499 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
iqityana igitinə. casuquna. dəlirinə. dilirinə.<br />
iqiüzlü ikiüzlü. münafiq. sinğsi. gizli. saxlı. gizlidən soxulub incik<br />
verən.<br />
ıq ıx. 1. xıx. dəvə çökürtmək üçün deyilən söz. 2. xızlı, hisli<br />
soluq almağı andırır. - ıx ıx solur yellər, təngimiĢ ürək,<br />
havay söylər.<br />
ıqlamaq ıxlamaq. 1. xıx. dəvə çökürtmək. 2. xızlı, hisli soluq<br />
almaq. - ıx ıx ıxlayar, solur yellər, təngimiĢ ürək, havay<br />
söylər. 3. xıxlamaq. abandırmaq. yapandırmaq.<br />
çökərtmək. 4. sıqınmaq. ıqınmaq. kəndi kəndini sıxmaq.<br />
sıxılıb kəhildəmək. ıq ıq edərək soluğ almaq,<br />
iqağlamaq. sıxıntı ilə nəfəs almaq. hikkildəmək.<br />
ıqlatmaq sıxıntıya qoymaq. boğulur, bunalır kimi hikkildəyib<br />
ağlamaq.<br />
iqləmək ikləmək. yikləmək. xəstə olmaq.<br />
iqlənmək iğlənmək. iklənmək. yiklənmək. xəstələnmək.<br />
çərlənmək. qəmlənmək. ağrınmaq. korlanmaq.<br />
çorlanmaq. pozulmaq.<br />
iqlənmiş iğdin. qoxumuĢ. iylənmiĢ. pozuq.<br />
iqləş xəsdə. aruq. sökəlkə. kəsəl. kəsil. iğlik. iğçilkə. sağ<br />
olmayan. - aruq ər. - aruq dindi: xəsdə yarıqdı: dincəldi.<br />
500 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
iqləşmək iğləşmək. xəstələĢmək:<br />
iqlətmək iğlətmək. 1. xəstələndirmək. 2. inğlətmək. yandırmaq.<br />
yanıqdırmaq. yanqturmaq. inlətmək. səsləndirmək. - top<br />
gurultus dağları inlətdi.<br />
iqlik iğlik. iğçilkə. sökəlkə. kəsəl. kəsil. iqləĢ. xəsdə. aruq.<br />
sağ olmayan. - aruq ər. - aruq dindi: xəsdə yarıqdı:<br />
dincəldi.<br />
iqnə hər nəyin incə bölümü. - iğnə iplik: çox arıq incə. - şiş<br />
iğnə: corab toxumağ ĢiĢcigi. - iqnə işi: qısnaq. - dəri iğnə<br />
iğnə olmaq: ürpərmək. örpərmək. urparmaq. bezgənmək.<br />
qalxıb dikəlmək. - toplu iğnə: göttü iğnə. dibli iğnə. - toplu<br />
iğnə: götdü iğnə. dibli iğnə.<br />
- qara iğnə: qarıncanın ufaq çeĢiti.<br />
- iğnə sap taxılıb qorunan topac, kisə: çaxmaq.<br />
iqnələmək nərsənin qalıbın çıxarmaq üçün çevrəsin iğnə ilə dəlib<br />
iqnəlik iğnə qabı.<br />
imləmək, iĢarə qoymaq.<br />
iqrəçin iğrəçin. iğrənçi. vasavası. quĢqulu. mütərəddid.<br />
iqrək iqrəngəc. igrənc. çəkingəc. ikrah edən.<br />
iqrəmək bağırmaq. böğürmək. böqürmək.<br />
501 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
iqrənc iğrənc. 1. iğrənən. iğrəngəc. igrək. çəkingəc. ikrah edən.<br />
qaçun. çəkingən. - iğrənc içi vardır: istikra edən təbiəti<br />
vardır. 2. iğrənək. məkruh. - çox iğrənc nərsədir. - iğrənc<br />
nərsələrdən uzaq olmalı. - iğrənc çətin kişi: müĢgülpəsənd.<br />
iqrəngəc. 3. yatba qıran.<br />
iqrəncilik iğrəncilik. iğrənmə. tiksinmə. ikrah. istikrah.<br />
məkruhiyyət.<br />
iqrənçi iğrənçi. iğrəçin. vasvası. quĢqulu. mütərəddid. qərar<br />
verməyən.<br />
iqrənçilik iğrənçilik. iğrəçinlik. vəsvəsə. quĢquluq. tərəddüd.<br />
vəhimli.<br />
iqrənən iğrənən. iqrınqic. iğrəngəc. iğrənc. qaçun. çəkingən.<br />
iqrəngəc iğrənc. iğrənən. qaçun. çəkingən. igrək. çəkingəc. ikrah<br />
edən.<br />
iqrənilmək çəkinmək. qaçınmaq. ikrah edmək. nifrət edmək.<br />
iqrənmə iğrənmə. iğrəncilik. ikrah. istikrah. tiksinmə.məkruhiyyət.<br />
iqrənmək iğrənmək. yermək. yərmək. bəğənməmək.<br />
xoĢlanmamaq. tiksinmək. çəkinmək. tonğuĢmaq.<br />
tönğüĢmək. çəkinmək. yernəmək. yerinmək. disginmək.<br />
qaçınmaq. çkinmək. nifrət edmək.<br />
502 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- aş yermək: boylu qadının yeməyi bəğəməyib, qıvır zıvıra<br />
yerikləməsi.<br />
iqrikcığa əqrim. əkrim. 1. yəhər altında keçə qapalı ağac. 2.<br />
toğanaq. girdab. 3. hörük. duvar. baru. minarə.<br />
iqrik iğrik. çox bağıran böğürən heyvan.<br />
iqrınqic iğrənən.<br />
iqti iti itiq.<br />
il - qırx il bir gün: sonında. nəhayət.<br />
- sıçan ili: türk illərinin birincisi.<br />
- toyuq ili: türk illəinin onuncusu.<br />
- yunt yılıka. türklər'in on iqili yıllarından biri.<br />
- siviş ili: qəməri illigiynən, günə illiginin arasında itən bir il.<br />
- yund yılıka: at ili. türklərin on ikili yıllarından biri.<br />
ila dəgin. ta.- danertə dəqin. - ora dəqin.<br />
ilan - ilan kavı: ilan qabı: ilan köynəyi. ilan dərisi. 1. hələzoni.<br />
ilan qabuğu kimi dönərək uzanan, yuxarı çıxan nərsə. - ilan<br />
kavı pillə: minarə pilləkanı kimi burulan. 2. ilan dərisinə oxĢar<br />
ağ (tor) biçimində olan seyrək örtük.<br />
- ilan quyruğuna basmaq: birin qızdırmaq.<br />
- ilan qıs qıvraq olmuĢdu.<br />
503 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ilanın ıslıq çalması, fısıldaması: qızğırmaq.<br />
- ox ilanı: anğrıq.<br />
ilancıq yılancıq. üz dərisində ĢiĢ parlaq qızarma ilə olan<br />
xəstəlik. - yılancıq olmaq. - ilancıqçı: bu xəstəliyi qaldıran<br />
ovsunçu.<br />
ilançi yılançı. ilan ovsunçusu.<br />
ilançıl yılançıl. baĢlıca (ümdətən) ilan tutub yeməklə yaĢayan<br />
quĢ.<br />
ildim peĢman.<br />
ildimlik peĢmanlıq.<br />
ıldırım {- "ılıdırm" bir yerə dəğdi isə, elə "ıldırım. yıldırım" deyilir. -<br />
ıldırımın uzaqda çaxan ıĢığına "simşək" deyilir. - ıldırımın<br />
səsinə "göy gurlaması" deyilir.}<br />
ıldırım ataĢaq. ataraĢq. (> azaraxĢ). ĢimĢək.<br />
ıldırım göy gurultusu. - külək qopdu göy gurladı.<br />
ildirmək ilətmək. elətmək. ( < el, il: ölkə. torpaq. yer). bir elə, ilə<br />
götürmək, göndürmək.<br />
ilə lə. lən. 1 ək. arxalıq. vasitəliliyi göstərir. - pıçaqla. - o ilə.<br />
1. dənlik, illəti göstərir. - kəsil olduğuilə: olduğundan. - güc<br />
ilə: gücin. iztirari. 1. çağ, zamanı göstərir. - siz gedməklə<br />
hər dəğiĢti. - olsunki vurqulamaq üçün bərabər sözüdə<br />
504 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
artırılır. - buyruquzla bərabər iĢə baĢladılar. - qaĢılılığı,<br />
ziddliyi göstərir. məəhaza. əlarğmi. - dediyimlə bərabər<br />
sözə baĢmadılar. - yaxcı olmaqla bərbər, kötülüyüdə az<br />
deyil.<br />
iləc (< ilmək: qatmaq). qarıĢıq. qatıĢıq.məxlut.<br />
ilədilmək götürülmək. göndərilmək. aparılmaq. - ötəyə ilədil.<br />
ilədmək çatdırmaq. - qoxu ilədi onun burnuna.<br />
iləq ilək. əklə. əkəl. alonj. simi rabit.<br />
iləmək 1. iliĢtirmək. yığmaq. çatdırmaq. toplamaq. - bu parçaları<br />
ilib, torba tikin. - ilməklənin əyləĢin. 2. raslamaq.<br />
toxunmaq. tuĢ gəlmək.<br />
ilənc ilgənc. ilinc. ilginc. iliĢgi. irtibat. rabitə. qaqrıĢ. qarqıĢ.<br />
lə'nət.<br />
iləridə iləri. qabal. qabax. qəbl. öndə. əvvəl. - öğlədən qabal,<br />
qabax.<br />
iləri (< ilk). ilgəri. ön. gəlcək. iləridə. qabal. qabax. qəbl.<br />
öndə. əvvəl. - öğlədən qabal, qabax. - iləri qol: ilgəqol.<br />
baĢdöl. təlayədar.müstəqbəl. - iləri götürmək: yeritmək.<br />
sürmək.- araba sürmək. sapan sürmək. - cüt sürmək.<br />
iləriləmək ilərləmək. önəçmək. qabaqlamaq. çox irəli gedmək,<br />
keçmək. qabaqlamaq. - bu saat çox irəlir.<br />
505 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ilərləməmək keçməmək. turmaq. durmaq. iliĢmək. yığılmaq. -<br />
boğazıma durdu. - canıma durdu daha!.<br />
ilərləyən yeriyən. atımlı. attım atan.<br />
ilərmək ilərtmək. sunmaq. təqdim edmək.<br />
ilərmiş ilqəmiĢcığa. çatmıĢ. yetim. yetmiĢ. tanrıya varmıĢ. ərən.<br />
varan.<br />
ilərtmək ilərmək. irəli sürmək. öğmək. önğmək. qabqalamaq.<br />
tərifləmək. sitayiĢ edmək. sunmaq. təqdim edmək.<br />
ilətmək elətmək. ildirmək. ( < el, il: ölkə. torpaq. yer). 1. bir elə, ilə<br />
götürmək, göndürmək. 2. götürmək. göndərmək.<br />
aparmaq. - ötəyə ilədil. 3. oğurlamaq. çalmaq.<br />
ılıca üstü açıq hamam. qaynarca. (# qaplıca).<br />
ılıca mə'dəni qaynar, sıcaq su. hamam. - üstü açıq olanına<br />
qaynarca deyilir, üstü qapalıya, günbəzliyə qaplıca<br />
deyilir. - ılıca ördəyi: qolaya, rafata öğrəĢmiĢ gəvĢək kiĢi.<br />
iliq ilik. yilik. iliĢ. bağ. ilik. uruq. vuruq. ırıq. ılıq. boy. bölük.<br />
Ģö'bə.mərbut. rəbt.- bunun ona bağı yoxdu. - sənə nə bağı<br />
var. - bağsız sözlər qonuĢma. - bağın olmasa iliĢmə.<br />
ılıq 1. qırğın. qırılmıĢ. alçalmıĢ. aĢağlamıĢ. itiliyi keçmiĢ.<br />
tənəzzül edmiĢ. - qırğın su: çox isdi olmayan. ılığ. 2. uruq.<br />
vuruq. ırıq. ilik. boy. bölük. Ģö'bə.<br />
506 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
iliqləmək ilikləmək. bağlamaq. rəbt edmək. müttəsil edmək.<br />
iliqli ilikli. yilikliq: iliği olan.<br />
ilim elm. bilgi. bilgu. bilmə. mə'rifət. viquf.<br />
ilinc ilənc. ilginc. iliĢgi. irtibat. rabitə. yanu. qarqıĢ. lə'nət.<br />
ilinti iliĢtirmə. tutturma. çapĢtırı. çattırma. iki tikəni birbirinə<br />
yapıĢtırma.<br />
ılış alıĢ. alıĢqan. iliĢ. dosd. yoldaĢ. sağdıcka.mədəni.<br />
iliş 1. ilig. ılıĢ. bağ. dosd. yoldaĢ. sağdıcka.mərbut. rəbt -<br />
bunun ona bağı yoxdu. - sənə nə bağı var. - bağsız sözlər<br />
qonuĢma. - bağın olmasa iliĢmə. 2. namə. - bar iliş: bar<br />
nama. - yol iliş: təzkirə. - söz iliş: qol namə.<br />
ilişdirmək taxmaq. asmaq. rəbt edmək. qoymaq. tikmək. - tutunu<br />
(pərdə) qornıça taxmaq. - börki çiviyə tax. - köynəyə düymə<br />
tax.<br />
- {dırnaq ilişdirmək: dırnaq taxmaq: dırnaq keçirmək}:<br />
yapıĢıb, iliĢib buraxmamaq. pəncəni iliĢdirib ötürməmək.<br />
- ilişdirib saxlamaq: tayamaq. dayamaq. durdurmaq. - bu<br />
iĢlərizi bir yerə dayıyamazsız. durdurammasız.<br />
ilişgi ilinc. ilənc. ilginc. irtibat. rabitə.<br />
ilişginləşmək ilgiĢmək. müĢgül olmaq. güclənmək. güclənmək.<br />
çətinləĢmək. zorlaĢmaq.- iĢ gücləndi.<br />
507 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ilişgisiz ipsiz sapsız. rabitəsiz. münasibətsiz.<br />
ilişik 1. əlaqə. ələqə. münasibə. maraq. 2. eĢq. 3. dayir. dəğir.<br />
dəğrə. görə. üzər. bağlı. mütəəlliq. - siz üzərə qonuĢma<br />
açıldı. - bu iĢ üzrə çalıĢın.<br />
ilişikli 1. əlaqəli. ələqəli. maraqlı. münasibətli. 2. eĢqli.<br />
ilişiksiz qeydsiz. baĢı soyuq. - çox ilişiksizin biridir.<br />
ılışıq alıĢıq. mədəniyyət.<br />
ılışlamaq ılıĢtırmaq. alıĢtırmaq. alıĢlamaq. mədəniləĢtirmək.<br />
ilişmək 1. dikiĢ tuddurmaq. yoxlamaq. keçmək. dəğmək.<br />
yoxlamaq. - axĢam bir bizə uğrayın. - birinə ilişmək: birinə<br />
kiriĢ olmaq: taxılmaq. - boş sözlərlə birinə ilişmək: sarmaq-<br />
sən məni sarırsın ha. 2. keçməmək. turmaq. durmaq.<br />
ilərləməmək. yığılmaq. - boğazıma durdu. - canıma durdu<br />
daha!. 3. toxunmaq. sürülmək. ləms etmək. təmas<br />
etmək. - əli gözünə toxundu. - heç yana toxunma. 4. əl<br />
sürüb, əl dəğib pozmaq. toxunmaq. xərablamaq. -<br />
uĢaqlar, qonaq yeməyinə toxunublar. - əğrəti qoyduğum<br />
nərsələrə toxunublar. 5. tolanmaq. dolanmaq. bükülmək.<br />
- ayağı dolandı.<br />
iliştiri atıĢ. intiqad.<br />
ılıştırmaq ılıĢlamaq. alıĢtırmaq. alıĢlamaq. mədəniləĢtirmək.<br />
508 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
iliştirmə ilinti. tutturma. çapĢtırı. çattırma. iki tikəni birbirinə<br />
yapıĢtırma.<br />
iliştirmək 1. atqılamaq. uğratmaq. çattırmaq. vardırmaq.<br />
atıĢdırmaq. intiqad edmək. yığmaq. iləmək. çatdırmaq.<br />
toplamaq. - bu parçaları ilib, torba tikin. - ilməklənin<br />
əyləĢin. - ora gedən olsa bizədə uğratın. - oracan gəttid,<br />
yalnız sizə uğratamadıq. 2. toqundurmaq. ləms etdirmək.<br />
təmas etdirmək. - bu yağı gözüzə toxundurmayın. - heç<br />
yana toxundurmuyaraq, buları burdan götürün.<br />
ilit zindani. < tinlan. (< sin. sindan: içəryən. tutan). tutqun.<br />
tutsaq.<br />
ilq - ilk öncə: önqürdi. ilkin. öngürə.- öngürdi gələn iyisin çalar.<br />
ilqar ilğarçı. dört nala qoĢma.<br />
ilqar ilğar. (dağıdıb, qənimət almaq amacı ilə olan cumuĢ, hicum).<br />
çapul. yəğma. axın. qarət.<br />
ilqarçı ilğarçı. axınçı.<br />
ilqə ilgə. - ilgəqol: iləri qol. baĢdöl. təlayədar.<br />
ilqəmişcığa ilğəmiş. ilərmiĢ. çatmıĢ. yetim. tanrıya varmıĢ. ərən.<br />
ilqənc ilgənc. ilənc. qaqrıĢ. qarqıĢ. lə'nət.<br />
ılqım - ılqım sağma: göy qurĢağı.<br />
- ılqım sağma: göy qurĢağı. qosi qozəh.<br />
509 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ılqım salqım: sıcaq havada, buğ buxarın çuxur çöllərə<br />
ılqınıb (sallanıb, çöküb) uzaqdan su kimi görünən durum.<br />
sərab.<br />
ilqin ilkin. önqürdi. öngürə. ilk öncə. - öngürdi gələn iyisin<br />
çalar.<br />
ılqın yılqınka. ılqın ağacı.<br />
ilqinc ilginc. ilinc. ilənc. iliĢgi. irtibat. rabitə.<br />
ılqıncar ılğıncar. domuz. acı, qudurqan domuz.<br />
ilqişmək ilgişmək. iliĢginləĢmək. müĢgül olmaq. güclənmək.<br />
güclənmək. çətinləĢmək. zorlaĢmaq.- iĢ gücləndi.<br />
illəmək yıllamaq. 1. bir ili keçmək. yaĢına girmək. bir yaĢında<br />
olmaq. - o quzu, o cocuq daha illəmədi. 2. ili keçmək. - o iĢ<br />
illəmiş daha.- zeytun yağını illətməliyik. 3. bərk gecləmək,<br />
gec qalmaq. yapıĢıb qalmaq. - göndərdiyimiz kiĢi, orada<br />
illədi.<br />
illətmək yıllatmaq. bir il saxayıb əsgitmək. - zeytun yağını<br />
illətməliyik.<br />
illığ - illığ vergi: salğın.<br />
ilmək 1. toplantı. yığın. yığva. 2. ilgək. liĢmiĢ, çözülməsi qolay<br />
olan düĢün. əğrəti düğün.<br />
- ilməkli ip: kəmənd.<br />
510 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ilmik imlik. ibriq. əmlik. əmzikli su qabı.<br />
ilrük üzərlik tuxumu. yıdıq ot.<br />
ilşik əkli. mərbut. rəbtli. - sənə əkli iĢlər: mərbut iĢlər.<br />
ilti elti. əlti. iki qardaĢın bir birinə verən adı. bir qadına görə<br />
qaynı arvadı.<br />
iltizami yazmalı. sevimli.<br />
im qama. qəmə. iz. xət. niĢan. tamla. damla. iĢarə. əlamət.<br />
him. umac. uyuqcığa. yolu bəllətmək üçün, yol qırağında<br />
tikilən daĢlar. bəlgilik. iĢarə. əlamət. niĢan.- damlasız<br />
yol: əlamətsiz yol. - bir damla desən, dalın diyə bilərəm. -<br />
ona bir damla ver. - im edmək: imgəmək. qaĢ atmaq: iĢarə<br />
edmək.<br />
imarışlamaq ismarlamaq. tapıĢdırmaq.<br />
imçi - imçi vəkil: niĢançı vəkil. toğraçı. toğrakəĢ. toğra çəkən.<br />
imdə ində. dimdə. anda. bir anda. göz qıpımıda. qaĢla göz<br />
arasnda.<br />
imdən - imdən geri: bundan sonra.<br />
imə əmrən. əmə. himə. kökə iyə olan kimsə. ərmin. ərgin.<br />
çatmıĢ. yetmiĢ. vurqun.<br />
511 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
iməcilik bəsici imumi. birlikdə qoĢuĢ: birlikdə qoĢuĢub<br />
yardımlaĢma. kömək. lüçnütka. imicə. kənd iĢlərində<br />
yardımlaĢma.<br />
imək iymək. eymək ( y d ) edmək. eləmək.<br />
iməkləmək əməkləmək. körpə cocuğun yeriməyə çabalaması,<br />
dəpənməsi. sürünmək. sürüklənmək.<br />
imən - imən daşı: bildək daşı: niĢan daĢı.<br />
imgəmək im edmək. qaĢ atmaq: iĢarə edmək.<br />
imicə lüçnütka. iməcilk. kənd iĢlərində yardımlaĢma.<br />
ımızğanma uyuqlama. pinəkləmə.<br />
imqəngə sarı ərik.<br />
imləmək yimləmək. iĢarət edmək.<br />
imlik ilmik. ibriq. əmlik. əmzikli su qabı.<br />
imtili birdən. düĢünmədən. filbədahə.<br />
in 1. ək {"ın" əkinə örnəklər. - gücin: güc ilə. iztirari.- yeqin <<br />
yeq: üstün. - yaxın < yAnQ: yan. uzaq olmayan. - yazın <<br />
yaz: yazda. - qışın < qış: qıĢda. - güzün < güz: güzdə. -<br />
qıçbın < qıç: dalı otururkən. dal dalı. - için < iç: içərdə.<br />
- gündüzün < gündüz: gündüz çağı. - yağın taba: yağıya<br />
doğru. 2. ünqür. ünğür. mağara.<br />
512 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ın ək. { "ın" da olan səsli "ı" oturduğu sözün səslisinə görə<br />
ın ək.<br />
dəğiĢir}nərsənin olduğu, bulunduğu yer, çağ, durumu<br />
göstərir. - qışın: qıĢ çağı. - yayın: yay çağı. - yoxsulun:<br />
yoxsulluqda. kasıbçılıqda. - çağırın: çağıranda.<br />
- ın: { "ın" da olan səsli "ı" oturduğu sözün səslisinə görə<br />
dəğiĢir}nərsənin olduğu, bulunduğu yer, çağ, durumu<br />
göstərir. - qışın: qıĢ çağı. - yayın: yay çağı. - yoxsulun:<br />
yoxsulluqda. kasıbçılıqda. - çağırın: çağıranda.<br />
inadlıq tomuzluq. - genə tomuzluq tutdu.<br />
inanma umu. umma.<br />
inanmaq tanımaq. - tanrını tanı, ona tapın.<br />
- gördüyünə inanan: göz qulu. arpaçı göyərçini.<br />
- bir sapa sözə inanmaq. dolmayı utmaq.- mən bu dolmanı<br />
utammaram.<br />
incə 1. tetik. barıq. arıq. axıq. (> barikfars). zərif. - tetik iĢ. 2.<br />
uzun. sivri. sivir. boylı. uca. boy atmıĢ. - sivri bir cocuq.<br />
3. söyci. zərif. - söyci qadın. - söyci iĢlər: əl iĢləri. incə iĢlər.<br />
zərif iĢlər.<br />
- bərk incə quyruqlu heyvan: qıl quyruq.<br />
- incə incə doğramaq: qıymaq. qılmaq.<br />
513 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- incə incə doğranmış: qıyıq. qıyma. qiymə. - qıyıq ət.<br />
- incə yonqa: küngə. qalın dalaĢa.<br />
- incə dülgərlik: tavĢanlıq.<br />
- incə əliyib, sıx toxumaq: çox incələmək. dibinə gedmək.<br />
hər nəyə çöb qoymaq.<br />
- incə qabıq: qapıs. qamıs. kəmis. zar.<br />
- incə, uzun boylu, uyqun boylu, boylu boslu gənc. -<br />
dalyan kimi. - dalyan kimi qız.<br />
- incədən incəyə: damlada damlaya.<br />
- lap kiçik: lap incə. cinə. incik. cücək. - cocuğun cinə cinə<br />
diĢləri cücərir.<br />
- incə ufaq: yuxar. yox kimi. incə. un ufaq.<br />
- incədən incəyə aramaq: ələmək. ələkləmək- incə ələmək:<br />
dibinə darı əkmək.<br />
- incə uzun olmaq: boy atmaq. sivirmək. uzamaq.- bu cocuq<br />
bərk sivirdi.<br />
incəbağırsaq - incə-bağırsaq dərisi, incə-bağırsaq qurusu: qursaq. -<br />
düdüyün qursağı patladı.<br />
incək incək görüĢlü. yosma. ədalı. iĢvəli.<br />
incələmək - çox incələmək: qılı qırx yarmaq. tədqiq edmək.<br />
incəlmək sivirmək. sivri, kəsgin olmaq. itilmək.<br />
514 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
incgələnmək yincgələnmək. alçaq könüllülük edmək. tanrıya qarĢı<br />
kiçiklik göstərmək. tapmaq. ibadət edmək. qulluq<br />
edmək.<br />
inci acı. ağrı. sancı.<br />
incik 1. ağrı. acıq. acı. sızı. dərd. kədər. 2. üzək. üzük. sınğsı.<br />
sinğsi. sinsi. sinğci. içdən incimək. əzab. zulum. cəfa. 3.<br />
analiz. təcziyə. 4. cinə. cücək. lap incə. lap kiçik.-<br />
cocuğun cinə cinə diĢləri cücərir. 5. könül. xatir.<br />
incikli 1. acın. acılı. ağrılı. sancan. 2. əməkli. çətin. zəhmətlii. -<br />
çox əməkli iĢdir.<br />
incikmək duyqusu gedmək. bayılmaq. büzülmək. titrəmək.<br />
inciq - incik sümük: inc:ik gəmik: baldır gəmiyi:<br />
incimək könül qalmaq. xatiri qalmaq. sinğsimək. sinsimək. içinə<br />
iĢləmək. - çox incimək: burundan qan damlamaq.<br />
- çox sıxılmq, incimək: qan qurumaq.<br />
- qol budağın inciməsi: burulmaq. burxulmaq. - ayağın<br />
buruldu.<br />
incin yorqunluq. əmək. zəhmət. - əmək çəkmək: incinmək.<br />
zəhmət çəkmək.<br />
incinmək yorulmaq. zəhmətə düĢmək.<br />
incinsiz əməksiz. zəhmətsiz. - əməksizin iĢdir.<br />
515 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
incisiz acısız. ağrısız. sancısız.<br />
inciş sıqıĢ. basıĢ. zülm.<br />
incitdirmək toqundurmaq. sataĢdırmaq. - bu yazıq kiĢini, cocuqlara<br />
toxundurmayın.<br />
incitmək qaqımaq. azarlamaq. paylamaq. sızlatmaq. sızdırmaq.<br />
ağrıtmaq. soxmaq. toxunmaq. sataĢmaq. yiqtürmək.<br />
acıtmaq. sancmaq. yormaq. zəhmət vermək. zəhmətə<br />
salmaq.<br />
- çimdikləyib sızlatdı.<br />
- bu yazıq kiĢiyə toxunma.<br />
- bizə toxundu. - taxılıb incidən: qıĢmır. mızi.<br />
- qışmır kiĢi. - soxmayınca durmaz.<br />
inckə söyckə. zərifanə. - söyckə davranıĢ.<br />
incqə yinçqəka. tapan. abid. - yinçqə qızka. odalıq qız. inçqə qız.<br />
kəniz.<br />
incu sancı. saycı. hesabçı.<br />
ində imdə. dimdə. anda. bir anda. göz qıpımıda. qaĢla göz<br />
arasnda.<br />
indi - elə indi: dəmin. bir az öncə.<br />
inək sığırın diĢisinə deyilir.<br />
516 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
inəkilka gövdə içərisində, qöbək qarĢısında qulunca bənzər bir<br />
xəstəlik.<br />
ingiltili çınlayan. tənin əndaz.<br />
inğan inğən. diĢi dəvə.<br />
inğək qaplumbağanın diĢisi·.<br />
inğən inğan. diĢi dəvə.<br />
inğəs kişikə yabancı kimi sağına soluna baxan adam.<br />
inğildəmək çınlamaq. təninləmək.<br />
inğir əmir. qırağı. sis.<br />
inğləmək inləmək. sinğləmək. sınğlamaq. içdən, dərindən<br />
nırıldamaq, ınğırdamaq.<br />
inğlətmək iqlətmək. inlətmək. yanqturmaq. yanıqdırmaq.<br />
yandırmaq. səsləndirmək.- top gurultus dağları inlətdi.<br />
inq inğ. ınğ. zəmir olub, "səninğ" deməkdir. - oğlunğ: sənin<br />
oğul. - işinğ: sənin iĢ. - işinğin: sənin iĢivin. - gəldinğ: sən<br />
gəldin. - geddinğ: sən güddin.<br />
ınq ınğ. inğ. zəmir olub, "səninğ" deməkdir. - oğlunğ: sənin<br />
oğul. - işinğ: sənin iĢ. - işinğin: sənin iĢivin.<br />
inqiliş inqilti. çınqılıĢ. çınqıltı. yanqı. əksi səda.<br />
inqilti inqiliĢ. çınqılıĢ. çınqıltı. yanqı. əksi səda.<br />
517 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
inləmək inğləmək. ənğrəĢmək. canı sıxılmaq. mızmızlanmaq.<br />
sinğləmək. sınğlamaq. içdən, dərindən nırıldamaq,<br />
ınğırdamaq.<br />
inlətmək iqlətmək. inğlətmək. yanqturmaq. yanıqdırmaq.<br />
səsləndirmək. - top gurultus dağları inlətdi.<br />
ip ip. əyp. eyp. 1. fikir. zehn. xatir. yad. 2. sayqı. güvən.<br />
e'tibar. 3. yular. cilov. yalav. dizim. dizmə. düzüm. dizi.<br />
riĢdə. əriĢdə. əriĢ. - ip ucu: yol baĢı. sərriĢtə. 4. qordon.<br />
sap. sınır. - yükləri qordonla: iplə. - qızıl qordonlu saat.<br />
- ipdən qazıqdan qurtulmuş: öldürülməli. e'dama<br />
müstəhəq.<br />
- ipi qırıq: qırıq. tolandırıcı. dolandırıcı. aldatıb soyğunçuluq<br />
edən. aĢırıcı. namussuz. Ģərəfsiz. - çoxları dolandırıcıya<br />
yem (mal) olur.<br />
- yun, ip kələpi: çolaq. yumaq. yumalaq. bükük.<br />
- ip iti: ip iti: qıs qıvraq. sıxıq bərk. bərk bərkinə. bək bəkinə.<br />
kip kipinə.<br />
- ipdən quşaq quşanmaq: çox yarıq, yoxsul yaĢamaq.<br />
- ipə sapa gəlmiyən: qancıq. qıncıq. qınıq. qırıq. qılıqsız.<br />
- ışıq, ləmpə, bayrağı göyə qaldıran incə uzun ip: savla.<br />
- qalın ip: incə sicim. qınav. qənəb. qənəf. (< qın: örtük).<br />
518 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- ip ucu vermək: yol göstərmək.<br />
- ipə çəkmək: səlb edmək. qaplamaq.<br />
- ipdən quşaq: son çəkdə yoxsul.<br />
- birinin ipi ilə quyuya enmək: güvənmək.<br />
- ipdən qazıqdan qurtulmuĢ: çoxlu yazıqlar qırqınlar törətmiĢ<br />
kimsə.<br />
- ilməkli ip: kəmənd.<br />
- ipsiz sapsız: iliĢgisiz. rabitəsiz. münasibətsiz.<br />
- ipi sapı yox: ələ gəlir, ələ keçir, tutulaca nərsə dəğil.<br />
- ipini qırmış: ipi qırıq: qırıq. azğın.<br />
- ip nərdivan: urçın. örçin. - qalın ip: urqan. örkən.<br />
ipdənmək iplənmək. {lən: dən: 1. varlığı, iyəliyi götərir: ovlaq: yığılan<br />
yer. bolaq: varlı, bollu yer. - suvlaq: suyu bol olan. 2. #<br />
qaldırıcı, nəfy edici ək. - kovlaq: qabığın atmaq}.<br />
saplanmaq. sapaqlanmaq. ipdən, ipliyindən, sapından<br />
olmaq. tel tel olmaq. çözülmək. açılmaq. dağılmaq.<br />
ipək - ipək böcəyinin qararub qırılma kəsəli: qara daban.<br />
ipləmək əypləmək. eypləmək. 1. (ip: yəp: yap: sap). sarımaq.<br />
bağlamaq. 2. xatırlatmaq. yada salmaq. 3. güvənmək.<br />
saymaq. önəmləmək. əhmiyət vermək. e'tibar edmək.<br />
iplənmək ipdənmək {lən: dən: 1. varlığı, iyəliyi götərir: ovlaq: yığılan<br />
yer. bolaq: varlı, bollu yer. - suvlaq: suyu bol olan. 2. #<br />
519 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qaldırıcı, nəfy edici ək. - kovlaq: qabığın atmaq}.<br />
saplanmaq. sapaqlanmaq. ipdən, ipliyindən, sapından<br />
olmaq. tel tel olmaq. çözülmək. açılmaq. dağılmaq.<br />
ipli uruqluq. - uruqluq qova ipli kova.<br />
iplik tel. tar. ip, sap yapmağa yarar yun, pambıq, kətən, ipək.<br />
- yün ipliyi, ipək ipliyi, pambıq ipliyi. - iplik iplik: tel tel. qıl<br />
qıl. - ipliyi bazara çıxmaq: ara düĢüb rüsvay olmaq. - iplik<br />
pəniri: bir çeĢit pənir. - iğnə iplik: çox quru alız, zayıf. -<br />
iğnədən ipliyə: tam təfərrüati ilə. - pambıq ipliyə<br />
bağlamaq: keçəri bir çara tapmaq.<br />
ipsiz əypsiz. bağımız. sayqısız. gülxan bəyi. çapğın. hər<br />
iliĢgidən özgür.<br />
ipucu 1. sərriĢdə. 2. bahana. - ipucu tapdı iliĢtirdi.<br />
ir er ər. (iriş əriş eriş).<br />
ir ir. irən. irin. irkən. ərkən. tez.<br />
ıraq - üstümüzdən ıraq: bizdən uzaq olsun. tanrı əsirgəsin.<br />
ıraqlıq uzaqlıq. məsafə. bö'd.<br />
irək irkək. ərik. istək. iradə.<br />
irəlçi önüc. öngür. öngüc. öndəc. öndə olan. mütərəqqi.<br />
sabiq.<br />
520 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
irəli sürmək ilərtmək. öğmək. önğmək. qabqalamaq. tərifləmək.<br />
sitayiĢ edmək.<br />
irəmli irimli. ərimli. yetimli. çatımlı. ləyaqətli. layiqli. iste'dadlı.<br />
irən irin. ir. irkən. ərkən. tez.<br />
irən yərin. yarın. əyrən. nərsədə olan yarıq yer. dodaq.<br />
irgin irginti. irin. irinğ. irik. birikib qalmıĢ, iylənmiĢ nərsə. çirk. -<br />
yarada su biriksə, irikləşir.<br />
iri apalaq. yapalaq. gündə. gombul. tombul. bar. qudaman.<br />
qudman. böyük. sarman. azman. qocaman. yekə. qop.<br />
yenğə. yoğun. böyük. əzim. cəsim. yonğa. qaba. gobut.<br />
iĢlənməmiĢ. ədəbsiz. tərbiyəsiz. xam.- bar yiqdə: iri iğdə.<br />
- açıq, iri addım: dəvə dabanı.<br />
- çox iri: bək böyük. ərsəl. ərtəl. (< ər). dev. jean.<br />
- iri gövdəli: tanqalaq. danğalaq. danqa. göbut. quduz.<br />
qotur. qaba. gür. qılıqsız. budala. küp.<br />
- gənc irisi: iri boylu dəliqanlı.<br />
iri iri (< irmək: bütövlənmək. yetginmək). irimiĢ. ərmiĢ. yetgin.<br />
qocaman. böyük. yekə. 1. gövdəli. cüssəli. 2. sərt. qalın.<br />
- iri söz. - iri davraq<br />
irik ərik. ərmiĢ. erkən, tez yetiĢən.<br />
521 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
iriq irik. 1. irin. irinğ. irgin. birikib qalmıĢ, iylənmiĢ nərsə. çirk.<br />
- yarada su biriksə, irikləşir. - iriq otunğka: odun qırıqları.<br />
qıymıq. 2. kəl, uyuzun qafası.<br />
ırıq uruq. vuruq. ılıq. ilik. boy. bölük. Ģö'bə.<br />
iriqmək irikmək. irkəlmək. 1. birikib durmaq. durmaqdan<br />
iylənmək. 2. ərkəlmək. dayanıb asılanmaq. qudurqanlıq<br />
edmək.<br />
iriləşmək böyümək.<br />
irilik böyüklük. yekəlik. qocamanlıq.<br />
irilik yoğunluq. böyüklük. əzəmət. cəsamət.<br />
irilmək qayqıdan titrəmək. kəndi kəndini yermək. arılmaq.<br />
irimiş ərmiĢ. iri. yetgin. qocaman. böyük. yekə.<br />
irim ərim. 1. yetim. çatım. irmə. visul. 2. istixarə. təfəüül. fal<br />
açma. - göz ərimi: gözün görə biləcək çatı.<br />
irimli irəmli. ərimli. yetimli. çatımlı. ləyaqətli. layiqli. iste'dadlı.<br />
irin 1. irən. ir. irkən. ərkən. tez. 2. irinğ. irik. irgin. birikib<br />
qalmıĢ, iylənmiĢ nərsə. çirk. - yarada su biriksə, irikləşir.<br />
irinğ irin. irik. irgin. birikib qalmıĢ, iylənmiĢ nərsə. çirk. - yarada<br />
su biriksə, irikləşir.<br />
irinğ qıyıq. çirk.<br />
irinqləmək irinğləmək. irginmək. birkinmək. yığlınmaq.<br />
522 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ırısqal gündəlik. onalqa. onğalqa. onĢuq. onğĢuq.<br />
iriş əriĢ. xəbər.<br />
iriş əriş. 1. boy. uzunluq. tar. dal. 2. araba oxu.<br />
irişmək ərişmək. 1. çatmaq. tutmaq. - əriĢir qonağına asta gedən<br />
(qonağ: məqsəd. mənzil). - bu taxcaya əlin iriĢirmi: boyun<br />
çatırmı. 2. yetginmək. oluĢmaq. - üzümlərim irişti. - irişmiş<br />
qızları əriĢtirməliyik.<br />
iriştirmək əriştirmək. 1. yetiĢtirmək. çatdırmaq. - tanrı istəklərivə<br />
iriştirsin. 2. xəbər vermək. - hərnə eĢitti, ertəsi iriştirdi.<br />
irkək irək. ərik. istək. iradə.<br />
ırq 1. fal. 2. uruq. döl. nəsil. soy əhfad. əcdad sülalə nəjad<br />
nəsəb zürriyyət.<br />
- el ırqları: el qolları, oymaqları. - ırqa baxmaq: ırqalamaq.<br />
kahinlik edmək.<br />
ırqad ırğad. iĢçi. əmələ.<br />
ırqal ırqat. 1. narahat. 2. əmgək. zəhmət.<br />
ırqalamaq 1. yerindən oynatmaq. laxlatmaq. narahat edmək.<br />
tədirgin edmək. 2. kahinlik edmək. ırqa (fal) baxmaq·.<br />
ırqalandı yırqalantı. qımıldama. sallanma.<br />
ırqalanmaq yırqalanmaq. qımıldamaq. sallanmaq.<br />
ırqat ırqal. 1. narahat. 2. əmgək. zəhmət.<br />
523 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
irqəlmək irkəlməkirikmək. 1. birikib durmaq. durmaqdan iylənmək.<br />
2. ərkəlmək. dayanıb asılanmaq. qudurqanlıq edmək.<br />
irqən irkən. ərkən. ir. irən. irin. tez.<br />
irqinmək irginmək. irinqləmək. irinğləmək. birkinmək. yığlınmaq.<br />
irqinti irginti. irgin. irin. irinğ. irik. birikib qalmıĢ, iylənmiĢ nərsə.<br />
ırlayış oxuma yolu.<br />
çirk. - yarada su biriksə, irikləşir.<br />
ırmaq çay. su. oz. dərə. dərya. bir göldən axan suyu götürən<br />
yol. çay. arx. ayaq. doğrudan doğruya dənizə tökülən<br />
su. daha kiçginə, bir ırmağa töküləninə çay, çaydan kiçiqinə<br />
su, üzən söylənir. çağ çağ axan durqun, axıb həm duran<br />
böyük suya dərə, dərya denir.<br />
- bu ölkənin suları çoxdur.<br />
- bir çayın dərin olan orta yeri: taban. daban.<br />
- çayın, suyun dayaz, gödək yeri: sıqlıq. sığlığ. - ırmağın<br />
orası sığlıqdır, keçid verir.<br />
- dolambac ırmaq. qırx keçid. çay boyu gedmək üçün çoxlu<br />
kərələr butay o tayına atlamağlı olan ırmaq.<br />
- ırmaq ağzının bir az açıq yerində qumdan qurulan topar<br />
sədd: topuq. - çay topuğu.<br />
524 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- ırmaq, çay içində, gəminin yolun qapıyan böyük qaya,<br />
daş: dəmir qapı. - arazın dəmir qapıları.<br />
ırman çuğul. yermən. carçı. qovucu.<br />
irmə irim. ərim. yetim. çatım. vüsal.<br />
irtə ertə. sonrası. ardı sırası. gələn. irəlidə gələn. - ertəsi<br />
gün: bir gün sonrası. sabahı. - bayram ertəsi: bayram<br />
sabahı. - bu günün iĢin ertəyə qoyma: sabaha qoyma. - bu<br />
gün bitirəmmədim ertəyə qaldı. - cuma ertəsi: Ģəmbə. -<br />
ertəsi il: sonrası il.<br />
irtələmək ertələmək. sonraya buraxmaq. gələn sıraya qoymaq.<br />
irəlidə gələnə buraxmaq. - yemək irtələrsə bayatır. - ora<br />
çatınca, ertələdik. - bu gün çıxmalıısın, geciksən<br />
ertələməlisən.<br />
irtiri ərtiri. ərdiri. ərtiriĢ. irtiriĢ. təbliğ.<br />
irtiriş ərtiriĢ. ərtiri. ərdiri. irtiri. təbliğ.<br />
irtirmək ərtirmək. ərdirmək. çatdırmaq. nayil olmaq. - sənin<br />
qoĢuğuva ərdirəmədim: sənin vüsalına nayil olmadım.<br />
irtiş ərtiĢ. yetriĢ. bulduruĢ. isal. çattırı. yetĢiri. ulaĢı. bulduri.<br />
göndəri. götüri. nəql.<br />
is iz. his. hiz. dumanın, tütənin toxunmasından qalan iz,<br />
əsər.<br />
525 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ocağa qonmuş qalın his: qurum. - ocaq qurumu. - evi<br />
qurum basmıĢ. - qurum boya.<br />
isə halbuki. - mən onu bəkləyirdim, o isə savuĢub gedmiĢ. 2.<br />
yerdə. yerinə. - qorxulu yuxu görməkdən isə, oyaq dur.<br />
isik iysik. çuxurlu. çuxurluq. əngəbəlik. obruq.<br />
isiklik sevda.<br />
ısıq Ģərq. Ģırıq. doğu.<br />
ısınmaq issinmək. qızıĢmaq. - çox ısınma. qızğınlığ. çox qızıĢma.<br />
ısırcıq sivilcə. qızdırma, ısıtmadan oluĢan qabarcıq.<br />
ısırğan gəzənə.<br />
ısırır ısırqan. azqın. salar. salqan. quduz.<br />
ısırışmaq bir birin diĢləmək, qapmaq. boğuĢub ısırıĢmaq. bir birin<br />
boğmaq. itiĢib boğuĢa qavqalaĢmaq. talaĢmaq.<br />
dalaĢmaq.- köpəklər dalaşırlar.<br />
ısırıtmaq diĢlətmək. qızdırmaq. - barmaq ısırıtmaq: heyrətdə<br />
buraqmaq. - itləri ısırtmaq.<br />
ısırqan ısırır. azqın. salar. salqan. quduz.<br />
ısırmaq (böcək. heyvan) gəgələmək. vurmaq. çalmaq. sancmaq.<br />
soxmaq. diĢləmək. diĢ keçirmək. talamaq. dalamaq.<br />
diĢləyib qoparmaq. qısırmaq. qısmaq. diĢləmək.<br />
- yaxa ısırmaq: əli yaxasında qalmaq. yardıma gərəyi olmaq.<br />
526 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- ovuc ısırmaq: əlin ayası diĢləmək. çox qızmaq<br />
- barmaq ısırmaq: barmağın diĢləmək. ĢaĢmaq.<br />
- ayı dalamış.<br />
- dodağını ısırmaq: ĢaĢı qalmaq. heyrət edmək.<br />
- dodağını ısırmaq: ĢaĢı qalmaq. heyrət edmək.<br />
- ısırıb qoparmağa çalışmaq: gəvmək. - at gəmini gəvirir.<br />
ısırtmaq qaptırmaq. - itlərə ısırtmaq. - barmaq ısırtan durum:<br />
ĢaĢırtıcı, mat qoyan durum.<br />
ısıtma sıtma. küyük. göyük.<br />
ısıtmalanmaq sıtmalanmaq. ısıtmıya tutulmaq.<br />
ısız isizka. Ģuluq. çuluq. ətacı. kəkirə. gəs. qaçurqan.<br />
isizka ısız. Ģuluq. çuluq.<br />
qaçıran. kötü. bədəxlaq. - kəkrə kolu: acı ətacı kiĢi.<br />
ısızlanmaq isizlənmək. Ģuluqluq edmək. səvimsizləĢmək.<br />
yaramazlaĢmaq. duzsuzlanmaq. sırtılmaq.<br />
isizlənmək ısızlanmaq. Ģuluqluq edmək. səvimsizləĢmək.<br />
yaramazlaĢmaq. duzsuzlanmaq. sırtılmaq.<br />
iskilə ağız. yanĢaq. yanaĢacaq yer.<br />
ısqa sulama. abyari.<br />
islanmaq - çox islanmaq: sucuq olmaq.<br />
ıslanmaq əpinməkcığa. sulanmaq.<br />
527 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ıslatış nərsəni döğərək sulandırı, oğub, əzib yumĢatı. kötək.<br />
dayaq.<br />
ıslatmaq yəpitmək. əpitməkcığa. sulatmaq.<br />
ıslatmaq yılpatmaq. yalpatmaq. (ot. saman. yem) yumĢatmaq.<br />
isləmək hisləmək. hisləndirmək. hisə tutub qarartmaq. his<br />
qoxutmaq.<br />
islənmək hislənmək. hisdən qarartmaq. hislə qoxunmaq.<br />
ıslı 1. yumĢaq. uslı. uslu. uslı. ədəbli. mülayim. həlim. 2.<br />
dinc. rahat.<br />
islik Ģənlik. bolluq. varavanlıq. avadanlıq. abadanlıq.<br />
ıslıq ıĢqırıq. qıĢqıraq. fıĢqıraq. fıĢqa. sıqlıq. səsi dil dodaq ilə<br />
sıxaraq çalınan iti, incə dar səs. - ıslıq, fışqa çalmaq:<br />
sıqlamaq. - ilanın ıslıq çalması, fısıldaması: qızğırmaq.<br />
- ıslıq çalmaq: ıĢqırmaq. qıĢqırmaq. ıslıqmaq. fıĢqalamaq.<br />
ıslıqmaq ıĢqırmaq. qıĢqırmaq. ıslıq çalmaq. fıĢqalamaq.<br />
islub yol. qırım. kəsim. biçik. tərz. Ģəkil.<br />
ismarlamaq imarıĢlamaq. tapıĢdırmaq.<br />
ısnac (< ısırmaq: diĢləmək). sinəc. sıkınc. sikənc (> Ģekəncfars).<br />
ısnat8 üzü qara.<br />
ısra axır. son.<br />
çin. ərmə. əğmə. axma.<br />
528 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
israr edmək saplamaq. taxılmaq.<br />
issilik - issilik vermək: qızdırmaq. qızıĢdırmaq. - qırmızı bibər,<br />
issinmək ısınmaq. qızıĢmaq.<br />
toyuqları qızdırar: yumurtlamağa gücləndirər.<br />
issiz 1. boĢ. məhrum. 2. iyəsiz. açıq. yiyəsiz. sahabsız.<br />
issizlik yiyəsizlik. sahabsızlıq.<br />
istədmək tapdırmaq. sevindirmək. səvindirmək.<br />
istək 1. iradə. ixtiyar. - öz istəyizdədir. - istəkli: ixtiyar sahibi. -<br />
istəkdən düĢmüĢ qoca. - istəyim qalmadı daha. 2. rəğbət.<br />
meyil. - istək edmək: arzu edmək. 3. qibtə. arzu. - kimə<br />
qibtə edirsiz. 4. məqsəd. qəsd. 5. ehtiyac. - nə istəyiz var.<br />
6. lazim. - istəksiz: lazımsız. 7. ixtiyar. iradə. istəyiĢ. arzu.<br />
xahiĢ. tələb. iĢtiyaq. özləm. yapqa. yapaqa. yapaq.<br />
abaqa. abqa.: irək. ərik. irkək. iradə. qızıq. qınıq. izdək.<br />
hacət. - tam istəklə: min can ilə: tam arzu ilə. yaxuĢ.<br />
xahiĢ. könül. arzu. 8. alacaq. umac. ümid. təmə'. dilənc.<br />
arzu. yaxıĢ. xahiĢ. ac. damağ.<br />
- istəhdən, iştahdan düşmək: açımlanmaq. soğumaq. ürəyi<br />
vurulmaq.<br />
istəkli arzulu. arzuman. talib. azarkeĢ. həvəskar. diləkli. xahiĢli.<br />
istəyən. arzulayan. aruzlayan. arzılı. aruzlı. arayan.<br />
529 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
diləyən. diləkli. tələbkar. ömür. Ģux. Ģən. maraxlı. Ģatır.<br />
qərib. sevimli. marağa. yubağan. çəkici. cazib. umaq.<br />
sevimli.<br />
istəksiz könülsüz. arzusuz.<br />
- çox ömür birisidir. - ömür kiĢi. - istəkli değiləm.<br />
istələmək (i ü ) üstələmək. üstün gəlmək.<br />
istəlik4 bələk5. yadigar. sıylıq.<br />
istəm istəmə. arzu. aruz. arama. diləmə. dilək. tələb. - ərz o<br />
tələb: vermə alma.<br />
istəmə istəm. arzu. aruz. arama. diləmə. dilək. tələb. - ərz o<br />
tələb: vermə alma.<br />
istəmək 1. aramaq. - kimi istəyirsiz. - nə istəyə geddin ora. 2. qəsd<br />
edmək. - nərəyə istəyirsiz. - oraya istəməyin. 3. öksimək.<br />
arzulamaq. diləmək. 4. çağırmaq. də'vət edmək. 5.<br />
möhtac olmaq. lazimli olmaq. - hər məhəllə bir kitab evi<br />
istir. 6. baĢ vurmaq: üz tutmaq. 7. əsmək. arzulamaq. -<br />
ürəyin nə əsir. - əsməsə varmaz, əsməsə azmaz. 8.<br />
tuqmaq. 9. yubamaq. çəkmək. cəzb edmək.<br />
istəməz lazım degil. ehtiyac dəgil.<br />
istəmiyərək zoraki. ürəksiz.<br />
istənmək çağrılmaq. də'vət olunmaq. arzulanmaq. tələb olunmaq.<br />
530 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
istər gərək. - gərək zəngin olsun, gərək yoxsul olsun.<br />
istərdim xahiĢ edirəm.<br />
istərək tayaqan. dayaqan. tayın. qəsdən. bilərək.<br />
istərsə inĢallah.<br />
istəyən istəkli. arzulayan. aruzlayan. arzılı. aruzlı. arayan.<br />
diləyən. diləkli. tələbkar.<br />
istəyiş 1. istək. arzu. xahiĢ. tələb. çağrıĢ. də'vət. 2. > sitayiĢ.<br />
öqül. öğül. ökül.<br />
isti - isti yer: sıcaq. - sıcaqdan soyuğa çıxmaq.<br />
iş 1. məsələ. önəm. 2. vəzifə. yapcaq. 3. əmr. maddə.<br />
məsləhət. məĢquliyət. 3. hacət. - işimi görmədi. - işini<br />
bilir. - işini bilməyən tərsə qıçar, yoldan çaĢar. 4. düzlə.<br />
sən'ət. peĢə. 5. çalıĢ. zəhmət. əziyət. 6. nəqĢə. nəqĢ. -<br />
iş işdən keçmək: ox yaydan çıxmaq. 7. əməl. ada. adaq.<br />
(< edmək). 8. sənət. - çəki, cizgi işləri: oya.<br />
- iş ola: sanki iĢ görmüĢ demədir.<br />
- iş başında: məĢqul.<br />
- iş köynəyi: iĢ paltarı.<br />
- iş bilməz: qalac. avara. gic. kal.<br />
- işə tutan: iĢlədici. iĢlədən.<br />
- iş paltarı: tozluq. önlük. peĢgirə.<br />
531 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- işə qoymaq: qayırmaq. qulluğlamaq. xidmət vermək.<br />
- işə yaramaq: yer tutmaq. - bilgivi iĢə salsan, yaĢamda yer<br />
tutarsan.<br />
- işi böyük götürmək: qapını böyük açmaq: ağır xərcə<br />
girmək.<br />
- iĢi gilifinə, qılıfına qoymaq: qabına, yerinə qoymaq.<br />
- qılıfsız iş: sayı ölçüsü olmayan.<br />
- işi olan: iĢsiz olmayan. iĢli. qapılıməĢqul. Ģağil.<br />
- işi sırasına girmək: iĢi yoluna girmək, düzəlmək.<br />
- işsiz durmaq: boĢ durmaq.<br />
- sıqı iş: tələsik iĢ.<br />
- işə baxmaq: iĢ görmək. iĢlə məĢqul olmaq.<br />
- iş güc: məĢquliyət.<br />
- iş bilir: kar aĢna.- iĢ bilməz: bacarıqsız. qafil. - iĢ çıxarmaq:<br />
məsələ çıxarmaq.<br />
- iş əri: bəcərikli. əlindən iĢ gəlir.<br />
- işli güclü: dəğdəğəli. məĢqul.<br />
- usta iĢi: ustadanə.<br />
- iş gördürmək: iĢlətmək. çalğaĢdırmaq. çalıĢdırmaq.<br />
məĢqul edmək.<br />
- işi olmaq: iĢi, sözü geçrilmək. ii görülmək. istəyi məsədi<br />
əldə olmaq.<br />
532 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- iş içində iş var: iĢlərin içində gizli iĢ var.<br />
- iş işdən keçmək: artıq olub keçmək.<br />
- iş başı: rəi's. baĢçı. amir. əmələ baĢı.<br />
- işək başı: 1. iĢin qaynağı. sərçeĢmə. mənbə'. 2. iĢləri<br />
aparan.<br />
- iş başında: iĢ üstündə.<br />
- iqnə işi: qısnaq.<br />
- bir işə özəl geyim. iş paltarı. kəsbət. kisvət (< kəsmək).<br />
- çöpçü, süpürgəçi kisvəti.<br />
- çərik kisvəti. - iş biliksiz: görgüsüz. dənəmsiz. təcrübsiz.<br />
alıĢmamıĢ. toy. əcəmi.<br />
- iş güc: töləv. töləf. iĢ. peĢə. Ģuğl.<br />
- əl işi: yazma. qələmkarlıq. oyma. - iş becərən: iĢqouzar.<br />
iĢqoyar. - iş işləmə: iĢdə bulunma. hərəkət.<br />
- iş kötüyü: baĢmaqçı, qəssab kimi iĢlərdə iĢlənən bir parça<br />
olan kötük. - işə gəlmə: yaranıĢ. faydalı. nafe'.<br />
- yalandan iş: bəzək. yaldız. üstün görü iĢ. üstün gör iĢləmə.<br />
göz boyama. solaylama. qolaylama. - onun diplomu bir<br />
yaldızdır. - içi təzək, üzü yaldız.<br />
- ək. sözün sonuna gəlib " yol. sayaq. təz. şivə"nı<br />
göstərir. - gediş: gedmək yolu. - söyləyiş: söyləmək yolu. -<br />
söyləĢdən söyləĢə çox ayrıq (fərq) var.<br />
533 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
işan yetəkçi. mürĢid. malla.<br />
işbu qoĢulu gələn adı vurqulama sözü. - işbu gün onuncu<br />
gündü. - işbu sizidiz o gecə orda.<br />
işçi işçi 1. əmələ. rəncbər. əl iĢi görən. ırğad. əmələ. iĢləyən.<br />
qablan. qablayan. kəsənə. - günişçi: yanaĢma.<br />
gündəlikçi. 2. tikiĢçi. sənətkar.- işçi qız.<br />
- gündəlik işçi: aylaqçı. dolanbac iĢləyən.<br />
- yalandan işçi: baĢı soyuq. yaldızçı. üstün görü iĢləyən.<br />
üstün gör iĢləyən. göz boyaçı. solayçı. qolayçı.<br />
işçilik tikiĢçilik. sənətkarlıq.<br />
işdə - işdə o işdə bu. - işdə kağaz işdə qələm.<br />
- ayaq bağı: əngəl. köstək.<br />
- bağı oğalamaq: kütükləri oğsalayıb, qabıqların düĢürmək.<br />
- yəhər bağı, bəndi: aşırtma. aşırma. qulan.<br />
işəmək qaĢnamaq. qaĢınmaq. su tökmək.<br />
- (heyvan) yerdən baĢaqa yerə, demək duvara iĢəmək:<br />
siqmək. sıqmək.<br />
işətmək sıçdırmaq. çox qorxutmaq.<br />
işgənbə içgənbə. qiriĢ. kiriĢ. heyvanların birinci qarnı.<br />
işgəncə şikəncə qısac.<br />
işgəncələmək qısaclamaq. qısıqlamaq.<br />
534 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
işgil müĢgül. bur. bor. güclük. çətinlik. zəhmət. sanma. zənn.<br />
gümançətinlik. düğün. məsələ. pıroblem. - onun bizə<br />
güclüyü yoxdur. - güclük vermək: zəhmət vermək. - güclük<br />
çəkmək: zəhmət çəkmək.<br />
işgillənmək müĢgül olmaq.sarplaĢmaq. sarpa sarmaq. gücləĢmək. -<br />
iĢlər sarplaşdı.<br />
işgilləşmək müĢgülləĢmək. çatallaĢmaq. budaqlanmaq. qollanmaq.<br />
dallanmaq. pürüzlənmək. bürküĢmək. - iĢ budaqlandı.<br />
işgillik güc. zorluq. zəhmət. - iĢlər güclə keçdi. - güclə yapa bildik.<br />
ışıq boya.<br />
- ışıq qıbı: ıĢtın. ıĢton. qəndil.<br />
- kor ışıq: kor çırağ: kor qəndil: çox əsrük: bərk kefli.<br />
- ışıq topı: ışıq damlası: çox gözəl cocuq.<br />
- ışıq içində yatsın: allah rəhmət eləsin.<br />
- ışıq, sönəcək olub genə parlamaq: dalıb çıxmaq.<br />
ışıqlamaq ıĢılamaq. qaranlıqda yaĢının, aydının yalabıması,<br />
parlaması. - ĢimĢək ışıladı. - gözləri ışılamaq: çox itilik<br />
göstərmək.<br />
ışıqlıq aydınlıq. rəĢənayi. yaĢnalıq.<br />
535 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ışılamaq ıĢıqlamaq. qaranlıqda yaĢının, aydının yalabıması,<br />
parlaması. yalabımaq. parıldamaq. parlamaq. - ĢimĢək<br />
ışıladı. - gözləri ışılamaq: çox itilik göstərmək.<br />
ışıldayan parıldama. yalabıq. parıldı. parlayan. parıldayan.<br />
dirəxĢan. - yalabıq saçlar.<br />
işilmək iĢə yatmaq. iĢə yordam hasıl edmək ·. - yiĢilmək.<br />
yuĢılmaq. yuĢulmaq. yüĢilmək. yüĢülmək.<br />
ışıltılı - ışıltılı, bərraq olmayan: tonuğ. donuğ. dumanlı. tüssüli.<br />
bulutlu. boz. soluq. - donuğ sırça.<br />
ışıltılı - ışıltılı, bərraq, sarı göz: durna gözü.<br />
işisiz qapısız. qulluğu, xidməti olmayan. qayrılmamıĢ.<br />
mə'muriyətsiz.<br />
işiz iĢsiz. iĢsiz gün. tə'til.<br />
işkəncəyə qoymaq qızqurmaq. cəzasını çəktirmək.<br />
cəzalandırmaq.<br />
işqab 1. dilab. dolab. nərsə doldurmaq, qoymaq üçün, duvar<br />
oyuğunda, yaxud ayrıca yapılmıĢ, qəfəsəli, qanatlı<br />
qapılı olan içək yer. - dolabda saxlamaq. - dolaba<br />
qoymaq. - aĢıq (aĢlıq) dolabı. - geyim dolabı. 2. ıĢıq qab.<br />
ıĢtın. ıĢton. qəndil.<br />
536 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
işqəncə işkəncə. qızaq. qazıq. - nədən böylə qazıq, böylə qızaq. -<br />
qopan qazıq: qiyamət uqubəti.<br />
işqil işgil. ağır yük, mal heyvanın əl ayağın bağlamaqa yarar<br />
ip, bağ. cıdamlı, bərk ip, bağ. sicim. cıdar. - olmasın<br />
işgilə düĢdük. - bu nə işgildi ki açan yoxdur.<br />
işqil 1. quĢqu. güman. Ģübhə. Ģəgg. vəsvəsə. - bu haxda işgil<br />
yoxdu. 2. müĢgül. güclük. - iĢlərimiz işgilə düĢdü.<br />
işqillənmək quĢqulamaq. gümana düĢmək. Ģübhələnmək.<br />
Ģəgglənmək. Ģübhələnmək. vəsvəsələnmək. - bu haxda<br />
işgillənmiyin.<br />
ışqına qara mərcan balığı.<br />
ışqırıq fıĢqırıq. topraq fıĢqa.<br />
ışqırıq qıĢqıraq. fıĢqıraq. fıĢqa. ıslıq.<br />
ışqırmaq 1. qıĢqırmaq. ıslıqmaq. ıslıq çalmaq. fıĢqalamaq. 2.<br />
fıĢqırıq. düzəltmək.<br />
ışqırmaq qıĢqırmaq. qıçqırmaq. ıçqırmaq.<br />
işqoyar iĢquzar. iĢ becərən.<br />
işquzar iĢqoyar. iĢ becərən.<br />
işlədən iĢlədici. iĢə tutan.<br />
işlədici iĢlədən. iĢə tutan.<br />
işlədiləcək - işlədiləcək yol: qan alacaq damar.<br />
537 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
işlək 1. iĢə gələn. iyi iĢlər. 2. çox iĢlənənən. 3. iĢlək yol,<br />
soqaq. 4. təcrübəli. idmanlı. alıĢıq. 5. tıxanmamıĢ. açıq.<br />
pozuqmayan. çabıq. iti. 6. axal. rayic. yavat olmayan. -<br />
yürük pul. 7. iĢə gələn. iyi iĢlər. çox iĢlənənən.<br />
- işlək olmaq: iĢləmək. yürümək. rayic olmaq. axmaq.<br />
işləmə 1. oyma. 2. yapma. e'mal. 3. toxnaq. toqun. keçmə. etgi.<br />
tə'sir. - onun varından bizə toxun yoxdu. - toxunun<br />
azaltmaq. - toxunun güclətmək.<br />
- bu qurdun biçimində olan naxışlı sırma, işləmə (parça.<br />
Ģəkil): tırtıl. dartıl.<br />
- iş işləmə: iĢdə bulunma. hərəkət.<br />
- üstün gör işləmə. bəzək. yalandan iĢ. yaldız. üstün görü iĢ.<br />
göz boyama. solaylama. qolaylama. - onun diplomu bir<br />
yaldızdır. - içi təzək, üzü yaldız.<br />
işləmək 1. (kəsib, qazıb) düzətmək. yontmaq. yonmaq. (toprağı)<br />
kullamaq. sürmək.etgiləmək. keçmək. toxunmaq. əsər<br />
edmək. - mənə onun sözü toxunmaz. - sizə eləbil çox<br />
toxundu bu. 2. girmək. keçmək. yapanlamaq.<br />
abanlamaq. iqdam edmək. nifuz edmək. - bu ağrı içimə<br />
işlədi. - onun ölümü bizə çox işlədi. - iĢləmək aracı:<br />
avadanlıq. 3. savmaq. keçmək. etgiləmək. tə'sir edmək. -<br />
538 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
soyuq içimə savdi. 4. tutmaq. keçmək. etgili olmaq. - bu<br />
boya ilə damqa iyi tutar. - bu boya tutmaz. 5. ürək tapıb<br />
iĢləmək. tavranmaq. davranmaq. tovranmaq. qeyrət<br />
qılmaq. qızıqmaq. qılınmaq. qımıldamaq. iĢə keçmək.<br />
əksüləməl göstərmək. - bu iĢləriə qarĢı davranmalıyıq. -<br />
ona davranın. - davranırsa, vurulduğun görürdü, anlırdi. -<br />
tavranmağa canım daha yox. - iyiliklə tavranmaq, kötülükləri<br />
qaqarın. tetik davranmaq. gəvĢək davranmaq. ağır<br />
davranmaq. 6. yürümək. 7. rayic olmaq. iĢlək olmaq.<br />
axmaq. 8. hərəkət edmək. cevlana gəlmək. - qan damara<br />
yürüdü. 9. keçmək. - Ģeh sümüyə yürüdü.<br />
- toxunub qapıb içinə işləmək: tutmaq. - dəniz tutmaz<br />
məni. - arax biləsin tutmuş.<br />
işləməz iĢsiz. atıl. atqıl. atqın. yatıl. yatqıl. yatqın. etgisiz.<br />
əsərsiz. qapalı. qapanmıĢ. bağlı. keçilməz. yubat.<br />
məəttəl. məsdud. tıkalı. tıqanmıĢ. qapanıq. məsdud. -<br />
tıqanıq yol. - tıqanıq - tıqanıq iĢ. - tıqanıq borı. - tıqanıq<br />
ağız.<br />
- qapalı göz. - qapalı qapı. - qapalı yol. - qapalı çarĢı.<br />
işlənmə yapılma. düzəliĢ. e'mal olunma. - bu masanın yapılmasi<br />
qolaydır.<br />
539 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
işlənmək 1. (kəsilib, qazılıb) yontılmaq. yonulmaq. düzədilmək. 2.<br />
sapan iĢlənmək. sürülmək.- bu quraqlıqda sapan<br />
sürülməz. - bir yağmur yağınca yer sürülür.<br />
işlənməmiş 1. qırlığ. qırac. çöllük. abad olunmamıĢ. boĢ. - qırac<br />
topraq. 2. qaba. iri. yonğa. gobut. ədəbsiz. tərbiyəsiz.<br />
xam. 3. tutunmamıĢ. kullanmamıĢ. toxunulmamıĢ. yeni.<br />
- tutunmaş yaĢmaq. - tutunmaş yapı. - tutunmaş topraq.<br />
işlənmiş - qızıl sırma ilə işlənmiş parça topu: som sırmalı taqa: altın<br />
uluq taqa.<br />
işlər toxunlı. toxnaqlı. keçər. etgili. tə'sirli. - onun varından bizə<br />
toxunlı bir nə yoxdu. - toxunlı soyu. - toxunlı söz.<br />
işlətilmək sanalmaq. sayılmaq. yürüdülmək. hesablanmaq.<br />
məhsub olunmaq.<br />
işlətmək açmaq. tutmaq. baxdırmaq. gördürmək. icra etdirmək.<br />
kullamaq. yapanlamaq. abanlamaq. çalğaĢdırmaq.<br />
çalıĢdırmaq. iĢ gördürmək. məĢqul edmək. kullanmaq.<br />
tutunmaq. qollanmaq. kullanmaq. tutmaq. istixdam<br />
edmək. kullamaq. kollamaq. qayırmaq. yiyələnmək. sərf<br />
edmək. palamaq. istifadə edmək. yürütmək. saymaq.<br />
sanamaq. hesablamaq. məhsub edmək.<br />
- onu o kullayır.<br />
540 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- bir nəyi işlətmək, iyələnmək: tutmaq. - bu tarlanı<br />
tutmalıyıq. - bu iki topraqdan bilmirəm hançın tutum.<br />
- tutub işlətmək: alıb kullanmaq. qablanmaq. qaplanmaq. -<br />
türklərin kəndi əlifbası olarkən, ərəb əlifbasın qaplandı:<br />
qəbul etmiĢ. - islam dinin qaplanmaq.<br />
- çətir, örtük, pərdə tutmaq.<br />
- qılınc tutunmaq. qələm tutunmaq.<br />
- uĢaq (çırağ, Ģayırd) tutmaq. öğrətci tutmaq. iĢçi tutmaq. -<br />
bit yol, iĢ tutmaq.<br />
işləyən 1. yaradan. sane'. xaliq. 2. sənətkar . 3.<br />
yapan. qılan. amil. fail. - bu iĢi işləyən. 4. iĢçi. qablan.<br />
qablayan.<br />
- üstün görü işləyən: üstün gör iĢləyən. baĢı soyuq.<br />
yaldızçı. yalandan iĢçi. göz boyaçı. solayçı. qolayçı.<br />
işsiz boĢtur. boĢdar(< boş + durmaq).- boĢtar parası: iĢsizlik<br />
parası.<br />
- işsiz olmayan: iĢi olan. iĢli. qapılıməĢqul. Ģağil.<br />
işsiz iĢiz. iĢsiz gün. tə'til. aylaq. avanaq. boĢ gəzən. avara.<br />
havayı. iĢləməz. atıl. atqıl. atqın. yatıl. yatqıl. yatqın.<br />
etgisiz. əsərsiz.<br />
541 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
işsizlik haylazlıq. hırsızlıq. təmbəllik. gücsüzlük. uğraĢsız.<br />
məĢquliyətsiz. boĢturluq. boĢdarlıq (< boş + durmaq).-<br />
boştarlıq keçirmək: iĢsiz qalmaq.<br />
iştah - iştahdan düşmək: açımlanmaq. soğumaq. ürəyi vurulmaq.<br />
- iştah verici: açar.<br />
iştahlı yatba. yamat. əğik. mayil- içkiyə yatbalı kiĢi. - yuxuya<br />
yatbalı: yuxuçul.<br />
iştə uĢdə. üĢdə. bax. haza. - işdə o işdə bu. - işdə kağaz işdə<br />
qələm. - iştə qələm, iĢtə kağız.<br />
iştibah edmək kırıxmaq. qayıxmaq. bara qoymaq. - söz arası<br />
uçqunmadın.<br />
iştidad qızğınlıq.<br />
ıştın ıĢton. qəndil. ıĢıq qab. iĢqab.<br />
iştiyaq özləm. istək.<br />
ışton ıĢtın. qəndil. ıĢıq qıbı.<br />
işvə giriĢmə. qırıĢma. qır vermə (< qırılmaq. burulmaq).<br />
buruqma. naz. qəmzə. qaĢ göz ilə oynanma.<br />
işvəli yosmalı. ədalı. zərafətli. yosma. incək görüĢlü. ədalı.<br />
it - it dirsəyi: arpacıq. - it burnu: nəsrin gülü. - it xiyarı:<br />
əbucəhl qarpuzi. - it dərnəyi: qalabalıq, hay küylü yer. - it<br />
sürüsü: çoxluq. qalabalıq. - it boğan: acı cikdəm. - it yatğı:<br />
542 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
it bax > köpək.<br />
itə icbar.<br />
pozuqlar yığıncağı. - yaban it: qudurqan. ədəbsiz kiĢi. - it<br />
oğlu: köpəkoğlu. kopoyoğlu2. hin oğlu.<br />
- itləri quşqutub boğuşmağa yarar sözlərdən: qıs qıs.<br />
- it quyruğu: bitgi adı. bel buran.<br />
itək məcburi. icbarlı olan. zorlanan. - itək qoĢullara tutulmaq. -<br />
itə iĢlər. - itəksiz iĢlərinən uğraĢmaq.<br />
itəqu dəğirmanda dönən daĢın üzərinə mindirilən ağac<br />
parçası. ünun biraz qalın olması istənirsə daĢ bununla<br />
biraz yuxarı qaldırılır, incə olması istənirsə aĢağı<br />
endirilir.<br />
itələmək - itib, itəliyib vermək: tayamaq. dayamaq. təslim edmək.<br />
dartmaq. yollayı vermək. serv edmək. servis vermək. - gedər<br />
getməz bir acı qəhvə dayadılar. - bir yeməkdən<br />
qurtulmamıĢdıq ki, elə öbür yemək dayandı. - bu nədi<br />
dayadın mənə.<br />
itələmək itmək. püsgürtmək. geriyə çəkdirmək. itmək. sürmək. -<br />
bu toru bir az irəli itin. - onu yana itdi.<br />
- bu barut tüfəngi təpdirir.<br />
itələtmək ittirmək. sürdürmək.<br />
543 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
itəmək - itərək, basaraq soxmaq: tıqmaq. - yunu yastığa, balıĢa<br />
tıxmaq.<br />
itgi 1. boĢuna. yazıq. bihudə. hədər. 2. zərər. ziyan. - bu iĢdə<br />
mənə çox yazıq oldu.<br />
iti itiq iqti. 1. apuq. apqu. yapuq. titik. çalağ. çabıq.<br />
iĢlək. itik. ütük. uçarı. çapqın. qırıq. həĢəri. - uçarı<br />
çapqınlardandır. 2. pis. acı. yaxĢıqsız. oxarsız. qaba.<br />
sərt. - acı söz. 3. burraq. burqaq. bırraq. bırqaq. qıvraq.<br />
yeyin. 4. cəld. sulaq. çabıq. tetik. çalağ. çalt. biçqul.<br />
yüvrük. çaqğan. qıvraq. dartılı. çəkilmiĢ. taqa. təkə.<br />
yengil. - çox tetik biridir.- sulaq at. - sulaq ər. 5. kəsgin.dal<br />
yaraq. sarım. salım. bilək. bilənmiĢ. sivri. sivir. hadd. -<br />
sivri sözlər. 6. kibrit. quru. tünd. bədəxlaq. 7. qıyaq.<br />
ürkək. cəsur. igid. - qıyaq qəhrəman igid. 8. qut. qat. 9.<br />
Ģədid. basma. 10. tetik. canlı. fə'al.gəvĢək olmayan. -<br />
tetik kiĢi. - tetik ol!. - tetikliyin ölməsin. 11. tələsik. sıqı<br />
sıkı. sıxı. yeyin. sürətli. əcələli. - sıqı iş. - sıqı sıqı: tələsik.<br />
əcələ ilə. 12. yaman. yavuz. bətər. yaklıĢ. 13. balkan.<br />
kəsərli. 14. Batman. patmanaq. bat. bət. ağır. güclü.<br />
qalın. dayaqlı. samballı. Cəldfars < çalt. yeyin. tez.<br />
basım. çalasın. çala çala. çappaq. sürəkli. ərsay: çivri.<br />
544 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sivri uclu.<br />
- iti qaçmaq: qusquna güc.<br />
- iti qıvraq: çağ durumlu. quĢqunlu. qusqunlu. çağlayan.<br />
- iti xuylu: pozuq. əkmir. əkir. bədəxlaq.<br />
- ip iti: qıs qıvraq. sıxıq bərk. bərk bərkinə. bək bəkinə. kip<br />
kipinə.<br />
- iti olmayan: ağır. tutuq. - tutuq kiĢi.<br />
iticə atilla. atıqla. atıla. hiddətlicə. Ģiddəticə.<br />
itik 1. açıqqöz. çalağ. huĢlu. 4. itmiĢ. düĢük. 3. ütük. təkəvər.<br />
çalağ. tələsik. varıĢlı. yeyin. - varışlı kiĢidi.<br />
- itiliyin itirmək: qırılmaq. düĢmək. - fırtına qırıldı. - soyuq<br />
qırıldı.<br />
itiq iti. iqti. ütük. uçarı. iti. çapqın. qırıq. həĢəri. - uçarı<br />
çapqınlardandır.<br />
itiləşmək - yenidən itiləşmək: geri dönmək. təpmək. artmaq.- yara<br />
təpdi.<br />
itilmək 1. azmaq. - yel azdı. 2. itimək. kəsfinləĢmək. 3. sivirmək.<br />
sivri, kəsgin olmaq. incəlmək.<br />
itim idim. dim. - söylədi idim: söylədim:- vardı idim: vardım:<br />
itimək 1. itilmək. kəsfinləĢmək. 2. sərtləĢmək. bərkimək. 3.<br />
yapramaq. qaçmaq. tələsmək.<br />
545 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
itinmək qızıĢmaq. təĢviq olmaq. tərğib olmaq. - uĢaqlar oxumağa<br />
qızışdılar.<br />
itirmək ıçqınmaq. əldən vermək. - ovu ıçqındın, quĢu ıçqınma: ovu<br />
əldən verdin, quĢuvu əldən vermə.<br />
itişmək 1. azıĢmaq. uzaĢmaq. acıĢmaq. qızıĢmaq. qutruĢmaq.<br />
hiddətlənmək. 2. birbirin qaqmaq, itələmək. qoğuĢmaq.<br />
qovğalaĢmaq. - itişməkdən iĢləməyə çağ tapmır. 3. bir<br />
birin itələmək. təpiĢmək. birbirin təpələmək. uruĢmaq.<br />
savsaĢmaq. savaĢmaq. itiĢib boğuĢa qavqalaĢmaq.<br />
talaĢmaq. dalaĢmaq. boğuĢub ısırıĢmaq. - köpəklər<br />
dalaşırlar.<br />
ititmək 1. azıĢdırmaq. uzaĢdırmaq. acıĢdırmaq.<br />
hiddətləndirmək. 2. sivritmək.<br />
itmək 1. əzikmək. yazıq olmaq. zaye' olmaq. fovt olmaq. tələf<br />
olmaq. 2. itələmək. püsgürtmək. geriyə çəkdirmək. - bu<br />
barut tüfəngi təpdirir. 3. məcbur edmək. - məni bu iĢə nəyə<br />
itisən. - öğrənmək itməklə olar. - yaĢamda itməyincə bitmir:<br />
heç nə olmur. - uyqarlığı (mədəniyyətin) təməli itməklə<br />
baĢlayır, yasa (qanun) ilə sürür. 4. qızdırmaq. təĢviq<br />
etmək. tərğib etmək. - uĢaqları oxumağa qızdırın. 5. yox<br />
olmaq. batmaq. - var yoxum batdı. 6. itələmək. sürmək. -<br />
546 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bu toru bir az irəli itin. - onu yana itdi.<br />
- dürtüb itərək xırpalaşmaq: çəkiĢ bəkiĢmək: qaqıĢmaq.<br />
- itərək, basaraq soxmaq: tıqmaq. - yunu yastığa, balıĢa<br />
tıxmaq.<br />
- itib, itəliyib vermək: tayamaq. dayamaq. təslim edmək.<br />
dartmaq. yollayı vermək. serv edmək. servis vermək. - gedər<br />
getməz bir acı qəhvə dayadılar. - bir yeməkdən<br />
qurtulmamıĢdıq ki, elə öbür yemək dayandı. - bu nədi<br />
dayadın mənə.<br />
itmiş 1. itik. düĢük. 2. keçmiĢ. geçgin. sabiq.<br />
ittirmək 1. əzikdirmək. yazıqlamaq. zaye' edmək. fovt edmək.<br />
tələf edmək. 2. itələtmək. sürdürmək.<br />
- üstünə ittdirmək, atlatmaq: sıçdırmaq. çox qorxutmaq.<br />
iv yiv. iz. gəvir. kəvilmiĢ. oyuq. (suyun yerdə axmağından<br />
açılan) arx. oluq. nərsənin üstündə açılan yol. yol.<br />
uzunasına olan oyuq. - iv pozuq çərçivə. - zivananın ivi.<br />
ivdirmək tizik yeritmək. tələsik çatdırmaq. qoĢdırmaq.<br />
ivədilik ivəkinlik. tələsmə. çapuqma. əcələ.<br />
ivəkinlik ivədilik. tələsmə. çapuqma. əcələ.<br />
547 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ivilmək qoĢılmaq. qaçınmaq. tələsmək. tizik yerinmək.<br />
çaqqanmaq. çaqlanmaq. - böylə qoşılmaz. -<br />
qoşılmağında çəki, həddi var.<br />
ivlək əvlək. evlək. 1. tarla. bölünmüĢ yer. 2. bölünmüĢ yerlərin<br />
ivi, xətti. kərpici. - əvlək paltar. - əvlək parça. - əkin<br />
əkilməmiĢ əvlək doğru gedməz. 3. dönəm. əni boyu qırx<br />
arĢınlıq yer. rüb'. 4. avlaq. arx. güh2. su yolu.<br />
ivli yivli. 1. uzunasına oyuğu olan. oyuğlu. cizgili. yollu.<br />
oluqlı. - ivli çərçivə. 2. ilan kavı (köynəyi) kimi dolaĢıq<br />
uzanan oyuğu olan. - ivli top. - ivli çivi: piç.<br />
ivmə qoĢu. qaçu. qaçıĢ. qoĢıĢ. hərvələ. yüryüĢ. tələsik.<br />
qoğala qaç.<br />
iy - qoxusun, iyin duyurmaq, yoxlatmaq, baxdırmaq: iz izər<br />
bildirmək. qoxulatmaq.- bu gün nə piĢirmiĢim, nə yapmıĢım<br />
sizin hamınıza qoxulatacəyim. - gördükləri bir yana, heç bel<br />
duyduğun qoxulatmadı.<br />
- qoxu, iy duyulmaq: qoxumaq. izi çıxmaq. - o nə yapsa<br />
qoxur. - nə duyduğu qoxur.<br />
iyələnmək - bir nəyi işlətmək, iyələnmək: tutmaq. - bu tarlanı<br />
tutmalıyıq. - bu iki topraqdan bilmirəm hançın tutum.<br />
548 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
iyələnmək etinmək. edqinmək. qılqınmaq. olqunmaq. alqınmaq.<br />
alĢınmaq. sahab olmaq.<br />
iyəsiz açıq. yiyəsiz. sahabsız. issiz.<br />
iyi eyi. 1. adaq. adlı. yaxcı. dək. eyku. gözəl. arun. - daha<br />
iyiraq: yeqrək. yeğrək. yəğrək. 2. haq. həq. - iyi söyləmək:<br />
haqlı söyləmək. 3. oqat. onqat. uyar. münasib. öğüz.<br />
duraç. doğru. gözəl. uz. çin. doğru. yarar. saleh.<br />
- bərk iyilik: ə'lalılq. yavuzluq. əntiqlik. foquladəlik.<br />
xariqüladəlik. qıyaqlıq. 4. tək. dənğ. münsif. 5. yaxĢı.<br />
yaqĢıq. alan. gözəl.<br />
- iyi getməyən: əkĢi. əksi. tərs. zidd. uğursuz. mənhus. -<br />
əksi iĢ. - əkşi durumda. - əkşi görüĢlər.<br />
- iyi olmaz: onğmaz. savuĢmaz. keçməz. müzmin. -<br />
savuşmaz xəstəlik.<br />
- iyi bax: saqın. olmuya ki. diqqət ed. zinhar.<br />
- iyi düşünülmüş: mülahizəli. tartılı. dartılı. təəmmülli.<br />
- iyi gediş: uyqunluq. axıĢ. yaqıĢ. yaxıĢ.<br />
- iyi kötü: xeyr ü Ģərr.<br />
iyid comərd. arun. arın.<br />
- iyi gəlmək yaraĢmaq. uyğun gəlmək. münasib<br />
gəlmək. müvafiq gəlmək. yaxıĢmaq. uymaq.<br />
549 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
iyiləşmə əsənlik. toxdama. Ģəfa.<br />
iyiləşmək - iyiləşmək: kəndini toplamaq: - çox keçmədən yaxcı özün<br />
topladı.<br />
iyiləşmək arılmaq. arımaq. qalxmaq. düzəlmək. Ģəfa tapmaq.<br />
dirçəlmək.<br />
iyiləşmək gəliĢmək. səmirmək. - yolçuluq sizə yaramıĢ, çox<br />
gəlişmisiz.<br />
iyiləşmək iyi olmaq. keçmək. savuĢmaq.- ısıtması savuşmamış<br />
hələ. - baĢ ağrısı savuşsada, göt ağrısı savuşmadi.<br />
iyilətmək savuĢdurmaq. keçiĢdirmək. keçirmək. atmaq.- savaĢı<br />
savuĢdur.<br />
iyilətmək yeğlətmək. onartmaq. onqarmaq. sağaltmaq. düzəlmək.<br />
iyilik bərə. yaxĢıqlıq. tatlılıq. dadlılıq. yavaĢlıq. mülatifət. lütf.<br />
ehsan. - iyilikdə bulunmaq: doğru durmaq.- dadlılıqla<br />
kəndini vaz keçirdi: qutardı. - dadlıqıla qandırdım.<br />
iylənmək qoxumaq. 1. pozulmaq. ağırlaĢmaq.- yemək ağırlaşdı. 2.<br />
sökülmək. bir giz, sirr, iç açılmaq. ifĢa olmaq. qoxumaq.<br />
- yarın onun iĢləri qoxacaq.<br />
iylənmiş iğdin. qoxumuĢ. pozuq.<br />
iyləşmək qoxuĢmaq. dilləĢmək. tanıĢmaq. bilgiĢmək. yıtlaĢmaqka.<br />
yıdlaĢmaq. yıylaĢmaq. qoqlaĢmaq.<br />
550 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
iylətmək bir gizni, sirri, içi açımaq. sökmək. qoxulatmaq. ifĢa<br />
edmək. - yarın onun iĢlərin qoxulatacağam.<br />
iymək eymək imək. ( y d ) edmək. eləmək.<br />
iz is. 1. əsər. - yazıq olsun ki bir iz buraxamadı. - izinə uymaq:<br />
arxalanmaq. təqlid edmək. tabe' olmaq. - izi bəlürsüz:<br />
yoxalmıĢ. 2. arxa. geri. - izinə dönmək: geri dönmək. rücət<br />
edmək. 3. his. hiz. dumanın, tütənin toxunmasından<br />
qalan iz, əsər. 4. niĢan. qalıq. əsər. - yaranın əki. - əksiz<br />
cərrahlıq. - əkli yanaq: nərsədən qalmıĢ iz. - ək bəlli yama. -<br />
əki bəlirsiz. 5. iv. gəvir. kəvilmiĢ. oyuq. (suyun yerdə<br />
axmağından açılan) arx. 6. qama. qəmə. im. xət. niĢan. 7.<br />
yadgar. qalıntı. əsər. niĢan. 8. yer. damağ.<br />
- iz izər bildirmək: qoxusun, iyin duyurmaq, yoxlatmaq,<br />
baxdırmaq. qoxulatmaq. - bu gün nə piĢirmiĢim, nə yapmıĢım<br />
sizin hamınıza qoxulatacəyim. - gördükləri bir yana, heç bel<br />
duyduğun qoxulatmadı.<br />
izbə 1. külbə. küməs.ufaq, yosulyana kiçik dəməkcə, yuva. -<br />
baĢın küməsinə soxdu. - bir küməsdə otrur. 2. xaraba.<br />
pozuq. - izbə yer.<br />
izçi iziçi. güdücü. güdək.<br />
izdək istək. hacət.<br />
551 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
izədfars (< is: yiyə). yiyəlik. kəndüklük.<br />
izən izləyən. qoğan. qovan. tə'qib edən. - yel qoğan: yüksək<br />
yerə vurulub, yelin əsməsinin , əsən yönün göstərir.<br />
iziçi izçi. güdücü. güdək.<br />
izinə düşmək: qoyulmaq. dalıcan yügürmək. hicuma keçmək. - qoĢun<br />
böyük bir çaba ilə yağılara qoyuldular.<br />
izqara Buxar < bük. Buğ. çığa.<br />
izləmək . peyləmək. dibləmək. sonğlamaq. sonlamaq. sürmək.<br />
tə'qib edmək. - av sürmək.<br />
- gizlicə izləmək. dinləmək: güdmək. anındamaq.<br />
andamaqc.<br />
izləni oxu. öğrəni. mutaliə<br />
izləyən izən. qoğan. qovan. tə'qib edən. - yel qoğan: yüksək yerə<br />
izli qəməli. niĢanlı.<br />
qaan xaqan. ĢahənĢah.<br />
vurulub, yelin əsməsinin , əsən yönün göstərir.<br />
qab 1. qıb. qub. "q"ilə baĢlayan bir para sözlərin baĢına<br />
gəlib, anlamı vurqular. - qab qara. - qəb qərə. - qub quru. -<br />
qıb qırmızı. 2. çanaq. sehin. tabaq. tobra. füci. boĢqa. -<br />
qab qacaq: çeĢitli qablar. - ayağ qabı: ayaq geyimi. - saq<br />
ayaq qabı değildir: iĢində kələk mələk var. - qabına<br />
552 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sığmamaq: talaĢlanmaq. dözümsüzlük edmək. 3. qapaq.<br />
cilid. - kitab qabı. 4. "qab" sözü, ölçü birimi olaraq, çağ ba<br />
çağ, yer bə yer dəğiĢən, (ara, məsafə, fasilə, ağram, oyum<br />
kimi) söz konusu olmuĢdur. 5. kəsürgəkə. kəsrük.<br />
dağarcıq. sandıq. cə'bə. 6. qaçaç. qaqaç. qabp qacaq.<br />
7. qasnaq. çevrə. çəmbər. 8. qılıf. 9. qobur. - ox qabı: ox<br />
qoburı. tərkəĢ. sağdaq. sadaq. tərkəĢ. 10. qornıc. qasnaq.<br />
çərçivə. 11. (> qabərəb) ölçü. əndazə. - neçə qab istəyirsiz.<br />
- bir qab görər. 12. daban sümüyü. (dabanın qab kimi girdə<br />
biçimindən olduğundan bu adı alır).<br />
- içi boş dar uzun, ustuvani, bir başı qapalı, yaxud iki<br />
başıda açıq qab: qobur. - qələm qoburu. - yəhər qoburu:<br />
yəhər qapalı peĢto qılıfı. - ox qoburu: tir kəĢ.<br />
- ışıq qıbı: ıĢtın. ıĢton. qəndil.<br />
- qarpız biçimində qab: bostağn.<br />
- qulplı dərin kirdəl, qab: külək. kovlaq.<br />
- bu çəkinin qornıçı əsgimiĢ.<br />
- böyük, yassı yemək qabı: qaravana.<br />
- qaba tutulmaq: qablanmaq. qaplanmaq.<br />
- qabına sığmamaq: sərsiz, sərinsiz, səbirsiz olmaq.<br />
- su qabı: sulaq.<br />
553 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- nərsiyə özəl qab: qobur. - qələm qobur. - ox qobur:<br />
sadaq.<br />
- qab qacaq qaçaç. qaqaç. qab.<br />
- təpilmiş, yassılmış, az dərin, yayvan qab: tabaq.<br />
məcmeyi.- gümüĢ tabaq. qızıl, mis tabaq.<br />
- kiçik süt qabı: köynük.<br />
qaba 1. qos. qabarmıĢ. qocaman. böyük. 2. odun. yoğun.<br />
kota. kut. - odunun biridi. 3. pis. acı. iti. yaxĢıqsız.<br />
oxarsız. sərt. - acı söz. 4. gəbə. gobut. qalın. ĢiĢik.<br />
yoğan. yoğun. gobud. tulumba. qayta. çapqın.<br />
tərbiyəsiz.iri. yonğa. gobut. iĢlənməmiĢ. ədəbsiz.<br />
tərbiyəsiz. xam. qalın. gobut. gobult. qalın. tox. kəsif.<br />
zəxim. qəliz. koloftfars. quba. qubad. gobud. gopud.<br />
ənkə. batal. yonulmamıĢ. yoğun. yos. yoz. bayağ.<br />
bayağı. adi. - qaba dayı: döğüĢçi. batur. qəhrəman.<br />
- qaba saqal.<br />
- qaba soğan: əməyə, zəmətə gəlmiyən kiĢi. lapaçı.<br />
- qaba qulaq: xəstəlik adı.<br />
- qaba başlıq: tuğyan. azqınlıq.<br />
qabab kabab. susuz olaraq otda piĢmiĢ, qavrulmuĢ, alazlanmıĢ,<br />
qızarmıĢ nərsə. - tava kabab. - şiş kabab. - köz kabab. -<br />
554 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
kül kabab. - urman kabab. - odun kabab. - kömür kabab. -<br />
məkə kabab.<br />
- kababsumer - kabab qızartmaq: gürpləmək. güriləmək.<br />
- tava kababı: qızartma. bəqəndi.<br />
- quş başı kabab.<br />
- tas kababı: təĢkabab. kiçik kəsilmiĢ ətdən yapılan kabab.<br />
qabax qabal. 1. (: önə verilmiĢ. öngər. öndə. ĢiĢik.) > qəbl. öndə.<br />
iləri. iləridə. əvvəl. - öğlədən qabal, qabax. 2. qabarıq.<br />
təprik. qaqma. qalxma. bərcəsdə. 3. qala (# geçə).<br />
qalmıĢ. əksik olaraq. - bayrama iki qala gəlin. - beĢə beĢ<br />
qala geddi.<br />
- asma qabağı: qabağın çardağa alınan uzun bir çeĢidi.<br />
- az qabaq. həmən. - siz gələdən həmən yatmıĢdım.<br />
- içi ət, göy ilə doldurulmuş qabaq, yapraq: tolma. dolma.<br />
- yalançı dolma: əti olmayan dolma.<br />
- qabağa verən: təprəçi. üsdən satan. ĢiĢirən. bülənd<br />
pərvazlıq edən.<br />
- su qabağı: su qabı kimi iĢlənən, içi oyuq qabağ çeĢiti.<br />
qabaqlamaq iləriləmək. önəçmək. ilərləmək. öncələmək. müsabiqə<br />
vermək. yarıĢmaq.<br />
qabal qabax. (: önə verilmiĢ. öngər. öndə. ĢiĢik.) > qəbl. öndə.<br />
555 http://WWW.TURUZ.NET<br />
iləri. iləridə. əvvəl. - öğlədən qabal, qabax.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qabalıq xamlıq. yoğunluq. qalınlıq. həmaqət. qafa qalınlığı.<br />
qabar 1. qabarıq. ĢiĢ. təvərrüm. 2. qozaq. yuvarlaq. top.- su<br />
qozağı: su qabarı.<br />
qabarcıq pinə. urğun.- baĢmaqçının əli gəzən urğununa tutulur. -<br />
qızdırma, ısıtmadan oluĢan qabarcıq: ısırcıq. sivilcə.<br />
- içi su ilə dolu bir çeĢit qabarcıq: toyuq göti.<br />
qabarıq 1. qabaq. təprik. qaqma. qalxma. bərcəsdə. 2. qabar.<br />
ĢiĢ. təvərrüm.<br />
qabarılmaq qabarmaq. qosquslanmaq. ĢiĢmək. fəxr edmək.<br />
qabarmaq sırtırmaq. sırtılmaq. sırtarmaq. bulutların üfüqdə arxa<br />
arxaya dayanıb, qabarıq bi durum tapması. urlanmaq.<br />
ĢiĢmək. qabarılmaq. qosquslanmaq. tolmaq. dolmaq.<br />
ĢiĢmək.ĢiĢmək. fəxr edmək.<br />
- bulutlar sırtardı.<br />
- əkşiyib qabarmaq: kəkrəmək. acımaq. dil burarcak<br />
əkĢimək. təxmir olmaq.<br />
- qarım doldu.<br />
qabarmış qos. qaba. qocaman. böyük. ĢiĢgin. ĢiĢmiĢ.<br />
qabartmaq acıtmaq. təxmir edmək.<br />
- qulaq qabartmaq: rəng verməksizin gizli, içdən qulaq<br />
asmaq. qulaq qonağı olmaq.<br />
556 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- döğüb qabartmaq: qaqmaq. ( q t ) taqmaq. - qablama<br />
hara dəğib böylə qaqılmış.<br />
- yeri tırmaqla qazıb qabartmaq: tırmalamaq. dırmalamaq.<br />
qabaş qəbəş. 1. ərbaĢı. igit. pəhləvan. - gəbəĢ oğlu. 2. güpüz.<br />
dəmir toxmaq. 3. qalın qafalı.<br />
qabcaq 1. qunçəni qoyuyan yəĢil kiçik örtük. 2. aĢlığın<br />
(hibubatın) iç dərisi, qabığı.<br />
qabıq qapıq. 1. qapan. tutan. alan. qısqaç. 2. daraldan. sason.<br />
3. bərkidən. iki, neçə nərsəni birbirinə tikib, çiviləyəndə,<br />
aralarına qoyulan tikə, yarığın üstünə əklənən tikə,<br />
buca. - qutunu çixiləyib (mıxlayıb) qabıqlamaq. - Ģalvarın<br />
ağın , köynəyin, kotun qoltuğun qabıqlamaq: Ģalvarın ağına<br />
artıq tikə qoyub bərkidib tikmək. 4. qapıq. qın. don. geyim.<br />
örtük. - incə qabıq: qapıs. qamıs. kəmis. zar.<br />
- qoz qabığına girmək: sıçan yuvasına girmək. dəli dəli<br />
qaçıb saxlanmq. çox qorxmaq.<br />
qabıqlamaq qapıqlamaq. bərkitmək.<br />
qabıl 1. qəbil. soy. nov'. dürlü. sinif. sınıb. məqulə. dürlü.<br />
türlü. - bu qəbil iĢləri burax. 2. qat. yan. - xan qablında:<br />
xan qabalında: xan qabağında: xan qatında.<br />
557 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qabırcak8 Cə'bə < cım + bə. cumbə. kumbə. komba. qabırqa: qutu.<br />
bəsdə. qısqın.<br />
qabırqa 1. köks gəmiklərinin hər biri. - arığlıqdan qabırqaları<br />
çıxmıĢ. 2. bu gəmiklərin qurduğu biçim, Ģəkil. - qaburqa<br />
dolması: quzu qaburqasının düğü, kiĢmiĢ, fıstıqla dolması. 3.<br />
gəmi, qayığı, omurqa üzərinə mindirməyə yarayan,<br />
qabırqa biçimində olan ağaclar. 4. Cə'bə < cım + bə.<br />
cumbə. kumbə. komba. qutu. bəsdə. qabırcak8. qısqın.<br />
- qabırqa gəmiyi: əgü. əgü.<br />
qabqalamaq öğmək. önğmək. irəli sürmək. ilərtmək. tərifləmək.<br />
sitayiĢ edmək.<br />
qablaq kavlaq. boĢ. yalan. köksüz. əssasız.<br />
qablama qaplama.<br />
qablamaq > kəfənləmək: kəfinləmək. kəpinləmək. 1. örtmək.<br />
çəkləmək. qınlamaq. qılaflamaq. 2. qəbul edmək. razı<br />
olmaq. 3. sırımaq. sarımaq.- yorqan sırımaq.<br />
qablan qablayan. (qablamaq: qavramaq. almaq). 1. alan. alqan. 2.<br />
layiq. 3. iĢləyən. iĢçi.<br />
qablanmaq qaplanmaq. qaba tutulmaq. alınmaq. qəbul olunmaq.<br />
qəbullanmaq. qəsb olunmaq. qəpz olunmaq. zəbt<br />
olunmaq. - iyi qaplanmaq: xoĢ qarĢılanmaq. - bu yalanları<br />
558 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qaplanamam: içəməm. qəbul edəməm. - bu qonaqları bu<br />
gecəlik qaplanarmısınız. 2. qapılmaq. uymaq. razı olmaq.<br />
muvafiqət edmək. - bu koĢulları qaplanısız?: bu koĢuulara<br />
qapılısız: razısız. 3. tutub iĢlətmək. alıb kullanmaq. -<br />
türklərin kəndi əlifbası olarkən, ərəb əlifbasın qaplandı:<br />
qəbul etmiĢ. - islam dinin qaplanmaq.<br />
qablıq > qalıb. 1. qablut > kalbod. hey'ət. Ģəkil. çəkil. 2. kiçik,<br />
gözəlcə sandıq. içinə qızıl, ətir, qimətli, qoruncaqlı<br />
nərsələr qoyulur.<br />
qablut > kalbod. 1. qablıq. qalıb. hey'ət. Ģəkil. çəkil. 2. gövdə.<br />
qəfəs. qəpəs.<br />
qabran 1. üĢənc. gəvĢək. təmbəl. 2. dalları kəsilmiĢ ağac<br />
kötüyü. 3. ölçək.<br />
qabşaq varıl. varluc. boĢqa. - bir varıl suci.<br />
qabuq soyuntu. qiĢr.<br />
- böcək qabuğu: göyümtül yəĢil boya. - qabuq qavlamaq:<br />
qabıq doldurmaq.<br />
- çam ağacının iç qabuğu: soymuq.<br />
- xiyar, qoğun kimi yemişlərin qabuqları: soymandı.<br />
qaburqa - qaburqa gəmikləri: güsrika. göğüsün yanları.<br />
qabus kabus. qara basan. qara basqan. ağırlıq.<br />
559 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qabuş qapuş. qavuc. qavuĢ. qovuç. qabuĢ. qavuĢ. qavçuq.<br />
qavuçq. qoruyan. qavrıyan. qavruyan.<br />
qacaq - qab qacaq: çeĢitli qablar.<br />
qacə xacə < qoca > xoca. ağa.<br />
qaç qaş. (aç. qaç: hər iki söz ayrıqı göstərir). 1. nərsənin açıq<br />
yeri. çataq. çatı. 2. yəhərin öndə arxada olan ayrıq,<br />
qalxıq yeri. 3. yırıq. yarıq. yırtıq. 4. budaq. dal. bölük.<br />
takım. qısım. Ģö'bə.<br />
qaçaç qaqaç. qab qacaq. qab.<br />
qaçağay7 adqar. baĢı yüksək tutan.<br />
qaçaq gizli olan hər nə. - gizli örtülü, qaçaq nərsəni aramaq:<br />
qovalamaq. qoğalamaq. arxasına düĢüb tutmağa çabalamaq.<br />
bəkləmək. gözləmək. tə'qib edmək. - ovu nininə dək<br />
qoğaladı.- oğruları sınıa dək qoğaladı. - iĢsiz qalıb bir iĢ<br />
qoğalır. - fürsət qovalamaq. - kəndi mənim yoxluğumu<br />
qovalır.<br />
qaçamaq bölmək.<br />
qaçan - qulağa qaçan: qulağa girən. çabık yerir, quyruğu çatal bir<br />
kiçik böcək.<br />
qaçdırılmaq yeridilmək. sürülmək.- bu yerlərdə mal sürülməz.<br />
qaçdırmaq qoĢdurmaq. aĢdırmaq. tələstirmək.<br />
560 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qaçınmaq iqrənilmək. iqrənmək. disginmək. çəkinmək. nifrət<br />
edmək. qoĢılmaq. ivilmək. tələsmək. tizik yerinmək.<br />
çaqqanmaq. çaqlanmaq. ürkənmək. çəkinmək. ictinab<br />
edmək. yələmək. yeləmək. talaĢlanmaq. tələsinmək.<br />
atlanmaq. - qaçan qaçana: atlana atlana: atlanan atlanana.<br />
- uydurucu nərsələrdən ürküməli.<br />
- böylə qoşılmaz. - qoşılmağında çəki, həddi var.<br />
qaçıran qaçurqan. ətacı. kəkirə. ısız. kötü. bədəxlaq. - kəkrə<br />
kolu: acı ətacı kiĢi.<br />
qaçırtmaq əldən çıxartmaq. uçurtmaq. - ürküdüb, qorxudub<br />
qaçırtmaq: qıĢqırtmaq.- qarqaları tarladan qışqırtmalıyıq.<br />
qaçış qoĢu. qaçu. qoĢıĢ. ivmə. hərvələ. yüryüĢ. tələsik. qoğala<br />
qaç.<br />
qaçışmaq qoĢıĢmaq. səqirdiĢmək. birlikdə qaçmaq.<br />
qaçqın qorixtəfars. gərixtə. gerixtə. qırmıĢ. qoğqun. qaçmıĢ.<br />
qaçqınmaq uçqunmaq. uçunmaq. ürkmək.<br />
qaçma 1. boĢanma. qurtuluĢ. - dusdxdan qurtuluşu yoxdur. 2.<br />
geriz. qorizfars. giriz. kəriz. geri dönmə.<br />
qaçmaq dabanı qaldırmaq. qoĢmaq. əĢginmək. əĢgin yerimək.<br />
yapramaq. tələsmək. itimək. təsmək. tazıqmaq.<br />
tasamaq. ürkmək.<br />
561 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- birlikdə qaçmaq: səqirdiĢmək. qoĢıĢmaq. qaçıĢmaq.<br />
- ürküb, qorub qaçmaq: qıĢqırmaq. - quĢlar qışqırdılar.<br />
- iti qaçmaq: qusquna güc.<br />
- qaça qaça düşmək: təpiniĢmək. təngiĢmək. təkibiĢmək.<br />
təkapuya düĢmək. qoĢuĢmaq. üĢüĢmək.<br />
- qoğala qaç: qoĢu. qaçu. qaçıĢ. qoĢıĢ. ivmə. hərvələ.<br />
yüryüĢ. tələsik.<br />
qaçmış qorixtəfars. gərixtə. gerixtə. qırmıĢ. qoğqun. qaçqın.<br />
qaçu qoĢu. qaçıĢ. qoĢıĢ. ivmə. hərvələ. yüryüĢ. tələsik.<br />
qoğala qaç.<br />
qaçun iğrənc. iğrəngəc. iğrənən. çəkingən.<br />
qaçurqan qaçıran. ətacı. kəkirə. ısız. kötü. bədəxlaq. - kəkrə kolu:<br />
acı ətacı kiĢi.<br />
qadağa edmək qadaqlamaq. yasaqlamaq. mən' edmək.<br />
qadaqlamaq qadağa edmək. yasaqlamaq. mən' edmək.<br />
qadamaq qadamaq.qoymamaq. tutmaq. mən' edmək. - ayağından<br />
tutdu.<br />
qadın xatın kiĢi. qoquna, madam.<br />
- cüvüt qadınlarına verilən ad: bolıca. - keçmişdə qadın,<br />
xanımlara söylənirdi: tuti.<br />
- sedi qaçmış qadın: südi dönmüĢ.<br />
562 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- çıq məşrəbli, yüngül məzaclı qadın: yalluz. yelpənək.<br />
bolağan.<br />
- lopaz qadın: oynaq.<br />
- açıq saçıq qadın: ələkçi. çingənə qarısı. - qadınlara<br />
verilən ad: ağapə. - qadınların ay baĢı kullayan bezi:<br />
bağırdaq. - kiĢiçil qadın: ərkəksi. - süt verən qadın: əmzikli.<br />
qaf kaf. soma. boĢ. bihudə. - somanın biri: mənkəfə. - soma<br />
yaĢam.budala.<br />
- kofu kafı olmayan: bütün. som. içi dolu. kamil.<br />
- som kiĢi. - som gümüĢ. - som altın.<br />
- sağır kaf: nuxtəli "ka" yazılıb "en" kimi gənizdən çıxan "ınğ"<br />
nığ". sağır səs. - bir qulağı sağır edmək: eĢitməzliğə,<br />
eĢitməməzliğə gəlmək, vurmaq. ehmal, müsamihə edmək.<br />
- burnu qaf dağında: qurra. mütəkəbbir.<br />
qafa - kəl, uyuzun qafası: irik.<br />
- qafa qalınlığı: qabalıq. qalınlıq. həmaqət.<br />
- qafa tutmaq: özün dartmaq. darqınlıqla özün çəkmək.<br />
- qalın qafa: mallıq. sığırlıq. axmaqlıq. əbləh. səfehlik.<br />
- qalın qafa: məngəfə. dana baĢ.<br />
- qalın qafalı: qabaĢ. qəbəĢ.<br />
563 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qaftar kafdar (kavtar: 1. < kavmaq: qazmaq. qazıb çıxaran. 2. <<br />
kaptar. koptar: qabarıq. gobut olan) beli, kürəyi quzli,<br />
qoğzaq, yallı olub, yırtıcı, quylanmıĢ ləĢ, ölüləri gordan<br />
çıxarıb yeyən qurd kimi bir heyvan. sırtlan (< sırtıq.<br />
sırtlı. sırtı qabarıq olan). yalsızına anduq dərlər.<br />
qağız - kağız biti: kağızları yeyib dələn gögə, cüvə.<br />
qah - gah gah: ara ara. ara sıra. arada sırada. vax vax.<br />
qahı - qıvırcıq kahı.<br />
qaq tabat. qudrət. güc.<br />
- gah gah. köpəyi çağırmaq üçün kullanılan söz.<br />
qaqa - durna qaqası: çiçək çeĢiti.<br />
qaqa dimdik. quĢ burnu.<br />
- qaqaları, dimdikləri ilə, bitləşmək: tumuĢmq. birbirinin<br />
bitlərin ayıqlamaq. - toyuqlar tumuşub dururlardı.<br />
- qaqası qaşığa oxşar ördək: qaĢıqçin.<br />
qaqac kəl, camıĢ ətindən döğmə qaba basdırma.<br />
- qaqac (bastırma: quru ət) yapılmaq: qurutulmaq.<br />
qatrılmaq.<br />
qaqaç qaçaç. qab qacaq. qab.<br />
qaqa 1. pislik. nəcis. - uĢağın qaqası var. - qaqasını edəcək. 2.<br />
kötü. pis. (# cici: yaxcı).<br />
564 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qaqalamaq gəgələmək. dimdikləmək. - xoruzlar gəgələmiş:<br />
qaqalamıĢ.<br />
qaqalayan qağalayan. qağan. dimdikləyən. - ağac qağan: ağac<br />
dələn. ağacların qabuğun dimdikləyən, qarğada kiçik bir quĢ.<br />
qaqalşmaq kötüləĢmək. pisəlmək.<br />
qaqan qağan. 1. qadir. ötən. ötər. bacaran. 2. tanrı adlarından.<br />
3. qağalayan. dimdikləyən. - ağac qağan: ağac dələn.<br />
ağacların qabuğun dimdikləyən, qarğada kiçik bir quĢ. 4.<br />
vuran. çalan. - ağac qaqan: ağac dələn: qaqası ilə ağac<br />
qabığına çalan quĢ.<br />
qaqğı qayğı. qaqıl. sıxıntı. dincsizlik. rahatsızlıq.<br />
qaqıq - qaqıq qazıq: yerə bağlanmıĢ kimi durmaq.<br />
qaqil kakil. sarquc.<br />
qaqıl qaqğı. qayğı. sıxıntı. dincsizlik. rahatsızlıq.<br />
qaqım qayım. doğru. düz.<br />
qaqımaq incitmək. azarlamaq. paylamaq.<br />
qaqın qağın. (qaqqın. qaqyana). quru, arıq kimsə. (> qaqanafars)<br />
qaqınc qaxınc. çıqıĢma. azar. sərzəniĢ<br />
qaqınclamaq qaxınclamaq. çıqıĢmaq. azarlamaq. sərzəniĢ edmək.<br />
qaqınmış zora uğrayan (qaqılmıĢlar: səfillər).<br />
qaqır - qaqır qaqır edib gəvrək olan: qaqırdaq.<br />
565 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qaqırca dağ sıçanının böyük çeĢiti.<br />
qaqırdaq 1. qaqır qaqır edib gəvrək olan. 2. əridilən içyağının<br />
əriməyib qalan, quru qalıntısı ki yeyilir. - qıqırdaq:<br />
qaqırdaq böyrəyi.<br />
qaqırdatmaq quru nərsələri birbirinə dəğdirib sürtüb çıxaran səs. -<br />
cəvizləri qaqırdatma.<br />
qaqır quru nərsələrin birbirinə dəğib sürtülməsindən çıxan<br />
səs. - qaqır qaqır: çox quru. - dəri gündə qalıb, qaqır qaqır<br />
olmuĢ.<br />
qaqış qağış. (< qaqşamaq). 1. yıxılan nərsənin çıxardığı sərt,<br />
quru gurultu səsi yansıtır. 2. cübbə, qalxan kimi dəmir<br />
yaraq.<br />
qaqışmaq çəkiĢ bəkiĢmək. dürtüb itərək xırpalaĢmaq.<br />
qaqıştı qağıştı: qığşıştı.<br />
qaq quru olub qaqırdayan nərsə.<br />
qaqmaq - qazıq qaqmaq: yerləĢib qalmaq.<br />
qaqma 1. nərsədə, arxada təpərək, qalxıq, qabarıq ĢiĢik<br />
cizgiləri, naxıĢları olan. 2. tel, mıxla bəzənmiĢ nərsə. -<br />
altın qaqma təpsi.- gümüĢ qaqma yaraq. - qaqma qondara.<br />
qaqmaq ( q t ) taqmaq. 1. soxmaq. - bu toprağa qazıq qaqılmaz.<br />
2. döğüb qabartmaq. - qablama hara dəğib böylə qaqılmış.<br />
566 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qaqnı qağnı.<br />
3. nərsə üzərinə tel, pul, topuz çivi vurmaq, iĢləmək. -<br />
altın gümüĢ qaqılı nərsə. 4. vurmaq. çalmaq. 5. vurub<br />
soxmaq. daxil edmək. - çivi qaqmaq. 6. dər dəmir<br />
qabların arxasından təpib döğərək üzərləində qabarıq<br />
biçiklər oluĢturmaq.<br />
- başa qaqmaq: minnət qoymaq.<br />
- qaqıq qazıq: yerə bağlanmıĢ kimi durmaq.<br />
- qağnının bir parça dəngəli: əsən.<br />
qaqrış qarqıĢ. ilənc. ilgənc. lə'nət.<br />
qaqşamaq qağşamaq. (< qaq: sərt səs). 1. sərt quru gurultu ilə<br />
yıxılmaq. 2. kavĢamaq. gəvĢəmək. xərab olmaq.<br />
əprimək. yıpramaq. çox əsgimək. 3. çox yaĢlanıb<br />
qocalmaq. çox qarımaq.<br />
qaqşar qağşar. kəvĢər. çökmüĢ. yoxar. yoxluğa, məhvə doğru<br />
gedən.<br />
qaqut Qovut. Qavut.<br />
qaqz - kömürçi kağaz: qara xalları olan kağaz.<br />
qal kal (< qal. qalmıĢ). 1. yetiĢməmiĢ yemiĢ. kalah. 2. qalac.<br />
avara. iĢ bilməz. gic. 3. bərk. 4. çatmaz. qanmaz. 5. xal.<br />
567 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tüq. tük. dük. tokuq. amac. niĢan. - oxu dükə çaldı.<br />
- qal !: geri qal !. uyu !. yat !. qafil ol !. yuban !.<br />
qala 1. dayaq. muqavimət. 2. or. qorğan. burkam. hisar.<br />
gürĢad. quĢaq. qurĢaq. istehkam.- qala olmaq: bir tabur,<br />
bir bölük əsgərin arxa arxa verib, dörd sıralı bucaq durmağı.<br />
3. intizar. - qala qoymaq: gözətlətmək. 4. kala. ağız. süt<br />
baĢı. 5. qalaq. baqıt. bəkit. ərk. 6. qalaq. boğazkəsən. 7.<br />
Ģəhir. kənt. kənd. kəndü. kənüt. 8. talvırka. tam duvar.<br />
dam.<br />
- qala duvarına vurulan, taxılan böyük çəngəl: qapcaq.<br />
- qala topu: yerə top. topun yerisi.<br />
qalabalıq alay. yığın. izdiham. yığın. yığınlıq. Ģuluqluq. sarmaĢlıq.<br />
tirqəĢ. tirkəĢ. yığındı. toplanmıĢ. izdiham. - bu yığıntı<br />
nədir.<br />
- bir yığınlıq gördüm.<br />
- çox qalabalıq yer: arı qoğanı.<br />
qalac qalqaç (< qal. qalmıĢ). avara. iĢ bilməz. gic. kal. 1. kəllaĢ.<br />
qallaĢ. dikəbaĢ. dikəĢ.<br />
qalağ hava. - gəlin qalağ: gəlin havası: bərk durğun, rakit hava.<br />
qalağan > qələyan < 1. qaynayan. qaynaqda. təpiĢin. təpiĢdə<br />
olan. 2. sevinc. qanıt.<br />
568 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qalağayi kalağayi. kələkə. yəmĢək. baĢa örtülüb oyluqa dək enən<br />
yəmĢək.<br />
qalağı kalağı. otağa. baĢa, təpiyə vurulan quĢ yələyi.<br />
qalah kalah. 1. kal, yetiĢməmiĢ yemiĢ. 1. kələk. qavın kimi<br />
yemiĢlərin gənəl adı.<br />
qalaq qala. 1. aĢyanfars. aĢıqan. aĢılanmıĢ yer. yerləĢmiĢ yer.<br />
otraq. yuva. 2. baqıt. bəkit. ərk. qorqan. gürĢad. quĢaq.<br />
qurĢaq. istehkam. 3. yam. ev. duraq. durqa. mənzil. 4.<br />
sağlam. qürĢad. gürĢad. quĢaq. qurĢaq.<br />
qala 1. bahalı. qiymətli. 2. qalmıĢ. qabaq. əksik olaraq. -<br />
bayrama iki qala gəlin. - beĢə beĢ qala geddi. (# geçə).<br />
qalaqçı qalqaçı. yamçı. evçi. duraqçı. durqaçı. mənzilçi. yamçı.<br />
evçi. duraqçı. durqaçı. mənzilçi.<br />
qalaq (heyvan) burun dəliyi.<br />
qalaqlamaq qorqanlamaq. gürĢadlamaq. quĢaqlamaq. istehkam<br />
yapmaq.<br />
qalamış (< qamış). (qələmlığ). qamıĢlıq. sazlıq.<br />
qalan qalıntı. bəqiyyə. artıq qalan. qalma. artan. - gecə<br />
yeməyindən qalma heç bir nə yoxdur. - artıq qalan: sarqan.<br />
baqi. mütəbaqi.<br />
569 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qalayçı üzdək. süsüc. bəzgək. üzdə göstərən. üzdək, səthi,<br />
təməlsiz köksüz iĢ yapan kimsə. saxtakar.<br />
qalayçılıq üzdəklik. süsüclük. bəzgəklik. təməlsizlik köksüzlük.<br />
saxtakarlıq.<br />
qalay 1. ĢiĢik. kova. qaval. səthi. yalançı, üzdək (səthi) süs,<br />
bəzək. - bildiyin bu qədər, qalayın nərədən. - atalıq qalayı<br />
kişiyə yaramaz: atasının ad sanına güvənmək (sevinən)<br />
kiĢiyə yaraĢmaz. 2. danlaq. yerik. əzmə. tə'ziz. tobix.<br />
təpik. sərzəniĢ. məzzəmət. - qalay atmaq, basmaq:<br />
paylamaq. 3. qaraq. saxlayan. qoruq.<br />
qalaylamaq 1. danlamaq. paylamaq. yermək. əzmək. tə'ziz edmək.<br />
qalaylanmaq ĢiĢinmək.<br />
tobixləmək. təpikləmək. sərzəniĢ edmək. məzzəmət<br />
edmək. 2. üzdən, yalandan səthən, süsəmək, bəzəmək.<br />
qalaylı 1. hay küylü. 2. süslü bəzəkli. 3. saxta.<br />
qalaysız özdək. içdən. doğal. doğru. doğurdan. yalansız.<br />
qalbod kalbodfars< qablut. 1. qablıq. qalıb. hey'ət. Ģəkil. çəkil. 2.<br />
gövdə. qəfəs. qəpəs.<br />
qalça qalçaq. göt. yancıq. budun yuxarı bölümü. bacağın<br />
yuxarsı, üstdən oynaq yeri. - qalçam ağrır. - qalçavı qoy<br />
570 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bir yerə. - qalça gəmiyi: yancıq sümüyü.<br />
- qalçaya dək, budun üstünə dək çatan corab: qalçın.<br />
qalçın qalçaya dək, budun üstünə dək çatan corab. çəkmənin<br />
altına bağlanıb, buda dək uzanan tozluq, patava, corab.<br />
qıça geyilən tozluq.<br />
qaldı - az qaldı. həmən. - həmən düĢmüĢdüm.<br />
qaldırılmaq yox olmaq. siviĢmək məhv olmaq.<br />
qaldırım 1. yer qatını yüksəltərək, yapılmıĢ uca yer. səggi. - qapı<br />
qaldırımı: qapının önündə olan yüksəklik. - qazanı qaldırıma<br />
qoy. 2. eĢikdə, küçədə arxdan, su yolundan ayrılıb,<br />
yüksəkcə yapılan daĢ döĢəmə. - yaya qaldırımı. - bütün<br />
gün qaldırımlarda gəzir. - qaldırımda qalmaq: küçdə<br />
qalmaq. - qaldırım qızı: küçə qızı. - qaldırım süpürgəsi:<br />
qaldırım qarğas: sürtük qarı. 3. qayrılmıĢ, düzəlmiĢ<br />
durum. 4. yubanıĢ. mə'təlçilik.<br />
- xiyavanlarda qaldırımın (yaya yolun) yamaclarına, yanlarına<br />
düzülən daĢlar: yamac. amac.<br />
- qaldırım daşı: yayaq yola döĢənən daĢ.<br />
qaldırma çıxarma. həzf edmə. ləğv edmə. pozma. ilğa. - görəvləri<br />
pozma, qaldırma. - o adlardan bunu çıxarma olmaz.<br />
571 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qaldırmaq 1. yerdən götürmək. daĢımaq. - bu dövlət daşınmalıdır. 2.<br />
çəkmək. dözmək. götürmək. saxlamaq. təhəmmül<br />
edmək. - bu sözü o qaldıramaz. - bu acını o qaldıramaz. 3.<br />
rəf', rədd edmək. atmaq. - bu düĢüncəni qaldır. 4. iddia<br />
edmək. 5. dikmək. dikəmək. saxlamaq. əkləmək.<br />
durdurmaq. oturtmaq. sarmaq. toplamaq. çəkmək.<br />
çırmamaq. tapalamaq. təpələmək. barsatmaq.<br />
barastılamaq > pərəstiĢ edmək. - dabanı qaldırmaq:<br />
qaçmaq. - saçıvı topla. - ətəyivi topla. - iki qədəh dikəduq.<br />
6. yerdən götürmək. daĢımaq. - bu dövlət daşınmalıdır.<br />
- yelkəni qaldırmaq: açıb gedmək.<br />
- ürək qaldırmaq: könül bulandırmaq.<br />
- daban qaldırmaq: tələsmək.<br />
- əl qaldırmaq: vurmaq.<br />
- əllərin qaldırmaq: alqıĢlamaq. dua edmək.<br />
qalğıyan - qalğıyan otu: qulğan. bir çeĢit çatallı bitgi.<br />
qalxan sipər. turaka. savağ. savınma ayqıtı.<br />
qalxar - qalxar enər: öksürüklü tıksırıklı. ağar düĢər. mərizül hal.<br />
qalxıq uru. dik.- quyruğu uru: uru quyruğ. əğərəb.<br />
572 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qalxınmaq atılmaq. satlanmaq. cəsarət göstərmək. cürət edmək.<br />
Ģaxlamaq. atlanmaq. satlanmaq. cəsarət göstərmək.<br />
cürət edmək. atılmaq.<br />
qalxmaq sivrilmək. sivrimək. osusmaq. tərəqqi edmək. toğrulmaq.<br />
doğrulmaq. qiyam edmək. - çevriĢə doğruldular. - ayaq<br />
üzrə doğruldu. - ayağa qalxmaq: ayağa sıçramaq:<br />
tavranmaq. davranmaq. tovranmaq. diklənmək. durmaq.<br />
qalı < qalın. qalın olan toxunma.<br />
qalıb < > qabıl. (< qab). < qablıq. qablut > kalbod. hey'ət. Ģəkil<br />
< çəkil. 1. qabı kimi. bir nəyin qablığı. 2. hər nəyin dıĢ<br />
görnüĢü. 3. qapıl. qapılı. gizli. 4. tamğa. basqı. bası.<br />
çap. taxma. 5. taslaq. çərçivə. qəfəs. kökə. kök.<br />
- qalıbına qoymaq: biçiminə gətirmək. uydurmaq.<br />
qalib yenər. yeyin. üstən.<br />
- qalib gəlmək: yıxmaq. altamaq. alt edmək. üstələmək.<br />
yenmək.<br />
qalıbçı taslaqçı.<br />
qalıblamaq qalıbın içinə qoyaraq (tökərək. yerləĢtirərək), yaxud<br />
qalıbı içinə qoyaraq, nərsənin biçimin dəğiĢmk,<br />
düzəltmək, daraltmaq, geniĢlətmək.<br />
qalıblı basılı. basılmıĢ. damqalı. çaplı. - basılı parça.<br />
573 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qalıbsatmaq çalıĢıb bir qalıba soxmaq. uysatmaq. - əsgi fikirlərin<br />
çərçivəsin yenisinə qalıbsatmaq istəyirdir.<br />
qalıbsınmaq çalıĢb bir qalıba girmək. uysunmaq. bir duruma enilmək,<br />
tabe' olmaq. - qalıbsınan birinə oxĢamır.<br />
qalıq iz. niĢan. əsər. - yaranın əki. - əksiz cərrahlıq. - əkli yanaq:<br />
nərsədən qalmıĢ iz. - ək bəlli yama. - əki bəlirsiz.<br />
qalı altı düz, alçaq, yelkənli, kürəklə sürülən gəmi.<br />
qalıq qalıqut. 1. əksik. naqis. natəmam. - tümlənin (cümlə) orası<br />
qalıq görünür. 2. əksiklik. naqislik. - buların qalıqları<br />
çoxdur. - qalıqlar düzəltməli: qaldırmalı.<br />
qalıqut qalıq. 1. əksik. naqis. natəmam. - tümlənin (cümlə) orası<br />
qalıq görünür. 2. əksiklik. naqislik. - buların qalıqları<br />
çoxdur. - qalıqlar düzəltməli: qaldırmalı.<br />
qalın 1. cehiz. səpin. 2. yadigar. - keçmiĢ qalın. 1. muqavim. 2.<br />
gobut. gobult. qalın. tox. qaba. kəsif. zəxim. qəliz.<br />
koloftfars. 3. qoyuq. quyuq. sulu olmayan. qəvamlı. -<br />
qalın yoğurt. - qalın pəkməz: qəliz doĢab. 4. ədəbsiz.<br />
tərbiyəsz. 5. axmaq. səfeh. budala. 6. Batman.<br />
patmanaq. bat. bət. ağır. güclü. dayaqlı. iti. samballı. 7.<br />
gəbə. qaba. gobut. ĢiĢik. yoğan. yoğun. 8. kötük. 9.<br />
qatıl. quyuq. kifir. kəsif. aĢıq. bıkıt. pıkıt. 10. qəliz.<br />
574 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yoğun. quyu. qoyu. kəsif. 11. > qalı. qalın olan toxunma.<br />
fərĢ.<br />
- qalın bağırsaq: dib bağırsaq. - qalın ip: urqan. örkən.<br />
- qalın dəgəng, dəğənək: sopa.<br />
- qalın qafa: mallıq. sığırlıq. axmaqlıq. əbləhlik. səfehlik.<br />
- qalın qafa: məngəfə. dana baĢ.<br />
- çizmənin ağır, qalın çeşiti: tomaq.<br />
- üzərində daşınan qalın bir çomaq: tomaq. ağac kərəz.<br />
- qıssa, qalın olaraq biçimsiz: topaç. - topaç kiĢi. - topaç<br />
qıra, xiyar. - topaç yapı. - qısa boylu, tıqnaz, topaç olan:<br />
top topuz.<br />
- qalın qeyim: kirdarlı.<br />
- qalın qaltaq belləməsi: təpəngü. təpəngi. ənli yəhər<br />
qolanı.<br />
- qalın dalaşa: küngə. incə yonqa.<br />
- qalın qafalı: qabaĢ. qəbəĢ.<br />
qalınlanmaq yuğrulmaq. yoğrulmaq. yoğunlanmaq. quyuqlanmaq.<br />
quyulanmaq. qoyulanmaq. qəlizlənmək. təxmir edilmək.<br />
qalınlatmaq qəlizlətmək. yuğurtmaq. yoğurtmaq. yoğunlaĢtırmaq.<br />
quyuqlatmaq. quyulatmaq. qoyulatmaq. təxmir<br />
etdirmək.<br />
575 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qalınlıq 1. dolqunluq. toyuqluq. toxluq. sıxlıq. qatılıq. quyuqluq.<br />
quyuluq. kifirlik. kəsafət. aĢıqlıq. bıkıtlıq. pıkıtlıq. pıxtılıq.<br />
yoğunluq. qilzət. quyuluq. qoyuluq. kəsafət. - qumaĢın<br />
toxluğu. 2. kəsafət. zəxamət. qilzət. 3. qabalıq.<br />
həmaqət. qafa qalınlığı. 4. qəbahət.<br />
qalınmaq ordulamaq. otraqlamaq. oturmaq. qalmaq. - burda neçə<br />
gün qalınacaqsız.<br />
qalıntı 1. sovğa. miras. 2. iz. yadgar. əsər. niĢan. əlamət. 3.<br />
qalan. bəqiyyə. artıq qalan. 4. artıqmac. bəqiyyə.<br />
qalış qalmaq iĢi. qalma. durma.<br />
qal arıt. təsfiyə.<br />
qalqa qalaq. yam. ev. duraq. durqa. mənzil.<br />
qalqaçı qalaqçı. yamçı. evçi. duraqçı. durqaçı. mənzilçi.<br />
qalqııyan qulğan. - qalqıyan otu: tikən çeĢiti.<br />
qalqıq dik. dikə. qaim. (# yatıq). - qalxıq yaxa.<br />
qalqımaq sıçramq. fırlamaq. xoplamaq. Ģaxa qalxmaq. - at qalxdı. -<br />
balıq qalxdı.<br />
qalqınmaq dirsəlmək. yüksəlmək. qutlanmaq. iyilənmək. -<br />
qalqışmaq qalxıĢmaq. ayaqlanmaq. qurqaĢmaq. savunmaq.<br />
iddaada bulunmaq. müddəi olmaq.<br />
576 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qalqıtmaq sıçratmq. fırlatmaq. xoplatmaq. Ģaxa qaldırmaq. - atın<br />
səkrətib qalxıtdı. - çoban qalqıtan: bitgi çeĢiti. - batmıĢ tacir<br />
qalxındı.<br />
qalqma qalxma. təprik. qaqma. qabaq (qabarıq). bərcəsdə.<br />
qalqmaq qalxmaq. 1. arılmaq. arımaq. düzəlmək. iyiləĢmək. Ģəfa<br />
tapmaq. dirçəlmək. 2. oyanmaq. çıxmaq. zihur edmək.<br />
- qalxıb dikəlmək: ürpərmək. örpərmək. urparmaq.<br />
bezgənmək. dəri iğnə iğnə olmaq.<br />
qalqunmaq qalxunmaq. qoçlanmaq. qoçaqlanmaq. tuqĢanmaq.<br />
igitlənmək. ürəklənmək. dikə davranmaq. azmaq.<br />
qızmaq.<br />
qallamaq arıtmaq. arıtlamaq. təsfiyə edmək.<br />
qallanmaq arıtınmaq. təsfiyələnmək.<br />
qallaş kəllaĢ. qalac. dikəbaĢ. dikəĢ. bataqçı. kələkçi.<br />
qalma qalıĢ. durma.<br />
qalma 1. tərəkə. - onların qalmaları. 2. yatma. - geciydi, orda<br />
qalmalıydım. 3. qalan. artan. baqi. fazla. - gecə<br />
yeməyindən qalma heç bir nə yoxdur.<br />
qalmaqı pullu, düğməli cübbə. bir çeĢit çuqal, bəkitvan, qalxan,<br />
zireh.<br />
577 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qalmaq 1. durmaq. 2. gerilmək. yubanmaq. - o yarı yolda qaldı. 3.<br />
təprənməmək. hərəkət etməmək. 4. ayid olmaq. race'<br />
olmaq. - bunu yapmaq sizəmi qaldı. 5. artmaq. artıq<br />
qalmaq. - ondanadan, birdana qalmadı. 6. getməyib<br />
durmaq. - o gecə orda qaldıq. 7. axmamaq. yağmamaq.<br />
rakid olmaq. - fırtına qaldı. - yel qaldı. 8. sürmək. dəvam<br />
edmək. - on il öylə qaldı. 9. buraxılmaq. tərk olunmaq. - iĢ<br />
qaldı. 10. bir duruma girmək. - cocuqkən öksüz qaldı. 11.<br />
çatamamaq. məhrum qalmaq. - yazıdan qaldıq. - yoldan<br />
qaldıq. 12. bulunmaq. turmaq. durmaq. sürmək. dəvam<br />
edmək. qalınmaq. ordulamaq. otraqlamaq. oturmaq.<br />
qonıqmaq. əlsizləmək. acizləmək.<br />
- siz orda durursuzmu. - aĢçız genə sizdə durur. - kitabların<br />
məndə durur. - dünya durduqca. - at durdu. - sözünd<br />
durmaq.<br />
- bir gün qalmaq, durmaq: güni keçirmək: günləmək.<br />
- qıvrıla qalmaq: gəbərmək.<br />
- burda neçə gün qalınacaqsız.<br />
- arada qalmaq: görəli, məsul olmaq. öhdəsinə düĢmək.<br />
- yanına qalmaq: etdiyi yolsuzluğun cəzasını görməmək.<br />
cəzasız qalmaq.<br />
578 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- quruda qalmaq: gəminin qarıya oturması.<br />
- dəqiş qalmaq: az qalmaq. - onun gəlməyinə dəgiş qaldı.<br />
- mənə qalsa: məncə. mənə görə.<br />
- bildiyindən qalmamaq: əlindən gələni edmək.<br />
- qas qatı qalmaq: gəbərmək. ölmək.<br />
- göz qalmaq: qiptə edmək. ciciklənmək.<br />
- yanına qalmaq: qınaqsız (cəzasız) qurtulmaq.<br />
- qaldı ki: gəlincə. gələlim.<br />
- qala qala: tükənə tükənə. gedə gedə. bala bala. - o böyük<br />
eldən qala qala, bir kiçik cocuq qaldı.<br />
qalmaz əbədi. yatab. durmaz. savan. keçən. dəvamsız.<br />
müvəqqət. bibəqa. fani. uçar. boĢ. gedər. sırğal. sayyal.<br />
qalmış qala (# geçə). qabaq. əksik olaraq. - bayrama iki qala gəlin.<br />
- beĢə beĢ qala geddi.<br />
qalpa qalpat (lp pl) qaplat. qapla. ləhim.<br />
qalpaq (< qab. qablaq). 1. bir çeĢit papaq. 3. maĢın təkərlinin dıĢ<br />
örtüyü. 4. dəridən sarıqsız, düz börk, baĢ geyimi.<br />
qalpamaq qalpatmaq (lp pl) qaplamaq. qaplatmaq. 1.<br />
ləhimləmək. 2. gəmi, qayıq taxdalarının ortasın kənəfli<br />
yapıĢqan, yəlimlə qapamaq iĢi. 3. bəzəmək. süsləmək.<br />
579 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
düzənləmək. - evi qalpatladıq. - bu qoca qarı özün nə<br />
qalpatıb durur.<br />
qalpat qalpa (lp pl) qaplat. qapla. ləhim.<br />
qalpatmaq qalpamaq (lp pl) qaplamaq. qaplatmaq. 1. ləhimləmək.<br />
2. gəmi, qayıq taxdalarının ortasın kənəfli yapıĢqan,<br />
yəlimlə qapamaq iĢi. 3. bəzəmək. süsləmək.<br />
düzənləmək. - evi qalpatladıq. - bu qoca qarı özün nə<br />
qalpatıb durur.<br />
qalpatmaq qalpamaq. (lp pl) qaplamaq. qaplatmaq. ləhimləmək.<br />
qaltaban 1. qurumsaq. arsız. pezəvəng. namussuz. kərsələ.<br />
pezəvəng. dəyyus. namussuz. Ģərəfsiz. qurumsaq.<br />
dəyyus. pezəvəng.2. Ģarlatan. Ģaqılban. arsız. yalançı.<br />
namussuz.<br />
qaltabanlıq 1. pezəvənglik. qurumsaqlıq. 2. Ģarlatanlıq. Ģaqılbanlıq.<br />
arsızlıq. yalançılıq. namussuzluq. 3. kərətəlik.<br />
dəyyusluq. pezəvənglik. namussuzluq.<br />
qaltaq 1. qəhbə. altda yatan. 2. yəhər. zin. - tatar qaltağı. 3.<br />
yəhərin taxtası, qurĢanmamıĢı, qaplanmamıĢı, lütü.<br />
- qaltaq qaşı: yəhərin öndə arxasında olan yüksək yeri. 4.<br />
təpəngi ağacı.<br />
580 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qalın qaltaq belləməsi: təpəngü. təpəngi. ənli yəhər<br />
qolanı.<br />
qaluraçı köhnəçi. simsar. əsgiçi.<br />
qalura yamalı, əsgi üsgü, köhnə nərsələr.<br />
qaluş qaruĢ. qapuĢ. çamurdan qorunması üçün ayaqqabın<br />
üstündən geyilən çəkmə.<br />
qalyot altı, baĢı, divi düz gəmi çeĢiti.<br />
qama qəmə. 1. böyük çivi, mıx. 2. taquz. nərsəni yarmaq,<br />
açmaq üçün, ucu sivri, arxası qalın, çoğun üç bucaqlı<br />
odun, dəmir. 3. iki yanı kəsgin, sivri uclu, ənli pıçaq. -<br />
qəmə çəkmək. - qəmə qəməyə gəlmək: qəmə ilə<br />
vuruĢmaq. 4. bir para oyunlarda yenilənin üzünə qoyulan<br />
im, iz, xət. niĢan. - qəmə basmaq: üstələmək. qələbə<br />
çalmaq. yenmək. 5. taquz. taxuz. kipəz. cif. ciftə. -<br />
doğranan nərsəni sıxıĢdırmaq üçün iĢlənir. - ağır yüklü<br />
nərsəni dəhləmək üçün altına qoyulur. - ağır nərsənin altında<br />
olan gədiyi tıxamaq üçün iĢlənir. - neçə təxdəni birbirinə<br />
bağlayan qıssa tikələr. 6. xamafars. qamıĢ. qələm.- qəməli:<br />
izli. niĢanlı.<br />
- top qəməsi: topun quyruğunda qapaq iĢini görən ayqıt.<br />
- balta qəməsi: baltanın tirəli üzü.<br />
581 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qamali qəməli. izli. niĢanlı.<br />
qamamaq çivinin ucun burçınlamaq. pəxləmək. pərçinləmək. -<br />
əksərini qamamaq: sözünü ağzında qamamaq, qoymaq,<br />
tıxamaq.<br />
qamandar kamandar. yaylı. kamanlı.<br />
qamanlı kamanlı. yaylı. kandar.<br />
qamas < kəməs (< kəm: az). - qamas qamas kəməs kəməs:: bala<br />
bala. xımır xımır.<br />
qamaşmaq qamqaşmaq. qəmgəşmək. kəmgəşmək. (yığıĢmaq.<br />
çimçəĢmək). 1. əkĢi, turĢ yeməkdən diĢlərin uyuĢuq,<br />
kəsməz, ğıcıqlanır duruma gəlmək. - heyva diĢlərimi<br />
qamaşdırdı. 2. ıĢığın gurluğundan, çox parıldaq, bərraq<br />
olduğundan, gözün qararması, kolaĢması, görməz<br />
olması. - qara, günəĢə baxmaqdan gözüm qamaşdı.<br />
qamba parçanın dolaĢığı, qırıĢığı.<br />
qambar hambar. yambar. yanbar. ambar > ənbar.<br />
qambur kambur.qanbur. kanbur. (beli) bükük, büklü. (arxası)<br />
çıxıq. tümsək. əğri. yumru. kəmrik. mühəddəb. - çox<br />
iĢləməkdən kambur olmuĢ. - orasında kamburu vardır. -<br />
duvar kambur vermiĢ.<br />
582 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qamburlatmaq kamburlatmaq. kanburlatmaq. büklətmək. bükmək.<br />
tümsətmək. əğritmək. yumrutmaq. kəmritmək.<br />
mühəddəb edmək.<br />
qamçı heyvanı vurmaq, qorxutmağ üçün, dəridən ipdən<br />
hörülmüĢ, bir dəğənək ucuna bağlanmıĢ Ģallaq. qırbac.<br />
tazyana.<br />
- qamçı çalmaq: qamçı sallamaq, atmaq, Ģaqqıldatmaq,<br />
çatırdatmaq.<br />
- qamçı qılıc: ənsiz qılıc.<br />
- sərt, bərk dəridən olan bir parça qamçıya deyilir: qırbac.<br />
- qamçı quyruq: tüksüz, tükü tökülmüĢ quyruq. qılsız<br />
quyruq.<br />
- çala qamçı: süəkli qamçı çalaraq.<br />
- qamçı quyruq: qılsız, tüksüz qılıc.<br />
qamət qədd. boy. - qəd o qamət: boy bos.<br />
qamıs < qapıs. kəmis. (qapayan). 1. gömlək. 2. incə qabıq. zar.<br />
3. xamafars. qama. qəmə. qələm. 4. sulu yerlərdə bitib,<br />
içi boĢ, yumĢaq, düğümlü bitgi. kiliz. saz. - kiliz balığı:<br />
sazan balığı çeĢiti. 5. buna oxĢar nərsələr. ərkək kiĢi<br />
ərkəkliyi.<br />
- qamış dam: qamıĢla örtülü dam.<br />
583 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qamış halvası: bal ağdasından yapılan çeĢiti.<br />
- burun qamışı: burun qıqırdağı, ğuzrufu.<br />
- misqal qamışı: sıravarı birbirinə bitiĢik, düzgün nərsələr.<br />
- qamış qulaq: qulaqları dik at.<br />
- tükli qamış: qoğalıq. həsir otlarından olan bir çeĢit qamıĢ.<br />
qamışcıq quyumçu ( qızılçı) kürəsini körükləmək (küləkləmək,<br />
püləmək) üçün əğri büğri qamıĢı. əğri<br />
qamışlıq kilizman. sazlıq. qalamıĢ. (< qamış). (qələmlığ). sazlıq.<br />
qamıĢ qorulğı. neyistan.<br />
qamqaşmaq qamaşmaq. qəmgəşmək. kəmgəşmək. (yığıĢmaq.<br />
çimçəĢmək). 1. əkĢi, turĢ yeməkdən diĢlərin uyuĢuq,<br />
kəsməz, ğıcıqlanır duruma gəlmək. - heyva diĢlərimi<br />
qamaşdırdı. 2. ıĢığın gurluğundan, çox parıldaq, bərraq<br />
olduğundan, gözün qararması, kolaĢması, görməz<br />
olması. - qara, günəĢə baxmaqdan gözüm qamaşdı.<br />
qamra nərsənin çoxluğu. - yığın qamrası: tarlada dəmətlərin<br />
komluğu, komuldusu.<br />
qamu hamı. bütün. dükəli. tükəli. - qamu aləm.<br />
qamut hamut. quĢun boyun həlqəsi.<br />
qamuyaz həmiĢə bahar.<br />
584 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qan . ğan. xan. kan. 1. qoruyar, saxlar əki olaraq sözlərə<br />
bağlanan sözcük. 2. quyu. mə'dən.<br />
- qazan xan: ocaqçı. xanidan baĢı.<br />
- burundan qan damlamaq: çox incimək.<br />
- qan təpəyə sıçramaq: təpə atmaq: öfgələnmək.<br />
- qan kimi al boya: qına. hına. həna.<br />
- qan alacaq damar: iĢlədiləcək yol.<br />
- qanı sıcaq: issi qanlı. sevimli. ünsiyətli.<br />
- tavşan qanı: parlaq göygəz rəng.<br />
- ürəyə qan damma: ürək keçinməsi: səktə. tamla. damla.-<br />
damlaya tutulma: səktə edmək. damla gəlmiĢ: səktə edmiĢ.<br />
- daş kanı: daş ocağı: daĢ mə'dəni: yapıda, baĢqalında<br />
iĢlənən daĢın çıxarılan yeri, kanı.<br />
- yer altı mə'dən, kan: tamar. damar. - bu topraqda altın<br />
damarları var. - yoğun altın damarı: böyük qızıl mə'dəni. - bu<br />
suyun damarı çox güclü.<br />
- qan qusmaq: 1. çox sıxıntı, acı çəkmək. 2. qan tükürmək.<br />
qan qan 1. qətl. - qan olmaq: qətl üz vermək. 2. düĢmanlıq.<br />
xisumət. - aralarında qan vardır. 3. əkim (sifət) olaraq<br />
artırılan sözün anlamın vurqulur. - qan tər: teyxa tər. tilit<br />
tər. 4. diyə. intiqam. qisas. - qan güdmək. - qan istəmək.<br />
585 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- qan aramaq: qisas istəmək. 5. savaĢ. - qan olmasın. -
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qan axmaq: döğüĢ düĢmək.<br />
- qan aldırmaq: qan vermək.<br />
- qan qurumaq: çox sıxılmq, incimək.<br />
- qan çanağı: qızarmıĢ gözdən söz edər.<br />
- qanına susamış: {1. birinin qanın tökmək istəmək. 2. kəndi<br />
öz qanın töktürmək istəmək}.<br />
- qardaş qanı: çiçək adı.<br />
- qan qurudan: bitgi adı.<br />
- qan daşı: qanı durdurmağı düĢünülən, damarlı al daĢ.<br />
qanamaq qanmaq. yalnamaq. anlamaq. qanlamaq.<br />
- burun qanamaq: qan tökülmək.<br />
qanata bol, geniĢ ağızlı, qanıqdıran su qabı.<br />
qanat 1. quĢların qolları, ki ön ayaqları yerinə iĢlir. 2. balığın alt<br />
yanında, ayaq yerinə iĢləyən, ikiĢər dördər olan<br />
kürəkləri. 3. qapının, pəncərə qapaqı, qapaqları. - bu<br />
qapının qanatları çox ağırdır. 4. qoru. himayə. - onun<br />
qanatı altında böyüdü. 5. qatlanmıĢ nərsənin hər bir qatı,<br />
tikəsi. 6. Cinah < çanaq. qol.<br />
- quş qanadı: 1. {quĢ qanadından olan süpürgə, yelpik}. 2.<br />
boğaz kəsəllərindən.<br />
- burun qanadı: burun dəliklərinin qapaqları.<br />
586 http://WWW.TURUZ.COM<br />
- toyuq qanatı: otu yelləməyə tükdən yelpik, süpürgə.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qaz qanadı: gürəĢ oyunlarından biri.<br />
- ət qanat: yarasanın böyük çeĢiti.<br />
- sarı qanat. - qızıl qanat: balıq çeĢiti.<br />
- qol qanat: 1. gövdəni quran üyələr, üzvlər. - tutar qolı<br />
qanatı yoxdur. 2. nərsənin durumunda durduran, harmonısın<br />
saxlayan parçalar. istinadqah. güc quvvə. - qol qanatı<br />
kəsildi.<br />
qanbur kanbur. kambur. (beli) bükük, büklü. (arxası) çıxıq.<br />
tümsək. əğri. yumru. kəmrik. mühəddəb. - çox<br />
iĢləməkdən kambur olmuĢ.<br />
qanburlatmaq kanburlatmaq. kamburlatmaq. büklətmək. bükmək.<br />
tümsətmək. əğritmək. yumrutmaq. kəmritmək.<br />
mühəddəb edmək.<br />
qanburluq beli büküklük, büklük. çıxıqlıq. - qanburluq qocalıqdan<br />
olursada, çox çalıĢmanında onda iliĢi vardır.<br />
qanbut bodur. ĢiĢman. bodur, ĢiĢman kəpəl balıq çeĢiti.<br />
qancıq qıncıq. qınıq. qırıq. ipə sapa gəlmiyən. qılıqsız.<br />
alaqıncır. qəhbə qılıqlı.<br />
qancuğa qıncurqa. kiçik həlqə.<br />
qança əğic. ağacın baĢ dallarını əğmək üçün, baĢı əğri arac.<br />
qullab. çəngəl.<br />
587 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qanda handa. qanı. hanı.<br />
qandak kandak. kay. hansı. kaysı. hanqqı. nəndəy.<br />
qandırı anğladıĢ. təfhim. ifadə.<br />
qandurmaq qanturmaq. doyurmaq.<br />
qane üzü yola. qanıqsar. razılaĢan.<br />
qanğallanmaq çörəklənmək. çövrəklənmək. çömbəlmək. çönbəlmək.<br />
qıvrılmaq. tos toparlaq devĢirilmək. - ilan, köpək qıvrılıb<br />
yatmıĢ.<br />
qanğraq 1. çan. zəng. 2. damaq.<br />
qanı hanı. qanda. handa.<br />
qanığan qanıxar. qanıtkar.bir aza razı qalan.<br />
qanıxar qanığan: qanıtkar. bir aza razı qalan.<br />
qanıqlı qənaətkar. tox gözlü.<br />
qanıqmaq göz doymaq. qənaətə gəlmək.<br />
qanıqsar üzü yola. qane. razılaĢan.<br />
qanım - xanım böcəyi: gül ağaclarında olan bir böcək. qırqımçı.<br />
qanırmaq qanğırmaq. 1. döndərib, çevirib toplamaq, yığmaq. 2.<br />
toplamaq. qasmaq. qoparmaq.<br />
qanıt 1. bəndə. mürid. sözə baxan. 2. abid. 3. sevinc. qələyan.<br />
qalağan.<br />
qanıtkar qanığan: qanıxar. bir aza razı qalan.<br />
588 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qanıtmaq əğmək. razılatmaq. ələ almaq. qane' edmək.<br />
uyuĢturmaq. uzlaĢtırmaq. müvafiqət əldə edmək. - o<br />
tərəfi uyuşturmağa çalıĢır. - kəndivi ək bir az. - əkilmədən iĢ<br />
yerin tutmaz. - nə edirik əkilmir: qanlmır. razı olmur.<br />
qanq qanğ. 1. təkərlək. 2. girdə. tabla. 3. suçluların<br />
boyunlarına vurulan qalın tumruq.<br />
qanqalış qanqal olmuĢ. qıvraq. dolanmıĢ sarılmıĢ.<br />
qanqır bayar. zəngin. səngin. əĢraf.<br />
qanqırmaq qanğırmaq. qanırmaq. 1. döndərib, çevirib toplamaq,<br />
yığmaq. 2. toplamaq. qasmaq. qoparmaq.<br />
qanqtarma qanğtarma. qantarma. çəkib qısma ayqıtı. azıq atları<br />
tutmaq üçün, gəm ilə birlikdə vurulan, dodaqları uclarını<br />
sıxan dəmir.<br />
qanqtarmaq qanğtarmaq. çəkib qısmaq.<br />
qanlamaq qanamaq. qanmaq. yalnamaq. anlamaq.<br />
qanlanmaq ətlənmək. gursmaq. gürsəmək. kürsəmək. gurlanmaq.<br />
ĢiĢmək.<br />
qanlı - dəli qanlı: qızan. qəhrəman.<br />
qanma toyma. toyum. doyum. qənaət.<br />
qanmaq almaq. anlamaq. bıqmaq. yalqmaq. yağqılmaq. yağlı<br />
yeməkdən bıqmaq. qanamaq. yalnamaq. anlamaq.<br />
589 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qanlamaq. toymaq. doymaq. toqmaq. doyulmaq.<br />
yalqmaq. yanğılmaq. bıqmaq. yağlı yeməkdən bıqmaq.<br />
- al qıl öğüd, qoca fəndidən.<br />
qanmaz 1. toymaz. doymaz. tamahlı. tamahkar. 2. tuymaz.<br />
duymaz. eĢitməz. anlamaz. düĢüməyən. - vurdum<br />
duymaz: çabıq anlamayan. sözə aldırmayan. 3. həmicik.<br />
bilməz. bol. sapıq. səfeh. axmaq. çatmaz. kal.<br />
dəmirbaĢ. baĢı dəmirdən. kəndi düĢüncəsindən<br />
dönməz. inad. dəgiĢməyən nərsə. atqafa. axmaq.<br />
cahil.- budaki lap həmcik kiĢiymiĢ.<br />
- nə doymaz kiĢidir bu. - iri, qanmaz gobud gənc: toraman.<br />
qılıqsız. gicbəsər.<br />
qantarma qanğtarma. çəkib qısma ayqıtı. azıq atları tutmaq üçün,<br />
gəm ilə birlikdə vurulan, dodaqları uclarını sıxan dəmir.<br />
qantarmaq qanqtarmaq. qanğtarmaq. çəkib qısmaq.<br />
qap - qapu qapaca: qapama. büsün. bütün. təkmil. bir qapı içində<br />
olanın həpsi. bütün takımı ilə. tüm hey'əti ilə. - məktəb<br />
qapaması: məktəbin tam ekibilə sıralanma, bunun alayı,<br />
numayiĢi.<br />
qapa > qəba' < ( qapıyan).<br />
qapa! xəfə!. tıqa!.<br />
590 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qapacıq ğiĢa. köynək. zar. hər nərsənin incə örtüyü, dərisi. - ürək,<br />
bağır (ciyər), beyin köynəyi.<br />
qapaq 1. hər çeĢit qabın, açıq yerin üstün qapıyan örtük. örtük.<br />
tusi. tuqsi. kəpəng. - qapağın aç. - su yolun üstünə qapaq<br />
örtmək. - göz qapağı. - üst qapaq, alt qapaq. - diz qapağı.<br />
2. sirr. rəmz. - qapağın aç: sırrın aç. - qapaqlı iĢ: sırlı iĢ. 3.<br />
qab. cilid. - kitab qabı. 4. hər yanında iki sıra topu olan,<br />
əsfi döğüĢ gəmisi. - qapaq suəri. 5. himayət. - qapaqsız<br />
ölkə: hamisiz yurd. 6. gizli. xəfiyyə.<br />
- quyruq qapağı: bir para heyvanların tüksüz, çılpaq quyruq<br />
yeri.<br />
- qapaq atmaq {: 1. qaçıb sığınmaq. 2. tələsik qaçıb<br />
qurtulmaq}.<br />
- qapaq vurmaq: gizləmək. saxlamaq. ört bas edmək.<br />
- qazan yuvarlanıb, qapağın bulmuĢ: govduĢ yuvarlanıb,<br />
duvağın tapıb: iki arxadaĢ, iki qarı birbirinə uyğun.<br />
- qazanda piĢirib, qapağında yemək: yoxsulca yaĢama<br />
qanıqmaq.<br />
qapaqlamaq qapalamaq. qapamaq. örtmək.<br />
qapaqlıq qız qız. oğlan qız.<br />
qapaqlı 1. gizli. örtlü. saxlı. məstur. məxfi. - qapaqlı iĢ. 1. çağ ba<br />
591 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çağ, yeni ortaya çıxan, qapaqlı olan nərsəni, yalnız bu
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
adla (qapaqlı adı ilə) adanmıĢlar. keçmiĢdən örnəklər. -<br />
qapaqlı (tüfəng). - qapaqlı (börk). - qapaqlı (kitab). - qapalı<br />
(kot). - qapaqlı (çarıĢı): qapalı çarşı. - qapaqlı (topun darı,<br />
barutun saxlamağa özgü qutu).<br />
qapaqsız açıq. bəlli. əyan.<br />
qapalamaq qapaqlamaq. qapamaq. örtmək.<br />
qapalı 1. qapanmıĢ. bağlı. keçilməz. iĢləməz. yubat. məəttəl.<br />
məsdud. - qapalı göz. - qapalı qapı. - qapalı yol. - qapalı<br />
çarĢı. 2. örtülü. örtünmüĢ. məstur. - qapalı qadın. - qapalı<br />
üz. 3. bulanıq. bulutlu. bürküt. bürklü. - qapalı hava. -<br />
qapalı göy. 4. açıqdan göstərilməyən. müğəlləq.<br />
mərmuz. mübhəm. - orasını qapalı keçdi. - bu tümlə<br />
(cümlə) çox qapalı. - qapalı söz. - qapalı bazar, dosluğu<br />
pozar.<br />
- başı qapalı: qapalı baş: {1. gizli. məhrəmanə. məktum. 2.<br />
çıxmaz. bünbəst. 3. mürtəce'. uzaq görüĢü olmayan}.<br />
- gözü qapalı: {1. sınaqsız. təcrübəsiz. alıĢmamıĢ. əcəmi. 2.<br />
mə'sum}. 5. qapanıq. tıqanıq. tıkalı. tıqanmıĢ. iĢləməz.<br />
məsdud. 6. saxlaq. gizli. məxfi. ğeyri ələni. 7. kədər.<br />
kətər. kətir. kitər (< kitmək: qapamaq). tutuq. bulanıq.<br />
kitli. kilitli. bağlı. kor. küt. kəsik. yumuq. qapma. bürümə.<br />
592 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
baĢdan sovma. önəm verməksizin.<br />
- tıqanıq yol.<br />
- yarı qapalı: aralıq. - qapıyı aralıq ed: kipləmə, ört.<br />
- tıqanıq iĢ. - tıqanıq borı.<br />
- tıqanıq ağız.<br />
qapalıq qabilləyyət.<br />
qapal həsr. məhsuriyət.<br />
- qapalı qapılı çarşıda olan tükan: hücrə. hicrə. dilab.<br />
dolab. - qızıl bazarında (bəcistanda) bir dolabı var.<br />
qapallanmaq qəbullanmaq. qapsanmaq. qəsb edmək.<br />
qapalmaq qapanmaq.<br />
qapamacı 1. bastırmaçı. 2. bozpörtçü. 3. paltarın tamam qoĢusu,<br />
taxımı, yamtaqı, dəsdi, vəsayili ilə satan kimsə. - bir<br />
qapamaçıya gedib, üstü baĢın düzəltmək.<br />
qapamaq yapamaq. 1. abamaq. ablamaq. avamaq. avlamaq.<br />
tıymaq. tıqmaq. mən' edmək. bağlamaq. tutmaq.<br />
bəddəmək. bürümək. qaplamaq. sarmaq. 2. oğurlamaq.<br />
3. yatıĢdırmaq. xəfələtmək.<br />
- bir qaya zivib yolu tutdu.<br />
- ağız qapamaq: susmaq. söyləməmək.<br />
593 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qapama 1. bastırma. 2. bozpört. bollu göy gövərənti ilə, yaxud<br />
təzə soğanla yapılmıĢ ət yeməyi. - quzu qapaması. - cücə<br />
qapaması. 3. qoĢu. taxım. yamtaq. dəsd. vəsayil. -<br />
qapama çıxmaq: xələt vermək. - qapama baha: paltar<br />
parası, bahası. paltar dəğəri, çalıĢı, dəğiĢi, bədəli.- on<br />
qapama paltarım var. - ev qapaması: ev Ģey Ģeye, vəsayili.<br />
4 qapsamaq. tutmaq. bətdəmək. yumutmaq. sədləmək.<br />
səddəmək. kəsmək. - dəliyi qapat. 5. yığıb saxlamaq.<br />
ehtikar edmək. - çağında vaxtında bollu mal qapamış.<br />
- göz qapamaq: {1. uyumaq. yuxlamaq. - bütün gecə göz<br />
qapamadım. 2. görməməzliğə gəlmək. müsamihə edmək.<br />
iğmaz edmək}. 3. qapaqlamaq. qapalamaq. örtmək.<br />
- qapu qapaca: bir qapı içində olanın həpsi. bütün takımı ilə.<br />
tüm hey'əti ilə.<br />
- məktəb qapaması: məktəbin tam ekibilə sıralanma, bunun<br />
alayı, numayiĢi.<br />
qapan qapıyan. qapyan. 1. qapaq. hər çeĢit qabın, açıq yerin<br />
üstün qapıyan örtük. - qapanın aç. - su yolun üstünə<br />
qapan örtmək. - göz qapanı. - üst qapaq, alt qapaq. - diz<br />
qapanı. - qapan qapana: alan talan. qapa qaç. 2. duzaq.<br />
tələ. dam. - qapana düĢmək. - qapana tutulmaq. 3. qabıq.<br />
594 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qapıq. tutan. alan. qısqaç. 4. qapıcı. çalan. çapan.<br />
yağmaçı. qasib. çal çapla, qıyın, güc zorla alan. 5.<br />
duzaq. - qapana tutulmaq. - qapana düĢmək. - qapana<br />
qapılmaq. 6. qapıcı. çəkən. çəkici. alan. cazib. - könül<br />
(ürk) qapıcı: dilbər. dilrüba. - Ģeh qapıcı.<br />
- uşaq qapan: böyü kərkəs (qara quĢ) ki cocuqları yaxalayıb<br />
qaldırar.<br />
- qapan qapana: qapış qapış: çal çapla. yağmalayaraq.<br />
- dəmir qapan: miğnatis.<br />
- saman qapan: kəhruba.<br />
- qapan qapana: çal çap ilə.<br />
- qurt qapanı: 1. qurdu tutmaq üçün üstü çala çırıpı ilə qapalı<br />
çuxur. 2. küĢti oyunlarından biri.<br />
- quş qapanı, duzağı çeşiti: quĢmar.<br />
- yekə qapan: bağra.<br />
qapana qapa qapa. qap ha qap. iti, çala ha çal.<br />
- qapan qapana: çal çap ilə.<br />
qapanca duzaq. kündə. qapancık. duzacıq. tələcik. damcıq.<br />
- kündəyə düĢmək. - kündədən qaçmaq.<br />
qapancık qapanca. duzacıq. tələcik. damcıq.<br />
qapanğ qapqan. kəfnə. kəfəng. kəpənğ. kəpəç. biz ilə, təbənə ilə<br />
iĢləyənlər əllərinə taxan dəmirli qayıĢ.<br />
595 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qapanıça qapança. xanlıq baĢçılarının geniĢ, dövrüklü kürkü,<br />
geyimi. rəsmi geyim.<br />
qapanıq 1. tıqanıq. qapalı. tıkalı. tıqanmıĢ. iĢləməz. məsdud. -<br />
tıqanıq yol. - tıqanıq - tıqanıq iĢ. - tıqanıq borı. - tıqanıq<br />
ağız. 2. qaranlıqca. boğuq. - qapanıq boya. - qapanıq<br />
iĢtah. 3. bulutlu. tutuq. - qapanıq hava. 4. qussəli.<br />
mükəddər. məğmum. 5. utancaq. usancaq. üĢəngən.<br />
ürkək. çəkingən. məhcub. - çox qapanıq kiĢidir.<br />
qapanmaq qapalmaq. 1. düĢmək. düĢüb sarılmaq. - qapına qapandı.<br />
- əl qoluna qapandı. - əl ayaqına qapnmaq. 2. hevanın ön<br />
ayağı sürcüb, baĢı üsdə düĢmək. - bu at çox qapanır. 3.<br />
qırılıb yox olmaq. devrilmək. münqəriz olmaq. - o xanlar<br />
çoxdan qapanmış. 4. sığınmaq. - qorxub içəri qapandı. 5.<br />
yapturmaq. qapatmaq. yaptırmaq. yapulmaq. örtulmək.<br />
6. abanmaq. yapanmaq. çulqanmaq. çökünmək.<br />
üzərinə düĢmək. - nə mənim üstümə abanmısan.<br />
- ayağa qapanmaq: ayağa düĢmək. çox yalvarmaq.<br />
- qapanıb oturmaq: əkinmək.<br />
qapanmış kor. soqur. görməz. batmıĢ.- soqur göz.<br />
596 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qapanmış qapalı. bağlı. keçilməz. iĢləməz. yubat. məəttəl.<br />
məsdud. - qapalı göz. - qapalı qapı. - qapalı yol. - qapalı<br />
çarĢı.<br />
qaparuz kəpçə quyruğ. kəp kələkçi.<br />
qaparuzçi 1. mürtəkib. 2. rüĢvətçi. 3. qıynaqlı. çaqır, qartal pəncə.<br />
qaparuz qapsı. güclə, zorla, pozuq yolla alınmıĢ mal. qəsbi (mal).<br />
rüĢvət parası. həram mal. - qaparuz mal biləsinə yaxcı<br />
düĢür.<br />
qapatım qapatma. saxlım. 1. qapalı, baĢqa kimsələrdən ayrı<br />
tutulmuĢ qəhbə. oynaĢ. metres. - bu onun qapatmasıdır.<br />
- onun iki qapatması vardır. 2. münhəsir. ixtisas verilmiĢ.<br />
3. əl altı, azıq, gizli yol ilə ayrılmıĢ nərsə. - bu qapatma<br />
malları tez aradan götürüb göndərin. 4. saxlama. toqif oluĢ.<br />
qapatma qapatım. saxlım. 1. qapalı, baĢqa kimsələrdən ayrı<br />
tutulmuĢ qəhbə. oynaĢ. metres. - bu onun qapatmasıdır.<br />
- onun iki qapatması vardır. 2. münhəsir. ixtisas verilmiĢ.<br />
3. əl altı, azıq, gizli yol ilə ayrılmıĢ nərsə. - bu qapatma<br />
malları tez aradan götürüb göndərin. 4. saxlama. toqif oluĢ.<br />
qapatma qapusqa. qapturma. pörtmə. yumĢaq, açıq, gəvik piĢmiĢ<br />
ət yeməyi.<br />
qapatmaq yapturmaq. yaptırmaq. yapulmaq qapanmaq. örtulmək.<br />
597 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qapatmaq tıkatmaq. bükətmək. kəsdirtmək. durdurmaq.<br />
tə'tillətmək. bağlatmaq. örtdürtmək.<br />
- heyvana çul qapatmaq.<br />
qapayan qamıs. qapıs. kəmis. 1. gömlək. 2. incə qabıq. zar.<br />
qapaz > qəbzə (< qab). 1. avuc. pəncə. - bu onun qapazındadır:<br />
tərrüfündədir. 2. tutam. qulp. - qılınc qapazı. 3. bir avuc<br />
dolusu. bir tutam. - bir qapaz topraq.<br />
qapazlama apazlama. bir yöndən əsən yel<br />
qapcaq 1. tulumbaçı çəngəli. 2. qala duvarına vurulan, taxılan<br />
qapça örtük.<br />
böyük çəngəl.<br />
qapdırmaq aldırmaq. qapınmaq. - əlindəkin yağıya qapdırdı. - sirrini<br />
yada qapdırma. - qapdıra qapdıra gəliri: itirə itirə gəlir. - o,<br />
axıntıya qapdırdı: o axaraın (cərəyanın axarına) alındı getdi.<br />
qapı 1. dayirə. sədarət. vizarət. qonaq. 2. qulluq. mə'muriyyət.<br />
mənsəb. xidmət. - qapı almaq: qapı tutmaq: qapı bulmaq. -<br />
qapıdan olmaq. 3. dərgah. dərbar. ətəbə. - onun<br />
qapısından kimsə qoğulmaz. 4. astan. astanğ. bargah.<br />
eĢik. 5. yaraq. mahana. vəsilə. - öz iĢi üçün bir qapı<br />
axtarır. - qapı yapmadan evə girmək: çox tələsik iĢ aparmaq.<br />
- hər evin qapısı var, hər iĢin aracı.<br />
598 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qapı açmaq: { 1. yol açmaq. örnək vermək. örnək olmaq. 2.<br />
baĢlamaq. təĢəbbüs edmək. 3. yaraqlanmaq. talaĢlanmaq}.<br />
- qapını böyük açmaq: ağır xərcə girmək. iĢi böyük<br />
götürmək.<br />
- açıq qapılı: qonaqçıl.<br />
- qapı axasında olan sürmə: kövət.<br />
- qırx geçit: qırx qapı: dolanbac, burĢuq olan yer, çay ırmaq.<br />
kərələr bir yolu kəsən çay. çox geçitli, qapılı olan yer.<br />
- qapı arxasına, duvara dayanan gügər ( güclədən):<br />
götürgüc. tayaq. dayaq. dəstək. paya. - qapı dayağı.<br />
- qapı dalına vurulan odun, dəmir sürgü: tırqaz. (rq < met ><br />
qr) tıqraz (< tıqmaq). - qapıya tırqazı sürmək.<br />
- araba qapısı: qaraj qapısı.<br />
- qapı ağası: xan qapısında, ağ ağaların baĢı.<br />
- qapı oğlanı: rəsmi dayrələr arası, bu dayrələr içində, aralıq<br />
qulluqcusu. - sağır qapı: kor qapı.<br />
- əli, qapısı açıq: əkməğinə qoç. səxi.<br />
- qapının, pəncərə qapaqı, qapaqları: qanat. - bu qapının<br />
qanatları çox ağırdır.<br />
- qapı bir qonşu: qapıları bitiĢik qonĢu.<br />
- qapı yavrısı: böyük qapıların aĢağ ortasında olan kiçik<br />
qapıcıq.<br />
599 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- sıqı qapı: dar qapı.<br />
- sürmə qapı: sürmə çəkməcə: çəkilib sürülərək açılıb<br />
qapanan.<br />
- qapıdan baxmaq: {1. evə qapanıb çıxamamaq. - qıĢ<br />
soyuğu, bizi evə soxub qapıdan baxdırdı. 2. bir yerə<br />
girmədən, ora tələsik baĢ vurmaq}.<br />
- tümlə qapısı: gənəl, təməl, baĢ qapı.<br />
- qapı eli: xan qapısında iĢləyənlərin topu.<br />
- dəmir qapı:{ 1. iki yanı uçurumlu, qorxunc boğaz, dərbəd.<br />
2. ırmaq içində, gəminin yolun qapıyan böyük qaya, daĢ. -<br />
arazın dəmir qapıları.<br />
- qapı qapı dolaşmaq: hər yana baĢ vurmaq.<br />
- qapı qolı: dərbar çərikləri.<br />
- qapı yoldaşı: bir bəyin qulluğunda olan əməkdaĢlar.<br />
- dəmir qapu: dəmirqar yola: dəmir yol.<br />
qapıcı qapan. 1. çalan. çapan. yağmaçı. qasib. çal çapla, qıyın,<br />
güc zorla alan. 2. çəkən. çəkici. alan. cazib. - könül (ürk)<br />
qapıcı: dilbər. dilrüba. - Ģeh qapıcı.<br />
qapıcıq böyük qapıların aĢağ ortasında olan kiçik: qapı yavrısı.<br />
qapıçı darban. - qapıçı başı.<br />
qapıq bax > qabıq. qabıq. qın. don. geyim. örtük.<br />
qapıqlamaq qapıqlamaq. bərkitmək.<br />
600 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qapıl qapılı. gizli. qalıb.<br />
qapılandırmaq hançı bir iĢə qoymaq. bir iĢ tapıb uğratmaq.<br />
yerləĢdirmək. kullatmaq. qayırmaq. qayrıtmaq.<br />
qulluğlatmaq. xidmət vermək.<br />
qapılanmaq yerləĢmək. hançı bir iĢlə uğraĢmaq. kullanmaq.<br />
qayınmaq. qulluğlanmaq.<br />
qapılı 1. iĢi olan. iĢsiz olmayan. iĢli. məĢqul. Ģağil. - qapalı<br />
qapılı çarşıda olan tükan: hücrə. hicrə. dilab. dolab. - qızıl<br />
bazarında (bəcistanda) bir dolabı var. 2. qapıl. gizli. qalıb.<br />
qapılmaq 1. bağlanmaq. tutulmaq. girlənmək. girə düĢmək. - nə<br />
bağlanmısan bu iĢə. - yaman yerə bağlandıq. 2. avunmaq.<br />
oyalanmaq. məĢqul olmaq. 3. aldanmaq. alınmaq. iğfal<br />
olunmaq. 4. qəsb olunmaq.<br />
qapınmaq öğrənmək. alĢınmaq.<br />
qapıs > qamıs. kəmis. (qapayan). 1. gömlək. 2. incə qabıq. zar.<br />
qapısız qulluğu, xidməti olmayan. qayrılmamıĢ. iĢsiz.<br />
mə'muriyətsiz.<br />
qapış yağma. çalma. çapma. qəsb. çal çap. qıyın, güc zorla<br />
alma. - qapış qapış: qapan qapana. çal çapla.<br />
yağmalayaraq. - qapış qapış yemək: ac gözleklə, qapa<br />
qapa didə didə yemək.<br />
601 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qapışmaq alıĢmaq. yiyələnmək. öğrəĢmək. öğrənmək. örgəĢmək.<br />
örgənmək.<br />
qapıtan baĢçı. tayı. dayı. saltər. rəis.<br />
qapıyan qapyan. qapan. qapaq. hər çeĢit qabın, açıq yerin üstün<br />
qapıyan örtük. - qapanın aç. - su yolun üstünə qapan<br />
örtmək. - göz qapanı. - üst qapaq, alt qapaq. - diz qapanı.<br />
qapqa qappa. kəffə. kəppə. kəfə.<br />
qapqal qapqıl. qəbilə. (< qab). bir soydan törənib, olub, bir baĢçı<br />
ilə dolanan toplum. oymaq.<br />
qapqan qapanğ. kəfnə. kəfəng. kəpənğ. kəpəç. biz ilə, təbənə ilə<br />
iĢləyənlər əllərinə taxan dəmirli qayıĢ.<br />
qapqıl qapqal. qəbilə. (< qab). bir soydan törənib, olub, bir<br />
baĢçı ilə dolanan toplum. oymaq.<br />
qapla 1. qaplat (pl lp) qalpat. qalpa. (< qab). ləhim. 2. uca, dik<br />
nərsənin baĢında olan örtük. baĢlama. baĢlıq. gəmi,<br />
çadır dirəyinin baĢında olan təkərlək baĢlıq.<br />
qaplaq qaplaq. kisə. bağıl. örtük. buxca.<br />
qaplamaçı qaplayan. qaplayıcı.<br />
qaplamaq 1. qaplatmaq (pl lp ) qalpamaq. qalpatmaq.<br />
ləhimləmək. 2. alcalamaq1. tutmaq. iĢqal etmək.<br />
bürümək. qapamaq. sarmaq.- duman ortalığı tutdu. - bu<br />
602 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
kanapə çox yer tutur. - yeri qaplamaq. yeri səritmək.<br />
döĢəmək. salmaq. təfriĢ edmək. 3. ləhimləmək. 4. gəmi,<br />
qayıq taxdalarının ortasın kənəfli yapıĢqan, yəlimlə<br />
qapamaq iĢi. 5. bəzəmək. süsləmək. düzənləmək. - evi<br />
qalpatladıq. - bu qoca qarı özün nə qalpatıb durur. 6. ( a <br />
ı ) qaplamaq. 8. qapsamaq tutmaq. içərmək. havi olmaq.<br />
Ģamil olmaq. - bu para onun xərcinidə qapsar. - iki, biri<br />
qapsar. - bu kitab nələri qapsır. 9. qab, örtük keçirmək. 0.<br />
tə'mim tapmaq. - adı hər yanı qapladı. - qaplayan kəsəl.<br />
qaplama 1. örtülü. məstur. - altın qaplama saat. 2. açıq olmayıb,<br />
gizli, qapalı olan iĢ. duzaq. kələk. desisə. - qaplama<br />
iĢlər. - qaplama kağız. - qaplama oyun. 3. kinayəli. -<br />
qaplama söz. 4. rüĢvət. - qaplaması neçədi. - bu ölkədə<br />
qaplamasız iĢ keçməz. - bu iĢ qaplamalı değil: rüĢvətlə bu iĢ<br />
aĢmaz. 5. imumi. - qaplama bahalıq.<br />
qaplamalı 1. kələkli. fırıldaqlı iĢ. - qaplamalı iĢdən uzaq gəz. 2.<br />
kələyə, aldatmağa uyqun olan nərsə, kimsə. alına bilən.<br />
- qaplamalı qızdır.<br />
qaplanmaq qablanmaq. 1. qaba tutulmaq. alınmaq. qəbul olunmaq.<br />
qəbullanmaq. qəsb olunmaq. qəpz olunmaq. zəbt<br />
olunmaq. - iyi qaplanmaq: xoĢ qarĢılanmaq. - bu yalanları<br />
603 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qaplanamam: içəməm. qəbul edəməm. - bu qonaqları bu<br />
gecəlik qaplanarmısınız. 2. qapılmaq. uymaq. razı olmaq.<br />
muvafiqət edmək. - bu koĢulları qaplanısız?: bu koĢuulara<br />
qapılısız: razısız. 3. tutub iĢlətmək. alıb kullanmaq. -<br />
türklərin kəndi əlifbası olarkən, ərəb əlifbasın qaplandı:<br />
qəbul etmiĢ. - islam dinin qaplanmaq. 4. döĢənmək. - dərə<br />
təpə qarla döşəndi.<br />
qaplat qapla (pl lp) qalpat. qalpa. (< qab). 1. ləhim. 2. qaplat.<br />
paplaq. papağ. yeniçəri baĢçısının baĢ geyimi.<br />
qaplatmaq qaplamaq. (pl lp) qalpatmaq. qalpamaq 1. ləhimləmək.<br />
2. gəmi, qayıq taxdalarının ortasın kənəfli yapıĢqan,<br />
yəlimlə qapamaq iĢi. 3. bəzəmək. süsləmək.<br />
düzənləmək. - evi qalpatladıq. - bu qoca qarı özün nə<br />
qalpatıb durur.<br />
- yeri qaplatmaq. yeri səritmək. döĢəttirmək. saldırmaq. təfriĢ<br />
etdirmək.<br />
qaplayan qaplayıcı. qaplamaçı.<br />
qaplayıcı qaplayan. qaplamaçı.<br />
qaplıca hamam. üstü qapalı günbəzli ılıcaya qaplıca deyilir. üstü<br />
açıq olan ılıcaya, qaynarca deyilir,<br />
qaplıca hamam. örtülü qaynarca. basılı ılıca.<br />
604 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qapma qapalı. bürümə. baĢdan sovma. önəm verməksizin.<br />
qapmaca - bucaq qapmaca:<br />
qapmaq 1. qoparmaq. yerindən almaq. çalmaq. yağmalamaq.<br />
qəsb edmək. 2. uzaqdan çəkmək. cəzb edmək. cəlb<br />
edmək. yaxalamaq. - ısıtma qapmaq. - kəsəl qapmaq. -<br />
xuy qapmaq. - Ģeh qapmaq. 3. alıĢmaq. yiyələnmək.<br />
öğrəĢmək. öğrənmək. örgəĢmək. örgənmək. almaq.<br />
açmaq. fəth edmək. tutmaq. - qılıfın tutub, için buraxıb. -<br />
ölkər alıb açdı.<br />
- bulutdan şeh qapmq: iti istəklikdən imdir.<br />
- taqya qapmaq: baĢqasının haqqını almaq.<br />
- börk qapmaq. baĢqasının haqqına iyələnmək.<br />
qappa qapqa. kəffə. kəppə. kəfə.<br />
qappaz kəpəzə. öğrənci yayı. yay atmaqa alıĢmaq, qapınmaq<br />
üçün oynadılan yey.<br />
qappşdırmaq verməyinə, alınmağına çəkinməmək, mane' olmamaq,<br />
yardım edmək. - çörəyin əlində götürdü, itlərə qapışdırdı.<br />
qapsa qəbzə. qısım. sıxım. avuc. tutam.- bir qısım buğda.<br />
qapsalamaq qısdırmaq. tutdurmaq. tutmaq. ələ keçirmək. yaxalamaq.<br />
dar yerə gətirib tutmaq.<br />
605 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qapsam - bayağı qapsam, geyim: orta quĢaq. aralıq geyim. əl geyim.<br />
(# qopsam: rəsmi).<br />
qapsamaq 1. qapamaq. tutmaq. bətdəmək. yumutmaq. sədləmək.<br />
səddəmək. kəsmək. - dəliyi qapat. 2. qəbzə edmək. əldə<br />
bulundurmaq. tutmaq.- bu ipi tut. 3. qapallanmaq.<br />
qəbullanmaq. qəsb edmək. 4. qısdırmaq. bir yerə soxub<br />
sıxıĢdırmaq. - əlimi, barmağımı qapıya qısdırdım.<br />
qapsı qaparuz. güclə, zorla, pozuq yolla alınmıĢ mal. qəsbi<br />
(mal). rüĢvət parası. həram mal. - qaparuz mal biləsinə<br />
yaxcı düĢür.<br />
qapsul kəpsul. tüfəng, tapanca saçmaların toplayan yığıb, kiçik<br />
tənikə qabcıq. acı dərmanı içinə alan qabcıq. kapuĢ.<br />
qoğan. qovan. kovan. dərman, barut qoyulan qorcuq,<br />
qabıqcıq. - fiĢəng qoğanı. - qapsullı (kəpsullu) tüfəng.<br />
qapsum 1. qiyafə. 1. göstəriĢli paltar taxımı. kot Ģalvar. (örnəyin<br />
bir " kot, Ģalvar, yelək" bir qopsum adlanır). qopsumlu: kot<br />
Ģalvarlı.<br />
qapsunmaq - qapsunmaq. qapusluq, əbusluq edmək: qaĢ gözsünmək.<br />
qaĢ çatmaq.<br />
qapturma qapusqa. qapatma. pörtmə. yumĢaq, açıq, gəvik piĢmiĢ<br />
ət yeməyi.<br />
606 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qapu dərvaza. böyük qapı. - qapu ağası: devlət qulluqçularının<br />
baĢı.<br />
- ağa qapusu: yeniçəri idarə bölüyü.<br />
qapuq 1. dəri. 2. post. 3. > kəfaf. nərsəni sürməyə, qaplamaya,<br />
örtməyə yetərli olan.<br />
qapun qapatmağa, sarmağa yarar nərsə. gəmi dəmirin atmaq<br />
qapurta örtük. pərdə.<br />
üçün üzərinə sarılan zəncir parçası.<br />
qapusqa 1. kələm. 2. qapatma. qapturma. pörtmə. yumĢaq, açıq,<br />
gəvik piĢmiĢ ət yeməyi.<br />
qapuslanmaq ağırlıq basmaq. qara basmaq.<br />
qapusluq - qapsunmaq. qapusluq, əbusluq edmək: qaĢ gözsünmək.<br />
qaĢ çatmaq.<br />
qapuş kapuş. qabuş. 1. papuş. - yarım qapuş: sürtük. 2.<br />
kəpsul. qoğan. qovan. kovan. dərman, barut qoyulan<br />
qorcuq, qabıqcıq. qavuc. qavuĢ. qovuç. qabuĢ. qavuĢ.<br />
qavçuq. qavuçq. qoruyan. qavrıyan. qavruyan. - fiĢəng<br />
qoğanı. 3. qaluĢ. qaruĢ. çamurdan qorunması üçün<br />
ayaqqabın üstündən geyilən çəkmə.<br />
qaput yağmurluq. yağmırlı havada geyilən geyim.<br />
607 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qapyan qapıyan. qapan. qapaq. hər çeĢit qabın, açıq yerin üstün<br />
qapıyan örtük. - qapanın aç. - su yolun üstünə qapan<br />
örtmək. - göz qapanı. - üst qapaq, alt qapaq. - diz qapanı.<br />
qar kar kar. kor. içi tutuq, qapalı yer. sağır. kəsik. məsdud.<br />
- iş bilir: kar aĢna.<br />
- quş başı qar.<br />
- suli səpgən: qarla ilə qarıĢq yağmur. sulu qar. yarı ərimiĢ<br />
yağan qar.<br />
- qar keçəsi: dibək. təpmə keçə. təpib döğərək yapılan qalın<br />
keçə.<br />
- sıx yağıb, sis kiçi hər yanı qapsayan qar: təpi. tipi.<br />
- üzəri buz bağlamış qar: görĢə. - görşə havası.<br />
- kar korluq: sağırlıq. tutuqluq.<br />
- qartopu: {1. yuvarlayaraq qardan oluĢan böyük yığın.<br />
Ģəpə. qar Ģəpəsi. bəhmən. 2. bir birinə vurmaq üçün, əldə<br />
sıxıĢtırıb, yuvarlatıb qar gülləsi. - qar topu oynamaq. 3. ağ<br />
dombul uĢaq. 4. çiçək adı}.<br />
qar qar 1. qara saqqız. qır. zift.<br />
- qar tutmaq: yağan qarı əriməyib, nərsəni qapamaq.<br />
- qardan arslan: arslan göstəriĢli, içi boĢ nərsə. gücsüz<br />
nərsə, kimsə.<br />
- qar cığırı: qarda açılan iz, keçit.<br />
608 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qar halvası: qarla doĢab yeməyi.<br />
- qar topu: {1. yuvarlanıb böyük top yapılmıĢ qar yığını. 1.<br />
oynamaq üçün əldə sıxdırılb top yapdıqları bir avuc qar. 3. ağ<br />
çiçək çeĢiti. 4. çox ağ, səmiz olan kiĢi, cocuq. }.<br />
- qar quşı: qırlanqıc çeĢiti.<br />
- qar quyusu: yaz üçün qar birikdirib saxladıqları qaznaq,<br />
xəzən, xəznə (> məxzən).<br />
- qar yağdı: üstünə qar yağmıĢ kimi, ağ bənəkli nərsə. - qar<br />
yağdı toyuq.<br />
qara qarı. qır. > qarıərəb. 1. nəhs. - qara xəbər: qara sav. - qara<br />
baxt. - qara gün. 2. arlı. ayıblı. - qara üz. - üzü qara. (qara,<br />
qır, topraq sözlərində toppalıq, tutqunluq anlamı saxlıdır). 3.<br />
qır. topraq. 4. qır, kır, qara boyamsı.<br />
- ağ saqqal qara saqqal: kiçik böyük. hər kim.<br />
- qara sığır: bayağı sığır.<br />
- qara su: 1. göz kəsəllərindən. 2. at ayağının kəsəllərindən.<br />
3. içimi ağır, sərt, axar su.<br />
- çox qara: qoyu qara. quzğunı. - quzğunı bir qara.<br />
- qara qurum: çəngiz xanın dincək ordugası.<br />
- qara yel: güney batı yeli.<br />
- qara yonca.<br />
- qara ləkələri olan: kömürçi.- kömürçi toyuq. - kömürçi<br />
609 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tülki.<br />
- qara maraq: quruntu. malixulya.<br />
- qəb qərə boyanı bildirir: kömür kimi: Ģəvə. - kömür saç . -<br />
kömür göz.<br />
- üz qarası: namussuzluq. Ģərəfsizlik. ar.<br />
- üzü qara: ısnat8.<br />
- ayaqlara qara su enmək: bərk yorulmaq.<br />
- iki yaşın aşmış qara sığır ayğırı: tosun.<br />
- qara daş: {1. üzərində uĢaqların yazı yazdıqları daĢ. 2.<br />
yapılarda iĢlənən sərt bərk daĢ}.<br />
- qara topraq altda yatmaq: lüt topraq. - qara topraqlara<br />
keçmək.<br />
- qarailə qızıl arasında olan boya, don: turi. duri. - yağız<br />
duri. - kəstana duri. - açıq duri. - xurma durisi.<br />
- qara qızıl: qara yer. qarmaq. topraq.<br />
- qara qulağın böyügü: vaĢaq. piĢik çeĢitində olub<br />
dərisindən kürk yapılır.<br />
- qara qulaq: vuĢaq. kafdar çeĢitindən bir heyvan.<br />
- qara pazı: büstəlik. püstüli.<br />
- qara quş: uqab. tavĢancıl.<br />
- ağlı qaralı: rəhbə rəh. qartalka. çal. alavan.<br />
- qarabəx: bədbəxd. əliboĢ. kovı. qovuq. kovuq.<br />
610 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- salma qara qolluqçu: gecə qara qol gəzən qara qolçu.<br />
- qara basmaq: ağırlıq basmaq: qapuslanmaq.<br />
- ağzı qara: münafiq.<br />
- qara evli: otraqlı el. ( ağ evli: köçəri el).<br />
- qara yaxa: əvam. ayaq takımı.<br />
- qara bataq: dəniz quĢlarından, qara, ördəyə bənzər, suyun<br />
üzərinə çıxıb batması çabuk olanı.<br />
- qara qonclus: vampir.<br />
- qara qış: qıĢın ortası. zəmhər. - qara qışda yolçuluq:<br />
iĢlərin ən gücü, zoru.<br />
- qara üzüm: məşiç üzümka.<br />
- qara yağız: büsbütün qara.<br />
- qara yazı: bədbəxlik. qara baxlıq.<br />
- yanı qara: yanıq qara: taun çibanı.<br />
- qara at: yağız.<br />
- qərə qonculus: qonculus. ummacı. umacı. yabanı qul.<br />
xoxan. qəbirdən çıxan ölünü andıran Ģəbəh. vampir.<br />
- qaralar geymək: yasa batmaq.<br />
- alın qarası: baxtsızlıq. qara baxlıq.<br />
- qara ət: av əti. yabanı heyvanların əti.<br />
- qara oğlan: çingənə.<br />
- qara iğnə: qarıncanın ufaq çeĢiti.<br />
611 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qara baş: 1. subay (evlənməmiĢ) qalan çəküĢ. 2. yazda<br />
açan, gözəl qoxulu, mor bir çiçək. 3. baĢına qara sarıq<br />
bağlayan dərviĢ qollarından.<br />
- qara basan: qara basqan: ağırlıq. kabus.<br />
- qara boya: zac yağı.<br />
- qara buğda: buğda çeĢiti.<br />
- qara cəhənnəm: bərk qaramtul, əsmər, üzü gülməz kiĢi.<br />
- qara çam: çam çeĢitlərindən.<br />
- qara çalı: tikənli çalı çeĢiti.<br />
- qara tikən: bitgi çeĢiti.<br />
- qara saqız: zift.<br />
- qara söğüt: söğüt ağacı çeĢiti.<br />
- qara sunğur: qara doğan.<br />
- qara tavuq: av quĢları çeĢitindən.<br />
- qara daban: 1. sığır xəstəliyi. 2. xorasan dəmiri. 3. ipək<br />
böcəyinin qararub qırılma kəsəli.<br />
- qara qarqa: tüm qara olan çeĢiti.<br />
- qara qələm: 1. yalnız qara çiçəkləri olan saxsı. 2. qara<br />
qurĢun qələm ilə yapılan cizgi.<br />
- qara qoca: tükü ağarmamıĢ yaĢlı.<br />
- qara qurbağa: qurbağanın qaramsı çeĢiti.<br />
- qara qış: qıĢın ortası olub, ən soyuq sırası.<br />
- aradan qara pişik keçmək: arası pozuĢmaq. - aranızdan<br />
612 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qara piĢik keçdimi.<br />
- qara yazı: qara baxt.<br />
- ağla qaranı seçmək: çox əmək çəkmək.<br />
- is qarası: qurum boyası.<br />
- kəstana qarası: açıq qara boya.<br />
- üz qarası: ar. namussuzluq.<br />
- qara saqqız: qır. qar. zift.<br />
qarabandala qaraandala. boyalı kəndir bezi ki ayaqqabı üzü yapılır.<br />
qarabataq suya batıb çıxan, ördəyə oğĢar bir quĢ.<br />
qarabet 1. durum. Ģərayit. vəziyyət. 2. üzgöz. qiyafə.<br />
qarabet qutsuz. qutuz. uğursuz. mənhus. namüarək.<br />
meymənətsiz.<br />
qarabəx bədbəxd. əliboĢ. kovı. qovuq. kovuq.<br />
qaraca 1. təkə Ģiti olub, kiçik, buynuzsuz, əti yeməli av heyvanı.<br />
2. qolun yuxarısı. - qaraca gəmiyi. - qaraca balığı: istavrit<br />
yavrısı.<br />
qaracı oğru.<br />
qaraçor uzun qılınc.<br />
qaraçorlı uzun qılınclı.<br />
qarada quruda.<br />
613 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qaragöz kölgə oyunu. - qaragöz balığı: palamud balığının böyük,<br />
bayağı çeĢiti.<br />
qarağac böyük urman ağcı. taxdası sərt, əsmər olub, iyi cilalanır.<br />
qarağı nərsəni qarıĢdırmağa, əğri uclu çubuq (odun. dəmir).<br />
qaraq yarqac. 1. yaraq. insaf. ədil. 2. yaran. tikan. 3. qalay.<br />
qara quruluq. topraq.<br />
qaraqobquluz vampir.<br />
saxlayan. qoruq. 4. hesablara qarınan, baxılan gün.<br />
qiyamət (günü). son gün. 2. yoxlayıĢ.<br />
- başdan qara edmək: gəmini büsbütün batmaqdan<br />
qurtarmaq üçün, baĢdan qaraya atmaq.<br />
- qaraya düşmək: toprağa oturmaq. qara gümrüyü: burğılan<br />
mallardan alınan gümrük.<br />
- qara qulaq: 1. çaqqala oxĢar heyvan. 2. baĢ bakanın<br />
qulluğunda olan bir görəvçi.<br />
qaraqol {1. < qaramaq: güdmək. baxmaq + qol: əsgər: bəkçi.<br />
gözətçi. 2. < qara: gecə + qol: əsgər: gecə bəkçisi}. 1.<br />
keĢikçi əsgər.<br />
qaraqul qaravul. (qara + qul: qara + qol: gecə əsgəri:).<br />
qaraquş - dovşanları qaldıran qaraquş çeşiti: tavçançıl.<br />
qaraquş qartaldan az kiçik, yırtıcı quĢ.<br />
614 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qaraquşi özsevərlik. özbaĢnalıq. - qaraquşi buyruğu: öz baĢına<br />
verilən, sürülən söz. - qaraquşi sürmək: özbaĢnalıq edmək.<br />
qaralama qaralıq. məĢq. təmrin. - qaralama yazmaq.<br />
qaralamaq qaralama yazmaq. məĢq yazmaq.<br />
qaralıq qaralama. məĢq. təmrin. - qaralama yazmaq. - ürək<br />
qaralıq: büqz > boğz. öykə.<br />
qaralmaq qararmaq. qərəlmək. 1. qara boyalanmaq - üzü düdlə<br />
qaraldı. - bunu qarat: qara rənglə. 2. bulanmaq. duruluğun<br />
gedmək. - bulut çıxıb hava qaraldı. - günəĢə baxdım<br />
gözüm qarardı. - uçurumdan, köprüdən aĢağı baxdım<br />
gözüm qarardı. - baĢ gicəllənib, gözün qararlmasın.<br />
qaraltı quzuyğur. quzaquyğur. kölgəlik.<br />
qaraman soyqunçu. yol qıran: yol kəsən.<br />
qaramandala qarabandala: boyalı kəndir bezi ki ayaqqabı üzü yapılır.<br />
qaraman bərk əsmər, qaramtul kiĢi.<br />
qaraman qarman.<br />
qaramanlıq qəhrəmanlıq. usturə. ustura. utsara. kiĢilik.<br />
qaramlıq tumanlıq. dumanlıq. bulanıq. qaramtulluq. sislik.<br />
qaramtulluq tumanlıq. dumanlıq. bulanıq. qaramlıq. sislik.<br />
qaran 1. münsif. adil. 2. nazir.<br />
qaranğlıq qaranlıq.<br />
615 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qaranız kərəniz. tanqü. tüngü. buynuzdan olub, kürəyi çırtıb qan<br />
alma aracı. həcəmət ayqıtı.<br />
qaranlıqca qapanıq. boğuq. - qapanıq boya. - qapanıq iĢtah.<br />
qaranlıq qaranğlıq. gün görməz. - alaca qaranlıq: yarı qaranlıq.<br />
qarapazı püstülika. büstəli.<br />
qararmaq - sular qararanda: axĢam düĢəndə.<br />
qararmaq qaralmaq. qərəlmək. 1. qara boyalanmaq - üzü düdlə<br />
qaraldı. - bunu qarat: qara rənglə. 2. bulanmaq. duruluğun<br />
gedmək. - bulut çıxıb hava qaraldı. - günəĢə baxdım<br />
gözüm qarardı. - uçurumdan, köprüdən aĢağı baxdım<br />
gözüm qarardı. - baĢ gicəllənib, gözün qararlmasın. 3.<br />
uzaqdan kölgə, qara kimi görünmək. - uzaqdaki ağaclar<br />
qararırdı.<br />
qararsız ağımçı9. ağma9. tutumsuz. davamsız.<br />
qarartı 1. nərsənin çevrəsi. 2. mənzərə. geniĢ bir yerin<br />
görüntüsü.<br />
qarartmaq təxminləmək.<br />
qarartmaq qaratmaq. qərətmək. 1. qara boyalı edmək - əlləri düdlə<br />
qərərtdi. - bunu qarat: qara rənglə. 2. bulandırmaq.<br />
duruluğun gidərmək. - bulut çıxıb havanı qarartdı. -<br />
616 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qarartmaq qaratmaq. qərətmək. 1. qara boyalı edmək - əlləri düdlə<br />
qərərtdi. - bunu qarat: qara rənglə. 2. bulandırmaq.<br />
duruluğun gidərmək. - bulut çıxıb havanı qarartdı. -<br />
qaravana böyük, yassı yemək qabı.<br />
qaravaş qıravaş. qırnaq. kiçkincə varlıqlar (xəlayiq). qart kəniz.<br />
qaravələ ataman (osmanlı) dövründə çox böyük gəmilərə verilən<br />
ad. indi, düzənsiz nizamsız aralıq gəmilərinə deyilir. -<br />
qaravələ durumlu: yolsız, düzənsiz halda.<br />
qaravul qaraqul. (qara + qul: qara + qol: gecə əsgəri).<br />
qarçaq büst. yarım heykel. təndis.<br />
qardaş - böyük qardaş: ağabəy.<br />
- böyük qardaş: əkə. əxi. əxəvi. əçi. dadaĢ.<br />
- qardaş qanı: çiçək adı.<br />
- qardaş oğlu: yeğən.- o mənim yegənimdir.<br />
qardırmaq qarturmaq. tıqamaq.<br />
qardiyanlıq qolçılıq. qolçuluq. gözətçilik. bəkçilik.<br />
qardiyən qolçı. qolçu. gözətçi. bəkçi. - tamuç qolçı: sınır bəkcisi.<br />
qarət (dağıdıb, qənimət almaq amacı ilə olan cumuĢ, hicum).<br />
çapul. yəğma. axın. ilğar.<br />
qarətləmək urdurmaq. söküb dağıtmaq.<br />
qarğaşa savaĢ.<br />
617 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qarğı qazğı. (< qazıq. ucu qazıqlanmıĢ yaraq). ucu sivri dəmirli<br />
(qazıqlı) yüngül göndər. uzun mızraq (bizraq. bizqar).<br />
süngi. mızraq. neyzə. - qarğı oyunu. - qarğı sancmaq.<br />
qarğılıq fiĢəng qamıĢlarının qoyulduğu meĢin quĢaq. fiĢənglik.<br />
qarğın (< qazğın). böyük rəndə çeĢiti.<br />
qarğışıq qarıĢıq. burğacuq. burğaq. burĢuq.<br />
qarğışıqanmaq burğaclanmaq. burğaĢlanmaq. burĢaqlanmaq. qarma<br />
qarıĢıq olmaq.<br />
qarı - qarı qoca: ər arvad. - qarı qoca qavğası. qısqancılıq.<br />
- qoca qarı soyuğu: kəsən soyuq.<br />
- qoca qarı soyuğu: mart ayının sonunda düĢən soyuq.<br />
- qoca qarı: qoca qadın. əcuzə.<br />
- qarısı qurusu.<br />
qarı < > qara. qır. qara. (qara, qır, topraq sözlərində toppalıq,<br />
tutqunluq anlamı saxlıdır). 1. qır. topraq. 2. qır, kır, qara<br />
boyamsı. 3. bunqaq. bükük. köhnə. əldən düĢmüĢ.<br />
qarıq. qart. yaĢlı. keçmiĢ. geçgin. əsgimiĢ. qıtlaĢmıĢ.<br />
qarıq qarı. qart. yaĢlı. keçmiĢ. geçgin. əsgimiĢ. qıtlaĢmıĢ.<br />
qarımaq - çox qarımaq: çox yaĢlanıb qocalmaq. qağĢamaq. (< qaq:<br />
sərt səs).<br />
618 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qarımaq qarlamaq. 1. qar yağmaq. 2. qara dönmək. - yağıĢ soyuq<br />
havada bərkiyib qarar (qara çönər). - yağıĢ qarıdı: yağıĢ qara<br />
döndərdi.<br />
qarımpa obur. abur. doymaz. - abur obur: obur çobur.<br />
qarımpalıq kor boğazlıq. oburluğ.<br />
qarın qursaq.<br />
- qursağı boş: ac.<br />
- bağırsağ qarında olan sancı, acı: burma. burunmaq.<br />
burunti. buru. buruĢ.<br />
- heyvanların birinci qarnı: içgənbə. iĢgənbə. qiriĢ. kiriĢ.<br />
- qarın səbətligi: qarnın göbək yönü.<br />
- qarın toxluğuna: yalnız yeyib içmə qarĢıtı çalıĢmaq.<br />
- qarnın alt yanı: qasıq.<br />
- quşların birinci qarnı: daĢlıq. qatı. qursaq.- quş qursağı<br />
daĢlarıda sındirir.<br />
qarınca - qarıncanın ufaq çeşiti: qara iğnə.<br />
qarınpa əkələ. obur.<br />
qarışan qarşan. 1. ixtilat edən. imtizac edən. 2. girən. taxılan.<br />
müdaxilə edən. - iĢmə qarşan olmadı. - iĢnizə qarşan<br />
yoxdu.<br />
qarışdırma qurca. qurda. azdırma. əlləmə. təhrik.<br />
619 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qarışdırmaq 1. alt üst edmək. savurmaq. 2. boğmaq. bəlli olmayacaq<br />
yolda bir nəyi baĢqa bir nəyə qatmaq. - hirsləndi sövüĢə<br />
boğdu. 3. əlləmək. qurdalamaq. qurcalamaq. 4.<br />
alğatmaq. dağıtmaq. qatmaq. (> aloftən). 5. aĢırmaq.<br />
aĢarmaq. - bunuda ona aşır, aşar.<br />
- dilə boğmaq: laqırdı yapmaq. - əzib qarışdırma: yoğurma.<br />
xəmir tutma.<br />
qarışıq qarşıq. 1. bulanıq. - bulanıq hava: bulutlu sisli hava. 2.<br />
qarğıĢıq. burğacuq. burğaq. burĢuq. 3. qırıq. sınıq.<br />
teyxa, xalis olmayan. məxlut. - qırıq tazı. 4. pəriĢanfars.<br />
barıĢan. buruĢqan. ürpək. tükləri biz biz, miz miz ĢiĢmiĢ.<br />
durmu. 5. alan. gurultu. 6. alaverə. qarqaĢalıq. hərci<br />
mərc.7. bəlva. bulağay. gurultu. - iĢçilər arasında bir<br />
gurultu qopdu. - bu gurultu nədən ötürüdür. 8. dağnıq.<br />
təĢəttüt. iftiraq. 9. qatıĢıq. iləc. məxlut. 10. cinli. - qarışığı<br />
var. 11. müğəlləq. anlaĢılmaz. 13. məxlut. məmzuc.<br />
muxtəlit.<br />
- qarışıq marışıq: qarşıq murşuq: qarĢ murĢ. qarma qarĢ.<br />
müĢəvvəĢ. çox pıtlaĢ.<br />
- qarma qarışıq: sırasız. düzənsiz.<br />
- qarma qarışıq: allaq bullaq: allaq mallaq.<br />
620 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qarışlamaq - çətinliyi qarışlamaq: dalqayı baĢa almaq: fıtınanın<br />
qarĢısına gedmək.<br />
qarışma qatılıĢ. iltihaq. inzimam.<br />
qarışmaq yubalmaqka. yubanmaq. burbaĢmaq. tolaĢmaq.<br />
dolaĢmaq. giript olmaq. - dolaşmış saçlar. - göz<br />
alacalanmaq: bulanmaq. iyi görməz oldu.<br />
qarışmal qırıĢmal. ütük. ütükçü. ütüçü. oportünist<br />
qarqa ( . n ) qarqan. (< qaqmaq: vurmaq). 1. oğru. çalan. 1.<br />
çırpan. vuran. 1. falçı. bağıçı.<br />
qarqa 1. qarqanmıĢ. 2. suçlu. günahkar. 3. müttəhim.<br />
qarqacıq kiçik qarqa.<br />
- ala qarqa: qara ilə qurĢunsi qarqa.<br />
- qarqa burın: tel, sim burmağ üçün bir qısqaç çeĢiti.<br />
- qarqa dələn: çox yumĢaq qabıqlı badam çeĢiti.<br />
- qarqa döləyi: əbucəhl qarpızı tuxumu.<br />
- qarqacıq burqacıq: əğri üğri davranıĢ, yazı.<br />
qarqan ( n . ) qarqan. (< qaqmaq: vurmaq). 1. oğru. çalan. 1.<br />
çırpan. vuran. 1. (< qarmaq: qaramaq: vurmaq). falçı.<br />
bağıçı.<br />
qarqanmış qarqa.<br />
qarqaşalıq alaverə. qarıĢıqlıq. hərci mərc. aĢun. aĢub. aĢnuq.<br />
621 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qarqavul kündəçi. türməçi.<br />
qarqınmaq qarğınmaq. oynamaq. oyalanmaq.<br />
qarqış qaqrıĢ. ilənc. ilgənc. yanu. ilinc. lə'nət.<br />
qarlamaq qarımaq. 1. qar yağmaq. 2. qara dönmək. - yağıĢ soyuq<br />
havada bərkiyib qarar (qara çönər). - yağıĢ qarıdı: yağıĢ qara<br />
döndərdi.<br />
qarlı karlı. asılı. asığlı. mənfəətli. faydalı.<br />
qarlıq 1. suyuq nərsələri soyutmaq üçün, ortalarında qar, buz<br />
üçün özəl qabcıqı olan qab.- qarlıqı iĢə qoymaq. -<br />
qarlıqın qarı ərimiĢ, suyu ılınmıĢ. - qarlıqda su qalmamıĢ. 2.<br />
Karlıq . sağırlık. çukralık7. 3. qarlı. qar yağmağa əğik<br />
olan. - qarlı hava.<br />
qarlı qarlıq. qar yağmağa əğik olan. - qarlı hava.<br />
qarma - qarma qarışıq: sırasız. düzənsiz.<br />
- qarma qarışıq olmaq burğaclanmaq.<br />
burğaĢlanmaq. burĢaqlanmaq. qarğıĢıqanmaq.<br />
- qarma qarışıq: allaq bullaq: allaq mallaq.<br />
- qarma qarş: qarĢ murĢ: çox pıtlaĢ. qarĢıq. qarıĢıq.<br />
müĢəvvəĢ.<br />
622 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qarmaq 1. avqar. avlamaq, tutmaq ayqıtı. 2. qara yer. qara qızıl.<br />
topraq. - dəniz qarmıĢ isə, artıq gəlir ol. və gər inmiĢ isə,<br />
əksik gəlir ol.<br />
qarmaqmaq Qərqərə edmək:<br />
qarman dilab. dolab. qolun, qulağın burmaqla, qurmaqla çalınan<br />
çalqı qutusu. - dolab çivisi: orta oxu.<br />
qarmançı xərmənçi. yığan. toplayan.<br />
qarman qaraman.<br />
qarmanlamaq xarmanlamaq. yığmaq. toplamaq.<br />
qarpız - qozalaq qarpız: cır, cılız.<br />
qarsaq tülkü soylu, qarın bölümü ağ, dərisi kürklük heyvan.<br />
qarş - qarma qarş: qarş murş: çox pıtlaĢ. qarĢıq. qarıĢıq.<br />
müĢəvvəĢ.<br />
qarşan qarışan. 1. ixtilat edən. imtizac edən. 2. girən. taxılan.<br />
müdaxilə edən. - iĢmə qarşan olmadı. - iĢnizə qarşan<br />
yoxdu.<br />
qarşı 1. müzd. 2. tərsə. muqabil. - tərsəindən ged. - tərsinə<br />
çıxmaq: qarĢına çıxmaq.<br />
- qarşı durmaq. əğri durmaq.<br />
- qarşı durdurmaq: tovrandırmaq. tavrandırmaq.<br />
dayandırdmaq.<br />
623 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qarşı durmaq. tərs gəlmək. muxalifət göstərmək.<br />
: - qarşı durmaq: dayanmaq. tavranmaq. davranmaq.<br />
tovranmaq.<br />
- qarşı qarşıya gəlib bir işə quruşmaq: turĢamaq .<br />
durĢamaq. (< durmaq). duruĢmaq. durĢuqmaq. turuĢlaĢmaq.<br />
turĢ turĢa gəlmək. bəhsə, cəngə giriĢmək.<br />
- qarşı qarşıya: burun buruna. baĢ baĢa. yaxından.<br />
- qarşı qoymaq istəmək: otrunmaq.<br />
- qarşı qoymaq: otruĢmaq. qarĢı gəlmək. qarĢılaĢmaq.<br />
- qarşı durmaq: baĢınmaq. öngərmək. dik gəlmək. köks<br />
gərmək. muqavimət edmək.<br />
- qarşı qurşı: baĢsız ayaqsız. çaĢ baĢ. baĢ göt.<br />
- dik, qarşı durmaq: dirənmək. müxalifət edmək.<br />
qarşıq qarışıq. 1. cinli. aluğdə. alalı. alqın. - qarışığı var. 2.<br />
müğəlləq. anlaĢılmaz. 3. məxlut. məmzuc. muxtəlit.<br />
- qarşıq murşuq: qarışıq marışıq: qarĢ murĢ. qarma qarĢ.<br />
müĢəvvəĢ. çox pıtlaĢ.<br />
qarşıqlıq fəsad. fitnə.<br />
qarşılaşmaq otruĢmaq. qarĢı qoymaq. qarĢı gəlmək.<br />
qarşılıq 1. bədəl. əvəz. - ondan buna qarşılıq çıxmaz. 2. padaĢ.<br />
mükafat. - buda iyiliklərivin qarşılığı. 3. cəvab. 4. rədd.<br />
624 http://WWW.TURUZ.COM<br />
tə'riz. e'tiraz. - haxlıda olsan, atava qarşılıq vermə. 5.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
kıredi. qəranti. - qarşılığın bulmadan heç bir xərcə girmə. -<br />
bu onarmaların (tə'miratın) qarşılığı varmıdır. 6. muvazinə.<br />
7. çalıĢma qarĢılığı. əmək. müzd. mükafat. əcr.<br />
qarşılıqlı 1. iki yanlı. iki baĢlı. - qarĢılıqlı sevgi.2. üz bə üz. - qarĢılıqlı<br />
kanpə. - bu bağın iki qarĢılıqlı qapısı var. - qarĢılıqlı sevgi. 3.<br />
cəvablı. - qarşılıqlı məktub.<br />
qarşıt 1. tayat. yanıt. cəvab. - sorularım hamısı qarşıtsız qaldı. -<br />
səsimə qarşıt vern olmdı. - qarşıt vermək. - qarşıtlarız çox<br />
boĢ. 2. e'tiraz.<br />
- qarşıt qoymaq, vermək: tayatmaq. tayat vermək.<br />
yanıtmaq. cəvab vermək. - bir az daha sordum, tayatdı. -<br />
sorularım hamısı tayatsız qaldı. - səsimə tayat vern olmdı. -<br />
tayat vermək. - tayatlarız çox boĢ.<br />
qartadaq xırtadaq. xarp xarp. xırp xırp. sərt nərsəni ısırırkən, qaba<br />
qaba qaĢınırkən eĢidilən səsi yansıtır. - əlindəki almanı<br />
qartadaq diĢləyirdi.<br />
qartal quĢun böyük, yırtıcı çeĢiti. - qartal pəncəsi: düğümlü bir<br />
kök. - qartal daşı: "aetie" denilən daĢ. - qartal tüki: bitgi adı.<br />
- çaqır, qartal pəncə: qıynaqlı. qaparuzçi.<br />
qartalka rəhbə rəh. ağlı qaralı. çal. alavan.<br />
qartalmaq qartlanmaq.<br />
625 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qart 1. yaĢlı. qarı. qarıq. keçmiĢ. geçgin. əsgimiĢ. qıtlaĢmıĢ.<br />
2. böyük. yekə. 3. qırt. xırt. xarp. xırp. sərt nərsəni<br />
ısırırkən, qaba qaba qaĢınırkən eĢidilən səsi yansıtır. 4.<br />
gobut. bədəxlaq.<br />
qartlanmaq qartalmaq.<br />
qartlıq gobutluq. bədəxlaqlıq.<br />
qartuq qırtuq. dımrıq. kiçik sürgü.<br />
qarturmaq qardırmaq. tıqamaq.<br />
qarucaq (< qaramaq: bəkləmək. gözləmək). qorucaq. bəkləmə.<br />
bəklək. duracaq.<br />
qaruqmaq qərq olmaq. batmaq. dalmaq. girmək. düĢmək.<br />
qarunğ ĢiĢman. yekman.<br />
qarurə otraq. kavruz. havruz. oda içində oturulan qab.<br />
qaruş qaluĢ. qapuĢ. çamurdan qorunması üçün ayaqqabın<br />
üstündən geyilən çəkmə.<br />
qas - Kas boya. mat (boya). Ģavsız. bulaĢιq. veyran.<br />
unqundal8.<br />
- qas qatı qalmaq: gəbərmək. ölmək.<br />
qas 1. qaz. iki nərsənin arasında olan aralıq, fasilə. ölüçü.<br />
çəki. 2. qıs. qos. "q" ilə baĢlayan bir sıra sözlərin baĢına<br />
gəlib, anlamın güclətir. - qas qatı. - qos qoca. - qıs qıvraq.<br />
626 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qasa kasa 1. (< kavsa). qəhfərab (< kav). kava. (< qapsa).<br />
sandıq. xəznə < qazan. - sərraf kasası. - devlət kasası. 2.<br />
qasıntı. savurqac. fırtına. yələn. yelən. qatı yel.<br />
qasalaq kasalaq. güfəzka. gövəz. güvəz. qurumlu.<br />
qasat kasad. kəsət. 1. qısıq. yağsız. yaxımsız. sürüĢsüz -<br />
sürüĢsz bazar. 2. yoxsulluq. qıtlıq. - para kasadı<br />
yoxumuzdur. - yemək kasadı.<br />
qasıb kasıb. yoxsul. çıqan. çıqay9. yarqıl. yarlıq9. yazıq.<br />
qasıq 1. qısıq. əksik. əksək. naqis. - qasıq yarığı: fətq. 2. qarnın<br />
alt yanı.<br />
- qasığı çatlamıĢ.<br />
- qasıq otu: bitgi adı.<br />
- qasıq bağı: qasıq çatlağını ( fətqi) tutmağa yaylı (əsnək.<br />
keĢli) bağ.<br />
- qasıq otu qızıl yapraq.<br />
- qasıq bağıcı: qasıq bağı yapan, onu bağlayan usda bağıcı.<br />
- qasıq biti: ətə yapıĢan bir kənə çeĢiti. qırq ayaq.<br />
- qasıq çatlağı: qasıq kəsəli: fətq.<br />
qasılmaq 1. qısılmaq. çəkilib daralmaq. - donum qasıldı. 1.<br />
əksilmək. azalmq. - gəlirim qasıldı.<br />
627 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qasınmaq darlaĢmaq. paltarı sonradan darlaĢdırılmaq. sason<br />
vurulmaq.<br />
qasıntı 1. qasa. savurqac. fırtına. yələn. yelən. qatı yel. 2.sason.<br />
paltarın daralması üçün sonradan vurulmuĢ tikiĢ. - bu<br />
yələyə iki qasıntı vurun. - kotun qasıntısın sök bolalsın.<br />
qasmaq 1. qısmaq. çəkib daraltmaq. - donumu qas. - qasmalı<br />
nərsə. 2. əksiltmək. azaltmq. - gəlirim qasıldı. 3.<br />
toplamaq. qanğırmaq. qanırmaq. qoparmaq.<br />
qasnağ gərgəf. dar. çərçivə. dəzgah. qab. qornıc. çərçivə. qab.<br />
çevrə. çəmbər. - qasnağa gərmək. - qasnaq iĢləmək:<br />
gərilmiĢ, çəmbərə çəkilmiĢ parçada qolay bir çəkiĢ, naxıĢ<br />
iĢləmək. - bu çəkinin qornıçı əsgimiĢ.<br />
qasnaşmaq qıstaĢmaq. titrəĢmək. sılaĢmaq.<br />
qaş qaş. (aç. qaç: hər iki söz ayrıqı göstərir). 1. nərsənin açıq<br />
yeri. çataq. çatı. 2. yəhərin öndə arxada olan ayrıq,<br />
qalxıq yeri. 3. qaĢı. qaĢın. qaĢıl. təhrik. 4. qoyma.<br />
oturma.- üzüyün oturması. 5. kiĢi gözü üzərində yayaq<br />
(kamanlı) uzanan qıssa qıllar. 6. qaĢa oxĢar kimi, yaylı<br />
belli olan nərsələrə deyilir.<br />
- əğrək önü: art qaĢı: yəhər qaĢı: yəhərin ön arxasında olan<br />
belli yüksək yerləri.<br />
628 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qaltaq qaşı: yəhərin öndə arxasında olan yüksək yeri.<br />
- qılıc qaşı: qılıncın (əğri olan) sapı.balçaq.<br />
- dağın qaşı: dağın yörəsi.<br />
- qaş atmaq: im edmək. imgəmək.<br />
- qaş basdı: 1. alnı üsdə saxlanılan. alınçaq bağı. alınçaq.<br />
ləçək. 2. çatqı. sevgili. dildadə. əsabə. - ağrısız başa qaş<br />
basdı: gərəksiz yerə qonaqçı olmaq. baĢına bəla axtarmaq.<br />
lizumsuz təkəllüf.<br />
- qaş çatmaq: qaĢ gözsünmək: qapsunmaq. qapusluq,<br />
əbusluq edmək.<br />
- qaş yapayım dərkən, göz çıxarmaq: iĢ düzəltmək diləyi ilə<br />
iĢ pozmaq.<br />
- qaşla göz arasnda: dimdə., anda. ində. imdə. bir anda. göz<br />
qıpımıda.<br />
- gözün uzərində, qaşın var deməmək: olmasın yumĢaqlıq<br />
göstərmək. incidən ağır söz blə deməmək. incidicək belə bir<br />
söz söyləməmək.<br />
- üzük qaşı: seçgin.<br />
qaşak 1. xaĢak. qaĢıntıı. süprüntü. 2. əlin dörd barmağın<br />
birləĢdirib, ənsədən çalma durumu. 3. qaĢınan.<br />
qaĢınması olan. qurduĢlu.<br />
629 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qaşaqı qaşağı. 1. qaĢımağa yarar qaĢıq.- kürəyim qaşınır, bir<br />
qaĢağıda bulamam. - savaş qaşağı: qavğa qaĢağı savaĢ<br />
kürəsi. 2. nərsənin tozun tozağın almağa, saçaq, simin<br />
diĢli ayqıt.<br />
qaşaqlamaq əlin dörd barmağın birləĢdirib, ənsədən çalmaq. peysərə<br />
salmaq (çalmaq).<br />
qaşamaq qaĢarlamaq. tumarlamq. tımarlamq.<br />
qaşan dincək. dinlik. diĢlik. rahatlıq. istirahatlıq.<br />
qaşana kaşana < kovşan. (< kov. kav). yuva. ev.<br />
qaşandırmaq dincətmək. dinlətmək. rahatlamaq.<br />
qaşanmaq dincəlmək. dinlənmək. rahatlanmaq.<br />
qaşar qaşır. 1. qaĢıyan. qoparan. 2. qoğan. ayıq. uzaqladan.<br />
tərd edən.<br />
qaşarlamaq tumarlamq. tımarlamq. qaĢamaq.<br />
qaşı qaĢın. qaĢıl. təhrik.<br />
qaşıq 1. qaşqı. qaşqa. (qaĢırmaq, qaçımaq, qoparmaq, qırmaq,<br />
ayırmaq ayqıtı). { hər ayqıt ki kəsərlik, qırıqlıq qılığı, xəsiyəti<br />
olsa, bu adı daĢıya bilər}. özəlliklə yeməyi parçalayıb, tikə<br />
tikə ağıza götürən araca adlanıb. yapılarda gəci kəsib,<br />
naxıĢlayan arac. 2. qaĢınmıĢ, oyulmuĢ nərsə. özəlliklə<br />
dənəli, suyuq nəsələri götürməyə yarar arac. 3.<br />
630 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
mühərrik.<br />
- aş qaşığı: yemək qaĢığı.<br />
- çomaqlı, çanaqlı çəngəl, qaşıq: bu ara oğuq, doğranmıĢ<br />
olan nərsələri götürməyə, çəkməyə yarar: çoxmaq. - iki<br />
çoxmaq salad.<br />
- çay qaşığı: kiçik qaĢıq.<br />
- gümüş qaĢıq çatal taxımı.<br />
- bir qaşıq yemək: çox az.<br />
- qaşıq atmaq: çox istəklə yemək.<br />
- ağzının qaşığı değildir: ağzına sığmaz.<br />
- bir qaşıq suda boğmaq: çoxlu qısqancılıq, kin duymaq. bir<br />
öcmanlığın, düĢmanlığın göstərmək. - səni bir qaĢıq suda<br />
boğaram.<br />
- qaşıq öcmanı: qaĢıq düĢmanı: qadın. arvad.<br />
- qaşıqla verib, sapı ilə göz çıxarmaq: bir iyilik görüb, baĢa<br />
çalmaq. baĢ yarmaq. gözə soxmaq.<br />
qaşıqçı - qaşıqçı avırdı: ovurdu çökük. çökük yanaqlı.<br />
- qaşıqçı əlması: adlım bir daĢ.<br />
qaşıqçin qaqsı qaĢığa oxĢar ördək.<br />
qaşıl qaĢ. qaĢı. qaĢın. təhrik.<br />
qaşıma qurca. qurda. təxriĢ.<br />
631 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qaşımaq 1. boĢamaq. ötürmək. buraxmaq. 2. qazımaq. qıraĢmaq.<br />
qıraĢlamaq. aĢındırmaq. oymaq. oğmaq. qıcıtmaq.<br />
sürtmək. 3. quĢqutmaq. təhrik edmək. - qonĢu qonĢunu<br />
qaşımaz. - qonĢunun itin qaşıyan, ısrınar. 4. əmritmək.<br />
gidiĢtirmə üzündən qıdıqlamaq. 5. qazımaq. silmək. - bu<br />
tümlədən (cümlədən) bu sözü qazın. 6. qurdalamaq.<br />
qurcalamaq. təxriĢ edmək.<br />
qaşın qaĢ. qaĢı. qaĢıl. təhrik.<br />
qaşınan qaĢınması olan. qaĢağ. xurduĢ. qurduĢ.<br />
qaşındırmaq hərəkətləndirmək. təhrik edmək. qıcıqlamaq.<br />
tırmalamaq. dırmalamaq. təhyic edmək. - onun sözlər<br />
baĢımı tırmlayır.<br />
qaşınma 1. giciĢmə. - olmasın qaşınma. - genə qaşınması tutmaq. 2.<br />
özünü qaĢıma. - bu qədər qaşınmaya nədən nədir. 3.<br />
boĢunma. ötrünmə. burxılma. 4. kəndinə qarĢı,<br />
davranıĢa nədən vermə. nərsəni, kimsəni öz kəndinə<br />
quĢqutma. - qaşınma iç bulantıdan nədəndir. 5. qımıltı. -<br />
tanrı özü qımıltıvı qoysun.<br />
qaşınmaq 1. qaĢnamaq. boĢunmaq. ötrünmək. 2. iĢəmək. 3.<br />
qaĢnamaq. giciĢmək. - olmasın baĢım qaşınır: baĢım<br />
sökülmək istəyir. 4. dırnaqsı, sərt nərsə ilə bir yeri<br />
632 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
oğmaq. - qaşınmaq ötür dırnaqın uzat. - uyuz kimi,<br />
durmadan qaşınır. 5. kəndinə qarĢı, davranıĢa nədən<br />
vermək. nərsəni, kimsəni öz kəndinə quĢqutmaq. -<br />
dayaq yemək üçün qaşınır. 6. didinmək. giciĢmək.<br />
gədiklənmək. (< gədik. kərdik < kər).7. giciĢmək.<br />
gədiĢmək.- ovucum gədişir. - yaram gədişir. 8.<br />
hərəkətlənmək. təhrik olmaq. 9. qazınmaq. dərini,<br />
baĢqası, qazırcasına, dırnaqa tay nərsə ilə, bərk bərk<br />
qaĢımaq. - nə qazınırsın belə. - içi qazınmaq. 10.<br />
qımıldanmaq. - tanrı özü qımıltıvı qoysun.<br />
qaşıntıı xaĢak. qaĢak. süprüntü.<br />
qaşır qaşar. 1. qaĢıyan. qoparan. 2. qoğan. ayıq. tərd edən.<br />
qaşıyan qaĢar. qaĢır. qoparan.<br />
qaşqa qaşqı. qaşıq. (qaĢırmaq, qaçımaq, qoparmaq, qırmaq,<br />
ayırmaq ayqıtı). { hər ayqıt ki kəsərlik, qırıqlıq qılığı, xəsiyəti<br />
olsa, bu adı daĢıya bilər}. özəlliklə yeməyi parçalayıb, tikə<br />
tikə ağıza götürən araca adlanıb. yapılarda gəci kəsib,<br />
naxıĢlayan arac.<br />
qaşqabaqlı quraq. tutuq. kibritçi. asıq üz.<br />
qaşqı qaşıq. qaşqa. (qaĢırmaq, qaçımaq, qoparmaq, qırmaq,<br />
ayırmaq ayqıtı). { hər ayqıt ki kəsərlik, qırıqlıq qılığı, xəsiyəti<br />
633 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
olsa, bu adı daĢıya bilər}. özəlliklə yeməyi parçalayıb, tikə<br />
tikə ağıza götürən araca adlanıb. yapılarda gəci kəsib,<br />
naxıĢlayan arac.<br />
qaşnamaq qaşınmaq. 1. boĢunmaq. ötrünmək. 2. iĢəmək.<br />
qat 1. qut. iti. 2. möhtəva. 3. taq. güc. tab. tav. 4. mərtəbə.<br />
çatı. 5. tav. tov. kərəm. rəf. rədif. çin. - bu duvar on tav<br />
kəpiçlidir. - yer tavları.<br />
qat 1. sıra. qoĢı. sinif. - qatla: sıra ilə. - qatlı qıtımlı: sırlı sıralı.<br />
2. büküm. bükülmüĢ nəsənin hər bükümü.- parça qat<br />
yemiĢ. - ipək qumaĢ qat yeməz. 3. rədif. rədə. - iki qatda<br />
durun. - birinci qat. - iki qatlı ip. 4. bükmə. qırma. qırım. -<br />
parçanı, kağazın qat yeri. 5. qoĢu. takım. dəsd. set. - bir<br />
qat geyim. - bir qat istikan. 6. bir ölçünün tayı, bənzəri. -<br />
bir qat verdin, bir qat al. - verdiyivin beĢ qatın aldın. - bir qat<br />
su, iki qat yağ tök. 7. dərəcə. dərəcə. - yuxar qata çatmaq.<br />
8. quĢların daĢlığı. - toyuq qatı. 9. qatı. bək. bərk. sərt. -<br />
qat davranma. 10. donuq. donmuĢ. balta. dik. - qat dur. -<br />
hava soyuqdan qat kəsilmiş. 11. ĢaĢa. ĢaĢqın. heyran. -<br />
qat kəsildik: qat qaldıq: ĢaĢa, açıla qaldıq. dona qaldıq.<br />
- qat qala: ən qatı. ən sonu. ən nəhayəti. - qat qala onbeĢ<br />
tümənə verə bilərəm. 12. büklüm. - iki büklüm: iki qat.13.<br />
634 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qatı. bərk. sıqı sıkı. sıxı. sərt. - sıqı ət. sıqı sümük: gəvrək<br />
olmayan. 14. yan. qulluq. xidmət. hizur. qabıl. - xan<br />
qablında: xan qabalında: xan qabağında: xan qatında. -<br />
onun qurrasından (qururundan) qatına varılmaz. 15. fikir.<br />
məslək. əqidə. - mənim qatımda onun dəğəri yoxdur. -<br />
qatsız kiĢi: idəsiz adam. - qatlı durumlu: fikirli muqavimətli. -<br />
ərənlər qatında almasın bir parlaq daĢdan ayrımı (fərqi)<br />
yoxdur. 16. dəvə tikəni yemiĢi. tikənli Ģeylərin yemiĢi. hər<br />
bir ağacın yemiĢi.<br />
- qat olan. duzlanıb, qurutulmuş, qatınmış, bərkimiş ət:<br />
qatıt. basdırma. 3. bədəxlaq. 4. qət. tabaq. yapraq. - iki<br />
tabaq kağız.<br />
- quş qatı: qonsa. quĢ qursağı.<br />
- qat qat: {1. dərcə dərcə: dərəcə dərəcə. 2. qatında qat (><br />
qat əndər qat). çox çox. böyük qat. - bu sıra qabaxkından<br />
qat qat iyi oldu.<br />
- iki qat: {1. müzaəf. - bu gün dündən iki qat sıcaq. 2.<br />
bükülmüĢ. qatlanmıĢ. - qocalıqdan iki qat olmuĢ. -<br />
yorqunluqdan iki qat oldum}.<br />
- qırx qat: qatlağ. qat qat. heyvanın gəviĢ gətirə qursağı.<br />
- lay lay, qat qat olan: qatmarlı. qatmar. çox yapraqlı. çox<br />
635 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
dolanbaclı. - qatmar çiçək. - qatmar çadıra. - qatmar manto.<br />
- qatmar börk.<br />
- qat qat edmə: qatlama. bükmə. devĢirmə. - qatlama yeri:<br />
bükmə yeri. qırım.<br />
qataq 1. qətəq. kətək. kətə. qatmarlı çörək. düğü unundan bir<br />
çeĢit çörək. 2. örtük. (qətdəmək: qatdamaq: örtmək). bir<br />
çeĢit parça.<br />
qataquli bağıcı. baxıçı. göz bağcı. kələkçi. fırıldaqçı.<br />
qataqullamaq bağıcılıq, baxıçılıq, göz bağçılıqla, kələk düzəklə nərsəni<br />
gözdən itirmək, aĢırmaq, gurulutuya gətirib(hay küyə<br />
salıb) yavaĢca' usulca yox edmək. - kitabımı<br />
qataqulladılar.<br />
qatal qırtıl. qırna. su Ģiri.<br />
qatan alayan. bulayan.<br />
qatanqur biçiksiz. bəĢiksiz. biçimsiz. gobud. yaxıĢıqsız. qılıqsız.<br />
beqiyafə.<br />
qatar - durna qatarı: sürü ilə, dalı ba dal gəzənlərdən söz edəndə<br />
deyilir.<br />
qatdamaq qətdəmək. örtmək<br />
qatı (< qatqı). daĢlıq. qursaq. quĢların birinci qarnı. qat. bərk.<br />
sıqı sıkı. sıxı. qat. bək. qısı. qısqıq. sərt. bərk. tiri. diri.<br />
636 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
dirik. tirik.- diri söz. - qatı üz: utanmaz. davul dərisi. - qısı<br />
ürək.- qat davranma.<br />
- ən qatı: qat qala. ən sonu. ən nəhayəti. - qat qala onbeĢ<br />
tümənə verə bilərəm.<br />
qatıq çaĢni. məzə.<br />
- qas qatı qalmaq: gəbərmək. ölmək.<br />
- quş qursağı daĢlarıda sındirir.<br />
- sıqı ət. sıqı sümük: gəvrək olmayan.<br />
qatıqsız qatsız. yalın. quru.- quru əkmək.<br />
qatıl qalın. quyuq. kifir. kəsif. aĢıq. bıkıt. pıkıt.<br />
qatılaş qatlaş. 1. dözüm. 2. bərkiĢ. bəkiĢ. təqviyə.<br />
qatılaşdırmaq qatlaĢdırmaq. diriltmək. sərtləĢdirmək.<br />
qatılaşmaq qatlaşmaq. bərkimək. qatılmaq. sərtləĢmək. pəkləĢmək.<br />
bərkləĢmək. dirilmək. sərtləĢmək. qəvam tapmaq.- bu<br />
toprağ günəĢlə bərk qatıldı. - topraq günəĢlə qatılşır, kiĢi iĢ<br />
ilə.<br />
- köksü qısılıb qatılaşmaq, darılmaq: tonğcımaq.<br />
donğcımaq. buzcımaq. büzülmək. üzülüb darılmaq.<br />
qatılıq 1. yibusət. xuĢgiyət. quruluq. 2. rəhmsizlik. 3. xiĢunət.<br />
pəklik. bərklik. səlabət. 4. mətanət. - iĢ qatılığı. - üz<br />
637 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qatılığı. 5. qalınlıq. quyuqluq. quyuluq. kifirlik. kəsafət.<br />
aĢıqlıq. bıkıtlıq. pıkıtlıq. pıxtılıq.<br />
qatılış qarıĢma. iltihaq. inzimam.<br />
qatılmaq 1. qatılaĢmaq. sərtləĢmək. pəkləĢmək. bərkləĢmək. - bu<br />
toprağ günəĢlə bərk qatıldı. 2. quyulaĢmaq. quyuqlaĢmaq.<br />
pıxtlanmaq. - yoğurt qatıldı. - qan qatıldı. 3.<br />
qəsavətlənmək. - üzi qatıldı.<br />
- birinə qatılmaq: quyruq olmaq. dolaĢ olmaq: əngəl olmaq.<br />
qatım qatlım. 1. qıvrım. bükim. büklüm. qırlım. sancı. əzab.<br />
dərd. 2. qıvrım. bükim. büklüm. qırlım. - saçın qatımı:<br />
qıvrımı.<br />
- qıvrım qıvrım: çoq qıvırcıq. - saçı qatım qatım: qıvrım<br />
qıvrım.<br />
- qoç qatımı: güzdə qoçları qoĢnı üçün sürüyə qatmaq.<br />
- qatım qatım qatınmaq: qıvrım qıvrım qıvrılmaq:<br />
sandıdan bükülüb durma.<br />
qatımlamaq hissələmək (< ıs). təkrarlamaq.<br />
qatın möhtəviyyat.<br />
qatır 1. qat, qaba olan. tərbiyəsiz. bədəxlaq. - nə qatırdır. -<br />
qatıra minmək: cin atına minmək. qatıqlamaq. - qatır<br />
muncuğu: qatırlara taxılan göy sırça. - qatır dirnağı: sarı<br />
638 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çiçəkli bitgi. - qatır quyruğu: söki bitgisi. 2. > qadir. güclü.<br />
oğan. 3. (< qat: taq. güc.). güclü, tablı dözümlü olub, dağ<br />
yollarıda yükçülüyə ən yararlı heyvanlardandır.<br />
- qatır dırnağı: çiçək çeĢiti.<br />
- qatır quyruğu: bitgi adı.<br />
- çox quru, arıq:. - qatıt kiĢi. - qatıt cocuq.<br />
- arıq olmayan: səmiz. toplu. bəsli. ətli. dolu. - bu kərə onu<br />
toplu gördüm.<br />
qatışıq qarıĢıq. iləc. məxlut.<br />
qatıt 1. qattı. ətsiz bəzəksiz qalan, olan nərsə. iskilet. - evin<br />
qatıtı. - yapı tklmədən ön, qatıtı qurulmalıdır. - qattılı:<br />
iskiletli. 2. qat olan. duzlanıb, qurutulmuĢ, qatınmıĢ,<br />
bərkimiĢ ət, nərsə. basdırma. 3. çox quru, arıq. - qatıt<br />
kiĢi. - qatıt cocuq. 4. qattı. ətsiz bəzəksiz qalan, olan<br />
nərsə. iskilet. - evin qatıtı. - yapı tklmədən ön, qatıtı<br />
qurulmalıdır. - qattılı: iskiletli.<br />
qatqa qatqa. 1. məlamət. 2. qeybət.<br />
qatqı > qati.<br />
qatlaq 1. kitab. hər nəyin qalxıq qoğzaq qıraqı, yanı. - qırx qat:<br />
qat qat. heyvanın gəviĢ gətirə qursağı. 2. tevrik. çevrik.-<br />
devrik dodaq, yaxa, qatlanma.<br />
639 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qatlam təkərləmə. tikrar.<br />
qatlama (qumaĢın qırağında olan tikinti, çevrinti). qıvırma. qıvrıntı.<br />
əğrətin. bükünti. buruma. burum. qatlayıĢ. burulmuĢ,<br />
qatlanmıĢ nərsə.qıyıntı. basdırma. bükmə. qat qat<br />
edmə. devĢirmə. - qatlama yeri: bükmə yeri. qırım.- bu<br />
yəmĢəyin qıvrıntısı qaba düĢmüĢ. - qoşa qıvrıntı: bu tikiĢin<br />
oya (yazı. bəzək) kimi tikilməsi.<br />
qatlamaq 1. tevirmək. devirmək. 2. toplamaq. - yataqları qatlayın. 3.<br />
dəvĢirmək. devĢirmək. türmək. dürmək. sarmaq.<br />
burmaq. - bu qalını devşirmək. - Ģey Ģüyüzü deşirib<br />
sandığa qoy. - bu qalını devşirmək. - Ģey Ģüyüzü deşirib<br />
sandığa qoy.<br />
qatlandırmaq 1. qıvrım qıvrım, büklüm büklüm bükmək. 2. dözdürtmək.<br />
qatlanış rizayət.<br />
3. çarasız edib içərtmək.<br />
qatlanma devrim. çevrim. çevrilmə. bükülmə.<br />
qatlanmaq 1. əğilmək. 2. dözmək. 1. bükülmək. qırılmaq. dürilmək.<br />
burulmaq. sarılmaq.<br />
- bu köynəyin yaxası qırılmaz.<br />
qatlanmış - burulmuş, qatlanmış nərsə: buruma. burum. qatlama.<br />
qatlayıĢ.<br />
640 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qatlaş qatılaş. 1. dözüm. 2. bərkiĢ. bəkiĢ. təqviyə.<br />
qatlaşdırmaq qatılaĢdırmaq. diriltmək. sərtləĢdirmək.<br />
qatlaşmaq 1. dikənmədən, qalxmadan dözmək. keçinmək. 2.<br />
qatlaşmamış körpə. təzə.<br />
təkərləĢmək. tikrarlaĢmaq. 3. qatılaşmaq. bərkimək.<br />
qatlatmaq 1. qıvırmaq. əğirmək. bükmək. qırıtmaq. - saçını,<br />
saqqalını qıvırmaq. - keçəl saç istər, onda qıvrığından. -<br />
bunu qırağın qıvırın. 2. yedirtmək. keçirtmək. əğib, burub<br />
yerləĢtirmək. 3. xəmiri incə açmaq, yufqa yapmaq.<br />
qatlayış buruma. burum. qatlama. burulmuĢ, qatlanmıĢ nərsə.<br />
qatlı yanlı. yönlü. tərəfdar. idəli. məsləkli. əqidəli.<br />
qatlıq bədəxlaqlıq.<br />
qatlım qatım. 1. qıvrım. bükim. büklüm. qırlım. sancı. əzab.<br />
dərd. 2. qıvrım. bükim. büklüm. qırlım. qatım. - saçın<br />
qatlım: qıvrımı.<br />
- qatlım qatlım: qıvrım qıvrım: çoq qıvırcıq. - saçı qıvrım<br />
qıvrım.<br />
- qatlım qatlım qatınmaq: qıvrım qıvrım qıvrılmaq:<br />
sandıdan bükülüb durma.<br />
641 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qatma (< qatmaq. neçəni birbirinə artırmaq). neçə sapı, qılı<br />
qovuĢduraraq düzələn ip. özəlliklə keçmiĢdə at quyruğu<br />
qılıdanda yapılırdı.<br />
qatmaq 1. aĢarmaq. aĢılamaq. 2. alğatmaq. dağıtmaq.<br />
qarıĢdırmaq. (> aloftən).<br />
qatmar qatmarlı. 1. lay lay, qat qat olan. çox yapraqlı. çox<br />
dolanbaclı. - qatmar çiçək. - qatmar çadıra. - qatmar<br />
manto. - qatmar börk. 2. ağır. zorba. qəliz. bükük.<br />
- qatmarlı çörək: qataq. kətək. kətə. düğü unundan bir çeĢit<br />
çörək.<br />
qatmarlı qatmar. 1. lay lay, qat qat olan. çox yapraqlı. çox<br />
dolanbaclı. - qatmar çiçək. - qatmar çadıra. - qatmar<br />
manto. - qatmar börk. 2. artığına. müzaəf. - qatmarlı qıyım<br />
(zülüm): müzaəf zülüm. - gec gəlibdə, qatmarına<br />
(qatmarlısı) yalanda söylər.<br />
qatmər - qatmər olmayan: yalın (qat). yos. yoz. sadə.<br />
qatrılmaq qurutulmaq. qaqac (bastırma: quru ət) yapılmaq.<br />
qatsız qatıqsız. yalın. quru.- quru əkmək.<br />
qaturlu qatqısı olan. ağılı.<br />
qav kav. tutaraq. tutuĢduruq. oto tutuĢdurmağa özəl nərsə.<br />
çıra. kibrit.<br />
642 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qava kava. kasa (< kavsa). qəhfərab (< kav).<br />
qavaq - misir qavağı: söğütün çeĢitlərindən: sorğun.<br />
- qavaq aqacı: toğraq.<br />
qaval kaval. kova. qalay. ĢiĢik. yalançı, üzdək (səthi) süs,<br />
bəzək. içi boĢ borı kimi nərsələrə deyilir. - qaval düdük:<br />
çobanların çaldığı qalınca səsli böyük düdük. - üstü qaval<br />
altı şişxana: altı üstünə bənzəməz, uyumsuz görnüĢ. -<br />
bildiyin bu qədər, qalayın nərədən. - atalıq qalayı kişiyə<br />
yaramaz: atasının ad sanına güvənmək (sevinən) kiĢiyə<br />
yaraĢmaz.<br />
- qursaq qaval (dəf): incə bağısaq kimi incə dərili.<br />
qavala dəniz qıyısında salaĢ, dam yapılmıĢ yer.<br />
qavaliye bir sinif atlı, çapağan olub, bir yolun, qatın, məsləkin<br />
qapalı qafalısı, qızılbaĢı, fədayisi, lotusu.<br />
qavama gətirmək yoğurmaq. yoğrutmaq. qəlizlətmək.<br />
qavçuq 1. müĢəmmə'. muĢamba. 2. qabuĢ. qavuçq. qavuc.<br />
qavuĢ. qapuĢ. qovuĢ. qovuç. qoruyan. qavrıyan.<br />
qavruyan.<br />
qavğa - qavğa qaşağı: savaĢ qaĢağı. savaĢ kürəsi.<br />
- qavqanı basmaq: həll etmək.<br />
qavqaçı talaĢman. dalaĢman. əxlaqsız. qızqın. sataĢqan.<br />
643 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qavlaq kavlaq. qablaq. boĢ. yalan. köksüz. əssasız.<br />
qavlamaq doldurmaq.- qabuq qavlamaq: qabıq doldurmaq.<br />
qavlamaQ6 kavlamaQ6. ağdurmək9. dörcələmək8. çoXıno7. çukulö5.<br />
qavrıyan qoruyan. qavruyan. qavuc. qavuĢ. qapuĢ. qovuĢ. qovuç.<br />
qabuĢ. qavçuq. qavuçq.<br />
qavruyan qoruyan. qavrıyan. qavuc. qavuĢ. qapuĢ. qovuĢ. qovuç.<br />
qabuĢ. qavuçq.<br />
qavruz kavruz. havruz. qarurə. otraq. oda içində oturulan qab.<br />
qavşaq qovĢaq. bitiĢik. yanĢaq. müttəsil. peyvəsdə.<br />
qavşamaq kavşamaq. gəvĢəmək. qağĢamaq. (< qaq: sərt səs).<br />
xərab olmaq. əprimək. yıpramaq. çox əsgimək.<br />
qavuc qavuĢ. qapuĢ. qovuç. qabuĢ. qavuĢ. qavçuq. qavuçq.<br />
qoruyan. qavrıyan. qavruyan.<br />
qavuçq qabuĢ. qavçuq. qavuc. qavuĢ. qapuĢ. qovuĢ. qovuç.<br />
qoruyan. qavrıyan. qavruyan.<br />
qavuq - qavuq sallamaq: ĢiĢirmək.<br />
qavurmaq suruĢlamaq. ütmək. talamaq. dalamaq. dağlamaq.<br />
yaxmaq. acıtmaq.- ısırqan daladı, əbə köməçi yaladı.<br />
qavuş 1. bitiĢmə. ulaĢ. bitiĢiklik. ittisal. 2. vəslət. qohum. 3.<br />
qovuĢ. ulaĢı. görüĢ. çatıĢı. yetiĢi. mulaqat. 4. qavuc.<br />
644 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qapuĢ. qovuç. qabuĢ. qavuĢ. qavçuq. qavuçq. qoruyan.<br />
qavrıyan. qavruyan.<br />
qavuşdurma - toqa edmək: qovuĢdurmaq.<br />
qavuşmaq bitiĢmək. toxunacaq qədər yaxınlaĢmaq. yanaĢmaq.<br />
müttəsil olmaq. qovuĢmaq. ulaĢmaq. görüĢmək.<br />
çatıĢmaq. yetiĢmək. mulaqat edmək.<br />
qavuşturmaq bitiĢdirmək. toxunacaq qədər yaxınlaĢdırmaq.<br />
yanaĢdırmaq. müttəsil edmək. - iki masanı bitişdirib bir<br />
üzün masa qurduq.<br />
qavut havut. dəvəyə vurulan kiçik palan.<br />
Qavut Qovut. qaqut.<br />
qay kay. kaysı. kandak. hansı. hanqqı. nəndəy.<br />
- gay kişi: gəyliq kiĢika. ĢaĢqın. yabansı kimi iki tərəfonə<br />
baxaraq yürüyən adam.<br />
qaya - bir çeşit qaya başı hava: varsağı.<br />
qayab qayıq. süzən.<br />
- kor qaya: dənizin içində olub görünməyən qaya.<br />
qayaçuqka gözəl qoxulu bir dağ otu· olsunki "zəfran" bitgisidi.<br />
qayalı asqalalı.<br />
qayan baĢçı. sürən. sürücü.<br />
qayar siviĢik. ziviĢik. sıvaĢık. yapıĢır. yapıĢqan. - sivişik çamır.<br />
645 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qayar yalçın. sal. düz. bərk dik. - yalçın qaya.<br />
qaybaq qaymıĢ, caymıĢ iĢ, davranıĢ. qəbeh. sapaq. sapıq.<br />
basıq. çirkin. pis. - bu qaypaq iĢlərizdən əl götürün.<br />
qayçı - böyük qeyçi: sindi.<br />
- nərsənin ucun, başın kəsməyə böyük qayçı: qırqı.<br />
qayğı çözək. közək. qussə. tasa. qussə. kədər. kətər. kətir.<br />
kitər (< kitmək: qapamaq).<br />
qayğılandırmaq düĢündürmək.<br />
qayğılanmaq çözəmək. közəmək. sozalmaq. qussələnmək.<br />
qayğılanmaq kitərlənmək. kitərlənmək. kədərlənmək. kətərlənmək.<br />
kətirlənmək ( < kitlənmək: qapanmaq). kədər etmək.<br />
tasalanmaq. qussələnmək.<br />
qayıdış dönüm. rücət. ovdət.<br />
qayıxmaq kırıxmaq. bara qoymaq. iĢtibah edmək. - söz arası<br />
uçqunmadın.<br />
qayıq qayab. süzən.<br />
- gəmi, qayıq taxdalarının ortasın kənəfli yapışqan,<br />
yəlimlə qapamaq işi: qaplatmaq. qaplamaq.qalpatmaq.<br />
qalpamaq.<br />
- qayıqlarda dənək, dəngə daşı: ayaq daĢı.<br />
- gəmi, qayığı, omurqa üzərinə mindirməyə yarayan,<br />
646 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qabırqa biçimində olan ağaclar: qabırqa.<br />
- gögərtəsiz (çatısız) olub, altı düz, çaylara salınan qayıq:<br />
tombaz.<br />
- yuvarlaq qayıq: qofa. kofa.<br />
- qayıq kürəyinin keçdiyi dəlikli təxdə: kilitcik.<br />
qayim - qayim qoymaq: qayırmaq. düzəlmək. bərkitmək. dikətmək.<br />
qayım qaqım. doğru. düz. turlu. durlu. qərarlı. sabit. qəvamlı. -<br />
durlu kiĢi. - durlu söz.<br />
qayın - bir qadına görə qaynı arvadı: elti. ilti. əlti. iki qardaĢın bir<br />
birinə verən adı.<br />
qayırım qayrım. mərhəmət. rəhm.<br />
qayırmaq 1. qeyirmək. geyirmək. örtmək. gizlətmək. 2. qeyirmək.<br />
geyirmək. aldatmaq. 3. düzəlmək. dikətmək. bərkitmək.<br />
qayim qoymaq. 4. saplamaq. nəsb edmək. iĢlətmək.<br />
kullamaq. kollamaq. yiyələnmək. qayrıtmaq.<br />
qapılandırmaq. hançı bir iĢə qoymaq. bir iĢ tapıb<br />
uğratmaq. yerləĢdirmək. kullatmaq. qulluğlatmaq.<br />
xidmət vermək. - onu o kullayır. 5. bərkitmək. qoymaq.<br />
qərar vermək.<br />
qayış - at quyruğu altından keçirilən, yəhərə bağlı qayış:<br />
qusqun. quĢqun.<br />
647 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qurşaq, qayış kimi nərsələri bağlamağa özəl, dilli başlı<br />
böyük qopca: toqqa. tuqa. tuqa. - qolan toqası. - quĢaq<br />
toqası. - qılıc qayışı toqası.<br />
qayıt qaytarı. yanıq. yanqı. cavab.<br />
qayıtlamaq qaytarmaq. yanıqlamaq. yanqılamaq. cavablamaq.<br />
qayıtmaq üstələmək. geri dönmək.- ısıtma üstələdi.<br />
- səsin dəğib qayıtması: yanqulama. pejvak.<br />
qayıtmış qovuĢmuĢ. rəhmətlik. - qovuşmuş atam böylə buyuyurdu.<br />
qayqı qaqğı. qaqıl. sıxıntı. dincsizlik. rahatsızlıq.<br />
- qayqıdan titrəmək: irilmək. kəndi kəndini yermək. arılmaq.<br />
qayqırmaq hirslənmək. qızmaq. taqınmaq. taxınmaq.<br />
qaymaq 1. öz. özdək. özlü topraq. 2. siviĢmək. ziviĢmək.<br />
qaynaqda qələyan. qalağan. qaynayan. təpiĢin. təpiĢdə olan.<br />
qaynamaq oynamaq. yanmaq. həyəcanlanmaq.<br />
- ürəyim oynadı. - coşub. qalxıb qaynamaq: ĢuluqlaĢmaq.<br />
çoqraĢmaq. covlaĢmaq. covlanmaq. dalqalanmaq.<br />
- bıtraq kimi qaynamaq: çox qalabalığ olmaq.<br />
qaynar aĢma. coĢma. qumluqdan Ģığıran qaynaq. çeĢmə.<br />
qaynarca hamam. üstü açıq olan ılıcaya, qaynarca deyilir, üstü<br />
qapalıya, günbəzliyə qaplıca deyilir. bataq. batılan yer:<br />
xəznə. hamam. üstü açıq hamam. ılıca. (# qaplıca).<br />
648 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qaynaşmaq fıĢqırmaq. qoğalanmaq. qoğuĢmaq.<br />
qaynatmaq xaĢlatmaq: nərsənin üstünə sıcaq su tökmək.<br />
qaynayan qələyan. qalağan. qaynaqda. təpiĢin. təpiĢdə olan.<br />
qaypaq züvqan<br />
qaypamaq züvmək<br />
qayrılmamış qapısız. qulluğu, xidməti olmayan. iĢsiz. mə'muriyətsiz.<br />
qayrım qayırım. mərhəmət. rəhm.<br />
qayrıtmaq qayırmaq. qapılandırmaq. hançı bir iĢə qoymaq. bir iĢ<br />
tapıb uğratmaq. yerləĢdirmək. kullatmaq. qulluğlatmaq.<br />
xidmət vermək.<br />
qaysı kaysı. kay. kandak. hansı. hanqqı. nəndəy.<br />
qayta 1. döngi. tolumba. nərsəni dolandıran. dolamba.<br />
tulumba. 2. tulumba. çapqın. qaba. gobud. tərbiyəsiz.<br />
qaytarı 1. qayıt. yanqı. yanıq. cavab. 2. qaytuq. qusuq. qusmuq.<br />
qaytarmaq yanqılamaq. yanıqlamaq. cavablamaq. qayıtlamaq.<br />
qaytatmaq qusdurmaq. qusyurmaq. quysarmaq. qısyarmaq.<br />
qusyan etdirmək.<br />
qaytış mi'ad. rəstaxiz.<br />
qaytışmaq rəhmətə gedmək.<br />
qaytuq qaytarı. qusuq. qusmuq.<br />
649 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qaz 1. qas. iki nərsənin arasında olan aralıq, fasilə. ölüçü.<br />
çəki. 2. qarında olan yel. - bu yel yayar yeməkdir. - yel<br />
yayar: qazlı.<br />
qaz qaz. axmaq. səfeh. - qaz qafalı. - qaz beyinli. - qaz kimi.<br />
- qaz ayağı: {1. çox qollu çəngəl. 2. salatlıq bir ot}.<br />
- qazı qoz anlamaq: yanlıĢ anlamaq. qanmamazlıq edmək.<br />
- qaz qanadı: gürəĢ oyunlarından biri.<br />
- qazdan böyük, yabanı quş: toy.<br />
- qazın səsinin yansısı: tıs.<br />
- tıslamaq: qazın səsinin yansıtmaq.<br />
- qazın ayağını anlamaq: gizli bir gərçəyi tapmaq.<br />
qazaq (< qazınmış: üzü qırxıq (< qazmaq). türk ellərinin<br />
qaraqolluqda iĢləyənlərinin, üzləri qırxıq olması, onların baĢlı<br />
simgələrindənidi.<br />
qazamat qazıq. duzaq. - dərin qazıq. - dar, qara qazıq.<br />
qazan qazi. qazna. qazqan. qaznaq. ocaq. xanidan. - qazan<br />
xan: ocaqçı. xanidan baĢı.<br />
- qazan qazıntısı: qazanın dibinə yapıĢıb, qazmaqla<br />
çıxarılan nərsə. qazmaq.<br />
- böyük qazan: qaznaq. qazna. xəzən . xəznə (> məxzən).<br />
- ətin pişirməyə özgü yayvan, kiçik qazan: quĢxana.<br />
650 http://WWW.TURUZ.COM<br />
- pilov qazanı: quĢluq. quĢlıq.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qazan yuvarlanıb, qapağın bulmuĢ: govduĢ yuvarlanıb,<br />
duvağın tapıb: iki arxadaĢ, iki qarı birbirinə uyğun.<br />
- qazanda piĢirib, qapağında yemək: yoxsulca yaĢama<br />
qanıqmaq.<br />
- sağır təncərə: ağır qaynayan, çabuq qaynamıyan qazan.<br />
- qəbir qazan: gömici. gömən. quylayan.<br />
qazanc ası. istifadə. kar. nəf'. fayda.<br />
qazandırmaq istifadə verdirmək.<br />
qazanxan qaziyol quzat.<br />
qazanma - dərəcə qazanma: təprə. tərfi'.<br />
qazanmaq 1. edinmək.yiyələnmək. istehsal edmək. iktisab edmək.<br />
2. uğramaq. mübtəla olmaq. - Ģeh yerdə durmaqla bir neçə<br />
xəstəlik qazandı. 3. almaq. ödül almaq. utmaq. yenmək.<br />
yenğmək. yendirmək. oyunda. qələbə çalmaq. 4.<br />
istifadə eləmək:<br />
qazaş ətmək. əkmək. məiĢət. - əkməyini çıxarmaq.<br />
qazdırmaq aĢdırmaq. açdırmq. eĢdirmək.<br />
qazebərəb < qazan. kəsən.<br />
qazğı > qarğı. uzun mızraq. neyzə.<br />
qazi - qaziyol quzat: qazanxan<br />
qazıqçı kələkçi. aldaq. dubbaraçı. hiləçi.<br />
651 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qazıq 1. bir yerə qaqılmaq çalınmaq üzrə, ucu qazılmış,<br />
yonulmuĢ, sivrilənmiĢ odun. - qazığ qaqmaq. - qazığa<br />
bağlamaq. 2. su içində, çürük, boĢ, bataq topraqda<br />
tikilən yapının təməli olaraq, sıra ilə yerə soxulan<br />
dirəklərin hər biri. - qazıq üzərinə yapı tikmək. 3. ölüm<br />
qınağı (cəzası) yollarından. ĢiĢə oxĢar olub, ölümə<br />
yaxalı suçluların götündən soxulub baĢından çıxarılırdı.<br />
- qazıqlamaq: qazığa vurmaq. 4. aldaq. kələk. dubbara.<br />
hilə. - qazıqlamaq: kələk gəlmək. - qazığa düĢmək. 5.<br />
qazıq kimi, dirək, mıx kimi dim dik olan, donmuĢ nərsə.<br />
- qazıq kəsilmək. 6. baĢ yazı. yazılmıĢ. muqəddər. -<br />
qızaqlı qazıq: bədĢans.- qazıqdan qaĢmaq olmaz. 7. oyuq.<br />
yırtıq. - qazıq nərsə. 8. naxıĢlı. rəsmli. - qazıq parça. -<br />
qazıq çatı, duvar. 9. cizgi. rəsm. nəqqaĢi. - qazıq saatı. -<br />
məktəbdə. həfdədə iki saat qazığımız var. - qazıq sərgisi.<br />
10. qızaq. iĢkəncə. - nədən böylə qazıq, böylə qızaq. -<br />
qopan qazıq: qiyamət uqubəti. 11. qazamat. duzaq. - dərin<br />
qazıq. - dar, qara qazıq. 12. deyləm. əhrum. 13. qozuq iz.<br />
butafars (< budaq: dal yarpaq). hərĢeyin üstündə olan<br />
budağa tay oyuq. rəsm. nəqqaĢlıq ( > butəkari). 14.<br />
alanğ. aranğ. xəndək.<br />
652 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qaqıq qazıq: yerə bağlanmıĢ kimi durmaq.<br />
- sağ qazıq: güvəniləcək. güclü tapı, sənəd, dayaq. muridi<br />
e'timad.<br />
- qazıq qaqmaq: yerləĢib qalmaq.<br />
- ipdən qazıqdan qurtulmuş: öldürülməli. e'dama<br />
müstəhəq.<br />
- qazıq kök: mıx kimi aĢağı iĢləyən kök.<br />
- qazıq bağı: bağ çeĢiti.<br />
qazıqlamaq qazığa vurmaq.<br />
qazılmaq 1. açılmaq. eĢilmək. - güc qazılan topaq. 2. oyulmaq. -<br />
içim qazılır.<br />
- qazılıb çuxurlaşmaq: aĢlaĢmaq. açlaĢmq. eĢləĢmək.<br />
qazım gəmirci. - qazım heyvan.<br />
qazımaq 1. qaĢımaq. silmək. - bu tümlədən (cümlədən) bu sözü<br />
qazın. 2. üzmək. yolmaq. - kut ülgüclə üzümü qazdı. 3.<br />
çuxurlayaraq yazmaq, naxıĢ salmaq. oymaq. - mənim<br />
çəkilimi daĢlara qaz. - ürəyə qazılmış duyğular. 4. qaĢımaq.<br />
qıraĢmaq. qıraĢlamaq. aĢındırmaq. oymaq. oğmaq.<br />
qıcıtmaq. sürtmək. 5. dərmək. dərimək. taramaq. açıb<br />
yırtmaq.<br />
653 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qazınmaq 1. qaĢınmaq. dərini, baĢqası, qazırcasına, dırnaqa tay<br />
nərsə ilə, bərk bərk qaĢımaq. - nə qazınırsın belə. - içi<br />
qazınmaq. 2. üzünmək. yolunmaq. - kut ülgüclə üzüm<br />
qazındı. 3. nə var nə yoxunu aranıb eĢinib alıb vermək.<br />
dibin çıxarmaq. kökdən incələmək. arayıĢ aparmaq. 3.<br />
açınmaq. sökünmək. təcziyə olunmaq. - daĢ topraq<br />
yağıntı ilə qazınır. 4. dağılmaq. 5. aĢınmaq. eĢinmək.<br />
silinmək.<br />
qazıntı 1. oğuntu. qırıntı. incə yonqa. talaĢa. - odun qazıntısı.<br />
kavsala qazıntısı. - parça qazıntısı. 2. oyulmuĢ. silintili.<br />
silinmiĢ. - qazıntı kağızı dayiriyə sunmaq, göndərmək<br />
olmaz. - iĢlərizdə qazıntı olmamalı. 3. cırıq. yırtıq. - qazıntılı<br />
təkər. - qazıntılı kağız.<br />
- qazan qazıntısı: qazanın dibinə yapıĢıb, qazmaqla<br />
çıxarılan nərsə. qazmaq.<br />
- təknə qazıntısı: yaĢlı çağda doğulan son cocuq. sonbeĢik.<br />
qazıntılı qazılmıĢ, həkli yerləri olan. iradlı. - qazıntılı yazıları<br />
yenidən yazılmalı.<br />
qazıtmaq 1. açdırmaq. eĢdirmək. 2. oylutmaq. həgg etdirmək. -<br />
möhür qazıtmaq. 2. yolutmaq. qırxdırmaq. - saqqalıvı<br />
qatız.<br />
654 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qazqa qazma.<br />
qazqan qaznaq. qazan. qazna.<br />
qazma 1. kəvmə. həfr. - üzdən qazma. 2. oyma. həgg. - qazma<br />
yazı: həgg olnmuĢ yazı. - qazma naxıĢ. 3. qazqa. qazmıq.<br />
oyma. həkk. 4. kövət (< kov. kav). külük (< kövkül).<br />
- külünğlü qazma: gədman. gətman. kətman.<br />
qazmaq 1. oramaq. uramaq. ura, xəndək yapmaq. əĢmək.<br />
eĢmək. aĢmaq. açmaq. 2. tırmıqlamaq. tırmalamaq.<br />
çəngəlsi ayqıtla cızmaq, çizmək. yırtmaq. 3. açmaq. -<br />
quyu qazmaq. - kərdini qazmaq. 2. oymaq.<br />
- qazan qazıntısı: qazanın dibinə yapıĢıb, qazmaqla<br />
çıxarılan nərsə.<br />
qazmaqlandırmaq gəzlətmək. dib tutdurmaq.<br />
qazmaqlanmaq gəzlənmək. dib tutmaq.<br />
qazmıq qazma. oyma. həkk.<br />
qazna qaznaq. qazan. qazqan. qaznaq. böyük qazan. xəzən.<br />
xəznə (> məxzən).<br />
qaznaq xəzinə. gəniz. kənzərəb (< kan). gənc. təpnək. dəfinə.<br />
qazqan. qazan. qazna. böyük qazan. xəzən (> məxzən).<br />
qazorfars (: geyimçi. paltarçı) < qazurmaq. qayurmaq. gezirmək.<br />
geyirmək.<br />
655 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qazuvat pox. yıxıntı. töküntü. pislik.<br />
qazvəl xərdəl otu. qıcıka. aciko.<br />
qec gec. geric. çağda geri. dalı. tə'xir. (# irkən. ərkən. erkən.<br />
). - gec çağ. - gec qalmaq: gecikmək. yubanmaq. - ər gec:<br />
bir gün. nə vaxsa. - tanrım gecindən versin: olduqca uzun<br />
yaĢam diləyi. - gecsiz: yubanmadan. yubatsız.<br />
- uza gec: maziyi bəid: ötə gec.<br />
qecə - günüz açıb gecə qapanır çiçək: gündüz saça.<br />
- aylı gecə: aydın. ay ıĢığı. məhtab.<br />
- gecə gündüzün: gündüzün gecələyin.<br />
qecələyin - gündüzün gecələyin: gecə gündüzün.<br />
qeciqtirmək bir iĢi bir nədənlə, illətlə sallandırmaq. yubandırmaq.<br />
tə'xir etdirmək. - iki aydır, bu gün yarın ilə sallandırır.<br />
qecim gecim. geyim. keçə. otaq döĢəməsi üzərinə yayılan yun<br />
toxuntu.<br />
- gecim sırıq. geyzim sırıq: paltar sırıqı: paltar, geyim<br />
yumaqda iĢlənən sırıq.<br />
qeçə keçə. 1. döğülmüĢ, təpilmiĢ yundan geyim. - yer keçə ilə<br />
döĢənmiĢdi. - keçə çadır. - ayaqlarına keçə sarmaq. - qar<br />
keçəsi: qarı əriməmək üçün sardıqları keçə. 2. gecim.<br />
geyim. otaq döĢəməsi üzərinə yayılan yun toxuntu. 3.<br />
656 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
daĢ topraq kimi baĢqaların tutmaqdan xıĢır xıĢır, qat qat<br />
olmuĢ, bərkimiĢ dəri. uyuĢmuĢ. uyuĢuq. yatmıĢ.<br />
kehimiĢ. hissini itirmiĢ. - əllərim keçə oldu. - çox suda<br />
qalmaqdan əllərim keçəmiş. 4. daranmamıĢ. birbirinə<br />
keçmiĢ. - keçə saç. 5. (< geçmə). küçə. küvçə. 6. geçə.<br />
keçdiyində. - saat beĢi onbeĢ geçə. (# qala). 7. keçmiĢ.<br />
sonra. - beĢi beĢ gəçə durun. - yazdan iki ay geçə gəlin. {#<br />
qala. - bayrama iki qala gəlin. - beĢə beĢ qala geddi.}.<br />
qalmıĢ. qabaq. əksik olaraq. - təpmə keçə: təpib döğərək<br />
yapılan qalın keçə. qar keçəsi. dibək.<br />
- keçə börkləmək: alçaqlamaq. görəvin alıb, qopsam (rəsmi)<br />
iĢ paltarın soyundurub qoğmaq.<br />
- keçədən olan. - keçə börk. - keçə yağmurluq.<br />
- ufaq keçə: kilim. xalça.<br />
qeçəl (kəçəl < kərçəl. kəl. kər). keçəl. (< keçə) keçə kimi<br />
olmuĢ. tüksüz. qılsız qalmıĢ.<br />
- keçəl edmək: keçələmək: bıqtırmaq, bezdirmək,<br />
bezikdirmək.birinə bir iĢi, bir sözü dönə dönə təkərləyib,<br />
deyib, edməkdən, onu bıqtırmaq. - bəsdi da! sabahdan məni<br />
keçələdin, keçəl eddin axı.<br />
657 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qeçələmək keçələmək. keçəl edmək. bıqtırmaq, bezdirmək,<br />
bezikdirmək. birinə bir iĢi, bir sözü dönə dönə<br />
təkərləyib, deyib, edməkdən, onu bıqtırmaq. - bəsdi da!<br />
sabahdan məni keçələdin, keçəl eddin axı.<br />
qeçəllənmək keçəllənmək. kəlləĢmək artmaq. ajmaqlanmaq.<br />
ajmuqllanmaq. ajmuqmaq<br />
qeçən keçən. geçici. 1. keçmiĢ. qoyan. keçmiĢ. qoyaĢ. qoyĢat.<br />
(> qozəştəfars). ötən. sabiq. - qoyaş il. - qoyaştalar:<br />
keçənlər ötənlər.- qoyan il. - qoyanlar qorunmasın, qoyulsun<br />
burxılsın. 2. qoyan. ötən. güzəĢt edən. 3. savan. qalmaz.<br />
dəvamsız. müvəqqət. bibəqa. fani. 4. köçəri. yerli<br />
olmayan. müvəqqti. - geçici bir durum. 5. bulaĢan. sarıl.<br />
sarılan. - geçici kəsəl.<br />
- nərsənin üstündən keçən: aĢırtma. aĢırma. - aşırtma<br />
yəmĢək.<br />
qeçər keçər. geçər. 1. iĢlər. toxunlı. toxnaqlı. etgili. tə'sirli. 2.<br />
keçit. icazə. salı. yar. yarlıq. - onun varından bizə toxunlı<br />
bir nə yoxdu. - toxunlı soyu. - toxunlı söz. 3. rayic.<br />
mütədavil. tədadavül edən. - geçər aqça. 4. rivaclı.<br />
satılır. aranılır. məqbul. - geçər mal.<br />
658 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qeçəri keçəri. əğrəti müvəqqəti. müəlləq. qoyulub götürülən.<br />
qurulmuĢ olmayan. salma. - salma tumruq: müvəqqəti<br />
türmə. qara qolun gecə çüçədə tutduğu kiĢiləri saldığı türmə.<br />
- əğrəti duvar. - əğrəti köprü. - devələt gücü iyəsinə əğrəti<br />
sayılır. - dal quĢa, əğrəti otraqdır.<br />
qeçgin geçgin. 1. aĢqın. mütəcaviz. artıq. - altmıĢdan aşqın. 2.<br />
qart. yaĢlı. qarı. qarıq. keçmiĢ. əsgimiĢ. qıtlaĢmıĢ. 3.<br />
geçmiĢ. - otuzu geçmiş. 4. geçmiĢ. çox yetgin, olmuĢ,<br />
oluĢmuĢ. artığına olqun. - geçgin yemiĢ. 5. yaĢlı. -<br />
geçgin kiĢi. 6. keçmiĢ. sabiq. itmiĢ. 7. yengin, çürük<br />
nərsə. - geçgin odun: yanqın ağac.<br />
qeçginlik keçginlik. talqınlıq. dalqınlığ. dalmıĢlıq. bihuĢluq.<br />
mədhuĢluq.<br />
qeçi geçi. sütü üçün bəslənən, tiftik adısı, yumĢaq qılına görə<br />
bəslənən heyvan. - tiftik keçisi: yumĢaq, parlaq qıllı geçi. -<br />
keçi saqal: ucu sivri kəsik saqqal.<br />
- dağ keçisi: təkə. yabanı keçi.<br />
- geçi qıllarrnın diplərində bulunan yumuşaq incə yün:<br />
yolıçka: yovlıç. yulıç. tiftik.<br />
- keçi qulağı: uĢqun. aĢqın.<br />
- keçi tükü: qıl.<br />
659 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- küpəli geçi: boynunda küpə kimi sallanan artıq əti olan.<br />
- ərkək geçi: təkə<br />
- bir yaĢlı geçi: çəpiç. çəpiĢ.<br />
- geçi balası: oğlaq.<br />
- geçi saqqalı: gözəl qoxulu bitgi. ləhyətül teys.<br />
- geçi sağan: quĢların əbabil qolunun bir çeĢiti.<br />
- dağ geçisi: yabanı bir çeĢit heyvan.<br />
qeçici geçici. geçən. 1. köçəri. yerli olmayan. müvəqqti. - geçici<br />
bir durum. 2. bulaĢan. sarıl. sarılan. - geçici kəsəl.<br />
qeçid keçid. boğaz. ağız. arğıd. arğıdal. arğadal. dağ beli. -<br />
durna keçidi: yaz fıtınası.<br />
- qırx keçid: dolambac ırmaq. çay boyu gedmək üçün çoxlu<br />
kərələr butay o tayına atlamağlı olan ırmaq.<br />
qeçilən keçilən. qoyar. qoyĢat. qoyaĢ. keçmə. cərəyan. macəra.<br />
- buda bizim qoyşatımız. - maraqlı qoyarlar söylədilər.<br />
qeçilmək geçilmək. 1. sərfi nəzər edmək. - alışıqdan qolay geçilməz.<br />
2. qırılmaq. bitmək. qurtulmaq. qət' olunmaq. - yolun<br />
ağırı geçildi.<br />
qeçilməz geçilməz. keçilməz. 1. buraxılmaz. göz örtünməz. -<br />
geçilməz iĢ. - geçilməz gözəllik. 2. yol verməz. - geçilməz<br />
dağ. - geçilməz su. 3. qapalı. qapanmıĢ. bağlı. iĢləməz.<br />
660 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yubat. məəttəl. məsdud. - qapalı göz. - qapalı qapı. -<br />
qapalı yol. - qapalı çarĢı.<br />
qeçim geçim. 1. geyim. coĢun. taxım. qoĢum. bütün örtək. 2.<br />
birlikdə yaĢayıĢ. durmuĢ. amiziĢ. imtizac. - böylə geçim<br />
olmaz. 3. rivac. rayic. - geçimli para. - geçimdən<br />
çıxartdılar. - geçimə qomaq. 4. dövrə. əsr. - geçmiĢ<br />
geçimdə. - gələcək geçim. - nə gözəl geçimlər gördük. 5.<br />
pərvanə. mücəvviz. - bu iĢə geçimsiz baĢladım.<br />
- güzəri keçimi iyi olmayan kişi. üzük: qusqunu düĢük<br />
üzük.<br />
qeçin geçin. imrari maaĢ.<br />
qeçindirmək geçindirmək. birisini yaĢatmaq. durumun sağlayıb<br />
yaĢatmaq. dolandırmaq. idarə etmək.- bu gəlir məni<br />
geçindirər.- yumĢaq olan kiĢi, hamını geçindirər. - belə bir<br />
ağır durumu geçindirmək olmaz. - çoluq cocuğunu alın təri<br />
ilə geçindirən.<br />
qeçinəcək geçinəcək. gəlir. geçinmə qoĢu. həyat əsbabı. - sizin<br />
geçinəcəyiz nasıldır. - geçinəcəyi varmıdır. - el<br />
geçinəcəyin sağlamlamalı.<br />
661 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qeçiniş geçiniş. geçinmə. 1. imtizac. maaĢirət. 2. dirilik. yaĢam.<br />
durmuĢ. məiĢət. həyat. - güc geçinmə. - bol, qolay<br />
geçiniş. - geçinmə qoşu: həyat əsbabı.<br />
qeçinmə geçinmə. geçiniş. keçinmə. 1. imtizac. maaĢirət. 2. dirilik.<br />
yaĢam. məiĢət. həyat. - güc geçinmə. - bol, qolay geçiniş.<br />
- geçinmə qoşu: həyat əsbabı. 3. maaĢirət. ged gəl.<br />
birlikdə yaĢayıĢ.<br />
qeçinmək geçinmək. keçinmək. 1. birisi ilə birlikdə iyi, iyi kimi<br />
yaĢamaq. - iki günü çox gözəl geçinirlər. - yumĢaq kiĢi<br />
hammı ilə geçinir. - belə bir durumla geçinmək olurmu. 2.<br />
durumun sağlayıb yaĢamaq. dolanmaq. idarə olunmaq.<br />
- alın təri ilə geçinmək. 3. gedmək. qıyınmaq. əzilmək.<br />
bayılmaq.- ürəyim qıyındı. 4. keçinməsi qolaylaĢmaq.<br />
yapınmaq. ötülmək. ötilmək. qoyulmaq. güzəĢt edilmək.<br />
- ürəyi keçinmək: ürək ötünmək. 5. tavlanmaq. tovlamaq.<br />
dolanmaq. burqunmaq. dözmək.<br />
qeçinmiş keçinmiş. talqın. dalqın. dalmıĢ. kəndindən keçmiĢ.<br />
qeçir keçir. çara. yol.<br />
bihuĢ. mədhuĢ. - ısıtmadan dalqın yatır. - ısıtmadan sonra<br />
bir dalğınlıq gəldi. - ağladı ağladı dalğın düĢdü.<br />
qeçirdən keçirdən. keçirən. qoyar. qoyan. icra edən.<br />
662 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qeçirən keçirən. keçirdən. qoyar. qoyan. icra edən.<br />
qeçirilən keçirilən. savma. savrulan.<br />
qeçirilmək keçirilmək. sürülmək. aparılmaq. - bir gözəl yaĢam<br />
sürülür.<br />
qeçirkən keçirkən. yol üstü.<br />
qeçirmək keçirmək. aĢırılmaq. aĢırmaq. atıqlatmaq. savurmaq.<br />
savdurmaq. durdurmaq. dəf etdirmək. qoğdurmaq.<br />
savmaq. atlatmaq. sürmək. keçiĢdirmək. savuĢdurmaq.<br />
atmaq. iyilətmək. vaz keçmək. tönqülmək. səvritmək.<br />
ərtürmək. bağıĢlamaq. qəbullanmaq. - { dırnaq<br />
keçirmək: dırnaq ilişdirmək: dırnaq taxmaq.}: yapıĢıb,<br />
iliĢib buraxmamaq. pəncəni iliĢdirib ötürməmək. - sıramı<br />
savdım. - baĢ ağrısını savdurdum.<br />
- bu ağır bəla atıqladıq.<br />
- güni keçirmək: bir gün qalmaq, durmaq: günləmək.<br />
- vax keçirmək: çağlanmaq. çağ sürmək. əylənilmək.<br />
əqlənilmək. əklənilmək.<br />
- alay keçirmək: birinin sözünü dinlərkən, baĢqa nərsə<br />
düĢünməklə uğraĢmaq.<br />
- savaĢı savuşdur.<br />
- əyləncə sürmək.<br />
663 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- ələ keçirmək: qısdırmaq. tutdurmaq. tutmaq. qapsalamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaxalamaq. dar yerə gətirib tutmaq.<br />
- qab, örtük keçirmək: qaplamaq. qapsamaq.<br />
qeçirtmək keçirtmək. 1. qatlatmaq. yedirtmək. əğib, burub<br />
yerləĢtirmək. onqartmaq. onqurtmaq. yonqartmaq.<br />
düzəltmək. sağaltmaq. 2. rivac vermək. rayic edmək.<br />
mütədavil edmək. 3. döndərmək. vaz etdirtmək. - onu<br />
fikrindən keçirt. 4. taxmaq. qaplatmaq. örtdürmək. -<br />
Ģəkilə qab, yorqana üz keçirtmək.<br />
qeçiş geçiş. keçiş. 1. numayiĢ. 2. keçmə. qoyar. mirur. ibur. 3.<br />
xatirə.<br />
qeçişdirmək keçişdirmək. keçirmək. savuĢdurmaq. atmaq. iyilətmək. -<br />
savaĢı savuşdur.<br />
qeçişmək keçişmək. 1. ötrüĢmək. savuĢmaq. (# sıvışmaq: örtüĢmək.<br />
yapıĢmaq). 2. keçmək. qoyarmaq. mirur etmək. ibur<br />
edmək.<br />
qeçit geçid. 1. məmərr. geçiləcək yol. 2. nərsənin geçiləcək<br />
yeri. yarıq. gədik. boğaz. dərbəd. - dağ geçidi. 3. aĢmalı,<br />
keçməli (aĢılıb keçilə bilən) olan durum. - çayın dayaz<br />
(sığ) yeri keçid verər. 4. icazə. - geçitsiz: icazəsiz. - geçit<br />
versəniz: icazə versəz. 5. viza. - geçitsiz: vizasız. - yabançı<br />
ölkələrə geçid gərəkir. 6. (qopsam, rəsmi) geçit. san.<br />
664 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qırx geçit: qırx qapı: dolanbac, burĢuq olan yer, çay ırmaq.<br />
kərələr bir yolu kəsən çay. çox geçitli, qapılı olan yer.<br />
qeçit keçit. keçər. 1. icazə. salı. yar. yarlıq. 2. özik: iki dağ<br />
arasındaki yol. öd. öz. 3. san.<br />
qeçitmiş keçitmiş. bacarmıĢ. yekkə. olqun. piĢmiĢ. görmüĢ.<br />
salqun. varqun. çəpər. çaqqun. mücərrəb.<br />
qeçmə geçmə. keçmə. 1. bir nəyin içinə, üstünə taxılan, keçirilən<br />
nərsə. bir nəyin ivli, oyuqlu olub, oynaq bölümü. -<br />
qeçmə çəkmə. - qeçmə qapaq. - qeçmə çərçivə. 2.<br />
boğmaqlı. birbirinə geçərək, vidə ilə taxılıb qapanan,<br />
bağlanan nərsə. kəĢovlu. - geçmə düğün. - geçmə<br />
gözüldürük: dürbün. - geçmə qırıq: kəĢovlu bölük. 3. (<<br />
geçmək). küçə. küvçə. 4. atlama. ibur. 5. iĢləmə. toxnaq.<br />
toqun. etgi. tə'sir. - onun varından bizə toxun yoxdu. -<br />
toxunun azaltmaq. - toxunun güclətmək. 6. keçmə. keçiĢ.<br />
qoyar. mirur. ibur. 7. təcavüz. 8. qoyar. qoyĢat. qoyaĢ.<br />
keçilən. cərəyan. macəra. - buda bizim qoyşatımız. -<br />
maraqlı qoyarlar söylədilər.<br />
qeçmək keçmək. 1. iĢləmək. girmək. nifuz edmək. - bu ağrı içimə<br />
işlədi. - onun ölümü bizə çox işlədi. 2. ötmək. qoymaq.<br />
güzəĢt edmək. bağıĢlamaq. boĢuqmaq. 3. uğramaq. -<br />
665 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yollar tehrana təbrizdən uğrur. 4. üstələmək. aĢmaq.<br />
çoğalmaq. artırılmaq. 5. etgiləmək. iĢləmək. toxunmaq.<br />
əsər edmək. iĢləmək. savmaq. etgiləmək. tə'sir edmək.<br />
iĢləmək. tutmaq. keçmək. etgili olmaq. 6. keçiĢmək.<br />
qoyarmaq. mirur etmək. ibur edmək. nifuz edmək.<br />
sinğmək. sınğmaq. savuĢmaq. iyiləĢmək. iyi olmaq. -<br />
ısıtması savuşmamış hələ. - baĢ ağrısı savuşsada, göt<br />
ağrısı savuşmadi.<br />
- Ģeh sümüyə yürüdü.<br />
- aradan keçmək: axmaq. cərəyan edmək. araya girmək:<br />
vasitə olmaq.<br />
- üstündən keçmək: atlamaq. unutmaq. salmaq.<br />
- nərsənin üstündən keçmək: aĢırtmaq. aĢırmaq. ötəyə<br />
atlamaq.<br />
- mənə onun sözü toxunmaz. - sizə eləbil çox toxundu bu.<br />
- bir yerdən aşmaq, keçmək: tolaĢılmaq. dolaĢılmaq.<br />
- bu gədik dolaşılıncan, o Ģəhər görüĢər.<br />
- soyuq içimə savdi.<br />
- bu boya ilə damqa iyi tutar. - bu boya tutmaz.<br />
- bu parçaya ağır bir qoxu sınğmış: bir iy oturmuĢ.<br />
qeçməmək keçməmək. turmaq. durmaq. iliĢmək. ilərləməmək.<br />
666 http://WWW.TURUZ.COM<br />
yığılmaq. - boğazıma durdu. - canıma durdu daha!.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qeçməz geçməz. 1. yoluxmayan. sarılmayan. sirayət etməyən. -<br />
geçməz kəsəl. 2. əğri. tərs. qəlb. - geçməz aqça. 3.<br />
toxdamaz. düzəlməz. - geçməz xəstəliyə tutulmaq,<br />
düĢmək. 4. dəğərsiz. sürülməz. sürümsüz. e'tibarsız.<br />
rivacsız. - geçməz mallar: satılmayan mallar. - geçməz söz.<br />
5. çıxmaz. bünbəst. - geçməz yollarda qalanlar. 6.<br />
keçməz. savuĢmaz. onğmaz. iyi olmaz. müzmin. -<br />
savuşmaz xəstəlik.<br />
qeçmiş geçmiş. keçmiş 1. geçgin. çox yetgin, olmuĢ, oluĢmuĢ.<br />
artığına olqun. - geçgin yemiĢ. 2. geçgin. sabiq. itmiĢ.<br />
- birbirinə keçmiş: daranmamıĢ: keçə. 3. geçgin. - otuzu<br />
geçmiş. 4. keçən. qoyan. sabiq. keçən. qoyaĢ. qoyĢat.<br />
(> qozəştəfars). ötən. sabiq. qart. yaĢlı. qarı. qarıq.<br />
geçgin. əsgimiĢ. qıtlaĢmıĢ. savmıĢ. fovt olmuĢ. mafat.<br />
- qoyan il. - qoyanlar qorunmasın, qoyulsun burxılsın.<br />
- qoyaş il. - qoyaştalar: keçənlər ötənlər.<br />
- savmış nərsə.<br />
- kəndindən keçmiş. talqın. dalqın. dalmıĢ. keçinmiĢ.<br />
bihuĢ. mədhuĢ. - ısıtmadan dalqın yatır. - ısıtmadan sonra<br />
bir dalğınlıq gəldi. - ağladı ağladı dalğın düĢdü.<br />
667 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- uzun keçmiş:uzaq zaman. ötə. əsgilər. - ötədən: əsgidən.<br />
keçmiĢlərdən. - ötələr: əsgilər. keçmiĢlər.<br />
qeçrişmək - yumşaqlıqla keçrişmək: baĢdan eləmək. savmaq.<br />
ötrüĢmək. ötüĢtürmək. - ay canım mən bu qonaqları savıb<br />
sizə qoğuĢaram.<br />
qed - ged gəl. keçinmə. maaĢirət. birlikdə yaĢayıĢ.<br />
- ged gedə: gələ gələ: bala bala. tədricən. miruri zamanla.<br />
vAxt geĢdikcə. baram baramdan8. günü gündən. geddikcə.<br />
gün sayın.<br />
- ged gəl: baĢlama. mübaĢirət.<br />
- ged!. varda. çəkil. - varda yoldan: çəkil yoldan.<br />
qeddikcə geddikcə. vAxt geĢdikcə. baram baramdan8. günü<br />
gündən. gün sayın. ged gedə.<br />
qedən gedən. 1. varı. bənzər. çəkən. sayaq. yolunda.<br />
biçimində. müĢabih. 2. yolçu. köçməli. - yazıq yolçudur:<br />
getməlidir.<br />
- gələn gedən: qonaq. - qonağı (evi) gələn gedənə açıqdır:<br />
gələn gedən uğrar.<br />
- sıravarı: bir sırada. bir sıralı.<br />
- çapqınvarı: çapqın olan kimi.<br />
- türkvarı: türkəvarı: türk yolunda.<br />
- xaçvarı: xaça bənzər.<br />
668 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qedər gedər. uçar. boĢ. qalmaz. sırğal. sayyal.<br />
qedərgələn gedərgələn. gedibgələn. çəkər gələn. varagələ. - bu<br />
tüfəyin varagələni çox doğru iĢlir.<br />
qedgedə gedgedə.asayın. bala-bala. vara-vara:<br />
qedgəl gedgəl. ağız. mübaĢirət.<br />
qedi gədi. 1. gədə. qaltaban. pezəvəng. 1. kədi. piĢik. - kədi<br />
ayası: bitfi adı. - kədi oti: valerina denilən ot.<br />
qediş gediş. 1. pırosə. axar. gəliĢ. 2. tür. hərəkət. 3. xuy: borıq.<br />
yorıq. yoruq. 4. gediĢ. yol. tür. cür. surət. - iĢi bu tür<br />
açmaq olmaz: bu surətdə həll edmək olmaz. 5. məslək.<br />
- iyi gediş: uyqunluq. axıĢ. yaqıĢ. yaxıĢ.<br />
qedmək 1. gedmək < met > dəqmək. yetmək. edmək<br />
əriĢmək. varmaq. 2. gurlamaq. atılmaq. fırlamaq. ölmək.<br />
- oda gurladı. - top yoluna gurlamaq: havayı yerə gedmək.<br />
- yağmasanda, gurla. 3. keçinmək. qıyınmaq. əzilmək.<br />
bayılmaq.- ürəyim qıyındı.<br />
- gedib gəlmə: varıĢ gəliĢ. ülfət. e'tilaf.<br />
- gedib gəlmək. varıĢmaq.<br />
- gedibgələn. gedərgələn. çəkər gələn. varagələ. - bu tüfəyin<br />
varagələni çox doğru iĢlir.<br />
- gedib çatan: varan9. ərən. vasil, nayil olan. - istəyinə<br />
669 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
varan. - seviĢinə varan: sevgilinə çatan.<br />
- iti yeriyən, gedən: yorqa.<br />
- sürüb gedmək: taramaq. daramaq. - dəmir daramaq:<br />
gəmi yelə, axına qapılıb dəmiri sürübləmək.<br />
- suyunca gedmək: uymaq. qarĢı durmamaq.<br />
- topa gedmək: top yoluna gedmək: boĢuna, havayı<br />
gedmək. hədər olmaq.<br />
qedrülmək gedrülmək. geyilmək.<br />
qehəlmiş kehəlmiş. oğuĢmuĢ. yığıĢmıĢ. yatmıĢ. yorulmuĢ.<br />
qehətmək kehətmək. huĢdan aparmaq. uyutmaq. bihuĢ edmək. -<br />
uyatsızın cərrahlıq etdilər.<br />
qehimək kehimək. kivrəmək. soyuğundan üĢümək.<br />
qelişkin geliĢkin. yetmən. olgun. uzman. yetərli. yetənəkli.<br />
qenə genə. yenə. 1. daha. təkrar. yenidən. - yenə gəldin. 2.<br />
belə. hətta. - bir belə yedimdə, yenə yorulmadın. - çox<br />
yoruldumsa, yenə yazacağım.<br />
qenəlmək genəmək. geniĢlənmək. bullaĢmaq. ənləĢmək. vüsət<br />
tapmaq. tovsi' olmaq. ənniləĢmək. - tumanın balağ keĢləri<br />
bollaşıb. - köynəyin qolları bollaşdı.<br />
670 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qenəmək genəlmək. geniĢlənmək. bullaĢmaq. ənləĢmək.<br />
ənniləĢmək. vüsət tapmaq. tovsi' olmaq.- tumanın balağ<br />
keĢləri bollaşıb. - köynəyin qolları bollaşdı.<br />
qenətmək genlətmək. geniĢlətmək. bullatmaq. ənlətmək. vüsət<br />
vermək. tovsi' edmək. ənnilətmək. - tumanın balağların<br />
bollatmalı. - köynəyin qolların bollat.<br />
qengəşmək bolalmaq. bollanmaq.<br />
qengiş gengiĢ. gen. gən. geniĢ. bol. vəsi'.<br />
qenilmək genilmək. vaz keçmək. var keçmək. baz keçmək.<br />
yanqılmaq. engilmək.<br />
qeniş geniş. ( ə e ) gəniş. açıq. yavan. yayvan. bol.<br />
yayılmıĢ. münbəsit. gən. gengiĢ. bol. vəsi'. yayıq.<br />
yayqın. geniĢləmiĢ<br />
qenişlənmək genəlmək. genəmək. bullaĢmaq. ənləĢmək. ənniləĢmək.<br />
vüsət tapmaq. tovsi' olmaq.- tumanın balağ keĢləri<br />
bollaşıb. - köynəyin qolları bollaşdı.<br />
qenişlətmək genişlətmək. genlətmək. genətmək. bullatmaq.<br />
ənlətmək. vüsət vermək. tovsi' edmək. ənnilətmək. -<br />
tumanın balağların bollatmalı. - köynəyin qolların bollat.<br />
qenişlik genişlik. genlik. ənqlik. ənnilik. yavanlıq. yayvanlıq.<br />
açıqlıq. bolluq. inbisat.<br />
671 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qenlənmək genlənmək. ənlənmək (n l ) ənnənmək. ənləĢmək.<br />
ĢiĢmək. xəxr edmək.<br />
qenlətmək genətmək. geniĢlətmək. bullatmaq. ənlətmək. vüsət<br />
vermək. tovsi' edmək. ənnilətmək. - tumanın balağların<br />
bollatmalı. - köynəyin qolların bollat.<br />
qenlətmək genlətmək. ənqlətmək. ənlətmək.ənnilətmək. açlamaq.<br />
qenlik bolluq. bərəkət. enlilik. geniĢlik. ənqlik. ənnilik.<br />
qensiz gensiz. ənğsiz. ənsiz. dar. - ənsiz yol.<br />
qeri geri. 1. alt. arxa. son. - bu iĢin altı iyi çıxmayacaq. dalı. - bu<br />
nağılın altı, lap ĢaĢırdıcıdır. - gerisin geri: ardın ardın: arxa<br />
arxa. 2. arxa. iz. - izinə dönmək: geri dönmək. rücət edmək.<br />
3. dönə. - dönəsindən gerisindən. dönəsinə keç. 4.<br />
aĢağ.<br />
- dönəsindən gedmək: gerisindən gedmək. tə'qib edmək. -<br />
geri vermək: döndərmək. geriyə çevirmək. irca' edmək. -<br />
geriyə çevirmək: döndərmək. geri vermək. irca' edmək.<br />
- geri püskürmək: tısqırmaq. tıqsırmaq. tüskürmək. dəf'<br />
edmək.<br />
- qeri qalma !: uyuma ! yubanma !.<br />
- ən geridə olan: quyruq.<br />
- geri dönmə: geriz. qorizfars. giriz. kəriz. qaçma.<br />
672 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- geridən bağlı, müttəsil: arxası sıra. ardı sıra. dal ba dal.<br />
mütəaqibən.<br />
- imdən geri: bundan sonra.<br />
- ayaqları geri geri gedmək: könülsüz gedmək.<br />
qeriban geribanfars < qırpan. kirvən. qünçüqa. qoncuq. qonuc.<br />
qonça. yaxa.<br />
qeric geric. dalı. gec. tə'xir. - gericsiz: tə'xirsiz. gecsiz.<br />
yubanmadan. yubatsız.<br />
qerixtə gerixtə. gərixtə. qorixtəfars. qırmıĢ. qoğqun. qaçmıĢ.<br />
qaçqın.<br />
qerilmək gerilmək. qalmaq. yubanmaq. açıb açığına bacaqlar ilə<br />
yerimək. gərgin olmaq. qurulub çəkilmək. dartınmaq. - o<br />
yarı yolda qaldı.<br />
qerisin gerisin. qıçın. gerisin geri. dala. arxaya doğru. - qayıq<br />
qıçın qıçın yanaĢdı. - ətək öpüb (arxasını çevirməyib) qıçın<br />
qıçın çıxıb geddi. - qıçın qıçın gəlmək: sümsük sümsük,<br />
yavaĢ yavaĢ birinin yanına soxulmaq, yanaĢmaq.<br />
- qerisin geri: arxaya doğru. götin. seyri qəhqərayi. - götün<br />
götün döndi.<br />
qeriz geriz. qorizfars. kəriz. giriz. geri dönmə. qaçma.<br />
qes kes. kisə. balıĢ. sandıq.<br />
673 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qeşeş keşeşfars < çəkiş. > keşiş. axınc. axıĢ. çəkiĢlik.<br />
cəzzabiyyət.<br />
qeşiş keşiş. çəkiĢ. > > keĢeĢfars. axınc. axıĢ. çəkiĢlik.<br />
cəzzabiyyət.<br />
qeşli keşli. yaylı. əsnək.<br />
qeşti keştifars. (< köçmək). köçmə aracı. gəmi.<br />
qetmə varıĢ. varma. yetiĢmə. visul. - bu qədər çabuk varış.<br />
qetmək - araya getmək: ortaya alınmaq. nəzəri diqqətə almaq.<br />
qarĢılamaq. təvəccüh edmək.<br />
qeyçi - böyük qeyçi: sindi.<br />
- nərsənin ucun, başın kəsməyə böyük qayçı: qırqı.<br />
qeyd boqağı. buqağı. köstək. bənd. zəncir. bəd.<br />
qeydirmək geydirmək. tonatmaq. donatmaq.<br />
qeydsiz iliĢiksiz. baĢı soyuq. - çox ilişiksizin biridir.<br />
qeyik - geyik dişisi: burçın.<br />
qeyilmək gedrülmək.<br />
- geyik dərisi: gödəri. gövdəri. kudəri.<br />
- geyikin iri, bənəkli çeşiti: sığın.<br />
qeyim geyim. gecim. 1. keçə. otaq döĢəməsi üzərinə yayılan<br />
yun toxuntu. 2. geçim. coĢun. taxım. qoĢum. bütün<br />
örtək.<br />
674 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- tüklü geyim: yanbulı gəbə. 3. paltar. qurĢaq. quĢaq. qın.<br />
don. örtük. qabıq. atqı. bir nəyin üzərinə yapıĢılan<br />
nərsə. geyim. türük. türgə. türək. bürək. bürgə.<br />
- gənə bol geyim: yelmək. yalmaq.<br />
- günüzlük geyim: günüzə özəl.<br />
- orta quşaq: aralıq geyim. əl geyim. bayağı qapsam, geyim.<br />
(# qopsam: rəsmi). - quĢaq atmaq: soyunmaq. dincəlmək. -<br />
quşaq çözmək: əl suya yetirmək.<br />
- geyim yumaqda işlənən yassı toxmaq: taqtaq.<br />
- qolsuz, önü açıq, yellənə bilən geyim: yelək. yələk. - iç<br />
yeləyi.<br />
- bir işə özəl geyim. iĢ paltarı. kəsbət. kisvət (< kəsmək). -<br />
çöpçü, süpürgəçi kisvəti. - çərik kisvəti.<br />
- rəsmi geyim: qapanıça. qapança.<br />
qeyimçi geyimçi. paltarçı. gürĢaqçı. qurĢaqçı.quĢaqçı.<br />
qeyin geyin. yanın. yandan. qıçın. dönəged. quĢqulu. Ģəggili.<br />
mütərəddidyanə. - yanın gedirdi. - nə yanın yanın<br />
düĢünürsən. - yanın yanın baxıĢlar.<br />
qeyinmək geyinmək. taxmaq. quĢanmaq. üstünə almaq. - taraq<br />
taxınmalı. - qılınc taxmaq. - üzük taxmaq.<br />
- geyinib quşanmaq: yığınmaq. hazırlanmaq.<br />
675 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qeyinti - geyinti qoşantı: qoĢu qoĢantı. takı takım. bir əl geyimə<br />
gərəkli nərsələr. təkmil geyinti.<br />
qeyirmək geyirmək. qayırmaq. 1. örtmək. gizlətmək. 2. aldatmaq.<br />
qeymək geymək. qomaq. qoymaq. taxınmaq. - baĢlıq qoymuş. -<br />
bu paltarı daha qomayın.<br />
qeyrət muqavimət. tayaq. dayaq. güc. quvat. barqas. bağır.<br />
barıq. - yava eyi qoĢulsa, uğur qeyrət tökülər. - dayaq<br />
göstərmək. - qeyrət qılmaq: ürək tapıb iĢləmək. tavranmaq.<br />
davranmaq. tovranmaq. qızıqmaq. qılınmaq. iĢləmək.<br />
qımıldamaq. iĢə keçmək. əksüləməl göstərmək. - bu iĢləriə<br />
qarĢı davranmalıyıq. - ona davranın. - davranırsa,<br />
vurulduğun görürdü, anlırdi. - tavranmağa canım daha yox. -<br />
iyiliklə tavranmaq, kötülükləri qaqarın. tetik davranmaq.<br />
gəvĢək davranmaq. ağır davranmaq.<br />
qeysi geysi. kəsi (< kəsmək). biçi. bezdən biçilmiĢ. paltar. -<br />
kəsi biçmək: biçi kəsmək: paltar biçmək. - kəsi daşı: bulaq<br />
çay yanında palatarı döğərək yumağa özəl yassı daĢ.<br />
qeyzim - geyzim sırıq: gecim sırıq. paltar sırıqı: paltar, geyim<br />
yumaqda iĢlənən sırıq.<br />
qezgən gezgən. elgəzə. elgəzər.<br />
qə qəka qab (məfulüiləyh) ilgəci.<br />
676 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəb - qəb qərə boyanı bildirir: kömür kimi: Ģəvə. - kömür saç . -<br />
kömür göz.<br />
qəba' < qapa ( qapıyan).<br />
qəba yamaq. camaq. yamaq. yalmaq. yelmək.<br />
qəbbasdı gəbbasdıqatlı, laylı, iki qat nərsə. - gəbbasdı çəkmə. -<br />
gəbbasdı geyim.<br />
qəbeh < qaybaq. qaymıĢ, caymıĢ iĢ, davranıĢ. sapaq. sapıq.<br />
basıq. çirkin. pis. - bu qaypaq iĢlərizdən əl götürün.<br />
qəbə gəbə. 1. qaba. gobut. qalın. ĢiĢik. yoğan. yoğun. 2.<br />
yundan, baĢqasından olan qalın geyim, gecim. - yanbulı<br />
gəbə: tüklü geyim. 3. yüklü. hamilə. 4. avqan. ovğan.<br />
ovan. yüklü (inək).<br />
- gəbə qalmaq: avunmaq. yüklənmək.<br />
qəbək kəbək. kəpək. kəvək. (< kəv. kav. kov). 1. heyvanlara yem<br />
olub, aĢlıqın (hibubatın) öğüdülmüĢ qabığı. - ata toyuqa<br />
kəpək tök. 2. dərinin qabıq qabıq oluĢu. - baş kəpəyi:<br />
baĢda olan qonaq.<br />
qəbərmək gəbərmək. qıvrıla qalmaq:<br />
qəbəş gəbəş. qabaş. 1. ərbaĢı. igit. pəhləvan. - gəbəĢ oğlu. 2.<br />
qopuz. gopuz. dəmir toxmaq. 3. qalın qafalı. 4. qoç.<br />
ərkək qoyn.<br />
677 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəbil qabıl. qapqıl. qapqal. (< qab). 1. soy. nov'. dürlü. sinif.<br />
sınıb. məqulə. dürlü. türlü. - bu qəbil iĢləri burax. 2. bir<br />
soydan törənib, olub, bir baĢçı ilə dolanan toplum.<br />
oymaq.<br />
qəbin kəbin. ağırlıq. cehiz.<br />
qəbir 1. tuplu. tubluka. məzar. sınğ. sinğ. dəlik. çuxur. gömük.<br />
quylaq. məzar. 2. kəbir. (< kimi bir). bə'zi. - kəbir kiĢilər. -<br />
kəbir yerdə.<br />
- qəbir qazan: gömici. gömən. quylayan.<br />
qəbkəbəli kəbkəbəli. alaylı. dəbdəbəli.<br />
qəbl qabal. qabax. öndə. iləri. iləridə. əvvəl. - öğlədən qabal,<br />
qabax.<br />
qəbristan gömüklük. gorıstan.<br />
qəbs qəps ( bs\ ps sb\ sp. z a ) qəsb. qəpz. (< qab). qəsb<br />
olunmaq: qəpz olunmaq. qablanmaq. qaplanmaq. qəpz<br />
olunmaq. zəbt olunmaq.<br />
qəbud kəbud < gövüd. göy boya. göyümsü.<br />
qəbullanmaq < qapallanmaq. qapsanmaq. qəsb edmək. alınmaq.<br />
qablanmaq. qaplanmaq. vaz keçmək. tönqülmək.<br />
səvritmək. ərtürmək. bağıĢlamaq. keçirmək.<br />
678 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəbutər kəbutərfars. (< kavudmüin < koyut < göyüt: göy: mavi).<br />
göyərçin.<br />
qəbzə < qapaz (< qab). tutacaq yer. qulp. tutam. balçaq. sap.<br />
dəsdə. qapsa. qısım. sıxım. avuc. tutam.- bir qısım<br />
buğda. - qılıc balcası: qılıc sapı.<br />
- qəbzə edmək: qapsamaq. əldə bulundurmaq. tutmaq.- bu<br />
ipi tut.<br />
qəbzə gəbzə. omuz kürəyi. kürək gəmiyi. çiğni örtən sümük.<br />
qəbzəçi gəbzəçi. kəsilmiĢ qoyunların omuz kürəklərinə baxaraq,<br />
gözü bağlılıq edən.<br />
qəc kəc. bükük. - kəci: bükmə.<br />
qəcavə kəcavə. < köçəvə. köçəbə < köç oba. hüdci.üqürmək.<br />
təkirmək. dəvə üzərinə iki tərəflı yüklətilərək içərisinə<br />
binilən səbət.<br />
qəç kəç. kəç. kəş. çək. yoğurt pəniri. yağsız pənir.<br />
qəd kət. kənd. kərənt. kərət. (< kər). böyük aralıq.<br />
qədd < qət. biçim. ölçü. qamət. boy. - qəd o qamət: boy bos.<br />
qəddar qıyıcı. qıyıcı. qıyan. əsirgəməyən. zalim.<br />
qədəfars gədəfars ək < kərtə. ara. aralıq. meydan. məhəvvətə.<br />
qədəlic gədəlic. böyük ox quburi, qabı. böyük sadaq.<br />
qədəri < qətiri. gətirilənə, gəliĢə, gələnə inanan. (# cəbri).<br />
679 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qədər (qəd < met > dəq). 1. dək çək. dəğər. 2. miqdar.<br />
kəmiyyət. 2. kədər. kətər. kətir. kitər (< kitmək:<br />
qapamaq). 3. qapalı. tutuq. bulanıq. 4. tasa. qussə.<br />
qayğı. - nə qədər: nəməkə. nicə. necə. neçəka. kaç. 5.<br />
yazqi. yazı. muQddƏrat. alın yazısı.6. təxmin. - onlar<br />
igirmi dək olurdular: igirmi qədər. - çatıya (dama) igirmi dək<br />
ağac gərəkdir: igirmiyə qədər. 7. son. nəhayət. - ikiyə dək:<br />
ikiyə qədər. - nə dək: nə qədər. - bu dək varki: bu qədər<br />
varki: bu dəğişləki: bu fərqlə ki. - o dək: o çək: o qədər. - bu<br />
dək: bu çək: bu qədər. - Ģi dək: Ģu çək: Ģu qədər. 8.<br />
e'tibar. heysiyyət. - öz dəğərin qoru dur. 9. dərəcə. rütbə.<br />
paya. - uca dəğərli: ali rütbəli. 10. miqdar. kəmmiyyət. -<br />
olduğu dəğər. - böyüklüyü dəğəri: böyüklüyü qədəri.<br />
qədərlənmək kədərlənmək. kətərlənmək. kətirlənmək. kitərlənmək ( <<br />
kitlənmək: qapanmaq). kədər etmək. tasalanmaq.<br />
qussələnmək. qayğılanmaq.<br />
qədərlənmək öksimək. kövrəlmək. köksünmək. tasalanmaq. kəndini<br />
öksüz görüb qəribsinmək.<br />
qədik gədik. 1. çəntik. diĢlik. fərcə. fürcə. rəxnə. 2. yıxıq yer.<br />
xaraba. 3. fürsət. 4. baĢaç (görəv, vəzifə). imtiyaz. təkəl.<br />
5. məqam. 6. niĢan. 7. ön diĢilərindən düĢüyü olan. -<br />
680 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
gədik həsən. gədik paĢa. 8. bir mülkün vəqfə bağlı<br />
görəvi. 9. əksik. nüqsan. qusur. - əksik, gədik<br />
tamamlamaq. 10. cavaz. patenta. pərvanə. 11. ruxsət.<br />
gərdik. gərdənə. 12. qoğuq. kovuq. oyuq. küf. kof. içi<br />
boĢ. - qoğuq diĢ. - qoğuq ağac. - diĢ qoğyğu: çürük diĢin<br />
kof yeri. 12. geçid. yarıq. boğaz. dərbəd. nərsənin<br />
geçiləcək yeri.- dağ geçidi.<br />
- gədik gədik, diş diş edmək: qədmək. kərtmək. kətmək. (<<br />
gədik. kərdik < kər). oymaq. çəntmək. çəntmək.<br />
qədiklənmək gədiklənmək. gədilmək. (< gədik. kərdik < kər). oyulmaq.<br />
çəntilmək.<br />
qədikli gədikli. 1. baĢ görəvli. niĢanlı. - gədikli ağalar. 1. vəqfə<br />
bağlı yöni olan yer. - gədikli tükan.<br />
qədilmək (< gədik. kərdik < kər). 1. gədiklənmək. oyulmaq.<br />
çəntilmək. 2. didinmək. giciĢmək. qaĢınmaq.<br />
qədirmək heyvan dərisi üzmək. bir heyvanı qaqaç (bastırma)<br />
yapmaq.<br />
qədirsiz kəməlsiz. dəyərsiz. qiymətsiz. bahasiz.<br />
qədişmək (< gədik. kərdik). giciĢmək. qaĢınmaq. - ovucum gədişir. -<br />
yaram gədişir.<br />
qədman gədman. gətman. kətman. külünğlü qazma.<br />
681 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qədmək qədmək. kərtmək. kətmək. (< gədik. kərdik < kər).<br />
oymaq. çəntmək. gədik gədik, diĢ diĢ edmək.<br />
qədriərəb < qıtrı. qırtı. qırıq. az.<br />
qədrim kədrimka. kəmrit. gəmrilmiĢ. arınmıĢ. - kədrim ətka:<br />
dəridən üzülmüĢ ət.<br />
qədrişmək kədrişmək. ət soyup qurutmaqda yardım edmək.<br />
qədrüşmək gədrüşmək. birbirinə geydirmək.<br />
qəf kəf. 1. aya. düz yer. 2. köp. çopan. kopab. hubab.<br />
qopan. su üzərində oluĢan havalı ĢiĢlər.<br />
qəfə kəfə. kəffə. kəppə. qappa. qapqa.- tarazı kəfəsi.<br />
qəfəl kəfəl (< kəpəl. qapal). baĢı böyük bir balıq.<br />
qəfən kəfən. < kəfin. kəpin (< qab). kəpən. örtük. ölüyə sarıldıq<br />
bez.<br />
qəfəng kəpənğ. kəfnə. qapanğ. qapqan. kəpəç. biz ilə, təbənə ilə<br />
iĢləyənlər əllərinə taxan dəmirli qayıĢ.<br />
qəfənləmək kəfənləmək. < kəfinləmək. kəpinləmək (< qablamaq:<br />
örtmək). 1. ölüyü bezə sarqıdıb çulqamaq. 2. toyuq kimi<br />
heyvanları bütün olaraq yufqaya çulqayıb piĢirmək.<br />
qəfəs < qəpəs. 1. iskilet. 2. bölmə. 3. nərdə. qorxuluq. 4. tərh.<br />
pılan. taslaq. iskilet. çərçivə. kökə. kök. qalıb. iĢin<br />
baĢlanqıcda, bəzəksiz düzəksiz qururlan kök nəxĢəsi,<br />
682 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tasası. - taslağın araya qoymaq. - üqəla taslağı:<br />
yekəxana. özün alimlə sırasına qoyub dərinlərdən danıĢan. -<br />
qaba taslaq: yalnız biçimin, üzün göstərən yalın, qaba tası,<br />
nəqĢə. - gəlin cehizi qəfəsi: toqurçın. 4. gövdə. qablut ><br />
kalbod.<br />
- iki qəfəsli otaq.<br />
- böyük quş qəfəsi: quĢxana. quĢluq. quĢlıq.<br />
- qəfəsdə hələ çox qadın var(qadınları kiĢilərdən ayıran<br />
bölmə).<br />
qəfəsçi doğramaçı.<br />
- qəfəs ardından: gizlidən.<br />
- qəfəsdən baxmaq: əl çatmayıb, duvar deĢiyindən baxmaq.<br />
- tanrı vuran qəfəsi: çox kötü durumda olan ev.<br />
- qara qəfəs: qara bir kök.<br />
- qəfəs börk: (> fes: börk çeĢti). üzəri qəfəs kimi səkrək,<br />
aralı, gəvĢək toxunmuĢ börk.<br />
- qəfəs kimi: çox səkrək, aralı, gəvĢək olan (parça).<br />
qəffarə kəffarəərəb (< qappara. qaplamaq, tutmaq) arın. arna.<br />
arınma. yarın. yarna. yarınma. - bunun arını kimə düĢür:<br />
bunun kəffarə kimə düĢür<br />
qəffə kəffə. kəppə. qappa. qapqa. kəfə. - tarazı kəfəsi.<br />
qəfgək kəfgək. kəvgək. kəkik. pəltək.<br />
683 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəfgir kəfgir. çəmçə8. çömçə. kömçə.<br />
qəfil 1. qafil. avlaq. axmaq. avanaq. gözü bağlı. 2. kəfil. qapıl.<br />
qəfillik korluq.<br />
qab qapaqlıqa, saxurta siqortalığa, zaminliyə iĢlənən.<br />
qəfin kəfin. kəfən. kəpin (< qab). ölüyə sarıldıq bez.<br />
qəfinləmək kəfinləmək. kəfənləmək: kəpinləmək. qablamaq örtmək.<br />
qəfnə kəfnə. kəfəng. kəpənğ. qapanğ. qapqan. kəpəç. biz ilə,<br />
təbənə ilə iĢləyənlər əllərinə taxan dəmirli qayıĢ. -<br />
baĢmaqçı kəfnəsi.<br />
qəgirmək gəgirmək. qarında oluĢan qazı dıĢarı vermək.<br />
qəhbə arsız. kəpək. namussuz.<br />
qəhərləmək qırmaq. batırmaq. qələb çalmaq. məğlub edmək. - tanrı<br />
qırsın. - tanrı batırsın.<br />
qəhfərab (< kav). kasa (< kavsa). kava.<br />
qəhrəman qızan. dəli qanlı. sökmən. batur.<br />
qəhrəmanlıq qaramanlıq. usturə. ustura. utsara. kiĢilik.<br />
qəht < qıqıt. qıt. (# bolluq)<br />
qəhti < qıtlıq. qıqıtlıq. qırqıtıtlıq.<br />
qəhvaltı tutquc. quĢluq.<br />
684 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəkiz kənğiz. kəniz. 1. yumĢaq. uysal. 2. dözümsüz.<br />
muqavimətsiz. 3. təmbəl. 4. köyköhnə. gəbə əsgisi.<br />
paçavra. 5. dəyərsiz. qiymətsiz.<br />
qəqə gəgə. gəgəc. gəgələmə. kəvələmə. böcək,<br />
hörümcəklərin tikanlı soxmaları.<br />
qəqəc gəgəc. gəgə. gəgələmə. kəvələmə. böcək hörümcəklərin<br />
tikanlı soxmaları.<br />
- gəgəc oti: bir bitgi. heraçiyun.<br />
- gəgəc quşi: səksək. atmacanın bir çeĢiti.<br />
- gəgəc arı: ağılı arı.<br />
qəqə kəkə. 1. kəkəmə. sözləri dalbadal təkərləyib qolay<br />
diyəmməyən. lüknət. - kəkələmə cocuq. 2. çəkə. yemiĢ<br />
ağacının yuxar dalların əğməyə, nərsəni önə çəkmək<br />
üçün baĢı qancalı dəğənək. gəlbəri. əğri uclı ağac. 3.<br />
çovqan. solıcan.<br />
qəqələmə gəgələmə. gəgəc. gəgə. kəvələmə. böcək,<br />
hörümcəklərin tikanlı soxmaları.<br />
qəqələmək gəgələmək. 1. qaqalamaq. dimdikləmək. - xoruzlar<br />
gəgələmiş: qaqalamıĢ. 2. (böcək. heyvan) vurmaq.<br />
çalmaq. sancmaq. soxmaq. ısırmaq.<br />
qəqəlik kəkəlik. kəkəməsi olan. lüknəti olan.<br />
685 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəqəmək kəkəmək. ĢaĢıb nə söyləyəcəyin bilməmək. nəm nüm<br />
edmək. - kəkəməyə baĢladı.<br />
qəqəmə kəkəmə. kəkə. kəkələyən. dil döğməsi. dil düğünü.<br />
qəqik kəkik. 1. kəhlik oti. yaxıcı, qoxulu bir ot. bu bitginin yağı<br />
çəkilir. 2. kəvgək. kəfgək. pəltək.<br />
- qaya kəkigi: yabansi kəkik.<br />
qəqirə kəkirə ətacı. qaçurqan. qaçıran. ısız. kötü. bədəxlaq. -<br />
kəkrə kolu: acı ətacı kiĢi.<br />
qəqlik kəklik. dadlı ötən toyuq kimi gözəl quĢ. bu quĢun diĢisi<br />
qəfəsdə bəslənir. qəfəsin önündə ağ qurmaq yolu ilə,<br />
bu quĢun ötməsinə aldanan ərkək kəkliklər avlanılır.<br />
qəqrə kəkrə. 1. əqit. əkit. əqti. əgti. gəs. acımtıraq. dil burar.<br />
acımtıraq əkĢi. - əkti yemiĢ. 2. kəkirə. gəs. ətacı.<br />
qaçurqan. qaçıran. ısız. kötü. bədəxlaq. - kəkrə kolu: acı<br />
ətacı kiĢi.<br />
qəqrək gəgrək. qaburğanın altı. boĢ böğrək.<br />
- gəgrək altı: böğrək üsti.<br />
- gəgrək batma: gəgrəkdə duyulan sancı.<br />
qəqrəlik kəkrəlik. dil burma. acılıq. sərtlik. əkĢilik.<br />
qəqrəmək kəkrəmək. acımaq. dil burarcak əkĢimək. əkĢiyib<br />
qabarmaq. təxmir olmaq.<br />
686 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəqrətmək kəkrətmək. kəsitmək. gəsitmək. burmaq. - turĢ heyva<br />
dilimi burur.<br />
qəl kəl. - saçı saqqalı düşürən kəl çeşiti xəstəlik: bart.<br />
qəl kəl < kər. 1. keçəl. kəçəl < kərçəl. saç qırqınlığna<br />
uğramıĢ kimsə. - kəl qız. - kər oğlan. 2. lüt. boĢ. çıplaq. -<br />
kəl dağ. - kəl ağac: budanmıĢ ağac. - kəl oğlan: öksüz,<br />
yoxsul cocuq. - kəlxan bəyi: pislik xəstəliyinə düĢən. bir<br />
çibanlı xəstəlikdir ki saçları kökdən qırar. - kəli qızmaq:<br />
keçəlliyi tutmaq. qızmaq. hirslənmək.<br />
- ged gəl: baĢlama. mübaĢirət.<br />
- gələ gələ: ged gedə: bala bala. tədricən. miruri zamanla.<br />
- kəl, camış ətindən döğmə qaba basdırma: qaqac.<br />
- kəl, uyuzun qafası: irik.<br />
qəlbəri gəlbəri. ölçər. ülçər. uzun qollu maĢa. ĢiĢ. ərsin. odu<br />
qarıĢtırma aracı.<br />
qəlcək gəlcək. ilgəri. iləri. müstəqbəl.<br />
qəldüqika gəldüqika qəli.<br />
qələ kərə: kəsik. - kələ kərtik: yara izlərindən yamrı yumrı nərsə.<br />
- hər gələ danışmaq: ağız dolusu qonuĢmaq.<br />
qələbə - qələbə çalmaq: qəmə basmaq. üstələmək. yenmək.<br />
- qələbə çalmaq: qol burmaq.<br />
687 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qələbə çalmaq: alta almaq. altamaq. üstələmək. yenmək.<br />
yıxmaq. tutmaq. üstün gəlmək.- od basdı. kərdini ot basdı.<br />
qələbək kələbək. kəpənək. (< kəpənğ < qapamaq). 1. gözəl<br />
qanatlarınan örtülmüĢ böcək. - kələbək kimi: çox gözəl<br />
geyinmiĢ kiçik qız. 2. qoyunların ciyərinə düĢən xəstəlik,<br />
ki kələbək biçimində olur. - qoyunlar kələbək olmuş.<br />
- kələbək otu: dağ yoncası.<br />
- kələbək sarmaşığı: bir bitgi.<br />
qələcək gələcək. 1. önəki. öndəki. ilərki. ilərdəki. - gələcək yaz. 2.<br />
gözlənən. - gələcək gəlin nə çıxar, gəlmədən bilinməz. 3.<br />
ati. müstəqbəl. gələcəyi bilən kimdir. 4. qəza. qədər.<br />
yazılı olan nərsə. - gələcək pozumaz. - gələcəkdən<br />
qaçılmaz. - gələcəyin indi yapan, dününə ökünməz. -<br />
gələcəyə qəmə iĢləməz. - gələcəkdə var, çıxacaqda. -<br />
gələcəyin onun güdən, indinin birindən qalar. 5. gəlmə. -<br />
gələcəyi var isə. - gələcəyi olmadı. - gələcəyi tutarsa:<br />
gəlməyə qalxıĢarsa.<br />
Qələk kələk. kəvlək. (< kav. kov). 1. mənqəl. 2. duzaq. aldaq. 1.<br />
türə. 1. börk. kisə.<br />
qələkçi kələkçi. qallaĢ. kəllaĢ. bataqçı. allaq. aldaq. aldaqçı.<br />
tobraçı. beziqçi. oyunçu. dolabçı. mətsiz.qəhbə oğul.<br />
688 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
fırıldaqçı. bağıcı. baxıçı. göz bağcı. qataquli. qazıqçı.<br />
aldaq. dubbaraçı. hiləçi. oyunbaz. hiləkar.<br />
- kəp kələkçi: qaparuz. kəpçə quyruğ.<br />
qələkə kələkə. gülgi. alday. məsqərə.<br />
qələk kələk. kəvlək. (< kav. kov). 1. kəl yaraları kimi çıblaq,<br />
boĢ, keçəl yerləri nərsə. çotur. çopur. - kələk məkə.<br />
kələk dəri. 2. qılsız. çıplaq. - kələk tulum. 3. yam yamalaq.<br />
yamrı yumrı. kal. yetməmiĢ. kal. - kələk yemiĢ. 4. kalah.<br />
qavın kimi yemiĢlərin gənəl adı. 5. qursa. tələ. totiə.<br />
desisə. 6. oyun. aldaq. dolab. - oyun edmək. oyun<br />
yapmaq. oyun vermək: kələk gəlmək. - oyun çıxarmaq: bir<br />
yeni bir nərsə ortaya qoymaq. 7. doləngfars < dolanğ.<br />
dolangi. dolaq. hilə. qumpas. aldaq. dilab. dolab. qurqu.<br />
hilə. dəsisə. nəxĢə. tuzaq. duzaq ( tutsaq < tutmaq). 8.<br />
açıq olmayıb, gizli, qapalı olan iĢ. qaplama. duzaq.<br />
desisə. aldaq. qazıq. dubbara. hilə. - qazıqlamaq: kələk<br />
gəlmək. - qazığa düĢmək. 9. mənqəl. 10. duzaq. aldaq.<br />
- qaplama iĢlər. - qaplama kağız. - qaplama oyun.<br />
- o bir duzaqdır. - bu duzaq kiĢidən uzaq ol.<br />
- öz dolbın çevirməkdən baĢqa iĢ bilmir. - buna bir dolab<br />
689 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
düĢünməli. - dolabın açmaq: kələyin dağıtmaq. - fələyin<br />
dolbı. - dolab qurmaq: kələk gəlmək.<br />
qələqə kələkə. kalağayi. yəmĢək. baĢa örtülüb oyluqa dək enən<br />
yəmĢək.<br />
qələlim gələlim. gəlincə. qaldı ki.<br />
qələm 1. kələm. qapusqa. 2. xamafars. qama. qəmə. qamıĢ.<br />
- qələm qulaq: kəsilmiĢ, daranmıĢ qələm kimi incə, kiçik,<br />
gözəl, sivri qulaqlı heyvan.<br />
qələm kömürçi qələm: qara xallar salan, quĢan qələm.<br />
qələmkarlıq əl iĢi. yazma. oyma.<br />
qələmlik qalamıĢ. (< qamış). qamıĢlıq. sazlıq.<br />
qələmtiraş gəzlik.<br />
qələn gələn. 1. gəlici. gəlmiĢ. ati. varid. vasil. - dün bura gələn<br />
kiĢilər qayıtdılar. 2. olan. vaqe'. - gələn çəkilir. - baĢa<br />
gələn: ariz olan. 3. gətir. qədər. baĢ yazısı.<br />
- gələn gedən: qonaq. - qonağı (evi) gələn gedənə açıqdır.<br />
gələn gedən uğrar.<br />
qələp - yun, ip kələpi: çolaq. yumaq. yumalaq. bükük.<br />
qələpətçi kələpətçi. gəmi taxdalarının yırtıq yamaqçı.<br />
qələpir gələpir. kəlpir. gəlbir. düĢmə. düĢə. ucuz olan nərsə. - bu<br />
atı kəlpir aldım. - bu pula o ev çox kəlpirdi. - kəlpir mal<br />
690 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
arayan: ucuzçu. - kəlpir uşaq: götürmə, doğma olmayan<br />
uĢaq. - öz uĢağı olmuyub yalnız bir kəmpiri vardır.<br />
qələr kələr. - kərtən kələr: kələrin çabıq yeriyən çeĢiti.<br />
- yəşil kələr: bənəkli kələr: kələrin iri ağılı çeĢiti. iri baĢlı<br />
kələr.<br />
- su kələri: kilis.<br />
- omuzları qalın dərili bir çeşit kələr: sırtar.<br />
- alaca kələr.<br />
- kələr balığı: oxtapus. - su kələri.<br />
- qum kələri: saqınqur.<br />
- qıya kələri: böyük hunduĢqa.<br />
qələs kələs. kərtənkələr.<br />
qələyan < qalağan. 1. qaynayan. qaynaqda. təpiĢin. təpiĢdə olan.<br />
2. sevinc. qanıt.<br />
qəlici gəlici. gələn. gəlmiĢ. ati. varid. vasil. - dün bura gələn<br />
kiĢilər qayıtdılar.<br />
qəlim gəlim. məhsul.<br />
qəlin - gəlin cehizi qəfəsi: toqurçın.<br />
- gəlinin sağıcı: yengə. yangə.<br />
- toy gecəsi gəlinə qılavuzluq edən: yengə.<br />
- kiçik gəlin: gəlincik.<br />
691 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- gəlin quşu: böyük tuyğar çeĢiti.<br />
- gəlin fənəri: əlkəkənc deyilən bitgi.<br />
- gəlin saçı: aftimon deyilən bitgi.<br />
- gəlin qalağ: gəlin havası: bərk durğun, rakit hava.<br />
- üzü yazılı gəlin kimi qalmaq: boĢuna gözləmək.<br />
qəlincə gəlincə. 1. sırası gəldikdə. - ona verdi mənə gəlincə qısdı.<br />
2. (söz danıĢıldıqda) amma. indi. - bu sözə gəlincə. -<br />
mənim konuma gəlincə. 3. gələlim. qaldı ki. yana. dən<br />
yana: cə. cəhətcə.<br />
qəlincik gəlincik. 1. kiçik gəlin. ərusək. - gəlincik çiçəyi: qızalaq.<br />
2. sanğsarın bərk kiçik çeĢiti. ağlı sarılı, incə uzunca<br />
olub, quru duvarların dəliklərinə qaçar, toyuq yumurtası<br />
cücəsin tutan heyvancıq. 1. çöl lalası. qızalaq. çayırda<br />
bitən qızıl qırmızı çiçək.<br />
- gəlincik balığı: dadlı yeməli balığ çeĢiti.<br />
qəlinmək gəlinmək. gəlmək iĢi olunmaq. varid olunmaq. - bu<br />
çağda gəlinirmi.<br />
qəlir gəlir. geçinəcək. geçinmə qoĢu. həyat əsbabı. - sizin<br />
geçinəcəyiz nasıldır. - geçinəcəyi varmıdır. - el<br />
geçinəcəyin sağlamlamalı.<br />
692 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəliş gəliş. 1. pırosə. axar. gediĢ. 2. sayaq. sıra.- söz sırası:<br />
söz gəliĢi. 3. gəlmə. virud. - bu nə gəliş çağıdı. - sənin indi<br />
gəlişivə nədən nədir. 4. yol. tərz. üz. surət. - gəlişi gözəl:<br />
ras gələ. - gəliĢi gözəl bir Ģəkildə. - saçların gəlişi gözəl<br />
buraxmıĢdı.<br />
qəlişmək gəlişmək. övkələnmək. yoğlanmaq. öğlənmək.<br />
huĢlanmaq. ağıllanmaq. öncədən anlamayıb sonradan<br />
anlamaq. böyümək.- uĢağın öqlənməsi çox çəkər. -<br />
öqlənməmiş evlənən ev yıxar, öqlənibsə evlənir, ev yığar.<br />
qəlişmək gəlişmək. 1. yetiĢmək. böyümək. boy atmaq. - gəlişmiş<br />
ağac. 2. iyiləĢmək. səmirmək. - yolçuluq sizə yaramıĢ, çox<br />
gəlişmisiz.<br />
qəliz ağır. zorba. qatmar. qatmarlı. bükük. səmir. üzlü.<br />
yapıĢqan. qalın. yoğun. quyu. qoyu. kəsif. yoğ. qoyu.<br />
quyu. qalın. qəliz. kəsif.<br />
qəlizlənmək yuğrulmaq. yoğrulmaq. yoğunlanmaq. quyuqlanmaq.<br />
quyulanmaq. qalınlanmaq. qoyulanmaq. təxmir edilmək.<br />
qəlizlətmək qavama gətirmək. yoğurmaq. yoğrutmaq.<br />
quyulaĢtırmaq. qoyulaĢtırmaq. qoyqulaĢtırmaq.<br />
bəkitləmək. açıqlığın, boĢluğun gidərmək. yuğurtmaq.<br />
yoğurtmaq. yoğunlaĢtırmaq. quyuqlatmaq. quyulatmaq.<br />
693 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qoyulatmaq. qalınlatmaq. təxmir etdirmək.<br />
- pəkməzi bir az daha quyulaştır. - durum ged gedə<br />
qoyulaşır. - bunun göyün quyulaştır, sarısın aç.<br />
qəllaş kəllaş < qallaĢ. qalac. dikəbaĢ. dikəĢ. qallaĢ. bataqçı.<br />
kələkçi.<br />
qəllə kəllə. - kəllə biçimində əni boyu bir olan: toparlaq.<br />
yuvarlaq. - toparlaq kiĢi. - tos toparlaq cocuq.<br />
- kəl, uyuzun qafası: irik.<br />
qəllək kəllək. kəllə biçimində. topalaq. yuvarlaq. girdə.- topalaq<br />
kiĢi. - bir topalaq pambıq: bir yumaq, bir yuvarlaq pambıq<br />
dəngi, dənəyi.<br />
qəlləşmək kəlləşmək. keçəllənmək. ajmaqlanmaq. ajmuqllanmaq.<br />
ajmuqmaq<br />
qəlmək gəlmək. 1. geri dönmək. udət üdmək. rücət edmək. ricu'<br />
edmək. - ged gəl: gedib dönmə. - geddigi yerdən gəlməz. -<br />
get amma çabuq gəl. 2. girmək. hilul edmək. baĢlamaq.<br />
olmaq. - yaz gəldi. - iĢlər hələ gəlir. 3. yetiĢmək. visul<br />
edmək. - kərvan havax gəlir. - qatar yarın gəlir. 4.<br />
ortalanmaq. zihur edmək. - kəndisinə bir alıqlıq gəldi. -<br />
ağlıma gəldi. iki gündə bir ısıtma gəlir. 5. çıxmaq.<br />
bulunmaq. düĢmək. - bu çizmələr mənə dar gəldi. - bu<br />
694 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yemək ürəyimə ağır gəldi. 6. görünmək. sanlanmaq. zənn<br />
olunmaq. - bu yol mənə çox uzaq gəldi. - sizə dadı acı<br />
gəlmir. - mənə öylə gəlirki. 7. çəkmək. dözmək.<br />
dayanmaq. - bu at yükə gəlməz. - Ģakıya, Ģuxluğa gəlməz<br />
kiĢidir. - kiçik uĢaq çox yeriməyə gəlməz. 8. sonuclamaq.<br />
çıxmaq. hasil olmaq. müncər olmaq. - bundan nə gəlir. -<br />
bu durum nədən gəlir. - bundan çox nələr gələ bilər. 9.<br />
uğramaq. düçar olmaq. - qarıĢa gəlmiş: aha gəlmiĢ. 10.<br />
yetiĢmək. bərkimək. 11. baĢlamaq. girmək. olmaq. -<br />
orucluq gəlsə. - yaz gəlir. - axĢam gəlir. 12. düĢmək.<br />
uymaq. uyğun olmaq. - bu sizə gəlir. - bu iĢimə gəlməz:<br />
dərdimə dəğməz. - ipə sapa gəlməz. 13. görünmək.<br />
düĢünülmək. sanılmaq. zənn olunmaq. - bu yol mənə çox<br />
uzun gəlir. - bu yemək mənə acı gəlir. - öylə gəlir ki:<br />
görünür ki. 14. dözmək. dayanmaq. - bu at yükə gəlməz. -<br />
mən çox yeriməyə gəlməm. - Ģakıya gəlməz: Ģuxluq<br />
götürməz. 15. sonuclanmaq. bitmək. çıxmaq. - bundan nə<br />
gəlir. - bundan çox nələr gələ bilər. 16. tutulmaq. düĢmək.<br />
uğramaq. - qarqıma, ahıma gələcəksin. - qarqıya gəlmiş.<br />
17. qazandırmaq. - sənə neçə gəlir. 18. qəbul edmək. -<br />
onun sözünə gəldim. 19. olmaq. üz vermək. - onda böylə<br />
695 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
iĢ gəlirmi. 20. yalandan göstərmək, görünmək. -<br />
görməzdən gəlmək: görməz kimi olmaq. - bilməzdən<br />
gəlmək: bilməz kimi olmaq.<br />
- arxadan gəlmək: izləmək.<br />
- nərsə nərsiyə gəlmək: uymaq. yaraĢmaq. - bu paltar mənə<br />
gəlməz.<br />
- saya gəlməz: hesanlanmaz.<br />
- sözə gəlmək: inanmaq. qəbul edmək. - sonda səndə<br />
mənim sözümə gəldinmi. - oda mənim oyuma gəldi.<br />
- nərsənin nərsiyə çatması, yetməsi, ras olması. - baĢa<br />
gələn çəkilir. - gələn çəkiləcək.<br />
- aşağı gəlmək: {1. enmək. 2. yıxılmaq. düĢmək}.<br />
- ağıra gəlmək: gücünə gedmək.<br />
- əldən gəlmək: gücündə olmaq. bacarmaq.<br />
- əldən gələn: gücündə olan. bacardıqı dək.<br />
- ələ gəlmək: {1. tutulmaq. 2. miyəssər olmaq. hasil olmaq. -<br />
çətin ələ gələn}.<br />
- içəri gəlmək: girmək.<br />
- içə gəlmək: içinə, könlünə doğmaq.<br />
- iləri gələn: ə'yan əĢrafdan olan.<br />
- çəkiyə gəlmək: cürləĢmək. yaramaq. saziĢ edmək.<br />
- dolaya gəlmək: çaĢmaq. iğfal olunmaq.<br />
- yan gəlmək: geçinmək.<br />
696 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- ola gəlmiş: əsgidən öylə olmuĢ. - görülə gələn iĢlər:<br />
görülməyinə öğrəĢilən iĢlər. - yazıla gələn.<br />
qəlmə gəlmə. 1. virud. gəliĢ. - bu nə gəliş çağıdı. - sənin indi<br />
gəlişivə nədən nədir. - bu yerə gəlmə yolları. - gəlmələri<br />
qapattılar. - üç gəlməli yer. - dar gəlməli yer. - gəlməni<br />
kəsdilər. 2. gəlmiĢ. varidə. - avrupadan gəlmə. 3. yetiĢmə.<br />
olunma. hasil olma. - yazdan gəlmə. - sizdən gəlmə<br />
sovğat.<br />
- gedib gəlmə: varıĢ gəliĢ. ülfət. e'tilaf.<br />
qəlməz gəlməz. alınmaz. dəğməz. tutunmaz. yaqıĢıqsız. uymaz.<br />
yaraĢmaz. namünasib.<br />
- yaxışıqsız bir görüĢ: nəzər.<br />
.- sözə alınmaz işlər: danıĢmağa dəğməz iĢlər.<br />
qəlmic gəlmic. iri balıqları qılcığı, qılcığ yerinə olan gəmikləri.<br />
böyük qılçıq.<br />
qəlmiş gəlmiş. gələn. gəlici. ati. varid. vasil. gəlmə. varidə. -<br />
avrupadan gəlmə.<br />
- dün bura gələn kiĢilər qayıtdılar.<br />
qəlpir kəlpir. gəlbir. gələpir. düĢmə. düĢə. ucuz olan nərsə. - bu<br />
atı kəlpir aldım. - bu pula o ev çox kəlpirdi. - kəlpir mal<br />
697 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
arayan: ucuzçu. - kəlpir uşaq: götürmə, doğma olmayan<br />
uĢaq. - öz uĢağı olmuyub yalnız bir kəmpiri vardır.<br />
qəltək basdırı. sürgi. sürgü. taban. daban. hər bir yerin<br />
toprağın, qalxıq yerlərin düzəldib, safatmaq üçün<br />
yuvarlaq ağır qəltək.<br />
qəm 1. gəm. oyan. dizgin. 2. kəm. astın > astinfars. astar.<br />
astağ. aĢağ. alt. az. 3. kəm. az. əksik. naqis. nüqsan.<br />
kötü. fəna. - kəm söz. 4. xəstəlik. iğ. kəmkə. kefsizlik.<br />
toqa. mun. iç ağırlığı. 5. zərər. ziyan. 6. qussə. sıqıntı.<br />
sıxıntı. kədər. 7. kəm. astın. az. əksik.- astın gəlir.<br />
- gəmi azıya almaq: baĢ qaldırmaq. - gəm almaq: qəbul<br />
edmək.<br />
- kəm sanıcı: pisikçi. pis düĢünən. bədxah. {# uğur sanıcı:<br />
xeyir sanıcı: uğurçu. xeyirdah}.<br />
- kəm yek < kəmik.tək. az. az tapılan.<br />
qəmal kəmal. irginlik. ərginlik. piĢginlik.<br />
qəmə bax > qama. 1. taquz. taxuz. kipəz. cif. ciftə. 2. xamafars.<br />
qamıĢ. qələm. - doğranan nərsəni sıxıĢdırmaq üçün iĢlənir.<br />
- ağır yüklü nərsəni dəhləmək üçün altına qoyulur. - ağır<br />
nərsənin altında olan gədiyi tıxamaq üçün iĢlənir. - neçə<br />
təxdəni birbirinə bağlayan qıssa tikələr. 3. kəmə. sirr. 4.<br />
698 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
kəmə. ovsun. 5. kəsən. qıran.<br />
- gəmə sıçan: lağmalarda bulunan bulunanın ən böyüyü.<br />
qəmək kəmək. pambıqtan yapılmıĢ çubuqlu, naxıĢlı bir toxuma.<br />
bundan bürqü yapılır. qıpçaqlar yaqmurluq yaparlar.<br />
qəməl kəməl. kəmlə. məhəllə.<br />
qəmələmək yolmaq. qəl' edmək.<br />
qəməli izli. niĢanlı.<br />
qəməl kəməl. dəyər. qədir. qiymət. baha'. - bunun kəməli nə?:<br />
qiməti nə?. - kəməli beĢ para edməz.<br />
qəməlsiz kəməlsiz. dəyərsiz. qədirsiz. qiymətsiz. bahasiz.<br />
qəmənd kəmənd. ilməkli ip.<br />
qəmənd kəmənd. salmaip. salma heyvanları, asav heyvanları<br />
tutduqları ip.<br />
qəmər kəmər. quĢaq. məntəqə. - təbriz kəməri.<br />
qəmərli kəmərli. kəmrik. yumru. qanbur. kanbur. kambur. (beli)<br />
bükük, büklü. (arxası) çıxıq. tümsək. əğri. mühəddəb.<br />
quĢaqlı. yaraqlı. qurcı. uyuqluq. - çox iĢləməkdən kambur<br />
olmuĢ. - orasında kamburu vardır. - duvar kambur vermiĢ.<br />
qəməs kəməs (< kəm: az). - kəməs kəməs: qamas qamas: xımır<br />
xımır. bala bala.<br />
699 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəmətmək kəmətmək. alçatmaq. basalamaq. təhqirləmək.<br />
pisləmək.<br />
qəmgəşmək kəmgəşmək. qamqaşmaq. qamaşmaq. (yığıĢmaq.<br />
çimçəĢmək). 1. əkĢi, turĢ yeməkdən diĢlərin uyuĢuq,<br />
kəsməz, ğıcıqlanır duruma gəlmək. - heyva diĢlərimi<br />
qamaşdırdı. 2. ıĢığın gurluğundan, çox parıldaq, bərraq<br />
olduğundan, gözün qararması, kolaĢması, görməz<br />
olması. - qara, günəĢə baxmaqdan gözüm qamaşdı.<br />
qəmi - pusula tapılmadan ön, gəmilər qıyıları izlərdi.<br />
qəmi keĢtifars (< köçmək). köçmə aracı. su içində yeryən<br />
təknə.<br />
- gəmi, çadır dirəyinin başında olan təkərlək başlıq:<br />
baĢlama. baĢlıq. qapla.<br />
- gəmi, qayıq taxdalarının ortasın kənəfli yapışqan,<br />
yəlimlə qapamaq işi: qaplatmaq. qaplamaq.qalpatmaq.<br />
qalpamaq.<br />
- döğüş gəmilərində olmuş, yelkənli, iti gedən təknələr:<br />
qırlanqıc.<br />
- gəmini sapıtmaq: açmaq. alarğa edmək.<br />
- gəminin yanlaması, yana əğilməsi: yalpa. yanpa. yana<br />
vermək. sağa sola vurmaq.<br />
700 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- gəminin yanlarında olan barmaqlıqlar. hər çeĢit<br />
barmaqlıqların üstünə yuxarısına yapılan təxdə. təxdə sipər. -<br />
gəminin köpəĢtəsinə dayanıb uzaqlaĢan qaraya baxırdıq.<br />
- hər yanında iki sıra topu olan, əsfi döğüş gəmisi: qapaq<br />
- qapaq suəri.<br />
- gəmi su edmək: gəminin içi su almaq. içinə su keçmək. su<br />
iĢləmək.<br />
- üç gögərtəli gəmi: üç qatlı gəmi.<br />
- döyüş gəmi toplusu: tonanma. donanma.<br />
- altı düz, alçaq, yelkənli, kürəklə sürülən gəmi: qalı.<br />
- altı, başı, divi düz gəmi çeşiti: qalyot.<br />
- gəmi, qayığı, omurqa üzərinə mindirməyə yarayan,<br />
qabırqa biçimində olan ağaclar: qabırqa.<br />
- gəminin alt kökərtəsi: tavlun. - gəminin ən alt kökərtəsi:<br />
tavlun kökərtəsi.<br />
- gəminin omurğasının arxa yanının dibi, quruğu: onurğa<br />
topuğu.<br />
- iti gedən, yelkənli kürəkli kiçik gəmi çeşiti: tırxandıl.<br />
- çox enli olub yalpası az gəmi: töşəkli. döşəkli. # narın<br />
yapılı. - gəminin yelkəni, yeli avuclamıĢı, ĢiĢmiĢ olub, yavaĢ<br />
geməsi: apazlama<br />
qəmiçi gəmiçi. dumənçi.<br />
701 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəmiçilik gəmiçilik. dumənçilik:<br />
qəmik kəmik ( > kəm yek).tək. az. az tapılan.<br />
- baldır gəmiyi: incik sümük. incik gəmik.<br />
- bel gəmiyi: əgin. əmud fəqəri.<br />
- köks gəmiklərinin hər biri: qabırqa. - arığlıqdan<br />
qabırqaları çıxmıĢ.<br />
- göt gəmiyi: qıç gəmiyi. soqum. quyruq soxumu.<br />
- qaburqa gəmikləri: güsrika. göğüsün yanları.<br />
- quyruğun gəmikli yeri: gəmirdik.<br />
- uçurcaq gəmiyi: toyuğun uçaq qanat gəmiyi.<br />
- bir gəmik atmaq: itə bir sümük atmaq kimi birinə azacıq bir<br />
nərsə vermək.<br />
- gəmik kimi: gəmik kəsilmək: çox quru olmağı göstərən<br />
deyim.<br />
- bir dəri bir gəmik: çox incə, yağsız zəifliyi göstərən deyim.<br />
- gəmikdən olan nərsə. - gəmik sap. - gəmik dügmə.<br />
- kürək gəmiyi: omuz kürəyi: qəbzə. gəbzə. çiğni örtən<br />
sümük.<br />
qəmin kəmin. pusu. kündə. astın > astinfars. astar. astağ. aĢağ.<br />
alt. az. kəm. pusı. pusu. pusqu. tuzaq. duzaq ( tutsaq <<br />
702 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tutmaq). - ona (kəndisinə) duzaq qurmuĢlar.- kündədə<br />
yatmaq. - kündə qurmaq.<br />
qəminə kəminə. kəmnə. kəmnək. kəmkən. həqir. aciz. - sizin<br />
kəmnə quluz.<br />
qəmingə kəmingə. pusu. pusqu. pusqu.<br />
qəminləmək kəminləmək. pusqlanmaq. pusquda yatmaq.<br />
qəmirci gəmirci. qazım. - qazım heyvan.<br />
qəmircik gəmircik. qıqırdaq (qulaq. göz. burun).<br />
qəmirdik gəmirdik. quyruğun gəmikli yeri.<br />
qəmirmək gəmirmək. diĢlə ısırıb xırdalamaq.<br />
qəmis kəmis. qapıs. qamıs (qapayan). 1. gömlək. 2. incə qabıq.<br />
zar.<br />
qəmişmək kəmişmək. saldırmaq. çıxarmaq. atmaq. sürmək. bir Ģeyi<br />
qəmiz qumiz.<br />
çıxarıb atmaq.<br />
qəmkə kəmkə. 1. (> kəmxəfars) bir çeĢit ipək parça. - kəmkəçi:<br />
kəmək parçası toxuyan. 2. xəstəlik. iğ. qəm. kefsizlik.<br />
toqa. mun. iç ağırlığı.<br />
qəmkən kəmkən. kəmnə. kəmnək. kəminə. həqir. aciz. - sizin<br />
kəmnə quluz.<br />
703 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəmküm kəmküm. - kəmküm edmək: quĢqulanmaq. - kəmküm<br />
eylədi bir söz söyləmədi.<br />
qəmlə kəmlə kəməl. məhəllə.<br />
qəmlənmək xəstələnmək. çərlənmək. iğlənmək. iklənmək.<br />
yiklənmək. ağrınmaq. korlanmaq. çorlanmaq.<br />
pozulmaq.<br />
qəmli küfəçlik.<br />
qəmlik kəmlik. 1. zərərlik. ziyanlıq. 2. kötülük. - kəmliyə qarĢı<br />
iyilik edmək. - kimsədən kəmlik görmədi.<br />
qəmnək kəmnək. kəmkən. kəmnə. kəminə. həqir. aciz. - sizin<br />
kəmnə quluz.<br />
qəmnə kəmnə. kəmnək. kəmkən. kəminə. həqir. aciz. - sizin<br />
kəmnə quluz.<br />
qəmrə kəmrə. gəmi gövdəində, gögərtəsində eninə uzanan<br />
kiriĢlər.<br />
qəmrənmək gəmrənmək. 1. diĢlə ısırılıb xırdalanmaq, oyulmaq. 2. (at)<br />
gəmini çeynəmək. - bu at gərənir. 3. diĢləri qıcıqlamaq. -<br />
gəmrənib dururdu.<br />
qəmrət kəmrət > kəmtər. daha aĢağı. daha alçaq. əhqər.<br />
ələhqər. - kəmrət behman kəs. - sizin kəmrətiz.<br />
704 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəmrətinğ kəmrətinğ > kəmtəranə. əhqəranə. acizanə. - kəmrət<br />
behman kəs. - sizin kəmrətiz.<br />
qəmrətinğ kəmrətinğ > kəmtəranə. əhqəranə. acizanə. - məni<br />
kəmrətinğə yazığın gəlsin. - sizin kəmrətiz.<br />
qəmrici gəmrici. cəvəndə. - gəmrici heyvanlar.<br />
qəmrik kəmrik. kəmərli. yumru. qanbur. kanbur. kambur. (beli)<br />
bükük, büklü. (arxası) çıxıq. tümsək. əğri. mühəddəb. -<br />
çox iĢləməkdən kambur olmuĢ. - orasında kamburu vardır. -<br />
duvar kambur vermiĢ.<br />
qəmrilmiş gəmrilmiĢ. kədrimka. kəmrit. arınmıĢ. - kədrim ətka:<br />
dəridən üzülmüĢ ət.<br />
qəmrit kəmrit. kədrimka. gəmrilmiĢ. arınmıĢ. - kədrim ətka:<br />
dəridən üzülmüĢ ət.<br />
qəmritmək kəmritmək. qanburlatmaq. kamburlatmaq.<br />
kanburlatmaq. büklətmək. bükmək. tümsətmək.<br />
əğritmək. yumrutmaq. mühəddəb edmək.<br />
Qəmsəkfars kəmsəkfars. < kəsmik kəmsik. 1. süzmə yoğurt. 2. bir<br />
çeĢit pənir.<br />
qəmsik kəmsik kəsmik. 1. süzmə yoğurt. 2. bir çeĢit pənir.<br />
qəmtap kəmtap. kəmyab. bulunmaz.<br />
705 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəmtər kəmtər > kəmrət. ələhqər. - kəmrət behman kəs. - sizin<br />
kəmrətiz.<br />
qəmzə gəzmə. giriĢmə. qırıĢma. qır vermə (< qırılmaq.<br />
burulmaq). buruqma. naz. iĢvə. qaĢ göz ilə oynanma.<br />
qən gən. genğ. gənğ. gən. geniĢ. gengiĢ. bol. vəsi'.1. açıla.<br />
ĢaĢa. mütəəccib. 2. laübali. qeydsiz. - o çox gen kiĢidir. 3.<br />
dinc. rahat. fərah. - gen bir yaĢam sürür. - onun durumu<br />
çox gendir. - geniş könülli: qəmsiz. qeydsiz. 4. dəmirçi<br />
ayqıtlarından bir çeĢit yonqar, rəndə. 5. geniĢ. gengiĢ.<br />
bol. vəsi'.<br />
qənaətkar qanıqlı. tox gözlü.<br />
- gen bucaq: küt bucaq: zaviyeyi münfəricə.<br />
qənar kənar. 1. yalı. yalqı. yalıq. qıyı. qoltuq. qırax. bucaq. yan.<br />
quytu yer. - orası bir qoltuqdur: yan yerdir. - qoltuq<br />
devlətlər: qıraxda qalan devlətlər. - yalıya enmək. - yalı<br />
boyunca getmək. - yalıya düĢmək. 2. ağız. uc. qıraq. qıyı.<br />
ucraq.<br />
qənar kənar. qıyı. qıraq. uc.<br />
qənc gənc. 1. tor. toy. çiğ. piĢməmiĢ. yetinməmiĢ. əcəmi. -<br />
incə, uzun boylu, uyqun boylu, boylu boslu gənc. -<br />
dalyan kimi. - dalyan kimi qız. - iri, qanmaz gobud gənc:<br />
706 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
toraman. qılıqsız. gicbəsər. 2. uĢaq. bala. - oğrət gəncin<br />
iĢətti. 3. yaĢ. yaĢıl. taza. körpə. cavan. 4. gəniz. kənzərəb.<br />
(< kan). qaznaq. xəzinə. təpnək. dəfinə. gəncinə.<br />
xəznə. tübək. təpnə.<br />
- gənc irisi: iri boylu dəliqanlı.<br />
qəncinə gəncinə. gənc. xəznə. tübək. təpnə.<br />
qəncliyüka xanların düğünlərində, bayramlarda yağma edilmək<br />
üzərə yapılan sofra.<br />
qənd kənd. 1. kərənt. kərət. kət (< kər). böyük aralıq. 2. qura.<br />
qəryə. - baş kənd. xanaga. ölkə kürsisi: astana. paytəxd.<br />
qəndi - kəndini satmaq: özün ĢiĢirmək.<br />
- kor qəndil: kor ışıq: kor çırağ: çox əsrük: bərk kefli<br />
qəndi kəndi. öz. zat. nəfs. - kəndi gəldi. kəndi yıxılan ağlamaz.<br />
- kəndi kəndinə: öz özünə.<br />
qəndil ıĢtın. ıĢton. ıĢıq qıbı.<br />
qəndisinə kəndisinə. ona. - ona (kəndisinə) duzaq qurmuĢlar.<br />
qəndli2 kəndli2. köylü1. içi duru, bön kiĢi. öküz.<br />
qəndlik kəndlik. kətlik. tostluq. dostluq: adaĢlıq. arxadaĢlıq.<br />
arxadaĢlıq. düzlük. sədaqət.<br />
qəndü kəndü. kənüt. Ģəhir. qala. kənt. kənd.<br />
qəndüc kəndüc. kəndüc.sarpun. çuxur. ambar. təpəngü.<br />
707 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qənə kənə. saqırğa. saqurğa.heyvanlara yapıĢıb qanların əmən,<br />
yapıĢdığı yerdən qopmaq istəmiyən kiçik bir böcək. taxda<br />
qurusu kimi ətə yapıĢıb qan soran böcək, bit. - qoyun,<br />
inək kənəsi.<br />
- genə genə: dönə dönə: dalbadal.<br />
- ətə yapışan bir kənə çeşiti: qasıq biti. qırq ayaq.<br />
- kənə göz: çox kiçik gözlü.<br />
- buğda kənəsi: buğda biti.<br />
- kənə oti: bitgi adı.<br />
qənəb qənəf. qınav. (< qın: örtük). açıq, dağnıq nərsəni<br />
qınlamağa, yığmağa, bağlamağa, tikməyə yarar incə<br />
sicim, qalın ip.<br />
qənəf kənəf. qənəb. qınav. (< qın: örtük). açıq, dağnıq nərsəni<br />
qınlamağa, yığmağa, bağlamağa, tikməyə yarar incə<br />
sicim, qalın ip.<br />
qənəl - gənəl, təməl, baş qapı: tümlə qapısı.<br />
qənəvir - kənəvir tuxumunun çeşiti: quĢ yemi.<br />
qənəz gənəz. - gənəz gəlib gənəz gedər. - oğlanın gənəz doğması.<br />
qənğ gənğ. genğ. gen. gən. 1. açıla. ĢaĢa. mütəəccib. 2.<br />
laübali. qeydsiz. - o çox gen kiĢidir. 3. dinc. rahat. fərah. -<br />
gen bir yaĢam sürür. - onun durumu çox gendir. - geniş<br />
708 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
könülli: qəmsiz. qeydsiz. 4. dəmirçi ayqıtlarından bir çeĢit<br />
yonqar, rəndə. 5. kəs. ĢaĢqın. məbhut. heyran.<br />
qənğiz kənğiz. kəkiz. kəniz. 1. yumĢaq. uysal. 2. dözümsüz.<br />
muqavimətsiz. 3. təmbəl. 4. köyköhnə. gəbə əsgisi.<br />
paçavra. 5. dəyərsiz. qiymətsiz.<br />
qənilmək gənilmək. gərtilmək. (insanlar için) horlanmaq.<br />
qənimət talan. dalan. yağma.<br />
qəniş gəniş. ( e ə ) geniş.<br />
qəniz kəniz. kəkiz. kənğiz. 1. yumĢaq. uysal. 2. dözümsüz.<br />
muqavimətsiz. 3. təmbəl. 4. köyköhnə. gəbə əsgisi.<br />
paçavra. 5. dəyərsiz. qiymətsiz. 5. gəniz. geniz. xəlayiq.<br />
məxluq. 6. odalıq qız. yinçqə qızka. inçqə qız. 7. gənğiz.<br />
burun dəliğin boğaza çatan yer. - gənizdən söyləmək:<br />
mırıldamaq. xım xım edmək. - gənizə qaçmaq: yeyib içirkən<br />
nərsə burun dəliyinə getmək. 8. kəniz. gəniz. xəlayiq.<br />
məxluq. 9. kəniz. avuĢ. 10. gəniz. kənzərəb. (< kan). gənc.<br />
qaznaq. xəzinə. təpnək. dəfinə.<br />
qənt kənt. Ģəhir. qala. kənd. kəndü. kənüt.<br />
qənüt kənüt. kəndü. Ģəhir. qala. kənt. kənd.<br />
qəp - kəp kələkçi: qaparuz. kəpçə quyruğ.<br />
709 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
Qəpçə kəpçə. (< qab. qəb. kav. kəv. kəf). 1. köpük almağa,<br />
yemək qarıĢtırmağa özəl, paxır (mis), təxdədən, dəlikli<br />
dəliksiz, böyük uzun saplı qaĢıq. 2. balıq avalamağ<br />
üçün gir qasnağa taxılmıĢ ağ. 3. tökməçilərin ərintini<br />
qalıba tökməkdə iĢlədən böyük qaĢıqı. - kəpçə quyruğ:<br />
qaparuz. əliynəndə qopara bilməsə, quruğu ilə iliĢən. kəp<br />
kələkçi.<br />
qəpəç kəpəç. kəfnə. kəfəng. kəpənğ. qapanğ. qapqan. biz ilə,<br />
təbənə ilə iĢləyənlər əllərinə taxan dəmirli qayıĢ.<br />
qəpək kəpək. kəbək. kəvək. (< kəv. kav. kov). 1. içsiz.<br />
bəğənilməz. 2. qəhbə. 3. arsız. namussuz. 4. aciz. 5.<br />
heyvanlara yem olub, aĢlıqın (hibubatın) öğüdülmüĢ<br />
qabığı. - ata toyuqa kəpək tök. 6. dərinin qabıq qabıq<br />
oluĢu. - baş kəpəyi: baĢda olan qonaq. 7. tonğra. donğra.<br />
baĢ qonağı. baĢda olan kəpək. qonaq. - baĢ qonağı otu:<br />
baĢın kəpəyinin dərmanı.<br />
qəpəl - bodur, şişman kəpəl balıq çeşiti: qanbut.<br />
qəpən kəpən. > kəfən. örtük.<br />
qəpənək kəpənək. bəğənək. tüklü buğda böcəyi. - kəpənək<br />
tuxumundan çıxan, yapraqlara yapışan uzunca qurd ki<br />
710 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
açılıb toplanır, çoxlu qıllı, qısa ayaqlı olur: tırtıl. dartıl. -<br />
əriklərə tırtıl üĢmüĢ: düĢmüĢ, yığıĢmıĢ.<br />
qəpəng kəpəng. bir yeri, oyuqu, tükanı qapamamaq üçün,<br />
yuxarıdan çəkilib endirilən, qapaq, örtük, tusi (< tuqsi:<br />
qapaq), yaxud əğrəti taxılaraq qapanan qanad. - qazna<br />
(məxzən), nərdüvan, tükan kəpəngi.<br />
qəpənğ kəfəng. kəfnə. qapanğ. qapqan. kəpəç. biz ilə, təbənə ilə<br />
iĢləyənlər əllərinə taxan dəmirli qayıĢ.<br />
qəpəs > qəfəs. gövdə. qablut > kalbod.<br />
qəpəz kəpəz. kəpəzə. köpək. kövək (< kəv. kav: boĢ). salıkasız4.<br />
salmaksız4. sıysız. sayqısız. e'tibarsız. mübtəzəl.<br />
dəğərsiz. qiymətsiz.<br />
qəpəzə kəpəzə. kəpəz. köpək. kövək. (< kəv. kav: boĢ). 1. alçaq.<br />
əksik. Ģəxsiyətsiz. rəzil. 2. kəpəz. salıkasız4. salmaksız4.<br />
sıysız. sayqısız. dəğərsiz. qiymətsiz. e'tibarsız.<br />
mübtəzəl. 3. qappaz. öğrənci yayı. yay atmaqa alıĢmaq,<br />
qapınmaq üçün oynadılan yey.<br />
qəpəzələtmək kəpəzlətmək. kəpəzələtmək. köpəklətmək. kövəklətmək.<br />
(< kəv. kav: boĢ). salkasızlatmaq. salsızlatmaq.<br />
sıysızlatmaq. sayqısızlatmaq. e'tibarsızlatmaq.<br />
mübtəzəllətmək. dəğərsizlətmək. qiymətsizlətmək.<br />
711 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəpəzəoğlu kəpəzəoğlu. köpəkoğlu. kövəkoğlu. kəpəzoğlu.<br />
qəpəzlətmək kəpəzlətmək. kəpəzələtmək. köpəklətmək. kövəklətmək.<br />
(< kəv. kav: boĢ). salkasızlatmaq. salsızlatmaq.<br />
sıysızlatmaq. sayqısızlatmaq. e'tibarsızlatmaq.<br />
mübtəzəllətmək. dəğərsizlətmək. qiymətsizlətmək.<br />
qəpəzoğlu kəpəzoğlu. köpəkoğlu. kövəkoğlu. kəpəzəoğlu.<br />
qəpin kəpin. kəfən. kəfin. (< qab). ölüyə sarıldıq bez.<br />
qəpinləmək kəpinləmək. kəpinləmək. kəfənləmək: kəfinləmək.<br />
qablamaq örtmək.<br />
qəpiz (< qab). peymanə.<br />
qəppə kəppə. kəffə. qappa. qapqa. kəfə.<br />
qəpsul kəpsul. qapsul. kapuĢ. qoğan. qovan. kovan. dərman,<br />
barut qoyulan qorcuq, qabıqcıq. - fiĢəng qoğanı.<br />
qəpsul kəpsul. qapsul. tüfəng, tapanca saçmaların toplayan<br />
yığıb, kiçik tənikə qabcıq. acı dərmanı içinə alan<br />
qabcıq.<br />
- qapsullı (kəpsullu) tüfəng.<br />
qəpz qəps ( pz\ bz ps\ bs. s z ) qəsb. qəbs. (< qab). qəsb<br />
olunmaq: qəpz olunmaq. qablanmaq. qaplanmaq. qəpz<br />
olunmaq. zəbt olunmaq.<br />
712 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qərar çək. ölçü. çəki. hədd. uyar. uyaĢ. uyu.- bir uyarı<br />
uyarlamaq: bir qərar çıxartmaq. - qərar vermək: kəsdirmək. -<br />
ucun ortasın bulmaq: baĢ açmaq.<br />
- qərar bulmaq: qalmaq.<br />
qərarlaştırmaq əqd edmək. qıymaq. - nikah qıymaq.<br />
qərbas kərbas. < kirbas. toxunmuĢ basılmıĢ. bez. parça. çit.<br />
qərcə dərcə. dərəcə. kərtik. kərtə. rədə. mərtəbə. - iĢ bu kərtiyə<br />
gəldikdən sonra.<br />
qərçək gərçək. gərçəkdən. 1. vaqe'ə. mühəqqəq. səhih. 2.<br />
səhihən. həqiqətən. - səhihən söylürəm: gərçək söylürəm.<br />
3. tamam. olduğu kimi. - gərçək sizin iĢiz nasıl oldu. -<br />
gərçəyin söylə. 4. doğru. düz. mühəqqəq. - doğru söz. -<br />
doğru iĢ.<br />
- gərçək !. aha !. ahan !. ha !. doğru !.<br />
- qazın ayağını anlamaq: gizli bir gərçəyi tapmaq.<br />
qərçəkdən gərçəkdən. həqiqətən. gərçək.- həqiqətən söylürəm:<br />
gərçək söylürəm.<br />
qərçəkləşmək gərçək olmaq. toğrulmaq. doğrulmaq. təhqiq edmək. -<br />
iĢlər tamamilə doğrulmadı.<br />
qərçi kərçi. xırdavatçı. yaymaçı. dəsfiruĢ.<br />
713 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qərdəl gərdəl. alı üsdi bir geniĢlikdə olan orta böyük su, süt<br />
qabı.<br />
qərdənə gərdənə. gədik. gərdik.<br />
qərdənlik gərdənlik. boğmuq. boyunluq. qulladə.<br />
qərdi kərdi. evlək. ocaq.- sozu ocağı. - badımcan ocağı.<br />
qərdik gədik. gərdik. gərdənə.<br />
qərdirmək gərdirmək. 1. gərgin etdirmək. 2. çəkdirmək. asdırmaq.<br />
pərdə kimi uzatmaq. - nərdivanın baĢına bir sarqı<br />
gərdirməli.<br />
qərə kərə. 1. dönüm. dəfə. növbət. öğün. yol. övün. dəfə. - bir<br />
kərədə, birdən tutulacaq tutar, ölçü, miqdar: tutam. - bir<br />
tutam ot. - bir tutam duz. 2. kələ. kəsik. - kələ kərtik: yara<br />
izlərindən yamrı yumrı nərsə.<br />
- qırx bir kərə: çox. - qırx bir kərə maĢallah.<br />
qərək gərək. yaxıĢır. Ģayisdə. Ģayan. layiq. müstəhəq. - bu iĢ<br />
sizə gərəkdir. - əsgərliyə gərək iyid. - gərəyi kimi iĢləmək. -<br />
gərəyinə çalıĢmaq. gərəyi kimi. 2. lizum. lazim. hacət.<br />
aqut. ağut. lazim. lizumlu. vacib. lazim. yaraq. - kərək<br />
isə. gərəkli: möhtac. - gərəksiz: bol durum. ehtiyacsız. -<br />
gərək yoxdur: ehtiyac yoxdur. 3. istər. - gərək zəngin olsun,<br />
gərək yoxsul olsun. 4. tarıq. - yırqıca (: ozana) tarıq bir saz:<br />
714 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bir saz bir söz. oxuyana sazı gərək. 5. kərək. qoyuq. kovuq.<br />
quyu. oyuq. 6. kərək. qırıq.<br />
- nə gərək: nərək: nə gərəkkə.<br />
qərəkə kərəkə. təsbeh. - kərəkə takımı: təsbeh mallası. əmmamə.<br />
qərəkirsə gərəkirsə. Əgər. vardi gəldi. vurdi gəldi. bardı gəldi8.<br />
qərəkli gərəkli. 1. möhtac. - xəsis olmayıb gərəkliləri yedirən. 2.<br />
söyükli. sevikli. mərğub.<br />
qərəklik gərəklik. yararlıq. lizum. vaciblik. - onun gərəkliyi budur. -<br />
gərəklik olsa doğrulur.<br />
qərəkmək gərəkmək. 1. gərkmək. iqtiza edmək: - bu acı qəhvəni bir<br />
az dadlamaq gərəkir. - gərkir: iqtiza edir. 2. iqtizası olmaq.<br />
lazim olmaq. yaxıĢmaq. layiq olmaq. səzavar olmaq. -<br />
böylə davranmaq gərəkmir.<br />
qərələmək kərələmək. kərətləmək. təkrarlamaq. yeniləmək. - bu<br />
pozqunluqlarızı bir daha yeniləməyin. - bir kərə söylədiyini,<br />
yeniləməyə gərək yox.<br />
qərələtmək kərətlətmək. təkrarlatmaq. yenilətmək. - bu çaĢıq yazıları<br />
bir daha yenilətin. - bir kərə yapdırdın, yenilətməyə gərək<br />
yox. - bu pozsan, sənə yenilətəcəyəm. - əsgi oyunlarızı<br />
yenilətin.<br />
715 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qərəlmək qararmaq. qaralmaq. 1. qara boyalanmaq - üzü düdlə<br />
qaraldı. - bunu qarat: qara rənglə. 2. bulanmaq. duruluğun<br />
gedmək. - bulut çıxıb hava qaraldı. - günəĢə baxdım<br />
gözüm qarardı. - uçurumdan, köprüdən aĢağı baxdım<br />
gözüm qarardı. - baĢ gicəllənib, gözün qararlmasın.<br />
qərəm kərəm. qat. tav. tov. rəf. rədif. çin. - bu duvar on tav<br />
kəpiçlidir. - yer tavları.<br />
qərəmpə kərəmpə. qaradan dənizə uzanan daĢlıq burun.<br />
qərən kərən. > kəranfars. kəranə (< kərmək). qıran. hər nəyin ən<br />
yüksək, ucqar yeri. qırağ. sınır. - ölkənin kərəni. - ölkələr<br />
birbirindən kərənlə ayrılır.<br />
qərənsiz kərənsiz > bikəranfars. bikəranəfars (< kərmək). qıransız.<br />
qərər kərər. kərrə. təkrar.<br />
ucsuz bucaqsız. yansız. qıraqsız. sınırsız.<br />
qərəs kərəs. böyük yekə qəvarə.<br />
qərəstəçi kərəstəçi. (< kərmək). ağaĢçı.<br />
qərəstə kərəstə. (< kərmək). 1. kəsilmiĢ ağac. dirək. özəlliklə<br />
yassı kəsilmiĢ kiriĢ taxdalar. 2. məvadd. parça. əbzar.<br />
vəsayil. - bu baĢmaqçı iyi kərəstələr kullanmır. - iyi<br />
kərəstəli yapı. - pozuq kərəstə. 3. gövdə. maddə.<br />
- dirəyin, sərənin. kərəstənin yoğun aşağısı: topuq.<br />
716 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qərətə kərətə. 1. dəyyus. qaltaban. pezəvəng. 2. qondara kimi<br />
baĢmaqları ayağa geyməkdə yarayan buynuzdan,<br />
sümükdən, dəmirdən olan yasıq arac. piləsgən.<br />
qərətəlik kərətəlik. dəyyusluq. qaltabanlıq. pezəvənglik.<br />
namussuzluq.<br />
qərətləmək kərətləmək. kərələmək. təkrarlamaq. yeniləmək. - bu<br />
pozqunluqlarızı bir daha yeniləməyin. - bir kərə söylədiyini,<br />
yeniləməyə gərək yox.<br />
qərətlətmək kərələtmək. kərətlətmək. təkrarlatmaq. yenilətmək. - bu<br />
çaĢıq yazıları bir daha yenilətin. - bir kərə yapdırdın,<br />
yenilətməyə gərək yox. - bu pozsan, sənə yenilətəcəyəm. -<br />
əsgi oyunlarızı yenilətin.<br />
qərətlətmək kərətlətmək. təkrarlanmaq. yenilənmək. - bu çaĢıq iĢləri<br />
bir daha yenilətməyin.<br />
qərətmək qarartmaq. qaratmaq. 1. qara boyalı edmək - əlləri düdlə<br />
qərərtdi. - bunu qarat: qara rənglə. 2. bulandırmaq.<br />
duruluğun gidərmək. - bulut çıxıb havanı qarartdı.<br />
qərəvət kərəvət. kıravat. (< kərmək: kəsmək). bir iĢdən ötəri kəsik<br />
parça. səggi. - yataq kirəvəti: üstündə yatmaq üçün biçilən<br />
təxdə.<br />
- yaxa kirəvəti: yaxaya taxılan bəzək Ģırıx bez.<br />
717 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qərəy kərəyka. yüliqü. ülgük. saç tıraĢ edən. ustura.<br />
qərəyincə həsb. görə.<br />
qərəz kərəz.- ağac kərəz: tomaq. at üzərində daĢınan qalın bir<br />
çomaq.<br />
qərgəf gərgəf. 1. dar. qasnağı. çərçivə. iĢlənən parçanı bu<br />
çərçivənin üzərinə gərib iĢlələllər. dəzgah. - gərgəf<br />
qurmaq: dəzgah önündən qalxmamaq. 1. naxıĢ iĢi. - iyi<br />
gərgəf bilmək.<br />
qərgi gərgi. gərəcək, gəriləcək, dartılan ayqıt.<br />
- çulğa gərgisi.<br />
- yükür gərgisi: qayıqda kürək çəkilirkən ayaqların dayanma<br />
taxdası.<br />
qərgin gərgin. 1. gərilmiĢ. çəkilmiĢ. qurulmuĢ. - gərgin ip. gərgin<br />
bez. 2. qırılma duruma çatmıĢ nərsə. - araları, iliĢgiləri çox<br />
gərgindi. - gərgin durmaq: inad edmək.<br />
- gərgin nəyi gəvşətmək: yatsamaq. yasmaq. - oxu atıb<br />
yayı yasmaq: oxu atıb yayı asmaq.<br />
- gərgin etdirmək: gərdirmək.<br />
qərginmək gərginmək. 1. ağırca basmaq. - xoruz toyuğu gərgindi. 2.<br />
sıxı sıxı sarılmaq. - kərtənkələ ağaca gərginir. 3. kərki<br />
(ağır balta) ilə vurub kökündən qırmaq.<br />
718 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qərğincə gərğincə. əniqoni. ənli dibli. əninə boyuna. olduğuca.<br />
olmasın.- bu gün əniqoni soyuqdu. - əniqoni iĢləyən.<br />
qərhəərəb > qırqa. yara. - akıla qırğa: yayılıb geniĢlənən yara.<br />
qərib qıyıda olan. qıyıraq. qıyraq. yaxın. yağuq. yoğuq. qonĢu.<br />
(# qıraq: uzaq).<br />
qərib ömür. Ģux. Ģən. maraxlı. Ģatır. istəkli. yat. yad. uzqaq.<br />
yabançı.- çox ömür birisidir. - ömür kiĢi.<br />
qəribsinmək tanğrımaq. tanğlamaq. tanğmaq. yadırqamaq.<br />
ĢaĢınmaq. təəccüblənmək.<br />
- kəndini öksüz görüb qəribsinmək: öksimək. kövrəlmək.<br />
köksünmək. tasalanmaq. kədərlənmək.<br />
qərih kərih. 1. ağır. 2. gərik. gərgin durmaqlıq. simitən. inad.<br />
qərik kərik. arxalıq. qollu, qolsuz, yarım ətək geyim. kot. xot.<br />
qəriqirsimək dibi yanmaq. dibi yanaraq qoxu yüksəlmək.<br />
qərilmə gərilmə. çəkilmə.<br />
qərim gərim. (< gərmək). 1. açıb açığına bacaqlar ilə yerimək.<br />
2. gərilməkdə önə gələn olay.<br />
qərinmək gərinmək. gərnəĢmək. qol qıçı çəkib uzadaraq<br />
əsnəmək.<br />
qəriz kəriz. geriz. giriz. qorizfars. geri dönmə. qaçma.<br />
qərkə gərkə. icra. - gərkə komatı: icra komitəsi.<br />
719 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qərkəmək gərkəmək. icra edmək.<br />
qərkənəs kərkənəs. quĢ. kiçik, yıtıcı, qanatları altında qırmızı, göy<br />
tükləri qara bir quĢ.<br />
qərki kərki. böyük balta. - kərki (ağır balta) ilə vurub kökündən<br />
qırmaq: gərginmək.<br />
qərq - qərq olma: batma.<br />
- qərq edmək: boğmaq. daldırmaq.- onu dənizə boğdular. -<br />
borca boğdular.<br />
- qərq olmaq: qaruqmaq. batmaq. dalmaq. girmək. düĢmək.<br />
qərqərə böyük sarquclı durna, ki tükləri tuğlaya, qotuza taxılır.<br />
- Qərqərə edmək: qarmaqmaq.<br />
qərqmək gərəkmək. gərkmək. iqtiza edmək. - gərkir: iqtiza edir. -<br />
qorıları qorutmaq gərkir.<br />
qərmək gərmək. 1. çəkmək. çəkib uzatmaq. çəkib uzadaraq<br />
qurmaq. ipi gərmək. - teli gərmək. - yayı gərmək. - xaça<br />
gərmək: çarvuğa, çatruğa çəkmək. 2. çəkib uzadaraq<br />
asmaq. - pərdəni gər. - çarĢabı üstünə gərdi yatdı.<br />
- xaça gərmək: çarmıxa çəkmək.<br />
- köks gərmək: 1. kükənmək. güvənmək. ögünmək. fəxr<br />
edmək. 2. qarĢı durmaq. muqavimət edmək.<br />
720 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qərn qırın. 1. bir sürədən, çağdan olub, dövrə adlanan, bir<br />
qırıq, bölük. - qırın ba qırın: neçə qərnlər, əsirlər boyu. 2.<br />
buynuz. qırıq dala oxĢarlığından böylə ad alır.<br />
qərnəşmək gərinmək. qol qıçı çəkib uzadaraq əsnəmək.<br />
qərpici kərpici. ivlək. əvlək. evlək. bölünmüĢ yerlərin ivi, xətti. -<br />
əvlək paltar. - əvlək parça.<br />
qərpiç kərpiç. çiğ, piĢirilməmiĢ tuğla. - kərpiç kimi: çox sərt, quru.<br />
- kərpiç kəsilmiĢ yerlər. - quraqlıq düĢdü yer kərpiç kəsildi.<br />
- pişmiş, sərt kərpiç: tuğla.<br />
qərrə kərrə. kərər. təkrar.<br />
qərsələ kərsələ. pezəvəng. qaltaban. dəyyus. namussuz.<br />
Ģərəfsiz.<br />
qərtdirmək kərtdirmək. kərtik, çəntik, gədik yapmaq. çəntikləmək.<br />
çəntdirmək. diĢləmək. - çitləyi kərtiklətmək.<br />
qərtə kərtə. kərtik. 1. diĢ. niĢan. iĢarə. kərti. çəntik. çizgi. -<br />
qərtənkələr kərtənkələr. kələs.<br />
çıtlanın kərtəsi. - heyvan qulağının kərtəsi. 2. oyuq yol. -<br />
sapan kərtəsi. 3. dərcə. dərəcə. rədə. mərtəbə. - iĢ bu<br />
kərtiyə gəldikdən sonra. 4. nərsədə, bir durumda yetəri,<br />
gərəyi çək, yer, nuxdə. dərəceyi mətlub. həddi nisab.<br />
qəvam. - iĢi kərtəsinə düĢürmək. - kərtəsin keçmək.<br />
721 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qərti kərti. kərtə.<br />
qərtik kərtik. kərtə. 1. diĢ. niĢan. iĢarə. çəntik. çizgi. - çıtlanın<br />
kərtəsi. - heyvan qulağının kərtəsi. 2. oyuq yol. - sapan<br />
kərtəsi. 3. dərcə. dərəcə. rədə. mərtəbə. əkəmək. - iĢ bu<br />
kərtiyə gəldikdən sonra. 4. nərsədə, bir durumda yetəri,<br />
gərəyi çək, yer, nuxdə. dərəceyi mətlub. həddi nisab.<br />
qəvam. - iĢi kərtəsinə düĢürmək. - kərtəsin keçmək.<br />
qərtilmək gərtilmək. qənilmək. (insanlar için) horlanmaq.<br />
qərtinmək kərtinmək. kərtmək iĢi. çırtdanmaq. çərtilmək. yeyilmək.<br />
diĢləmək. - paltarı qıraqları kərtinmiş.<br />
qərtmək kərtmək. qədmək. kətmək. (< gədik. kərdik < kər).<br />
oymaq. çəntmək. gədik gədik, diĢ diĢ edmək.<br />
qərtmə kərtmə. kərtmək iĢi. çırtmadan, soymaqdan çıxan<br />
nərsələr.<br />
qərüt kərüt. beĢik.<br />
qərvən kərvən > kərvan (< gərinmək). hər nəyin gərinib uzanan<br />
takımı. arqıĢ. - uzaq yerin sözünü. xəbərini. karvandan<br />
soruĢ: ıraq yer savın. arqıĢ gətirir.<br />
- kərvan otı: baĢ otı.<br />
- kərvan başı: kərvənçi. kərvənə baĢçılıq edən.<br />
722 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəs gəs. 1. əqit. əkit. əqti. əgti. kəkrə. acımtıraq. - əkti yemiĢ.<br />
2. gəs. kəkrə. kəkirə. ətacı. qaçurqan. qaçıran. ısız.<br />
kötü. bədəxlaq. - kəkrə kolu: acı ətacı kiĢi. 3. ĢaĢqın.<br />
genğ. məbhut. heyran.<br />
- hər kəs: hər kiĢi.<br />
qəsb ( sb\ sp bs\ ps. s z ) qəpz. qəbs. (< qab). qəsb<br />
olunmaq: qəpz olunmaq. qablanmaq. qaplanmaq. qəpz<br />
olunmaq. zəbt olunmaq.<br />
- qəsb edmək: qapallanmaq. qəbullanmaq. qapsanmaq.<br />
qəsbət kəsbət. kisvət (< kəsmək). 1. biçək. pəçək. nərsiyə<br />
qəsbi < qapsı. qaparuz.<br />
uyqun kəsilən parça, örtük. 2. bir iĢə özəl geyim. iĢ<br />
paltarı. - çöpçü, süpürgəçi kisvəti. - çərik kisvəti.<br />
qəsdirmək kəsdirmək. biçdirmək. yardırmaq. Ģəqqələtmək.<br />
qırpdırmaq. qırdırmaq. biçdirmək. qısatmaq. nərsənin əl<br />
qolun yığıb, qırıb kiçitmək.qısaltmaq. güdətmək.<br />
budatmaq. budaqdadmaq. budaqlatmaq. budaxlatmaq.<br />
qərar vermək. - ucun ortasın bulmaq: baĢ açmaq. - ağac<br />
biçdirmək.<br />
723 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəsdirmə kəsdirmə. 1. qısa. xülasə. muxtəsər. tulaĢmaz.<br />
dolaĢmaz. - kəsdirmə yol. 2. kəsin. qəti'. - kəsdirmə<br />
cəvab. 3. təxmini. - kəsdirmə bir ölçü.<br />
qəsdirtmək kəsdirtmək. qapatmaq. tıkatmaq. bükətmək. durdurmaq.<br />
tə'tillətmək. bağlatmaq.<br />
qəsə kəsə. kisə. cib. kəski. kəsi (< kəsmək).<br />
- kəsə, doğru, düz yoldan yox, sapa yoldan götürmək,<br />
apartmaq: tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq. - bizi haralaracan<br />
dolaşdırdı.<br />
- kəsəlldən qalxmaq: arımaq. arınmaq. toxdamaq.<br />
qəsəl kəsəl. ağrı. urğun. kəsil. sökəlkə. iğlik. iğçilkə. iqləĢ.<br />
xəsdə. aruq. sağ olmayan. xəsdə. saurı. sayru. üzgün.<br />
məriz. naxoĢ. - aruq ər. - aruq dindi: xəsdə yarıqdı:<br />
dincəldi. - soğuq urğunu: soğuq dəğmə. - daş kəsəli: sidik<br />
torbasında daĢ yığılma kəsəli.<br />
- qasıq kəsəli: qasıq çatlağı. fətq.<br />
- qızıl kəsəl: qızıllıq. qızamuq oğĢar, ondan qorxulu olan<br />
yoxucu kəsəl. isqarlatin.<br />
- qızıl kəsəlo: qızıllıq. qızıl. isqarlatin. - qızıl otu: eĢək<br />
qulağı.<br />
- quş kəsəllərindən: quyruq altı.<br />
724 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəsəlləmək kəsəlləmək. ağrımaq. arımaq. talıqmaq. talmaq.<br />
qəsəllətmək kəsəllətmək. üĢəndirmək. gəvĢətmək. təmbəlləĢdirmək.<br />
qəsən kəsən. qıtan. qıran. qəmə. yarıcı. ayıran.yarcı. yaran.<br />
qəsənə kəsənə8. iĢçi.<br />
açan. paralayan. - qıran ayqıt.<br />
- qısa kəsən: qıtan. qıran. qurtaran. bitirən. - sıtma qıran.<br />
- yol kəsən: yol qıran. soyqunçu.<br />
qəsər kəsər. qırar. qıtar. qate'.<br />
qəsərli kəsərli. balkan. iti.<br />
qəsət kəsət. kasad. 1. qısıq. sürümsüz. yağsız. yaxımsız.<br />
yaxmaz. 2. yoxsulluq. qıtlıq. - para kasadı yoxumuzdur. -<br />
yemək kasadı.<br />
qəsfinləşmək kəsfinləşmək. itimək. itilmək.<br />
qəsgin iti. dal yaraq.<br />
qəsgin kəsgin. 1. sarım. salım. bilək. bilənmiĢ. iti. 2. sivri. sərt.<br />
bək. bərk. quvvətli. 3. toxunaqlı. təsirli. müəssir. 4.<br />
çalıĢqan. çalak. zirək.<br />
qəsginlik kəsginlik. qılıçlama durum. - taxdaları kəsginliginə<br />
qoymaq.<br />
qəsi kəsi. kəsik. qıt. qır. eyb.<br />
725 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəsici kəsici. kəsən. biçici. biçən. oraqçı. zalim.<br />
- yan kəsici: oğru. cibvuran. oğru.<br />
qəsik kəsik. 1. (kə < met > ək) əksik. (< əksiz). güdük. 2. aralı.<br />
qırıq. münqəte'. boğunaq. boğuq. aralıqlı. (# sağınaq).<br />
3. kərə. kələ. - kələ kərtik: yara izlərindən yamrı yumrı<br />
nərsə. 4. kəsilmiĢ. qırpıq. qıpıq. qırpılmıĢ.- qıpıq saçlı.<br />
qıpıq saqqal. 5. kor. kar. küt. qapalı. içi tutuq, qapalı yer.<br />
sağır. məsdud. 6. qopuq. qupmuĢ. qırıq. sınıq. 7. san.<br />
bölük. parça. qətə. - san san: parça parça. yırıq yırıq. cırıq<br />
cırıq. - san san olmuĢ ürəyimdən xəbərin yoxdu sənin. 8.<br />
kəsilmiĢ. biçilmiĢ. məqtu'. - kəsik parça, ağac, kağız. -<br />
kəsik süt: pozuq süt. 9. yorqun. yorqunluqdan qırılmıĢ,<br />
tökülmüĢ, düĢmüĢ kimi olan. - dizlərim, biləklərim<br />
kəsikdir. - əl ayağdan kəsikdim: düĢdüm. 10. gərəkli.<br />
vacib. zəruri. - kəsik olsa gedəcəyəm. - kəsik deyil. 11.<br />
gərəkli. vacib. zəruri. - kəsik olsa gedəcəyəm. - kəsik<br />
deyil.<br />
- kəsik tökük: qırpındı. qırqındı.qırıntı. qırıq döğük.- saç<br />
qırpıntısı. 12. kəsi. qıt. qır. eyb.<br />
- kəsik kəsik dura dura, söyləmək: turaqlamaq.<br />
duraqlamaq.<br />
726 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəsiklik kəsiklik. 1. kəsilmiĢ biçilmiĢ olan. qət' olmuĢ. - kəsiklik<br />
parça, ağac, kağız. - kəsiklik süt: pozulacaq süt. 2.<br />
yorqunluq. yorqunluqdan qırılmalı, tökülməli, düĢmməli<br />
kimi olan. - iĢin ağırlığından dizlərim, biləklərim kəsikdir. - əl<br />
ayağdan kəsikdim: düĢdüm. 3. saqatlıq. çolaqlıq. - əl<br />
kəsikliyi. 4. pozuqluq. qırıqlıq. - süt kəsikliyi. 3.<br />
yorqunluq. qırıqlıq. - dizlərimin kəsikliyi.<br />
qəsikmək kəsikmək. yorulmaq. yorğunmaq. qırılmaq. tökülmmək.<br />
düĢmək. - əl ayağdan kəsikdim: düĢdüm<br />
qəsiq - qulağı kəsik: qulaqsız.<br />
qəsi kəsi (< kəsmək). 1. geysi. biçi. bezdən biçilmiĢ. paltar. -<br />
kəsi biçmək: biçi kəsmək: paltar biçmək. - kəsi daşı: bulaq<br />
çay yanında palatarı döğərək yumağa özəl yassı daĢ. 2.<br />
kəski. hər nəyin olduğu ölçüsündən, biçimindən bir<br />
parçası. - bir kəsim barut: bir atımlıq barut. - beĢ kəski<br />
barut: beĢ atımlıq barut. 3. pors. pars. - iki kəski yemək: iki<br />
porsyon yemək. 4. ölçü. miqdar. - bu kəsidə çörəyi nə<br />
edirsən. 5. kəsə. kisə. cib. 6. kəsmə. hükm. 7. qısıt. pay.<br />
nəsib.<br />
727 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəsil kəsil. (< kəsilmək). 1. kəsəl. sökəlkə. iğlik. iğçilkə. iqləĢ.<br />
xəsdə. aruq. sağ olmayan. - aruq ər. - aruq dindi: xəsdə<br />
yarıqdı: dincəldi. 2. gəvĢək. sus. tənbəl.<br />
qəsilmə kəsilmə. 1. üzüklükğa. 1. toğram. doğrum. kəsim.<br />
paralanma.<br />
qəsilmək kəsilmək. 1. (əkin. yemiĢ). toplanılmaq. düĢürülmək.<br />
qoparılmaq. - indi yemiĢ qoparılmaz. 2. turmaq. durmaq.<br />
oynamamaq. qımıldanmamaq. sakin olmaq. oturmaq.<br />
gedməmək (iĢləməmək).- bizə gəlincə durdu. - iĢlər durdu.<br />
- yağmur durdu. 2. yarılmaq. ayrılmaq. açılmaq.<br />
- daş kəsilmək: {1. ĢaĢa qalmaq. 2. sərtləĢmək}.<br />
- qazıq kəsilmək: qazıq kimi, dirək, mıx kimi dim dik olan,<br />
donmuĢ nərsə. qazıq.<br />
qəsilmiş kəsilmiş. kəsik. qırpıq. qıpıq. qırpılmıĢ. biçilmiĢ. məqtu'. -<br />
kəsik parça, ağac, kağız.- qıpıq saçlı. qıpıq saqqal. 3. kəsit.<br />
balat. balıt. qalat. tikiĢ. tikilmiĢ. qayim. 4. biçmə. kəsmə.<br />
biçilmiĢ.- sərən biçməsi: sərəni biçib, uzun döĢəməli ağac.<br />
qəsim kəsim. 1. kəsmə. kəsiĢ. qət'. 2. buraxma. tərk. tə'til.<br />
aralıq vermə. - dərslərin kəsimi. 3. yol. biçik. qırım. tərz.<br />
Ģəkil. islub. 4. muqatiə. nərsiyə götüri olaraq qiymət<br />
biçmə. - tarlayı kəsimə vermək. 5. pərhiz. - ət kəsimi: ət<br />
728 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yeməkdən uzaq gəzmək. - duz kəsimi. 6. biçin. zülm. 7.<br />
qism. ılıq. uruq. vuruq. ırıq. ilik. boy. bölük. Ģö'bə. - ət<br />
kəsimi: ət qırımı: pak bayramı. 8. təsdə. dəsdə. boyunka.<br />
tutamaq. sap. orum. hörüm. örum. hörüm. urum.- bir<br />
örüm ot: bi örum ot. bir oraqta biçilən ot. 9. toğram.<br />
doğrum. paralanma. kəsilmə. - su kəsimi: gəminin, tam<br />
yükləmiĢ durumunda, suya batan bölümü.<br />
- su kəsimi: gəmilərin qaplamasının aĢağısında yazılan<br />
sayılar, ki gəminin ağırlığına görə suya batma ölçüsün<br />
göstərir. - bu gəminin su kəsimi nədir.<br />
- su kəsimi: gəmilərin qaplamasının aĢağısında yazılan<br />
sayılar, ki gəminin ağırlığına görə suya batma ölçüsün<br />
göstərir. - bu gəminin su kəsimi nədir.<br />
qəsimşi kəsimşi. iltizamçı. mültəzəmçi.<br />
qəsin kəsin. kəsdirmə. qəti'. - kəsdir cəvab.<br />
qəsinmək kəsinmək. 1. kəndinə paltar yapdırmaq. 2. əğlənmək.<br />
Ģakalanmaq. Ģuxluğ edmək. 3. ələ salmaq. istehza<br />
edmək. məsxərə edmək.<br />
qəsinti kəsinti. 1. alay. ələ salma. məsxərəlığ. istehza. 2. yansı.<br />
yansılama. təqlid. 3. qırqındı. qırpıntı. tikə. - dırnaq<br />
729 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
kəsintisi.<br />
- dırnaq kəsintisi: dırnaqları kəsməkdən çıxan qırıntılar.<br />
qəsir kəsir. (dəngli nərsədə olan) kəsr. nüqsan. - budcə açığı.<br />
qəsiş kəsiş. 1. doğram. boreĢ. kəsmə. qət'. - bu pıçağın kəsişi<br />
iyi deyil. 2. gəsis. əqtilik. əkitlik. kəkrəs. acıqlıq.<br />
qəsit kəsit. kəsilmiĢ. balat. balıt. qalat. tikiĢ. tikilmiĢ. qayim.<br />
qəsitmək kəsitmək. kəkrətmək. gəsitmək. burmaq. - turĢ heyva<br />
dilimi burur.<br />
qəski kəski. kəsi (< kəsmək). hər nəyin olduğu ölçüsündən,<br />
biçimindən bir parçası. - bir kəsim barut: bir atımlıq barut. -<br />
beĢ kəski barut: beĢ atımlıq barut.<br />
qəskük kəskük. həlqə. bağ. təsmə.<br />
qəslən kəslən. təmbəl.<br />
qəsmək kəsmək. qırpmaq. qırmaq. biçmək. qısatmaq. nərsənin<br />
əl qolun yığıb, qırıb kiçitmək. oyan bu yanın kəsmək.<br />
almaq. qırtmaq. qısmaq. qırmaq ayrılmaq. bölmək.<br />
ayırmaq. aralamaq. sıymaq. qırmaq. əzmək. pozmaq.<br />
basıb yox edmək. tıraĢlamaq. igəĢmək. əğələmək.<br />
yontmaq. yonmaq. çaldırmaq. yemürmək. tomurmaq.<br />
durdurmaq. dindirmək. toxdatmaq. keçirtmək. biçmək.<br />
qaldırmaq. boğazlamaq. qırmaq. yonmaq. rəf' edmək.<br />
730 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qapamaq. qapsamaq. tutmaq. bətdəmək. yumutmaq.<br />
sədləmək. səddəmək.- dəliyi qapat. - diş diş kəsmək: tırtıl<br />
kəsmək. - tarlanı bölmək. - baĢının saçını bölmək. -<br />
boyundan alda, əninə qoy. - sözün kəsdi. - yolu kəsdi. #<br />
yetiĢmək. çatmaq. - söz kəsmək: çatıĢmaq. barqıĢmaq. -<br />
xərclərizi qırpa qırpa azaldın. - bu kağazın ursalanmıĢ<br />
qıraqlarını qıpdım. - yazın sıcaqlığında qoyunları qırpın. -<br />
yeməyin çoxluğuna baxmayaraq, qırpa qırpa heç bir nə<br />
qalmadı. - daĢdan heykəl çaldırdım. - göz kəsmək: yapa<br />
biləcəğıni anlayıb güvənmək.<br />
- at kəsmək: enəmək. iğdiĢləmək.<br />
- qərarlaĢmaq. tə'yin edmək. hükm çıxarmaq. - söz kəsmək.<br />
kəbin kəsmək.<br />
- aqça kəsmək: para vurmaq.<br />
- ayax kəsmək: artı, daha getməmək.<br />
- əlini kəsmək: önünü kəsmək: mən' etmək.<br />
- ümidi kəsmək: üzülmək.<br />
- baş kəsmək: alçatmaq. baĢın salmaq.<br />
- boyun kəsmək: tabe' edmək.<br />
- çək kəsmək: hədd qoymaq.<br />
- qısa kəsmək: çox uzatmamaq. ixtisar edmək.<br />
- kəsib atmaq: dibdən qırıb qət' edmək.<br />
731 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəsməksizin kəsməksizin. davamlı. verə. arasız. bir düzüyə. müttəsil<br />
qəsmə kəsmə: . 1. kəsi. hükm.2. kəsilmiĢ. məqtu'. 3. rahətilqum.<br />
4. götüri. qəti. - kəsmə hesab. 5. daĢ çanqıl. - buranın<br />
toprağı bütün kəsmədi. 6. kəsilmiĢ, açılmıĢ olub<br />
bəyənilmək Ģərti ilə olan iĢ. kəsməcə. - kəsmə qavun<br />
satıram. - kəsməcə aldım. 7. tənikə, dəmir kəsməyə özəl<br />
böyük pıçaq. 8. aralıq. qırma. inqita. biçmə. biçilmiĢ.<br />
kəsilmiĢ. - sərən biçməsi: sərəni biçib, uzun döĢəməli<br />
ağac. - kəsmədə: aralıqda: bir iĢin ortasında. 9. bölmə. fəsl.<br />
- ilin dörd bölümü var. 10. götüri. bitirmə. məqtu'. kəsmə.<br />
kəsiĢ. qət'. - bu pıçağın kəsişi iyi deyil. 11. qırım. 12. qıt.<br />
biçək. biçin. - qıt dövrü: biçin çağı.<br />
- kəsmə sırça: tökmə sırça: bilur.<br />
qəsməz kəsməz. küt. qunt. künt. kor. kəsginliyi olmayan.<br />
qəsmik kəsmik kəmsik. 1. süzmə yoğurt. 2. bir çeĢit pənir. 3.<br />
incə qırıq saman. baĢaq samanı. 4. xərməndə toprağa<br />
qarıĢub təzədən döğülmüĢ baĢaq parçası.<br />
- süt kəsmiyi: kəsilmiĢ sütün qurusu.<br />
qəsmük kəsmük. xəsis. pinti. ağın. axın. qıtmır. qısmır.<br />
qəsr kəsr. (dəngli nərsədə olan) kəsir. nüqsan. - budcə açığı.<br />
qəsrük kəsürgəkə. kəsrük. dağarcıq. qab. sandıq. cə'bə.<br />
732 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəstana - kəstana qarası: açıq qara boya.<br />
qəsürgəkə kəsürgəkə. kəsrük. dağarcıq. qab. sandıq. cə'bə.<br />
qəş kəş. 1. çəkici. cazib. calib. çəkən. sürən. - dilkəĢ: içi<br />
çəkən. ürək aparan. can sürən. - azarkeş: dərdin alan.<br />
havadar. - sürməkəş: sürmə sürən. 2.kəş. kəç. çək. yoğurt<br />
pəniri. yağsız pənir.<br />
qəşakeş kəşakeşfars. < çəkəçək. 1. çəkiĢmə. dartıĢma. - aramızsa<br />
çəkəçək yoxdur. 2. dartıĢ. iztirab. tərəddüd. - bir ağır<br />
çəkəçəkə düĢdük.<br />
qəşidə kəşidəfarrs. 1. çəkilək. çəkilə. çəkilmiĢ. dizilmiĢ. kəçirilmiĢ.<br />
- çəkiləmək: çəkmək. - bir telqıraf çəkilədim. - sizə ondan<br />
telqıraf çəkilənmiş. 2. çəkə. - "əlləmək" də dörd dana çəkə<br />
var.<br />
qəşiş kəşiş. çəkiĢ. cəhət. canib.<br />
qəşişləmə kəşişləmə. çəkiĢləmə. cəhətləmə. canib tutma.<br />
qəşit gəşit. > gəĢt. gəzit.<br />
qəşməkəş kəşməkəş. çəkəçək.<br />
qəşt gəşt. gəĢit. gəzit. - gəzit keçit: gəĢt o qozar. seyr o səfər.<br />
qət 1. (> qədd). biçim. ölçü. 2. kət. niĢasta. 3. qat. tabaq.<br />
yapraq. - iki tabaq kağız<br />
733 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qətə kətə. kətək. 1. qataq. qatmarlı çörək. düğü unundan bir<br />
çeĢit çörək. 2. baqa. bağa. boq'əərəb. (< boq. baq). boqa.<br />
tikə. san. bölük. kəsik. parça.- san san: parça parça. yırıq<br />
yırıq. cırıq cırıq. - san san olmuĢ ürəyimdən xəbərin yoxdu<br />
sənin.<br />
qətəq kətək. kətə. qataq. qatmarlı çörək. düğü unundan bir<br />
çeĢit çörək.<br />
qətəli kətəli. niĢastalı bez.<br />
qətər kətər. kədər. kətir. kitər. kitir. (< kitmək: qapamaq). 1.<br />
qapalı. tutuq. bulanıq. 2. tasa. qussə. qayğı.<br />
qətərlənmək kətərlənmək. kədərlənmək. kətirlənmək. kitərlənmək ( <<br />
kitlənmək: qapanmaq). kədər etmək. tasalanmaq.<br />
qussələnmək. qayğılanmaq.<br />
qətil < qıtrıl. qırılmıĢ. məqtul.<br />
qətil qıtıl. qırım.<br />
qətir {gətir (gət < met > təg) təkir. təqir.} {(kətir. kədər. kətər.<br />
kitər (< kitmək: qapamaq).} 1. təkərlənən, tikrarlanan<br />
nərsə. alĢaq. alĢıq. adət. 2. zikr. zikir. 3. qədər. gələn.<br />
baĢ yazısı. 4. hökm. 5. qapalı. tutuq. bulanıq. 6. tasa.<br />
qussə. qayğı.<br />
qətiri qədəri. (# cəbri). gətirilənə, gəliĢə, gələnə inanan.<br />
734 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qətirilməli gətirilməli. gətümlük. hazırlamalı. amadə edməli. ehzar<br />
edməli.<br />
qətirilmiş gətirilmiĢ. ərsə. iris. (< ərdirmək). (> irsərəb). sovğa.<br />
çatdırılmıĢ. bağlanmıĢ.<br />
qətirlənmək kətirlənmək. kədərlənmək. kətərlənmək. kitərlənmək ( <<br />
kitlənmək: qapanmaq). kədər etmək. tasalanmaq.<br />
qussələnmək. qayğılanmaq.<br />
qətirmək 1. soxmaq. qomaq. qoymaq. - yoluna gətirmək. - meydana<br />
gətirmək. 2. hazırlamaq. amadə edmək. 3. zikr edmək.<br />
nəqıl edmək. irad edmək. - hər iĢə bir örnək gətirdi. - hər<br />
iĢə bir güvək gətirməli. 4. uydurmaq. tətbiq edmək. - dərzi<br />
köynəyin yaxasın iyi gətirməmiş. - ipləri baĢ baĢa gətir. -<br />
onu bir uca gətirdi. - astar üzün dalına gətirilməlidir. 5.<br />
döndərmək. çevirmək. - dinə gətirmək. - inama gətirmək:<br />
inandırmaq. düzəltmək. islah edmək. yoluna qoymaq. -<br />
quraqlıq əkini bu günə gətirmiş. 6. icab edmək. mocib<br />
olmaq. - bu yel qar gətirir. - bu darı (> daru) yuxu gətirir. -<br />
kal yemiĢ sancı gətirir. - bu bulut yağıĢ gətirir.<br />
- dörd ayağını bir yerə gətirmək: əlindən gələni<br />
darıxmamaq, diriğ edməmək, qısqanmamaq, əsirgəməmək.<br />
var gücünü vermək. 7. çəkmək. cəlb edmək.<br />
735 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- birini dilə gətirmək: qarĢı durmağına, qarĢı söylənməsinə<br />
nədən vermək.<br />
- bir yerə gətirmək: tutuĢmaq. birlikdə tutmaq. təmas<br />
etdirmək.<br />
- əl tutuşmaq. - yerinə gətirmək: əda' edmək ödəmək.<br />
qətl qan. - qan olmaq: qətl üz vermək.<br />
qətlik kətlik. kəndlik. tostluq. dostluq: adaĢlıq. arxadaĢlıq.<br />
arxadaĢlıq. düzlük. sədaqət.<br />
qətman gətman. kətman. külünğlü qazma.<br />
qətümlük gətümlük. gətirilməli. hazırlamalı. amadə edməli. ehzar<br />
edməli.<br />
qətürmək gətürmək. uzaqdan yaxına çıkitmək. {# götürmək:<br />
yaxında uzağa aparmaq}. - siz nə gətirdiz nə götürəsiz.<br />
qəvamlı turlu. durlu. qərarlı. sabit. qayım. qoyuq. qalın. quyuq.<br />
sulu olmayan. - qalın yoğurt. - qalın pəkməz: qəliz doĢab. -<br />
durlu kiĢi. - durlu söz.<br />
qəvək gəvək. gəvrək. bisqivit. quru çörək.<br />
qəvək kəvək. kəpək. kəbək. (< kəv. kav. kov). 1. heyvanlara yem<br />
olub, aĢlıqın (hibubatın) öğüdülmüĢ qabığı. - ata toyuqa<br />
kəpək tök. 2. dərinin qabıq qabıq oluĢu. - baş kəpəyi:<br />
baĢda olan qonaq.<br />
736 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qəvələmə kəvələmə. gəgəc. gəgə. gəgələmə. böcək hörümcəklərin<br />
tikanlı soxmaları.<br />
qəvən - gəvən otı: qoğan. bir çeĢit tikənli ot. qoğanlıq.<br />
qəvərmək gəvərmək givrəmək. 1. gəvrək olmaq. çox qurumaq.<br />
qavrılıb qıqırmaq. xaslanmaq. - bu əmək gəvərmiş. 2.<br />
ayazda, soyuqda üĢümək. - dıĢarda gəvərdik. 3. otda,<br />
günəĢdə yanmaq.<br />
- gəvrəyə qalmaq: gəbərmək. tələf olmaq.<br />
qəvəzə gəvəzə. yanğĢaq. ağzı yayvan. ağzı boĢ. laqırtı. ağzı<br />
yayvan. ağzı açıq. sarsaq. boĢboğaz. ağzı gəvĢək.<br />
qəvəzəlik edmək satulamaq. faydasız söz söyləmək.<br />
qəvgək kəvgək. kəfgək. kəkik. pəltək.<br />
qəvi bərk. möhkəm. sağlam. güclü.- sağ qazıq: güclü mıx.<br />
qəvilmiş kəvilmiş. gəvir. oyuq. iv. iz. (suyun yerdə axmağından<br />
açılan) arx.<br />
qəvir gəvir. kəvilmiĢ. oyuq. iv. iz. (suyun yerdə axmağından<br />
açılan) arx.<br />
qəviş - gəviş gətirmək: gəvmək. nərsəni təkrar çeynəmək.<br />
qəviş gəviş. yaĢlıların çənəsinin özözünə titrəməsi.<br />
- ağız gəvşəyi: ağız sözü, virdi.<br />
737 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəvişlik gəvişlik. üĢən. üĢün. üĢənmə. təmbəllik. - üĢən gətirən<br />
sözlər.<br />
qəvləq kəvlək. kələk. (< kav. kov). 1. mənqəl. 2. duzaq. aldaq.<br />
qəvmə kəvmə. qazma. həfr. - üzdən qazma.<br />
qəvmək gəvmək 1. nərsəni kavlayıb, oyub, oğub çürütmək,<br />
çeynəmək. gəvmək. 2. ısırıb qoparmağa çalıĢmaq. - at<br />
gəmini gəvirir. 3. nərsəni təkrar çeynəmək. - gəviş<br />
gətirmək.<br />
qəvrəkçi gəvrəkçi. gəvəkçi. bisqivitçi. quru çörək satan.<br />
qəvrək gəvrək. 1. quru olub qırıldıqda, ısırıldıqda qıtır qıtır edən.<br />
çabuq qırılan. 2. quru nərsənin qırıldıqda çıxaran səsini<br />
andıran səs. xırtldaq səs çıxarmaq. - gərvrək gülüĢü<br />
vardır. - quzu gəvrək gəvrək yapraq yeyirdi. - gəvrək<br />
gəvrək gülürdi.<br />
qəvrək gəvrək. gəvək. kövrək. qolay gəvrilib, kövrəlib, qırılar<br />
durum. bisqivit. quru çörək.<br />
qəvrətmək gəvrətmək. qurudub kövrək, qırılır duruma gətirmək.<br />
qəvsərə kəvsərə. 1. (heyvan, kiĢi). iskilet. 2. daldan qamıĢdan<br />
yapılan səbət. - bir kəvsərə yemiĢ.<br />
qəvşək gəvşək. gücük. küĢək. gücsüz. zayıf. kəsil (< kəsilmək).<br />
sust. tənbəl. ölĢük. ölĢək. solpük. salqıq. əngil. engül.<br />
738 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sarqıq. salpa. solpuq. az. duyğusu gəvĢək. qabran.<br />
üĢənc. təmbəl. turğun. durğun. ağır. bataq. batıq. - o çox<br />
durqun kiĢiymiĢ. - gəvşək olmayan: tetik. canlı. iti.<br />
fə'al.gəvĢək olmayan. - tetik kiĢi. - tetik ol!. - tetikliyin<br />
ölməsin. - ağzı gəvşək: ağzı yayvan. ağzı açıq. sarsaq.<br />
boĢboğaz. gəvəzə. - solpük ətlər.<br />
- gəvşək gəvşək yanaşmaq: sırıtıb gülüĢmək. yılıĢmaq.<br />
qəvşəklik gəvşəklik. gücsüzlük. zə'f. quvvətsizlik. turğunluq.<br />
durğunluq. ağırlıq. bataqlıq. batıqlıq. bətalət. yavanlıq.<br />
yayvanlıq. laqeydlik.<br />
- o durqunluqla, iĢ görülməz.<br />
qəvşəmək gəvşəmək. kavĢamaq. qağĢamaq. (< qaq: sərt səs).<br />
xərab olmaq. əprimək. yıpramaq. çox əsgimək.<br />
- gəşəyib sarqımaq: salqımaq.<br />
qəvşər kəvşər. qağĢar. çökmüĢ. yoxar. yoxluğa, məhvə doğru<br />
gedən.<br />
qəvşətmək gəvşətmək. üĢəndirmək. kəsəllətmək. təmbəlləĢdirmək.<br />
- gərgin nəyi gəvşətmək: yatsamaq. yasmaq. - oxu atıb<br />
yayı yasmaq: oxu atıb yayı asmaq<br />
qəvşic gəvĢic. üĢənc. üĢünc. təmbəl.<br />
739 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəvşinmək gəvĢinmək. üĢənmək. yığıĢıb bir yerdə oturmaq,<br />
qalmaq.<br />
qəyirmə gəyirmə. açıl. aruğ.<br />
qəyliq - gəyliq kişika: gay kiĢi. ĢaĢqın. yabansı kimi iki tərəfonə<br />
baxaraq yürüyən adam.<br />
qəytərmək qəyy etdirmək. qusdurmaq. qusyurmaq. quysartmaq.<br />
qısyartmaq. qusyan etdirmək. qaytatmaq.<br />
qəyy etdirmək qəytərmək. qusdurmaq. qusyurmaq. quysartmaq.<br />
qısyartmaq. qusyan etdirmək. qaytatmaq.<br />
qəz gəz. 1. oxun dibində, kirĢə keçən haçalı. 1. gəz, arĢın,<br />
ox düzəltməyə yarar ağac. 1. doğru dal. sürgü.<br />
qəza birdən gələn ağır qəza. saqnaq. birdən gələn ağır qəza.<br />
sancaq. quyu. tuman: tümən. (< tuqman. tuqan < tuq).<br />
urçin.- sağnağa uğradıq.<br />
qəzdirmək gəzdirmək. 1. dolaĢdırmaq. - atı gəzdirmək. 2.<br />
əyləndirmək. dolandırmaq. - uĢaqları bir az gəzdir. 3. hər<br />
göstərib baxdırmaq. - qonaqları Ģəhəri gəzdirmək. 4.<br />
keçirmək. imrar edmək. - göz gəzdirmək. - yazıya bir əl<br />
gəzdirmək. 5. sərpmək. damıtmaq. dağıtmaq. əkmək. -<br />
piloova yağ gəzdirmək. - dadlıya Ģəkər gəzdirmək.<br />
- yeməyi gəzdirmək. qaval gəzdirmək: özü ilə dolandırıb hər<br />
740 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yana varnmaq. 6. tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq. döndərmək.<br />
dövr etdirmək. çevrətmək.- tamam çüçələri dolşdırdıq.<br />
- su üzündə durdurmaq, gəzdirmək: yüzdürmək.<br />
qəzəl > xəzəl. ağac üstə quruyan yapraq.<br />
qəzən gəzin. gəzən. gəzgən. ayaqlı. tolaĢ. dolaĢ. səyyar. -<br />
dolaş ulduz koması. - ayaqlı kitab edi: çox bilgin. - boş<br />
gəzən: aylaq. avanaq. iĢsiz. avara. havayı.<br />
qəzər gəzər. yatmayan. ayaqda olan. qalxub dolanan. - gəzər<br />
xəstə: yataqda olmayan.<br />
qəzgən gəzgən. gəzin. gəzən. ayaqlı. səyyar. - ayaqlı kitab edi:<br />
çox bilgin.<br />
qəzi gəzi. 1. silk. məslək. məĢy. 2. dövr. mərhələ. 3. əni bir<br />
qarıĢ, ipəklə iplikdən qarıĢıq bir bez.<br />
qəzil bükiĢ. tiftil. tiftih.büküm.<br />
qəzilmək gəzilmək. dolaĢılmaq. yürünmək. məĢy o hərəkət<br />
edmək. - çimndə gəzilməz. - gecə çağ gəzintisi.<br />
qəzin gəzin. gəzən. gəzgən. ayaqlı. səyyar. - ayaqlı kitab edi:<br />
çox bilgin.<br />
qəzindi gəzindi. otaların önündə gəzəcək qədər dar yer. dəhliz.<br />
koridor.<br />
741 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qəzinib gəzinib. - gəzinib aramaq: dönüĢdürmək. qurdalayıb<br />
tapınmaq.<br />
qəzinmək gəzinmək. 1. özü üçün dolanmaq. vax keçirmək. 2. əl<br />
suya yetirmək. həyətə çıxmaq. su tökməyə gedmək.<br />
qəzişmək gəzişmək. çəpə çevrə gəzmək. tolaĢmaq. dolaĢmaq.<br />
dönmək. dövr, cəvəlan edmək. - dan ertədən ( sabah<br />
tezdən) çüçələri dolaşırıq. - qırlarda (çöllərdə) dolşıb<br />
durduq.<br />
qəzit gəzit. gəĢt < gəĢit.<br />
qəzləmək gəzləmək. 1. ölçmək. 2. ölçüb biçmək. təsviyə edmək. 3.<br />
yay qurmaq. oxu yayın kiriĢnə taxıb qurmaq.<br />
qəzlənmək gəzlənmək. qazmaqlanmaq. dib tutmaq.<br />
qəzlətmək gəzlətmək. qazmaqlandırmaq. dib tutdurmaq.<br />
qəzlik gəzlik. 1. əğri qılıncı ağzı. 2. qələm tiraĢ.<br />
qəzmə gəzmə. qəmzə. 1. giriĢmə. qırıĢma. qır vermə (< qırılmaq.<br />
burulmaq). buruqma. naz. iĢvə. qaĢ göz ilə oynanma. 2.<br />
qol. gözətçi. ağalığın (devlətin) yardımçı gücləri. polis.<br />
qəzmək gəzmək. 1. tolaĢmaq. dolaĢmaq. dolanmaq. səyahət<br />
edmək. eĢmək. aĢmaq. sürmək. 2. ayaq olmaq.<br />
bulunmaq. olmaq. tapılmaq. mövcud olmaq. - bizdə öylə<br />
nələr nə gəzir. - bu çöllükdə kitabevi nə gəzir. - görəsin<br />
742 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
harda gəzir indi sevgilim.<br />
- bulutlarda gəzmək: taslamaq. ĢiĢinmək. yekəxanalanmaq.<br />
havalanmaq.<br />
- igitlik taslıyan.<br />
- çəpə çevrə gəzmək: gəziĢmək. tolaĢmaq. dolaĢmaq.<br />
dönmək. dövr, cəvəlan edmək. - dan ertədən ( sabah tezdən)<br />
çüçələri dolaşırıq. - qırlarda (çöllərdə) dolşıb durduq.<br />
- gəzib yoxlamaq: tolaĢmaq. dolaĢmaq. - bütün otaqları<br />
dolaşdıq.<br />
- boş boşuna gəzib durmaq: tolaĢmaq. dolaĢmaq. - burda<br />
nə dolaşırsan. - dolaşa dolaĢa yaĢın sürüb geddi.<br />
qıb qab. qub. "q"ilə baĢlayan bir para sözlərin baĢına gəlib,<br />
anlamı vurqular. - qab qara. - qəb qərə. - qub quru. - qıb<br />
qırmızı.<br />
qibarlanmaq kibarlanmaq. taxınıb keçinmək. tayuqlanmaq.<br />
taquylanmaq. dayılanmaq.<br />
qibirlənmək kibirlənmək. avurt satmaq. ustanmaq. üzlənmək.<br />
ĢiĢinmək.<br />
qibirli kibirli. burunlu.<br />
qibr kibr. güvənc. ğurur. qurra.<br />
743 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qibrit kibrit. 1. quru. tünd. iti. bədəxlaq. 2. tutaraq. tutuĢduruq.<br />
oto tutuĢdurmağa özəl nərsə. qav. kav. çıra.<br />
- kibrit otu: qurt ayağı.<br />
qibritçi kibritçi. 1. qısıs. xəsis. qısmır. qıtmır. 1. quraq. tutuq.<br />
asıq üz. qaĢqabaqlı.<br />
qibriti kibriti. açıq sarı. gügütsi boya.<br />
qibtə özən. yeltən. yeltə.<br />
qibtələnəmək yeltənmək. özənmək. nərsəni yapmağa çalıĢmaq,<br />
meyillənmək.<br />
qic gic. alıq. bunaq. səfeh. unutqan. talqın. dalqın. ağlı<br />
baĢında olmayan. qalac. avara. iĢ bilməz. kal.<br />
- elə o dalğın kiĢidir. - dalğın uĢaq. - oğlunu itirməsi, onu<br />
dalğına saldı. - dalqınlığı burax qıl, ayaq üstündə durqıl.<br />
qicbəsər gicbəsər. qılıqsız. iri, qanmaz gobud gənc. toraman.<br />
qicik - quru gicik: uyuz kəsəli.<br />
qıcıka aciko. xərdəl otu. qazvəl.<br />
qıcı qıcıq. qıcıqlamaq.<br />
qıcıq ğıcıq. qıycıq. ğıycıq. qıcı. qıcıqlamaq.<br />
qıcıqlamaq qıycıqlamaq. qaĢındırmaq. tırmalamaq. dırmalamaq.<br />
təhyic edmək. - onun sözlər baĢımı tırmlayır.<br />
- diĢləri qıcıqlamaq: gəmrənmək. - gəmrənib dururdu.<br />
744 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qıcır qıcırdamaq. ğıcırdamaq.<br />
- qıcırı bükmə: dərmə çatma. baĢdan savma.<br />
qıcırlı ğıcırlı - ğıcırlı saqqız: ağız patlanğıcı.<br />
qicişmə gicişmə. qaĢınma. - olmasın qaşınma. - genə qaşınması<br />
tutmaq.<br />
qicişmək gicişmək. didinmək. qaĢınmaq. gədilmək. gədiklənmək.<br />
(< gədik. kərdik < kər). gədiĢmək. qaĢınmaq. - ovucum<br />
gədişir. - yaram gədişir.<br />
- olmasın baĢım qaşınır: baĢım sökülmək istəyir.<br />
qıcıtmaq qolayca, üzdən ısırmaq, diĢləmək. qazımaq. qaĢımaq.<br />
qıraĢmaq. qıraĢlamaq. aĢındırmaq. oymaq. oğmaq.<br />
sürtmək.<br />
qiclik giclik. unutqanlıq. talqınlıq. dalqınlığ. alıqlıq.<br />
qıç arxa. geri. göt.<br />
- başsız qıçsız: baĢsız ayaqsız.<br />
- qıç atdırmaq: Ģıllaqlamaq. irəliyə keçmək. ötmək. - sınağ<br />
usa qıç atdırır.<br />
- bir sıra heyvanların qıçları başında uzanıb, ətdən yaxud<br />
qıldan, tükdən oluşan artıq: quyruq.<br />
- qıç gəmiyi: göt gəmiyi: soqum. quyruq soxumu.<br />
745 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qıça geyilən tozluq: qalçın.<br />
- qıça geyilən tozluq: patava<br />
qiçikcə kiçikcə. ufaraq.<br />
qiçik kiçik. 1. dəğərsiz. önəmsiz. əhmiyətsiz. həqir. - kiçik iĢ. -<br />
kiçi kiĢi. 2. yaĢı az. gənc. civəlik. - o mənim kiçik<br />
qardaĢımdır. - mən ondan kiçiyəm.<br />
- kiçik düĢmək: qarĢılıqda bulunamayıb utanmaq. alçanmaq.<br />
- lap kiçik: lap incə. cinə. incik. cücək. - cocuğun cinə cinə<br />
diĢləri cücərir.<br />
- çox kiçik: küçücük.- küçücük oğlum.<br />
qıçı 1. iti çağırmağ üçün birsöz. (uĢ kimi). - qıçı qıçı. - uĢ uĢ.<br />
2. uĢaq dilində it.<br />
qiçiltmək kiçiltmək. küçültmək. təsğir edmək. qısdırmaq. qısmaq.<br />
azaltmaq. darlaĢdırmaq. alçaqlamaq. yalvatmaq.<br />
təhqirləmək.<br />
qıçın gerisin. gerisin geri. dala. arxaya doğru. yanın. yandan.<br />
geyin. dönəged. quĢqulu. Ģəggili. mütərəddidyanə. -<br />
yanın gedirdi. - nə yanın yanın düĢünürsən. - yanın yanın<br />
baxıĢlar. - qayıq qıçın qıçın yanaĢdı. - ətək öpüb (arxasını<br />
çevirməyib) qıçın qıçın çıxıb geddi. - qıçın qıçın gəlmək:<br />
746 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sümsük sümsük, yavaĢ yavaĢ birinin yanına soxulmaq,<br />
yanaĢmaq.<br />
qıçqırmaq - qıçqıra qımqıra: hüngür. üngür. səslə,- hüngür hüngür<br />
ağlamaq.<br />
qıçqırmaq qıĢqırmaq. ıĢqırmaq. ıçqırmaq.<br />
qidərişmək yoduĢmaq. yutuĢmaq. siliĢmək.<br />
qif kif. kip. bəkit. paket. gilip. gilif. qınıf. qılıf. qılab, ğilaf,<br />
qab. qapaq. qoraq. zərf.<br />
qıqı 1. gürültü. urı. qığıkaĢ. hay küy. hayqırı. 2. qığı. qığ. bərk<br />
qurumuĢ kiçik nərsə.<br />
- qığı qaş: hayqırı. urı. qıqı.hay küy. qürültü.<br />
qıqıqaş qığıqaş. gürültü. urı. hay küy. hayqırı. qıqı.<br />
qıqırdağ qığırdağ. - qulaq qığırdağı: qulağın baĢdan dıĢarı çıxan<br />
yəlpəzə bölümü.<br />
qıqırdaq 1. əgü (əğə, qabırqa) gəmiklərinin ucundaki yumĢaq<br />
sümük. ğuzruf. 2. qulağ yelpəyi. 3. göz kürəsi. göz<br />
topcuği. 4. iç yağı, quyruq əridildikdən sonra qazanda<br />
qalan qızarmıĢ tikə. - qığırdaq böyrəyi. 5. qaqırdaq<br />
böyrəyi. 6. gəmircik. (qulaq. göz. burun). - burun qıqırdağı,<br />
ğuzrufu: burun qamıĢı.<br />
747 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qıqırdanmaq qığırdanmaq. hürmək. ürümək. bər zuruldamaq. bərk<br />
sızlanmaq. (köpəklər) çığrıĢmaq.<br />
qıqırmaq qığırmaq. çığırmaq.<br />
qıqışdamaq qığışdamaq. 1. xıĢırtamaq. Ģıxırdamaq. 2. Ģaqırdamaq.<br />
qıqışdı qığışdı. 1. xıĢırtı. Ģıxırtı. 2. Ģaqırtı.<br />
qıqış qığış. xıĢırtı.<br />
qıqıt > qəht. qıt. (# bolluq)<br />
qıqıtlıq qıtlıq. qırqıtıtlıq. qəhti.<br />
qıqız qığız. pis cındıra, paçavra. pis gəbə parçası.<br />
qıq qığ. 1. bayağı, çürük yemiĢ qurusu. 2. qoyun tərsi. 3.<br />
quru kübrə. 4. qığı. bərk qurumuĢ kiçik nərsə.<br />
qıqlatmaq qığlatmaq. fıĢqı ilə qübrələtmək. (at) sıçırtmaq.<br />
tərslətmək.<br />
qıqrılmaq qığrılmaq. ölüĢgəmək. xumarlanmaq. qıvrılmaq.<br />
qiqrülmək gigrülmək. soqulmaq.<br />
qılab ğilaf, gilip. gilif. qınıf. qılıf. qab. qapaq. qoraq. zərf. bəkit.<br />
paket. kip. kif.<br />
qilaf ğilaf, qılab, gilip. gilif. qınıf. qılıf. qab. qapaq. qoraq. zərf.<br />
bəkit. paket. kip. kif.<br />
qılaf qın. saxlantı. məhfəzə.<br />
qılaflamaq çəkləmək. qınlamaq. qablamaq.<br />
748 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qilaflamaq xəlfələmək. qoruğlamaq. quruğlamaq.<br />
qılan edən. yapan. görən. mücri. iĢləyən. yapan. amil. fail. - bu<br />
iĢi işləyən.<br />
qilas - quş gilası: çox kiçik gilas.<br />
qılav 1. itmami hüccət. 2.. öldürücü qoyun xəstəliklərindən.<br />
qılavı keçmiĢdə vəzirlərin geydikləri sobı(herəmi) telli sarıq.<br />
qılavız uyaran. oyarıcı. düzəldən. düzənci. dozğuran. mühərrik.<br />
qılavuz qulavuz. 1. konduktor. yol göstərən. sürücü. 2. müdür. 3.<br />
qılavuzsuz baĢsız.<br />
gənəl yerlərdə, sinamada bilitçi, bilit cıran. 4. təkə.<br />
kosaman. öncü. baĢçı.<br />
qılcıq - iri balıqları qılcığı, qılcığ yerinə olan gəmikləri: gəlmic.<br />
qılcıqsız qılcıqsız arpa: yalavac arpası.<br />
qılçıq bir çeĢit gürəĢ oyunu. - böyük qılçıq: gəlmic. böyük balığ<br />
qılçığı.<br />
qiley giley. söz. Ģikayət.<br />
qileyli gileyli. sözli. Ģikayətli.<br />
qilənar - acı, yabanı gilənar: alquncar.<br />
qiləs kiləs. gözəl, yatımlı olan. kürsi. qursi.<br />
qılı qıni. quni. qüni. güni. kimi.<br />
749 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qılıc arac. ayqıt. vəsilə. əbzar.<br />
- qılıc bacaq: əğri bacaq: çarpıq bacaq.<br />
qılıclama 1. nərsənin dar kəsgin yönünü dikinə, qılıcına yuxarı<br />
qoymaq. (# palasına: yastısına). - taxdaları qılıclama<br />
qoyun. 2. bir yandan o bir yana. ip ilə boyundan asılmıĢ<br />
qılınc kimi əğri durma.<br />
qılıclama kiriĢləmə. kəsginlik. - taxdaları kəsginliginə qoymaq.<br />
qilif gilif. gilip. qınıf. qılıf. (< qın). içinə nərsəni qoyub<br />
qorumaq üçün, oyumu, böyüklüyünə uyğun tikilən<br />
qurulan geyim, qılab, ğilaf, qab. qapaq. qoraq. zərf.<br />
bəkit. paket. kip. kif. - pıçaq qılıfı. - kitab qılıfı. - çubuq<br />
qılıfı. - iĢi gilifinə, qılıfına qoymaq. - qılıfsız iĢ: sayı ölçüsü<br />
olmayan. - qılıfın tutub, için buraxıb. - qılıfı çatlaq: özündən<br />
çıxmıĢ. azqın. - qılıf qoymaq: çəkləmək. sınırlamaq. həd<br />
qoymaq.<br />
qılıf qınıf. (< qın). 1. gilif. gilip. qab. içinə nərsəni qoyub<br />
qorumaq üçün, oyumu, böyüklüyünə uyğun tikilən<br />
qurulan geyim, qılab, ğilaf, qab. qapaq. qoraq. zərf.<br />
bəkit. paket. kip. kif. - pıçaq qılıfı. - kitab qılıfı. - çubuq<br />
qılıfı. - iĢi gilifinə, qılıfına qoymaq. - qılıfsız iĢ: sayı ölçüsü<br />
olmayan. - qılıfın tutub, için buraxıb. - qılıfı çatlaq: özündən<br />
750 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çıxmıĢ. azqın. - qılıf qoymaq: çəkləmək. sınırlamaq. həd<br />
qoymaq. 2. < met > fılıq. fırıq. dağarcıq. nərsənin,<br />
heyvanın qının, dərisin çəkib, bütün soymaq. böylə<br />
soyulmuĢ heyvan dərisi, tulum, tuluq yasılmağa<br />
(yapılmağa) yarar.<br />
qılıfsız küt. qunt. künt. qıssa. biçimsiz.<br />
qılıqçı qıltaban.soytar. Ģaqlaban. hər qılığa girən kiĢi.<br />
qılıqçılıq qıltabanlıq.soytarlıq. Ģaqlabanlıq. hər qılığa girən kiĢinin<br />
davranıĢı.<br />
qılıq 1. zahir. biçik. 2. yol. kimi. üz. surət. tərz. vəziyyət. -<br />
sənəd qılığında nir kağaz. - nə qılığdadır o. - gəlin<br />
qılığında bəzəkli. 3. biçik. rəsm. yansı. çəkil. Ģəkil. əks.<br />
foto. fotoqrafya. - qılıq çıxarmaq: qılıq çəkmək: əks<br />
salmaq. 4. oyun. yansı. məsqərə. - Ģəklin çıxartmaq:<br />
yansılamaq. - oyun çıxartma. 5. biçim. Ģəkil. edik. mod.<br />
tərz.<br />
- ac qılıq, xəsiyət: ac göz. azıq. xəsis. - azıqlığı burax qıl.<br />
- birin qılığına girib, göylün alıb, əldə edib işlətmək,<br />
kullanmaq: damarına girmək: damarın tutmaq.<br />
- sivri çirkin qılıqlı nərsə: qoqoruz. xoruzlanan kimi.<br />
751 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qılıqsız iri, qanmaz gobud gənc. toraman. gicbəsər. tamarsız.<br />
damarsız. nəhadsız. təbiətsiz. xulqsız. tanqalaq.<br />
danğalaq. danqa. göbut. quduz. qotur. qaba. gür. iri<br />
gövdəli. budala. küp. tetiz. yanaz. darxaz. xuysuz.<br />
zügürd. cansız. qıl quyruq. biçiksiz. bəĢiksiz. qatanqur.<br />
biçimsiz. gobud. yaxıĢıqsız. beqiyafə. namətbu'.<br />
uyqunsuz. qiyafəsiz. qancıq. qıncıq. qınıq. qırıq. ipə<br />
sapa gəlmiyən. qiyafəsiz. namətbu'. uyqunsuz<br />
qılıqsızlanmaq dənğizlənmək. xuysuzlanmaq. çıxarsız ləyaqətsiz<br />
davranmaq.<br />
qılıqsızlıq darxazlıq. tetizlik. yanazlıq. xuysuzluq. təngdillik.<br />
qilim kilim. 1. geyim. gecim çeĢiti. yerə, yataq altına sərilən,<br />
dərviĢlərin omuzlarına atıb daĢdıqları ufaq keçə, xalça,<br />
səccadə. 2. tüksüz otaq keçəsi.<br />
qılınc 1. əğri. çapıq. çarpıq. - qılıc bacaq. 2. ĢəmĢir. büqtəka. 3.<br />
yaraq. qoĢaq. 4. qılınka. naz. qırcan. nazlı. qılnıc. oxĢağ.<br />
oxĢağuka.<br />
- uzun qılınc: qaraçor.<br />
- qılınca sarılmaq: qılınca tavranmaq, dolnmaq.<br />
- qılınc çalmaq: atmaq.<br />
- əğri qılıncı ağzı: gəzlik.<br />
752 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qılınc savurmaq: kəsgin qılınc oynatmaq.<br />
- iki yanı kəsgin olan qılıncın iti ucu: yalman.<br />
- qılıc qaşı: qılıncın (əğri olan) sapı.balçaq.<br />
- qılıc qılıca gəlmək: qarĢı qarĢıya qılıc çəkmək.<br />
- qamçı qılıc: ənsiz qılıc<br />
- sapan qılıc: əğri qılıc.<br />
- qılıc otı: bitgi adı. qantarun.<br />
- qılıc balığı: burnu kəsgin, uzun, iri balıq.<br />
qılınış quruluĢ. köküĢ. tavlanıĢ. tovlanıĢ. götürüĢ. əzəmətli<br />
təkəbbürlü davranıĢ.<br />
qılınka qılıncka. naz.<br />
qılınma görülmə. icra.<br />
qılınmaq 1. etilmək. edilmək. yapınmaq. olunmaq. devrinmək.<br />
rəftar edmək.: görülmək. təsviyə olunmaq. - mənim iĢim<br />
görüldü. - böylə iĢ görülməz. 2. Ģuluqluq edmək. 3. ürək<br />
tapıb iĢləmək. tavranmaq. davranmaq. tovranmaq.<br />
qeyrət qılmaq. qızıqmaq. iĢləmək. qımıldamaq. iĢə<br />
keçmək. əksüləməl göstərmək. - bu iĢləriə qarĢı<br />
davranmalıyıq. - ona davranın. - davranırsa, vurulduğun<br />
görürdü, anlırdi. - tavranmağa canım daha yox. - iyiliklə<br />
tavranmaq, kötülükləri qaqarın. tetik davranmaq. gəvĢək<br />
davranmaq. ağır davranmaq.<br />
753 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- acınmadan qılınmaq: qıymaq. qədər edmək. qıyına<br />
(zülmə) muzayiqə edməmək, qısırqanmamaq. - fələk mənə<br />
qıydı. - suçsuz birinə nasıl qıyarım.<br />
qilip gilip. gilif. qınıf. qılıf. (< qın). içinə nərsəni qoyub<br />
qorumaq üçün, oyumu, böyüklüyünə uyğun tikilən<br />
qurulan geyim, qılab, ğilaf, qab. qapaq. qoraq. zərf.<br />
bəkit. paket. kip. kif. - pıçaq qılıfı. - kitab qılıfı. - çubuq<br />
qılıfı. - iĢi gilifinə, qılıfına qoymaq. - qılıfsız iĢ: sayı ölçüsü<br />
olmayan. - qılıfın tutub, için buraxıb. - qılıfı çatlaq: özündən<br />
çıxmıĢ. azqın. - qılıf qoymaq: çəkləmək. sınırlamaq. həd<br />
qoymaq.<br />
qilis kilis. su kələri. - kilis balığı: dadlı su balığlarından olan<br />
yayın balığı.<br />
qılış 1. ediĢ. yapıĢ. oluĢ. devriĢ. rəftar. 2. quruq. kökük. tavıq.<br />
tovuq. götüĢ. səltənət. ĢiĢik. əzəmət. təkəbbür.<br />
qilit kilit. kitil. (< kitmək. kitləmək). 1. kitməkləmək üçün özəl<br />
qollu dilli arac.- kilit otu: dal, yapraqları çəkildikcə çıxar ot.<br />
2. hilə ilə kilit açmaq. osuqlamaq. üsüqləmək.<br />
qilitcik kilitcik. qayıq kürəyinin keçdiyi dəlikli təxdə.<br />
qilitləşmək kilitləşmək. kitəşmək. kitləşmək. kitməkləşmək.<br />
birkiĢmək. bağlaĢmaq. müttəhid olmaq.<br />
754 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qilitli kilitli. kitli. bağlı. qapalı.<br />
qiliz kiliz. qamıĢ. saz. - kiliz balığı: sazan balığı çeĢiti.<br />
qilizman kilizman. qamıĢlıq. sazlıq.<br />
qıl 1. keçi tükü. {qoyununkuna yun (yün) yapağ, dəvə, at kimi<br />
heyvanların qıssa, incə olanlarına "tük" deyərlər}. 2. çox az.<br />
cüzi'. - iĢin bitməsinə qıl qaldı. - qıl qədəri yerindən oynamıĢ.<br />
- qıl eybi yoxdur.<br />
- qıldan yoğurt tobrası: köynük.<br />
- qıl baraq: bir çeĢit uzun tüklü kiçik at.<br />
- burnundan qıl aldırmaq: köməklik edməmək. qabağın<br />
almaq. dibindən qoğalamaq, mən' edmək.<br />
- qıl burun: dənizə uzanmıĢ incə, uzun qara, topraq parçası.<br />
- qıl tökmək: tük dəğiĢdirmək.<br />
- qılı qırx yarmaq: 1. çox incələmək. tədqiq edmək. 2.<br />
zügürd. qılıqsız. cansız.<br />
- qıl qıran: saç xəstəliyi.<br />
- qıl yaqı: heyvan yarasını dəlib keçirdikləri qaytan cürü.<br />
- qıl quyruq: sona. bir çeĢit ördək.<br />
- qır qıl: qır saqqal.<br />
- qıl quyruq: {1. bərk incə quyruqlu heyvan. 2. gücsüz<br />
yoxsul. zügürt. bir nəyi olmayan}.<br />
755 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qılqınmaq iyələnmək. etinmək. edqinmək. olqunmaq. alqınmaq.<br />
alĢınmaq. qazanmaq. sahab olmaq.<br />
qıllanmaq bığı saqqalı gəlmək, qartlaĢmaq. - yaĢı az olsada<br />
qıllanmış oğlan.<br />
qıllı 1. keçi. (#yapaqlı: yumĢaq, qalın yünlə örtülü. bu yüni verən<br />
heyvan). 2. qıl, tük ilə örtülü olan. - qıllı heyvan, köks, qol.<br />
qilluqçu - evlənmədən evdə saxlanılan qilluqçu, külfət: otalıq.<br />
qılmaq 1. eyləmək. eləmək. edmək. yapmaq. 2. qılma. təĢrifat.<br />
3. əda edmək. ifa edmək. 4. qıymaq. rəva görmək. 5.<br />
atamaq. edəmək. edmək. əda edmək. yapmaq. 6.<br />
qıymaq. bağlamaq. əncam çəkmək. - malla çağırıb nikah<br />
qıydırdılar. 7. qıymaq. incə incə, rizə rizə doğramaq.<br />
qılma 1. yapma. eyləmə. eləmə. edmə. 2. qılmaq. təĢrifat. 3.<br />
qilo qal dediqodu.<br />
ifa. əda. 4. qıyma. rəva görmə. rəva bulma.<br />
qılsız - qılsız, tüksüz qılıc: qamçı quyruq.<br />
qıltaban qılıqçı. soytar. Ģaqlaban. hər qılığa girən kiĢi.<br />
qıltabanlıq qılıqçılıq. soytarlıq. Ģaqlabanlıq. hər qılığa girən kiĢinin<br />
davranıĢı.<br />
Qıltaş 1. əməkdaĢ. 2. üyə: üzv.<br />
qiltə kiltə. kitlə. dəmət. dəsdə.<br />
756 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qilzət qalınlıq. yoğunluq. quyuluq. qoyuluq. kəsafət. zəxamət.<br />
qim - hər kim: dəqmə. hər gələ. rasgələ. raslanan. təsadüfi. -<br />
dəqmə kiĢinin iĢi değil. - dəğmə gələnə söz demə. - dəğmə<br />
ağız üzrə yazılmaz.<br />
qım qım qım: durmadan qımıldamağı yansıtır. - qım qım<br />
qımıldamaq.<br />
qimi kimi. 1. ayaq. dəmin. bir iĢin lap, elə olan çağı. həmən.<br />
sanki. bəlkə. - həmən qaldı: çox az qaldı. sanki qalmadı. -<br />
həmən yoxdur: yox kimidir. sanki yoxdu. elə bil yoxdu. -<br />
gördüyüm kimi: - gördüyüm ayaq: görər görməz. - gələn<br />
kimi geddi: gələn ayaq geddi qalmadan. durmadan. dəmin.<br />
2. quni. qüni. güni. qılı. qıni. 3. yalı. tayı. - meĢə yalı:<br />
meĢə kimi. - bu yalı o yalı.<br />
Qimi kimi. yol. qılıq. üz. surət. tərz. vəziyyət. - sənəd qılığında<br />
nir kağaz. - nə qılığdadır o. - gəlin qılığında bəzəkli.<br />
qimicə kimicə. elə bil onun kimi.<br />
qımıl təpəĢ. hərəkət.<br />
qımıldama ırqalandı. yırqalantı. sallanma.<br />
qımıldamaq qımlanmaq. ırqalanmaq. yırqalanmaq. sallanmaq.<br />
qımıldanma qımıltı. hərəkət.<br />
tıpırdamaq. oynamaq. vurmaq. - ürəyim tıpırdır.<br />
757 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qımıldanmaq 1. qımlanmaq. qaxmaq üzrə götün təprətmək.<br />
götünmək. quĢun uçmaq üzrə təprənməsi. 2. qaĢınmaq.<br />
- tanrı özü qımıltıvı qoysun. 3. qalxmaq. - yerindən<br />
qımıldadı. 4. qıpırdanmaq. oynamaq. durmayıb<br />
oynanmaq. təhrik olunmaq. səqirmək. səğirmək.<br />
atılmaq. oynamaq.- gözüm səğirir. - gözləri qıpırdandı.<br />
qımıldanmamaq turmaq. durmaq. oynamamaq. sakin olmaq. oturmaq.<br />
iqamət edmək. gedməmək (iĢləməmək). dinğmək.<br />
kəsilmək. - yerində durmaq. - ayaqda durmaq. - bizə<br />
gəlincə durdu. - su dura dura pozulur. - harda durursuz. -<br />
iĢlər durdu. - yağmur durdu.<br />
qımıldanmayan turan. duran. sakin. sabit.<br />
qımıldatmaq qıpırdatmaq. oynatmaq. durmayıb oynatmaq. təhrik<br />
edmək. - gözlərivi qıpırdatma: çalma. döğmə.<br />
qımıldatmaq üqrimək. sallanmaq. birisinə qarĢı yaltaqlanaraq hiləsini<br />
saqlamaq.<br />
qımıldatmaq az oynatmaq. çabalatmaq. - əlin, baĢı, qıçın, götün<br />
qımıldatmaq.<br />
qımıltı 1. qımıldanma. hərəkət. 2. qıpırtı. tıpırti. oynama. vurqu.<br />
vurma. urma. xələcan. - bir qımıltı: tərpən. göz qıpımı. -<br />
758 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
bir tərpəndə vurub yıxdı. - tərpəncə ara verin. 3. qaĢınma. -<br />
tanrı özü qımıltıvı qoysun.<br />
qimiş kimiş. oxĢarıĢ. bəniĢ. bənziĢ. tayıĢ.<br />
qimişqəka kaĢqarda çıxan naxıĢlı bir keçə·.<br />
qımlanmaq qımıldamaq. qaxmaq üzrə götün təprətmək. götünmək.<br />
quĢun uçmaq üzrə təprənməsi.<br />
qimsə - quru, arıq kimsə: qağın. qaqın.<br />
qın 1. (ı ü ) gün. durum. olum. - quraqlıq əkini bu günə<br />
gətirmiĢ. - gününə bax, donun biç. - gündən günə düĢdük. 2.<br />
don. geyim. örtük. qabıq. qılaf. saxlantı. örtük. məhfəzə.<br />
qın çin. sinəc. ısnac. sıkınc. sikənc (> Ģekəncfars). ərmə.<br />
əğmə. axma.<br />
qin kin. arıq. arığ. azıq. acıq. nifrət. toqunluq. öc. qərəz. -<br />
birinə dolqunluğu olmaq.<br />
qına qan kimi al boya. hına. həna. - qınalar yaxınmaq: çox<br />
oğünmək. - qına çiçəyi: bir çeĢit. çiçək.<br />
qınaq qınağ. 1. bənd. barmaq məfsəli. barmağın çıtlayan yeri.<br />
2. cəza.<br />
qınamaq 1. zəmm edmək. məzəmmət edmək. 2. hüçüləmək. həcv<br />
edmək. 3. tənqidləmək. intiqad edmək. təqbihləmək. 4.<br />
əğlənmək. istehza edmək. məsxərə edmək.<br />
759 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qınamsıq 1. münəqqid. tənqidçi. təqbih edən. 2. əğlənci. istehzaçı.<br />
məsxərəçi.<br />
qınav qənəb. qənəf. (< qın: örtük). açıq, dağnıq nərsəni<br />
qınlamağa, yığmağa, bağlamağa, tikməyə yarar incə<br />
sicim, qalın ip.<br />
qıncıq qancıq. qınıq. qırıq. ipə sapa gəlmiyən. qılıqsız.<br />
alaqıncır. qəhbə qılıqlı.<br />
qıncurqa qancuğa. kiçik həlqə.<br />
qınçılıq məĢəqqət.<br />
qındaq qundaq. qondaq.<br />
qinəka qına. qıya. qiyə. kiçiltmə əki.<br />
qıni qılı. quni. qüni. güni. kimi.<br />
qınıf qılıf. (< qın). 1. gilif. gilip. içinə nərsəni qoyub qorumaq<br />
üçün, oyumu, böyüklüyünə uyğun tikilən qurulan geyim,<br />
qılab, ğilaf, qab. qapaq. qoraq. zərf. bəkit. paket. kip.<br />
kif. - pıçaq qılıfı. - kitab qılıfı. - çubuq qılıfı. - iĢi gilifinə,<br />
qılıfına qoymaq. - qılıfsız iĢ: sayı ölçüsü olmayan. - qılıfın<br />
tutub, için buraxıb. - qılıfı çatlaq: özündən çıxmıĢ. azqın. -<br />
qılıf qoymaq: çəkləmək. sınırlamaq. həd qoymaq. 2. < met ><br />
fılıq. fırıq. dağarcıq. nərsənin, heyvanın qının, dərisin<br />
760 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çəkib, bütün soymaq. böylə soyulmuĢ heyvan dərisi,<br />
tulum, tuluq yasılmağa (yapılmağa) yarar.<br />
qınıq qırıq. qıncıq. qancıq. ipə sapa gəlmiyən. qılıqsız. Ġstək.<br />
izdək. qızıq. irək. ərik. irkək. izdək. hacət.<br />
qınıt 1. umutsuz. ümitsiz. üzük. 2. ibadət.<br />
qınlamaq çəkləmək. qılaflamaq. qablamaq.<br />
qınlamaq qın tapmaq.<br />
qinlənmək kinlənmək. boğzamaq. qıyınmaq. nifrət bəsləmək.<br />
qınru əğri. - qadaĢ taba. it kimi qınru (əğri) baxar.<br />
qip kip. kif. bəkit. paket. gilip. gilif. qınıf. qılıf. qılab, ğilaf,<br />
qab. qapaq. qoraq. zərf.<br />
- kip kipinə: qıs qıvraq. sıxıq bərk. ip iti. bərk bərkinə. bək<br />
bəkinə.<br />
qıp qıpır. yarıq. qıvrıq. - yağıĢ yağıb çəkilib, topraq qıp qıp<br />
qaldı. - yaĢı ötüb, dərisi qıp kəsildi. - dağlar baĢ alıb buram<br />
buram, qıpır qıpır gedirdi.<br />
qipəz kipəz. taquz. taxuz. cif. ciftə. qama. qəmə.<br />
- doğranan nərsəni sıxıĢdırmaq üçün iĢlənir.<br />
- ağır yüklü nərsəni dəhləmək üçün altına qoyulur.<br />
- ağır nərsənin altında olan gədiyi tıxamaq üçün iĢlənir.<br />
- neçə təxdəni birbirinə bağlayan qıssa tikələr.<br />
761 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qıpıq qırpıq. qırpılmıĢ. kəsik. kəsilmiĢ. - qıpıq saçlı. qıpıq<br />
saqqal.<br />
qıpım - göz qıpımı: bir qımıltı. tərpən.- bir tərpəndə vurub yıxdı. -<br />
tərpəncə ara verin.<br />
- bir qıpım: ovucun bir kərədə tutacaq boyu. bir ovuc. qıpsa.<br />
- göz qıpımıda: dimdə. anda. ində. imdə. bir anda. qaĢla göz<br />
arasnda.<br />
qipinə - kip kipinə: qıs qıvraq. sıxıq bərk. ip iti. bərk bərkinə. bək<br />
bəkinə.<br />
qıpır qıp. yarıq. qıvrıq. - yağıĢ yağıb çəkilib, topraq qıp qıp qaldı.<br />
- yaĢı ötüb, dərisi qıp kəsildi. - dağlar baĢ alıb buram buram,<br />
qıpır qıpır gedirdi.<br />
qıpırdanma talabımaq. dalabımaq. təprənmə.<br />
qıpırdanmaq qımıldanmaq. oynamaq. durmayıb oynamaq. təhrik<br />
olunmaq. - gözləri qıpırdandı.<br />
qıpırdatmaq qımıldatmaq. oynatmaq. durmayıb oynatmaq. təhrik<br />
edmək. - gözlərivi qıpırdatma: çalma. döğmə.<br />
qıpır qıp. 1. qımıldanmağı göstərən söz. - gözlərin qıp qıp<br />
qıpmaq. - qıpır qıpır qımıldanmaq. 2. kiçik qımıldanmanın<br />
qırılmadan, durmadan təpinməsi, hərəkət edməsi. -<br />
762 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qıpırtı qımıltı.<br />
qıpır qıpır qımıldanmaq. - gözlərini qıpır qıpır oynatır. - su<br />
ocaqda qıpır qıpır qaynır.<br />
qıp 1. qıb. vurqulama sözü. - qıp qırmızı. - qıb qızıl. 1. qıpır.<br />
qımıldanmağı göstərən söz. - gözlərin qıp qıp qıpmaq. -<br />
qıpır qıpır qımıldanmaq.<br />
qıplamaq ( ı a ) qaplamaq.<br />
qıpma 1. göz qapaqlarını oynatma. 2. göz vurma. göx imi. göz<br />
iĢarəsi<br />
qıpmaq (göz kimi) nərsəni, tez yumub açamaq. hələc xəfəc<br />
edmək.<br />
qıpsa (< qab). 1. bir qıpım. bir ovuc. ovucun bir kərədə tutacaq<br />
boyu. 1. tutacaq. dəsgirə.<br />
qir kir. pas. bar. yağ. bataq. çirk. - əlim yağlıdır.<br />
- girə düĢmək: girlənmək. bağlanmaq. tutulmaq. qapılmaq. -<br />
nə bağlanmısan bu iĢə. - yaman yerə bağlandıq.<br />
qır qarı. qara. (qara, qır, topraq sözlərində toppalıq, tutqunluq<br />
qıra yan.<br />
anlamı saxlıdır). 1. qır. topraq. 2. qır, kır, qara boyamsı. 3.<br />
qıt. kəsi. kəsik. eyb.<br />
- topaç qıra: qıssa, qalın olaraq biçimsiz.<br />
763 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qırac 1. əqim. - qırac yer. 2. qırlığ. çöllük. iĢlənməmiĢ. abad<br />
olunmamıĢ. boĢ. - qırac topraq.<br />
qırağ 1. qıran. hər nəyin ən yüksək, ucqar yeri. sınır. kərən. ><br />
kəranfars. kəranə (< kərmək). - ölkənin kərəni. - ölkələr<br />
birbirindən kərənlə ayrılır. 2. yad. xuylanmayan. tutmaz.<br />
afət. yalı. yalqı. yalıq. qıyı. kənar. - yalıya enmək. - yalı<br />
boyunca getmək. - yalıya düĢmək.<br />
qırağı qırağu. əmir. sis. inğir. donmuĢ çiğ, Ģeh. soyuq ayaz<br />
havada donmuĢ durumda yağan çiy, yaxud yağdıqdan<br />
sonra donuĢ Ģeh, çiğ. - qırağı yağmıĢ. - bu qırağı əkinləri,<br />
bağları yaxdı.<br />
qırağu qırağı. soyuq ayaz havada donmuĢ durumda yağan çiy,<br />
yaxud yağdıqdan sonra donuĢ Ģeh, çiğ. - qırağı yağmıĢ. -<br />
bu qırağı əkinləri, bağları yaxdı.<br />
qırax qoltuq. kənar. bucaq. yan. quytu yer. - orası bir<br />
qoltuqdur: yan yerdir. - qoltuq devlətlər: qıraxda qalan<br />
devlətlər.<br />
qıraq 1. ağız. uc. qıyı. kənar. ucraq. - qıraq yerdə olan çuxur:<br />
andız. 2. uzaq. sapa. yol üstündə olmayan. doğru<br />
olmayan. - o bir sapa kənddi. - sapa yer. - sapa yollar. 3.<br />
quĢə. bucaq. nərsənin ocağından, ortasından qıraq<br />
764 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
olan bölüm. uzaq. qıyı. kənar. uc. (# qıyraq. qıyıraq.<br />
qıyıda olan. yaxın. yağuq. yoğuq. qonĢu. qərib). 4. qurqa.<br />
arın. hər bir qarĢıqdan uzaq, qıraq.<br />
- bir qırağa qoyulmuş: saqlanmıĢ. saxlanmıĢ. saqlı.<br />
məhfuz.- saqlı para, qara günün açar.<br />
- hər nəyin qırağı: dodaq. - dəniz dodağı.<br />
- qıraq yer: yabanı yer. dağ.<br />
qıraqsız yansız. sınırsız. ucsuz bucaqsız. kərənsiz > bikəranfars.<br />
bikəranəfars (< kərmək).<br />
qıraman xuraman. qıran qıran. salın salın. sallana sallana.<br />
qiran giran. qıran. ağır.<br />
salınaraq. sallanaraq. sallana sallana.<br />
qıran qıtan. 1. kəsən. qəmə. - qıran ayqıt. 2. qısa kəsən.<br />
qurtaran. bitirən. - sıtma qıran. 3. bölən. cizgi. xətt.<br />
sekantlatin.<br />
- yol qıran: yol kəsən. soyqunçu. 4. mühlik. müxrib.<br />
xərabkar. - qoyun qıran. - saç qıran. 5. giran. qıran. ağır.<br />
hər nəyin ən yüksək, ucqar yeri. qırağ. sınır. kərən. ><br />
kəranfars. kəranə (< kərmək).- ölkənin kərəni. - ölkələr<br />
birbirindən kərənlə ayrılır.<br />
- qıl qıran: saç xəstəliyi.<br />
765 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qıran qıran: xuraman. qıraman. salın salın. sallana sallana.<br />
salınaraq. sallanaraq. sallana sallana.<br />
- yatba qıran: {1. təvəccühi, meyli, iĢtahı çevirən. 2. iğrənc}.<br />
- saç qıran: saçı qırıb düĢürən kəsəl.<br />
qırar qıtar. kəsər. qate'.<br />
qırası kiçik balığ çeĢiti.<br />
qıraşlamaq xıraĢlamaq. cırmalamaq. dırnaqlamaq. dırnaqla<br />
qazmaq. tırmalamaq. dırmalamaq. cızmaq. çizmək.<br />
təxdiĢ edmək. - piĢik əlimi tırmaladı.<br />
qıraşlamaq qıraĢmaq. qazımaq. qaĢımaq. aĢındırmaq. oymaq.<br />
oğmaq. qıcıtmaq. sürtmək.<br />
qıraşmaq qıraĢlamaq. qazımaq. qaĢımaq. aĢındırmaq. oymaq.<br />
oğmaq. qıcıtmaq. sürtmək.<br />
qırat buynuz. (karatyunan).<br />
qıravaş qaravaş. qırnaq.<br />
qıravat kıravat < kərəvət (< kərmək: kəsmək). bir iĢdən ötəri<br />
kəsik parça. səggi. - yataq kirəvəti: üstündə yatmaq üçün<br />
biçilən təxdə.<br />
- yaxa kirəvəti: yaxaya taxılan bəzək Ģırıx bez.<br />
qiray giray. uyqur. Ģayistə. müstəhəq.<br />
766 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qiraz - kiraz alması: çox kiçik alma. - kiraz dodaq: çox al olan<br />
dodaq.<br />
qırbacı qarnı ĢiĢmiĢ cocuğu toxdatmaq üçün soluya (yel verən,<br />
imalə verən) kimsə. ları<br />
qırbac 1. sərt, bərk dəridən olan bir parça qamçı. 2. daĢqa<br />
heyvanlarını vurmaq üçün uzun dəğənəkli qamçı. - çala<br />
qırbac sürürdi: qamçı çalaraq. 3. qamçı. tazyana.<br />
qırbaclamaq qamçını sallayıb çatırdaraq, Ģaqqıldataraq, heyvanları<br />
yeritmaq. - qırbaclamadan bu heyvanlar yeriməzlər.<br />
qırba 1. tulum. - su qırbası. 2. cocuqları qarnının ĢiĢməsi. - bu<br />
cocuq qırba olmıĢ.<br />
qirbas kirbas. > kərbas. toxunmuĢ basılmıĢ. bez. parça. çit.<br />
qırcan qılıncka. nazlı. qılnıc. oxĢağ. oxĢağuka.<br />
qırcanmaq təpsəmək. qırıtmaq. qıvırmaq. oynamaq. nazlanmaq. -<br />
qıvıra qıvıra oynamaq.<br />
qircək gircək. öncək. giriĢ. müqəddimə.<br />
qırcın mal qarıya düĢən salğın xəsdəliyi.<br />
qırçıl 1. birbirinə girgin sərt qıl. 2. ağ ilə qarıĢıq qır boyalı. -<br />
qırçın at.<br />
qırda 1. bəlgə. ulaka. əlamət. 2. xırda. qıymıq. qırıq. kiçik<br />
yonqa. yonquc.<br />
767 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qirdab < girdəv. girdəb. dönək. dolĢaq. girəvə. girivə. girdəvə.<br />
su çevrintisi.<br />
qirdarlı kirdarlı. qalın qeyim.<br />
qirdə girdə. 1. yuvarlaq. dəgirmilik. top. kürəvi. qanğ. tabla.<br />
qurs. yap. dəğirmi.- top üz. - top kahı. - top aqasya. 2.<br />
yuvar. top. yuvarlaq. kürə. Ģar. - yer topu: yer kürəsi. 3.<br />
somi. somun. sumun. 4. topalaq. yuvarlaq. kəllək. kəllə<br />
biçimində. - topalaq kiĢi. - bir topalaq pambıq: bir yumaq,<br />
bir yuvarlaq pambıq dəngi, dənəyi. 5. dönmə. dəvəran.<br />
çevrə. çəpə çevrə.<br />
qirdəb girdəb. girdab. < girdəv. dönək. dolĢaq. girəvə. girivə.<br />
girdəvə. su çevrintisi.<br />
qirdələnmək dəgirmilənmək.yuvarlanmaq.<br />
qirdəvə girdəvə. girəvə. girivə. 1. su çevrintisi. girdab. 2. çətinlik.<br />
məsələ. 3. çıxmaz yol. bünbəst. 4. bərk dolaĢıq yol.<br />
qırdırmaq 1. isqonta edmək. sürəli (möhlətli) bir paradan biraz<br />
çıxaraq, qalanın zamanından öncə almaq. - bazarda iki<br />
aylıq yüz min çəki, səksən minə qırdırıb aldım. - bu çəki<br />
yüzdə neçə əsgiyinə qırdıracağıq. 2. ölüm duzağına<br />
salmaq. - sözə baxmamaqla, çox adam qırdırdı. 3.<br />
endirtmək. düĢürmək. - qiymətləri qırdırdılar. 4.<br />
768 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qırpdırmaq. kəsdirmək. biçdirmək. qısatmaq. nərsənin<br />
əl qolun yığıb, qırıb kiçitmək.<br />
qirehfars girehfars > girək. girik. bir birinə girmiĢ. dolaĢıq. dügün.<br />
qirəc - kirəc daşı: yandırıaraq kirəc yapılan ağ daĢ.<br />
qirək girək > girehfars. girik. bir birinə girmiĢ. dolaĢıq. dügün.<br />
qirələnmək girələnmək. oynalmaq. mübtəla olmaq.<br />
qirən girən. girər. soxulğan. soxular. soxulan. sallapati.<br />
gözətməz. saymaz. soxaq. mülahizəsiz hər iĢə giriĢən<br />
kimsə. qarıĢan. qarĢan. taxılan. müdaxilə edən. - iĢmə<br />
qarşan olmadı. - iĢnizə qarşan yoxdu.<br />
- qulağa girən. qulağa qaçan: çabık yerir, quyruğu çatal bir<br />
kiçik böcək.<br />
qirər girər. girən. soxulğan. soxular. soxulan.<br />
qirəvə girəvə. girdəvə. girivə. 1. su çevrintisi. girdab. 2. çətinlik.<br />
məsələ. 3. çıxmaz yol. bünbəst. 4. bərk dolaĢıq yol.<br />
qirgah girgah. tolun. dolun. alın, baĢ, qulaq arasında olan ĢiĢik<br />
yer.<br />
qırğın 1. ılıq. qırılmıĢ. alçalmıĢ. aĢağlamıĢ. itiliyi keçmiĢ.<br />
tənəzzül edmiĢ. - qırğın su: çox isdi olmayan. ılığ. 2. gözü<br />
qalmıĢ. ürəyi qalmıĢ. - o özü mənə qırğındı. 3. mal qaraya<br />
düĢən salğın kəsəli. - balığ qırğını (qırcın kimi).<br />
769 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qırğınlıq 1. darğınlıq. xatir qalma. - bu qırğınlığa nədən nədir. 2.<br />
qırıqlıq. gövdədə olan köĢəklik.<br />
qırxdırmaq yolutmaq. qazıtmaq.- saqqalıvı qatız.<br />
qırxım qıtıq. qırtıq. (< qırmaq. qırqmaq). yun, ip, kətən kədir<br />
qabuğı qırıntıları ki yastıq kimilərə doldurmağa yarar. -<br />
qıtıq doldurmaq.<br />
qiri giri. varidat. - giri çıxı: varidat sadirat.<br />
qırıcı qıtqıl. qırqıl. - qırqıl darı, ot.<br />
qiriftar düçar. düĢmək durumu. düĢmüĢ. ulaĢmıĢ. çatmıĢ.<br />
varmıĢ. düĢgün. mübtəla.<br />
qiriftar giriftar. tutulmuĢ. tutsaq. əsir. 1. düĢgün. düçar. mübtəla.<br />
qiriggə kiriggə. - ağacdan axan kiriggə: pus.<br />
qırıxmaq kırıxmaq. qayıxmaq. bara qoymaq. iĢtibah edmək.<br />
ĢaĢqınlamaq. ĢaĢırmaq. çaĢmaq. yanılmaq. heryrətdə<br />
qalmaq. - söz arası uçqunmadın.<br />
qirik girik. girək > girehfars. bir birinə girmiĢ. dolaĢıq. dügün.<br />
qırıq 1. kərək. 2. kırıx. bara iĢtibah. - kırıxmaq: bara qoymaq:<br />
iĢtibah edmək. 3. qopuq. qopmuĢ. kəsik. sınıq. pozuq.<br />
münfəil. 4. sınğın. tökük. dağnıq. pərakəndə. 5. sınıq.<br />
qarıĢıq. teyxa, xalis olmayan. məxlut. - qırıq tazı. 6.<br />
münkəsir. - qırıq ıĢıq. 7. aralı. kəsik. münqəte'. 8. itik.<br />
770 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ütük. uçarı. iti. çapqın. həĢəri. - uçarı çapqınlardandır. -<br />
ipi qırıq: ipini qırmıĢ: azğın. 9. qınıq. qıncıq. qancıq. ipə<br />
sapa gəlmiyən. qılıqsız. 10. qıyıq. münhərif. 11. qıymıq.<br />
xırda. kiçik yonqa. yonquc. 12. azıq. hər nəyin<br />
oğuntusu, qırığı. 13. qədriərəb. < qıtrı. qırtı. az.<br />
- ipi qırıq: qırıq. tolandırıcı. dolandırıcı. aldatıb soyğunçuluq<br />
edən. aĢırıcı. namussuz. Ģərəfsiz. - çoxları dolandırıcıya<br />
yem (mal) olur.<br />
- qırıq quruq: - qırıq quruq: doğru bütün olmayan. yalan<br />
yanlıĢ. xətalı səhvili olan.<br />
- qırıq döğük: qırpındı. qırqındı. qırıntı. kəsik tökük. - saç<br />
qırpıntısı.<br />
- qırıq tökük: 1. qarıĢıq. pəriĢan. 2. nərsədən qalan xırda<br />
mırda. - qırıq tökük toplamaq.<br />
qırıqçı 1. cani. - bilərək yanqın törədən qırıqçı, cani: qondaqçı:<br />
qundaqçı. 2. çıxıqçı. sınıqçı.<br />
qırıqçılıq çıxıqçılıq. sınıqçılıq.<br />
qırıqları - qıymıq: odun qırıqları. iriq otunğka.<br />
qırıqlıq kəsiklik. 1. pozuqluq. kəsiklik.- süt kəsikliyi. 2. yorqunluq.<br />
- dizlərimin kəsikliyi. 3. qırğınlıq. gövdədə olan köĢəklik.<br />
gövdədə his olunan ağrı, yorqunluk. - canımda bir<br />
771 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qırıqlığım vardır. - bir qırıqlığ duymaq. 4. qıyıntı. inhiraf. -<br />
iĢlərdə bir qıyıntı duyuram.<br />
- qırılmaq, qırıqlığa uğramaq: qıyınmaq. - bütün gövdəm<br />
qıyınır.<br />
qırıqsız davamlı. əqsiksiz. əksəksiz.<br />
qırıl infial.<br />
qırılğac ğırılğac. qızaq. qayaq. qar buz üstündə sürülən təkərsiz,<br />
alçaq beĢik. dənizdə yerləĢdirilib, üstündə gəmi<br />
düzətməyə yarar böyük taxda. qayığı dənizə yendirilən<br />
dəzgah. millər ilə döĢənmiĢ yolda sürülən bir çeĢit<br />
beĢik.<br />
qırılma nazlanma.<br />
qırılmaq 1. gücənmək. darılmaq. münfəil olmaq. - bilməm nədən<br />
mənə qırıldı. 2. itiliyin itirmək. düĢmək. - fırtına qırıldı. -<br />
soyuq qırıldı. 3. qır vermək. gövdənin bir para yerlərin<br />
oynatmaq. - bu qədər qırılmaq nəyə gərəkdir. 4. kəsikmək.<br />
yorulmaq. yorğunmaq. tökülmmək. düĢmək. - əl ayağdan<br />
kəsikdim: düĢdüm. 5. bükülmək. qatlanmaq. - bu köynəyin<br />
yaxası qırılmaz. 6. geçilmək. bitmək. qurtulmaq. qət'<br />
olunmaq. - yolun ağırı geçildi.<br />
- qarqıĢ yerinə iĢlənir. - əli qırılsın. - ayağı qırılsın.<br />
772 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- beli qırılmaq: çox yorulmaq.<br />
- qol qanatı qırılmaq: üzülmək.<br />
- gülmədən qırılmaq: ölmək. qatılmaq.<br />
- çit qırıldım: çox gözəl, Ģik.<br />
qırılmaz davamlı. ulaĢdırı. dalbadal. bitqiĢ. müttəsilən. peyvəsdə.<br />
qırılmış 1. qırğın. ılıq. alçalmıĢ. aĢağlamıĢ. itiliyi keçmiĢ. tənəzzül<br />
edmiĢ. - qırğın su: çox isdi olmayan. ılığ. 2. qıtrıl. məqtul.<br />
qətil. 3. qiymə. qıyma.<br />
qırım 1. biçim. zahir. 2. yol. biçik. tərz. Ģəkil. islub. 3. basıb<br />
basılmaqdan oluĢan qırma. yatqı. - qumaĢ yatıqı. 4.<br />
kəsmə. qımaq, kəsmək iĢi. 5. qırma. qat. bükmə. -<br />
parçanı, kağazın qat yeri. 6. qıtıl. qətil.<br />
- ət kəsimi: ət qırımı: pak bayramı.<br />
- qırım tırtır: sucu (Ģərab) tortusundan çıxan Ģimik maddə.<br />
qırın qərn. qırpın. 1. bir sürədən, çağdan olub, dövrə adlanan,<br />
bir qırıq, bölük. - qırın ba qırın: neçə qərnlər, əsirlər boyu.<br />
2. buynuz. qırıq daldan oluĢmağından böylə ad alır. 3.<br />
qıtmır. çinis. 4. çəkingən.<br />
qırınıc qurunc6. birinc. düyü.<br />
qırınmaq qır vermək. nazlanıb qırlaraq yerimək.<br />
773 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qırınsa quĢların tülək, tük dəğiĢmə çağı, dövrü. (özəlliklə doğan<br />
üçün).<br />
qırıntı 1. qazıntı. oğuntu. incə yonqa. talaĢa. - odun qazıntısı.<br />
kavsala qazıntısı. - parça qazıntısı. 2. qırpındı. qırqındı.<br />
qırıq döğük. kəsik tökük. oğuntu. ufantı. talaĢ. dalaĢ.<br />
talaz. dalaz. - parça ufantısı. əkmək ufantısı.- saç<br />
qırpıntısı.<br />
qiript giript. tolaĢ. dolaĢ. birbirinə dolanma. dügün. tolaĢıq.<br />
dolaĢıq. - giript olmuĢ.- sarmaş dolaş olmaq: sarmaĢıb<br />
giript olmaq. - giript olmaq: qarıĢmaq. tolaĢmaq. dolaĢmaq.<br />
- dolaşmış saçlar.<br />
qiriptlik giriptlik. tolaĢıqlıq. dolaĢıqlıq. burğaclıq.<br />
qiriş kiriş. 1. vətər. 2. içgənbə. iĢgənbə. heyvanların birinci<br />
qarnı. 3. söz baĢı. öncək. gircək. müqəddimə. baĢac.<br />
baĢlama. çıxıĢ.<br />
- yollama dirək, kiriş: döĢəməlik uzun ağac.<br />
- birinə kiriş olmaq: iliĢmək. taxılmaq.<br />
- qulaq kirişdə olmaq: özənlə dinləyib iĢləmək.<br />
qirişdə kirişdə. - qulaq kirişdə olmaq: qulağın tirləmək.<br />
qirişdirmək girişdirmək. soxuĢdurmaq. qarıĢtırmaq.<br />
qirişgən girişgən. sinən, sinğən, soxulcan.<br />
774 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qırışıq qırıĢmıĢ.: qırıĢıq olan nərsə. potur. potur çotur. qırmalı<br />
potlı. buruĢuq. buruĢmuĢ. - damağın poturu. - parçanın<br />
dolaşığı, qırışığı: qamba.<br />
qirişləmə kirişləmə. qılıclama.<br />
qirişləmək kirişləmək. kiriĢin çəkmək. zehin çəkmək.<br />
qırışma giriĢmə. qır vermə (< qırılmaq. burulmaq). buruqma.<br />
naz. iĢvə. qəmzə. qaĢ göz ilə oynanma.<br />
qırışmal qarıĢmal. ütük. ütükçü. ütüçü. oportünist<br />
qirişmə girişmə. qır vermə (< qırılmaq. burulmaq). qırıĢma.<br />
buruqma. naz. iĢvə. qəmzə. qaĢ göz ilə oynanma.<br />
qirişmək girişmək. 1. əlləmək. əl atmaq. əl qarıĢdırmaq. əlləmək.<br />
dəxalət edmək. müdaxilə edmək. müdaxilə edmək. 2.<br />
tutuĢmaq. baĢlamaq. təĢəbbüs edmək. - bu iĢin ilkin<br />
tutuşanlarındanıdır. 3. yapıĢmaq.- iĢə girişmək.<br />
qırışmış qırıĢıq. potur. potur çotur. qırmalı potlı. buruĢuq.<br />
buruĢmuĢ.<br />
qırıtmaq 1. qıvırmaq. əğirmək. bükmək. qatlatmaq. - saçını,<br />
saqqalını qıvırmaq. - keçəl saç istər, onda qıvrığından. -<br />
bunu qırağın qıvırın. 2. təpsəmək. qıvırmaq. oynamaq.<br />
qırcanmaq. nazlanmaq. - qıvıra qıvıra oynamaq.<br />
775 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qirivə girivə. girdəvə. girəvə. 1. su çevrintisi. girdab. 2. çətinlik.<br />
məsələ. 3. çıxmaz yol. bünbəst. 4. bərk dolaĢıq yol.<br />
qiriz giriz. qaçma. geriz. qorizfars. kəriz. geri dönmə.<br />
qırq çoxluğu göstərir. - qırx kərə gəldim yoxudun.<br />
- qırx bağır: gəviĢ gətirən heyvanların üçüncü qursağ.<br />
- qırx ambar: çox çeĢitli nərsələr içərən yer, qab. - onun<br />
çantası qırx ambardır.<br />
- qırx geçit: qırx qapı: dolanbac, burĢuq olan yer, çay ırmaq.<br />
kərələr bir yolu kəsən çay. çox geçitli, qapılı olan yer.<br />
- qırq ayaq: qasıq biti. ətə yapıĢan bir kənə çeĢiti.<br />
- qırx keçid: dolambac ırmaq. çay boyu gedmək üçün çoxlu<br />
kərələr butay o tayına atlamağlı olan ırmaq.<br />
- qırx kilid otu: bitgi adı.<br />
- qırx nərdüvan: dik yoxuĢ olan yer.<br />
- qırx qat: qatlağ. qat qat. heyvanın gəviĢ gətirə qursağı.<br />
- qırx il bir gün: sonında. nəhayət.<br />
- artıq qırxına gəlmiş: ağla dolan çağıdır.<br />
- qırx bir kərə: çox. - qırx bir kərə maĢallah.<br />
- qırx ayaq:{ 1. iki yanında bollu ayağı olan qurt. 2. - qasıq<br />
biti. kənə çeĢiti, baĢlıca qasıqda olub, çoxlu ayaqları ilə<br />
gövdəyə yapıĢıb, çabuq balalayıb çoxan böcək}.<br />
qırqa > qərhəərəb. yara. - akıla qırğa: yayılıb geniĢlənən yara.<br />
776 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qır 1. kirli ağ. külə çalar ağlıq. - qır saqqal: qır qıl. - qır saç. 2.<br />
qır donlı at. - qır at. - onun qırı vardır. - bir qıra minmiĢdi. 3.<br />
çöl. səhra. boĢ. - qırda gəzmək. - qıra çıxmaq. - qırda bitən<br />
otlar. - boz qır: isteb. açıq böyük çöllük. - qır sərdarı: qır<br />
saltəri: sınırları, yolları qoruyan bir baĢpozuq bölüyün baĢı. 4.<br />
qar. qara saqqız. zift. 5. qurm. boya. rəng. - dəmir qırı:<br />
dəmir boyasın andıran boya. dəmiri qır. - süt qırı: teyxa ağ<br />
(olan). 6. bir para quĢların durmadan ötməsin yansıtır. -<br />
bütün gün qır qır ötdü. - durna qırı: külə çalar at donu.<br />
- qır sanğsarı: göçgən. göçən.<br />
- qır vermək: qırınmaq. nazlanıb qırlaraq yerimək.<br />
- qır vermə: giriĢmə. qırıĢma. (< qırılmaq. burulmaq).<br />
buruqma. naz. iĢvə. qəmzə. qaĢ göz ilə oynanma.<br />
- qır vermək: qırılmaq. gövdənin bir para yerlərin oynatmaq.<br />
- bu qədər qırılmaq nəyə gərəkdir.<br />
- ala qır: qarıĢıq boyalı qır.<br />
- baqla qırı: qurĢun boyalı.<br />
- boz qır: bozamtıl qır. boza çalar qır.<br />
- dəmir qır: dəmir boyalı.<br />
- sıçan qırı: sıçançıl qır.<br />
- durna qırı: durna boyalı qır.<br />
777 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qır qıl: qır saqqal.<br />
- göy qır: göyə çalar qır.<br />
qırqər qırxər. qırx qırx. - tümləmiz qırxər quruĢ aldıq. - ağacları<br />
qırxər qırxər arabaya aldıq.<br />
qırqı nərsənin ucun, baĢın kəsməyə böyük qayçı.<br />
qırqıl qıtqıl. 1. qıtal. qırqın. vuruĢma. savaĢ. - aralarında qıtqıl<br />
üz verdi. - qıtqıl qırqıl: döğüĢ savaĢ. 2. qırıcı. - qırqıl darı,<br />
ot.<br />
qırqılıq qırıq. pozulma. dəgiĢmə. dönmə. sapma. fəsad. inhiraf<br />
qırqılrak ağcılrak olan qara nəsnə.<br />
qırqımçı gül ağaclarında olan bir böcək. xanım böcəyi.<br />
qırqım qırxım. heyvan yapağısın (yunun) qırxılan çağı. - birindən<br />
yapağı (yun) borc alıb, qırxımda ödəmək.<br />
qırqın qıtqıl. qırqıl. qıtal. urat. orat. vuruĢma. savaĢ. - aralarında<br />
qıtqıl üz verdi. - qıtqıl qırqıl: döğüĢ savaĢ.<br />
qırqındı qırpıntı. qırıntı. qırpındı. qırıq döğük. kəsik tökük. kəsinti.<br />
tikə. - dırnaq kəsintisi. - saç qırpıntısı.<br />
qırqır usandırıcı vızıltı, qor qor səs. - bütün günü qırqır etdi.<br />
qırqırşmaq vızıltı ilə qavqalaĢmaq, savaĢmaq. - axĢamacan<br />
qırqırşdılar.<br />
qırqıtıtlıq qıtlıq > qıqıtlıq. qəhti.<br />
778 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qırqlamaq qırxın keçitmək. - bir para hüyvan balaları qırxlamayanca<br />
dıĢarı çıxmaz. - yeni doğan cocuq qırxladımı.<br />
qırqlar - qırxlara qarışmaq: {1. meydanda olmaq. 2. yox olmaq}.<br />
qırqlı 1. qırx paraçası olan. 2. bir cocğun qırxı çıxmadan, baĢqa<br />
bir cocuğun doğulması (bir evdə, qonĢuluqda), bu iki uĢağı<br />
birbirinə "qıxlı" edir. - bizim uĢaqla qonĢununki qırxlıdırlar.<br />
qırqlıq qırx ölçüsündə olan. - qırxlıq bir kiĢi, bir qadın. - qırxlıq<br />
ağac.<br />
qırqmaq qırmaq. qırpmaq. nərsənin kökündən olmayıb, ucundan,<br />
yanından, baĢından kəsmək. - ağacı qırx. - qoyunu qırx. -<br />
saqqalıvı qırx. - saçıvı qırx.<br />
qırqmaq qırmaq. qırtmaq.<br />
qırlağan yumrucaq taun urı. - qırlağan sürisi: pozuq kiĢilər dəsdəsi.<br />
qırlanğıc - bir çeĢit qırlanğıc: ağ göt.<br />
qırlanqıc 1. köçəbə quĢlardan olub, boynu, yanaqları al qırmız,<br />
quyruğu çatallı olan. 2. döğüĢ gəmilərində olmuĢ,<br />
yelkənli, iti gedən təknələr.<br />
- qırlanqıc otu: sarı kök.<br />
- qırlanqıc balığı: əti dadlı, uzun qanatlı, gözəl al boyalı balığ<br />
çeĢiti.<br />
779 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qırlanqıc çeşiti: qar quĢı.<br />
- qırlanqıc fırtınası: martın sonunda olan boran, fırtına.<br />
qirləmək girləmək. girə salmaq. yaxa tutmaq. tuqa salmaq.<br />
qirlənmək girlənmək. girə düĢmək. bağlanmaq. tutulmaq.<br />
qapılmaq. - nə bağlanmısan bu iĢə. - yaman yerə<br />
bağlandıq.<br />
qirləntilmək girləntlmək. oynatılmaq. mübtəla olunmaq.<br />
qirlətmək kirlətmək.yağlatmaq. bataqlamaq. batırmaq.<br />
qirli kirli. ləkəli. bulaĢıq. müləvvəs. pasaq. pasaqlı. paslı.<br />
barlı. yağlı. - yağlı paltar.<br />
qırlığ qırac. çöllük. iĢlənməmiĢ. abad olunmamıĢ. boĢ. - qırac<br />
topraq.<br />
qırlı 1. çavuĢun bir kiçik cürü. - qırlı quĢı. 2. vızıltılı. dinc<br />
durmayan. 3. qırtıq. qıvraq. nazlı. - qıvraq qız.<br />
qırlım 1. qıvrım. bükim. büklüm. qatım. qatlım. sancı. əzab.<br />
dərd. 2. qıvrım. bükim. büklüm. qırlım. qatım. qatlım. -<br />
saçın qırlımı: qıvrımı.<br />
- qırlım qırlım: qıvrım qıvrım: çoq qıvırcıq. - saçı qıvrım<br />
qıvrım.<br />
- qırlım qırlım qırılmaq: qıvrım qıvrım qıvrılmaq: sandıdan<br />
bükülüb durma.<br />
780 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qırmaçı kağızları büküb kitab eliyən iĢçi.<br />
qırma 1. qatlaq. büklək. bükək. 2. parçanın bükülən yerində<br />
tapılan çizgi, xətti. 3. pozma. çözmə. nəqz. 4. potur.<br />
sason. - qırmalı don, köynək. - qırmalı potlı: potur. potur<br />
çotur. buruĢuq. buruĢmuĢ. qırıĢıq. qırıĢmıĢ. 5. kəsmə.<br />
aralıq. inqita. 6. qat. qırım. bükmə. - parçanı, kağazın qat<br />
yeri.<br />
- qırma yazı: Ģikəstə xətt.<br />
- qırma daş: sokaklarda döĢəməyə sərilən kiçik daĢ.<br />
qırmaq qırqmaq. qırpmaq. qırtmaq. 1. qırqmaq. nərsənin<br />
kökündən olmayıb, ucundan, yanından, baĢından<br />
kəsmək. kəsmək. biçmək. qısatmaq. nərsənin əl qolun<br />
yığıb, qırıb kiçitmək. oyan bu yanın kəsmək. oramaq.<br />
uramaq. vurmaq. oraqlamaq. sındırmaq. pozmaq.<br />
batırmaq. məğlub edmək. simək. siqmək. sıymaq.<br />
kəsmək. əzmək. pozmaq. basıb yox edmək. qıymaq.<br />
doğramaq. əsirgəməmək. rəhmisizlik edmək. 2. isqonta<br />
edmək. bir tapını, sənədi, çəki, süfdəni, qiyməti olan<br />
nərsəni, alıb, qiymətin kəsib, endirərək pulun vermək. -<br />
yüzdə igirmi əksinə sənin malıvı qıraram. - sərra mənim<br />
çəkimi üzə otuzla qırdı. 3. gücəndirmək. könlünə dəğmək.<br />
781 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
üzmək. xətrinə dəğmək. xatir yapmaq. - bu qədərlik az<br />
nərsədən ötrü ürəyin qırmayın. - mən səni qırmam. - gülən<br />
ürəklər qırılmasın. 4. bükmək. qatlamaq. - bu kağızları<br />
qırıb toplayıb. 5. təsgin vermək. - ağrı qıran: müsəggin. -<br />
ağrını qırmaq. - qulunci qırmaq. - bel qırmaq: yormaq. -<br />
burun qırmaq: alçatmaq. burnun əzmək. qururuna dəğmək.<br />
- qoz qırmaq: yanılmaq. lakırdı qaçırmaq. - qırdığı çözbəyi<br />
keçdi: etdiyi uyqunsuzluqlar sınırın aĢdı. 6. batırmaq.<br />
qəhərləmək. qələb çalmaq. məğlub edmək. - tanrı<br />
qırsın. - tanrı batırsın. endirmək. tənəzzül edmək. -<br />
qiymətləri qırdı. - günəĢ soyuqu qırdı. - yağmır tufanı qırar.<br />
- qulunc qırmaq: çox oğmaq.<br />
- qoz qırmaq: yanlıĢ, suç, xəta yapmaq.<br />
- ağacı qırx. - qoyunu qırx. - saqqalıvı qırx. - saçıvı qırx.<br />
- qıĢın soyuğun uĢaqların saçın qırpdırmayın. - bu kağazın<br />
ursalanmıĢ qıraqlarını qırpdırmlaı. - yazın sıcaqlığında<br />
qoyunları qırpdırmalıyıq. - yeməyin çoxluğuna baxmayaraq,<br />
qırpa qırpa heç bir nə qalmadı.<br />
- iticə qırmaq, qoparmaq: uçurtmaq.<br />
qırmalamaq doğramaq. ufalamaq.<br />
qırmalı qırığı, büküyü çox olan.<br />
782 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qirman kirman. qoruq. çəpər. hisar.<br />
qirmək girmək. 1. batmaq. dalmaq. qaruqmaq. düĢənmək<br />
düĢmək. qoyulmaq. - yola düşənmək: yola qoyulmaq. 2.<br />
iĢləmək. keçmək. nifuz edmək. - bu ağrı içimə işlədi. -<br />
onun ölümü bizə çox işlədi. 3. dəxalət edmək. sataĢmaq.<br />
təərrüz edmək. dinc, rahat buraxmamaq. - bu iĢə<br />
sataĢma. - mənim iĢlərimə sataĢma.<br />
- damarına girmək: damarın tutmaq: birin göylün alıb,<br />
qılığına girib, əldə edib iĢlətmək, kullanmaq.<br />
- içinə girmək: alınmaq. sığmaq.<br />
- araya girmək: tıqılmaq. soxlaĢmaq.<br />
- qulağa girmək: maraqla dinlənmək. - onun qulağına söz<br />
girməz.<br />
qırmış qorixtəfars. gərixtə. gerixtə. qoğqun. qaçmıĢ. qaçqın.<br />
qırmız 1. qızıl boya. bir kiçik böcəkdən çıxan al qızıl boya. 2.<br />
qızmır. qızıl. al. alıq.<br />
- qırmızya çalar: qızılca. qırmızımsı.<br />
- qırmız böcəyi: bu al qızıl boyanı törətən böcək.<br />
- qırmızı soğan: dadlı soğan çeĢiti.<br />
- qoyu qırmızı: tuğla alı.<br />
- qoyu qırmızı: yipinka. - qızıl bayın: yipqil. yipqin.<br />
783 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- quyu al, qırmızı. tünd, qoyu gilanar boyalı: qomıt - qomıt<br />
suci: qırmızı Ģərab. - qomıt at.<br />
qırmızıca qırmızımsı. qızılca.<br />
qırmızılıq qızıllıq.- yanqın qızıllığı: alovun yanqıtı, inikası.<br />
qırmızımsı qırmızıca. qızılca. qırmızıya çalan. qızılca. qızılca.<br />
qırmızya çalar.<br />
qırna 1. qatal. qırtıl. su Ģiri. 2. qolluqçu. qolluqçu. aralıqçı.<br />
araçı. - baĢ qırna. - ikinci qırna.<br />
qırnaq qaravaĢ. qıravaĢ. kiçkincə varlıqlar (xəlayiq). qart kəniz.<br />
qırnalıq qulluq. qolluq. aralıq. ara. xaqanların sarayında, iç<br />
ağası, nökər qulluqçuların bulunduğu yer, özgü dayrə.<br />
qırpalamaq xırpalamaq. - dartıb çəkərək xırpalama: tartaqlamaq.<br />
didikləmək.<br />
qırpdırmaq qırdırmaq. kəsdirmək. biçdirmək. qısatmaq. nərsənin əl<br />
qolun yığıb, qırıb kiçitmək. oyan bu yanın kəsmək. -<br />
yeməyin çoxluğuna baxmayaraq, qırpa qırpa heç bir nə<br />
qalmadı. - qıĢın soyuğun uĢaqların saçın qırpdırmayın. - bu<br />
kağazın ursalanmıĢ qıraqlarını qırpdırmlaı. - yazın<br />
sıcaqlığında qoyunları qırpdırmalıyıq.<br />
784 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qirpi kirpi. qırpıq. tikənlə örtülü, yatanda tos tomalaqlanan<br />
kiçik heyvan. - oxlu kirpi: tikənləri ox kimi uzanan kirpi. -<br />
kirpi kimi: çox sərt könülü qalan kimsə. simitən.<br />
qirpik kirpik. qırpıq (< qırpmaq). göz qapaqlarını yanında olan<br />
sıra qıllar, bunları bəhəri.<br />
qırpıq qıpıq. qırpılmıĢ. kəsik. kəsilmiĢ. - qıpıq saçlı. qıpıq saqqal.<br />
qirpilənmək kirpilənmək sərtləĢmək. kirpi kimi büzülmək. üzü<br />
asılmaq.<br />
qırpılmış qırpıq. qıpıq. kəsik. kəsilmiĢ. - qıpıq saçlı. qıpıq saqqal.<br />
qırpın qırın. 1. qıtmır. çinis. 2. çəkingən.<br />
qırpıntı qırqındı. kəsinti. tikə. - dırnaq kəsintisi.<br />
qırpıntı qırıntı. qırqındı. qırıq döğük. kəsik tökük. - saç qırpıntısı.<br />
qırpma sığırın dil altı. qurbağacıq.<br />
qırsıq hər nəyin köhnəlmiĢi, qrılmıĢı. (> qurazə).<br />
qırt qart. xırt. xarp. xırp. 1. sərt nərsəni ısırırkən, qaba qaba<br />
qaĢınırkən eĢidilən səsi yansıtır. 2. boğazın hava<br />
borusundan çıxan səs. kəsilən nərsənin güc səs<br />
çıardığın yansıtır. - qırt qırt kəsiverdi.<br />
qirtgün kirtgün. 1. kirtük. güvah. pənah. 2. sənəd. tapı. 3. Ģahid.<br />
- kirtgünüm aldı məndən, təkcə kirgünüm sənidin oğlum. -<br />
kirtgünün qırılsın: pənahsız qalasın.<br />
785 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qırtı qıtrı > qədriərəb. < qırıq. az.<br />
qırtıq qıtıq. qırxım. (< qırmaq. qırqmaq). 1. yun, ip, kətən kədir<br />
qırtıl qatal. qırna. su Ģiri.<br />
qabuğı qırıntıları ki yastıq kimilərə doldurmağa yarar. -<br />
qıtıq doldurmaq. 2. qırlı. qıvraq. nazlı. - qıvraq qız.<br />
qırtılmaq 1. qıvrılmaq. əğrilmək. bükülmək. qatlanmaq. çəkilib<br />
toplanmaq. - iplik, saç, qıl qıvrıldı. - bu kitabın yapraqları<br />
qıvrılmıĢ. - qıvrıla qalmaq: gəbərmək. 2. qurtulmaq. olduğu<br />
yerdən fırlayıb qaçmaq. - onun əlindən heç nə qurtulmaz:<br />
onun əlindən hər nə gəlir.<br />
qırtlaq boğazın hava borusundan çıxan səsin yeri. ökkənin<br />
baĢı. - qırtlağına basdı. - qırtlağıma qaçdı. - qırtlağını<br />
sıxdı.<br />
qırtmaq qırqmaq. qırmaq. almaq. kəsmək. qısmaq. - boyundan<br />
alda, əninə qoy.<br />
qırtuq qartuq. dımrıq. kiçik sürgü.<br />
qirtük kirtük. 1. kirtgün. güvah. pənah. 2. sənəd. tapı. 3. Ģahid. -<br />
kirtgünüm aldı məndən, təkcə kirgünüm sənidin oğlum. -<br />
kirtgünün qırılsın: pənahsız qalasın.<br />
qirvə kirvə. kürvə. sağdıc. ərkək cocuğu sünnət etdirməyi,<br />
daha onun sünnət toyunun gediĢini ödəyən kimsə.<br />
786 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qıryal kiryal. timsah.<br />
xiristiyanlarda babtem (qutsal su tökmək) edilən uĢağı<br />
tutub, onun babtem gediĢini ödəyən kimsə."qumbaros".<br />
- sağdıc əməyi: boĢa gedən əmək, iĢ, zəhmət.<br />
qıs 1. qas. qos. "q" ilə baĢlayan bir sıra sözlərin baĢına gəlib,<br />
anlamın güclətir. - qas qatı. - qos qoca. - qıs qıvraq. 2. sıq.<br />
ziq. tar. sıxıntılı. azlıqda bulunan. gərəklik, zərurət<br />
çəkən. - dar qaldıq. 3. gizli gizli gülməyi yansıtır. - qıs qıs<br />
gülmək. 4. itləri quĢqutub boğuĢmağa yarar söz. 3. bir<br />
çeĢit "q" ilə baĢlayan sözlərin baĢına gəlib, anlamı<br />
vurqulur. - qıs qıvraq. 5. vurqulandıran sözlərdən. - qıs<br />
qıvraq. 6. kəsdirmə. xülasə. muxtəsər. tulaĢmaz.<br />
dolaĢmaz. - kəsdirmə yol. 7. qısın. pərhiz.<br />
- qıs qıvraq: sıxıq bərk. ip iti. bərk bərkinə. bək bəkinə. kip<br />
kipinə. - ilan qıs qıvraq olmuĢdu. - qıs qıvraq bağlamaq:<br />
kipə kip bağlamaq.<br />
qısac 1. qısıq. zalim. 2. iĢgəncə. 3. qısqac. əmbir. kəlbətin.<br />
qısaclamaq 1. qısıqlamaq. iĢgəncələmək 2.zülm edmək.<br />
qısa muxtəsər. muxtəsərən. - dilli qısa: anlatmağa sözü<br />
olmayan. anlamaqdan aciz. - qısa keçmək: danĢığı çabıq<br />
qapamaq. - qısa kəsmək: uzatmamaq. xulasə edmək ixtisar<br />
787 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
edmək. - qısa tutmaq: qısa yapmaq.<br />
- qısa boylu, tıqnaz, topac olan: top topuz.<br />
- qısa kəsən: qıtan. qıran. qurtaran. bitirən. - sıtma qıran.<br />
qısalmaq çəkilmək. xülasələnmək. - ucu kəsilsə qısalar.- dili çox<br />
qısalmış. - günlər ged gedə qısalır.<br />
qısaltmaq kəsdirmək. güdətmək. budatmaq. budaqdadmaq.<br />
budaqlatmaq. budaxlatmaq.<br />
qısan qısır. qısar. qısqır. qısqar. (< qısmaq. sxmaq)zalim. zülm<br />
edən. zorlaq.<br />
qısar qısır. qısqır. qısqar. (< qısmaq. sxmaq. qısmaq, sıxmaq<br />
nitəliyi olan). 1. etgiləyən. müəssir. 2. kimsəni bir iĢə<br />
gücləyən, zorlayan. 3. zalim. zülm edən. zorlaq.<br />
qısasın güdəsin. qısırın. - qısırın sözlər.<br />
qısatmaq qırpdırmaq. qırdırmaq. kəsdirmək. biçdirmək. nərsənin<br />
əl qolun yığıb, qırıb kiçitmək.<br />
qısatura süngi yerinə, qıssa yalın qılınc olub, belə, tüfəngin<br />
baĢına taxılır.<br />
qısdırmaq qısmaq. 1. sıxıb tutmaq. sıxıĢdırmaq. - qapı barmağımı<br />
qısdı. 2. təzyiq edmək. 3. ayırmaq. həsr edmək. - bu<br />
yığva qoĢuya, Ģe'rə qısmışıq. - kitaba qısılan evə kitan evi<br />
deyilir. - bu iĢlərə para qısdırın: qısın, ayırın. 4. azaltmaq.<br />
788 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
kiçiltmək. darlaĢdırmaq. 5. qıymamaq. əsirgəmək. diriğ<br />
edmək. 6. yatırmaq. endirmək. - qulaqların qısdı. 7.<br />
qalxıq, dıĢarda, açıq olan nərsəni içəri almaq. -<br />
quyruğun apıĢlarının içinə qısıb getdi. 8. tutdurməq.<br />
tutmaq. ələ keçirmək. qapsalamaq. yaxalamaq. dar<br />
yerə gətirib tutmaq. 9. qapsatmaq. bir yerə soxub<br />
sıxıĢdırmaq. - əlimi, barmağımı qapıya qısdırdım. 10.<br />
sıxdırmaq.<br />
- qısdırıb zorlamaq: sıq boğaz edmək.<br />
qisə kisə. 1. çiqin. çıqın.- para çiqini. 2. qoyun. kəsə. cib.<br />
kəski. kəsi (< kəsmək).- qoynuna qoydu. - qoynundan<br />
çıxardı. 3. balıĢ. tumaç. tobra. sandıq. kes. 4. qaplaq.<br />
bağıl. örtük. buxca. 5. kələk. börk. - kisə sürünmək: kisə<br />
sürmək: kisə çəkmək, çəkinmək.<br />
- kisəyə girmək: asılanmaq. fayda görmək. - o mənim<br />
kisəmə girməz.<br />
- kisə aqça: balıĢ aqça: çağında beĢ yüzlük quruĢ.<br />
- tor kisə: iki baĢı qapalı, ortası yarıq, hörmə kisə.<br />
- böyük kisə: tobra. torba.<br />
qisəçi kisəçi. 1. vəkilxərc. 2. bir bölümün sənədlərin saxlayan.<br />
3. gündəlik qazancdan payın götürən kimsə, iĢçi.<br />
789 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qisəçilik kisəçilik. 1. kisəçəkmək iĢi. 2. sandıqçılıq. 3. kələkçilik.<br />
qisələmək kisələmək. aldatmaq. tobralamaq.<br />
qisələnmək kisələnmək. aldanmaq. tobralanmaq.<br />
qisi - kisi. artırılan sözün durumun, olcağın, vəziyyətin<br />
qısı qısım. zülm.<br />
göstərir. - bizimkisi çöndü. - onunkusu gündən günə<br />
iyiləĢir, sizinkisi kötüləĢir.<br />
qısı qısqıq. qatı. sərt. bərk. - qısı ürək.<br />
qısıq (qıs < met > sıq). sıqıq. 1. qısac. zalim. 2. pərdə. küsük.<br />
örtü. 3. sıxıq. tutuq. tutulmuĢ. - tutuq səs. 4. kəsət.<br />
kasad. sürümsüz. yağsız. yaxımsız. yaxmaz. rivacsız.<br />
5. qısılmıĢ. sıxılmıĢ. məziqə. 6. çətinliklə çıxan. zorla<br />
xırıltı ilə çıxan. darsuq. tartsuq. bol olmayan. boğuq. 7.<br />
çatmaz. yetməz. - bu iĢdə çox qısıqlar (çatmaz. yetməz)<br />
görünür. - iĢin qısığın (çatmazın. yetməzin) çıxarmalıyıq. -<br />
hər nəyin qısığın (çatmazın. yetməzin) çıxarıb, aradan<br />
qaldırmalıyıq. - sizin yaĢamda çatmaz (qısıq. yetməz) nə var<br />
ki. 8. iĢlərində qıssa gələn. iĢini bitirməyən. 9. zülm.<br />
- qısıq səs.<br />
- qısıq boğaz.<br />
790 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- oyluğun (budun) yuxarısında qatlaq yerləri. - cocuğun<br />
qısıqları piĢmiĢ.<br />
qısıqlamaq qısaclamaq. iĢgəncələmək<br />
qısıqlı sıx su. qayadan çır çır ağan. - qısıqlı su. - qısıqlı bulaq.<br />
qısıqlıq sıqıqlıq. 1. sıxıĢmıĢ. təzyiq. 2. boğuqluq. xırıldı. - boğazın<br />
qısıqlığı. 3. sıxıqlıq. tutuqluq. tutqunluq.<br />
qısılmaq 1. sıxılmaq. sıxıda qalmaq. darılmaq. dara gətirilmək.<br />
təzyiq olunmaq. - barmağım qapıda qısıldı. - güc, zor<br />
altında qısıldıq. 2. tutulmaq. sərbəst iĢləməmək. - səsim<br />
qısıldı. - boğazım qısıldı. - çox çığırmadan səsim qısıldı. 3.<br />
qasılmaq. çəkilib daralmaq. - donum qasıldı.<br />
qısılmış qısıq. sıqıq. sıxılmıĢ. məziqə.<br />
qısım 1. bölük. parça. cüz'. 2. no'. növ'. cins. qəbil. - bu<br />
qısın qıs. pərhiz.<br />
qısımlar. - kiĢi qısımı. - qadın qısımı. - uĢaq qısımı. 3.<br />
budaq. dal. bölük. takım. qaç. Ģö'bə. 4. sıxım. avuc.<br />
tutam. qapsa. qəbzə. - bir qısım buğda. 5. qısı. zülm.<br />
qısınlı yonumlu. qonumlu. orınlı. sanalı. mə'qul.<br />
qısır qısar. qısqır. qısqar. (< qısmaq. sxmaq. qısmaq, sıxmaq<br />
nitəliyi olan). 1. etgiləyən. müəssir. 2. kimsəni bir iĢə<br />
gücləyən, zorlayan. 3. qısan. zalim. zülm edən. zorlaq.<br />
791 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
4. bi ədəb. külük (kövlük). 5. əksik. naqis. - qısır oyulu<br />
(fikirli). 6. güdə. qıssa. - əlim qısır qaldı: əlim səndən güdə<br />
qaldı. 7. yakın. yakır (< yaxmaq). verimsiz. doğmaz.<br />
doğurmaz. əqim. 8. qısraq. doğurmaz. əqim. - qısır<br />
topraq. - qısır tarla. - qısır il. - qısır qadın.<br />
- əli qıssa: gücsüz.<br />
- qısır bolmaq: 1. (qısraqtan baĢqa heyvan) qısır qalmaq. 2.<br />
yozamaq qısırqanmaq.<br />
- qısır qalmaq: qısır bolmaq.<br />
qısırın 1. əksikinə. naqisanə. 2. güdəsin. qısasın. - qısırın<br />
sözlər.<br />
qısırqanmaq yozamaq. qısır bolmaq.<br />
qısırqanmaq əsirgəmək. darqınmaq. diriğ edmək.<br />
qısırqanmamaq muzayiqə edməmək. - qıyına (zülmə) qısırqanmamaq:<br />
muzayiqə edməmək. acınmadan qılınmaq. qıymaq. qədər<br />
edmək.<br />
qısıs xəsis. kibritçi. qısmır. qıtmır.<br />
qısıt qısıt (> qest). 1. kəsi. pay. nəsib. 2. məzlum. qısığa,<br />
gücə, zora konu olan.<br />
qısqac qısac. əmbir. kəlbətin. qapan. qabıq. qapıq. tutan. alan.<br />
- burnu bir çeĢit çəngəlli qısqaç.- qarğa burnu:<br />
792 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qısqanan rəqabətli.<br />
qısqanc qısqanclıq. 1. qeyrət. - yersiz qısqanc olma: boĢuna quyrət<br />
göstərmə. 2. rəqabət. 3. cicikli. həsədli. həsud. 4.<br />
qısqanma. güni. 5. cicik. qibtə. həsəd.<br />
qısqanclıq - qısqanclıq duymaq: qısqanmaq. güniləmək. ciciklənmək.<br />
qibtə, həsəd edmək.<br />
qısqanclıq qısqanc. 1. qeyrət. - yersiz qısqanc olma: boĢuna quyrət<br />
göstərmə. 2. rəqabət. 3. cicikli. həsədli. həsud. 4. cicik.<br />
həsəd. qibtə.<br />
- qısqancılıq qavğası: qarı qoca qavğası.<br />
qısqandırmaq 1. qeyrətə düĢürmək. 2. rəqabətə düĢürmək.<br />
- cocuqları qısqandıracaq ayrı seçidən qıraq edməli.<br />
qısqanılmaq 1. qeyrətə gəlinmək. çəkiləməmək. çəkəmməmək.<br />
- bu iĢə qısqanılmaz. - belənədənsiz yerə qısqanılırmı. 2.<br />
rəqabət olunmaq. 3. əsirgəlinmək. diriğ edinmək.<br />
qısqanma qısqanc. güni. cicik. qibtə. həsəd.<br />
qısqanmaq qısqınmaq . qısınqanmaq. sığqınmaq. cırcıranmaq.<br />
sırcıranmaq. 1. çəkəməmək. qısqanclıq duymaq.<br />
güniləmək. ciciklənmək. qibtə, həsəd edmək. 2. qeyrətə<br />
gəlmək. 3. rəqib olunmaq. rəqabətdə bulunmaq. 4.<br />
əsirgəmək. əsirgənmək. darıqtınmaq. diriğ edmək. -<br />
793 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qarısı kəndini qulluqçu qızlarından çox qısqanırı. 5. rəĢg<br />
edmək. qibtələnmək. həsədlənmək. çəkəməmək. - mən<br />
sizdən bir nəsə qısqanmamam.<br />
qısqar qısqır. qısır qısar. (< qısmaq. sxmaq. qısmaq, sıxmaq<br />
nitəliyi olan). 1. etgiləyən. müəssir. 2. kimsəni bir iĢə<br />
gücləyən, zorlayan. 3. zalim. zülm edən. zorlaq.<br />
qısqıq qısı. qatı. sərt. bərk. - qısı ürək.<br />
qısqın Cə'bə < cım + bə. cumbə. kumbə. komba. qabırqa: qutu.<br />
bəsdə. qabırcak8.<br />
qısqınmaq qısqanmaq. qısınqanmaq. sığqınmaq. cırcıranmaq.<br />
sırcıranmaq. 1. çəkəməmək. 2. qeyrətə gəlmək. 3. rəqib<br />
olunmaq. rəqabətdə bulunmaq. 4. əsirgəmək.<br />
əsirgənmək. darıqtınmaq. diriğ edmək. - qarısı kəndini<br />
qulluqçu qızlarından çox qısqanırı. 5. rəĢg edmək.<br />
qibtələnmək. həsədlənmək. çəkəməmək. - mən sizdən<br />
bir nəsə qısqanmamam.<br />
qısqır qısqar. qısır qısar. (< qısmaq. sxmaq. qısmaq, sıxmaq<br />
nitəliyi olan). 1. etgiləyən. müəssir. 2. kimsəni bir iĢə<br />
gücləyən, zorlayan. 3. zalim. zülm edən. zorlaq.<br />
qıslatmaq bir Ģeyi üzərinə alıb saxlamaq.<br />
794 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qısmaq qısdırmaq. 1. sıxıb tutmaq. sıxıĢdırmaq. - qapı barmağımı<br />
qısdı. 2. təzyiq edmək. 3. ayırmaq. həsr edmək. - bu<br />
yığva qoĢuya, Ģe'rə qısmışıq. - kitaba qısılan evə kitan evi<br />
deyilir. - bu iĢlərə para qısdırın: qısın, ayırın. 4. azaltmaq.<br />
kiçiltmək. darlaĢdırmaq. 5. qıymamaq. əsirgəmək. diriğ<br />
edmək. 6. yatırmaq. endirmək. - qulaqların qısdı. 7.<br />
qalxıq, dıĢarda, açıq olan nərsəni içəri almaq. -<br />
quyruğun apıĢlarının içinə qısıb getdi. 8. qıymamaq.<br />
asrağamaqcığa. asramaqcığa əsigətmək. əsirgəmək.<br />
almaq. kəsmək. qırtmaq.- boyundan alda, əninə qoy. - sözi<br />
əsirgədi: asradı: ağzın açıb danıĢmamaq. düĢünb daĢınıb<br />
danıĢmaq. - parasına əsigəməyən: asramayan: xərcləmək.<br />
9. qasmaq. çəkilib daraltmaq. - donumu qas. - qasmalı<br />
nərsə.<br />
- çəkib qısmaq: qanğtarmaq. qantarmaq<br />
- quyruğı qısmaq: qorxub toplanmaq, qaçmaq.<br />
- quyruq qısmaq: dimməz olmaq. səs çıxararamaq.<br />
alğılanmaq.<br />
qısmır qıtmır. qıtmır. kibritçi. qısıs. xəsis. pinti. xəsis. kəsmük.<br />
ağın. axın.<br />
qısnaq iqnə iĢi.<br />
795 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qısraq qısır. doğurmaz. əqim. - qısır topraq. - qısır tarla. - qısır il. -<br />
qısır qadın.<br />
qısrıq 1. tutuq. götrük. bəcəriksiz. yazıq. miskin. aciz. - qısrıq<br />
kimsə. 2. bəfalı. abırlı.<br />
qıssa 1. güdə. qısır. - əlim qısır qaldı: əlim səndən güdə qaldı. 2.<br />
qopal. kopal. kupal. küp kimi. tobaç. qunt. biçimsiz. 3.<br />
küt. qunt. künt. biçimsiz. qılıfsız.<br />
- şişman, biçimsiz, qıssa olan: tumbadız. - tumbadız kiĢi.<br />
- qıssa dəğənək: tayancaq. dayancaq.<br />
- qıssa, qalın olaraq biçimsiz: topaç. - topaç kiĢi. - topaç<br />
qıra, xiyar. - topaç yapı. - qısa boylu, tıqnaz, topaç olan:<br />
top topuz.<br />
- bərk qıssa: sürəksiz. dəvamsız. bəqasız. çoq sürməz. - gül<br />
devri sürəksiz olur.<br />
qıstaşmaq titrəĢmək. sılaĢmaq. qasnaĢmaq.<br />
qıstı (< qısmaq). qısıt qısıt, parça parça gümüĢ, qızıl, dəmir<br />
qisur qısur. sarqan.<br />
taxımı olub, qopca, zəncirlə harasa qısdırılıb, sırqav,<br />
boyun bağ, köstək kimi iĢlənir.<br />
796 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qisvət kisvət. kəsbət (< kəsmək). 1. biçək. pəçək. nərsiyə<br />
uyqun kəsilən parça, örtük. 2. bir iĢə özəl geyim. iĢ<br />
paltarı. - çöpçü, süpürgəçi kisvəti. - çərik kisvəti.<br />
qısyartmaq qusdurmaq. qusyurmaq. quysarmaq. qusyan etdirmək.<br />
qaytatmaq.<br />
qış - qara qış: qıĢın ortası olub, ən soyuq sırası.<br />
qişi insan.<br />
- qara qış: qıĢın ortası. zəmhər. - qara qıĢda yolçuluq: iĢlərin<br />
ən gücü, zoru.<br />
- yaz qış: həmiĢə. hər vax.<br />
- qış yapmaq: soğumaq. - azərbaycanda çox qıĢ yapar.<br />
- qış yemək: soyuq çəkmək.<br />
- qış yapar: qıĢlaq. qıĢı çox olan yer.<br />
- qış: soyuq olan. - qış durum: soyuq əhval. - qış hava:<br />
soyuq hava.<br />
- qış keçirmək: qışı keçirmək. qıĢlatmaq. - qoyunları harda<br />
qışlatacaqsız.<br />
- qıĢ olmaq. qışlamaq. soğuq olmaq.- bu il yaman qışladı.<br />
- böyük varlı kişi: atabay. atabəy.<br />
- kişiyə ayıbdır bu iĢlər.<br />
- ərkişi: ərkək.<br />
- xatın kişi: qadın.<br />
797 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- hər kişi: hər kəs.<br />
- topalaq kişi: topalaq. girdə. kəllək. kəllə biçimində<br />
olan.<br />
- atalıq qalayı kişiyə yaramaz: atasının ad sanına<br />
güvənmək (sevinən) kiĢiyə yaraĢmaz.<br />
- dağ kişisi: dağ ayısı: yabanı adam.<br />
- qatsız kiĢi: idəsiz adam.<br />
- som kişi: doğru, kamil kiĢi.<br />
- topaç kişi: qıssa, qalın olaraq biçimsiz.<br />
- inğəs kişikə: yabancı kimi sağına soluna baxan adam.<br />
- inğəs kişikə: yabancı kimi sağına soluna baxan adam.<br />
- kişidən kişi: ər oğlu ər.<br />
- kişisiz. sevgisiz. öksüz. adamsız.<br />
qışıq qışqı. qıĢnıq. kiĢnək. qıĢqırma.<br />
qişiqıl kişiqıl. çələbi. nəciblik. tərbiyəli.<br />
qişilik kişilik. 1. çələbilik. nəcabət. tərbiyə. 2. usturə. ustura.<br />
utsara. qaramanlıq. qəhrəmanlıq.<br />
qışqı qıĢıq. qıĢnıq. kiĢnək. qıĢqırma.<br />
qışqıraq ıĢqırıq. fıĢqıraq. fıĢqa. ıslıq.<br />
qışqırıq iq. hıçqırıq. hıq. ürküĢ. qorxub qaçıĢ. həyəcan. talaĢ.<br />
qışqırma qıĢıq. qıĢqı. qıĢnıq. kiĢnək.<br />
798 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qışqırmaq 1. ürküb, qorub qaçmaq. - quĢlar qışqırdılar. 2.<br />
həyəcanlanmaq. 3. talaĢlanmaq. qorxub ürkmək. 4.<br />
ıĢqırmaq. ıslıqmaq. ıslıq çalmaq. fıĢqalamaq.<br />
qışqırtmaq 1. ürküdüb, qorxudub qaçırmaq. - qarqaları tarladan<br />
qışqırtmalıyıq. 2. həyəcanlandırmaq. talaĢlandırmaq.<br />
təhyic edmək.<br />
qışlaq - qışı çox olan yer: yapar. qıĢ yapar:<br />
qışlamaq 1. soğuq olmaq. qıĢ olmaq. - bu il yaman qışladı. 2. qıĢ<br />
iĢin, görəvin, çəkimin görmək, yerləmək. - yayda<br />
qışlamaq gərək.<br />
qışlatmaq qıĢ keçirmək. qıĢı keçirmək. - qoyunları harda<br />
qışlatacaqsız.<br />
qışlıq qışlaq. qıĢa özgü, özəl olan. - qışlıq azıq: qıĢ zəxirəsi. -<br />
qışlıq ev. - qışlıq hava: soğuq hava.<br />
qışmır mızi. taxılıb incidən. - qışmır kiĢi.<br />
qışmırlıq mızılıq. - qışmırlıq bəsdi daha.<br />
qişnək kişnək. qıĢıq. qıĢqı. qıĢnıq. qıĢqırma. kiĢğinmək,<br />
kiĢnəmək yanısı, yanqısı, səsi.<br />
qışnıq qıĢıq. qıĢqı. kiĢnək. qıĢqırma.<br />
qişr < qoşur. qoĢulmuĢ, yapıĢmıĢ nərsə. dəri.<br />
799 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qıt 1. kəsmə iĢi. biçək. biçin. - qıt dövrü: biçin çağı. 2. qurı.<br />
quraq. yabıs. 2. qıqıt > qəht. (# bolluq). 3. qır. kəsi.<br />
kəsik. eyb.<br />
qitab kitab. qatlaq. hər nəyin qalxıq qoğzaq qıraqı, yanı.<br />
qıtal qıtqıl. qırqıl. qırqın. vuruĢma. savaĢ. - aralarında qıtqıl üz<br />
verdi. - qıtqıl qırqıl: döğüĢ savaĢ.<br />
qıtan qıran. 1. kəsən. - qıran ayqıt. 2. qısa kəsən. qurtaran.<br />
bitirən. - sıtma qıran. 3. bölən. cizgi. xətt. sekantlatin.<br />
- yol qıran: yol kəsən. soyqunçu.<br />
qıtan qutan. kitən. kütən. gütən. saxlur. gizlədən. söyləməz.<br />
qıtar qırar. kəsər. qate'.<br />
qıtat qudrət. güc.<br />
qitən kitən. kütən. gütən. qıtan. qutan. saxlur. gizlədən.<br />
söyləməz.<br />
qitər kitər. kədər. kətər. kətir (< kitmək: qapamaq). 1. qapalı.<br />
tutuq. bulanıq. 2. tasa. qussə. qayğı.<br />
qitərlənmək kitərlənmək. kədərlənmək. kətərlənmək. kətirlənmək ( <<br />
kitlənmək: qapanmaq). kədər etmək. tasalanmaq.<br />
qussələnmək. qayğılanmaq.<br />
qitəş kitəş. təĢgilat. sazıman.<br />
800 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qitəşmək kitəşmək. kitləşmək. kitməkləşmək. kilitləĢmək.<br />
birkiĢmək. bağlaĢmaq. müttəhid olmaq.<br />
qıtıq 1. qırtıq. qırxım. (< qırmaq. qırqmaq). yun, ip, kətən kədir<br />
qıtıl qətil. qırım.<br />
qabuğı qırıntıları ki yastıq kimilərə doldurmağa yarar. -<br />
qıtıq doldurmaq. 2. qıtma. tənqid. nəqd.<br />
qitim kitim. qıtım. qutum. kütüm. güdüm. gizli. söylənməz nə.<br />
sirli. salığ. saxlı.<br />
qıtım kitm. qutum. kütüm. güdüm. gizli. söylənməz nə. sirli.<br />
salığ. saxlı.<br />
qitir kitir. kədər. kətər.<br />
qıtırdamaq gəvrək bir səs çıxarmaı.<br />
qıtırdı gəvrək səs. - qıtır qıtır etmə.<br />
qıtır 1. yalan. uydurma söz. - qıtır atmaq. 2. incə, iti, sərtcə ,<br />
qıtqı sərzəniĢ.<br />
yaxud gəvrək səsi yansıtır. - qıtır qıtır gülmək. - qıtır qıtır<br />
çörək yemək. 3. dəğər. ölçü. əndazə.<br />
qıtqıl qırqıl. 1. qıtal. qırqın. vuruĢma. savaĢ. - aralarında qıtqıl<br />
üz verdi. - qıtqıl qırqıl: döğüĢ savaĢ. 2. qırıcı. - qırqıl darı,<br />
ot.<br />
801 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qıtlaq 1. öldürücü tənqid olunmaq. 2. qırılan, ölünən yer.<br />
qətlgah. sallaxxana.<br />
qıtlamaq qıtmaq. 1. tənqid edmək. 2. eyibləmək.<br />
qıtlaşmış qart. yaĢlı. qarı. qarıq. keçmiĢ. geçgin. əsgimiĢ.<br />
qitlə kitlə. kiltə. dəmət. dəsdə.<br />
qitləmək kitləmək. kitmək. kitməkləmək. neçə nərsəni birbirinə<br />
keçirmək. bağlamaq. - barmaqların kitləmiş dururdu.<br />
qitləşmək kitləşmək. kitəşmək. kitməkləşmək. birkiĢmək.<br />
bağlaĢmaq. müttəhid olmaq.<br />
qitli kitli. kilitli. bağlı. qapalı.<br />
qıtlıq 1. yoxsulluq. kəsət. kasad. - para kasadı yoxumuzdur. -<br />
qıtma qıtıq. tənqid. nəqd<br />
yemək kasadı. 2. > qıqıtlıq. qırqıtıtlıq. qəhti.<br />
qıtmaq qıtlamaq. 1. tənqid edmək. 2. eyibləmək.<br />
qitmək kitləmək. kitməkləmək. neçə nərsəni birbirinə keçirmək.<br />
bağlamaq. - barmaqların kitləmiş dururdu.<br />
qitməkləmək kitməkləmək kitmək. kitləmək. neçə nərsəni birbirinə<br />
keçirmək. bağlamaq. - barmaqların kitləmiş dururdu.<br />
qitməkləşmək kitməkləşmək. kitəşmək. kitləşmək. kilitləĢmək.<br />
birkiĢmək. bağlaĢmaq. müttəhid olmaq.<br />
802 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qıtmır qısmır. pinti. xəsis. kəsmük. ağın. axın. qırpın. qırın.<br />
çinis. qısmır. kibritçi. qısıs. xəsis.<br />
qitrəmək kitrəmək. titrəmək.<br />
qıtrı qırtı. > qədriərəb. < qırıq. az.<br />
qıtrıl qırılmıĢ. məqtul. qətil.<br />
qıvam tavan. dayqun. duruĢ. durma. quysunq. çağqın.- ölkə<br />
qıvamı qılıncla qələmdəndir.<br />
qıvamlanmaq tavanlanmaq. tabanlanmaq. dayqunmaq. duruĢsunmaq.<br />
quysunmaq. çaqqınlanmaq.<br />
qıvamlı dayqunlı. tavanlı. tavında olan. quysunqli.<br />
qıvım burum. qopum. - bir qıvım: bir burum. bir qopum.<br />
qıvır - qıvır qıvır: durmadan sarılmağı yansıtır. - qıvır qıvır<br />
qıvrılmaq.<br />
qıvırcıq 1. durmuyub qıvrılan, buruĢub toplanan. buruĢuq.<br />
mücə'əd. tudə. tuydə. tüydə. - qıvırcıq kahı. - qıvırcıq<br />
saç. - qıvırcıq saqqal. - qıvırcıq qoyun: incə qısa quyruqlu,<br />
qıvıcıq yapal (tüklü) qoyun çeĢiti. merinüs. 2. qıvraq. fer.<br />
mütəcəiid. - qıvraq saç.<br />
qıvırma 1. burma. çevirmə. döndərmə. 2. çevirmə. əğmə.<br />
qıvırmaq 1. əğirmək. bükmək. qırıtmaq. qatlatmaq. - saçını,<br />
saqqalını qıvırmaq. - keçəl saç istər, onda qıvrığından. -<br />
803 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bunu qırağın qıvırın. 2. baĢa çıxmaq. bacarmaq.<br />
baĢarmaq. bəcərmək. - bunu qıvırdınsa, eĢq olsun. -<br />
onuda qıvırarım. 3. təpsəmək. oynamaq. qırcanmaq.<br />
nazlanmaq. - qıvıra qıvıra oynamaq. 4. əğmək. çevirmək.<br />
5. qıyı vermək. avrımaq. oğramaq. oğmaq. çarpmaq. 6.<br />
dartmaq. büzmək. qıvrıĢdırmaq. tıncıqdırmaq.<br />
qıvırzıvır aburçubur. hapursapur.<br />
qıvraq qıvrıq. 1. dolanmıĢ sarılmıĢ. qanqal olmuĢ. - ilan qıs<br />
qıvraq olmuĢdu. - qıs qıvraq: sıxıq bərk. ip iti. bərk bərkinə.<br />
bək bəkinə. kip kipinə. - qıs qıvraq bağlamaq: kipə kip<br />
bağlamaq. 2. burĢuq. pürtük. burtuk. - qıvraq saç. 3.<br />
qırtıq. qırlı. nazlı. - qıvraq qız. 4. iti. dartılı. çəkilmiĢ.<br />
qıyaq. sivir. sever. zirək. qıvırcıq. fer. mütəcəiid. - qıvraq<br />
saç. 5. baĢarlı. bacarlı. bəcərli. çıxarlı. bacmar. çıxmar.<br />
6. burraq. burqaq. bırraq. bırqaq. iti. yeyin. dikiz. tıkız.<br />
- iti qıvraq: çağ durumlu. quĢqunlu. qusqunlu. çağlayan.<br />
qivrəmək kivrəmək. kehimək. soyuğundan üĢümək.<br />
qıvrıq qıvraq. 1. baĢarlı. bacarlı. bəcərli. çıxarlı. çıxmar.<br />
bacmar. 2. qıp. qıpır. yarıq.- yağıĢ yağıb çəkilib, topraq qıp<br />
qıp qaldı. - yaĢı ötüb, dərisi qıp kəsildi. - dağlar baĢ alıb<br />
buram buram, qıpır qıpır gedirdi.<br />
804 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qıvrıq dallı budaqlı: əğrəlti. əğri büğrü. dolaĢıq. - əğrəlti<br />
bacaqlı qarı: dolaĢıq qıçlı. - əğrəlti yollar.<br />
qıvrılmaq 1. əğrilmək. bükülmək. qırtılmaq. qatlanmaq. çəkilib<br />
toplanmaq. - iplik, saç, qıl qıvrıldı. - bu kitabın yapraqları<br />
qıvrılmıĢ. - qıvrıla qalmaq: gəbərmək. 2. çömbəlmək.<br />
çönbəlmək. çörəklənmək. çövrəklənmək.<br />
qanğallanmaq. tos toparlaq devĢirilmək. - ilan, köpək<br />
qıvrılıb yatmıĢ. 3. ölüĢgəmək. xumarlanmaq. qığrılmaq.<br />
4. qığrılmaq. ölüĢgəmək. xumarlanmaq.<br />
qıvrım 1. sancı. əzab. dərd. 2. əğrim. bükim. büklüm. qırlım.<br />
qatım. qatlım. - saçın qıvrımı.<br />
- qıvrım qıvrım, büklüm büklüm bükmək: qatlandırmaq.<br />
- qıvrım qıvrım: çoq qıvırcıq. - saçı qıvrım qıvrım.<br />
- qıvrım qıvrım qıvrılmaq: sandıdan bükülüb durma.<br />
qıvrıntı (qumaĢın qırağında olan tikinti, çevrinti). qıvırma. əğrətin.<br />
bükünti. qıyıntı. basdırma. qatlama. - bu yəmĢəyin<br />
qıvrıntısı qaba düĢmüĢ. - qoşa qıvrıntı: bu tikiĢin oya (yazı.<br />
bəzək) kimi tikilməsi.<br />
qıvrışdırmaq qıvırmaq. dartmaq. büzmək. tıncıqdırmaq.<br />
qıyağan - qıyağan daş: soğan daş: mərmər daĢların sürtməkdə,<br />
soğanlamada iĢlənən daĢ.<br />
805 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qıyaq 1. qıyan. zalim. əsirgəməyən. qəddar. rəhimsiz.<br />
əsigəməksiz. qıymazın. - bərk qıyaq kiĢi. - qıyaq gedmək:<br />
iti. - qıyaq davranmaq. 2. iti. ürkək. cəsur. igid. - qıyaq<br />
qəhrəman igid. 3. aĢırı. bətər. fövqüladə. mubaliğəli. -<br />
qıyaq gözəl. qıyaq zəngin. - qıyaq bağadur. 4. qıvraq. sivir.<br />
sever. zirək. 5. ə'la. bərk iyi. əntiq. yavuz. foquladə.<br />
xariqüladə. 6. hünkür. qudurqan. vəhĢi. asav.<br />
qıyaqlıq 1. ə'lalılq. yavuzluq. bərk iyilik. əntiqlik. foquladəlik.<br />
xariqüladəlik. 2. qıyanlıq. zalimlik. əsirgəməzlik.<br />
qəddarlıq. rəhimsizlik. qıymazınlıq.<br />
qıyan 1. aparan. aparcı. mücri. 2. amil. bais. 3. qıyıcı. qıyıcı.<br />
əsirgəməyən. zalim. qəddar. 3. qıyıcı. sərraf. para<br />
qıyan. 4. qıyaq. zalim.əsirgəməyən. qəddar. rəhimsiz.<br />
əsigəməksiz. qıymazın. - bərk qıyaq kiĢi. - qıyaq gedmək:<br />
iti. - qıyaq davranmaq.<br />
qıyanlıq qıyaqlıq. zalimlik. əsirgəməzlik. qəddarlıq. rəhimsizlik.<br />
qıymazınlıq.<br />
qıycıq ğıycıq.qıcıq. ğıcıq.<br />
qıycıqlamaq qıcıqlamaq.<br />
qıyı 1. ağız. uc. qıraq. kənar. - qıyı vermək: qıvırmaq. avrımaq.<br />
oğramaq. oğmaq. çarpmaq. 2. yalı. yalqı. yalıq. qırağ.<br />
806 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
kənar. - yalıya enmək. - yalı boyunca getmək. - yalıya<br />
düĢmək. 3. qıraq. kənar. uc. nahiyə. 4. qıysı. sahil.<br />
- pusula tapılmadan ön, gəmilər qıyıları izlərdi.<br />
- qıyıda bucaqda: ötədə bəridə.<br />
- qıyı küləyi: qara küləki: kecəyin qurudan dənizə əsən<br />
külək.<br />
- qıyıda tapılan nərsələrin baxıcısı, gorucusu: qıyıcı.<br />
- qıyı sıra: dəniz boyu. qıyı boyunca.<br />
qıyıcı 1. qıyıcı. qıyan. əsirgəməyən. zalim. qəddar. 2. qıyıda<br />
balıq tutan avçı. 3. qıyıda tapılan nərsələrin baxıcısı,<br />
gorucusu. 4. doğrayan. - tütün qıyıcı. 5. sərraf. para<br />
qıyan. 6. qıyan. sərraf. para qıyan.<br />
- bucaq qıyıcı: araçı sərraf.<br />
qıyıc qıyıcı. qıyan. əsirgəməyən. zalim. qəddar.<br />
qıyıq qıyma. qiymə. 1. incə incə doğranmıĢ. - qıyıq ət. 2. qırıq.<br />
münhərif. 3. irinğ. çirk.<br />
qıyıqlıq qırıqlıq. inhiraf.<br />
qıyım zülüm. - qatmarlı qıyım: müzaəf zülüm.<br />
qıyımlı bir dürlü, bir qılıqlı qırılmıĢ, doğranmıĢ. - incə qıyımlı ət.<br />
- qaba qıyımlı ət, göy, tütün.<br />
807 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qıyın 1. çətin. çəlĢirimli. 2. tuq. tuqĢ. tuĢ. bucaq. burcaq. 3.<br />
zülm. - qıyına muzayiqə edməmək, qısırqanmamaq:<br />
qıymaq. acınmadan qılınmaq. qıymaq. qədər edmək.<br />
qıyınmaq 1. əzilmək. bayılmaq. keçinmək. gedmək. - ürəyim<br />
qıyındı. 2. qırılmaq, qırıqlığa uğramaq. - bütün gövdəm<br />
qıyınır. 3. boğzamaq. kinlənmək. nifrət bəsləmək.<br />
qıyıntı 1. qıyılmıĢ nərsə, qıymıq ürünü, məhsulu. - ət qıyıntısı. 2.<br />
içkəm əzilməsi. qarın bayılması. - içimdə bir qıyıntı vardır.<br />
3. qırıqlıq. inhiraf. - iĢlərdə bir qıyıntı duyuram. 4. ağrı.<br />
əzab. dərd. 5. sıxıntı. darıxma. üzülmə. 6. zəhmət. 7.<br />
müzahimət. 8. (qumaĢın qırağında olan tikinti, çevrinti).<br />
qıvırma. qıvrıntı. əğrətin. bükünti. basdırma. qatlama. -<br />
bu yəmĢəyin qıvrıntısı qaba düĢmüĢ. - qoşa qıvrıntı: bu<br />
tikiĢin oya (yazı. bəzək) kimi tikilməsi.<br />
qıyıraq qıyraq. qıyıda olan. yaxın. yağuq. yoğuq. qonĢu. qərib.<br />
(# qıraq: uzaq).<br />
qıyma qiymə. qıyıq. 1. incə incə doğranmıĢ. qırılmıĢ ət. qıyıq ət.<br />
- küftəlik qiymə. lüləlik qiymə.- qiymə taxdası: ət qıydıqları<br />
qalın taxda. 2. çərxlənmiĢ. - qıyma çərxi. 3. qılma. rəva<br />
görmə. rəva bulma.<br />
808 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qıymaq 1. incə incə, rizə rizə doğramaq. 2. öldürmək. qəsd<br />
edmək. - canıma qıyma. - bu gözələ qıyılarmı. 3.<br />
əsirgəməmək. acımıyaraq qoymaq, vermək, edmək.<br />
bağıĢlamaq. bəzl, fəda edmək. - parasın qıyamır. -<br />
parasına qıyıb bu kitabı almadı. 4. acınmadan qılınmaq.<br />
qədər edmək. qıyına (zülmə) muzayiqə edməmək,<br />
qısırqanmamaq. - fələk mənə qıydı. - suçsuz birinə nasıl<br />
qıyarım. 5. əqd edmək. qərarlaĢtırmaq. bağlamaq.<br />
əncam çəkmək. - malla çağırıb nikah qıydırdılar. - nikah<br />
qıymaq. - qıyamamaq: əsirgəmək. acıyıb fəda edəməmək. -<br />
parayı qıyamadı. 6. doğramaq. qırmaq. əsirgəməmək.<br />
rəhmisizlik edmək. zülm edmək. 7. qılmaq. rəva<br />
görmək.<br />
qıymamaq 1. asrağamaqcığa. asramaqcığa əsigətmək. əsirgəmək.<br />
azırqanmaq. diriğ edmək. qısmaq. muzayiqə edmək. -<br />
sözi əsirgədi: asradı: ağzın açıb danıĢmamaq. düĢünb<br />
daĢınıb danıĢmaq. - parasına əsigəməyən: asramayan:<br />
xərcləmək. 2. qısdırmaq. qısmaq. əsirgəmək. diriğ<br />
edmək.<br />
qıymazınlıq qıyaqlıq. qıyanlıq. zalimlik. əsirgəməzlik. qəddarlıq.<br />
rəhimsizlik.<br />
809 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qiymə qıyma. qıyıq. 1. qırılmıĢ ət. qıyıq ət. incə incə doğranmıĢ.<br />
- küftəlik qiymə. lüləlik qiymə. - qiymə taxdası: ət qıydıqları<br />
qalın taxda. 2. çərxlənmiĢ. - qıyma çərxi.<br />
qiymətlənmək alınmaq. dəğər tapmaq. dəğinmək. tutunmaq.<br />
bahalanmaq.<br />
qiymətli qala. bahalı.<br />
qiymətsiz 1. dəyərsiz. kəməlsiz. qədirsiz. bahasiz.kəkiz. kənğiz.<br />
kəniz. 2. savan.<br />
qiymətsiz kəpəz. kəpəzə. köpək. kövək. salıkasız4. salmaksız4.<br />
sıysız. sayqısız. e'tibarsız. mübtəzəl. dəğərsiz.<br />
qiymətsizlətmək kəpəzlətmək. kəpəzələtmək. köpəklətmək. kövəklətmək.<br />
salkasızlatmaq. salsızlatmaq. sıysızlatmaq.<br />
sayqısızlatmaq. e'tibarsızlatmaq. mübtəzəllətmək.<br />
dəğərsizlətmək.<br />
qıymıq qırıq. xırda. baltalanmıĢ taxda, gəmikdə olan kiçik<br />
qıynaq quĢ pəncəsi.<br />
qırcıqlar. - əti iyi yu, qıymıqı qalmasın. kiçik yonqa. -<br />
yemkdə qıymıq varıdı, diĢimə düĢüb qırdı.<br />
- odun qırıqları: qıymıq. iriq otunğka.<br />
qıynaqlı çaqır, qartal pəncə. qaparuzçi.<br />
810 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qıyraq qıyıraq. qıyıda olan. yaxın. yağuq. yoğuq. qonĢu. qərib.<br />
(# qıraq: uzaq).<br />
qıysı qıyı. sahil.<br />
qiyusk kiyusk. < köçək. köşək. salaĢ. baraqa. yol üstü qurulan<br />
əğrəti tüncıq. - qəzet salaĢ. - bostan salaĢ.<br />
qiz giz. 1. sirr. iç. - bu iĢdə gizil (gizli) yox. - gizsiz iĢ, söz,<br />
duruĢ, baxıĢ, anlam. - bir gizni, sirri, içi açımaq: sökmək.<br />
qoxulatmaq. iylətmək. ifĢa edmək. - yarın onun iĢlərin<br />
qoxulatacağam. 2. zəmir olub, "sizinğ" deməkdir. -<br />
iĢinğiz: sizin iĢiz. - atanğız: sizin ataz.<br />
qız ğız. ğiz. zəmir olub, "sizinğ" deməkdir. - iĢinğiz: sizin iĢiz. -<br />
atanğız: sizin ataz.<br />
- qız almaq: evlənmək.<br />
- yinçqə qızka. odalıq qız. inçqə qız. kəniz.<br />
- qulluqçu qız: yanaşma qız: bəsləmə.<br />
- qız xanım: xanım qız: xan qılığı, tərbiyəsi görən gənc qız.<br />
madmazel.<br />
- damla qız: çox gözəl, arıq incə qız.<br />
- duzlu qız.<br />
- qız məməsi: Ģaftalı ( bir çeĢit). ağac qavını.<br />
- qız quşka: insan üzərinə düĢəcək kimi alçaqtan uçan.<br />
811 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
812 http://WWW.TURUZ.COM<br />
qızarma qızıllıq.<br />
tüklərinin rəngi hunduĢqaya bənzəyib açılınca rəngtən rəngə<br />
girən bir quĢ.<br />
- qız quşı: ağac qaqanın yaĢıl bir çeĢiti.<br />
- qız kimi: çox utancaq oğlan, kiĢi, adam.<br />
- qız kilimi: qız toxumu: elat qızlarının toxuduğu çox gözəl<br />
bir kilim, toxunma.<br />
- qız məməsi: Ģaftalı ( bir çeĢit). ağac qavını.<br />
- qız vermək: evləndirmək.<br />
qızaq qayaq. 1. ğırılğac. qar buz üstündə sürülən təkərsiz,<br />
alçaq beĢik. dənizdə yerləĢdirilib, üstündə gəmi<br />
düzətməyə yarar böyük taxda. qayığı dənizə yendirilən<br />
dəzgah. millər ilə döĢənmiĢ yolda sürülən bir çeĢit<br />
beĢik. 2. qazıq. iĢkəncə. - nədən böylə qazıq, böylə qızaq.<br />
- qopan qazıq: qiyamət uqubəti.<br />
qızaqlıq döĢəmə təxdələrin altındaki qılıclama kiriĢlər.<br />
qızaqmaq gücənmək. darılnaq. tarılmaq. hırslanmaq.- sizin mənə<br />
gücənməyə çatız yoxdur.<br />
qızalaq çöl lalası. gəlincik. çayırda bitən qızıl qırmızı çiçək.<br />
gəlincik çiçəyi.<br />
qızamuq qızılca. həsbə. - qızamuq çıxarmaq. - qızamuq tutulmaq.<br />
qızan dəli qanlı. qəhrəman. - qarı qızan: hammı. tüm el.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qızarmaq 1. (utancdan, hirsdən, yeyin iĢləməkdən) qan üzə qaçıb<br />
qımızı boya almaq. 2. tutıĢmaq. - kömür qızardı.<br />
- göz qızarmaq: ağlamaq.<br />
qızarmış - qızarmış olan: qızıl. qızğın.<br />
qızartma bəqəndi. tava kababı.<br />
qızartmaq alazlamaq. alatlamaq. ütmək. ütüləmək. ota tutub<br />
qızdırmaq. qızıllatmaq. qızmartmaq. qızıllatmaq.<br />
qırmızılatmaq. alğatmaq. - günəĢ almanı qızartdı.<br />
- göz qızartmaq: utandırmaq.<br />
- kabab qızartmaq: gürpləmək. güriləmək.<br />
qızdırmaq 1. ota tutub qızartmaq. qızıllatmaq. 2. cinlətmək.<br />
sataĢmaq sonuncu olaraq quĢqrtmaq, qıĢqırtmaq.<br />
yügrütmək. acıqlandırmaq. - əğlənmək üçün üçün birin<br />
qızdırmaq. 3. azdırmaq. qızıĢdırmaq. küysitmək.<br />
Ģəhvətə gətirtmək. - qızların çılpaq dolanması, ərkəkləri<br />
qızdırar. - qoçları qızdırmaq. 4. issilik vermək.<br />
qızıĢdırmaq. - qırmızı bibər, toyuqları qızdırar:<br />
yumurtlamağa gücləndirər. 5. itmək. təĢviq etmək. tərğib<br />
etmək. - uĢaqları oxumağa qızdırın. 6. tarqıtmaq.<br />
darğıtmaq. tarlatmaq. darlatmaq. hirsləndirmək.<br />
- artığına qızdırmaq: təpindirmək.<br />
813 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qızğın qızarmıĢ olan. qızıl.<br />
- qızğın tas: keçmiĢdə qızdırıb baĢa geydikləri iĢkəncə atqıtı.<br />
qızğınlığ 1. kövsünmə. azqınlıq. - buğanın, inəyin, ayqırın<br />
qızğınlığı. 2. çox qızıĢma. çox ısınma. 3. alovlanma.<br />
odlanma. - danıĢığın qızğınlığı. 4. darğınma. gücənmə.<br />
hirslənmə. - indi çox qızğındı. 5. darqınlıq. gücnük. hirs.<br />
qəzəb. 62. alovlanma. iĢtiğal. - qavqanın qızqınlığı. 7.<br />
azqınlıq. köysünmə. küysünmə. yanqığ. - kiĢinin<br />
qızğınlığı. - buğanın qızğınlığı.<br />
qızğınmaq qızıĢmaq. azmaq. küysinmək. Ģəhvətlənmək. - diĢi, ərkək<br />
qızışdılar. - qoçlar, buğalar qızıĢır.<br />
qızıq 1. Ġstək. izdək. qınıq. irək. ərik. irkək. hacət. 2. rayic.<br />
qızıqlaşmaq dalaqı ĢiĢmək.<br />
qızıl - qızıl yonca.<br />
rivacda olan. - qızıq para, mal, moda.<br />
qizil gizil. gizlisi olan. sirli. içil. - bu iĢdə gizil (gizli) yox. - gizilsiz<br />
iĢ, söz, duruĢ, baxıĢ, anlam.<br />
qızılca 1. qırmızımsı. qırmızımsı. qırmızıca. qırmızıya çalan.<br />
qırmızya çalar. qırmızımsı. - qızılca buğday: buğanın<br />
yumĢaq, kəvrək çeĢiti. - qızılca qopat (qiyamət): vəlvələ. 2.<br />
qızamuq. həsbə. - qızamuq çıxarmaq. - qızamuq tutulmaq.<br />
814 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qızılcıq kallığda ağ, yetgində qızı al olan yemiĢ. zoğal. dağlarda,<br />
baxcalarda bitən, fındıq yekəlikdə, uzunca çəkirdəkli,<br />
qırmızı müyxuĢ yemiĢ. - qızılcıq sopası: dayaq. tə'dib. -<br />
qızılcıq ağacı: bu ağacdan dəğənək yapılır.<br />
qızılçı qızılla iĢləyən. altunçı. quyumçu. qoyumçu. zərgər.<br />
qızıl 1. al. alıq. qızmır. qırmız. 2. qızarmıĢ olan. qızğın. - qızıl<br />
dəmir. 3. aĢırı (həddən aĢmıĢ) olan durum. - qızıl boya.<br />
qızıl dəli. - qızıl iyi. - qızıl kiĢi: tapılmayan, az görünən kiĢi. 4.<br />
altın. - qızıl alma. 5. qızıl kəsəli. qızıllıq. isqarlatin. - qızıl<br />
otu: eĢək qulağı.<br />
- türünci qızıl boya: axĢam qünəĢi.<br />
- qızıl qız: qız oğlan: bakirə oğlan.<br />
- qızıl ilə boz arasında olan boya: qula. - qola saçlı kiĢi. -<br />
qola at. səmənd.<br />
- qızıl Quş: Doğan. ġungur. Köğön. ġahin. ġunqar. Al QuĢ.<br />
- damla qızıl: som qızıl.<br />
- qarailə qızıl arasında olan boya, don: turi. duri. - yağız<br />
duri. - kəstana duri. - açıq duri. - xurma durisi.<br />
- qızıl suyu ilə qablamaq: altın yaldız. - qızıl yaldız: abi təla.<br />
- qara qızıl: qara yer. qarmaq. topraq.<br />
- qızıl baş: fədayi.<br />
815 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- qızıl dəli: büsbütün dəli. çılqın.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qızıl boya: qırmız.<br />
- qızıl söğüt: söğütün çeĢiti.<br />
- qızıl yapraq: qasıq otu.<br />
- qızıl kəsəl: qızıllıq. qızamuq oğĢar, ondan qorxulu olan<br />
yoxucu kəsəl. isqarlatin.<br />
- qızıl alma.<br />
- qızıl topraq.<br />
- qızıl boya.<br />
- qızıl saqqal: qırmızı səqqal.<br />
- qızıl adalar: mərmərədə ustanbula yaxın kiçik adalar.<br />
- qızıl ağac: bir çeĢit urman, meĢə ağacı.<br />
- qızıl baş: Ģah ismayılın çəriklərindən bir bölüyünün adı.<br />
- qızıl xəstəlik.<br />
- qızıl yapraq: ağır otu.<br />
- qızıl yumurta: al boyanmıĢ yumurta.<br />
- qızılca: qızıl xəstəliyi.<br />
- qızıl şab: açıq əflatuni boya.<br />
- qızıl söğüt: bir çeĢit söğüt ağacı.<br />
qızıllaşmaq qızıĢmaq. odlanmaq.<br />
qızıllatmaq ota tutub qızartmaq. qızdırmaq.<br />
qızıllıq 1. qızıl. qızıl kəsəl. qızamuq oğĢar, ondan qorxulu olan<br />
yoxucu kəsəl. isqarlatin. - qızıl otu: eĢək qulağı. 2.<br />
816 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qırmızılıq. qızarma. qırmızı boya. - yanqın qızıllığı:<br />
alovun yanqıtı, inikası. - yanqın qızıllığı: yanğından yanığan<br />
(düĢən) qızartı.<br />
qızışdırmaq 1. azdırmaq. qızdırmaq. Ģəhvətə gətirtmək. öqsüləmək.<br />
təhrik edmək. - qızların çılpaq dolanması, ərkəkləri qızdırar.<br />
- qoçları qızdırmaq. 2. ürək vermək. tovrandırmaq.<br />
tavrandırmaq.<br />
qızışma - çox qızışma. qızğınlığ. çox ısınma.<br />
qızışmaq 1. odlanmaq. qızıllaĢmaq. 2. yügrünmək. acıqlanmaq. 3.<br />
azmaq. qızğınmaq. küysinmək. Ģəhvətlənmək. - diĢi,<br />
ərkək qızışdılar. - qoçlar, buğalar qızıĢır. 4. issinmək.<br />
ısınmaq. 5. itinmək. təĢviq olmaq. tərğib olmaq. - uĢaqlar<br />
oxumağa qızışdılar. 5. qudurmaq. quduzmaq. azmaq.<br />
həyəcanlanmaq.<br />
qızqın 1. aĢqın. taĢqın. daĢqın. coĢmıĢ. quruĢan. xiruĢan. 2.<br />
talaĢman. dalaĢman. qavqaçı. əxlaqsız. sataĢqan. 3.<br />
tavlı. tovlu. qurdu. qurd. yırtıcı. 4. balkan.<br />
qızqınlatmaq qurmaq. tavlamaq. tovllamaq.<br />
qızqırmaq qızğırmaq. 1. ilanın ıslıq çalması, fısıldamaq. 2. quĢları<br />
ova enərkən bir özəl səs çıxarıb, qıy vurub bağırmaları.<br />
qızqurmaq iĢkəncəyə qoymaq. cəzasını çəktirmək. cəzalandırmaq.<br />
817 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qizlədən gizlədən. qıtan. qutan. kitən. kütən. gütən. saxlur.<br />
söyləməz.<br />
qizləmə gizləmə. saqlayıĢ. saxlama. kitman. ixfa. - bir belə sıxı<br />
saxlayışda nə anlam var.<br />
qizləmək - gizləmək. qapaq vurmaq. saxlamaq. ört bas edmək.<br />
gömmək. örtmək. basırmaq. quylamaq. batırmaq.<br />
saxlamaq.<br />
qizlənəcək - saxlanacaq, gizlənəcək yer. saxlantı. gizli bucaq.<br />
qizlənmə gizlənmə. örtünmə. saxlanma. ihticab.<br />
qizlənmək gizlənmək. saqlanmaq. sinğmək. sınğmaq. batmaq. -<br />
qorxub gizlənmək: sinğmək. sınğmaq.<br />
qizlənmiş gizlənmiş. saqlı. gizli. məstur. məxfi. məktum.<br />
qizlətmək gizlətmək. qayırmaq. geyirmək. örtmək. gizlətmək.<br />
sınğırmaq. sınğdırmaq. içərimək. çoxura qoymaq.<br />
gömmək. batırmaq. - sirrlərin gizlətmək: saqqal<br />
saydırmaq.<br />
qizli 1. qapaqlı. örtlü. saxlı. məstur. məxfi. - qapaqlı iĢ. 2.<br />
məhrəmanə. məktum. baĢı qapalı: qapalı baĢ. 3.<br />
saxlaq. qapalı. məxfi. ğeyri ələni. 4. saqlı. saxlı.<br />
gizlənmiĢ. məstur. məxfi. məktum. 5. sinğsi. saxlı.<br />
gizlidən soxulub incik verən. 6. qutum. kütüm. güdüm.<br />
818 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qıtım. kitim. söylənməz nə. sirli. salığ. saxlı. 7. absıt.<br />
absın. abısıt. (abamaq: gizlətmək). gizli. qapaq. xəfiyyə.<br />
qapıl. qapılı. qalıb. yasırın. yasırılğan. tıxılğan. məxfi.<br />
- gizli bucaq: saxlantı. saxlanacaq, gizlənəcək yer.<br />
- qazın ayağını anlamaq: gizli bir gərçəyi tapmaq.<br />
- gizlicə izləmək, dinləmək, güdmək: anındamaqcığa.<br />
andamaqcığa.<br />
- gizli örtülü, qaçaq nərsəni aramaq: qovalamaq.<br />
qoğalamaq. arxasına düĢüb tutmağa çabalamaq. bəkləmək.<br />
gözləmək. tə'qib edmək. - ovu nininə dək qoğaladı.- oğruları<br />
sınıa dək qoğaladı. - iĢsiz qalıb bir iĢ qoğalır. - fürsət<br />
qovalamaq. - kəndi mənim yoxluğumu qovalır.<br />
- gizlin: əl altı. əlaltın. astın. yaĢın. yaĢırın. xəfiyyən.<br />
- gizli savçı, görəvçi: avçı.<br />
qizlicə gizlicə. əl altı. sınğcə. sinğcə. içərin. - arxadan arxaya:<br />
bəlli edməksizin.<br />
qizlilik gizlilik. sinğsilik. sinsilik. saxlılıq. gizlidən soxulub incik<br />
verməklik. münafiqlik.<br />
qizlimsizin gizlimsizin. açıq. aĢgara. saxlamsızın. ələni.<br />
qizlin gizlin. gizli. əlatı. əlaltın. astın. yaĢın. yaĢırın. xəfiyyən.<br />
qizlinbac gizlinbac. saqlanbac.<br />
819 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qızmaq azmaq. (heyvan) siqmək. sıqmək. azmaq. qoçlanmaq.<br />
qoçaqlanmaq. tuqĢanmaq. igitlənmək. ürəklənmək.<br />
qalxunmaq. dikə davranmaq. hirslənmək. qayqırmaq.<br />
taqınmaq. taxınmaq. küsnəmək. qoĢnımaq. talabsımaq.<br />
dalabsımaq. qızaqmaq. gücənmək. darılnaq. tarılmaq.<br />
hırslanmaq.<br />
- sizin mənə gücənməyə çatız yoxdur.<br />
qızmır qırmız. qızıl. al. alıq.<br />
qo ək. "qoy. qon" sözünün qısağı. ək olaraq sözə əklənir. -<br />
duzqo: duzluq. duzdan.<br />
qoba qopa. mühəddəb (# hopa. kova: müqəər).<br />
qobud gobud. yavaĢsız. e'tinasız.<br />
qobult gobult. gobut. qalın. tox. qaba. kəsif. zəxim. qəliz.<br />
koloftfars (< kop).<br />
qobur 1. içi boĢ dar uzun qab. bir baĢı qapalı, yaxud iki baĢıda<br />
açıq olur. - qələm qoburu. - yəhər qoburu: yəhər qapalı<br />
peĢto qılıfı. - ox qoburu: tir kəĢ. 2. əl yolu, ayaq yolu,<br />
bulaĢıq yolunun, bulanıq suyunu dıĢarı göndərən<br />
genglər, gühlər. - qobur tıxanmıĢ. - qoburu açmaq. 3. dar<br />
uzun, ustuvani biçimində olan nərsə. - qobur Ģalvar. 4.<br />
minarə. - iki qoburlu qonut: iki minarəli məscid. 5. nərsiyə<br />
820 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
özəl qab. - qələm qobur: qələm qabı. - ox qobur: sadaq. 6.<br />
qab. - ox qoburı: ox qabı. tərkəĢ. sağdaq. sadaq. tərkəĢ.<br />
qobut gobut. gobud. gopud. 1. qubad. quba. qaba. batal. ənkə.<br />
gəbə. qaba. qalın. ĢiĢik. yoğan. yoğun. 2. qaba.<br />
tulumba. qayta. çapqın. tərbiyəsiz. - iri, qanmaz gobud<br />
gənc: toraman. qılıqsız. gicbəsər. 3. gobult. qalın. tox.<br />
qaba. kəsif. zəxim. qəliz. koloftfars (< kop). 4. qart.<br />
bədəxlaq. iri. yonğa. qaba. iĢlənməmiĢ. ədəbsiz.<br />
tərbiyəsiz. xam. 5. biçiksiz. bəĢiksiz. qatanqur. biçimsiz.<br />
yaxıĢıqsız. qılıqsız. beqiyafə.<br />
qobutluq gobutluq. qartlıq. bədəxlaqlıq:<br />
qobuz gopuz. ĢiĢik.<br />
qoca > xoca > xacə. 1. ağa. pir. Ģeyx. - qoca olmaq. qocalığa<br />
çatmaq. 2. böyük. yekə. əzim. - qoca dağ. - qoca ölkə. -<br />
qoca dəniz. - qoca yapı. 3. əsgi. adlı. məĢhur. - qoca<br />
əfəndi. - qoca paĢa. - qoca tarix. 4. güclü. ağıllı. müdəbbir.<br />
- qoca xaqan. - qoca bilgin. 5. yaĢlı. sınaqlı. təcrübəli.<br />
- qoca başı: aqsaqqal.<br />
- qara qoca: tükü ağarmamıĢ yaĢlı.<br />
- qoca qarı soyuğu: mart ayının sonunda düĢən soyuq.<br />
- qocalıqdan bir nə bilməyən kişi: tarabuzan babası.<br />
821 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qoca oğlan: ayı.<br />
- qoca başı: bir hey'əti ümənanın baĢı<br />
- qoca qarı: qoca qadın. əcuzə.<br />
- qarı qoca: ər arvad. - qarı qoca qavğası. qısqancılıq<br />
qavğası<br />
- qoca qarı soyuğu: kəsən soyuq.<br />
qocalaq çaylaqın böyük çeĢitlərindən.<br />
qocalaşmaq qocalmaq.<br />
qocalmaq qocalaşmaq. qocamaq. - könül qocamaz.: - çox yaşlanıb<br />
qocalmaq: çox qarımaq. qağĢamaq. (< qaq: sərt səs).<br />
qocamaq qocalmaq. - könül qocamaz. - qocamıyasın.<br />
qocaman irimiĢ. ərmiĢ. iri. yetgin. böyük. yekə. qos. qaba.<br />
qabarmıĢ. böyük. sarman. azman. iri.<br />
qocamanlıq irilik. böyüklük. yekəlik.<br />
qoç gəbəĢ. qabaĢ. qoyun ayğırı. damızlıq ərkək qoyun.<br />
ərkək qoyun.<br />
- bir qoç qırx əlli soyunu doğrda bilir.<br />
- əkməğinə qoç: 1. əli, qapısı açıq. səxi. 2. çörəyinə,<br />
parasına güvənən.<br />
- qoçbaşı: qala almaqda iĢlənən bir yaraq.<br />
- qoç buynuzu: 1. bitgi adı. əklilol məlik otunun çeĢiti. 2. top<br />
qundağında, parça tıxılacaq güclü çəngəl. 3. iki qulaqlı paltar<br />
822 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
asqısı. evlərdə bəzək kimidə kullanır.<br />
- qoç qatımı: güzdə qoçları qoĢnı üçün sürüyə qatmaq.<br />
- qoç qatımı fırtınası: bu çağda oluĢan tufan.<br />
- qoç igit: diri baĢ, canlı ürəkli oğlan.<br />
qoçaçı qoşaçı. (< qoşmaq). qoçı deyilən arabanın sürcüsü.<br />
qoçaç qoşaç. (< qoşmaq). 1. arabaçı. daĢqaçı. faytunçu. at<br />
qoĢmasını bilən kiĢi. 2. qoĢı. qoçı. otaq kimi hər yanı<br />
pəncərəli araba.<br />
qoçaq çağ. güclü.<br />
qoçaqlanmaq qoçlanmaq. tuqĢanmaq. igitlənmək. ürəklənmək.<br />
qalxunmaq. dikə davranmaq. azmaq. qızmaq.<br />
qoçan (sərt, bərk, dik, sicim olan nərsə). 1. ustuvanə. doğru, girdə<br />
uzanan qol. 2. situn. dirək. 3. muqavim. 4. kələm kimi bir<br />
sıra bitgilərin topradan biçildikdə, yerdə qalan<br />
kötükcələri. - kələm, kahı qoçanı. 5. məkə (mısır buğdası)<br />
dənələrinin üstündə bitiĢik olan soba kök. - dənəsin yedi,<br />
qoçanın yaxdı. 5. kitab dəfdərin yapraqların sökəndən<br />
son, qalan kötük. 6. abunə, kupon kağızcıqların<br />
ayırandan son qalan köçək. 7. zuğ. - qoçanı ilə birlikdə<br />
olan məkə: qoqoruz.<br />
- qoçan dəfdəri: ana dəfdər. kötük.<br />
823 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qoçan kimi sərt, donmuş. - soyuqdan barmaqlarım qoçan<br />
kimidir.<br />
qoçı qoşı. 1. qoçaç. otaq kimi hər yanı pəncərəli araba.2. altı<br />
boĢ, yerdən uca ambar. (aĢlıq, dən döĢ, baĢqalırı qoyulur).<br />
qoçqar döğüĢə yarqanmıĢ (hazırlanmıĢ) iri qoç.<br />
qoçlanmaq qoçaqlanmaq. tuqĢanmaq. igitlənmək. ürəklənmək.<br />
qalxunmaq. dikə davranmaq. azmaq. qızmaq.<br />
qodaxtəfars < közəkmiş. çözük. közük. ərimiĢ. açılmıĢ.<br />
qodaz < çözər. çözərtən. çözən (> suzan). közərtən. açan.<br />
çökürtən. əridən. yaxan.<br />
qodazfars < güdaz. küydas. küydaz(< küymək: yanmaq). küyən<br />
nərsənin durumu. yanma. yanar. yanqın. - nə küyə<br />
küyə, küydazla yalvarırdı.<br />
qoduğ Ģuluğ. oynaq.<br />
qodurmaq qoydurmaq. taxdırmaq. yapıĢdırmaq. ilqa' edmək tə'liq<br />
edmək. - bu çəkinin qornıçı əsgimiĢ, baĢqasın taxdırmalı.<br />
qodus küməs. (< kümə. qoma) qomaç. toyuq axırı. - gün batır,<br />
toyuqları kümslə bala.<br />
qof kof. küf. Cof < kov. 1. qoğuq. kovuq. oyuq. gədik. içi boĢ.<br />
- qoğuq diĢ. - qoğuq ağac. - diĢ qoğyğu: çürük diĢin kof<br />
yeri. 2. sapıq. sapaq. səfeh. axmaq. cahil. - kof kiĢi.<br />
824 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- kofu kafı olmayan: bütün. som. içi dolu. kamil. - som kiĢi.<br />
- som gümüĢ. - som altın.<br />
qofa kofa. yuvarlaq qayıq.<br />
qofas kofas. kövəz. boĢ. havayı. sapaq.<br />
qofluq küflük. kofluk. qoğuluq. qoğuqluq. sapaqlıq. sapıqlıq.<br />
səfehlıx. axmaqlıq. cahillik. cəhalət.<br />
qoğuşmaq qoğuşmaq. qoğalanmaq. fıĢqırmaq. qaynaĢmaq.<br />
qohum qavuĢ. vəslət. - qohum əqrəba: soy sop: tayfa uruq. - soy<br />
sopu arı kimi çox bir kiĢi.<br />
qohumlu tayfalı. uğuĢlu. oğuĢlu. elli.<br />
qoxmuş bırıq. barıq.<br />
qoxumuşluq yıTıqlıq.yıdıqlıq. yıpranıĢlıq.<br />
qoqa qoğa. koğa. kova. 1. dolça. dəluv > dəlv. 2. alçatma<br />
söcüğü. təhqir. 3. xoĢ qoxan, parıldadan bir maddəki<br />
taxtaya sürülür. - qoqa kərəkə: qoqa təsbeh.<br />
qoqalamaq qoğalamaq - qoğala qaç: qoĢu. qaçu. qaçıĢ. qoĢıĢ. ivmə.<br />
hərvələ. yüryüĢ. tələsik.<br />
qoqalanmaq qoğalanmaq. qoğuĢmaq. fıĢqırmaq. qaynaĢmaq.<br />
qoqalıq qoğalıq. tükli qamıĢ. həsir otlarından olan bir çeĢit<br />
qamıĢ.<br />
825 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qoqan qoğan. qovan. kovan. (boĢ). {< kov. kav. kəv. kəvmək}. 1.<br />
pətək. - arı qoğanı {1. arı yuvası. 2. çox qalabalıq yer.}. -<br />
qoğan otu: yüksük otu. - qoğan çiçəyi: arı üĢən, yığıĢan<br />
çiçək. oğul otu. 2. kəpsul. kapuĢ. dərman, barut qoyulan<br />
qorcuq, qabıqcıq. fiĢəng qoğanı. 3. izən. izləyən. tə'qib<br />
edən. - yel qoğan: yüksək yerə vurulub, yelin əsməsinin ,<br />
əsən yönün göstərir. 4. ocağın, sobanın, peçin borusunun<br />
təpəsinə qondurulub, yelin əsdiyi yönlə fırlanıb, tüstünü<br />
dıĢarı sorub, içəridə düdməyi önlür. - külək vurub peçin<br />
qoğanın salıb. 5. saatın dəqiqələri göstərən iğnəsi. -<br />
saatımın qoğanı sınıb. 6. saatın dəqiqələri görsədən uzun<br />
zuğ. 7. boru baĢına yerləĢədirilən dönər təkərlək yelpik.<br />
bu ayqıt, yanan sobanın, peçin, ocağın düdməsini<br />
önlər. 9. gəvən. gəvən otı. bir çeĢit tikənli ot. 10. qaĢar.<br />
qaĢır. ayıq. uzaqladan. tərd edən.<br />
- kötü qoxan hər şey: yıdıq.<br />
qoqara qoğara. > qora. 1. qoğmaq, oğmaq üçün arac. əğik,<br />
ufaq, incə diĢli, yontmaq üçün kəsici arac. 2. ititmək<br />
aracı. suğan. soğan (< su: iti) > suhanfars).<br />
qoqarca pis qoxuyan bir heyvan.<br />
826 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qoqdurmaq qoğdurmaq. qovdurmaq. üzdürmək. sürdürmək. tərd<br />
edmək. - kəndisini hər qapulandığı qapudan qoğdurdu. -<br />
onu hər yerdən qoğdurduran, qılığının sərtliyidir.<br />
qoqdurmaq qoğdurmaq. savdurmaq. dəf etdirmək. - bu gəvĢək kiĢini<br />
iĢdən savdurmali.<br />
qoqıcı qoğıcı. münafiq. nəmmam. ğəmmaz.<br />
qoq qovq. bir çeĢit kömür ki, kürədə bir qədər yandırılıb<br />
çıxardıqdan sonra yandırılmağda iĢlənirlir. bu kömürün<br />
tüstüsü az, istisi çox olar.<br />
qoqqu qoğqu. qoğma. sürmə. sürü. tərd.<br />
qoqqun qoğqun. qorixtəfars. gərixtə. gerixtə. qırmıĢ. qaçmıĢ.<br />
qaçqın.<br />
qoqlamaq qoğlamaq. koğlamaq. əvzəmək. köpöyoğluluq edmək.<br />
yıtlamaq. yıdlamaq.<br />
qoqlaşmaq qoxulaĢmaq. yıtlaĢmaqka. yıdlaĢmaq. yıylaĢmaq.<br />
iyləĢmək.<br />
qoqma qoğma. qoğu. sürmə. sürü. tərd.<br />
qoqmaq qoğmaq. savmaq. ötürmək. buraxmaq. çıxarmaq.<br />
mürəxəs edmək. ruxsət vermək. qoğmaq. dağıtmaq.<br />
savmaq. dəf' edmək. qovmaq. sürmək. aralatmaq. tərd<br />
edmək. nəfy edmək. - yaramaz kiĢiləri kənddən sürdülər.-<br />
827 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yel bulutları dağıtdı.- gəvĢəklər savulsun iĢdən. - eĢqi sav<br />
baĢından görərsən özünü. - sav baĢında ölkənin düĢməni<br />
qəddarıni.<br />
qoqoruz 1. sivri çirkin qılıqlı nərsə. xoruzlanan kimi. 2. qoçanı ilə<br />
birlikdə olan məkə.<br />
qoqoruzlanmaq xoruzlanmaq. sivri sivir, dikə durmaq.<br />
qoqsulamaq qoğsulamaq. ütüləmək. - tüklərim ütüləndi.<br />
qoqu qoxu. öt . ud. < öd. (< ötmək). id. ətir. odkolun. ötən, ötür<br />
nərsə.- ud ağac: öt ağac. qoxar.<br />
qoquq qoğuq. kovuq. oyuq. gədik. küf. kof. içi boĢ. - qoğuq diĢ. -<br />
qoğuq ağac. - diĢ qoğyğu: çürük diĢin kof yeri.<br />
qoquqluq qoğuqluq. qoğuluq. qofluq. küflük. kofluk. sapaqlıq.<br />
sapıqlıq. səfehlıx. axmaqlıq. cahillik. cəhalət.<br />
qoqulatmaq 1. qoxusun, iyin duyurmaq, yoxlatmaq, baxdırmaq. iz<br />
izər bildirmək. - bu gün nə piĢirmiĢim, nə yapmıĢım sizin<br />
hamınıza qoxulatacəyim. - gördükləri bir yana, heç bel<br />
duyduğun qoxulatmadı. 2. az vermək. doyurmamaq. -<br />
görsətib qoxulatıb getddi. - onun iĢi qoxulatmaqdı, hay<br />
küyünə baxma. 3. dadandırmaq. dadlıq, örnək, məsdurə<br />
vermək. - yeni malları hər yana qoxulatın. 4. təbliğ edmək.<br />
- inandığızı qoxulatın. - bu sözlə, nəyi qoxulatmaq<br />
828 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
istəyirsiz. - qoxulatmaq birlirsiz nə deməkdir, ucundan yayıb<br />
görsətib, hisləri oyatmaqdır. 5. bir gizni, sirri, içi açımaq.<br />
sökmək. iylətmək. ifĢa edmək. - yarın onun iĢlərin<br />
qoxulatacağam.<br />
qoqulmaq qoğulmaq. sürülmək. nəfy olunmaq.<br />
qoqulmuş qoğulmuş. sürülmüĢ. sürgün. 2. mətrud. 2. mənfi.<br />
qoquluq qoğuluq. qoğuqluq. qofluq. küflük. kofluk. sapaqlıq.<br />
sapıqlıq. səfehlıx. axmaqlıq. cahillik. cəhalət.<br />
qoqumaq qoxumaq. 1. qoxu, iy duyulmaq. izi çıxmaq. - o nə yapsa<br />
qoxur. - nə duyduğu qoxur. 2. az alıb doymamaq. - onun<br />
iĢi qoxumaqdır. 3. dadlıq, örnək, məsdurə olmaq. - yeni<br />
mallar qoxumadan, güc satılır. 4. carlanmq. təbliğ<br />
olunmaq, edinmək. - çox kiĢilər özün qoxur. - buları burax,<br />
az qoxu biraz. - bu sözlə, nə qoxumaq istəyirsiz. -<br />
qoxumaq, yayılmaq 5. bir giz, sirr, iç açılmaq. sökülmək.<br />
iylənmək. ifĢa olmaq. - yarın onun iĢləri qoxacaq. 6.<br />
nərsənin öndən olunması duyulmaq. - savaĢ qoxur. -<br />
iĢlərin səngiməsi qoxumur: pisəlməsi duyulur, gözlənilir. 7.<br />
iylənmək. yıtlanmaq. yıdlanmaq. pozulmaq.<br />
ağırlaĢmaq.- yemək ağırlaşdı.<br />
qoqumuş iğdin. iylənmiĢ. pozuq.<br />
829 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qoqurmaq - alazlayıb qoğurmaq: ütüləmək. - sütül ütmək.<br />
qoquş qoğuş. 1. həmkəf. döĢəməsi, dabanı yerlə bir tarazda<br />
olan otaq. 2. böyük talarlarda, binalarda, dayrələrdə<br />
salunların, tənəbilərin hər biri. - yemək qoğuşu. - danĢıq<br />
qoğuşu. - yataq qoğuşu. - qıĢla qoğuşu. 3. kilas. sinif.<br />
sınıb.- dərs qoğuşları. - birinci, ikinci, üçüncü qoğuş.<br />
- qoğuş ağacı: bir çeĢit kiriĢ kərəstəsi. 4. köks. qoyun.<br />
qucaq. sinə. ağuĢ. - al qoynuva. - nənəsinin qoyununda<br />
böyüyən uĢaq. - qouyun qoyuuna: birbirinin qucağında. - o<br />
mənim qoynuumdadır: o mənimdir. o məndədir. 5. sala.<br />
salon. baĢ oda. divan. evlərdə, yapılarda ən böyük oda.<br />
rəsmi yerlədə geniĢ böyük oda. tənəbi.<br />
qoquşmaq qovğalaĢmaq. itiĢmək. birbirin qaqmaq, itələmək.-<br />
itişməkdən iĢləməyə çağ tapmır.<br />
qoquşmaq . iyləĢmək. dilləĢmək. tanıĢmaq. bilgiĢmək. 2. seviĢmək.<br />
sarılıb öpüĢmək.<br />
qoquz (1. < quru. 2. < kövuz: boĢ). yoxsul. zügürt. müflis.<br />
qoquzlamaq (1. < quru. 2. < kövuz: boĢ). yoxsullamaq. zügürtləmək.<br />
parasız qalmaq.<br />
qoquzluq (1. < quru. 2. < kövuz: boĢ). yoxsulluq. zügürtlük.<br />
parasızlıq.<br />
830 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qol 1. ulam. takım. bölüm. əl. dəsd. - qol qol: bölük bölük:<br />
ulam ulam: takım takım. əl əl. dəs dəs. 2. mə'mur. - qapı<br />
qolçusu: idarə mə'muru. 3. əsgər. sərbaz. 4. gəzmə.<br />
gözətçi. ağalığın (devlətin) yardımçı gücləri. polis. 5.<br />
budaq. üzv. 6. Cinah < çanaq. qanat. Ģaxə. Ģəbəkə.<br />
tarmaq6. darmaq. 7. mə'muriyyət. 8. imza. - xanlığın,<br />
şahlığın qolu, imzası: toğra. - toğralı kağız. - toğrasız heç<br />
bir nəyə baxılmaz. 9. yol. axar. tamar. damar. - yağmır<br />
suları yerin damarlarına iĢlədi. - daş atıb qolu yorulma:<br />
əməksiz, zəhmətsiz bi nəyə yiyələnmək. 10. yenğ. yanğ. bol<br />
yanğ.<br />
- iləri qol: ilgəqol. baĢdöl. təlayədar.<br />
- qapı qolı: dərbar çərikləri.<br />
- qol burmaq: qələbə çalmaq.<br />
- qoĢunda olan sağ qol sol qol.<br />
- sağ qol ağalığı: binbaĢılıq ilə yüz baĢılıq arasında olan<br />
dərcələrin ən yüksəyi, bu dərcə sol qol ağalığından<br />
yüksəkdir.<br />
- çox qollu çəngəl: qaz ayağı.<br />
- qolı qulpı yox: qolı qulağı yox: tutacaq yeri olmamaq.<br />
- qolun dayancaq yeri: qoltuq. - qoltuqlu səndəl.<br />
831 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- qol qanat: 1. gövdəni quran üyələr, üzvlər. - tutar qolı
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qanatı yoxdur. 2. nərsənin durumunda durduran, harmonısın<br />
saxlayan parçalar. istinadqah. güc quvvə. - qol qanatı<br />
kəsildi.<br />
- 1. qolun dirsəkdən aĢağ bölümü: əriş. 2. arabanın,<br />
daĢqanın qolu: əriş.<br />
- qol ağası: yüzbaĢı ilə bəybaĢı arasında bir ünvan. {- sol qol<br />
ağası. - sağ qol ağası}.<br />
- qola çıxmaq: qol gəzmək: mə'muriyyətə çıxmaq.<br />
- iləri qol: müqəddimə. - geri qol: quyruq.<br />
- qolı atmaq: qolı çıxmaq.<br />
- qolların açmaq: istəməkdə bulunmaq.<br />
- qol ordu: kiçik ordu.<br />
- qol vurmaq: bir aĢağı bir yuxarı gəzmək.<br />
- qol uzatmaq: qollanmaq. bölüklənmək.<br />
- qolu uzun: qolu yetir: sözü, hükmi keçər.<br />
- qol basdırmaq: qolun ağzın qıvırıb tikməklə əkləmək.<br />
- qara qol: polis. jandarma.<br />
- qol qanat: əl ayaq. cəvarih. - qol qanatı kəsik: qol qanatı<br />
qırıq: təprəşə bacarıqsız.<br />
- qol yermək: yardımlamaq.<br />
qolac qulac. iki qolun açıqlığı boyunda. iki qolun açıq olarkən,<br />
bir öbür ucuna dək olan aralıq. me'marların iki arĢını.<br />
832 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- ipi ki ölçər qıldı qulaç (qolac) \\ qılıb on iki min qarı, bir<br />
yığəc: bir qulaclıq ipi ölçər (məhəndis) qıldı on iki min dəfə<br />
(əl). oldu bir ağac > > qoltuq.<br />
- yeddi qolac dərin quyu.<br />
- qolac qolac: bol bol. çix çox. fərax fərax.<br />
qolaclamaq 1. qolacla ölçmək. 2. ölçüb biçmək. 3. yeyin yerimək. iti<br />
gedmək.<br />
qolaçan çapul, dağıtma istəyi ilə gəzib dolaĢma. - qolaçana<br />
çıxdılar. - bizim yerlərə qolaçan etdilər.<br />
qolaq çolaq. bəcəriksiz. Ģil.<br />
qolan - ənli yəhər qolanı: təpəngü. təpəngi. qalın qaltaq belləməsi.<br />
qolanğ enli, yassı hörmə qurĢaq. yəhəri heyvanın belinə<br />
bağlayan qayıĢ. salıncaq, kuf ipi. çadırın qırağına tikilən<br />
enli qalın Ģərit, zeh. ruban.<br />
- qolanğ yeri: atın belinin ortası.<br />
- qolanğ urmaq: salıncaqda ayaq üsti qarĢılıqlı sallanmaq.<br />
qolapa ağ saqqız tikani daha deyilən ot.<br />
qolayçı solayçı. baĢı soyuq. yaldızçı. yalandan iĢçi. üstün görü<br />
iĢləyən. üstün gör iĢləyən. göz boyaçı.<br />
qolayımsı yesircə. rahatlıqla. zəhmətsizcə.<br />
833 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qolay 1. yesir. rahat. səhl. zəhmətsiz. - qolay gələ: rahat olsun.<br />
iĢ baĢında olanlara deyilən deyim. 2. çara. tədbir. -<br />
qolayına baxmaq.<br />
- çox qolay, rahat nərsə. əğləncə. - bu iĢ ona əğləncədir.<br />
- qolay olmayan: ağın. ağır. gülbət. çətin.- belə gülbət iĢlərə<br />
qatılmayın. - böylə iĢlərə uğraĢmaq gülbətdir.<br />
- tutamı qolay: dinc hallı. rahat.<br />
qolaylama solaylama. bəzək. yalandan iĢ. yaldız. üstün görü iĢ.<br />
üstün gör iĢləmə. göz boyama.- onun diplomu bir<br />
yaldızdır. - içi təzək, üzü yaldız.<br />
qolaylamaq yarılamaq. yarımlamaq. yarısını bitirmək. yarısına<br />
varmaq.- iĢləri yarıladıq.<br />
qolaylıq kullanıĢ. kullanıĢlıq. uyğunluq. rahatlıq. - bu iĢin ön görüĢü<br />
gözəlisədə kullanışı iyi degil.<br />
qolaysızlık11 Kasıblıq. yarlıla11. yoxluk11. yoxsulluk. - yarlılığa ayıb<br />
yok11.<br />
qolaysızlık11 yarlıq9. yoxsulluq. kasıblıq. yarlıla11. yokluk11. - yarlılığa<br />
ayıb yok11.<br />
qolba kulbə. çalı çıpıdan ev.<br />
qolçaq 1. oyunçaq. məl'əbə. 2. qola, biləyə taxılan hörmə<br />
əldivan.<br />
834 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qolçı qolçu. gözətçi. bəkçi. - tamuç qolçı: sınır bəkcisi.<br />
qolçılıq qolçuluq. gözətçilik. bəkçilik. qardiyanlıq.<br />
qolçu qolçı. gözətçi. bəkçi. avuĢ. qorucu. - tamuç qolçı: sınır<br />
bəkcisi.<br />
qolçuluq qolçılıq. gözətçilik. bəkçilik. qardiyanlıq.<br />
qoldam söğəy. yardam. qolqapas. kömək.<br />
qoldaş yardaĢ. yardaq. arxadaĢ.<br />
qolqapas qoldam. söğəy. yardam. kömək.<br />
qollamaq kollamaq. kullamaq. 1. araĢdırmaq. yoxlamaq.<br />
axtarıĢmaq. - geçirin (xatirin) kullamaq. 2. gözətləmək.<br />
intizarda qoymaq. - çağı kullamq: vaxıt keçirtmək. 3.<br />
iĢlətmək. qayırmaq. yiyələnmək. - onu o kullayır.<br />
qollanmaq kullanmaq. 1. budaqlanmaq. dallanmaq. inĢiablanmaq.<br />
münĢəib olunmaq. 2. çatallaĢmaq. iĢgilləĢmək.<br />
müĢgülləĢmək. pürüzlənmək. bürküĢmək. - iĢ<br />
budaqlandı. 3. tutmaq. iĢlətmək. istixdam edmək. - uĢaq<br />
(çırağ, Ģayırd) tutmaq. öğrətci tutmaq. iĢçi tutmaq. - bit yol,<br />
iĢ tutmaq.<br />
qollantı budantı. dallantı. budaq budaq, dal dal olmuĢ. kəsimiĢ<br />
budaqlar toplusu.<br />
835 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qollıq köynəyin yenlərinin ucuna taxılan əğrəti qolalı qolçaq<br />
qoĢu, cütü. - yaxalıq qollıq.<br />
qollu əlli. qulplu. yenğli. yənğli.- uzun yenğli, qıssa yenğli kot. -<br />
əlli qazan. - əlli Ģamdan.<br />
qolluq qulluq. qırnalıq. aralıq. ara. xaqanların sarayında, iç<br />
ağası, nökər qulluqçuların bulunduğu yer, özgü dayrə.<br />
qolluqçu qolluqçu. aralıqçı. araçı. qırna. - baĢ qırna. - ikinci qırna.<br />
- salma qara qolluqçu: gecə qara qol gəzən qara qolçu.<br />
qoloft koloftfars (< kop). {< külbüt. gülbüt. güblüt. güblüt}. qalın.<br />
qolsuz budaqsız. düz. saf.<br />
gobult. gobut. qalın. tox. qaba. kəsif. zəxim. qəliz.<br />
qoltuqçu 1. öğcü. məddah. 2. bir Ģö'bəni dolandıran qılavuz. 3.<br />
əntiqəçi. simsar. köy köhnə alıb satan.<br />
qoltuq 1. qol, köks ilə omuzun qurduğu bucaq. 2. qırax. kənar.<br />
bucaq. yan. quytu yer. - orası bir qoltuqdur: yan yerdir. -<br />
qoltuq devlətlər: qıraxda qalan devlətlər. 3. bölük. Ģö'bə.<br />
bucaqda yerləĢn nərsə. - qoltuq tükan, bang, meyxana,<br />
baqqal: çüçənin bir bucağında, döngəsində olan tükan. 4.<br />
dəllal. 5. qolun dayancaq yeri. - qoltuqlu səndəl. 1. qolun<br />
dayancaq yeri olan səndəl. - on qoltuq varıdı. 6. tə'rif.<br />
yanğaĢ. mədh. - qoltuq sürmək, gəlmək: qoltuğa girmək:<br />
836 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
mədh edmək. 7. ögünmə. təfaxür.<br />
- qoltuq altına almaq: qorumaq.<br />
- qoltuq altında çıxan çiban: köpək əmciyi: köpək məməsi.<br />
- qoltuq altı: qoltuğun içi, oyuğu.<br />
- qoltuq dəgəngi: qolutuq ağacı. baĢda iki haçalı, qıvrıq<br />
ağac.<br />
- qoltuq yeni: qoltuq yenği: kürəkənin gəlinin qoltuğuna<br />
girib qadınların içinə çıxma rəsi.<br />
- qoltuq qabarmaq: ĢiĢmək. fəxr edmək.<br />
- qoltuq vermək: ĢiĢirmək.<br />
- qoltuğuna vermək: 1. əlinə vermək. 2. ĢiĢirmək.<br />
qoltuqlamaq qoltuğuna girmək. ĢiĢirmək. mədh edmək. tə'rifləmək.<br />
qom kom1.<br />
qoma koma. 1. koma. yığın koma. tob. 2. qoyma. atma.<br />
buraqma. vəz'. tərh. - yapının atması: tərhi. - qanunun<br />
atması: təhi. - buyruqların atması: tərhi. 3. koma. kom.<br />
yığın. 4. kiçik ağıl. 5. alvanaq > alunək. külübə. külbə.<br />
daxma.<br />
- mütərakim koma: yığındı.<br />
. - topraq koma, külbə: turluq. turlaq.<br />
- dolaş ulduz koması: gəzən, səyyar ulduz yığını.<br />
837 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qomaç küməs. (< kümə. qoma) qodus. toyuq axırı. - gün batır,<br />
toyuqları kümslə bala.<br />
qomaq 1. qoymaq. qoyvermək. artıq tutmamaq. buraqmaq.<br />
mane' olmamaq. icazə vermək. bir bağdan sərbəs<br />
buraxmaq. - qonaqları qomayın gedsinlər. 2. almaq. qəbul<br />
edmək. - qonaqları hara qoyacaqsız. - qoymadı alam. 3.<br />
tutmaq. bulundurmaq. bıraqmaq. - məni ac qoydular. 4.<br />
atmaq. yüklətmək. vermək. - hər kimə bir iĢ qoydu. - bu<br />
mala çox yük qoma. 5. nəsb edmək. tə'yin edmək. - üç<br />
keĢikçi ora qoyun. - yeni qılavuzlar (müdürlər) qoyuldular.<br />
6. geymək. taxınmaq. - baĢlıq qoymuş. - bu paltarı daha<br />
qomayın. 7. tutmaq. bağlamaq. - süt qaymaq qoymuş. -<br />
yaram qatmaq qoyub. 8. yerləĢdirmək. - uĢaqları dərsə<br />
qoy. 9. hazırlamaq. - turĢu qomaq. - yemək qomaq. 10.<br />
qurmaq. düzmək. - süfrəni qoyunca bizi çağırın. - yemək<br />
qoysaz gəlləm. 11. qoymaq. vurmaq. basmaq.- barmaq<br />
basın.<br />
- od qoymaq: od tutuĢdurmaq. 12. qonulmaq. sürülmək.<br />
yapıĢdırılmaq. tədhin edilmək. - boya sürüldü. - yağ<br />
sürülmək. 13. qoymaq. gətirmək. soxmaq.- yoluna<br />
gətirmək. - meydana gətirmək. 14. kilfət. kəniz. diĢi<br />
838 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qulluqçu.<br />
- ad qoymaq: ad taxmaq.<br />
- araya qoymaq: ortaya qoymaq. vasitə edmək. -<br />
yoldaĢlardan bir araya qoymalı.<br />
- asqıda qomaq: süründürmək.<br />
- əldən qomaq: buraxmaq. vaz geçmək. tərk edmək.<br />
- ortaya qomaq: izhar edmək.<br />
- üzərinə qomaq: üstə qoymaq: artırmaq.<br />
- içəri qomaq: içəri almaq.<br />
- baş qomaq: baĢdan keçmək.<br />
- yana qoymaq: saxlamaq.<br />
- bez qomaq: iplikləri parça toxumaq üçün dəzgaha gərmək.<br />
- boş qomaq: məhrum buraqmaq. - o sizidə boş qomaz.<br />
- təməl qomaq: kökləmək. dikəltmək.<br />
- hala qomaq: duruma gətirmək. - gör nə hala qodun məni.<br />
- minnət qomaq: baĢa qaqmaq.<br />
- yoluna qomaq: düzəltmək. təsviyə edmək.<br />
- yola qomaq: yollamaq. göndərmək. irsal edmək.<br />
- yolda qomaq: yolun ortasında buraqmaq.<br />
- qoyub gedmək: öksüz bıraqmaq.<br />
839 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qomalaq komalaq. nərsənin, baĢına dək duldurulması. komala,<br />
təpələmə doldurmaq: toruq. doruq. duruq. - duruqlu<br />
ölçək.<br />
qomalamaq komalamaq. turuqlamaq. duruqlamq. nərsəni baĢına dək<br />
duldurmaq. təpələmək. - ölçəyi duruqladı.<br />
qomamaq komamaq.yığmaq. toplamaq. biriktirmək. komamaq.<br />
qomat komat 1. komitə. - icra komitəsi.gərkə komatı. 2. ocaq.<br />
kanun. - hançı komata bağlıdır.<br />
qomba komba. komba.cumbə. kumbə. Cə'bə < cım + bə.<br />
qabırqa: qutu. bəsdə. qabırcak8. qısqın.<br />
qombul gombul. apalaq. yapalaq. gündə. tombul. iri.<br />
qomıt quyu al, qırmızı. tünd, qoyu gilanar boyalı. - qomıt suci:<br />
qırmızı Ģərab. - qomıt at.<br />
qomma komma. ĢiĢik. yuvarlaq<br />
qomod komod. iĢqab. dilab. dolab. nərsə doldurmaq, qoymaq<br />
üçün, duvar oyuğunda, yaxud ayrıca yapılmıĢ, qəfəsəli,<br />
qanatlı qapılı olan içək yer. - dolabda saxlamaq. - dolaba<br />
qoymaq. - aĢıq (aĢlıq) dolabı. - geyim dolabı.<br />
qompuz kompuz. ĢiĢik. toppuz. qoppuz. ĢiĢilmiĢ. ĢiĢirdilmiĢ.<br />
qomuqlamaq qumuq boyuna nisbət edmək. pisləmək. tərsləmək.<br />
qonaç təm. dəm. bucaq.<br />
840 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qonaqçı yamçı. evçi. duraqçı. durqaçı. qalaqçı. mənzilçi.<br />
qonaqçıl açıq qapılı.<br />
qonaq qonağ. 1. yataq yer. yatacaq. yatcaq. - yolçuya qonaq<br />
vermək. 2. oturaq. duraq. məks. qərar. - on gündə bir gün<br />
qonaq etdik. 3. mərhələ. məsafə. bir günlük yol. - burdan<br />
ora neçə qonaqdır. - bu yolu üç gündə baĢa vurduq. 4.<br />
mənzil. məskən. iqamətqah. aramqah. - orda qonaq<br />
tuddu. - bənqu qonah: aramqahi əbədi. 5. tənəbi. böyük<br />
otaq, dayirə. - böyük xanlar qonaqları süslənmiĢdi. 6. bina.<br />
hikumətin yerləĢən yeri. - devlət qonağı. 7. baĢda olan<br />
kəpək. - baĢ qonağı otu: baĢın kəpəyinin dərmanı. 8.<br />
qonaq yeri: ordu. 9. qapı. - baş qonağı: tonğra. donğra.<br />
kəpək. 10. məqsəd. 11. mənzil. - əriĢir qonağına asta<br />
gedən. 12. atım. mənzil. 13. turluq. torluq . durluq. devlət<br />
yeri. rəsmi yer.<br />
- çağrıĢsız girən qonaq: əkdi. dalqavuq. tüfeyli.<br />
- çağrılmamıĢ qonaq: uyuntucığa.<br />
- qonaqların, görcülərin qonağı, otaqı: aralıq. ara.<br />
qonar - qonar köçər: tez tez yer dəğiĢən. köçəbə. yürük.yaylaq<br />
qıĢlaq edib, sürüsünü araxasıca düĢüb, otlaq yerləri gəzən el.<br />
- qonar köçər evli: köçəbə.<br />
841 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qonazad xanəzad. qul oğlu. ocaqçı.<br />
qonc baĢmağın, çəkmənin baldıra gələn bölümü.<br />
qonculus qərə qonculus. ummacı. umacı. yabanı qul. xoxan.<br />
qəbirdən çıxan ölünü andıran Ģəbəh. vampir.<br />
qondaq qundaq. 1. sıx bağlanmıĢ top nərsə. 2. təkərləksiz top<br />
qondar qoyan. vaze'.<br />
yatağı. 3. od tutuĢdurmaq üçün yığılıb bağlanmıĢ,<br />
buxcalanmıĢ kövrək çör çöp. kov. - qondaqçı: qundaqçı.<br />
bilərək yanqın törədən qırıqçı, cani. 4. içinə qonulub<br />
bağlanan yəmĢək. qadınların yalın, sadə baĢ örtüsü. -<br />
baĢ qundağı. 5. qundaq. qındaq.<br />
qondara ökcəli, səğəli, ağır ayaqqabı.<br />
- qondara kimi başmaqları ayağa geyməkdə yarayan<br />
buynuzdan, sümükdən, dəmirdən olan yasıq arac: kərətə.<br />
piləsgən. çəkicək. çəkəcək.<br />
- qondaranın altını quran kavsala (mal dərisi): taban.<br />
daban. - potunun dabanı sağlamdı.<br />
qondarma tondurma. dondurma. toplama. yığma. yasama. 1. bir<br />
yerə yığıb bütünləmə. 2. muntaj. 3. məsnoyi. təbiyi<br />
olmuyan. - dondurma daş: məsnoyi daĢ. təbiyi olmuyan.<br />
842 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- dondurma duvar: beton armə. 4. düzmə. yalan. saxda. -<br />
düşmə işlər, sözlər.<br />
qondurmaq yerləĢtirmək. oturtmaq.<br />
- toz qondurmaq: ittiham vurmaq.<br />
- toz qondurmamaq: təbrəə edmək. - kəndi südüyü kiĢiyə<br />
toz qondurmaz.<br />
qonğraqu qonraq. tonquraq. naqus. çınqıraq. çan. zəng.<br />
qonğramaq səs qalınlaĢmaq. bir Ģey.<br />
qonğşmaq qonuĢmaq.<br />
qonğur 1. boz boya. topraq boyası. - qonğur al: > qumral: quyu<br />
sarı. açıq sarı. buz ilə al arasında bir boya. - qumral saçlı. -<br />
qumral saqqalı. 1. ürəkli. cəsur. Ģüca'. - qonğur alp.<br />
qonıqmaq qalmaq. əlsizləmək. acizləmək.<br />
qonışılan arxadaĢ.<br />
qonqaqlıq dalqavuqluq. əkdilik.<br />
qonqrə konqrə. köprü. - dörd köprülü duvar.<br />
qonqur əsmər. qumral. qonqur al.<br />
qonmaq qonulmaq. qoyulmaq. 1. yerləĢdirilmək. - bu sırçalar<br />
nərəyə qonacaqdır. - yemək boĢqabları oraya qonmaz. -<br />
dilaba qonsa iyi olur. 2. buraxılmaq. ötürülmək. tərk<br />
olunmaq. - siqara qondu bitti. 3. çuqmaq. çoqmaq.<br />
843 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çaqmaq. süzülüb enmək.<br />
- içinə qonmaq. içə doğmaq: ürəyə doğmaq. sinux edmək.<br />
qonraq tonquraq. qonğraqu. naqus. çınqıraq. çan. zəng.<br />
qonsa quĢ qursağı. quĢ qatı.<br />
qonşu - qonşu qonu.<br />
- qapı bir qonşu: qapıları bitiĢik qonĢu.<br />
qonşu qıyraq. qıyıraq. qıyıda olan. yaxın. yağuq. yoğuq. qərib.<br />
(# qıraq: uzaq).<br />
qonşum oylaĢım. danĢım. müzakirə.<br />
qontuş kürk. üstü naxıĢlı, dar qollu kürk.<br />
qonu konu. 1. tutu. danıĢığa qoyulan nərsə. 2. qonuq. qonaq.<br />
- əni qoni: ənği qoni: əninə boyuna. çoxdan çox. -<br />
oyanndığımda əni qoni gün yayılmıĢdı. - bu gün əni qonuna<br />
soyuqdu.<br />
qonulmaq qomaq. sürülmək. yapıĢdırılmaq. tədhin edilmək. - boya<br />
sürüldü. - yağ sürülmək.<br />
qonulmaq qonmaq. qoyulmaq. 1. yerləĢdirilmək. - bu sırçalar nərəyə<br />
qonacaqdır. - yemək boĢqabları oraya qonmaz. - dilaba<br />
qonsa iyi olur. 2. buraxılmaq. ötürülmək. tərk olunmaq. -<br />
siqara qondu bitti.<br />
qonulmaq enilmək. düĢəlmək. - qonaqlar qonuldular.<br />
844 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qonumlu yonumlu. orınlı. sanalı. qısınlı. mə'qul.<br />
qonuşmaq - ağız dolusu qonuşmaq: hər gələ danıĢmaq.<br />
qonuşmaq - əsrükünə, keflicə qonuşmaq: südrəmə.<br />
qonuşma görüĢmə. ixtilat.<br />
qonut (< qonmaq). 1. itaət. inqiyad. ibadət. 2. tapnaq. məscid.<br />
- iki qoburlu qonut: iki minarəli məscid.<br />
qop 1. ĢiĢik. 2. yekə. iri. 3. baĢ. təpə. 4. seçgin. 5. düğün. 6.<br />
baĢçı. müdür. 7. yardım. - qolundan qopanı elə: əlindən<br />
gələni elə.<br />
qopa qoba: 1. mühəddəb. (# hopa. kova: müqəər). - qopa bəyi:<br />
maça bəyi: külxan bəyi. 2. bardaq. ayaq. qədəh.<br />
qopab kopab. hubab. çopan. qopan. köp. kəf. su üzərində<br />
oluĢan havalı ĢiĢlər.<br />
qopal kopal. kupal. küp kimi. tobaç. qunt. biçimsiz. qıssa.<br />
qoparan qaĢar. qaĢır. qaĢıyan.<br />
qoparılmaq (əkin. yemiĢ). kəsilmək. toplanılmaq. düĢürülmək. - indi<br />
yemiĢ qoparılmaz.<br />
qoparma koparma. qoparılmıĢ.<br />
qoparmaq aparmaq. qapmaq. yerindən almaq. çalmaq.<br />
yağmalamaq. qəsb edmək. götürmək. aĢırmaq. çalmaq.<br />
çapmaq. toplamaq. qanğırmaq. qanırmaq. qasmaq.<br />
845 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sancı vermək. sancmaq. alıb götürmək. gedmək. - pıçaq<br />
barmağımım ucun götürmüş. - suyun axarı onu götürdi.-<br />
bunu içmə içivi qoparır.<br />
- vurub qoparmaq. talamaq. dalamaq. talanlamaq.<br />
yağmalamaq. qənimət, əsir götürmək. - qız dalamaq: tutub<br />
əsir götürmək.<br />
- çəkib qoparmaq: yolumaq. yolmaq.<br />
- dişləyib qoparmaq: ısırmaq. talamaq. dalamaq.- ayı<br />
dalamış.<br />
qopat - qızılca qopat (qiyamət): vəlvələ.<br />
qopca - qurşaq, qayış kimi nərsələri bağlamağa özəl, dilli başlı<br />
böyük qopca: toqqa. tuqa. tuqa. - qolan toqası. - quĢaq<br />
toqası. - qılıc qayışı toqası.<br />
qopca dəmir teldən olan ərkəkli diĢili çəngəl.<br />
qopcalamaq qopca ilə ilikləmək.<br />
qoplamaq xoplamaq. qalqımaq. sıçramq. fırlamaq. Ģaxa qalxmaq. -<br />
at qalxdı. - balıq qalxdı.<br />
qoplatmaq xoplatmaq. qalqıtmaq. sıçratmq. fırlatmaq. Ģaxa<br />
qaldırmaq. - atın səkrətib qalxıtdı.<br />
qopmaq 1. (birdən. gözlənməzdən.). qırılmaq ayrılmaq. qıtrılmaq<br />
düĢmək. - ipi çəkirdim qopdu. 2. birdən çıxmaq, üz<br />
846 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
vermək. - hay qopdu. - qiyamət qopdu. 3. bərk ağrımaq. -<br />
bağısaqlarım qopur. - ürəyim qopur. - göbəyim qopur. ödü<br />
qopmaq: çox qorxmaq.<br />
- könüldən qopmaq: verməsinə ürək vermək.<br />
- hər kimə ürəyindən nə qopursa versin.<br />
qopmuş qopuq. kəsik. qırıq. sınıq.<br />
qopoyoğlu kopoyoğlu2. köpəkoğlu. it oğlu. hin oğlu.<br />
qoppuz toppuz. qompuz. ĢiĢilmiĢ. ĢiĢirdilmiĢ.<br />
qopsa hər nəyin düğmə biçimində olan bölümü.<br />
qopsam - qopsam quşaq: rəsmi geyim. (# orta quĢaq.<br />
aralıq geyim. əl geyim. bayağı qapsam, geyim).<br />
qopsım rəsmi. - qopsım gediş: rəsmi gediĢ. - qopsım sürə: rəsmi<br />
zaman. - qopsıma uyğun: rəsmə görə. - qopsım günay:<br />
rəsmi səlam.<br />
qopturmaçı gopturmaçı. bosboyçıl. boyçul. məddah.<br />
qopuq qopmuĢ. kəsik. qırıq. sınıq.<br />
qopum burum. qıvım. - bir qopum: bir burum. bir qıvım.<br />
qopun qupon. kupon. (< qoparmaq). kəsilmiĢ kiçik parçalar.<br />
qopuz kovus. kavıs.<br />
qor kor 1. açıqsız. ıĢıqsız. qaranlıq. - kor otaq. kor qəndil. 2.<br />
anlaqsız. qanmaz. beyinsiz. huĢsuz. qaranlıq. - kor kiĢi.<br />
847 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
3. çözülməz. qarıĢıq. - kor düyüm. - kor bağırsağ: güdən.<br />
qalın bağırsağın bir bölümü. 4. kar. içi tutuq, qapalı yer.<br />
sağır. kəsik. məsdud. küt. qapalı. kəsik. qunt. künt.<br />
kəsməz. soqur. görməz. qapanmıĢ. batmıĢ. - soqur göz.<br />
- kor siçan: soxulan dağ siçanı: soqur. 5. yanıb qızarmıĢ<br />
kömür, odun. - qorın üstündə piĢirmək. - bu odun çox qor<br />
tökür. - qor kimi altın. - kor əbə: əbə köməci: gözü bağlı<br />
oyunu: bir neçə kiĢi cocuq (: nəfər uĢaq) olub, birinin<br />
gözlərin bağlayıb, baĢqalarının çevrəsində dolaĢmaqla<br />
oynanılan bir oyun.<br />
- kor döğüşü: göz gözü görməz döğüş: kor koruna<br />
döğüş: birinin birindən savsız, izsiz, xəbərsiz olmaqsızın<br />
döğüĢməsi.<br />
- kor topal: səqət. qusurlu. topal. mə'lul.<br />
- kor sıçan: köstəbək.<br />
- kor qaya: dənizin içində olub görünməyən qaya.<br />
- kor ışıq: kor çırağ: kor qəndil: çox əsrük: bərk kefli.<br />
- korkoruna: qəflətən.<br />
- kor gözlü: nankor. kafəri ne'mət.<br />
- kor yol: çıxmaz. çıxmaz yol. bünbəst.<br />
- kor kötük: kötük kimi: bərk kefli. zil zırna.<br />
- ölünün gövru: başıva and olsun: - kor ölür badam gözlü<br />
848 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
olur: birini sözdə, özdə sıxıĢdırmaq üçün söylənən deyim.<br />
- kor boğazlıq: oburluğ. qarımpalıq.<br />
qora < qoğara. 1. qoğmaq, oğmaq üçün arac. əğik, ufaq, incə<br />
diĢli, yontmaq üçün kəsici arac. 2. ititmək aracı. yonac.<br />
yonqac. suğan. soğan (< su: iti) > suhanfars). 3. qoraq.<br />
yaxan. yandıran. acıdan. - can qorası: cana düĢən od. - iç<br />
qorası: iç ağrısı, dərdi. 4. acı. odlu. 5. qoğara (
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qoşun qoraqı: orduqah. ortaqu. ordu. ordu qərargahı.<br />
toyka.<br />
qoratmaq koratmaq. xor tutmaq. korlatmaq. yıpratmaq. əsgitmək.<br />
qorcı 1. görci. bəkçi. mahafiz. 2. cübbəçi. cübbəli. yeniçəri<br />
ocağında özəl qol, sinif.<br />
qordon 1. kordonlatin. qoruyan, saxlayan, yığan, bağlayan, ayıran,<br />
sağlayan, bərkidən arac). ip. sap. sınır. - yükləri qordonla:<br />
iplə. - qızıl qordonlu saat. 2. qərətinə. - qordonda<br />
saxlamaq: qərətinədə saxlamaq. 3. silsilə. sıra. - qaraqol<br />
qordonu.<br />
qorgözlü korgözlü. nankor. kafəri ne'mət.<br />
qorğan qala. - qala olmaq: bir tabur, bir bölük əsgərin arxa arxa<br />
verib, dörd sıralı bucaq durmağı.<br />
qorxaq quĢ ürəkli. ürəksiz. ürkək. (# ülkək ağa bəygiri. güstax.<br />
cəsarətli).<br />
qorxmaz yırtlaz. utanmaz. uyatmaz. güstax. arsız.<br />
qorxu dehĢət. titrəĢ. qorxunc. vəlvələ. tezik. ürkü. vəhĢət.<br />
qorxunc titrəĢ. qorxu. vəhĢət. dehĢət.<br />
qorxutmaq titrətmək. ditrətmək. yöntürmək. salqıtmaq. sarsıtmaq. -<br />
sərtlikilə hər kəsi titrətmişdir.<br />
- çox qorxutmaq: iĢətmək.sıçdırmaq.<br />
850 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qorı qorı. qorılıq. park. kənddə Ģəhərdə qorunmuĢ ağaclıq,<br />
ormanlıq, çimənlik, göylük yer.<br />
qoridor koridor. gəzindi. dəhliz.<br />
qorixtəfars gırixtə. gerixtə. qırmıĢ. qoğqun. qaçmıĢ. qaçqın.<br />
qorıq qorluq. 1. közük. közlük. iyicə tutuĢmuĢ kömür. köz<br />
durumuna gəlmiĢ kömür. 2. közlük. qor, köz qoymağa<br />
özəl qab.<br />
qorılıq qorı. park. kənddə Ģəhərdə qorunmuĢ ağaclıq, ormanlıq,<br />
çimənlik, göylük yer.<br />
qorımaq görmək. yetmək. çatmaq. kifayət edmək. idarə edmək.<br />
kafi olmaq. vəfa edmək. - bu para xərcimizi qorımaz. - bu<br />
bizi qorımaz. - bu bahalıqda qorunmaq çox zordur. -<br />
qorıstan gorıstan.govrıstan. gömüklük. qəbristan.<br />
qorıtmaq 1. bəklətmək. gözətmək. hifz etdirmək. - qorıları qorutmaq<br />
gərkir. 2. çit, xəndəqlə ayırmaq. - mən öz yerimi<br />
qorıtacağım.<br />
qorizfars geriz. kəriz. giriz. geri dönmə. qaçma.<br />
qorkoruna korkoruna. qəflətən.<br />
qorqaq qorxaq. ödlək. ürəksiz. tabansız. dabansız. dayanmaz.<br />
ökcəsiz. dabansız. quĢqulu. mütərəddid. sübatsız.<br />
muqavimətsiz. - çox qorxaq: tavĢan ürəkli.<br />
851 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qorqaqlıq qorxaqlıq. ürəksizlik. tabansızlıq. dabansızlıq.<br />
dayanmazlıq. cəsarətsizlik.<br />
qorqan qala. qalaq. gürĢad. quĢaq. qurĢaq. istehkam. qoruyan.<br />
avuqat. (< av). müdafiə edən.<br />
qorqanlamaq qalaqlamaq. gürĢadlamaq. quĢaqlamaq. istehkam<br />
yapmaq.<br />
qorqatmaq bəqlətmək. baxtırmaq. gözəttirmək. qorumaq.<br />
qorqmaq - birdən birə bərk qorxmaq: dodaq yarılmaq.<br />
- qorxub ürkmək: talaĢlanmaq. qıĢqırmaq.<br />
qorqmamaq qorxmamaq. üz tutmaq. çəkinməmək. üzə gəlmək.<br />
üzünə qarĢı söylüyə bilmək. - söyləməyə üzüm tutmur}.<br />
qorqmaz qorxmaz. alınlı. güstax. ataq. savruq. baĢaçıq.<br />
qorqmazlıq qorxmazlıq. ataqlıq.<br />
qorqmuş qorxmuş. ürkün. yılmıĢ. yılğın.<br />
qorqu qorxu. 1. çəkinmə. ehtiraz. ictinab. həzər. 2. ürf. ürkü.<br />
ülkü. dəhĢət. ürkü. quĢqu. quĢ kimi ürkmə. asavlıq.<br />
- qorxu quran. qurqut. qorqut. qorxucu. qorxulu. qorxuz.<br />
qorxu verən. yavuz.<br />
qorqucu qorxucu. qorxu quran. qorxulu. qorqut. qurqut. qorxuz.<br />
qorxu verən. yavuz.<br />
852 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qorqulu qorxulu. qorxu quran. qurqut. qorqut. qorxucu. qorxulu.<br />
qorxuz. qorxu verən. yavuz.<br />
qorquluq qorxuluq. 1. düĢmək, girmək çıxmaq qorxusu olan yerdə<br />
düvar, barmaqlıq, baĢqaları çəkilən qıraqlıq. qəfəs.<br />
nərdə. - basamac (pilləkan. nərdüvan) qorxuluğu. - gədik<br />
qorxuluğu. - qorxuluğu sınıq köprü. - (dam. dərə. pəncərə.<br />
qapı ) qorxuluğu. 2. qorxu verən nərsə. - bosdan<br />
qorxuluğu: quĢları ürkütməkdə, adam Ģəklində, ağacdan,<br />
parçadan yapılan nərsə. 3. dağıl. uçanları dağıtmaq,<br />
qorxutmaq üçün, tarlalarda qoyulan, cında parçadan,<br />
adama oxĢar qurqu. 4. gumbulti. gömüldi.<br />
qorqut qurqut. 1. qutluluq, səadət himi, rəmzi, haçarı. 2. (quyma,<br />
bulamac kimi ) quyuq nərsə. çökənti. 3. halva ki yağ ilə<br />
undan yapılır, sucuqsuz (Ģəkərsiz) olub, diĢsiz yaĢlılara,<br />
cocuqlara yedirilir. - qorqutdan yanan, yoğurdu püflər. 4.<br />
qorxu quran. qorxucu. qorxulu. qorxuz. qorxu verən.<br />
yavuz.<br />
qorqutmaq qorxutmaq. ürfələmək. ürkütmək. ülkütmək. dəhĢət<br />
vermək.<br />
qorqutmaq qorxutmaq. yıldırmaq. ürkütmək.- düĢmanı yıldırdıq. -<br />
yıldıran kəsəl. - bu ısıtma məni yıldırdı.<br />
853 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qorquz qorxuz. qorxu quran. qorxulu. qorqut. qurqut. qorxucu.<br />
qorlaq yaraq.<br />
qorxu verən. yavuz.<br />
qorlama korlama. 1. görməksizin. çəkləmsin. təxminən. 2.<br />
bilməksizin. bilmiyərək.<br />
qorlamaq korlamaq. 1. e'tibardan salmaq. - sizin yanızda biz<br />
korlandıq. 2. nərsədin, nərsədən istəyi, iĢtahı gidərmək.<br />
- arada sırada nəyisə yesən iĢtahın korlaşar.<br />
qorlanmaq korlanmaq. xəstələnmək. çərlənmək. iğlənmək.<br />
iklənmək. yiklənmək. qəmlənmək. ağrınmaq.<br />
çorlanmaq. pozulmaq. rivacdan düĢmək:<br />
qorlaşmaq korlaşmaq.xorlaĢmaq. təpiĢmək. biribirin çəkəməmək.<br />
qorluq qorıq. 1. közük. közlük. iyicə tutuĢmuĢ kömür. köz<br />
durumuna gəlmiĢ kömür. 2. közlük. qor, köz qoymağa<br />
özəl qab. 3. sağırlıq. tutuqluq. 4. qəfillik.<br />
qormaq yuvmaq. yavsamaq. yüvmək. yüvsəmək. əriĢmək.<br />
varmaq. mal verərək könül almaq.<br />
qornıc çərçivə. qasnaq. qab. - bu çəkinin qornıçı əsgimiĢ.<br />
qornu 1. kələpətçilərin beldə daĢıdıqları yağlıq buynuz.2.<br />
tüfəngə barutla doldurmağa özəl buynuz barutluq.<br />
854 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qoroğlu koroğlu. kinayə olaraq qarı, qadın. - bir koroğlu bir<br />
ayvaz: kəndimlə arvadım. çoxluğ değilim.<br />
qorsa korset. (: qoruyan. < qor. qur. qorumaq: yığmaq). qadınlar<br />
qorsan qorucu, bəkci güc.<br />
döĢlərin yığmaq, dik saxlayıb gözəl, ĢiĢik görsətmək<br />
üçün taxdıqları incə, güdə, sərt yələk, içlik.<br />
qorset korset. qorsa. (: qoruyan. < qor. qur. qorumaq: yığmaq).<br />
qadınlar döĢlərin yığmaq, dik saxlayıb gözəl, ĢiĢik<br />
görsətmək üçün taxdıqları incə, güdə, sərt yələk, içlik.<br />
qoru himayə. qanat. - onun qanatı altında böyüdü.<br />
qorucaq qarucaq. bəkləmə. bəklək. duracaq.<br />
qorucu avuĢ. qolçu.<br />
qoruğlamaq quruğlamaq. xəlfələmək. qilaflamaq.<br />
qoruka kəndisinə "dəmir tikəni" adı verilən bitginln "putraq".<br />
"pıtraq" deyilən meyvəsi - yapuĢqaq.<br />
qoruq kirman. çəpər. hisar. qalay. qaraq. saxlayan.<br />
qoruq 1. xisusi. 2. Ģəxsi. 3. məhəvvətə. 4. məhfuz. 5. ayruq.<br />
ayrılmıĢ yer.<br />
qorul "istan" əki qarĢıtı. - qamış qorulğı: qamıĢlıq. neyistan.<br />
qoruma bəkləyiĢ.<br />
855 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qorumaq bəkləmək. qorqatmaq. saxlamaq. alqulamaq. alıqomaq.<br />
alıqlamaq. asrağamaqcığa. asramaqcığa əsigətmək.<br />
əsirgəmək. saqmaq. saqınmaq. səyanət edmək.<br />
himayə edmək. tutmaq. hifz edmək.<br />
- tanrı əsirgəsin: asrasın.<br />
- o mənim oğlummu çox saqınır. - gözüvü saqın.<br />
- qiymətləri tutun: enməyə, qalxmaya qoymuyun.<br />
qorunmaq barımaq. barınmaq. sığınmaq. sapranmaq. sipər altına<br />
almaq.<br />
qoruyan baqan. baxan. dolandıran. idarə edən. idarəçi. dayrəçi.<br />
dayrac. əsirtəyici. əsirgəyən. qorqan. avuqat. (< av).<br />
müdafiə edən.<br />
qoruyan qavrıyan. qavruyan. qavuc. qavuĢ. qapuĢ. qovuĢ. qovuç.<br />
qabuĢ. qavuçq.<br />
qoruzlanmaq xoruzlanmaq. qoqoruzlanmaq. sivri sivir, dikə durmaq.<br />
qos 1. qaba. qabarmıĢ. qocaman. böyük. 2. gücləndirici söz.<br />
- qos qocaman. - qos qoca qaya. 3. qıs. qas. "q" ilə<br />
baĢlayan bir sıra sözlərin baĢına gəlib, anlamın güclətir. -<br />
qas qatı. - qos qoca. - qıs qıvraq.<br />
- kös götürüm: büsbütün götürüm. heç yerindən qalxmaz.<br />
- qos qocaman.<br />
856 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qosa - kosa saqal.<br />
qosaman kosaman. təkə. öncü. baĢçı. qılavuz.<br />
qosquslanmaq qabarılmaq. qabarmaq. ĢiĢmək. fəxr edmək.<br />
qoş qoĢulan nərsə. vəsayil. Ģey Ģüy. köç. qoĢu. quĢbara.<br />
qoşa qoĢ. cütə. cüt.<br />
güĢbərə. qoĢbara. sırğav. sarılan asıan nərsə. cihaz.<br />
vəsayil. qoĢa. cüt. cütə. - qoş sürmək: cüt sürmək.<br />
qoşaç qoçaç. (< qoşmaq). 1. arabaçı. daĢqaçı. faytunçu. at<br />
qoĢmasını bilən kiĢi. 2. qoĢı. qoçı. hər yanı pəncərəli<br />
otaq kimi araba.<br />
qoşadə < güĢad. açıq. ova.<br />
qoşadfars < küvşad. küşad. kovşad. koşar. küvşar. (< kövşad<<br />
kovşamaq: açmaq. qazmaq. ). 1. açma. fəth. - qapını<br />
kövşad edmək: qapını açmalamaq. 2. açılıĢ. iftitah. -<br />
kitabevinin küşadı.<br />
qoşaq qılınc. yaraq.<br />
qoşaldama iki, neçə nərsənin bir birinə qoĢaqlı, qovĢaq qoyması,<br />
bağlaması, birlikdə çəkməsi, sürməsi, idarə edməsi.<br />
qoşaldamaq bir birinə qoĢaqlı, qovĢaq qoyulmaq, bağlanmaq,<br />
çəkilmək, sürülmək, idarə olunmaq.<br />
857 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qoşaldı iki, neçə nərsənin bir birinə qoĢaqlı, bağlanıqlı<br />
qoyulması, çəkilməsi, sürülməsi, idarə olunması.<br />
qoşamq əĢləmək. cütləmək.<br />
qoşantı qoĢulacaq nərsə. - geyinti qoşantı: qoşu qoşantı: takı<br />
takım: bir əl geyimə gərəkli nərsələr. təkmil geyinti.<br />
qoşar koşar. küvşar. küşad. kovşad. küvşad > qoşadfars. (<<br />
kövşad < kovşamaq: açmaq. qazmaq. ). 1. açma. fəth. -<br />
qapını kövşad edmək: qapını açmalamaq. 2. açılıĢ. iftitah.<br />
- kitabevinin küşadı. - yeni Ģəhrin küşadı. 3. oyun yolu. -<br />
tük küĢadı: türkə sayaq. türk yolu ilə. 4. mərasim.<br />
- küşad vermək: yayı açıb, dartıb atmaq. - yaya küşad<br />
vermək.<br />
qoşbara quĢbara. güĢbərə. qoĢulan nərsə. qoĢ. köç. qoĢu. köç.<br />
sırğav. sarılan asıan nərsə. cihaz. vəsayil.<br />
qoşdaşmaq qoşlaşmaq. qoĢuĢmaq. yığıĢmaq. qoĢuqlanmaq.<br />
birləĢmək.<br />
qoşdı telgiraf. telsik (< tələsik).<br />
qoşdırı telgiraf.<br />
qoşdırmaq 1. telsikmək. telsikləmək. (< tələsik). telgiraf vurmaq. 2.<br />
tələsik çatdırmaq. tizik yeritmək. ivdirmək.<br />
qoşdurmaq qaçdırmaq. aĢdırmaq. tələstirmək.<br />
858 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qoşı qoçı. 1. taxım. toplum. 2. süri. 3. sıra. qat. sinif.<br />
- toplum çoxlu qoşulardan qurulur. - hançı qoşudansız. 4.<br />
qoçaç. otaq kimi hər yanı pəncərəli araba. 5. altı boĢ,<br />
yerdən uca ambar. (aĢlıq, dən döĢ, baĢqalırı qoyulur).<br />
qoşılmaq qaçınmaq. ivilmək. tələsmək. tizik yerinmək.<br />
çaqqanmaq. çaqlanmaq. - böylə qoşılmaz. -<br />
qoşılmağında çəki, həddi var.<br />
qoşış qoĢu. qaçu. qaçıĢ. ivmə. hərvələ. yüryüĢ. tələsik. qoğala<br />
qaç.<br />
qoşışmaq qaçıĢmaq. səqirdiĢmək. birlikdə qaçmaq.<br />
qoşqu qoşuq. tirənti. dirənti. müzahim.<br />
qoşlamaq əĢləmək. aĢlamaq. aĢılamaq.<br />
qoşlaşmaq qoşdaşmaq. qoĢuĢmaq. yığıĢmaq. qoĢuqlanmaq.<br />
birləĢmək.<br />
qoşma 1. aĢı. peyvənd. 2. quĢma. qoĢuq. quĢ kimi atılıb düĢmə.<br />
oyun, təpsi, rəqs havası.<br />
qoşmaq 1. düzmək. sıramaq. sıralamaq. - söz qoşmaq. - orda nə<br />
düzüb qoşursuz. 2. yaraqlamaq. hazırlamaq. bağlayıb<br />
qurmaq. - qoşu qoşmaq: cüt qoĢmaq. 3. muntaj edmək. -<br />
araba qoşmaq. 4. yoldaĢtmaq. birkitmək. birlikdə<br />
göndərmək. tərfiq, həmrah edmək. - yollar qorxuludu,<br />
859 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
karvana neçə yaraqlı qoşun. 5. artmaq. artırmaq.<br />
yapıĢdırmaq. yaxıĢdırmaq. yaraĢtırmaq. Ģərik edmək. -<br />
tanrıya yardımçı qoĢmaq. 6. qaçmaq. əĢginmək. əĢgin<br />
yerimək. 7. üĢirmək. üĢmək. yığılmaq. toplanmaq.<br />
qoşnı heyvanların qoĢlaĢması, cütləĢməsi. - güzdə qoçları<br />
qoşnı üçün sürüyə qatmaq çağı: qoç qatımı.<br />
qoşnımaq küsnəmək. talabsımaq. dalabsımaq. qızmaq<br />
qoşu 1. taxım. takım. qapama. dəsd. yamtaq. vəsayil. ayaq.<br />
əĢya'. Ģey Ģüy. qurqu. alat ədəvat. məlzəmə. qur.<br />
yaraq. əsləhə. qurqu. 2. qoĢ. köç. qoĢulan nərsə.<br />
quĢbara. güĢbərə. qoĢbara. sırğav. sarılan asıan nərsə.<br />
cihaz. vəsayil.- bağban qurqusu. - çay takımı. - yataq<br />
takımı. - at takımı. - yolçı takımı. - çubuq takımı: çubuğun<br />
baĢlığı. - kərəkə takımı: təsbeh mallası. əmmamə. 3. qaçu.<br />
qaçıĢ. qoĢıĢ. ivmə. hərvələ. yüryüĢ. tələsik. qoğala qaç.<br />
4. yarıĢ. - qoşu atı. - qoşu yolu: yarıĢ yeri. - qoşu öndüli:<br />
yarıĢ mükafatı. 5. oyun havası. 6. yoldaĢ. həmrah. 7. qat.<br />
takım. dəsd. set. - bir qat geyim. - bir qat istikan.<br />
- bağban qurqusu. - çay takımı. - yataq takımı. - at takımı. -<br />
yolçı takımı. - çubuq takımı: çubuğun baĢlığı.<br />
- ayaqlı ev: dayalı döĢənli ev. - qoşu qoşantı: geyinti<br />
860 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qoĢantı. takı takım. bir əl geyimə gərəkli nərsələr. təkmil<br />
geyinti.<br />
- qoşu tutamı: Ģe'r səbki. - qapama çıxmaq: xələt vermək. -<br />
qapama baha: paltar parası, bahası. paltar dəğəri, çalıĢı,<br />
dəğiĢi, bədəli.- on qapama paltarım var. - qapama baha:<br />
paltar parası, bahası. paltar dəğəri, çalıĢı, dəğiĢi, bədəli. - ev<br />
qapaması: ev Ģey Ģeye, vəsayili.<br />
- takım yapmaq: nərsənin dəsdin, setin, bütün biçimin<br />
iĢləmək. - takım açmaq: yanqın tulumbasın iticə qoĢdurmaq.<br />
- ayaq takımı: ayaq qoĢu. - onbaşı takımı: onbaĢı ilə<br />
yanındaolan on kiĢi. - bir takım ciyər: ağ ciyərlə qara ciyər<br />
birlikdə. bir dəs ciyər. - bir takım: bir para. bir bölük. bir qism.<br />
bir zümrə. bir sinif. sınıb. bə'zi. bir miqdar.<br />
qoşuq 1 qoşqu. sirud < sayaĢ. sayraĢ. 2. yaruq. ası. fayda. 3.<br />
tirənti. dirənti. müzahim. 4. qoĢuntu. müzahimət. 5.<br />
quĢma. qoĢma. quĢ kimi atılıb düĢmə. oyun, təpsi, rəqs<br />
havası. 6. ortaq. Ģərik. 7. əhli.<br />
qoşuqlanmaq qoĢuĢmaq. yığıĢmaq. qoĢdaĢmaq. qoĢlaĢmaq.<br />
birləĢmək.<br />
qoşuqluq asav heyvanları yaraĢdırmaq, alıĢdırmaq üçün<br />
qapadıqları yer.<br />
qoşumca qoĢum. zəmimə.<br />
861 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qoşum 1. heyvanın araba, daĢqaya taxılması. - qoşum atı:<br />
daĢqa atı. 2. araba, daĢqaya taxılan heyvanın taxımı,<br />
qoĢuqların topu. - araba ilə atı ucuz almıĢ isədə, qoşumu<br />
çoxa çıxdı. - gözəl bir qoşum almıĢ. 3. coĢun. geçim.<br />
geyim. taxım. bütün örtək. 4. qoĢumca. zəmimə.<br />
qoşun ləĢgər: toyınka. ordu. qoĢulmuĢ, toplanmıĢ el. - qoşun<br />
çəkmək: ləĢgər göndərmək.<br />
- qoşun qoraqı: orduqah. ortaqu. ordu. ordu qərargahı.<br />
toyka.<br />
qoşuntu 1. uyuntu. azarkeĢ. tərəfkeĢ. təvabe'. 2. yaramaz.<br />
darqaĢayıt. dirənti. yardaq. 3. müzahimət.<br />
qoşur > qişr. qoĢulmuĢ, yapıĢmıĢ nərsə. dəri.<br />
qoşuş > kuşişfars. çəkə. çəkiĢ. çalıĢ. sə'y.- birlikdə qoşuş:<br />
birlikdə qoĢuĢub yardımlaĢma. kömək. iməcilik. bəsici imumi.<br />
qoşuşmaq 1. yığıĢmaq. qoĢdaĢmaq. qoĢlaĢmaq. qoĢuqlanmaq.<br />
birləĢmək. 2. təpiniĢmək. təngiĢmək. təkibiĢmək.<br />
təkapuya düĢmək. üĢüĢmək. qaça qaça düĢmək. 3.<br />
üĢüĢmək. yığlıĢmaq. toplaĢmaq.<br />
qot kot. xot. kərik. arxalıq. qollu, qolsuz, yarım ətək geyim.<br />
qota kota. kut. odun. qaba. yoğun.- odunun biridi.<br />
qotan qutan. böyük pulluq, bağluq, saxluq.<br />
862 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qotazlıq təpəlik. qotuzluq. topuzluq.<br />
qotra qutra. bandıra. mandıra. bağuq. bağus. bağuĢ. çitəĢ.<br />
çiqtəĢ. ayrılmıĢ bölük.<br />
qotur tanqalaq. danğalaq. danqa. göbut. quduz. qaba. gür. iri<br />
gövdəli. qılıqsız. budala. küp.<br />
qotuz qutas. xotas. xotuz. - böyük sarquclı durna, ki tükləri<br />
tuğlaya, qotuza taxılır: qərqərə.<br />
qotuzluq təpəlik. qotazlıq. topuzluq.<br />
qov kov. kof. > Cof. 1. cuy. cuv. cub. iv. iz. arx. 2. gəvir.<br />
kəvilmiĢ. oyuq. 3. kuy. döĢək. düĢük. dik olmayıb alçaq<br />
yer. açal. açıl. açıq.<br />
- od tutuşdurmaq üçün yığılıb bağlanmış, buxcalanmış<br />
kövrək çör çöp. qondaq. qundaq.<br />
qova kova. 1. hopa. müqəər (# qopa. qoba: mühəddəb). 2.<br />
qaval. qalay. ĢiĢik. yalançı, üzdək (səthi) süs, bəzək. -<br />
bildiyin bu qədər, qalayın nərədən. - atalıq qalayı kişiyə<br />
yaramaz: atasının ad sanına güvənmək (sevinən) kiĢiyə<br />
yaraĢmaz.<br />
qovak - daraq kovak: bursuq<br />
qovalamaq arxasına düĢüb tutmağa çabalamaq. - ovu nininə dək<br />
qoğaladı. tə'qib edmək. gizli örtülü, qaçaq nərsəni<br />
863 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aramaq. bəkləmək. gözləmək - oğruları sınıa dək<br />
qoğaladı. - iĢsiz qalıb bir iĢ qoğalır. - fürsət qovalamaq. -<br />
kəndi mənim yoxluğumu qovalır.<br />
qovalamaq qoğalamaq. arxasına düĢüb tutmağa çabalamaq. gizli<br />
örtülü, qaçaq nərsəni aramaq. bəkləmək. gözləmək.<br />
tə'qib edmək. - ovu nininə dək qoğaladı.- oğruları sınıa dək<br />
qoğaladı. - iĢsiz qalıb bir iĢ qoğalır. - fürsət qovalamaq. -<br />
kəndi mənim yoxluğumu qovalır.<br />
qovang kovang > həvəng. soxqu. soxu. dibək.<br />
qovanoz ağzı geniĢ, dar qab. darı, barıt, turĢi kimi nərsələr<br />
qoymağa yarar. kiçi küp. küpçə. küpəç.<br />
qovaz kovaz 1. kovazan. cuvazan. çuğun (< kovun). dibək.<br />
həvəng. 2. sumaxbalan. süzgəç.<br />
qovazan kovazan. 1. cuvazan. kovaz. çuğun (< kovun). dibək.<br />
həvəng. 2. sumaxbalan. süzgəç.<br />
qovduş govduş. - govduĢ yuvarlanıb, duvağın tapıb: qazan<br />
yuvarlanıb, qapağın bulmuĢ: iki arxadaĢ, iki qarı birbirinə<br />
uyğun.<br />
qovermə boĢama. salıvermə.<br />
qovğa henqaməfars < həngəmə. həngirti. Ģamata. guruldu. aĢub.<br />
bulğaq. bəlva.<br />
864 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qovı kovı. qovuq. kovuq. qarabəx. bədbəxd. əliboĢ.<br />
qovqa ğoğa. uğraĢ. savaĢ. vırqaç. vurqaç. çəkbək.<br />
qovqalaşmaq qoğuĢmaq. itiĢmək. birbirin qaqmaq, itələmək.-<br />
itişməkdən iĢləməyə çağ tapmır.<br />
qovq qoq. bir çeĢit kömür ki, kürədə bir qədər yandırılıb<br />
çıxardıqdan sonra yandırılmağda iĢlənirlir. bu kömürün<br />
tüstüsü az, istisi çox olar.<br />
qovl - qovlundan çönmək: sözdən dönmək.<br />
qovlaq kovlaq. külək. qulplı dərin kirdəl, qab.<br />
qovmaq ( kov). kovmaq kavidən. boĢatmaq.<br />
qovmaq qoğmaq. sürmək.<br />
qovrıstan govrıstan. gorıstan. gömüklük. qəbristan.<br />
qovşad kovşad. küşad. koşar. küvşar. küvşad > qoşadfars. (<<br />
kövşad < kovşamaq: açmaq. qazmaq. ). 1. açma. fəth. -<br />
qapını kövşad edmək: qapını açmalamaq. 2. açılıĢ. iftitah.<br />
- kitabevinin küşadı. - yeni Ģəhrin küşadı. 3. oyun yolu. -<br />
tük küĢadı: türkə sayaq. türk yolu ilə. 4. mərasim.<br />
- küşad vermək: yayı açıb, dartıb atmaq. - yaya küşad<br />
vermək.<br />
qovşaq 1. bitĢik. yapĢıq. 2. qavĢaq. bitiĢik. yanĢaq. müttəsil.<br />
peyvəsdə. 3. qoyar. rabit (sim). 4. qoyar. axan suların<br />
865 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bir yerə tökülən ağzı. iki suyun birbirinə qovuĢan yeri.<br />
mültəqa.<br />
qovşal kovşal. axıltı. axal. axsal. aĢqal. bekara. zibil.<br />
qovşan ( kov. kav > ) kovşan > kaşanə. yuva. ev.<br />
qovucu çuğul. ırman. yermən. carçı.<br />
qovuç qovuş. qavuc. qavuĢ. qapuĢqabuĢ. qavçuq. qavuçq.<br />
qoruyan. qavrıyan. qavruyan.<br />
qovuç qovuz. cin çarpması əsəri.<br />
qovuq 1. kovuq. kərək. qoyuq. quyu. oyuq. 2. qarabəx.<br />
bədbəxd. əliboĢ. kovı.<br />
qovun kovun. > çuğun kovaz. kovazan. cuvazan. dibək.<br />
həvəng.<br />
qovuş qovuç. qavuc. qavuĢ. qapuĢqabuĢ. qavçuq. qavuçq.<br />
qoruyan. qavrıyan. qavruyan. qavuĢ. ulaĢı. görüĢ.<br />
çatıĢı. yetiĢi. mulaqat.<br />
qovuşdurma bitiĢdirmə. ilsaq.<br />
qovuşmaq qavuĢmaq. ulaĢmaq. görüĢmək. çatıĢmaq. yetiĢmək.<br />
mulaqat edmək.<br />
qovuşmuş qayıtmıĢ. rəhmətlik. - qovuşmuş atam böylə buyuyurdu.<br />
qovuşuq əkrin (< əkilmiş. tikilmiĢ) tikin. yaxıĢıq. taxıq. yapıĢıq.<br />
Qovut Qavut. qaqut.<br />
866 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qovuz qovuç. cin çarpması əsəri.<br />
qoy 1. kiçik körfəz. dənizin qaraya ilərləmiĢ, yeldən<br />
qorunmuĢ bölümü. doğal liman. - gəmiçi gəmini fırtanaya<br />
qarĢı barındırmaq üçün bir qoy arayır. 2. dəniz qoynuna<br />
oxĢar olub, çevrəsi qorunmuĢ yer, bucaq. - ovada,<br />
təpələr ortalarında bir qoy yapır.<br />
qoy 1. qoyu. icazə. cavaz. 2. quy. top. yuvarlaq.<br />
- man yaşlıq qoyka: dört yaĢını keçən qoyun (yalnız qoyun<br />
için).<br />
qoya ambar.<br />
qoyan keçən. keçmiĢ. sabiq. - qoyan il. - qoyanlar qorunmasın,<br />
qoyulsun burxılsın.<br />
qoyan qoyar. 1. keçirən. keçirdən. icra edən. 2. becərən. 3.<br />
qoyıcı. vaze'. vəz' edən. - yasaq qoyucı: qanun salan. 4.<br />
vaze'. qondar.<br />
qoyar qoyan. 1. heyvanlara, kölələrə söğülən bir söz. "ağızdan<br />
salya saçan" anlamınadır. 2. keçmə. keçiĢ. mirur. ibur.<br />
3. qovĢaq. rabit (sim). 4. keçirən. keçirdən. icra edən. 5.<br />
becərən. 6. qoyĢat. qoyaĢ. keçilən. keçmə. cərəyan.<br />
macəra. - buda bizim qoyşatımız. - maraqlı qoyarlar<br />
867 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
söylədilər. 7. axan suların bir yerə tökülən ağzı. iki suyun<br />
birbirinə qovuĢan yeri. qovĢaq. mültəqa.<br />
qoyarlamaq uralamaq. düzəltmək. miyzanlamaq.<br />
qoyarlanmaq uralanmaq. düzənlənmək. miyzanlanmaq.<br />
qoyarmaq keçmək. keçiĢmək. mirur etmək. ibur edmək.<br />
qoyaş qoyşat. (> qozəştəfars). 1. keçmiĢ. keçən. ötən. sabiq. -<br />
qoyaş il. - qoyaştalar: keçənlər ötənlər. 2. salami. fayiz.<br />
bəhrə. - yüzə on qoyaşla para verir. - bu il qoyaşlar artmıĢ.<br />
3. qoyar. keçilən. keçmə. cərəyan. macəra. - buda bizim<br />
qoyşatımız. - maraqlı qoyarlar söylədilər.<br />
qoydurmaq dincətmək. rahatlatmaq. sakinlətmək. sakitlətmək.<br />
qoydurmaq qodurmaq. taxdırmaq. yapıĢdırmaq. ilqa' edmək tə'liq<br />
edmək. - bu çəkinin qornıçı əsgimiĢ, baĢqasın taxdırmalı.<br />
qoyıcı qoyan. vaze'. vəz' edən. - yasaq qoyucı: qanun salan.<br />
qoyqulaştırmaq quyulaĢtırmaq. qoyulaĢtırmaq. bəkitləmək. açıqlığın,<br />
boĢluğun gidərmək. qəlizlətmək. - pəkməzi bir az daha<br />
quyulaştır. - durum ged gedə qoyulaşır. - bunun göyün<br />
quyulaştır, sarısın aç.<br />
qoylu oranlı. orqanlı. ornaqlı. biçimli. əndamlı. çəkli. çəkimli.<br />
Ģəkilli. gözəl.<br />
868 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qoyma 1. əğrəti. sünni. əkmə. əklənmiĢ, yapıĢılmıĢ. doğal, təbiy<br />
olmayan. - əğrəti diĢ: qoyma diĢ. - əğrəti saç. 2. oturma.<br />
qaĢ. - üzüyün oturması. 3. qoma. atma. buraqma. vəz'.<br />
tərh. - yapının atması: tərhi. - qanunun atması: təhi. -<br />
buyruqların atması: tərhi.<br />
- qoyma aralıq: pərdə. ur. hayil.<br />
qoymaq qomaq. 1. qoyuvermək. uzatmaq. buraxmaq. sərbəs<br />
ötürmək (# kəsməmək). - saç, dırnaq, ağac uzatmaq. 2.<br />
oturtmaq. vəz' edmək. 3. ötmək. güzəĢt edmək.<br />
keçmək. bağıĢlamaq. boĢuqmaq. 4. urundalamaq.<br />
yerləĢtirmək. təxsisləmək. 5. qomaq. vurmaq. basmaq.-<br />
barmaq basın. 6. dincəlmək. rahatlanmaq. sakinləĢmək.<br />
sakitlənmək. 7. qomaq. gətirmək. soxmaq.- yoluna<br />
gətirmək. - meydana gətirmək. 8. taxmaq. asmaq.<br />
iliĢdirmək. rəbt edmək. tikmək. taxmaq. vəz' edmək. - ad<br />
taxmaq. 9. tökmək. çəkmək. axıtmaq. 10. bıraqmaq.<br />
ötürmək. vermək. vəz' edmək. - bunu hara bırakım. -<br />
qanun bırakdılar. - onu mənə bırak. - paranı banga bırak.<br />
- tutunu (pərdə) qornıça taxmaq. - börki çiviyə tax. - köynəyə<br />
düymə tax. - işə qoymaq: qayırmaq. qulluğlamaq. xidmət<br />
vermək.<br />
869 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- iĢi asqıya qoymaq: yubatmaq. - yerinə qoymaq:<br />
ütüləmək. çıxıq nərsəyi taxmaq.<br />
- sıkıya qoymaq: öğrətmək, tərbiyə üçün qadağlamaq.<br />
- başa qoymaq. tutmaq. - dilək (niyyət) tutmaq. - biriynən<br />
sözü tutmaq.<br />
- iĢi gilifinə, qılıfına qoymaq: qabına, yerinə qoymaq.<br />
- üz qoymaq: üz tutmaq. yönəlmək.- iĢlər iyiliyə üz tutdu.<br />
- acımıyaraq qoymaq, vermək, edmək: bağıĢlamaq. bəzl,<br />
fəda edmək. əsirgəməmək. qıymaq.- parasın qıyamır. -<br />
parasına qıyıb bu kitabı almadı.<br />
- qərar vermək. 1. yerləĢtirmək. 2. qayırmaq. bərkitmək.<br />
3. Ģərt edmək. mərclənmək.<br />
qoymamaq qadamaq. tutmaq. mən' edmək. - ayağından tutdu.<br />
qoyn - ərkək qoyn: qoç. gəbəĢ. qabaĢ.<br />
qoyşat qoyaş. (> qozəştəfars). 1. keçmiĢ. keçən. ötən. sabiq. -<br />
qoyaş il. - qoyaştalar: keçənlər ötənlər. 2. salami. fayiz.<br />
bəhrə. - yüzə on qoyaşla para verir. - bu il qoyaşlar artmıĢ.<br />
3. qoyar. keçilən. keçmə. cərəyan. macəra. - buda bizim<br />
qoyşatımız. - maraqlı qoyarlar söylədilər.<br />
qoytu qoyu. qutru. salı. burax. ötrü. çıxı. mə'zuniyyət. ruxsət.<br />
icazə.<br />
870 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qoyu 1. qoy. icazə. izn. cavaz. - qoyu qırmızı: tuğla alı. 2. yağız.<br />
yanğız. yanmıĢ. küymüĢ. əsmər. 3. qərar. 4. dözü. səbr.<br />
5. dinic. aramiĢ. 6. bolun. verilmiĢ söz. 7. mərc. Ģərt. 8.<br />
qutru. qoytu. salı. burax. ötrü. çıxı. mə'zuniyyət. ruxsət.<br />
icazə. 9. quyu. qalın. qəliz. yoğun. kəsif. yoğ. 10. yanıq.<br />
tünd. 10. quytu. içərik. içdən içə olan. gizli, örtülü,<br />
qaranlıqca yer. - qoytu yer. qoytu bir otaq. - yanıq boya. -<br />
yanıq qara.<br />
- qoyu vermək: sarqıtmaq. uzatmaq.- saçların sarqıtmış. -<br />
saqqal sarqıtmışlar.<br />
- qoyu qırmızı: yipinka. - qızıl bayın: yipqil. yipqin.<br />
qoyuq 1. burakı. mətruk. 2. cayizə. padaĢ. mükafat. 3. kərək.<br />
kovuq. quyu. oyuq. 4. qırıq. 5. qərardad. əhd. peyman.<br />
6. quyuq. qalın. sulu olmayan. qəvamlı. - qalın yoğurt. -<br />
qalın pəkməz: qəliz doĢab.<br />
qoyu qoyu. qoyun. quyun. aĢağı doğru, aĢağıya dönmüĢ<br />
durumda. - üzi qoyu: üzü quylu. - üzü qoyu yatmaq: səcdə<br />
durumunda yatmaq.<br />
- qoyu qara: çox qara. quzğunı. - quzğunı bir qara.<br />
qoyulan yer paletqa. paltaq. basılan. batılan.<br />
871 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qoyulanmaq yuğrulmaq. yoğrulmaq. yoğunlanmaq. quyuqlanmaq.<br />
quyulanmaq. qalınlanmaq. qəlizlənmək. təxmir edilmək.<br />
qoyulaştırmaq quyulaştırmaq. qoyqulaĢtırmaq. bəkitləmək. açıqlığın,<br />
boĢluğun gidərmək. qəlizlətmək. - pəkməzi bir az daha<br />
quyulaştır. - durum ged gedə qoyulaşır. - bunun göyün<br />
quyulaştır, sarısın aç.<br />
qoyulatmaq quyulatmaq. quyuqlatmaq. yuğurtmaq. yoğurtmaq.<br />
yoğunlaĢtırmaq. qalınlatmaq. qəlizlətmək. təxmir<br />
etdirmək.<br />
qoyulmaq qonmaq. qonulmaq. 1. yerləĢdirilmək. - bu sırçalar nərəyə<br />
qonacaqdır. - yemək boĢqabları oraya qonmaz. - dilaba<br />
qonsa iyi olur. 2. buraxılmaq. ötürülmək. tərk olunmaq. -<br />
siqara qondu bitti. 3. vəz' olunmaq. 4. ilqa olunmaq. 5.<br />
düĢmək. tökülmək. - yaĢıl ırmaq, qızıl ırmağa qoyulur. 6.<br />
üzərinə düĢmək. uğraĢmaq. məĢqul olmaq. - bu ara<br />
yazıya çox qoymuşuq. - gündə üç saat tar çalmağa<br />
qoyuldu. 7. izinə düĢmək. dalıcan yügürmək. hicuma<br />
keçmək. - qoĢun böyük bir çaba ilə yağılara qoyuldular. 8.<br />
düĢənmək düĢmək. girmək. - yola düşənmək: yola<br />
qoyulmaq. 9. ötülmək. ötilmək. güzəĢt edilmək.<br />
keçinmək.<br />
872 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qoyulmuş qoyun. tabe'. mürid.<br />
qoyuluq quyuluq. qalınlıq. yoğunluq. qilzət. kəsafət.<br />
qoyum quyum.<br />
qoyumaq - ara qoyumaq: arası, ardı qırılmaq, unudulmaq.<br />
qoyumçu quyumçu. (altın, gömüĢdən olan) süs, taxmaları yapan.<br />
qızılçı. zərgər. - qoyumçu qalıbı: buta<br />
qoyum (altın, gömüĢdən olan) süs. taxma.<br />
qoyun 1. paltarın köksünün yelpələrinin qovuĢmasından arıya<br />
gələn qoyutu yer. yaxa. 2. cib. kisə. - qoynuna qoydu. -<br />
qoynundan çıxardı. 3. köks. sinə. qoğuĢ. qucaq. ağuĢ. -<br />
al qoynuva. - nənəsinin qoyununda böyüyən uĢaq. - qouyun<br />
qoyuuna: birbirinin qucağında. - o mənim qoynuumdadır: o<br />
mənimdir. o məndədir. {qucaq ayaq üsdə, oturaq durumda<br />
olanda deyilir. qoyun isə yatmıĢ durumda olan deyilir}. 4.<br />
qoyulmuĢ. tabe'. mürid. qoyulmuĢ. tabe'. mürid. - qoyun<br />
onqurası: asapqorcığa: asabqorcığa. 5. qoyu. qoyu. quyun.<br />
aĢağı doğru, aĢağıya dönmüĢ durumda. - üzi qoyu: üzü<br />
quylu. - üzü qoyu yatmaq: səcdə durumunda yatmaq.<br />
- bir yaşına girmiş qoyun: toqlu. toxlu.<br />
- boynunda küpə kimi sarqan dənələri olan qoyun, keçi:<br />
toqlu. toxlu.<br />
873 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qıvırcıq qoyun: incə qısa quyruqlu, qıvıcıq yapal (tüklü)<br />
qoyun çeĢiti. merinüs.<br />
- qoyun qıran. - saç qıran.<br />
- qoyun tərsi: qığ.<br />
- həp bir qoyun aşığıyız: hamımız birik.<br />
- qoyun ayğırı: qoç. damızlıq ərkək qoyun.<br />
- qoyunun dərisinin üstündə olan tükə "yun. yün. yapağ".<br />
deyilir .<br />
- ərkək qoyun: qoç<br />
- dişi qoyun: marya.<br />
- qoyun balası: quzu.<br />
- bir yaşda qoyun: toxlu.<br />
- iki yaşda qoyun: ĢiĢək.<br />
- üç yaşda qoyun: ökəc. öyəc. övəĢ.<br />
- qoyun gözi: papadyə çeĢidi.<br />
- qoyun sarmaşığı: qərə pazıya bənzər bir bitgi.<br />
- qoyun otu: ağır otu. quzi pıtrağı.<br />
- yaban qoyunu: dağ qoyunu: arqalı.<br />
qoyunmaq qoymaq. ötmək. güzəĢt edmək. keçmək. bağıĢlamaq.<br />
boĢuqmaq.<br />
qoyuş qoyuĢ. salı. salıĢ. buraxıĢ. ötrüĢ. qutruĢ. çıxarıĢ. əfv.<br />
874 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qoyuvermək qoymaq. uzatmaq. buraxmaq. sərbəs ötürmək (#<br />
kəsməmək). - saç, dırnaq, ağac uzatmaq.<br />
qoyvanmaq vellənmək. duruqsamaq. yubanmaq. - iĢlərində<br />
qoyvanma.<br />
qoyvermək qomaq. qoymaq. artıq tutmamaq. buraqmaq. mane'<br />
qoz cəviz.<br />
olmamaq. icazə vermək. bir bağdan sərbəs buraxmaq.<br />
- mən gəlincəyədək, qonaqları qoyu vermə.<br />
- sən bir məni qoyuverdin ki görəm nə edirəm.<br />
- gecə tutulanları dan ertə qoyuverdilər.<br />
- əsirləri qoyuverdilər.<br />
- qoz qabına qoymaq: bərk sıxmaq. - bu pis iĢləri görənləri<br />
qoz qabığına qoyarlar. - devlə elin qoz qabığına qoydu. -<br />
qoz qırmaq: varın, çıxarın göstərmək. - görək nə qoz qırır.<br />
- qazı qoz anlamaq: yanlıĢ anlamaq. qanmamazlıq edmək.<br />
- qırdığı qoz mini keçdi: çox yanlıĢlar (xətalar) yapdı.<br />
- qoz qabığına girmək: sıçan yuvasına girmək. dəli dəli<br />
qaçıb saxlanmq. çox qorxmaq.<br />
- qoz adası: ağ dənizdə qoĢut adası.<br />
- qoz qırmaq: yanlıĢ, suç, xəta yapmaq.<br />
- qoz paylaşmaq: {1. uzlaĢmaq. uylaĢmaq. yollaĢmaq.<br />
quraĢmaq. saziĢ edmək. - savaĢların buraxıb, qozların<br />
875 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
paylaĢırlar. 2. güclə həqqini əldə edmək. - dur bir, mən onla<br />
qozumu palaĢıram, səndə görərsin}.<br />
qoza 1. yuvarlaq. topcıq. qapsul. kəpsul. - ipək qozası. -<br />
pambıq qozası. 2. - damqa qozalağı: damqa qozağı: bal<br />
mumu üzrəni basılan damqanın izi pozulmamaq üçün,<br />
üzərinə yapıĢdırılan fil diĢindən qapaqcıq.<br />
qozaq 1. yuvarlaq. top. qabar. - su qozağı: su qabarı. 2. fındıq,<br />
fıstıq kimi ağacların dənəsini içinə alan topcık.<br />
qozalaq 1. bayağı boyundan cır, cılız qalmıĢ nərsə. - qozalaq<br />
cocuq. - qozalaq qarpız. 1. topcıq. - su qozalağı: köpük.<br />
hubab.<br />
- damqa qozalağı: damqa qozağı: bal mumu üzrəni basılan<br />
damqanın izi pozulmamaq üçün, üzərinə yapıĢdırılan fil<br />
diĢindən qapaqcıq.<br />
qozəştəfars < qoyaĢ. qoyĢat. keçmiĢ. keçən. ötən. sabiq. - qoyaş il. -<br />
qoyaştalar: keçənlər ötənlər.<br />
qozuq - qozuq iz: qazıq. butafars (< budaq: dal yarpaq). hərĢeyin<br />
üstündə olan budağa tay oyuq. rəsm. nəqqaĢlıq ( ><br />
butəkari).<br />
qöb11 köb11. həp. tüm. tam. bütün. cümlətən.<br />
qöbək<br />
876 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qöbək göbək. 1. orta. mərkəz. - qala göbəyində: Ģəhər ortasında.<br />
- tavan göbəyi. - göbək kürk: dərinin orta bölümü. - göbəyi<br />
sökülmək: çox gücə düĢmək. - göbək daşı: hamamda<br />
üzərinə yatıb oğdurulmaq daĢı. - qadın göbəyi: bir çeĢit xəmir<br />
dadlısı. 2. quĢaq. nəsl. bətn. - beĢ göbəkdən bəri. 3. üzək.<br />
çəkirdək. çərdək. sonğır. ağırĢağ.<br />
- göbək daşı: hamamın ortasında uzanıb oğulmağa özgə<br />
(məxsus) uzun enli döĢəli mərmər daĢ.<br />
- quzu göbəyi: sarı göbələk çeĢiti.<br />
- quzudan yapılan yeməklər:. - quzu ciyəri. - quzu sarması. -<br />
quzu dolması. - qurzu baĢı. - quzu bozpöti.<br />
qöbələk göbələk. tomalan. dombalan.<br />
qöbəl göbəl. çolaq. Ģil.<br />
qöbut göbut. tanqalaq. danğalaq. danqa. quduz. qotur. qaba.<br />
gür. iri gövdəli. qılıqsız. budala. küp.<br />
qöç köç. 1. qoĢulan nərsə. qoĢ. qoĢu. quĢbara. güĢbərə.<br />
qoĢbara. sırğav. sarılan asıan nərsə. cihaz. vəsayil. 2.<br />
rehlət. 3. taĢınma. nəql. 4. hicrət. 5. daĢınma. bu evdən<br />
o evə köçdük. - yazın yalıya köç edər. 6. qoĢ. ev, aĢxana,<br />
yataq aracı, vəsayili. Ģey Ģüy. - kəndisi geddi, köçü geri<br />
qaldı. - görsən bu yekə köç kimindir. - özü köçdü köçü qaldı.<br />
877 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qaç köç: qaçma saxlanma. qaçıb gizlənmə. naməhrəmlik. -<br />
bu nə qaç köçdür. - bizim evdə qaç köç yoxdur.<br />
- köç oba: > kəcavə. hüdci.<br />
- yükköç: > yüküç: yüköç daşqası: yüköç arabası: yük ilə<br />
köçmək üçün düzələn araba.<br />
qöçəbə köçəbə. 1. köçər. yürük.2. opotunist. fürsəttələb. 3. qonar<br />
köçər: tez tez yer dəğiĢən. köçəbə. yaylaq qıĢlaq edib,<br />
sürüsünü araxasıca düĢüb, otlaq yerləri gəzən el. 4.<br />
köçəbə. köçəvə. üqürmək. təkirmək. dəvə üzərinə iki<br />
tərəflı yüklətilərək içərisinə binilən səbət.<br />
qöçək köçək. köçələk. çökündi. 1. tortı. tort. dürd. bir para<br />
suyuq nərsələrin dibinə duran quyu nərsə. 2. köşək.<br />
köçək. kiyusk: salaĢ. baraqa. yol üstü qurulan əğrəti<br />
tüncıq, tükan. - qəzet salaĢ. - bostan salaĢ.<br />
qöçəqli köçəkli. köçələkli. çökünrüli. tortlı. tortılı. dürtli. bulanıqlı.<br />
pusalı.<br />
qöçələk köçələk. köçək. çökündi. tortı. tort. dürd. bir para suyuq<br />
nərsələrin dibinə duran quyu nərsə.<br />
qöçələkli köçələkli. köçəkli. çökünrüli. tortlı. tortılı. dürtli. bulanıqlı.<br />
pusalı.<br />
878 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qöçən göçən. göçgən. 1. dovĢan yavrusu. 2. bənəkli dovĢan.<br />
qır sanğsarı. - göçgən kürki. - yer göçgəni: köstəbək.<br />
qöçəri köçəri. geçici. geçən. yerli olmayan. müvəqqti. - geçici<br />
bir durum.<br />
qöçər köçər. yürük. 1. səyyar. 2. qonar köçər: tez tez yer<br />
dəğiĢən. köçəbə. yaylaq qıĢlaq edib, sürüsünü<br />
araxasıca düĢüb, otlaq yerləri gəzən el. 3. köçəbə.<br />
opotunist. fürsəttələb.<br />
qöçəvə köçəvə. köçəbə. üqürmək. təkirmək. dəvə üzərinə iki<br />
tərəflı yüklətilərək içərisinə binilən səbət.<br />
qöçgən köçgən. Ģıqraq. boyun buran: sarı asmıya (üzümə)<br />
bənzər bir quĢ.<br />
qöçgən göçgən. göçən. 1. dovĢan yavrusu. 2. bənəkli dovĢan.<br />
qır sanğsarı. - göçgən kürki. - yer göçgəni: köstəbək.<br />
qöçinmək köçinmək. ölmək. irtihal edmək. vəfat edmək.<br />
qöçmək köçmək. içəri yıxılmaq.<br />
qöçməli köçməli. gedən. yolçu.- yazıq yolçudur: getməlidir.<br />
qöçük köçük. çözük. közük. ərimiĢ. açılmıĢ.<br />
qöçürmək köçürmək. 1. qaqıb soxmaq. yerə batırmaq. - qazığı yerə<br />
köçürmək. 2. götürmək. daĢımaq. - bu soyuq leyləkləri<br />
879 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
köçürəcək. 3. utmaq. hirslə yemək. aĢırmaq. - bir bulut<br />
pilovu köçürdü.<br />
qödək gödək. sıq. sığ. dayaz. kutahbin.<br />
qödəklik gödəklik. sıqlıq. sığlığ. dayazlıq.<br />
qödəri gödəri. gövdəri. kudəri. geyik dərisi.<br />
qögərtə gögərtə. gövdə.<br />
qöğön Köğön. Qızıl QuĢ. Doğan. ġunqur. ġahin. ġunqar. Al<br />
QuĢ.<br />
qöğüslük göğüslük. önlük. peĢgirə. peĢbənd.<br />
qöhnə köhnə. 1. köhnə. bunqaq. bükük. qarı. əldən düĢmüĢ. 2.<br />
yamalı. qalura. əsgi üsgi. 3. yalaq. yalama. aĢınma.<br />
aĢınmıĢ. yetik. - yalaq mal.<br />
qöhnəçi köhnəçi. əsgiçi. köy köhnə alıb satan. əntiqəçi. qoltuqçu.<br />
simsar. qaluraçı.<br />
qöq kök. 1. dayaq. üzər. sənəd. - üzərinə atmaq: dayanmaq.<br />
isnad edmək. 2. kötük. kötük. ana. baĢ. əsas. - ana yasa:<br />
qanun əsasi. - ana pitik: ana dəfdər. 3. tüzən. akord. - bu<br />
piyananın kökü pozuq. 4. musiqi. müzik.5. kökə. tərh.<br />
pılan. taslaq. iskilet. çərçivə. qəfəs. qalıb. iĢin<br />
baĢlanqıcda, bəzəksiz düzəksiz qururlan kök nəxĢəsi,<br />
tasası. 6. tumruq. qalınlaĢmıĢ dal. kündə. - taslağın<br />
880 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
araya qoymaq. - üqəla taslağı: yekəxana. özün alimlə<br />
sırasına qoyub dərinlərdən danıĢan. - qaba taslaq: yalnız<br />
biçimin, üzün göstərən yalın, qaba tası, nəqĢə. - bir çeşit<br />
uzun kök: yer soğulcanı. 7. gök. azıq. ziyil. sikil. səkil. -<br />
kökləri yeyilən göylərə "dibcək. tübəz. tübzə" deyilir. 8.<br />
kök. təkin.<br />
- kökdən incələmək: dibin çıxarmaq. nə var nə yoxunu<br />
aranıb eĢinib alıb vermək. qazınmaq. arayıĢ aparmaq.<br />
- düğümlü bir kök: qartal pəncəsi.<br />
- kök salmaq: kökləĢmək. cücərmək. tutmaq. təməlləĢmək.<br />
- ağaclar tutmadı. əkilən tuxumlar tutdu.<br />
- qazıq kök: mıx kimi aĢağı iĢləyən kök.<br />
- sarı kök: qırlanqıc otu.<br />
- sözün kökü: söztözü. etimoloji. sözün biti. sözdaban.<br />
daban söz.<br />
qöqdə kökdə. kökün. kökündən. təməlindən. əsasən.<br />
qöqdələnmə gögdələnmə. gövdələnmə. təcəssüd.<br />
qöqə gögə. kökə. 1. cüvə. - kağızları yeyib dələn gögə, cüvə. 2.<br />
gövə. gövdə. cism. 3. kök. tərh. pılan. taslaq. iskilet.<br />
çərçivə. qəfəs. qalıb. iĢin baĢlanqıcda, bəzəksiz<br />
düzəksiz qururlan kök nəxĢəsi, tasası. - taslağın araya<br />
881 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qoymaq. - üqəla taslağı: yekəxana. özün alimlə sırasına<br />
qoyub dərinlərdən danıĢan. - qaba taslaq: yalnız biçimin,<br />
üzün göstərən yalın, qaba tası, nəqĢə.<br />
qöqən kökən. 1. sürüklük. züğüklük. fidanlıq. 2. köklük yer.<br />
vətən. mənĢə'. - kökündə böyümək: baĢqa yeri<br />
görməmək. dünyadan xəbərsiz olmaq.<br />
- kökən topraq: ata topraq.<br />
qöqərçin - yaban gögərçinin ərkəyi: qusquğuq.<br />
qöqərtə - gögərtəsiz (çatısız) olub, altı düz, çaylara salınan qayıq:<br />
tombaz.<br />
qöqərtə gögərtə. bir yerin döĢənmiĢ damı. - üç gögərtəli gəmi: üç<br />
qatlı gəmi.<br />
qöqəş kökəş. 1. anaç. anaĢ. kötcük. baĢıc. usluĢ. köklük.<br />
ocaqlıq. 2. harmoni.<br />
qöqəşdirmək kökəşdirmək. harmonizə edmək<br />
qöqləmək kökləmək. 1.2 oyulqamaq. sırımaq. səqrək səqrək aralı<br />
tikmək. 2. çalqı çalmaq. musiqi çalmaq. 3. ağtamaq. 4.<br />
kökləĢdirmək. yerləmək. tə'sis edmək.<br />
qöqlənmək köklənmək. qurulmaq. tavlanmaq. tovlanmaq.<br />
qöqləşdirmək kökləşdirmək. kökləĢmək. yerləmək. tə'sis edmək.<br />
882 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qöqləşmək kökləşmək. 1. uyumlamaq. yer salmaq. tutmaq. kök<br />
salmaq. cücərmək. tutmaq. təməlləĢmək. - ağaclar<br />
tutmadı. əkilən tuxumlar tutdu.- ağac uyumladı. 2.<br />
yerləĢmək. tə'sis olmaq.<br />
qöqlü köklü. təkin. əsil.<br />
qöqlük köklük. 1. səmizlik. ĢiĢmanlıq. dolğunluq. yağlılıq. 2.<br />
kökəĢ. ocaqlıq.<br />
- köklük yer: kökən. vətən. mənĢə'. - kökündə böyümək:<br />
baĢqa yeri görməmək. dünyadan xəbərsiz olmaq.<br />
qöqs köks. öp. öpgə. öpək. sinə. qoyun. sinə. qoğuĢ. qucaq.<br />
ağuĢ. sinə. bər. - bərə al: bər al: yadla. yadında saxla.<br />
- köks gəmiklərinin hər biri: qabırqa. - arığlıqdan<br />
qabırqaları çıxmıĢ.<br />
- köksü qısılıb qatılaşmaq, darılmaq: tonğcımaq.<br />
donğcımaq. buzcımaq. büzülmək. üzülüb darılmaq.<br />
- toyuq köksi: toyuğun köks ətini didikləyib, suda<br />
qarıĢdıraraq edilən bir yemək. - al qoynuva. - nənəsinin<br />
qoyununda böyüyən uĢaq. - qouyun qoyuuna: birbirinin<br />
qucağında. - o mənim qoynuumdadır: o mənimdir. o<br />
məndədir.<br />
qöqsünmək köksünmək. öksimək. kövrəlmək. tasalanmaq.<br />
883 http://WWW.TURUZ.NET<br />
kədərlənmək. kəndini öksüz görüb qəribsinmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qöqsüz köksüz. qablaq. kavlaq. boĢ. yalan. əssasız.<br />
qöqsüzlük köksüzlük. təməlsizlik qalayçılıq. üzdəklik. süsüclük.<br />
bəzgəkliksaxtakarlıq.<br />
qöqüq kökük. quruq. tavıq. tovuq. götüĢ. qılıĢ. səltənət. ĢiĢik.<br />
əzəmət. təkəbbür.<br />
qöqümtül gögümtül. göyümtül.<br />
qöqündən kökündən. kökün. kökdə. təməlindən. əsasən.<br />
qöqün kökün. kökdə. kökündən. təməlindən. əsasən.<br />
qöqüş köküĢ. quruluĢ. tavlanıĢ. tovlanıĢ. götürüĢ. qılınıĢ.<br />
əzəmətli təkəbbürlü davranıĢ.<br />
- göğüsün yanları.güsrika. qaburqa gəmikləri.<br />
- köğüs döğmə: higgə. öksə. qızma.<br />
qöl göl. 1. hovuz. talyan. dalyan. dənizdə, boğazda ayrılmıĢ<br />
qorunmuĢ qapalı yer. bu qoruqda dəniz canlılar becərlir. 2.<br />
dəniz. su. durqun su. - dalyan yengəci, balığı. 3. böyük<br />
durğun su. { kür: böyük axar su.}.<br />
- daĢqın sularındandan bir yerdə birikib duran su: örkün.<br />
- quru göl: quru hovuz: gəmilərin onarma yeri. beləki<br />
gəmiləri bu gölün içinə saldıqdan son, gölün suyu baĢalıb,<br />
gəmi qızaqın üstündə oturur.<br />
- göl ayağı: gölün artıq suyun dənizə, dıĢarı apara arx.<br />
884 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- göl başı: gölün qaynağı, mənbəi.<br />
- göl otu: sarı nilufər.<br />
qöləlik köləlik. qulluq. ibudiyyət.<br />
qöləmən köləmən. kölələrdən qurulmuĢ yaraqlı cərgə, qoĢun.<br />
qölgə - kölgə oyunu: qaragöz oyunu.<br />
qölgəlik kölgəlik. sərin.<br />
qölitmək kölitmək. qömtürmək. qömdürmək.<br />
qölqə - kölgəli ağ: çala ağ: tutqun boya.<br />
qölqəlik kölgəlik. quzuyğur. quzaquyğur. qaraltı.<br />
qölünmək gölünmək. əli ayağı yorulup zayıf olmaq.<br />
qömçə kömçə. çəmçə8. çömçə. kəfgir.<br />
qömdürmək qömtürmək. kölitmək.<br />
qöməci köməci. - əbə köməci kor əbə: əbə köməci: gözü bağlı<br />
oyunu: bir neçə kiĢi cocuq (:nəfər uĢaq) olub, birinin gözlərin<br />
bağlayıb, baĢqalarının çevrəsində dolaĢmaqla oynanılan bir<br />
oyun.<br />
qöməc göməc. pətək. - göməc balı: əriməmiĢ bal.<br />
qömək kömək. abyar. yardım. vasitə. bulun. imdad. yanaĢma.<br />
yanaĢ. yarav > yavərfars.<br />
- kömək edmək. bulunlamaq.<br />
885 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qömək kömək kümək. kuma. yığıntı. tob. birlikdə qoĢuĢ. birlikdə<br />
qoĢuĢub yardımlaĢma. iməcilik. bəsici imumi. söğəy.<br />
yardam. qolqapas. qoldam.<br />
qöməkçi köməkçi. yardaq. yədək. yetək. bir iĢi, olayı yapmaq<br />
üçün, bir nərsiyə qarĢı durmaq üçün yararlanan yardaq,<br />
köməkçi ayqıt.<br />
qöməkçilik köməkçilik. köməklik. yavraq. yaravıq. yavəri.<br />
yardımçılıq. imdad. maavinət.<br />
qöməkçilik köməkçilik. köməklik. yədəklik. yetəklik.<br />
qöməklik köməklik. köməkçilik. yavraq. yaravıq. köməklik.<br />
köməkçilik. yardımçılıq. imdad. maavinət.<br />
qömən gömən. gömici. quylayan. qəbir qazan.<br />
qömici gömici. 1. gömən. quylayan. qəbir qazan. 2.<br />
yeyəcəklərin quylayan bir para heyvanlar. - quş, it<br />
gömücü heyvandırlar.<br />
qömlək gömlək. (gönlük. dərilik. gönü, dərini qoruyan). {gömlək. (<br />
m n ) gönlək. köynək. kəmis. qapıs. qamıs.} 1. köynək -<br />
iş köynəyi: iĢ paltarı. - bir don bir köynək: özün örtməyə<br />
yalnız donla köynəyi əğnində olan. - iç köynəyi: altdan<br />
geyilən köynək. at köynəyi. tər köynəyi. 2. ğiĢa. hər<br />
nərsənin incə örtüyü, dərisi. qapacıq. zar. - ürək, bağır<br />
886 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
(ciyər), beyin köynəyi. - çırağ köynəyi: kağazdan, parçadan<br />
olub lampa köynəyi, örtüsü. - oturacaq köynəyi: səndəlin<br />
oturulan yerlərinin örtüyü. 3. bətn. uzun sınaqlı kimsədən<br />
söz edəndə deyilir. - neçə köynək yırtmıĢ. - köynəyindən<br />
keçirmək: oğulluq edmək. - ilan köynəyi: kovlak.<br />
- gömlək daşı: kərpiç duvarı qaplamada iĢlənən yonma daĢ.<br />
qömmə gömmə. örtmə. dəfn.<br />
qömmək gömmək. 1. örtmək. quylamaq. batırmaq. nərsəni<br />
nərsiyə soxmaq. təpmək. 2. cummaq. çuxurlaĢmaq.<br />
dərinə düĢmək. - gömmüş gözlər.<br />
qömmək gömmək. örtmək. basırmaq. quylamaq. batırmaq.<br />
saxlamaq. gizləmək. sınğırmaq. sınğdırmaq. içərimək.<br />
çoxura qoymaq. gizlətmək. batırmaq.<br />
- qazı kəsib qara gömdü. - qıĢının asma köklərin gömməli. -<br />
ördək yumurtaların kübrəyə gömdü.<br />
qömtürmək qömdürmək. kölitmək.<br />
qömük gömük. qəbir. quylaq. məzar.<br />
qömüklük gömüklük. govrıstan. qəbristan. gorıstan.<br />
qömül gömül. - kömür yaqtıqları topraq gömülü, çuxuru: turluq.<br />
turlaq.<br />
887 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qömüldi gömüldi. gumbulti. qorquluq. tarlada, bostanda yapılan<br />
gözətçi, avçı qorquluğu.<br />
qömüldürük gömüldürük. 1. sığırların boyunları altından keçirilib,<br />
boyunduruğa gömülən, soxulan yarım girdə həlqə ağac.<br />
2. boyun bağının özü. boyunda həlqə.<br />
qömülmək - gömüldürük. sığırların boyunları altından keçirilib,<br />
boyunduruğa gömülən, soxulan yarım girdə həlqə ağac:<br />
gömüldürük.<br />
qömür kömür (< gömmək: quylamaq). 1. yandıqdan sonra,<br />
toprağa gömülərək söndürülən odun. 2. - kömür kimi:<br />
qəb qərə boyanı bildirir. Ģəvə. - kömür saç . - kömür göz.<br />
qömür kömür. - kömür yaqtıqları topraq gömülü, çuxuru: turluq.<br />
turlaq.<br />
qömür kömür. kömür qoyulan özəl oda, yer. - xan evi kömürsüz<br />
olsada, kömürlüksüz olmaz.<br />
qömürçi kömürçi. qara ləkələri olan. - kömürçi toyuq. - kömürçi<br />
tülki. - kömürçi qələm: qara xallar salan, quĢan qələm. -<br />
kömürçi kağaz: qara xalları olan kağaz.<br />
qömürdəmək gömürdəmək. gömürdənmək. böyürdənmək. bağırmaq.<br />
qömürdənmək gömürdənmək. gömürdəmək. böyürdənmək. bağırmaq.<br />
qömürən gömürən. yaban soğanı. yabanı soğan.<br />
888 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qöndər göndər. 1. ucuna nərsə taxılan uzun soba, sırıq. ağac. -<br />
bayraq, sancaq göndəri. - mızraq göndəri. - qayıq göndəri:<br />
qıyıda qopmaq üçün suyun dibinə basılıb itən sırıq. 2.<br />
heyvana dürtülən biz. ögəndirə. 3. neyzə.<br />
qöndəri göndəri. 1. çattırı. irtiĢ. yetĢiri. ulaĢı. bulduri. götüri. nəql.<br />
isal. 2. çıqarma. ixrac.<br />
qöndərilən göndərilən. yiverilən. rəsul.<br />
qöndərilmək göndərilmək. 1. ilədilmək. götürülmək. aparılmaq. - ötəyə<br />
ilədil. 2. bərimək. gedmək. müracət verdirmək.<br />
qöndəriş göndəriş. verdiĢ. verliĢ. pəxĢ. - saat on ikidə radyolun son<br />
göndərişidir.<br />
qöndərmə göndərmə. yollama.<br />
qöndərmə göndərmə. yollama. salma. irsal.<br />
qöndərmək göndərmək. bəritmək. müracət vermək. oxumaq. demək.<br />
ildirmək. ilətmək. elətmək. ( < el, il: ölkə. torpaq. yer).<br />
götürmək. - alqıĢ oxuyan dillər. - alqıĢ oxu: salavat oxu.<br />
qönəz könəz. - mayalamaq. basırmaq8: otutmaq. duruq. damıĢlıq<br />
qönlək gönlək. ( n m ) gömlək. köynək.<br />
qönlük gönlük. dərilik. gönü, dərini qoruyan. köynək<br />
qönül könül. arzu. istək.<br />
- könül bulandırmaq: ürək qaldırmaq.<br />
889 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- alçaq könüllülük edmək. yincgələnmək. incgələnmək.<br />
- könlünə dəğmək: gücəndirmək. qırmaq. üzmək. xatir<br />
yapmaq. - bu qədərlik az nərsədən ötrü ürəyin qırmayın. -<br />
mən səni qırmam. - gülən ürəklər qırılmasın.<br />
- könül almaq: yuvmaq. yüvmək. yüvsəmək. yavsamaq.<br />
qormaq. əriĢmək. varmaq.<br />
- könül əğləncəsi: sevgi. dilbər.<br />
qönül könül. xatir. incik. - könül qalmaq: xatiri qalmaq. incimək.<br />
qönüllü könüllü. - alçak könüllü: yüğnək. mütəvazi.<br />
qönülsüz könülsüz. arzusuz. istəksiz.<br />
qöp köp. çopan. kopab. hubab. qopan. kəf. su üzərində<br />
oluĢan havalı ĢiĢlər.<br />
qöpcə köpcə4. cəm'.<br />
qöpək köpək. it. alçaq. pis.<br />
- it pişik: kədilə köpək: bir yığıĢmayan nələr.<br />
- köpək kimi: açaqca.<br />
- köpək ayası: bir bitgi adı.<br />
- köpək əmciyi: köpək məməsi: qoltuq altında çıxan çiban.<br />
qöpək köpək. kövək. kəpəz. kəpəzə. (< kəv. kav: boĢ). salıkasız4.<br />
salmaksız4. sıysız. sayqısız. e'tibarsız. mübtəzəl.<br />
dəğərsiz. qiymətsiz.<br />
890 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qöpəkləmək köpəkləmək. köpək kimi sülümək, yalaqlanmaq.<br />
qöpəklik köpəklik . alçaqlıq. dönüklük. dönüklük. naəhllik.<br />
- böylə köpəklik olurmu. - bu köpəkliyi kim çəkə bilər.<br />
qöpəkoğlu köpəkoğlu kopoyoğlu2. it oğlu. hin oğlu.<br />
qöpəkoğlu köpəkoğlu. kövəkoğlu. kəpəzoğlu. kəpəzəoğlu.<br />
qöpəştə köpəştə. gəminin yanlarında olan barmaqlıqlar. hər çeĢit<br />
barmaqlıqların üstünə yuxarısına yapılan təxdə. təxdə<br />
sipər. - gəminin köpəĢtəsinə dayanıb uzaqlaĢan qaraya<br />
baxırdıq. - nərdüvan köpəştəsi: nərdivanın barmaqlıqlarının<br />
yanında olan uzun, enli ağac.<br />
qöpicik köpicik. çiyin ilə boynun ortasında olan çuxur.<br />
qöpöyoğluluq - köpöyoğluluq edmək: əvzəmək. koğlamaq.<br />
qöpricik köpricik. omuz uçurcağı. tərquvə.<br />
qöprücük köprücük. xərək. əĢiq. eĢiq.<br />
qöprücüq köprücük. köpürcük. çiyinlik. epol. paltar quĢağının<br />
keçəcəyində olan köprü.<br />
qöprüçü köprüçü. 1. köprü yapan. 2. köprünün qaravulu.<br />
qöprü köprü. 1. epol. çiyin. - köprü çəkmək: çiyin çəkmək. 2.<br />
konqrə. - dörd köprülü duvar. 3. hər nəyin ortasında olan<br />
dikəl bölüm. təblə. - toqqa köprüsü. - duvar Ģeh çəkib<br />
891 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
köprülənmiş. - kiçik boşqa biçimində olub köprü altına<br />
qoyulan dəbbə: tombaz. - köprü tombazı.<br />
qöprüləmək köprüləmək. ĢiĢirmək. təblələmək.<br />
qöpük - qaynayan nəyin köpüyü: göyük.<br />
qöpük köpük. küpük. suyuq nərsələrin çox qımıldamağından,<br />
suyun hava ilə qarıĢdığndan ortaya çıxan küpə kimi<br />
yuvarlaq. kəf. - at qaçmaqdan köpük içində qalmıĢ. - sabın<br />
köpüyü. - ağzından köpük gəlir.<br />
qöpürcük köpürcük. qöprücüq. çiyinlik. epol. paltar quĢağının<br />
keçəcəyində olan köprü.<br />
qöpürmək köpürmək. 1. küpüklənmək. - ağız köpürmək: çox<br />
hirslənmək, qızmaq, qudurmaq. 2. ĢiĢmək. - çoxda<br />
köpürmə belə.<br />
qöpürtmək köpürtmək. küpükləndirmək. - at qaçtırıb köpükləndirmiş.<br />
qörci görci. durəndiĢ.<br />
- acı su sabını köpürtməs. - bu bezi sabınla köpürtmək.<br />
qörci görci. qorcı. bəkçi. mahafiz.<br />
qörcü - qonaqların, görcülərin qonağı, otaqı: aralıq. ara.<br />
qördürmək göstərmək. iraə vermək.<br />
qördürmək göstərmək. iraə vermək. baxdırmaq. iĢlətmək. icra<br />
etdirmək.<br />
892 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qörə görə. dayir. dəğir. dəğrə. iliĢik. üzər. bağlı. həsb.<br />
gərəyincə. mütəəlliq. - siz üzərə qonuĢma açıldı. - bu iĢ<br />
üzrə çalıĢın.<br />
- Mənim ölçümə görə (qarar): mənim çəmimə görə.<br />
- mənə görə: məncə. mənə qalsa.<br />
qörək görək. 1. görüĢ. görnüĢ. göstəriĢ. mənzərə. 2. zahir.<br />
qörəkli görəkli. görki olan. göstəriĢli. gözəl.<br />
qörəlim görəlim!: yaxci. bax bir!. bax bəri.<br />
qörəlim! görəlim!. yaxci. bax bir!. bax bəri.<br />
qörən görən. edən. yapan. qılan. mücri. - sonu, dərini, dibi<br />
görən: süngür. durəndiĢ<br />
qörəsən görəsən. ikən. aya. əcəba. - gəlirmi ikən.<br />
qörəv görəv. görəvli. qötürü. götürülən iĢ. məsuliyyət. mə'mur.<br />
qörəvli - görəvli olmaq: məsul olmaq. məsul tutulmaq. sorulmaq. -<br />
bu iĢdən dolayı mən sorulmam.<br />
qörəvli görəvli. görəv. mə'mur. - baş görəvli. gədikli. niĢanlı. -<br />
gədikli ağalar.<br />
qörfəz körfəz. böyük quy. xəlic. - kiçik körfəz: qoy. dənizin qaraya<br />
ilərləmiĢ, yeldən qorunmuĢ bölümü. doğal liman.<br />
qörgən görgən. 1. görkli. gözəl. göstəriĢli. 2. orman ağaclarıdan<br />
olub, toxunuĢu sərt, dayanıqlı, qolay parıldayan, qayın<br />
893 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ağacına oxĢar ağac. - görgən dirək. - görgən kərəstə. -<br />
görgən barmaqlıq.<br />
qörgi görgi. 1. dənəmə. təcrübə. - görgili: görgisi çox:<br />
təcrübəli. 2. azimayiĢ.<br />
qörgüsüz görgüsüz. dənəmsiz. təcrübsiz. alıĢmamıĢ. toy. əcəmi.<br />
iĢ biliksiz.<br />
qörkəm görkəm. turuĢ. duruĢ. görnüĢ. əndam.<br />
qörkli görkli. görgən. gözəl. göstəriĢli. - görki olan: görəkli.<br />
göstəriĢli. gözəl.<br />
qörqqə körggə. savak. savan.<br />
qörmə görmə. - görmə gücü: quvveyi bəsirə.<br />
qörmək görmək.<br />
qoxla - qoxla gücü: quvveyi Ģamiə.<br />
qörməcə görməcə. 1. nərsəni görüb baxmaqla<br />
edmək. görmək<br />
qörmək görmək. 1. düĢünmək. anlamaq. duymaq. mülahizə<br />
edmək. çəkləmək. yoxlamaq. - gördüm ki sonu yoxdi,<br />
buraxdım. - bu iĢi necə görürsüz. - görürsüz onun iĢlərin. 2.<br />
buluĢmaq. görüĢmək. raslaĢmaq. təsadüf edmək. - dün<br />
gördüm onu. 3. s görmək. 4. ziyarət edmək. - yarın<br />
görüĢə gedəcək. 5. uğramaq. düĢmək. çəkmək. - çox itgi<br />
894 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
gördüm. 6. dənəmək. keçirmək. - iĢ görmüş. - gün<br />
görmüş kiĢi. - dünya görmüş. 7. gəzmək. bulunmaq.<br />
olmaq. yaĢamaq. - çox yerlər görmüş. 8. almaq. -<br />
deyirdim, inanmırdın, gördünmü!. - bu topraq su görməmiş.<br />
9. hazırlamaq. təhiyyə edmək. - yolçuluq gərəklərin<br />
görün. 10. keçirmək. - bu il yaz görmədıq. 11. qorımaq.<br />
yetmək. çatmaq. kifayət edmək. idarə edmək. kafi<br />
olmaq. vəfa edmək. - bu para xərcimizi qorımaz.<br />
- gördüyünə inanan: göz qulu. arpaçı göyərçini.<br />
- görməməzliğə gəlmək: göz qapamaq. müsamihə edmək.<br />
iğmaz edmək.<br />
qörməksizin görməksizin. korlama. çəkləmsin. təxminən.<br />
qörməz görməz. kor. soqur. batmıĢ. qapanmıĢ.- soqur göz.<br />
- gün görməz: qaranlıq.<br />
qörnək görnək. yenir. alıĢ. vərziĢ. adət.<br />
qörnüş görnüş. axıĢ. yağday. yol yuda. yönğ. rəviĢ.<br />
qörnüş görnüş. görək. görüĢ. zahir. göstəriĢ. numayiĢ. turuĢ.<br />
duruĢ. görkəm. əndam. bəniz. bənz. bənzik. üz.- dənizin<br />
bənzi.<br />
- yandan görnüş: yan duruĢ. pırofil. bir Ģəklin, cizginin<br />
yandan görnüĢü.<br />
895 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qörpə körpə. yaĢ. yaĢıl. taza. gənc. cavan. - körpə uşaq: külük<br />
(< kövkül).<br />
qörpəç körpəç. törpə. törpən. təbərzə. çağından tez tetiĢmiĢ,<br />
yetiĢdirilmiĢ yemiĢ, baĢqaları. - son törpə: çağından son<br />
tetiĢmiĢ, yetiĢdirilmiĢ yemiĢ, baĢqaları.<br />
qörpəççi körpəççi. törpəçi. törpənçi. təbərzəçi. çağına dıĢ olan<br />
yemiĢ, baĢqaların satan, sevən kiĢi.<br />
qörpə körpə. qatlaĢmamıĢ. təzə.<br />
qörşə görşə. üzəri buz bağlamıĢ qar. - görşə havası.<br />
qörü - üstün görü iş. bəzək. yalandan iĢ. yaldız. üstün gör iĢləmə.<br />
göz boyama. solaylama. qolaylama. - onun diplomu bir<br />
yaldızdır. - içi təzək, üzü yaldız.<br />
qörü görü. qiyas. - görə: qiyasən.<br />
qörükləmək körükləmək. yelləmək. təhrik edmək.<br />
qörülmə görülmə. qılınma. icra. təsviyə. - mənim iĢim görüldü. -<br />
böylə iĢ görülməz.<br />
qörülmək görülmək. 1. qılınmaq. icra edilmək. 2. təsviyə olunmaq.<br />
- mənim iĢim görüldü. - böylə iĢ görülməz.<br />
qörüm - üz görümü: yeni gəlinin birinci kərə üzün açmaqda<br />
kürəkəndən alan qızıl, sovğat.<br />
qörün görün. zənn. güman.<br />
896 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qörünmə görünmə. çıqma. zihur.<br />
qörünmək görünmək. 1. sanılmaq. zənn olunmaq. bənzəmək. - bu<br />
qumaĢ ipək kimi görünür. - bulutlar yerə enmiĢ görünür. 2.<br />
çıxmaq. saxlanmamaq. gözükmək. - o qadın qayınlarına<br />
görünür. - o kimsəyə görünməz.<br />
qörünməmiş görünməmiĢ. tansıq. tənsix.<br />
qörünməyən görünməyən. görünməz. qayib. - görünməz olmaq: qayib<br />
olmaq.<br />
qörünməz görünməz. görünməyən. qayib. - görünməz olmaq: qayib<br />
olmaq.<br />
qörüş görüş. görək. görnüĢ. zahir. nəzər. ulaĢı. qavuĢ. qovuĢ.<br />
çatıĢı. yetiĢi. mulaqat. mənzərə. - bu iĢin ön görüşü<br />
gözəlisədə kullanıĢı iyi degil. - yaxışıqsız bir görüĢ: nəzər.<br />
- uzaq görüşü olmayan: mürtəce'. baĢı qapalı: qapalı baĢ.<br />
qörüşmə görüşmə. qonuĢma. ixtilat.<br />
qörüşmək görüşmək. oluĢmaq. buluĢmaq. boluĢmaq. bir bulda,<br />
bolda, olda tapıĢmaq. birbirini bulmaq. bir araya<br />
gəlmək. mulaqat edmək. varıĢmaq.raslamaq. bulmaq.<br />
təsadüf edmək. sezrilmək. sıdrılmaq. sızrılmaq.<br />
sıyrılmaq. çarpmaq. dəğmək. ulaĢmaq. qavuĢmaq.<br />
qovuĢmaq. çatıĢmaq. çarpmaq. sezrilmək. sıdrılmaq.<br />
897 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sızrılmaq. sıyrılmaq. mulaqat edmək. müzakirə edmək.<br />
mukailimə edmək. söyləĢmək. söhbət edmək. dəğmək.<br />
yetiĢmək. mulaqat edmək. - alçaqdan görüşmək: alçaq<br />
könüllük edmək. qurur edməmək.- dünən onu buldum.<br />
- o ilə buluşmaq olmadı: onun ilə görüĢmək mümkün olmadı.<br />
qörüşmə görüşmə. mulaqat. müzakirə. mukailimə. söhbət.<br />
qörüştürmək görüştürmək. buluĢdurmaq. bir araya gətirtmək. mulaqat<br />
etdirmək.<br />
qösgi - dırnaq kösgisi: dənizdə iĢlənən, çəlikdən olub, qalın qıssa<br />
kösgi.<br />
qöstəbək köstəbək. kor sıçan. yer göçgəni. yer sıçan.<br />
qöstək köstək. boqağı. buqağı. bənd. zəncir. bəd. qeyd. kündə.<br />
bukağı. buxov. ayaq bağı. - doğanın ayağında kündə<br />
varıdı. - toplu köstək ki doğanın ayağına vurulur: tomağa.<br />
qöstərci göstərci. usta. göstərən. mürəbbi.<br />
qöstərən göstərən. usta.göstərci. mürəbbi.<br />
qöstəriş göstəriş. görnüĢ. numayiĢ.<br />
qöstərişli göstərişli. görəkli. görki olan. gözəl. görgən. görkli.<br />
gözəl.<br />
qöstərişsiz göstərişsiz. çirkin. Ģansız. suratsız.<br />
qöstərli göstərli. avat. açıq.<br />
898 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qösürgənk kösürgənk. kösürgən. birçeĢit qöstəbək.<br />
qösürqəkə kösürqə. qöstəbək. tarla sıçanı soyundan bir heyvan·.<br />
qöşə köşə: - sivri köşə: sivri bucaq: hadd zaviyə.<br />
qöşək köşək. küçək. dəvə balası.<br />
qöşəkləmək köşəkləmək. küçəkləmək.<br />
qöşəklik - gövdədə olan köşəklik: qırıqlıq. qırğınlıq.<br />
qöt göt. qalça. qalçaq. yancıq. budun yuxarı bölümü.<br />
bacağın yuxarsı, üstdən oynaq yeri. götür. alır. alqır. -<br />
qalçam ağrır. - qalçavı qoy bir yerə. - qalça gəmiyi: yancıq<br />
sümüyü.<br />
- göt baş: təpə üsti: baĢ aĢağı.<br />
- qaxmaq üzrə götün təprətmək: götünmək. qımlanmaq.<br />
qımıldanmaq. quĢ uçmaq üzrə təprənməsi.<br />
- göt gəmiyi: qıç gəmiyi. soqum. quyruq soxumu.<br />
- götdü iğnə: toplu iğnə. dibli iğnə.<br />
- toyuq göti: əldə ayaqda çıxan zigil çeĢiti.<br />
- göttü iğnə: toplu iğnə: dibli iğnə. - göütün üstündəki uclu<br />
olan sümük: oca. uca. quyruq soxumu.<br />
- götü varisə: götü tutarisə: cürəti varisə.<br />
- ağ göt: bir çeĢit qırlanğıc, ördək.<br />
- toyuq göti: içi su ilə dolu bir çeĢit qabarcıq.<br />
899 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qötcük kötcük. anaç. anaĢ. kökəĢ. baĢıc. usluĢ.<br />
qötək kötək. gütək. dayaq. təpək. dögmə. odun. dayaq. vurub,<br />
dğməkdə iĢlənən yoğun dəğənək. tayaq. dayaq.<br />
çubuq.- sulu dayaq: çubuqları suda iĢlataraq iĢlətmək,<br />
dğmək. - yaramaza odun gərək. - kötək vermək. kötək<br />
çalmaq: döğmək. - kötək yemək: döğülmək.<br />
qötin götin. arxaya doğru. gerisin geri. seyri qəhqərayi. -<br />
götün götün döndi.<br />
qötri götri. götüri. bərnamə. günki. berdiĢ. verdiĢ. -<br />
günkidəkilər: bərnamədəkilər. - günkilər: bərnamələr. - gün<br />
günkisi: günlük: bu günkü iĢlər, sözlər, görcəklər. - bu günki<br />
çox uzun sürəcək. - günkini üçə bölüblər: bərnaməni üçə<br />
bölüblər.<br />
qötrü götrü. quru. fələc.<br />
qötrük götrük. qısrıq. tutuq. bəcəriksiz. yazıq. miskin. aciz.<br />
götrük. quruq. məfluc.- qısrıq kimsə.<br />
qötrükmək götrükmək. qurumaq. fələc olmaq. - əlin ayağın, dilin<br />
qurusun.<br />
qöttürmək göttürmək. yeyin götürmək. uçurtmaq. uçurtmaq.<br />
uçlatmaq. çalqutmaq. çarputmaq.<br />
900 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qötü kötü. ətacı. kəkirə. gəs. qaçurqan. qaçıran. ısız.<br />
bədəxlaq. qaqa. naçar9. pis. (# cici: yaxcı). yaman. fəna.<br />
fasid. kəm. fəna.- çox naçara düĢdük. - naçara düĢən çara<br />
arar.<br />
- kəm söz. - iyi kötü: xeyr ü Ģərr.<br />
- kəkrə kolu: acı ətacı kiĢi.<br />
- kötü qoxan hər şey: yıdıq.<br />
- dadı kötü: tatula. dadula. dadıq. dadıqmıĢ. ağza alınmaz.<br />
yeyilməz. içilməz.<br />
qötügüc götügüc. tayaq. dayaq. dəstək.<br />
qötük kötük. 1. ağacın qalın olan aĢağı bölümü. - kötük edmək:<br />
ağacı dallamaq: dallarını kəsmək. 2. qalın odun. tumruq. -<br />
hamam kötüyü. 3. bağ ağacı. hər il yenidən cücərmiĢ<br />
ağac kötüyü. - on böyük kötüklü bağ. 4. ana biçik, dəfdər.<br />
- kötüyə keçirmək. - kötükdə yazılmıĢ. 5. əsas olan nərsə.<br />
- kötük kişi: baĢ kiĢi. - ön kötüyü: baĢda olanların baĢı. -<br />
əsgi kötük: əĢib eĢmiĢ: sınaqlı, təcrübəli kiĢi. dünya görmüĢ.<br />
- iş kötüyü: baĢmaqçı, qəssab kimi iĢlərdə iĢlənən bir parça<br />
olan kötük.<br />
- tamuc kötüyü: cəhənnəm kötüyü: tamuluq: tamucluq:<br />
cəhənnəmlik.<br />
901 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- dalları kəsilmiş ağac kötüyü: qabran.<br />
- kötük kimi: kor kötük: bərk kefli. zil zırna.<br />
qötük kötük. 1. ana. kök. baĢ. əsas. - ana yasa: qanun əsasi. -<br />
ana pitik: ana dəfdər. 2. üztək. üzdək. anız. anğız. əkin<br />
biçildiktən son, yerə yapĢıq qalan çör çöp, saman.<br />
qötük kötük. kütük. tomrum yıqaç. kündə.<br />
qötük kötük. tomrum ağaç. kütük. kündə.<br />
qötükcə kötükcə. qoçan. kələm kimi bir sıra bitgilərin topradan<br />
qötükə kötükə. dam.<br />
biçildikdə, yerdə qalan kötükcələri.- kələm, kahı qoçanı.<br />
qötülənmək götülənmək. kötülənmək. pisəlmək. pisə adlanmaq.<br />
pozulmaq. itiham olmaq.<br />
qötüləşmək kötüləşmək. qaqalĢmaq. pisəlmək. yığrılmaq. yıxsılmaq.<br />
büzülmək.<br />
qötülük kötülük. kəmlik. - kəmliyə qarĢı iyilik edmək. - kimsədən<br />
kəmlik görmədi.<br />
qötünmək götünmək. qımlanmaq. qımıldanmaq. qaxmaq üzrə<br />
götün təprətmək. quĢun uçmaq üzrə təprənməsi.<br />
qötür qoy götür qoy. 1. uğraĢıq. məĢquliyyət. 2. yoxlayıĢ.<br />
qötür götür. göt. alır. alqır.<br />
902 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qötürən götürən. qurtaran. - can qurtaran: dənizdə boğulmaqdan<br />
qutaran. qəriqi nəcat.<br />
qötürgüc götürgüc. tayaq. dayaq. dəstək. paya. qapı arxasına,<br />
duvara dayanan gügər ( güclədən). - qapı dayağı.<br />
qötüri götüri. bitirmə. kəsmə. məqtu'. çattırı. irtiĢ. yetĢiri. ulaĢı.<br />
qötürmək<br />
bulduri. göndəri. nəql. isal. götüri. götri. bərnamə. günki.<br />
berdiĢ. verdiĢ. topdan. çubuğ. çubuğa. doldurma.<br />
hərrac. çəksi, dartısı, ölçüsü olmayan iĢ. məqtu'. - götüri<br />
satıĢ. götüri bazarlığ. - bir daĢqa kömüri götüri aldım. - evi<br />
götüri yapdırdı. peymankarlıq. - ev yapmasın götürüyə<br />
vermək.<br />
- götüri iş: doldurma iĢ. bayağı diqqətsiz iĢ. hərgələ iĢ. -<br />
günkidəkilər: bərnamədəkilər. - günkilər: bərnamələr. - gün<br />
günkisi: günlük: bu günkü iĢlər, sözlər, görcəklər. - bu günki<br />
çox uzun sürəcək. - günkini üçə bölüblər: bərnaməni üçə<br />
bölüblər.<br />
- nərsiyə götüri olaraq qiymət biçmə: muqatiə. kəsim.-<br />
tarlayı kəsimə vermək.<br />
qötürmək götürmək. 1. yaxında uzağa aparmaq. {# gətürmək:<br />
uzaqdan yaxına çıkitmək}. - siz nə gətirdiz nə götürəsiz. -<br />
903 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bunu burdan ora götür. 2. alıb gedmək. qoparmaq. - pıçaq<br />
barmağımım ucun götürmüş. - suyun axarı onu götürdi. 3.<br />
qaldırmaq. tutmaq. almaq - böyük qab, böyük yük götürür.<br />
- bu iĢ, olmasın ki yox, ama çox su götürür, aparır. 4.<br />
dözgünmək. mütəhəmmil olmaq. - söz götürməz, çox<br />
sərtin biridir. 5. aparmaq. qoparmaq. aĢırmaq. çalmaq.<br />
çapmaq. ildirmək. ilətmək. elətmək. ( < el, il: ölkə. torpaq.<br />
yer). göndürmək. aqtarmaq. daĢımaq. 6. köçürmək.<br />
daĢımaq. - bu soyuq leyləkləri köçürəcək. 7. saxlamaq.<br />
gütmək. qorumaq. tutmaq. hifz edmək. - kin qın, qərəz<br />
güdən adamdır. - anasının qılığın güdən uĢax. - kiĢi oğlu<br />
gördüyün yox, bildiyin güdməlidir. 8. qəbul edmək. - söz<br />
götürmək: e'tiraz götürmək, qəbul edmək. qabili tə'riz olmaq.<br />
9. tutmaq. - iĢi çox böyük, yekə, ağır tutmaq.10. çəkmək.<br />
qaldırmaq. dözmək. saxlamaq. təhəmmül edmək. - bu<br />
sözü o qaldıramaz. - bu acını o qaldıramaz.<br />
- çox su götürmək: bir iĢ haqda çox danıĢa bilmək. - bu<br />
danıĢıq çox su götürəcək.<br />
- su götrmək: uzana bilmək.<br />
- qaldırıb yerdə çəkərək götürtmək: sürütmək.<br />
sürüklətmək.<br />
904 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qötürü 1. götürülən iĢ. görəv. məsuliyyət. 1. götürü. salma. yos.<br />
yoz. becəri olmayan. əcəmi. - yoz biridir bu kiĢi. - yoz<br />
heyvan. - götürü bazarlıq: görməcə alıĢ veriĢ. göz çəki ilə,<br />
göz təxmini ilə. ölçüb dartmaqsızın.<br />
qötürük götürük. tuyqusuz. duyğusuz. tuyumsuz. duyumsuz.<br />
fələc.<br />
qötürüm götürüm. götü üsdə qalan, yeriyəmiyən. otraq. fələc. -<br />
götürüm bir qoca. - otura otura götürüm olacaq. - kös<br />
götürüm: büsbütün götürüm. heç yerindən qalxmaz.<br />
qötürümlük götürümlük. götü üsdə qalmaqlığ. otraqlıq. fələclığ. - o<br />
götürümlükdən çox qorxurdu. - götürümlük çox ağır<br />
durumdur.<br />
qötürüş götürüĢ. quruluĢ. köküĢ. tavlanıĢ. tovlanıĢ. qılınıĢ.<br />
əzəmətli təkəbbürlü davranıĢ.<br />
qötüs kötüs. götüs. 1. məlun. 2. götüĢ. quruq. kökük. tavıq.<br />
tovuq. qılıĢ. səltənət. ĢiĢik. əzəmət. təkəbbür.<br />
qötüyü - çıqrıqçı, cəhrəçi dəzgahının kötüyü: beĢmə.- dəlikli<br />
beşmə.<br />
qöv köv köhnəçi paçavraçı. cırım cındaçı.<br />
qövdə gövdə. döĢ. tuqĢ. tuĢ. tən. bədən. gögə. gövə. cism.<br />
gögərtə. kərəstə. maddə. qəfəs. qəpəs. qablut ><br />
905 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
kalbod. laĢə. laĢa. < met > Ģələ. yük.<br />
- gövdənin bir yanı. yan. - heç yanı bir təhər tutmur.<br />
qövdələnmə gövdələnmə. gögdələnmə. təcəssüd.<br />
qövdəri gövdəri. kudəri. geyik dərisi.<br />
qövə gövə. gögə. gövdə. cism.<br />
qövək kövək. köpək. kəpəz. kəpəzə. (< kəv. kav: boĢ). salıkasız4.<br />
salmaksız4. sıysız. sayqısız. e'tibarsız. mübtəzəl.<br />
dəğərsiz. qiymətsiz.<br />
qövəkoğlu kövəkoğlu. köpəkoğlu. kəpəzoğlu. kəpəzəoğlu.<br />
qövərabad gövərabad:. > cə'fərabad.<br />
qövərənti - göy gövərənti. göy önüm.<br />
qövət kövət. (< kov. kav). 1. külük. qazma. 2. qapı axasında<br />
olan sürmək. (> koləndfars)<br />
qövəz gövəz. kövəz. 1. güfəzka. güvəz. qurumlu. kasalaq. 2.<br />
kofas. boĢ. havayı. sapaq.<br />
qövhər gövhər. covhər. soy. yalım. maya. cins.<br />
qövrək kövrək. gəvrək. qolay gəvrilib, kövrəlib, qırılar durum.<br />
qövsünmə kövsünmə. qızğınlığ. azqınlıq. - buğanın, inəyin, ayqırın<br />
qızğınlığı.<br />
qövüd gövüd. göy boya. göyümsü. (> kəbud).<br />
906 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qöy göy. 1. biçrən. pencər. biçilib yeyilən nərsə. 2. tarım.<br />
darım. çatraq. çartaq. günbəd. qubbə.<br />
- göy qurşağı. qosi qozəh: ılqım sağma.<br />
- eşək qulağı: bir göy adı.<br />
- göy önüm: göy gövərənti.<br />
- göy qurşağı: açqarın. açqurun.<br />
- göy önüm. göy gövərənti.<br />
- göy boya: çivit.<br />
- göy gurultusu: ıldırım. - külək qopdu göy gurladı.<br />
- göy qır: göyə çalar qır.<br />
- göy qurşağı. ələqimsağma. gün ıĢığının bulutlu çisli<br />
havadan keçib boyalı saçması.<br />
- göy qurşağı: alqım sağma.<br />
- göy qurşağı: ılqım sağma.<br />
- qurd boğan: bir göy adı<br />
qöyərçin - arpaçı göyərçini: gördüyünə inanan. göz qulu.<br />
qöygəz göygəz. göyümtül. - parlaq göygəz rəng. tavşan qanı:<br />
qöygil göygil. küydərgi. göyükli. çox küyən yanar çiban çeĢidi.<br />
od çibanı.<br />
qöyköhnə köyköhnə. kəkiz. kənğiz. kəniz. gəbə əsgisi. paçavra.<br />
qöylü köylü1. kəndli2. içi duru, bön kiĢi. öküz.<br />
907 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qöynək köynək. gömlək ( m n ) gönlək.<br />
qöynəmək göynəmək. göyinmək. küynəmək. küyinmək. 1. yanmaq.<br />
yaxınmaq. alazlanmaq. 2. olqunmaq. olmaq. yetiĢmək.<br />
kamala ərmək.<br />
qöynətmək göynətmək. göyidirnmək. küynətmək. küyindirmək. 1.<br />
yaxmaq. alazlandırmaq. 2. olqutmaq. oldurmaq.<br />
yetiĢtirmək. kamala ərdirmək.<br />
qöynük köynük. (< kov. kav). 1. kiçik süt qabı. 2. qıldan yoğurt<br />
tobrası. 3. arpa tobrası. 4. sızak. sızıĢ. acıĢma.<br />
qöysünmə köysünmə. küysünmə. azqınlıq. qızğınlıq. yanqığ. -<br />
kiĢinin qızğınlığı. - buğanın qızğınlığı.<br />
qöyük göyük. küyük. 1. göymüĢ. küymüĢ. yanıq. yanmıĢ. 2.<br />
dərd. kədər. 3. sıtma. ısıtma. 1. qaynayan nəyin köpüyü.<br />
qöyükli göyükli. küydərgi. göygil. çox küyən yanar çiban çeĢidi.<br />
od çibanı.<br />
qöyümsü göyümsü. gövüd. (> kəbud).<br />
qöyümtül göygəz. - tavşan qulağı: dul arvad otu.<br />
- göyümtül yəşil boya: böcək qabuğu.<br />
qöz - göz boyaçı: üstün görü iĢləyən. üstün gör iĢləyən. baĢı<br />
soyuq. yaldızçı. yalandan iĢçi. solayçı. qolayçı.<br />
- göz boyama: bəzək. yalandan iĢ. yaldız. üstün görü iĢ.<br />
908 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
üstün gör iĢləmə. solaylama. qolaylama. - onun diplomu bir<br />
yaldızdır. - içi təzək, üzü yaldız.<br />
- göz qıpımı: bir qımıltı. tərpən.- bir tərpəndə vurub yıxdı. -<br />
tərpəncə ara verin.<br />
- göz qolay, zayıf görmək: bədmək.<br />
- göz suyu. yaĢ. - yaşın saxlayammadı. - yaşı durmaz axar.<br />
- yaşın sıxdı.<br />
- göz toqluğu: soğum. soğuma. doyma. qənaət.<br />
- gözə taxılmaq: gözə girmək: pis görünmək. uymamaq.<br />
uyuĢmamaq. sırıtmaq.- bu parçada ağınan qara sırıtır.<br />
- gözü aclılıq: soğumsızlıq. doymazlıq. tamahkarlıq. təmə'.<br />
- sığır gözi: papadiyənin iri, sarı çeĢiti.<br />
- su enmək: kiĢinin (insanın) gözünə kəsəl keçmək.<br />
- ac göz: ac qılıq, xəsiyət: azıq. xəsis. - azıqlığı burax qıl.<br />
- ac göz: taya cocuğu.<br />
- bərk duru, göz kimi daş: damla daĢ.<br />
- durna gözü: ıĢıltılı, bərraq, sarı göz.<br />
- durnayı gözündən vurmaq: ürəyi kimi nərsəni əldə<br />
edmək. (ələ salmaq üçündə söylənir).<br />
- göz bağcı: qataquli. bağıcı. baxıçı. kələkçi. fırıldaqçı.<br />
- göz daşı: göz otu: göz xəstəliyinə qarĢı iĢlədilən daĢ.<br />
- göz doymaq: qanıqmaq. qənaətə gəlmək.<br />
909 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- göz doymadan, dincilməz.<br />
- göz doysa, ürək dinər.<br />
- göz görə: açığına. əyan.<br />
- göz qapamaq: {1. uyumaq. yuxlamaq. - bütün gecə göz<br />
qapamadım. 2. görməməzliğə gəlmək. müsamihə edmək.<br />
iğmaz edmək}.<br />
- gözlərini fal daşı kimi açmaq: ĢaĢıb baxmaq.<br />
- gözü dolmaq: gözə yaĢ gəlmək. ağlayacaq olmaq.<br />
- gözü qapalı: {1. sınaqsız. təcrübəsiz. alıĢmamıĢ. əcəmi. 2.<br />
mə'sum}.<br />
- tox gözlü: qanıqlı. qənaətkar.<br />
- göz qıpma:{ 1. göz qapaqlarını oynatma. 2. göz vurma.<br />
göx imi. göz iĢarəsi}.<br />
- təpə göz: yuxarı baxan.<br />
- bir gözlü. soqur. - soqur kiĢi.<br />
- bulanıq göz: qanlı. qan oturmuĢ.<br />
- göz ağarmaq: ağlamaqdan, gözləməkdən, baxmaqdan<br />
gözün qarası gedmək. görməz olmaq. - göz alacalanmaq:<br />
bulanmaq. qarıĢmaq. iyi görməz oldu. - göz bağı: qəflət. -<br />
gözü bağlı: qəfil. qafil.<br />
- gözləri dönmüş: gözləri fırlayıb çılğına dönmüĢ.<br />
- göz kürəsi: göz topcuği: qıqırdaq.<br />
910 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- göz qalmaq: qiptə edmək. ciciklənmək.<br />
- göz qulaq olmaq: qulaq olmaq: maraqla, diqqətlə sezmək.<br />
- göz qulu: gördüyünə inanan. arpaçı göyərçini. gördüyünə<br />
inanan.<br />
- göz tutmaq: bəyənmək.<br />
- göz üsdə tutmaq: əl üsdə tutmaq: çox saymaq.<br />
əzizləmək.<br />
- gözlərin açıq, şaşa qalıb baxması: bəlinğləmək. ĢaĢqın<br />
ĢaĢqın baxmaq. mütəhəyyir qalmaq.<br />
- gözü çərlikka: gecə görüp gündüz görəməyən. bulutlu<br />
gündə görüb bulutsuz gündə görəməyən kimsə.<br />
- gözü ilə (nəzəri ilə) baxmaq. saymaq. tutmaq.- özün<br />
yoxsul tutur. - özüvü az tutma. - bunu kim üçün üstün<br />
tutursuz.<br />
- gözü qalmış: qırğın. ürəyi qalmıĢ. - o özü mənə qırğındı.<br />
- gözün qərəsi ağarmaq: çox qorxmaq.<br />
- gözü kəlləsinə çıxmaq: çaĢqınlıqdan gözləri bər çox<br />
açılmaq.<br />
- gözünü budaqdan əsir gəməmək: hər Ģeyə qarĢı<br />
qoĢmaq.<br />
- kişi gözü üzərində yayaq (kamanlı) uzanan qıssa qıllar:<br />
qaĢ.<br />
911 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qaşla göz arasnda: dimdə. anda. ində. imdə. bir anda. göz<br />
qıpımıda.<br />
- qaşla göz arasnda: dimdə. anda. ində. imdə. bir anda. göz<br />
qıpımıda.<br />
- göz qıpımıda: dimdə. anda. ində. imdə. bir anda. qaĢla göz<br />
arasnda.<br />
- gözün uzərində, qaşın var deməmək: olmasın yumĢaqlıq<br />
göstərmək. incidən ağır söz blə deməmək. incidicək belə bir<br />
söz söyləməmək.<br />
- yarı qapalı gözlərlə baxıb, gözdən keçirmək: süzmək. - onu<br />
baĢdan ayağa süzdi.<br />
- göz çəki ilə: göz təxmini ilə. ölçüb dartmaqsızın.götürü<br />
bazarlıq: görməcə alıĢ veriĢ.<br />
- göz örtünməz: geçilməz. buraxılmaz. - geçilməz iĢ. -<br />
geçilməz gözəllik.<br />
- gözün qulağa sarı, dışar yana olan ucu: quyruq. -<br />
gözünün quyruğ ilə baxırdı.<br />
- göz gözü görməz döğüş: kor döğüşü: kor koruna<br />
döğüş: birinin birindən savsız, izsiz, xəbərsiz olmaqsızın<br />
döğüĢməsi.<br />
qöz - göz yuvası.<br />
- (qulaq. burun). - göz gəmirciyi: qıqırdağı.<br />
912 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qöz - gümüş göz: ac göz. paradan baĢqa gözünə bir nə<br />
girməyən.<br />
qöz - kömür göz.<br />
qöz - üz göz olmaq: kiçik böyük tanınmamaq. qarma qarıĢıqlıq<br />
olmaq. təklifsizliğə düĢmək.<br />
Qöz 1. görmə. görüĢ. nəzər. rö'yət. - gözü açıq. - gözü kəsgin.<br />
2. qaynaq. mənbə'. - su gözü. - bulağ gözü. 3. çuxur.<br />
dəlik. - bal köməcinin gözü. - iğnə gözü. - göz göz: dəlik<br />
dəlik. dəlikli. 4. çəkməcə. çəkov. kəĢov. - iĢqabın gözü. 5.<br />
bölük. təqsim. - beĢ göz tükan. - üç gözlü dəğirman. 6.<br />
kəpə. kəfə. qabcaq. tərazı kəfəsi. - bir göz yemək. -<br />
tərazı gözü. 7. bel. kəmər. - köprü gözü. 8. dəğər. e'tibar.<br />
məqbuliyyət. - dünya gözümdə yoxdur: dünya belə sanıma<br />
dəğil. - göz almaq: dəğər vermək. - o qızı gözüm almır. -<br />
gözdə: e'tibarlı. - nəyisə gözünə girmədi. 9. təvəccüh.<br />
sevgi. məhəbbət. gözə girmək. - gözdən düĢmək. - gözdən<br />
çıxmaq.<br />
- göz dəğmək: nəzər, pis göz.<br />
- göz atmaq: göz etmək iĢarə edmək.<br />
- göz açmaq: {1. doğmaq. dünyüya gəlmək. 2. dincəlmək.<br />
rahatlanmaq. - fələk qoymadı bir göz açam. - göz açmadan:<br />
913 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
xoĢ gün görmədən. - içdən göz açmadım. 3. diqqət edmək. -<br />
bir iĢlərivə, gördüklərivə, olanlara göz aç}.<br />
- gözlərini dörd açmaq: {1. çox diqqət edmək. 2. ĢaĢa<br />
qalmaq. mat qalmaq.<br />
- gözlərini açmaq: 1. ĢaĢa qalmaq. mat qalmaq. 2.<br />
oyandırmaq. alıĢdırmaq.<br />
- açıq göz: oyanıq. - göz açıqlığı: oyanıqlıq.<br />
- gözü açıq qalmaq: gözü ardında qalmaq: nərsiyə<br />
çatmamaq.<br />
- ilk göz ağrısı: {1. birinci sevgi. 2. ilk oğlad}.<br />
- gözu almaq: gözü qaçaĢmaq.<br />
- göz otu: bitgi adı. arnıqa.<br />
- göz önü: hazir. hizur. qat. - göz önündə: hazirda. hizurda.<br />
qatda.<br />
- göz ısırmaq: tanır kimi olmaq.<br />
- iki gözü iki bulaq: çox ağlamaq.<br />
- gözə batmaq: ciciklənmək.<br />
- göz bağı: ovsun. sehir.<br />
- göz bağıcı: ovsunçu. sehirçi.<br />
- göz mıncığı: göz dəğməyə qarĢı göy mıncıq.<br />
qöz böyük iri badam göz. bölük, börək, bərək, bələk, ala<br />
göz.<br />
914 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qöz köz. qor. yanıb qızarmıĢ kömür, odun. - qorın üstündə<br />
qözat gözat. gözət. qiptə.<br />
qözcəğiz qözqinək.<br />
piĢirmək. - bu odun çox qor tökür. - qor kimi altın.<br />
qözdə gözdə. quzidə. sayın. seçmə. müntəxəb.<br />
qözək gözək. çözək. düyün.<br />
qözək közək. çözək. qussə. qayğı.<br />
qözək közək. odun üstünə qoyub odun tovun alan ayqıt.<br />
qözəl - çox gözəl: üzünə baxılmaz.<br />
qözəl gözəl. görgən. görkli. göstəriĢli. oranlı. orqanlı. ornaqlı.<br />
qoylu. biçimli. əndamlı. çəkli. çəkimli. Ģəkilli. öğüz. iyi.<br />
duraç. doğru. sayqan12. səvük (> səbihərəb). sevimli.<br />
dadlı. Ģirin. məlih. yaxĢı. yaqĢıq. alan. iyi. yaqıĢır.<br />
görəkli. görki olan. göstəriĢli.<br />
- gözəl bir təhər şaşılıq: dadlı baxıĢ.<br />
- çox gözəl kiçik cocuq: altın topu.<br />
- nə gözəl!: tubba. afərin .<br />
- gözəl, yatımlı olan: kiləs. kürsi. qursi.<br />
- nə gözəl: xariqa. fovquladə.<br />
- xoş səslə, gözəl səs: ayalqucığa.<br />
qözəl gözəl. təkin. xoĢgil.<br />
915 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qözəl iyi. eyku. arun.<br />
qözəllik gözəllik. yaqıĢıq. yaxıĢıq. hüsn. cəmal. lətafət.<br />
qözəmək közəmək. çözəmək. sozalmaq. qussələnmək.<br />
qayğılanmaq.<br />
qözərmək közərmək. - yanmasada közəyir: axmasada damlır: yeri<br />
dibli əksilib kəsilmir. çox gəlməsədə büsbütün<br />
kəsilmiryanmasada alızır. heç yox deyil.<br />
qözərtən közərtən. çökürtən. çözərtən.çözər. qodaz. çözən (><br />
suzan). açan. əridən. yaxan.<br />
qözət gözət. qözat. qiptə.<br />
qözətçi gözətçi. qol. gəzmə. ağalığın (devlətin) yardımçı gücləri.<br />
polis. qolçu. bəkçi. - tamuç qolçı: sınır bəkcisi.<br />
qözətçilik qolçılıq. qolçuluq. bəkçilik. qardiyanlıq.<br />
qözətiş gözətiĢ. bəkləmə. bəkləyiĢ. intizar.<br />
qözətləmə - gözətləmə odası: aralıq. ara.<br />
qözətləmə kullamaq. kollamaq. intizarda qoymaq. - çağı kullamq:<br />
vaxıt keçirtmək.<br />
qözətləmək gözətləmək. itaət edmək. tanımaq. - sən ki böyük kiçik<br />
tanımırsan.<br />
qözətlətmək gözətlətmək. bəklətmək. turdurmaq. durdurmaq. - bir<br />
azda onu durdur baxalım.<br />
916 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qözətmək gözətmək. qorıtmaq. bəklətmək. hifz etdirmək. - qorıları<br />
qorutmaq gərkir.<br />
qözətməməzlik gözətməməzlik. gözətməzlik. saymazlıq. saymamazlıq.<br />
sayqısızlıq. hörmətsizlik. ədəmi riayət.<br />
qözətməz gözətməz. sallapati. girən. saymaz. soxaq. mülahizəsiz<br />
hər iĢə giriĢən kimsə.<br />
qözətməzlik gözətməzıik. gözətməməzlik. saymazlıq. saymamazlıq.<br />
sayqısızlıq. hörmətsizlik. ədəmi riayət.<br />
qözəttirmək gözəttirmək. bəqlətmək. baxtırmaq. qorqatmaq.<br />
qözqinək qözcəğiz.<br />
qözləmə .bəkləmə. umu. umma.<br />
qözləmək gözləmək. 1. baxmaq. saqınmaq. sakınmaq. ( q y )<br />
sayınmaq. çəkinmək. ehtiyatlı olmaq. ehtiraz edmək.<br />
gözləmək. bəkləmək. tə'qib edmək. qovalamaq.<br />
qoğalamaq. arxasına düĢüb tutmağa çabalamaq. gizli<br />
örtülü, qaçaq nərsəni aramaq.- ovu nininə dək qoğaladı.-<br />
oğruları sınıa dək qoğaladı. - iĢsiz qalıb bir iĢ qoğalır. -<br />
fürsət qovalamaq. - kəndi mənim yoxluğumu qovalır. 2.<br />
özləmək: küldə piĢirmək. 3. közləmək. tutmaq.<br />
saxlamaq. riayət edmək. - oruc tutmaq. - pərhiz tutmaq. -<br />
boşuna gözləmək: üzü yazılı gəlin kimi qalmaq.<br />
917 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qözlənən gözlənən. ummul. umulan.- ummul iyiliklərə çatdıq. - hər<br />
kiməsnənin ummulun çatdıran bayat.<br />
qözlənmək gözlənmək. umulmaq. bəklənmək.<br />
qözlənməz umulmaz. bəklənməz.<br />
qözlük közlük. közük. 1. qorluq. qorıq. iyicə tutuĢmuĢ kömür.<br />
köz durumuna gəlmiĢ kömür. 2. qorluq. qor, köz<br />
qoymağa özəl qab.<br />
qözsünmək - qaş gözsünmək: qaĢ çatmaq: qapsunmaq. qapusluq,<br />
əbusluq edmək.<br />
qözü - gözü bağlı oyunu: kor əbə: əbə köməci: bir neçə kiĢi<br />
cocuq (:nəfər uĢaq) olub, birinin gözlərin bağlayıb,<br />
baĢqalarının çevrəsində dolaĢmaqla oynanılan bir oyun.<br />
qözü - gözü toqluluq. soğumluq. soğuma durumu. doyumluq.<br />
qane'lik.<br />
qözük közük. çözük. köçük. ərimiĢ. açılmıĢ.<br />
qözük közük. közlük. 1. qorluq. qorıq. iyicə tutuĢmuĢ kömür.<br />
köz durumuna gəlmiĢ kömür. 2. qorluq. qor, köz<br />
qoymağa özəl qab.<br />
qözükmək gözükmək. çıxmaq. görünmək. saxlanmamaq.- o qadın<br />
qayınlarına görünür. - o kimsəyə görünməz.<br />
qözünmə gözünmə. güzünmə. təcəssüm.<br />
918 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qu quka. feillərin, əmir kimi üzərinə gələrək zaman, yer,<br />
ayqıt ismi yapan ədat.<br />
qub qab. qıb. "q"ilə baĢlayan bir para sözlərin baĢına gəlib,<br />
anlamı vurqular. - qab qara. - qəb qərə. - qub quru. - qıb<br />
qırmızı.<br />
quba qaba. qubad. gobud. gopud. ənkə. batal.<br />
qubad gobud. gopud. quba. qaba. ənkə.<br />
qubba < küpə.<br />
qubba qubla. kupla. günbat. günbət. qabarıq görnüĢü olan.<br />
- həbbəni qubbalamaq: ləpəni dəvələmək.<br />
- qubba altı: xan qatında qurulan qurultay tənəbisi, qonağı,<br />
yeri.<br />
qubbalamaq dəvələmək. yekətmək. - həbbəni qubbalamaq: ləpəni<br />
dəvələmək.<br />
qubbə tarım. darım. çatraq. çartaq. günbəd. göy.<br />
qucaq ağuĢ. köks. qoyun. sinə. qoğuĢ.- al qoynuva. - nənəsinin<br />
qoyununda böyüyən uĢaq. - qouyun qoyuuna: birbirinin<br />
qucağında. - o mənim qoynuumdadır: o mənimdir. o<br />
məndədir. {qucaq ayaq üsdə, oturaq durumda olanda deyilir.<br />
qoyun isə yatmıĢ durumda olan deyilir}.<br />
qucaqlamaq avuclamaq. içinə almaq. - yelkən yeli avucladı.<br />
919 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qucaqlamaq çevrəmək. əhatə edmək. Ģamil olmaq. - bu kitab sizin<br />
konuların hamısın qucaqlayır. - bu kitab nə qucaqlayır. - bu<br />
qanun onu qucaqlamaz.<br />
qucımaq sarmaq. sarılmaq. bağra basmaq.<br />
qucuş sarıĢıq.<br />
quçadüşmək sarılıvermək.<br />
qudaman qudman. 1. böyük. iri. 2. ə'yan. aristok. əĢraf. 3.<br />
mütənəffiz. ümənadan olan. güvnəc. mö'təməd. - məhlə<br />
qudamanları.<br />
qudəri kudəri. gödəri. gövdəri. geyik dərisi.<br />
qudman qudaman. 1. böyük. iri. 2. ə'yan. aristok. əĢraf. 3.<br />
mütənəffiz. ümənadan olan. güvnəc. mö'təməd. - məhlə<br />
qudamanları.<br />
qudraq azqın. həĢəri.<br />
qudran qutran. yağı. quduran.<br />
qudranlıq qutranlıq. yağılıq. qudurqanlıq.<br />
qudrətli olmaq gücü yetmək: umaq.<br />
qudruq - suvıq qudruq: qatır quyruğu kimi qılsız. uzun quyruq.<br />
quduman darğın. zalim.<br />
quduran yağı. qudran. qutran.<br />
qudurqan qıyaq. hünkür. vəhĢi. asav.<br />
920 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qudurqanlıq yağılıq. qudranlıq. qutranlıq.<br />
qudurmaq azğaĢmaq. azmaq. büzüĢmək. quduzlaĢmaq.<br />
qudurma quduzma.<br />
asarĢmaq. harlaĢmaq. -azmış köpək.<br />
qudurmaq quduzmaq. azmaq. qızıĢmaq. həyəcanlanmaq.<br />
quduru xuduru. - quduru olmayan: əkmə. becərilmiĢ. tərbiyət<br />
verilmiĢ.<br />
quduş xuduĢ. pezəvəng. dəyyus.<br />
quduz 1. tanqalaq. danğalaq. danqa. göbut. qotur. qaba. gür. iri<br />
gövdəli. qılıqsız. budala. küp. 2. salqan. salar. azqın.<br />
ısırır. ısırqan.<br />
quduzlanmaq dul qarı ilə evlənmək.<br />
quduzlaşmaq azğaĢmaq. büzüĢmək. qudurmaq. asarĢmaq.<br />
quduzma qudurma.<br />
quduzmaq qudurmaq. azmaq. qızıĢmaq. həyəcanlanmaq.<br />
quf kuf. salıncaq.<br />
quğu uzun boyun, qara qaqalı, yaban, qaza oxĢar quĢ.<br />
- çeĢitləri: qara quğu. - sarıca quğu. tuna quğusi.<br />
quq qurbağanın "qur qur. ğur ğur" doğal səs çıxardığından<br />
alınmıĢdır.<br />
ququ ququq. - ğuğuq quşunun çeşiti: qusquğuq.<br />
921 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ququq ququ. - ğuğuq quşunun çeşiti: qusquğuq.<br />
ququldamaq quğuldamaq. uğlamaq. uğuldamaq. uğ edmək.<br />
kufuldamaq. - qulağım uğuldayır.<br />
ququvara "ququ" səsindən alınmıĢ ad. bayquĢ.<br />
qul 1. bolun. bəndə. məxluq.<br />
- tanrı bolunu.<br />
- göz qulu: gördüyünə inanan. arpaçı göyərçini. gördüyünə<br />
inanan.<br />
- qul oğlu: ocaqçı. qonazad. xanəzad.<br />
qulac qolac. iki qolun açıqlığı boyunda. - ipi ki ölçər qıldı qulaç<br />
(qolac) \\ qılıb on iki min qarı, bir yığəc: bir qulaclıq ipi ölçər<br />
(məhəndis) qıldı on iki min dəfə (əl). oldu bir ağac > > qoltuq:<br />
qulağuz 1. bir iĢi baĢlamağ yol açan arac, araçı. 2. buğda məkə<br />
qulağuzlamaq yol açmaq.<br />
baĢağının ucı. 3. dəllal.<br />
qulağuzluq 1. dəlalət. yol görsətmə. 2. ortanğlıq. miyançılıq.<br />
qulahək kulahəkfars. kalağay. kovlaki. börklük. örtlük.<br />
qulaq 1. eĢitmə. - qulağı ağır: eĢitmə gücü güc, zor. qolay eĢitməz.<br />
sağırca. - qulaq vermə: eĢitmə. 2. dinlə. diqqət. 3. uc.<br />
qırağ. yan. - kağızın qulağın qollayın: imzalayın. - parçanın<br />
qiyməti qulağında yazılıbdır. 4. içi qiymə, göylə dolunmuĢ<br />
922 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
xəmir parçası. - qulağ Ģorbası. 5. pıçaq, qısqac kimi iĢ<br />
ayqıtlarının sapının ucunda olan çatal çıxıntı. - sivri,<br />
yassı qulaqlı pıçaq. 6. quluq. qolı qırıq (dəvə).<br />
- sağır qulağ: kar.<br />
- qolı qulağı yox: qolı qulpı yox: tutacaq yeri olmamaq.<br />
- qulağ yelpəyi: qıqırdaq.<br />
- qulağa girən: qulağ biti: qulağa qaçan, quyruğu çatallı bir<br />
böcək. qulağa girən.<br />
- şeytan qulağına qurşun: pis qulaq eĢitməsin.<br />
- qulaq burmaq: ixtar edmək.<br />
- qulaq kirişdə olmaq: özənlə dinləyib iĢləmək.<br />
- qulaq vermək: səsləmək. dinləmək.<br />
- qamış qulaq: qulaqları dik at.<br />
- quzu qulağı: yeməli göy çeĢiti.<br />
- qara qulağın böyügü: vaĢaq. piĢik çeĢitində olub<br />
dərisindən kürk yapılır.<br />
- qara qulaq: 1. çaqqala oxĢar heyvan. 2. baĢ bakanın<br />
qulluğunda olan bir görəvçi.<br />
- qulaq dolmaq: eĢitməklə öğrənmək.<br />
- sıçan qulağı: çiçək çeĢiti.<br />
- qulaq qulağa: uc uca. - arabanı qulaq qulağa sokağa<br />
soxdum.<br />
923 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qulaq tutmaq: qulaq vermək.<br />
- qurt qulağı: bitgi adı.<br />
- qulağ ötmək: qulağın cingildəməsi, çınlaması, zəh çalması.<br />
- keçi qulağı: uĢqun. aĢqın.<br />
(göz. burun). - qulaq gəmirciyi: qıqırdağı.<br />
- eşək qulağı: bir göy adı.<br />
- ayı qulaqı: yer Ģəqayiqi.<br />
- əli qulağında: hazir.<br />
- qulaq uğuldusu: qulaqda olmaqsızın səs duymaq.<br />
- qulaq olmaq: göz qulaq olmaq: maraqla, diqqətlə sezmək.<br />
- balıq qulağı: balığı qulağa bənzər bölümü, ki soluq yerinə<br />
suyu ordan alıb ötürür.<br />
- qulaq bükmək: ixtar vermək.<br />
- qulaq tüzi: qulaq düzi: qulağın aĢağı doğru sallaq,<br />
yumĢaq yeri. küpəlik.<br />
- can qulağı ilə dinləmək: çox maraqla dinləmək.<br />
- çıqrıqçı qulağı: bir çeĢit dəmir qələm.<br />
- dəniz qulağı: dovĢan qulağı: bir çeĢit bitgi.<br />
- qulağı dəlik: bilgə. aqah. zirəng.<br />
- dəvədə qulaq: çox kiçik bir nə.<br />
- şeytan qulağına qurşun: göz dəğməsin. Ģeytan eĢitməsin.<br />
- qulaq tutmaq: dinləmək. maraqlanmaq. diqqət edmək.<br />
924 http://WWW.TURUZ.COM<br />
- qulaq doldurmaq: qurĢalatmaq. bir iĢə yarqıtmaq,
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
hazırlatmaq.<br />
- qulaq dolqunluğu: çox eĢitməklə qulağı dolub bilgi əldə<br />
edmək.<br />
- qulağa qaçan: qulağa girən. çabık yerir, quyruğu çatal bir<br />
kiçik böcək.<br />
- qulaq qabartmaq: rəng verməksizin gizli, içdən qulaq<br />
asmaq. qulaq qonağı olmaq.<br />
- qaba qulaq: xəstəlik adı.<br />
- qara qulaq: vuĢaq. kafdar çeĢitindən bir heyvan.<br />
- qələm qulaq: kəsilmiĢ, daranmıĢ qələm kimi incə, kiçik,<br />
gözəl, sivri qulaqlı heyvan.<br />
- quzu qulağı: keçi qulağı: bir çeĢit meyxuĢ yarpağ.<br />
- qulaq qığırdağı: qulağın baĢdan dıĢarı çıxan yəlpəzə<br />
bölümü.<br />
- qulağa qomaq: ixtar edmək.<br />
- baş qulaq: kəllə qulaq: baĢ qılıq. qılıq. çəlim. çalım. heyət.<br />
- baş qulağı yerində: kəllə qulağı yerində: baĢ qılığlı. çalımı<br />
gözəl, biçimli.<br />
- qulaqda küpə: qulağ sırğavı: qulaqda saxlanılan söz. - bu<br />
söz qulağınızda küpə olsun.<br />
- qulağa girmək: maraqla dinlənmək. - onun qulağına söz<br />
girməz.<br />
- bir qulaqdan bir qulaqdan çıxmaq: eĢidib dinləməmək.<br />
925 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qulaq kirişdə olmaq: qulağın tirləmək.<br />
- yerin qulağı var: ağızdan çıxan söz nə qədər də gizli olsa,<br />
duyulur.<br />
- qulaq yumşağı: qulaq məməsi.<br />
qula qızıl ilə boz arasında olan boya. - qola saçlı kiĢi. - qola at.<br />
səmənd.<br />
qulaqçin qulalığı olan börk.<br />
qulaqlı 1. yatağan pıçağının bir çeĢiti. 2. eĢĢək.<br />
qulaqlıq sırğav. tövsiyə.<br />
qulaqlı 1. qulaqı olan. - uzun, kəsik, gözəl qulaqlı. 2. uzun qulaq.<br />
qulaqsız qulağı kəsik.<br />
eĢĢək. 3. yatağan pıçağının bir çeĢiti.<br />
qulaqsız qulağı kəsilmiĢ, qırtılmıĢ.<br />
qulan yəhər bağı, bəndi. aĢırtma. aĢırma.<br />
qulavuz qılavuz. 1. konduktor. yol göstərən. sürücü. 2. müdür. 3.<br />
gənəl yerlərdə, sinamada bilitçi, bilit cıran.<br />
qulbə kulbə. qolba. çalı çıpıdan ev.<br />
qulğan qalğıyan otu. bir çeĢit çatallı bitgi.<br />
qullab 1. qança. çəngəl. 2. əğirmə çarxı.<br />
qulladə boğmuq. boyunbağ. tuq. təsmə. boyunluq. gərdənlik.<br />
926 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qullamaq kullamaq. kollamaq. 1. araĢdırmaq. yoxlamaq.<br />
axtarıĢmaq. - geçirin (xatirin) kullamaq. 2. gözətləmək.<br />
intizarda qoymaq. - çağı kullamq: vaxıt keçirtmək. 3.<br />
iĢlətmək. qayırmaq. yiyələnmək. - onu o kullayır. 4.<br />
(toprağı) iĢləmək. sürmək. yapanlamaq. abanlamaq.<br />
iĢlətmək.<br />
qullanıqlı kullanışlı.<br />
qullanış kullanış. kullanıq. 1. uyğunluq. qolaylıq. rahatlıq. - bu iĢin<br />
ön görüĢü gözəlisədə kullanışı iyi degil. 2. iste'mal. məsrəf.<br />
- bunların kullanışı yoxdur. - kullanışsı sözlər, iĢlər, paralar.<br />
3. fayda. nəf'. - bir kullanışı var ya yox.<br />
qullanışlıq kullanışlıq. kullanıĢ. uyğunluq. qolaylıq. rahatlıq. - bu iĢin<br />
ön görüĢü gözəlisədə kullanışı iyi degil.<br />
qullanışlı kullanışlı. bax > qullanış.<br />
qullanmaq kullanmaq. tutunmaq. iĢlətmək. yerləĢmək. qapılanmaq.<br />
hançı bir iĢlə uğraĢmaq. qayınmaq. qulluğlanmaq. bel<br />
bağlamaq. əl bağlamaq. hazır olmaq.<br />
- qılınc tutunmaq. qələm tutunmaq.<br />
- alıb kullanmaq: tutub iĢlətmək. qablanmaq. qaplanmaq. -<br />
türklərin kəndi əlifbası olarkən, ərəb əlifbasın qaplandı:<br />
qəbul etmiĢ. - islam dinin qaplanmaq.<br />
927 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qullanmamış kullanmamış. tutunmamıĢ. iĢlənməmiĢ. toxunulmamıĢ.<br />
yeni. - tutunmaş yaĢmaq. - tutunmaş yapı. - tutunmaş<br />
topraq.<br />
qullatmaq kullatmaq. qapılandırmaq. hançı bir iĢə qoymaq. bir iĢ<br />
tapıb uğratmaq. yerləĢdirmək. qayırmaq. qayrıtmaq.<br />
qulluğlatmaq. xidmət vermək.<br />
qullə təpə. kümə. kuma. günbət.<br />
qulluğlanmaq yerləĢmək. qapılanmaq. hançı bir iĢlə uğraĢmaq.<br />
kullanmaq. qayınmaq.<br />
qulluğlatmaq qapılandırmaq. hançı bir iĢə qoymaq. bir iĢ tapıb<br />
uğratmaq. yerləĢdirmək. kullatmaq. qayırmaq.<br />
qayrıtmaq. xidmət vermək.<br />
qulluq 1. qapı. mə'muriyyət. mənsəb. xidmət. - qapı almaq: qapı<br />
tutmaq: qapı bulmaq. - qapıdan olmaq. - qulluğa aldıdmaq:<br />
tapdırmaq. ibadəd etdirmək. pərəstiĢ etdirmək. namaz<br />
qıldırmaq. - kəndini elə tapdırmış: özünü elə istətmiĢ. 2. qat.<br />
yan. xidmət. hizur. - onun qurrasından (qururundan) qatına<br />
varılmaz. 3. ibadət. 4. köləlik. ibudiyyət. 5. bəndəlik.<br />
ibudiyyət. 6. məxluqiyyət. 7. mə'muriyyət. - hər yerdə<br />
qulluq qurdular. - qaraqol qulluq. - sizin burda olmağızdan<br />
qulluğuz nədir. 8. mərkəz. qaraqol qulluğu. 9. yançı.<br />
928 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çirağ. Ģayırd. 10. tutaqlıq. tustaqlıq. əsarət. 11. qolluq.<br />
qırnalıq. aralıq. ara. xaqanların sarayında, iç ağası,<br />
nökər qulluqçuların bulunduğu yer, özgü dayrə.<br />
- boğazlığına (yeyib iĢləməyinə) geyimnə qarĢı (müzdünə)<br />
tutulan qulluqçu: bəsləmə- dişi qulluqçu: qomaq. kilfət.<br />
kəniz.<br />
- qulluq edmək: yincgələnmək. incgələnmək. alçaq<br />
könüllülük edmək. tanrıya qarĢı kiçiklik göstərmək. tapmaq.<br />
ibadət edmək.<br />
- qulluqçu qız: yanaĢma qız: bəsləmə.<br />
- qulluğu olmayan: xidməti olmayan. qapısız. qayrılmamıĢ.<br />
iĢsiz. mə'muriyətsiz.<br />
qulluqçu avuĢ. qolluqçu. aralıqçı. araçı. qırna. - baĢ qırna. - ikinci<br />
qırna. - əl altı qulluqçu. çirağ. pədo. Ģayıt:<br />
qulp 1. sap. tutacaq yer. tutam. qəbzə. qapaz (> qəbzə (<<br />
qab). sapın əğri, buruq, girdək olanına qulp deyili. 2.<br />
bahana. səbəb. halqa.<br />
- qılınc qapazı.<br />
- qulp taxmaq: bahana gətirmək. bahana tapmaq.<br />
- yumurtaya qulp taxmaq: hər nəyə bahana aramaq.<br />
- ucunu qulpun itirmək: ĢaĢırıb qalmax. hardan tutacağın<br />
bilməmək.<br />
929 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qolı qulağı yox: qolı qulpı yox: tutacaq yeri olmamaq.<br />
- yumurtaya qulp taxmaq: olmasın bahanaları gətirmək.<br />
- qulp taxmaq: vəsilə tapmaq. üxr axtarmaq.<br />
qulplı halqalı. əlli. qollu. - əlli qazan. - əlli Ģamdan.<br />
qulsıqa nökər sifət.<br />
quluçqa burdağan. qurq qurq ediib, tüklərin qabartıb gəzən<br />
toyuq. kük.<br />
- quluçqa oturtmaq: basdırmaq. basmaq. kük yatırmaq.- iki<br />
toyuq basdım.<br />
quluq qulaq. qolı qırıq (dəvə).<br />
qulunc bağısaq ağrısı. rumatism.<br />
- qulunc qırmaq: çox oğmaq.<br />
- qulunc otı: bir çeĢit göy.<br />
qulun 1. çox kiçik eĢĢək yavrusu. daha irisinə sıpa deyilir. 2.<br />
yaban eĢĢəyi. 3. dayça. hələ məmə əmən day, at<br />
yavrusu.<br />
qulunlamaq (diĢi eĢĢək üçün) balalamaq.<br />
qulyabani ünğüjin. çöldə insanı öldürən umacı.<br />
qum sıq. sığ. - qara sıq: qara qum. - ağ sıq:ağ qum.<br />
- qum kimi: çoxluğu göstərən bir deyim. - qum kimi<br />
930 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qaynamaq: çoxluğu göstərən bir deyim.<br />
- qumda oynamaq: əli boĢa çıxmaq. məhrum qalmaq.<br />
quma kuma. kömək. kümək. yığıntı. tob.<br />
qumalaq rəməl, fal daĢı.<br />
qumar - urğun. çapıb yığma. yağma. (urğun avında olduğu kimi)<br />
qumarda döğrənin tam parasın toplamaq. - urğuna<br />
raslanmaq.<br />
- qumar ağacı: qırmızı boyalı bir çeĢit ağac.<br />
qumaş - qumaşın, parçanın qırağında olan tikinti, çevrinti:<br />
qıvırma. qıvrıntı. əğrətin. bükünti. qatlama. qıyıntı. basdırma.-<br />
bu yəmĢəyin qıvrıntısı qaba düĢmüĢ. - qoşa qıvrıntı: bu<br />
tikiĢin oya (yazı. bəzək) kimi tikilməsi.<br />
qumbara dəxil. cocuqların para salıb yığmaq üçün yarıqlı qabı.<br />
qumbə kumbə. kumbə.cumbə. komba. Cə'bə < cım + bə.<br />
qabırqa: qutu. bəsdə. qabırcak8. qısqın.<br />
qumbulti gumbulti. gömüldi. qorquluq. tarlada, bostanda yapılan<br />
qumiz qəmiz.<br />
gözətçi, avçı qorquluğu.<br />
qumquma cumcuma. girdə, qupsuz qab. aĢağı yuxarı baĢ kasası<br />
yekəlikdə olur. nərsənin bulunduğu yeri göstərir.<br />
gahdan nərsənin kanlığın, çoxluğun vurqulur. - uğur<br />
931 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qumquması. - kötülük, pislik, fitnə qumquması. - sevgi<br />
qumquması.<br />
qumlı 1. qum kimi dənələri olan. - qumlı armıd. 2. çox ufaq, sıx<br />
bənəkli olan. - qumlı üz. - qumlı dəri.<br />
qumluq sıqlıq. sığlığ. - gəmi sığlığa oturdu.<br />
qummral qonqur al. əsmər.<br />
qumpas 1. qurma. təsmim. 2. dərik. tərtib. kələk. hilə. fəsad.<br />
qumpaslı 1. təzvirli. müfsid. - qumpaslı iĢ. 2. düzənli. mürəttəb.<br />
tərtibli. 3. müsəmməm.<br />
qumral (< qonğur al). quyu sarı. açıq sarı. - qumral saçlı. -<br />
qumral saqqalı.<br />
qumsal qumluq. qumu çov olan yer.<br />
qunçə - qunçəni qoyuyan yəşil kiçik örtük: qabcaq.<br />
qunçuy xatından birdərəcə aĢağı qadın. bikə. pirənsis.<br />
qunda bir çeĢit ağılı hörümcək.<br />
qundaq qondaq. qındaq. 1. sıx bağlanmıĢ top nərsə. 2.<br />
təkərləksiz top yatağı. 3. od tutuĢdurmaq üçün yığılıb<br />
bağlanmıĢ, buxcalanmıĢ kövrək çör çöp. kov. 4. içinə<br />
qonulub bağlanan yəmĢək. qadınların yalın, sadə baĢ<br />
örtüsü. - baĢ qundağı.<br />
qundaqlamaq örtüb basırıb bağlamaq.<br />
932 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qundımaq parlätqıcla bir Ģeyi parlatmaq.<br />
quni qüni. güni. qılı. qıni. kimi.<br />
qunmaq soymaq. çalmaq.<br />
qunt künt. küt. 1. qıssa. biçimsiz. qılıfsız. 2. kəsməz. kor. 3.<br />
gücli. - qunt yapıli: qəviyyül bünyə. 4. qopal. kopal. kupal.<br />
küp kimi. tobaç. biçimsiz. qıssa.<br />
qunuşmaq soyuĢmaq. çalğıĢmaq.<br />
qupal kupal. qopal. kopal. küp kimi. tobaç. qunt. biçimsiz.<br />
qıssa.<br />
qupə kupə. küpə. (1. < qab. 2. qopa. qoparmaq: ayırmaq).<br />
aralıqla ayrılmıĢ kiçik otaq. - qatarın onuncu küpəsin<br />
tutduq.<br />
quplamaq guplamaq. gütləmək. güp güp səslənmək. - yel əsib qapı<br />
gütlür.<br />
qupon kupon. qopun. (< qoparmaq). kəsilmiĢ kiçik parçalar.<br />
qur gur. gür. 1. kür. zor. bol. barvan. baravan. fəravan.<br />
məbzul. - gür su. 2. açıq. seçiq. yüksək. təninli. - gur<br />
səs. 3. butlı. mutlı. gücli. quvvəli. - yazın gur olsun. - gur<br />
yazılı: Ģansı açıq. 4. qoĢu. yaraq. əsləhə. - gur edmək:<br />
guratmaq. gurlamaq. gur səs çıxarmaq. - dərənin suyi<br />
guratıb çölü basdı. 5. iç qur > uçqur: iç bağı. tuman bağı<br />
933 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qura qəryə. kənd.<br />
ki beldə bağlanır. 6. bağ. quĢaq. - uçqur: içqur: tuman<br />
bağı. - dizqur: dizbağı. - tabqur: tabur: bağlanmıĢ quruhlar.<br />
- qura çəkmək: surplamaq. sürləmək.<br />
qurada qorada (< quru). qurumuĢ. alızlamıĢ. zayıflamıĢ.<br />
əsgimiĢ. yıpranmıĢ. iĢə dəğməz yaramaz. bitmiĢ. -<br />
qorada oyu (fikir). - qorada qılınc. - qorada araba.<br />
quraq 1. qurqa. susuz, bitgisisiz yer. 2. qurı. yabıs. qıt. tutuq.<br />
kibritçi. asıq üz. qaĢqabaqlı. - quraqdan quraqlamaq:<br />
bərk qurumaq.<br />
quraqlamaq - quraqdan quraqlamaq: bərk qurumaq.<br />
quran düzən. tərhəndaz. - bu iĢin quranı, düzəni.<br />
quraşmaq uzlaĢmaq. uylaĢmaq. yollaĢmaq. saziĢ edmək. qoz<br />
paylaĢmaq. - savaĢların buraxıb, qozların paylaĢırlar.<br />
qurat qurqat. quruluĢun dibi, kökü. əsas. künh.<br />
quratmaq guratmaq. 1. azıĢdırmaq. uzaĢdırmaq. acıĢdırmaq.<br />
ititmək. hiddətləndirmək. 2. gurlamaq. gur edmək. gur<br />
səs çıxarmaq. - dərənin suyi guratıb çölü basdı.<br />
qurazə < qırsıq. hər nəyin köhnəlmiĢi, qrılmıĢı.<br />
qurbağa qurbağa çeĢitlərindən: - ağac qurbağası. - qara qurbağa.<br />
- qurbağa otu: bitgi adı.<br />
934 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qara qurbağa: qurbağanın qaramsı çeĢiti.<br />
- qurbağa balığı: taraxunya çeĢiti.<br />
- qurbağa daşı: daĢ çeĢiti.<br />
- qurbağa tulumbası: quyudan su çəkməyə bir tulumba<br />
çeĢiti.<br />
- quyruqlu qurbağa: qurbağacıq. qurbağa yavrısı ki<br />
quyruqlu olub, böyüdükdə onu itirir.<br />
qurbağacıq 1. dil altında çıxan ĢiĢ. qırpma. sığırın dil altı. 2. tutacaq.<br />
- pəncərə qurbağacığı: pəncərəni arxadan çərçiviyə<br />
kipləyən iki ĢiĢi, qaldırıb yendirmək üçün, dəmirdən komma<br />
yuvarlaq sap.<br />
qurbus gurbus. gürbüz. hər nəyin qaĢı, ĢiĢik yeri.<br />
qurbuz gurbuz. gürbüz. iri gövdəli, sərpilmiĢ gənc, iyid.<br />
yaĢından artıq göstəriĢli. - gürbüz dəliqanlı.<br />
qurca qurda. 1. azdırma. qarıĢdırma. əlləmə. təhrik. 2. qaĢıma.<br />
təxriĢ.<br />
- qurca çibanı: qaĢıyıb qarıĢdırmaqdan azan çiban.<br />
qurcalamaq qurdalamaq. 1. qaĢımaq. təxriĢ edmək. 2. qarıĢdırmaq.<br />
əlləmək. 3. təhrik edmək. azdırmaq.<br />
qurcı yaraqlı. quĢaqlı. kəmərli. beli qurĢaqlı bəktüvanlı (zirehli)<br />
əsgər.<br />
qurça düşmək sarılıvermək.<br />
935 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qurd - qurd ağzı: qutuların ağzında, birbirinə keçən doğramaları.<br />
- qurd boğan: bir göy adı.<br />
qurda qurca. 1. azdırma. qarıĢdırma. əlləmə. təhrik. 2. qaĢıma.<br />
təxriĢ.<br />
qurdala ruban<br />
qurdalamaq - qurdalayıb tapınmaq: gəzinib aramaq. dönüĢdürmək.<br />
qurdalamaq qurcalamaq. 1. qaĢımaq. təxriĢ edmək. 2. qarıĢdırmaq.<br />
əlləmək. 3. təhrik edmək. azdırmaq.<br />
qurdalayan saylaqan. incədən incəyə arıyan. seçən. - saylaqan qız.<br />
daza gedər.<br />
qurdaşan qurd eĢən: çoxun atlarda olan sərpmə qan çibanı.<br />
qurdu 1. mürəkkəb. qurqu. 2. tə'sis. qurqu. 3. tavlı. tovlu.<br />
qızqın.<br />
qurduş xurduş. qaĢağ. qaĢınan. qaĢınması olan.<br />
qurğaz çox zayıf, arıq, quru<br />
qurğu quĢqu. qruntu. vəhm. ovham. Ģübhə. Ģəgg.<br />
qurı qurıka tay qısrağın arqasında geri qaldığı zaman bu kəlimələrlə<br />
çağırılır· - qarı qurı. qurıh qurıh. qurrıh qurrıh.<br />
quri arığ. cılız. alız. quraq. qıt. yabıs.<br />
- quri sıqı: qurĢunsuz olaraq barutun üstünə basılan sıqı ki<br />
yalnız səs üçün atılır.<br />
936 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qurıhka tay qısrağın arqasında geri qaldığı zaman bu kəlimələrlə<br />
çağırılır· - qarı qurı. qurı qurı. qurrıh qurrıh.<br />
qurıl gurıl. gurul. gurultu. Ģamata. - gurul gurul su axmaq. -<br />
xarıl gurul: bolluqla, gurult ilə axan nərsənin səsin andıran<br />
səs.<br />
qurqa 1. qıraq. arın. hər bir qarĢıqdan uzaq, qıraq. 2. quraq.<br />
susuz, bitgisisiz yer.<br />
qurqaq alçaq. namərd.<br />
qurqaqlıq alçaqlıq. namərdlik.<br />
qurqan qala. or.<br />
qurqaşmaq ayaqlanmaq. savunmaq. qalxıĢmaq. iddaada bulunmaq.<br />
müddəi olmaq.<br />
qurqat qurat. quruluĢun dibi, kökü. əsas. künh.<br />
qurqu 1. kələk. aldaq. dilab. dolab. hilə. dəsisə. - öz dolbın<br />
çevirməkdən baĢqa iĢ bilmir. - buna bir dolab düĢünməli. -<br />
dolabın açmaq: kələyin dağıtmaq. - fələyin dolbı. - dolab<br />
qurmaq: kələk gəlmək. 2. takım. qoĢu. alat ədəvat.<br />
məlzəmə. - bağban qurqusu. - çay takımı. - yataq takımı. -<br />
at takımı. - yolçı takımı. - çubuq takımı: çubuğun baĢlığı. -<br />
kərəkə takımı: təsbeh<br />
937 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qurqut qorqut. 1. qutluluq, səadət himi, rəmzi, haçarı. 2. (quyma,<br />
bulamac kimi ) quyuq nərsə. çökənti. 3. halva ki yağ ilə<br />
undan yapılır, sucuqsuz (Ģəkərsiz) olub, diĢsiz yaĢlılara,<br />
cocuqlara yedirilir. - qorqutdan yanan, yoğurdu püflər. 4.<br />
qorxu quran. qorxucu. qorxuz. qorxu verən. yavuz.<br />
qurlağan barmağı tutan ĢiĢli, irinli xəstəlik. tolama. dolama. ət<br />
yaranın yüngülü. domuz burnu.<br />
qurlağan dolama çeĢiti. ət yaran. domuz burnu.<br />
qurlaq 1. duzaq. 2. qurulr ayqıt.<br />
qurlamaq gurlamaq. gedmək. atılmaq. fırlamaq. ölmək. - oda<br />
gurladı. - top yoluna gurlamaq: havayı yerə gedmək.<br />
- yağmasanda, gurla.<br />
qurlamaq gurlamaq. gurlamaq. guratmaq. gur edmək. gur səs<br />
çıxarmaq. - dərənin suyi guratıb çölü basdı.<br />
qurlanmaq 1. gurlanmaq. qursmaq. gursmaq.gürsəmək. kürsəmək.<br />
ətlənmək. qanlanmaq. ĢiĢmək. 2. qurralanmaq.<br />
mütəkəbbir olmaq. buğ (bıyıq) burmaq.<br />
qurlu qurulu (< qurulmaq). ögənc. övənc. özsevər.<br />
xudpəsənd.<br />
qurma əqd. tərtib. qumpas. təsmim. - yığva qurma.<br />
938 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qurmaq 1. yerləĢtirmək. tərtibləmək. hazırlamaq. - ordu qurmaq. -<br />
qazan qurmaq. - yığva qurmaq. - duzaq qurmaq. 2.<br />
düĢünmək. sanğırmaq. fikrə qoymaq. təxəyyül edmək. -<br />
qurduqca qurmaq: çox düĢünmək. düĢünməyə dalmaq.<br />
- tək tək oturub bir nələr quracaq. - kəndisi baĢ olmağı<br />
qurmuş. 3. bağlayıb qurmaq. yaraqlamaq. qoĢmaq.<br />
hazırlamaq.- qoşu qoşmaq: cüt qoĢmaq. 4. oyandırmaq.<br />
bərpa edmək. 5. tavlamaq. tovllamaq. qızqınlatmaq. 6.<br />
yapmaq. tutmaq. bəsləmək. yetiĢdirmək. hazırlamaq. -<br />
turĢı tutmaq. ipək böcəyi tutmaq. - xəmir tutmaq. maya<br />
tutmaq. - yoğurt tutdu.<br />
- qurduqca qurmaq: çox düĢünmək. düĢünməyə dalmaq.<br />
- bağdaş qurmaq: dizləri qırıb (qətləyib), baldırları xaçvarı<br />
altdayıb (altına qoyub) oturmaq.<br />
- nərsəni işə qurmaq: tavlamaq. hazırlamaq.<br />
qurmıq tərkib. - tanrı sənin qurmıqın aparsın. - qurmıqsız: tərkibsiz.<br />
qurm 1. boya. qır. 2. sarıya (sarılan nəsiyə. təlisə) sürülən<br />
qara mə'dən.<br />
qurnalıq araçı. ortaççı. böyüklərin qatında olub, iĢləri yeridən.<br />
qurnaz 1. aldanmaz. oyanıq. huĢyar. 2. durəndiĢ.<br />
939 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qurra qurur. bənlik. kibr. avurt. ĢiĢmək. fəxr. təkəbbür. güvənc.<br />
ğurur. alac. məğrur. kibirli. mütəkəbbir. burnu qaf<br />
dağında.<br />
qurralanmaq qurulmaq. qurlanmaq. mütəkəbbir olmaq. buğ (bıyıq)<br />
burmaq.<br />
qurran gurran. ğurran. gurlayan. avurtlı. ĢiĢman. təkəbbürli.<br />
qurrıh qurrıhka tayı çağırmaq üçün nida. bqz. qarı qurı. qurıh qurıh.<br />
qurrıh qurrıh.<br />
qurs 1. girdə. yuvarlaq. - qurs yaxmaq: gözəl qoxulu, pul<br />
biçimində olub, otda yandırılan ud. 2. bərk. tüm. bütün.<br />
qursa tələ. totiə. kələk. desisə.<br />
qursaq 1. quĢların birinci qarnı. daĢlıq. qatı. - quĢ qursağı<br />
daĢlarıda sındirir. 2. qarın. - qursağı boş: ac. 3. gücəm.<br />
cidam. müqavimət. - qursaqsız: dözümsüz. müqavimətsiz.<br />
4. sucuq doldurmaq, düdük yapmaqda iĢlənilir, incə-<br />
bağısaq dərisi, incə-bağırsaq qurusu. - düdüyün qursağı<br />
patladı. 5. incə-bağırsaq kimi incə dəri. - qursaq qaval<br />
(dəf). - qursağım patladı: çox söylədim. çox bağırdım. 1.<br />
taqət < met > qatat. dözüm. hövsələ. - qatatıtım qatlandı:<br />
taqətim taq oldu. qursağım darıldı.<br />
- qurşaq, qayış kimi nərsələri bağlamağa özəl, dilli başlı<br />
940 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
böyük qopca: toqqa. tuqa. tuqa. - qolan toqası. - quĢaq<br />
toqası. - qılıc qayışı toqası.<br />
- quş qursağı: qonsa. quĢ qatı.<br />
qursaqlı 1. cidamlı. dayaqlı. vurli. ərkəli. 2. urlı. ciqli. bezli.<br />
qursi kürsi. (< qurmaq). 1. ayaqlıq. altlıq. qaidə. oturulacaq<br />
yer. - dirək kürsisi. - duvar kürsisi. - ölkə kürsisi: astana.<br />
baĢ kənd. paytəxd. - duvar kürsisi: kürsi daĢı: binörə daĢı. 2.<br />
məqam. vəzifə. ustadlıq. - Ģimi kürsisi. - danıĢıq kürsisi. 3.<br />
minbər. 4. kiləs. gözəl, yatımlı olan. 5. ədəb. tərbiyə.<br />
qursili kürsili. (< qurmaq). 1. oturaqlı, samballı olan. kiləsli.<br />
yatımlı. - kürsili yazı. 1. ədəbli. tərbiyəli.<br />
qursmaq gursmaq.gürsəmək. kürsəmək. ətlənmək. qanlanmaq.<br />
gurlanmaq. ĢiĢmək.<br />
qurşağı - göy qurşağı. ələqimsağma. gün ıĢığının bulutlu çisli<br />
havadan keçib boyalı saçması.<br />
qurşaq quşaq. 1. ortadan bağlanan dar, uzun bağ. - bel quşağ. -<br />
baĢ quşağ. - Ģal quşaq. 2. duvarı sağlamlaĢdırmaq üçün,<br />
yaparkən, hər bir iki arĢından çəkilən kərpiç, dirək<br />
sırası. - quşaqsız duvar uca dirsəlməz. 3. nərsəni<br />
dayaqlayıb sağlatmaq, davamlatmaq üçün, yaxadan<br />
yaxasına tiklən bezdən sırıq. 4. geyim. paltar. - orta<br />
941 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
quşaq: aralıq geyim. əl geyim. bayağı qapsam, geyim. (#<br />
qopsam: rəsmi). - quĢaq atmaq: soyunmaq. dincəlmək. -<br />
quşaq çözmək: əl suya yetirmək. 5. gürşad. sağlam. 6.<br />
gürşad. qala. qalaq. qorqan. istehkam. 7. gürşad.<br />
yapılarda iĢlənən dəmir, çəlik mil, lama.<br />
- göy qurşağı: açqarın. açqurun<br />
- enli, yassı hörmə qurĢaq. qurĢaq: qolanğ.<br />
- göy qurşağı. qosi qozəh: ılqım sağma.<br />
- göy qurşağı: alqım sağma.<br />
- göy qurşağı: ılqım sağma.<br />
qurşaqlama quĢaqlama. gürĢaqlama. təqviyət edmə.<br />
qurşaqlamaq quşaqlamaq. gürşadlamaq. 1. sağlamlaĢdırmaq. 2.<br />
qalaqlamaq. qorqanlamaq. istehkam yapmaq. 3.<br />
yapıları dəmir, çəlik mil, lamalarla sağlamlaĢdırmaq.<br />
qurşamaq ayaqlandırmaq. təhrikləmək.<br />
qurşun - qurşun sökəcək: tüfək tapancadan qurĢunu çıxarmaq üçün<br />
burğu. xoruz ayağı.<br />
- qurşun tökmək: pis gözləri (görüĢləri) qoğmaq istəyi ilə,<br />
əridilmiĢ qurĢunu, xəstənin üstündə su dolu qaba tökmək.<br />
- qurşun sirkəs: həmzi əsas deyilən Ģimik maddə.<br />
- şeytan qulağına qurşun: pis qulaq eĢitməsin.<br />
942 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qurşun duzu: bir Ģimik suyu.<br />
- qurşun yakı: bir çeĢit qurĢunlu mərhəm.<br />
- qurşun kimi: çox ağır.<br />
- şeytan qulağına qurşun: göz dəğməsin. Ģeytan eĢitməsin.<br />
qurşunçu - qurşunçu qarı: qurĢun tökmək iĢini aparan.<br />
qurşunı qurĢun, kül boyalı.<br />
qurşunsuz quru. - quru yaraq.<br />
qurt 1. (< qurmaq: tavlamaq. tovllamaq. qızqınlatmaq).<br />
qurulumuĢ: qızqın. tavlı. tovlu. yırtıcı. 2. (çoxun ayaqsız<br />
böcəğə deyilir) sürünərək qımıldayan kiçik böcək.<br />
- içində qurdu yox: istəyi, diləyi ciciyi olmayan.qoĢub<br />
çalıĢmayan.<br />
- qurd eşən: qurdaşan çoxun atlarda olan sərpmə qan<br />
çibanı.<br />
- qurd vurma: taxdanın kəpək qoyub yaĢıllanmağı,<br />
göyərmağı.<br />
- qurd yeniyi: 1. qurd düĢən taxdada oluĢan qurd yuvası. 2.<br />
kəsir. qusur.<br />
- qurd yeməz: qanalpa ağacı.<br />
- qurd ağzı: qutuya sandığa vurulan, qurd ağzına oxĢar özəl<br />
biçimdə yonulmuĢ həlqərəcə.<br />
- qurt ayağı: kibrit otu.<br />
943 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- əsgi qurt: kurnaz, aldanmaz kiĢi.<br />
- qurt bağrı: ağ çiçək açar kiçik ağac.<br />
- qurt boğan: bitgi adı.<br />
- qurt dırnağı: qurt pəncəsi: qan otu çeĢiti.<br />
- qurt qapanı: 1. qurdu tutmaq üçün üstü çala çırıpı ilə qapalı<br />
çuxur. 2. küĢti oyunlarından biri.<br />
- qurt qulağı: bitgi adı.<br />
qurtaran 1. qısa kəsən. qıtan. qıran. bitirən. - sıtma qıran. 2.<br />
götürən. - can qurtaran: dənizdə boğulmaqdan qutaran.<br />
qəriqi nəcat.<br />
qurtarılmaz bataq. batmalı. umsuz. umutsuz. yox olmalı. yoxluğa<br />
uğayan. uğursuz.<br />
qurtdalamaq dürtmək. barmaqlamaq. təhrik edmək.<br />
qurtlanmaq canına qurt düĢmüĢ kimi qaĢınmaq, dincsiz olmaq.<br />
talaĢlanmaq.<br />
qurtlıca palamut otu: sarımsaq otu. həĢiĢeyi buqələmun.<br />
çeĢitlərindən: saçaqlıqurtlıca, ağ qurtlıca.<br />
qurtulma 1. səlamət. qurtuluĢ. 2. varəstəlik. varıstalıq. varıĢma.<br />
çatıĢma. azadəlik.<br />
qurtulmaq 1. baĢdan atmaq. savuĢdurmaq. dəf' edmək. - bu malı<br />
savuşdursan, baĢından savdın bəlanı sən. 2. qırtılmaq.<br />
944 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
olduğu yerdən fırlayıb qaçmaq. - onun əlindən heç nə<br />
qurtulmaz: onun əlindən hər nə gəlir. 3. qırılmaq.<br />
geçilmək. bitmək. qət' olunmaq. - yolun ağırı geçildi.<br />
- tələsik qaçıb qurtulmaq: qapaq atmaq.<br />
qurtulmuş varısta > varəstə. varmıĢ. çatmıĢ. azadə.<br />
qurtuluş boĢanmaq, qaçmaq yolları.<br />
quru 1. susuz. - quru ova. - quru topraq. 2. arıq. ətsiz. - quru<br />
kiĢi. - quru cocuq. - quru öksürük. - quru yemiĢ. - quru<br />
soyuq. - quru hava. 3. açıq. çıplaq. lüt. döĢənməmiĢ. -<br />
quru yer. - quru söz. - quru taxda. 4. yalın. qatsız.<br />
qatıqsız. - quru əkmək. 5. qurĢunsuz. - quru yaraq. 6.<br />
boĢ. etgisiz. - quru patıdtı. - quru söz. - quru göstəriĢ. 7.<br />
bəzəksiz. alıqsız. gəcsiz. - quru duvar. 8. döĢənməmiĢ.<br />
boĢ. - quru toprq: döĢənməmiĢ yer. 9. götrü. fələc. 10.<br />
kibrit. tünd. iti. bədəxlaq.<br />
- yassı, quru əncir: daban ənciri.<br />
- quru, arıq kimsə: qağın. qaqın.<br />
- çox quru, arıq: qatıt. - qatıt kiĢi. - qatıt cocuq.<br />
- quru başına: tək. yalın. yalnız.<br />
- quru göl: quru hovuz: gəmilərin onarma yeri. beləki<br />
gəmiləri bu gölün içinə saldıqdan son, gölün suyu baĢalıb,<br />
945 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
gəmi qızaqın üstündə oturur.<br />
- quruda qalmaq: gəminin qarıya oturması.<br />
- quruda: qarada. yerdə. bir nə döĢəməksizin.<br />
- quru dirək: yelkənsiz olaraq, ki yelə qapılır.<br />
- duzu quru: düzi quylu: düzəməlli. iĢi sağlam. quĢuqusuz<br />
durum.<br />
- quru gicik: uyuz kəsəli.<br />
- qarısı qurusu.<br />
- quru çörək: gəvrək. gəvək.<br />
- quru nərsələrin birbirinə dəğib sürtülməsindən çıxan<br />
səs: qaqır.<br />
- ağac üstə quruyan yapraq: xəzəl. qəzəl.<br />
- çox quru: qaqır qaqır. - dəri gündə qalıb, qaqır qaqır<br />
olmuĢ.<br />
- çox sərt, quru: kərpiç kimi. - kərpiç kəsilmiĢ yerlər. -<br />
quraqlıq düĢdü yer kərpiç kəsildi.<br />
- çox zayıf, arıq, quru: qurğaz.<br />
- quru olub qaqırdayan nərsə: qaq.<br />
- bayağı, çürük yemiş qurusu: qığ.<br />
- bərk qurumuş kiçik nərsə: qığ.<br />
- quru soyuq: ayaz.<br />
946 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- gül qurusu: gül qurusunun boyası.<br />
- təxdə qurus: təxdə biti.<br />
qurudan heyvanların burunda gəmik becərən bir öldürücü<br />
xəstəlik.<br />
- qan qurudan: "yəbrəhül sənəm" adlanan bitgi.<br />
- qan qurudan: bitgi adı.<br />
quruğlamaq qoruğlamaq. xəlfələmək. qilaflamaq.<br />
quruh tim. takım. hey'ət. kumpani. taqım. tayfa. dəsdə. alay.<br />
çoq. çuq. cuxə. (< tuq. cuq. ciq). dəsdə. or. yığın. fovc.<br />
oymaq. - oymaq bəyi: quruh baĢçısı. - sofılar takımı. -<br />
takımıca: takımınca: heyəti ilə. həp birlikdə. kamilən. həpisi.<br />
təmamən. olduğu kimi. məcmuən. - onlar takımı ilə gəldilər. -<br />
bu takım qonaqlığa yerimiz olmaz. - av takımımı göndərin. -<br />
onun takımı: onun adamları. - sokaq takımı: çüçə adamı.<br />
aĢağ el. - siz öz takımınızla gedin, məndə özümküynən. - evi<br />
yıxıq, takımı pozuq.<br />
- quruh quruh: alay alay.<br />
quruq 1. qoratəbriz. hər nəyin xamı. yemiĢlərin xamı. özəlliklə<br />
üzümün xamı, yaĢılı, əkĢisi. - quruq suyu: qora suyu. -<br />
quralı aĢ: qora aĢı. - xurma quruğu. - zeytun quruğu.<br />
- qaya quruğu: damda duvarda bitən bir bitgi. 2. kökük.<br />
tavıq. tovuq. götüĢ. qılıĢ. səltənət. ĢiĢik. əzəmət.<br />
947 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təkəbbür. 3. götrük. məfluc.<br />
- quyruq soxumu: oca. uca. göütün üstündəki uclu olan<br />
sümük.<br />
quruqmasızın qurumadan. tərlikən.<br />
qurul gurul. 1. gurıl. gurultu. Ģamata. - gurul gurul su axmaq. -<br />
xarıl gurul: bolluqla, gurult ilə axan nərsənin səsin andıran<br />
səs. 2. yapıl. bina.<br />
qurulan - qurulır ayqıt: qurlaq.<br />
quruldamaq guruldamaq. gur diyə böyük səs çıxarmaq.<br />
quruldu guruldu. henqaməfars. < həngəmə. həngirti. Ģamata.<br />
qovğa.<br />
qurulmaq 1. ögəncmək. övəncmək. ögünmək. övünmək.<br />
özsevmək. xudpəsətlənmək. - iki söz öğrəndim diyə<br />
qurulmamalı. - qurulub ĢiĢinmək kiĢiyə yaraĢmaz. 2. tə'sis<br />
olunmaq. 3. toplanmaq. ictima edmək. 4. qılıqlanıb ifadə<br />
ilə, təkəbbürlə keçib yığvanın baĢında oturmaq. 5.<br />
köklənmək. tavlanmaq. tovlanmaq. 6. qurralanmaq.<br />
qurlanmaq. mütəkəbbir olmaq. buğ (bıyıq) burmaq.<br />
qurultay məclisi Ģura. divan.<br />
qurultu gurultu. 1. böyük, yoğun səs. - urmandan heyvanların<br />
gurultusu duyulurdu. - yel gurultusu. 2. qarıĢıq səslər.<br />
948 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
patırdı. Ģamata. vəlvələ. - cocuqların gurultusu. - gurultu<br />
patırdı dinləyəməm. 3. göy gurultusu. ıldırım. - külək qopdu<br />
göy gurladı. 4. qarıĢıqlıq. bəlva. bulağay. - iĢçilər arasında<br />
bir gurultu qopdu. - bu gurultu nədən ötürüdür. 5. Ģayiə'. -<br />
Ģəhərdə bir gurultu gəzirdi. 6. suntur. səntur. santur.<br />
Ģamata. patırtı. dəbdəbə. 7. taqatuqa. taqqatuq. vəlvələ.<br />
8. gurul. gurıl. Ģamata. - gurul gurul su axmaq. - xarıl<br />
gurul: bolluqla, gurult ilə axan nərsənin səsin andıran səs. 9.<br />
gurultu.alan. patırtı.<br />
qurultulu gurultulu. gütürdili. kütürdili. patırdılı. sunturli. sənturli.<br />
santurlı. Ģamatalı. patırtılı. dəbdəbəli. - çox gütürdili<br />
Ģəhirdir burası. - patırdılı kütürdili iĢlərdən bezaram.<br />
qurulu qurlu (< qurulmaq). özsevər. xudpəsənd.<br />
quruluq 1. arığlıq. zəiflik. - bu cocuğun quruluğu. 2. yibusət.<br />
xuĢgiyyət. 3. qatılıq. yibusət. xuĢgiyət.<br />
quruluş 1. köküĢ. tavlanıĢ. tovlanıĢ. götürüĢ. qılınıĢ. əzəmətli<br />
təkəbbürlü davranıĢ. 2. qurum. müftəxərlik. - onun<br />
qurumu keçilməz.<br />
qurum 1. bina. təsis. binövrə. rükn. vəz'. - çadırın qurum. -<br />
küĢgün qurumu. - yapının qurumu. 2. yaradlıĢ. yaradılıĢ.<br />
xilqət. afəriniĢ. - dünya qurumundan bəri. dünyanın qurum<br />
949 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sorusu. - göylərin qurumu. 3. biçik. licim. çəkil. Ģəkil.<br />
hey'ət. - o qurumda çıxmaq olmaz. - bu nə qurudu belə. 4.<br />
quruluĢ. müftəxərlik. - onun qurumu keçilməz. 5. çadır,<br />
ordu yeri. orduqah. xeyməqah. - qara qurum: çəngiz<br />
xanın dincək ordugası. 6. ocağa qonmuĢ qalın his. - ocaq<br />
qurumu. - evi qurum basmıĢ. - qurum boya.<br />
- qurum boyası: is qarası.<br />
qurumadan quruqmasızın. tərlikən.<br />
qurumaq 1. götrükmək. fələc olmaq. - əlin ayağın, dilin qurusun. -<br />
qan qurumaq: çox sıxılmq, incimək. 2. suyu axınmq. -<br />
qaldığın yerdə qurudum.<br />
- bərk qurumaq: quraqdan quraqlamaq.<br />
qurumlu güfəzka. gövəz. güvəz. kasalaq.<br />
qurumsaq qaltaban. pezəvəng. qaltaban.<br />
qurumsaqlıq qaltabanlıq. pezəvənglik.<br />
qurumuş qorada. qurada (< quru). alızlamıĢ. zayıflamıĢ. əsgimiĢ.<br />
yıpranmıĢ. iĢə dəğməz yaramaz. bitmiĢ. - qorada oyu<br />
(fikir). - qorada qılınc. - qorada araba.<br />
qurunc6 qırınıc. birinc. düyü.<br />
quruntu malixulya. qara maraq.<br />
950 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
quruntu qurğu. özü (əsli) olmuyan, içdə qurulub yonulan nərsə.<br />
olquĢqu. arĢın. ərĢin. xulya.xiyal. vəhm. ovham. Ģübhə.<br />
Ģəgg. təvəhhüm.<br />
quruntuli ovhamlı. vəhmnak.<br />
- o yalnız sizin quruntunuzdur. - quruntulara qapılmaq. -<br />
quruntu kəsəli. - baĢımda quruntulr əsdi.<br />
qurur ğurur. güvənc. qurra. kibir. kibr. bənlik. ağalıq. əzəmət.<br />
özlük. mənlik.<br />
quruşan xiruşan. aĢqın. taĢqın. daĢqın. coĢmıĢ. qızqın.<br />
qurut süt qurusu. durub quyulaĢmıĢ süt.<br />
qurutmaq silmək. - sudan çıxdın saçıvı qurut.<br />
qurutulmaq qatrılmaq. qaqac (bastırma: quru ət) yapılmaq.<br />
qusdurmaq qusyurmaq. quysartmaq. qısyartmaq. qusyan etdirmək.<br />
qaytatmaq.<br />
- birini qusdurmaq: birinin boğazından çıxarmaq: birinin<br />
sırtındn çıxarmaq: güclüyüb, zorlayıb almaq.<br />
qusquğuq 1. yaban gögərçinin ərkəyi. 2. ququq (ğuğuq) quĢunun<br />
çeĢiti.<br />
qusqun quşqun. at quyruğu altından keçirilən, yəhərə bağlı<br />
qayıĢ.<br />
- qusqunu düşük: güzəri keçimi iyi olmayan kiĢi. üzük.<br />
951 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- 2. qusquni döşük: sağrıdan aĢağı, qusqun yerinin əti, ki iyi<br />
sayılmaz.<br />
- qusquna güc: iti qaçmaq.<br />
qusqunlu quşqunlu. çağlayan. çağ durumlu. iti qıvraq.<br />
qusqunsuz quşqunsuz. 1. quĢqunu olmayan. 2. pəriĢan.<br />
qusqus kuskus. (< kovus: oyuq oğuq). düğü kimi kiçik, yuvarlaq<br />
xəmir yeməyi. - kuskus pilavı. - kuskus çorbası.<br />
qusmaq içdəki nəyi dıĢarmaq, qaytarmaq. yöntürmək.<br />
- qan qusmaq: 1. çox sıxıntı, acı çəkmək. 2. qan tükürmək.<br />
qusmuq qusuq. qaytuq. qaytarı.<br />
qussə acılıq. mərarət. bükünc. tasa. qayğı. kədər. kətər. kətir.<br />
kitər (< kitmək: qapamaq). qəm. sıqıntı. sıxıntı. çözək.<br />
közək. qayğı. - acılığı içindədir.<br />
qussələnmək çözəmək. közəmək. sozalmaq. qayğılanmaq.<br />
kitərlənmək. kədərlənmək. kətərlənmək. kətirlənmək ( <<br />
kitlənmək: qapanmaq). kədər etmək. tasalanmaq.<br />
qayğılanmaq. acılanmaq. darılmaq. darıxmaq. dodaq<br />
çatlamaq.<br />
qussələtmək toxunmaq. üzmək. - bu mahnılar mənə toxunur.<br />
qussəli kədərli. puĢaqa. buĢaq. buĢqan. içi sıxıntılı. tutuq.<br />
mükəddər. qapanıq. məğmum.<br />
952 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qusuq qusmuq. qaytuq. qaytarı.<br />
qusulmaq içərdiki, içindiki nərsəni dıĢarı qaytarılmaq. - qusulan<br />
nərsə ortada qalmaz.<br />
qusur əksik. düĢük. gədik. nüqsan. - əksik, gədik tamamlamaq.<br />
qusurlu topal. mə'lul. səqət. - kor topal.<br />
qusyan etdirmək ğusyan etdirmək. qusyan etdirmək. qusdurmaq.<br />
qusyurmaq. quysartmaq. qısyarmaq. qaytatmaq.<br />
qusyurmaq qusdurmaq. quysartmaq. qısyartmaq. qusyan etdirmək.<br />
qaytatmaq.<br />
quş 1. yələkli qanatlı, yeriyib uçar heyvan. 2. baĢqa quĢları<br />
avlamaq üçün atmaca, qırqı, çaqır kimi, becərilib,<br />
öğrətilən çeĢitləri. 3. yaĢlı atın sağırında tükü tökülüb<br />
açılan yeri. 4. yemiĢ adlarına qoĢulub kiçikliyin göstərir.<br />
- quş üzmü. 5. uçan. uçucu.<br />
- quş kübrəsi, tərsi: sağı.<br />
- quş tükü altında olan incə tüklər: yüntə. yündə.<br />
- quş tərsi: quş kübrəsi: sanq. sanğ.<br />
- quş tərsini buraqmaq: sağnqmaq. çıqramaq. - quş<br />
kübrəsi, tərsi: sağı.<br />
- quşun boyun həlqəsi: qamut. hamut.<br />
- dalğıc quş: balıq tutmaq üçün suya dalan quĢ.<br />
953 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- quş təpəliyi: suluq.<br />
- sığırcıq: cuğurcuq.<br />
- su quşu: 1. suda üzər, yaĢar quĢ. 2. ördək.<br />
- bir sıra quşların təpələrində tükdən olan topcq, süs:<br />
sarğuc.sorğuc.<br />
- bir daşla iki quş vurmaq: bir əməklə iki ası qazanmaq, iki<br />
iĢ görmək.<br />
- leylək çeşitləndən böyük, balıqçıl quş: turna.<br />
- tutu quşı: anğlaçaksızın çox söylər gəvəzə.<br />
- çayır quşunun böyük çeşiti: turğar. tuyğayın çeĢiti.<br />
- sərçənin kiçik çeşiti: torğu.<br />
- ağız ilə quş tutmaq: olmasın kimi zirəklik göstərmək.<br />
- bir çeşit arı quşı: sarıcuq. sarıcıq. alaca sığırcıq.<br />
- dəniz quşlarından, qara, ördəyə bənzər, suyun üzərinə<br />
çıxıb batması çabuk olanı: qara bataq.<br />
- köçəbə quşlardan olub, boynu, yanaqları al qırmız,<br />
quyruğu çatallı olan: qırlanqıc. 2. döğüĢ gəmilərində olmuĢ,<br />
yelkənli, iti gedən təknələr.<br />
- qaqası ilə ağac qabığına çalan quş: ağac qaqan: ağac<br />
dələn.<br />
- qar quşı: qırlanqıc çeĢiti.<br />
- qara quş: uqab. tavĢancıl.<br />
954 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- quş uçan kolan keçirən. quĢ uçmaz karvan keçməz. - quĢ<br />
ürəkli: qorxaq. ürəksiz.<br />
- qız quşka: insan üzərinə düĢəcək kimi alçaqtan uçan.<br />
tüklərinin rəngi hunduĢqaya bənzəyib açılınca rəngtən rəngə<br />
girən bir quĢ.<br />
- Al Quş: Qızıl QuĢ. Doğan. ġunqur. Köğön. ġahin. ġunqar.<br />
- quşçi başı: huv baĢi.<br />
- quşların birinci qarnı: daĢlıq. qatı. qursaq.- quş qursağı<br />
daĢlarıda sındirir.<br />
- quşların daşlığı: qat. - toyuq qatı.<br />
- quşların qolları, ki ön ayaqları yerinə işlir: qanat.<br />
- quşların tülək, tük dəğişmə çağı, dövrü: qırınsa (özəlliklə<br />
doğan üçün).<br />
- quşun böyük, yırtıcı çeşiti: qartal.<br />
- quyruq sallayan: uzunca quyruğunu elə sallayan kiçik bir<br />
quĢ.<br />
- saqsağan: sıçraraq yeriyən, ağlı qərəli, ötməsi, yeyin ağac<br />
ərələmək səsinə oxĢar, alaca qarğaya oxĢuyub, ondan kiçik<br />
bir quĢ.<br />
- qartaldan az kiçik, yırtıcı quş: qaraquĢ.<br />
- quşun qanatında, quruğunda olub, onu uçurub<br />
saxlayan, böyük, iki yanlı tük: yelək. yələk.<br />
955 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- yalvac quşu: yund quşu çeşiti:quyruq salan.<br />
- quş kəsəllərindən: quyruq altı.<br />
- avlanacaq quşların çox olan yeri: quĢlaq. avlaq. ovlaq.<br />
- böyük quş qəfəsi: quĢxana. quĢluq. quĢlıq.<br />
- ətin pişirməyə özgü yayvan, kiçik qazan: quĢxana.<br />
- quş kimi atılıb düşmə: quĢma. qoĢma. qoĢuq. oyun, təpsi,<br />
rəqs havası.<br />
- quş kimi ürkmə: quĢqu. ürkü. qorxu. asavlıq.<br />
- quş qapanı, duzağı çeşiti: quĢmar.<br />
- quşlara yem verilən çağ: quĢluq. quĢlıq.(danla öğlə arası).<br />
- quşları ova enərkən bir özəl səs çıxarıb, qıy vurub<br />
bağırmaları: qızğırmaq.<br />
- quşun uçmaq üzrə təprənməsi: qımlanmaq.<br />
qımıldanmaq. qaxmaq üzrə götün təprətmək. götünmək.<br />
- arxası yaşıl, qarnı ağ bir quş: gücən.<br />
- quş qursağı: quĢ qatı. qonsa.<br />
- arpacı quşu: hər Ģeyə boynanan, tabe olan kimsə.<br />
- bir çeşit çil quşu: boğırtlaq quĢı.<br />
- gəgəc quşi: səksək. atmacanın bir çeĢiti.<br />
- kiçik, yıtıcı, qanatları altında qırmızı, göy tükləri qara bir<br />
quĢ: kərkənəs.<br />
956 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qız quşı: ağac qaqanın yaĢıl bir çeĢiti.<br />
- quş ətməyi: xətmi gül çeĢiti.<br />
- quş üzümü: quĢ kirazı: çox kiçik kiraz, qara üzüm çeĢiti.<br />
- quş başı: iri, böyük tikələnmiĢ nərsə. - quş başı qar. - quş<br />
başı kabab.<br />
- quş burnu: 1. dimdik. qaqa. 2. bitgi adı.<br />
- quş palazı: 1. quĢ balası: quĢ yavrusu. 2. boğazda oluĢan<br />
öldürücü ĢiĢ.<br />
- quş pəncəsi: qıynaq.<br />
- quş dili: anlaĢılmaz dil.<br />
- quş sütü: bulunmaz. nayab.<br />
- quĢ qanadı: 1. {quĢ qanadından olan - süpürgə. - yelpik}. 2.<br />
boğaz kəsəllərindən.<br />
- quş yemi: kənəvir tuxumunun çeĢiti.<br />
- quşların əbabil qolunun bir çeşiti: geçi sağan.<br />
- gəlin quşu: böyük tuyğar çeĢiti.<br />
- alğır quş: avçı quĢlardan tərlan.<br />
- başa, təpiyə vurulan quş yələyi: otağa. kalağı.<br />
- başlıca (ümdətən) ilan tutub yeməklə yaşayan quş:<br />
ilançıl. yılançıl.<br />
- quşların qonması üçün qoyulan dal: ataq. ata.<br />
- yunt quşu: quyruq salan quĢ çeĢiti.<br />
957 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
quşaqan quĢaqlı. gürĢaqlı. qurĢaqlı. təqviyət edici. muqəvvi.<br />
quşaqçı gürşaqçı. qurşaqçı. 1. geyimçi. paltarçı. 2. dərzi. 3. örtən.<br />
quşaq qurşaq. 1. ortadan bağlanan dar, uzun bağ. - bel quşağ. -<br />
baĢ quşağ. - Ģal quşaq. 2. duvarı sağlamlaĢdırmaq üçün,<br />
yaparkən, hər bir iki arĢından çəkilən kərpiç, dirək<br />
sırası. - quşaqsız duvar uca dirsəlməz. 3. nərsəni<br />
dayaqlayıb sağlatmaq, davamlatmaq üçün, yaxadan<br />
yaxasına tiklən bezdən sırıq. 4. geyim. paltar. - orta<br />
quşaq: aralıq geyim. əl geyim. bayağı qapsam, geyim. (#<br />
qopsam: rəsmi). - quĢaq atmaq: soyunmaq. dincəlmək. -<br />
quşaq çözmək: əl suya yetirmək. 5. qurşaq. gürşad.<br />
sağlam. 6. qurşaq. gürşad. qala. qalaq. qorqan.<br />
istehkam. 7. qurşaq. gürşad. yapılarda iĢlənən dəmir,<br />
çəlik mil, lama. 8. kəmər. məntəqə. - təbriz quşaqı. 9.<br />
qurĢaq. - sırmalı quşaq. - qayıĢ quşaq. - altın quşaq: içinə<br />
altın doldurulub yolçı kəməri. 10. abluqa. yapluqa.<br />
yapalqa. mahasirə. 11. göbək. nəsl. bətn. - beĢ<br />
göbəkdən bəri.<br />
- quşağı dolu: ehtibarlı. güclü. - quşağın iki yerdən<br />
bağlamaq (quĢama) . - quşak bərkitmək: bel bağlamaq.<br />
inanmaq. - quşak çözmək: qulluqdan qayıtmaq. ayrılmaq. -<br />
958 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
quşquna quvvət. qamçıya bərəkət. - quşağı bərk: könüldən<br />
inanan.<br />
- quşaq takınmaq: bir nəyə adalanmaq, namzədlənmək.<br />
- ipdən quşaq quşanmaq: çox yarıq, yoxsul yaĢamaq.<br />
- tor quĢaq: hörük kimi yapılmıĢ quĢaq.<br />
- tuman bağı, quĢağı: uçqur: içqur.<br />
quşaqlama gürĢaqlama. qurĢaqlama. təqviyət edmə.<br />
quşaqlamaq qurşaqlamaq. gürşadlamaq. 1. sağlamlaĢdırmaq. 2.<br />
qalaqlamaq. qorqanlamaq. istehkam yapmaq. 3.<br />
yapıları dəmir, çəlik mil, lamalarla sağlamlaĢdırmaq.<br />
quşaqlı 1. quĢaqan. gürĢaqan. qurĢaqan. təqviyət edici.<br />
muqəvvi. 2. yaraqlı. kəmərli. qurcı.<br />
quşandırmaq quĢatmaq. bağlatmaq. taxdırmaq. - yaraqlıq taxdırmaq.<br />
quşanmaq sarınmaq. bürnmək. bağlanmaq. taxınmaq. üstünə<br />
taxmaq, asmaq. geyinmək. taxmaq. üstünə almaq. -<br />
taraq taxınmalı. - qılınc taxmaq. - üzük taxmaq. - üzük, süs,<br />
bəzək taxınmaq. - quşaq takınmaq: bir nəyə adalanmaq,<br />
namzədlənmək. - geyinib quşanmaq: yığınmaq.<br />
hazırlanmaq. - ipdən quşaq quşanmaq: çox yarıq, yoxsul<br />
yaĢamaq.<br />
quşatmaq 1. quĢandırmaq. bağlatmaq. taxdırmaq. - yaraqlıq<br />
959 http://WWW.TURUZ.NET<br />
taxdırmaq. 2. tolamaq. dolamaq. çevirmək. çevrəmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yörəyə, çövrəyə döndərmək. - baĢına bi Ģal dola. - belivə<br />
bir quĢaq dola, soyuqdu. 3. tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq.<br />
devrəsin çevirmək. mahasirə edmək. - Ģəhəri qoĢun ilə<br />
dolaşdırdı.<br />
quşbara güĢbərə. qoĢbara. qoĢulan nərsə. qoĢ. köç. qoĢu. köç.<br />
sırğav. sarılan asıan nərsə. cihaz. vəsayil.<br />
quşə kövşə. (< köv). bax > küşə.burun. uc. tikə. - qaranın<br />
dənizə girmiĢ bir ucu.<br />
- quşə bucaq: bucaq bucaq: hər yan. hər tərəf.<br />
- küt quşə: küt bucaq: gen bucaq. zaviyeyi münfəricə.<br />
- quşə daşı: yapıların küncündə iĢlənən daĢ.<br />
quşxana 1. quĢların saxlanıldığı böyük oda, qonaq, talvar. 2. quĢ<br />
ətin piĢirməyə özgü yayvan, kiçik qazan.<br />
quşiş kuşişfars < qoşuş. - birlikdə qoşuş: birlikdə qoĢuĢub<br />
yardımlaĢma. kömək. iməcilik. bəsici imumi.<br />
quşqu 1. asıq. salıntı. Ģəgg. Ģübhə. - salındıda: sağlam olmayan.<br />
asılı. Ģəggili. Ģübhəli. - iĢimiz salındıda. 2. iĢqil. güman.<br />
Ģübhə. Ģəgg. vəsvəsə. Ģübhə. güman. Ģəgg. - bu haxda<br />
işgil yoxdu. 3. qurğu. quruntu. vəhm. ovham. Ģübhə.<br />
Ģəgg. 4. turuqsi. tərəddüd. 5. quĢ kimi ürkmə. ürkü.<br />
qorxu. asavlıq.<br />
960 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
quşqulamaq iĢqillənmək. gümana düĢmək. Ģübhələnmək.<br />
Ģəgglənmək. Ģübhələnmək. vəsvəsələnmək. - bu haxda<br />
işgillənmiyin.<br />
quşqulanmaq - quşqulanıb yerimək: tartılmaq. səndələmək. sallanmaq.<br />
quşqulu 1. iğrəçin. iğrənçi. vasvası. mütərəddid. iĢqilli. gümanlı.<br />
Ģübhəli. Ģəggili. yanın. yandan. geyin. qıçın. dönəged.<br />
Ģəggili. mütərəddidyanə. - yanın gedirdi. - nə yanın yanın<br />
düĢünürsən. - yanın yanın baxıĢlar. - işgilli kimsə. 2.<br />
tabansız. dabansız. dayanmaz. qorxaq. mütərəddid.<br />
sübatsız. muqavimətsiz.<br />
quşquluq iğrənçilik. iğrəçinlik. tərəddüd. vəhimli.<br />
quşqun qusqun. at quyruğu altından keçirilən, yəhərə bağlı<br />
qayıĢ.<br />
- qusqunu düşük {: 1. güzəri keçimi iyi olmayan kiĢi. üzük.<br />
2. sağrıdan aĢağı, qusqun yerinin əti, ki iyi sayılmaz}.<br />
- qusquna güc: iti qaçmaq.<br />
quşqunlu qusqunlu. çağlayan. çağ durumlu. iti qıvraq.<br />
quşqunsuz qusqunsuz. 1. quĢqunu olmayan. 2. pəriĢan.<br />
quşqurtmaq gücəndirmək. quyruğa basmaq.<br />
quşqusuz 1. bilavasitə. doğrudan. doğrudan doğruya. doğruca.<br />
dolaĢmıyaraq. quĢqusuz. müstəqim. 2. həmən: top kimi.<br />
961 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
quşqutma - nərsəni, kimsəni öz kəndinə quşqutma: qaĢınma. -<br />
qaşınma iç bulantıdan nədəndir.<br />
quşqutmaq qaĢımaq. təhrik edmək. - qonĢu qonĢunu qaşımaz. -<br />
qonĢunun itin qaşıyan, ısrınar.<br />
- nərsəni, kimsəni öz kəndi quşqutmaq: kəndinə qarĢı,<br />
davranıĢa nədən vermək. qaĢınmaq. - dayaq yemək üçün<br />
qaşınır.<br />
quşlaq avlaq. ovlaq. avlanacaq quĢların çox olan yeri.<br />
quşluq quşlıq. 1. quĢlara yem verilən çağ. danla öğlə arası. -<br />
quşluq yeməyi: öğlədən öncə yeyilən yemək. 2. böyük quĢ<br />
qəfəsi. quĢxana. 3. pilov qazanı. 4. qəhvaltı. tutquc.<br />
quşma qoşma. qoşuq. quĢ kimi atılıb düĢmə. oyun, təpsi, rəqs<br />
havası.<br />
quşmar quĢ qapanı, duzağı çeĢiti.<br />
qut kut. 1. kota. odun. qaba. yoğun.- odunun biridi. 2. güc.<br />
quvvət. 1. mut. bəxt. iqbal. səadət. tale'. 3. qat. iti.<br />
qutaq qutlu. aydın.məsud. mubarək. məs'ud.<br />
qutan qotan. 1. böyük pulluq, bağluq, saxluq. 2. qıtan. kitən.<br />
qutaran açıcı. xilaskar.<br />
kütən. gütən. saxlur. gizlədən. söyləməz.<br />
qutarma - qutarma börq: öndə arqada iki qanadı olan börq.<br />
962 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qutarmaq 1. bitmək. savmaq.- yaĢ yemiĢ çağı çoxdan savıbdi. -<br />
satub savmaq: büsbütün satmaq, nərsə buraqmamaq. 2.<br />
qutru vermək. salıvermək. salırqımaq. qoyuvermək.<br />
buraxmaq. ötrümək. ötürmək. çıxarmaq. əfv edmək.<br />
qutas xotas. qotuz. xotuz.<br />
qutat sərbəst. boĢ. boĢut.<br />
qutqalıq qutsaqlıq. müqəddəslik. mübarəklik. əzizlik.<br />
qutqamaq qutsamaq. təbrik edmək. mübarək edmək. əzizləmək.<br />
qutlanmaq uğurlanmaq. xoĢbəxt olmaq.<br />
qutlu 1. qutaq. aydın. məsud. mubarək. 2. güclü. quvvətli.<br />
- qutlu ayağ: bərəkətli ayağ. - qutluya qoĢa yağar.<br />
qutluluq - qutluluq, səadət himi, rəmzi, haçarı: qurqut. qorqut.<br />
qutra qotra. bandıra. mandıra. bağuq. bağus. bağuĢ. çitəĢ.<br />
çiqtəĢ. ayrılmıĢ bölük.<br />
qutramaq qutarmaq. salıvermək. salırqımaq. qoyuvermək. qutru<br />
vermək. buraxmaq. ötrümək. ötürmək. çıxarmaq. əfv<br />
edmək.<br />
qutran qudran. yağı. quduran.<br />
qutranlıq qudranlıq. yağılıq. qudurqanlıq.<br />
qutru qoyu. qoytu. salı. burax. ötrü. çıxı. mə'zuniyyət. ruxsət.<br />
icazə.<br />
963 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qutruş qoyuĢ. salı. salıĢ. buraxıĢ. ötrüĢ. çıxarıĢ. əfv.<br />
qutruşmaq azıĢmaq. uzaĢmaq. acıĢmaq. itiĢmək. qızıĢmaq.<br />
hiddətlənmək.<br />
qutruvermək qutramaq. qutarmaq. salıvermək. salırqımaq.<br />
qoyuvermək. buraxmaq. ötrümək. ötürmək. çıxarmaq.<br />
əfv edmək.<br />
qutsağ yümnülü. xoĢ yümn. açıq, yaxcı fala, fallı.<br />
qutsaqlıq qutqalıq. müqəddəslik. mübarəklik. əzizlik.<br />
qutsal qutus. arqun. arıq. təmiz.<br />
qutsamaq qutqamaq. təbrik edmək. mübarək edmək. əzizləmək.<br />
qutsuq müqəddəs.<br />
qutsuz bədbəxt.<br />
qutsuz qutuz. uğursuz. qarabet. mənhus. namüarək.<br />
meymənətsiz. gücsüz. apĢıq. apĢaq. yapıĢıq. çaltıq.<br />
açıla. gəvĢək. yaramaz. yürüməz. təmbəl.<br />
qutu 1. quytu. quyu. kan. sığılı, dolmaz qab. - ağıl quyusu. -<br />
para quyusu. - gözlük qutusu: sehir, yarĢaq, cilvə qutusu. -<br />
qapalı qutu: çox nərsəsi, bilgisi olan kimsə. - qutunun<br />
qapağın açdırmaq: söylüyəmiyəcəyi nərsəni açıb<br />
sökdürmək. 2. düzənli ölçülü, hər nəyi yerində olan<br />
nərsə. - qutu kimi bir otaq, maĢın. 3. konulara görə<br />
964 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
alıĢınmıĢ, öğrəĢilmiĢ dəğiĢik ölçülər, qablar. - on qutu<br />
kibrit, qənd, çivi. 4. aĢlıq (burçuq. hibubat) ölçülərindən,<br />
kilənin (on təbriz batmanı) səggizdə biri dəğər, incə<br />
odundan yuvarlaq qab. kilvança. - iki qutu arpa. 5.<br />
sandıqca. çəkməcə. 6. Cə'bə < cım + bə. cumbə.<br />
kumbə. komba. qabırqa: bəsdə. qabırcak8. qısqın.<br />
qutus qutsal. arqun. arıq. təmiz.<br />
qutuz qutsuz. uğursuz. qarabet. mənhus. namüarək.<br />
meymənətsiz.<br />
quy 1. kuy. kov. döĢək. düĢük. dik olmayıb alçaq yer. açal.<br />
açıl. açıq. 2. qoy. top. yuvarlaq. - böyük quy: körfəz.<br />
xəlic.<br />
quyəş günəĢ. gün. günğəĢ.<br />
quyi - üzü quyi: üzü toprağa. üzü aĢağı.<br />
quylaq gömük. qəbir. məzar.<br />
quylamaq gömmək. örtmək. batırmaq. nərsəni nərsiyə soxmaq.<br />
təpmək. örtmək. basırmaq. saxlamaq. gizləmək.<br />
quylanmaq - quylanmaq: çuxur doldurmaq.<br />
quylayan gömici. gömən. qəbir qazan.<br />
quyruq 1. bir sıra heyvanların qıçları baĢında uzanıb, ətdən<br />
yaxud qıldan, tükdən oluĢan artıq. 2. nərsənin arxasına<br />
965 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qatılan nərsə. - bu iĢin quyruğun tapmalı. 3. nərsənin<br />
arxasına taxılıb, ayrılmayan nərsə. - bu da mənə quyruq<br />
oldu. 4. nərsədən asılıb sallanan tikələr. - quyruqlu don. -<br />
quyruqlu kot. - quyruqlu saçaqlı. 5. sonda, ən geridə<br />
olan. 6. gözün qulağa sarı, dıĢar yana olan ucu. -<br />
gözünün quyruğ ilə baxırdı. 7. dalı. arxaq. - quyruqun tut. -<br />
quyruqun qır.<br />
- yunt quşu: quyruq salan quĢ çeĢiti.<br />
- arslan quyruqu: bitgi adı. fırasyon.<br />
- quyruq altı: quĢ kəsəllərindən.<br />
- quyruq acısı: öcü alınmamıĢ keçmiĢ acı. - onun bir quyruq<br />
acısı vardır.<br />
- quyruq üzəri: quyruq üsti: toyuqların tudduğu, öldürücü bir<br />
çiban.<br />
- quyruğun omuzlamaq: quyruğun belinə qoyub çıxıb<br />
gedmək, qaçıb gedmək.<br />
- it quyruğu: bitgi adı. bel buran.<br />
- quyruğa basmaq: gücəndirmək. quĢqurtmaq.<br />
- quyruğunu tava sapına çevirmək: çox döğmək. çoxlu<br />
tapdamaq.<br />
- tülkü quyruğu: üzüm çeĢiti.<br />
- quyruğu titrəmək: ölmək.<br />
966 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- quyruq sallamaq: quyruq bulamaq: yaltaqlanmaq.<br />
sürtüklənmək.<br />
- quyruq salan: yalvac quĢu. yund quĢu çeĢiti.<br />
- sığır quyruğu: bitgi adı.<br />
- qatır quyruğu: bitgi adı.<br />
- domuz quyruğu: bitgi adı.<br />
- qamçı quyruq: tüksüz, tükü tökülmüĢ quyruq. qılsız<br />
quyruq.<br />
- quyruq qapağı: bir para heyvanların tüksüz, çılpaq quyruq<br />
yeri.<br />
- quyruğı qısmaq: qorxub toplanmaq, qaçmaq.<br />
- quyruq qısmaq: dimməz olmaq. səs çıxararamaq.<br />
alğılanmaq.<br />
- qıl quyruq: {1. bərk incə quyruqlu heyvan. 2. gücsüz<br />
yoxsul. zügürt. bir nəyi olmayan}.<br />
- quyruq yağı: qaraman qoyunlarının iri quyruğunun<br />
əridilməsindən çıxan yağ.<br />
- kəpçə quyruğ: qaparuz. əliynəndə qopara bilməsə, quruğu<br />
ilə iliĢən. kəp kələkçi.<br />
- quyruğun apışlarının içinə qısıb getdi: qısdırmaq.<br />
qısmaq.<br />
- quyruğun gəmikli yeri: gəmirdik.<br />
- qıl quyruq: 1. sona. bir çeĢit ördək. 2. zügürd. qılıqsız.<br />
967 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
cansız.<br />
- quyruq soxumu.göt gəmiyi. qıç gəmiyi. soqum.<br />
- suvıq qudruq: qatır quyruğu kimi qılsız. uzun quyruq.<br />
- at quyruğu altından keçirilən, yəhərə bağlı qayış:<br />
qusqun. quĢqun.<br />
- qamçı quyruq: qılsı, tüksüz qılıc.<br />
- quyruq olmaq: dolaĢ olmaq: əngəl olmaq. birinə qatılmaq.<br />
- sıçan quyruği: yuvarlaq turpi çeĢiti.<br />
- sığır quyruğu: bitgi adı.<br />
- quyruq sallayan: uzunca quyruğunu elə sallayan kiçik bir<br />
quĢ.<br />
quyruqsuz güdük. əbtər.<br />
quysartmaq qusdurmaq. qusyurmaq. qısyartmaq. qusyan etdirmək.<br />
qaytatmaq.<br />
quysunq dayqan. dayqun. duruĢ. durma. qıvam. tavan. çağqın.<br />
quysunqli dayqunlı. qıvamlı. tavanlı.<br />
quysunmaq qıvamlanmaq. tavanlanmaq. tabanlanmaq. dayqunmaq.<br />
duruĢsunmaq. çaqqınlanmaq.<br />
quytu qoytu. içərik. içdən içə olan. gizli, örtülü, qaranlıqca yer.<br />
- qoytu yer. qoytu bir otaq.<br />
- quytu yer: qoltuq. qırax. kənar. bucaq. yan.- orası bir<br />
968 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qoltuqdur: yan yerdir. - qoltuq devlətlər: qıraxda qalan<br />
devlətlər.<br />
quyu qoyu. qalın. qəliz. yoğ. yoğun. kəsif.<br />
quyuq qoyuq. 1. quyu. qəliz. qalın. sulu olmayan. qəvamlı. -<br />
qalın yoğurt. - qalın pəkməz: qəliz doĢab. 2. kifir. kəsif.<br />
qatıl. qalın. aĢıq. bıkıt. pıkıt.<br />
- (quyma, bulamac kimi ) quyuq nərsə: çökənti. qurqut.<br />
qorqut.<br />
quyu 1. quyuq. qəliz. 2. kəsif. kifir. 3. boyası açıq olmayan.<br />
tünd boyalı. rənhli. - qoyu çay. 4. dəng. dəh. teyxa. xalis.<br />
- quyu türk. - quyu ərəb. - quyu safı. 5. çuxur. ocaq.<br />
mə'dən. nərsənin bol olduğu yer. - gəc ocağı. - dəmir<br />
ocağı. - qızıl quyusu. - kirəc quyusu. 7. dəlik. çuxur.<br />
kərək. qoyuq. kovuq. oyuq. - quyu suyu: acı su. 8.<br />
sancaq. qəza. tuman: tümən. (< tuqman. tuqan < tuq).<br />
urçin. 9. mə'dən. kan.<br />
- qar quyusu: yaz üçün qar birikdirib saxladıqları qaznaq,<br />
xəzən, xəznə (> məxzən).<br />
- quyunun ağzına qoyulan, ortası dəlik daş. daşdan quyu<br />
halqası: biləzik daĢı.<br />
969 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
quyuqlanmaq yuğrulmaq. yoğrulmaq. yoğunlanmaq. quyulanmaq.<br />
qoyulanmaq. qəlizlənmək. qalınlanmaq. təxmir edilmək.<br />
quyuqlaşmaq ağdalaĢmaq. bəkiĢmək. uqdələĢmək. quyulaĢmaq.<br />
qatılmaq. pıxtlanmaq. - yoğurt qatıldı. - qan qatıldı.<br />
quyuqlaştırmaq aqturmaq. ağdurmaq. bəkiĢtirmək. ağdalaĢtırmaq.<br />
uqdələĢtirmək.<br />
quyuqlatmaq quyulatmaq. qoyulatmaq. yuğurtmaq. yoğurtmaq.<br />
yoğunlaĢtırmaq. qalınlatmaq. qəlizlətmək. təxmir<br />
etdirmək.<br />
quyuqluq quyuluq. kifirlik. kəsafət. qatılıq. qalınlıq. aĢıqlıq. bıkıtlıq.<br />
pıkıtlıq. pıxtılıq.<br />
quyulanmaq yuğrulmaq. yoğrulmaq. yoğunlanmaq. quyuqlanmaq.<br />
qoyulanmaq. qalınlanmaq. qəlizlənmək. təxmir edilmək.<br />
quyulaşmaq quyuqlaĢmaq. qatılmaq. pıxtlanmaq. bərkimək. - yoğurt<br />
qatıldı. - qan qatıldı.<br />
quyulaştırmaq qoyulaştırmaq. 1. quyuqlaĢtırmaq. aqturmaq. ağdurmaq.<br />
bəkiĢtirmək. ağdalaĢtırmaq. uqdələĢtirmək. 2.<br />
qoyqulaĢtırmaq. bəkitləmək. açıqlığın, boĢluğun<br />
gidərmək. qəlizlətmək. - pəkməzi bir az daha quyulaştır. -<br />
durum ged gedə qoyulaşır. - bunun göyün quyulaştır,<br />
sarısın aç.<br />
970 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
quyulatmaq quyuqlatmaq. qoyulatmaq. yuğurtmaq. yoğurtmaq.<br />
yoğunlaĢtırmaq. qalınlatmaq. qəlizlətmək. təxmir<br />
etdirmək.<br />
quyuluq quyuqluq. qoyuluq. qalınlıq. yoğunluq. qilzət. kəsafət.<br />
kifirlik. kəsafət. qatılıq. qalınlıq. aĢıqlıq. bıkıtlıq. pıkıtlıq.<br />
pıxtılıq.<br />
quyum qoyum.<br />
quyumçu - quyumçu ( qızılçı) kürəsini körükləmək (küləkləmək,<br />
püləmək) üçün əğri büğri qamıĢı: qamıĢcıq.<br />
quyumçu qoyumçu. qızılçı. zərgər.<br />
quyun qoyu. qoyu. qoyun. aĢağı doğru, aĢağıya dönmüĢ<br />
durumda. - üzi qoyu: üzü quylu. - üzü qoyu yatmaq: səcdə<br />
durumunda yatmaq.<br />
quzaquyğur quzuyğur. kölgəlik. qaraltı.<br />
quzəştə geçmiĢ. geçgin. - otuzu geçmiş.<br />
quzğuncıq türmədə barmaqlı dəmir pəncərə.<br />
quzğunı çox qara. qoyu qara. - quzğunı bir qara.<br />
quzğun çox iri qarqa. - quzğun dənizi: xəzər dənizi.<br />
quzıka quzu. quzımaq qurumaq. yeməğə iĢtihası gəlmək · -<br />
qurımaq. qurumaq.<br />
971 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
quzu 1. hər nəyin özündən olub, özünə yapıĢıq olan kiçi. -<br />
portaqal quzusu. - barmaq quzusu: altıncı barmaq. 2. çox<br />
yumĢaq, gəlimli kimsə. - quzıcığım. - peki "quzum". -<br />
nədi "quzum". 3. qoyun balası.<br />
- quzu dərisi: amĢan. əmĢən.<br />
- quzi bıtraq: bir göy adı.<br />
- quzu qaburqasının düğü, kiĢmiĢ, fıstıqla dolması: qaburqa<br />
dolması.<br />
- quzu qulağı: keçi qulağı: bir çeĢit meyxuĢ yarpağ.<br />
- ölü doğan quzunun dərisi. baqana. bağana. bağan.<br />
- quzu kəstənəsi: kəstənə çeĢiti.<br />
- quzu çibanı: zərərsiz çiban çeĢiti.<br />
- quzu dərisi: kürk, qalpaq yapılan yumĢaq, kəvrək, qısa<br />
qıvırcıq tüklü dəri.<br />
- quzu dişi: cocuqlar çıxaran ilkin diĢ, ki yedi yaĢına dək<br />
töküb dəğiĢir.<br />
- quzu qulağı: yeməli göy çeĢiti.<br />
- quzu göbəyi: sarı göbələk çeĢiti.<br />
- quzudan yapılan yeməklər{. - quzu ciyəri. - quzu sarması.<br />
- quzu dolması. - qurzu başı. - quzu bozpöti}.<br />
972 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
quzulamaq 1. bir cızığın yanında tapılan, görünən bir incə cızıq,<br />
kölgə. 2. yemiĢə yapĢıq, bir balacasının doğması. -<br />
quzulamış əlçə.<br />
quzulu 1. kiçik qapılı qapı qanadı. - gecə çağı qapı açılmaz,<br />
quzudan gələrsiz. - quzunu qapıyıb, qapını açıq buraxmaq:<br />
gicəlmək. aldatmaq. 1. balalı. kölgəli.<br />
quzuyğur quzaquyğur. kölgəlik. qaraltı.<br />
qübrə kübrə. sərgin. fıĢqı. günğüzka. - quş kübrəsi, tərsi: sağı. -<br />
quru kübrə: qığ. - quş tərsi: quş kübrəsi: sanq. sanğ.<br />
qübrələmək gübrələmək. gücləndirər. - dəmir əğintisi toprağ gübrələr:<br />
gücləndirər.<br />
qüc güc. 1. iĢgillik. zorluq. zəhmət. - iĢlər güclə keçdi. - güclə<br />
yapa bildik. 2. darğınlıq. iztirab. - gücümə gedir. - bular<br />
nədən sənin gücüvə gedir. 3. nəfs. - gücünü yenmək:<br />
nəfsinə üstün gəlmək. 4. qut. quvvət. 5. ağır. zəhmətli. 6.<br />
öyləcığa. öğlə. iĢ. toxa. məĢquliyyət. 7. yal. zor. quvvət.<br />
yetə. yeti. zor. qudrət. - yallı ballı: yaraĢıq gövdəli. 8.<br />
qeyrət. 9. qücü yetmək. çalım. qabiliyyət. umaq. qudrəti<br />
olmaq. çıxar. yararlıq. qabiliyyət. - onun yararlığı bəs<br />
bəllidir. 10. tuq. taqət. ixtiyar. iqtidar. - mənim tuqumdan<br />
dıĢarı. 11. yaraq. yarqa (> yarafars). zor quvvət. 12. qat.<br />
973 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
taq. tab. tav. çalıĢ. zor. qaq. tabat. qudrət. döĢ. tuqĢ.<br />
tuĢ. 13. qıtat. qudrət.<br />
- güc edmək: var gücün iĢlətmək.<br />
- tuqu çatsa edər.<br />
- güc quvvə: qol qanat. - qol qanatı kəsildi.<br />
- güclü tapı, sənəd, dayaq: sağ qazıq. güvəniləcək. muridi<br />
e'timad.<br />
- qusquna güc: iti qaçmaq.<br />
- güclə, zorla, pozuq yolla, alınmış mal: qaparuz. qapsı.<br />
- gücü billa: güc ilə. çox zəhmətlə.<br />
- gücə sarmaq: çətinləĢmək.<br />
- görmə gücü: quvveyi bəsirə.<br />
- eşitmə gücü: quvveyi samiə.<br />
- qoxla gücü: quvveyi Ģamiə.<br />
- tutma gücü: duyma gücü: quvveyi lamisə.<br />
- anlama gücü: quvveyi müdrikə<br />
qücə gücə. qaynadılmıĢ bulğur. döğülmüĢ buğda.<br />
qücəm gücəm. cücəm. ağacın yoğun, güclü olub gücərən,<br />
gövdə dalı.<br />
qücəm gücəm. dözüm. cidam. qursaq. müqavimət. - qursaqsız:<br />
dözümsüz. müqavimətsiz.<br />
qücƏmçi9 GücƏmçi9. zalim.<br />
974 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qücən gücən. arxası yaĢıl, qarnı ağ bir quĢ.<br />
qücəndirmək gücəndirmək. 1. quĢqurtmaq. quyruğa basmaq. 2.<br />
tarqıtmaq. darğıtmaq. tarlatmaq. darlatmaq. münfəil<br />
edmək. 3. çətinlətmək. zorlandırmaq. - baĢı soyuqluq,<br />
qolay iĢidə gücləndirir. 4. qırmaq. könlünə dəğmək.<br />
üzmək. xatir yapmaq. - bu qədərlik az nərsədən ötrü ürəyin<br />
qırmayın. - mən səni qırmam. - gülən ürəklər qırılmasın.<br />
qücəniklik gücəniklik. gücənmə. 1. darğınlıq. 2. infial.<br />
qücənmə gücənmə. darğınma. qızğınlığ. gücənmə. hirslənmə. -<br />
indi çox qızğındı.<br />
qücənmə gücənmə. gücəniklik. 1. darğınlıq. 2. infial.<br />
qücənmək gücənmək. 1. darılnaq. tarılmaq. hırslanmaq. qızaqmaq.<br />
- sizin mənə gücənməyə çatız yoxdur. 2. qırılmaq.<br />
darılmaq. münfəil olmaq. - bilməm nədən mənə qırıldı.<br />
qücənmiş gücənmiĢ. taqın. darğın. darılmıĢ.- mənə darqınmısınız.<br />
qüciq küciq. pərçəm.<br />
qücin gücin. güc ilə. iztirari.<br />
qüclə güclə. 1. çətincə. çətinliklə. zorla. dara dar. dardarına.<br />
ancaq. - axĢam güclə evə çatdıq. - güclə yetiĢəcək. 2.<br />
qarğa bükən.<br />
qüclədən güclədən. gügər.<br />
975 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qücləndirmək gücləndirmək. sıqmaq. quvvət vermək. bərkləĢdirmək.<br />
təĢdid edmək. gücəndirmək: çətinlətmək. zorlandırmaq.<br />
gübrələr: gücləndirər. - dəmir əğintisi toprağ gübrələr:<br />
gücləndirər. - baĢı soyuqluq, qolay iĢidə gücləndirir.<br />
- bu iĢdə siz bizim əlimizi sıxdız: əlimizdən tudduz. - səsin<br />
sıxıb çığırdı. - bir biçiyi (hərfi) sıxmaq: təĢdidlə oxumaq.<br />
qüclənmək güclənmək. çətinləĢmək. zorlaĢmaq. iliĢginləĢmək.<br />
ilgiĢmək. müĢgül olmaq. çətinləĢmək. zorlaĢmaq.<br />
iliĢginləĢmək. ilgiĢmək. müĢgül olmaq. - iĢ gücləndi.<br />
- iĢ gücləndi.<br />
qüclənmiş güclənmiĢ. aĢılı. bərkimiĢ.<br />
qücləşdirmək gücləşdirmək. çətinləĢdirmək. zorlaĢdırmaq. zəhmətli<br />
edmək. gücsimək. çətinləĢdirmək. zorlaĢdırmaq.<br />
zəhmətli edmək. - iĢlər gedgedə gücsinir.<br />
- iĢlər gedgedə gücləşir. - iĢləri qolaylaĢdırcağına<br />
gücləşdirirsız.<br />
qücləşmək gücləşmək. gücsinmək. çətinləĢmək. zorlaĢmaq.<br />
zəhmətli olmaq. - iĢlər gedgedə gücləşir.<br />
qücləyən gücləyən. - kimsəni bir işə gücləyən, zorlayan: qısır. qısar.<br />
qısqır. qısqar. (< qısmaq. sxmaq)<br />
976 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qüclü güclü. butlı. mutlı. quvvəli. Batman. patmanaq. bat. bət.<br />
ağır. qalın. dayaqlı. iti. samballı. quĢağı dolu. ehtibarlı.<br />
qatır > qadir. oğan. tayanıqlı. dayanıqlı. quvvətli. mətin.<br />
baĢa vuran. toxunlı. toxnaqlı. sərtcə. qoca. ağıllı.<br />
müdəbbir. qutlu. quvvətli. əkit. tügüz. düküz. zorlu.<br />
möhkəm. quvvətli. tiri. diri. dirik. tirik. oyanıq. canlı.<br />
bərk. möhkəm. sağlam. qəvi. qoçaq. çağ. - sağ qazıq:<br />
güclü mıx - diri dəliqanlıdır.<br />
- qoca bilgin.<br />
- qoca xaqan.<br />
- güclü davranmaq. dirənmək. dayanmaq.<br />
- toxnaqlı düĢüncə. - bərk sağlam, güclü: turp kimi.<br />
qüclük güclük. 1. çətinlik. zəhmət. iĢgil. müĢgül. iĢqil.- iĢlərimiz<br />
işgilə düĢdü. - onun bizə güclüyü yoxdur. - güclük vermək:<br />
zəhmət vermək. - güclük çəkmək: zəhmət çəkmək. 2.<br />
yoxluq. fəqr. möhtaclıq. - güclük çəkmək. - güclükdə<br />
yaĢamaq. 3. zəhmət.<br />
qücnük gücnük. qızğınlıq. darqınlıq. hirs. qəzəb.<br />
qücsimək gücsimək. gücləĢdirmək: çətinləĢdirmək. zorlaĢdırmaq.<br />
zəhmətli edmək. - iĢlər gedgedə gücsinir.<br />
977 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qücsinmək gücsinmək. gücləĢmək: çətinləĢmək. zorlaĢmaq.<br />
zəhmətli olmaq. - iĢlər gedgedə gücləşir.<br />
qücsüz gücsüz. apĢıq. apĢaq. yapıĢıq. çaltıq. açıla. gəvĢək.<br />
yaramaz. yürüməz. təmbəl. əli qıssa. gücük. küĢək.<br />
gəvĢək. zayıf. Saqat. sökəl.<br />
qücsüz gücsüz. yanğılınc. yenğilinc. dikə olmayan. quvvətsiz.<br />
zəif. miskin.<br />
qücsüzlük gücsüzlük. 1. iĢsizlik. uğraĢsız. məĢquliyətsiz. 2.<br />
gəvĢəklik. zə'f. quvvətsizlik.<br />
qücü gücü. 1. ərbəyin. 2. qara qıĢ.<br />
qücük gücük. küĢək. gücsüz. gəvĢək. zayıf.<br />
qüçə küçə. küvçə. geçmə (< geçmək). - küçə satıcı: əl satıcı.<br />
dəstfiruĢ. yanaĢma. - küçə süpürgəsi: sürtük. qəhbə.<br />
qüçək küçək. 1. kiçik. civəlik. 2. köĢək. dəvə balası.<br />
qüçəkləmək küçəkləmək. köĢəkləmək:<br />
qüçücük küçücük. çox kiçik. - küçücük oğlum.<br />
qüçükləmək küçükləmək. alçaltmaq. təhqir edmək.<br />
qüçüklətmək küçüklətmək. təhqir edmək.<br />
qüçültmək küçültmək. kiçiltmək. təsğir edmək.<br />
978 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qüdaz güdaz küydas. küydaz (< küymək: yanmaq). küyən<br />
nərsənin durumu. yanma. yanar. yanqın. - nə küyə<br />
küyə, küydazla yalvarırdı.<br />
qüdə güdə. qısır. qıssa. - əlim qısır qaldı: əlim səndən güdə<br />
qaldı.<br />
qüdək güdək. güdücü. izçi. iziçi.<br />
qüdən güdən. kor bağırsağ. qalın bağırsağın bir bölümü. -<br />
güdən bombarı.<br />
qüdəsin güdəsin. qısırın. qısasın. - qısırın sözlər.<br />
qüdətmək güdətmək. qısaltmaq. kəsdirmək. budatmaq.<br />
budaqdadmaq. budaqlatmaq. budaxlatmaq.<br />
qüdmək güdmək. gizlicə izləmək. dinləmək. anındamaqcığa.<br />
andamaqcığa.<br />
qüdücü güdücü. güdək. izçi. iziçi.<br />
qüdük güdük. 1. gük. avqın. ovqın. oyqın. duvar dibindən su<br />
yeritməyə olunan dəlik. 2. kəsik. əksik. quyruqsuz.<br />
tüksüz. saxta. səqtə. səqət. natəmam. - güdük xoruz. -<br />
güdük qalmaq: əli yanmaq. nəticəsiz qalmaq. 3.<br />
quyruqsuz. əbtər.<br />
qüf küf. kof. 1. qoğuq. kovuq. oyuq. gədik. içi boĢ. - qoğuq<br />
diĢ. - qoğuq ağac. - diĢ qoğyğu: çürük diĢin kof yeri. 2.<br />
979 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qüfəçlik küfəçlik. qəmli.<br />
sapıq. sapaq. səfeh. axmaq. cahil. - kof kiĢi.<br />
- küf, çürük qoxu: sasıq. sası. - sası sası qoxuri.<br />
qüfəki küfəki. - küfəki daşı: daĢın bayağı, yumĢaq çeĢiti.<br />
qüfəzka güfəzka. gövəz. güvəz. qurumlu. kasalaq.<br />
qüh güh2. arx. su yolu. avlaq. ivlək. əvlək. evlək.<br />
qükənmək kükənmək. köks gərmək. güvənmək. ögünmək. fəxr<br />
edmək.<br />
qüq gük. güdük. avqın. ovqın. oyqın. duvar dibindən su<br />
yeritməyə olunan dəlik.<br />
- kük yatırmaq. basdırmaq. basmaq. quluçqa oturtmaq. - iki<br />
toyuq basdım.<br />
qüqə 1. gügə. güvə. 1. kükə. bir çeĢit savaĢ gəmisi.<br />
- ağac güvəsi: ağacı dələn qurt.<br />
- gügə yeniyi: güvədən oluĢan dəlik, iz.<br />
- güvə otu: bir çeĢit bitgi.<br />
qüqənmək gügənmək. güvənmək.<br />
qüqər gügər. güclədən.<br />
qüqəy gügəy. kürəkən. - gügəy, gəlinin qoltuğuna girdi.<br />
- gügəy oti: mərzənquĢ. bir bitgi adı.<br />
980 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- iç gügey: arvadının evinə gedən kürəkən.<br />
- iç gügey durumu: çox dalqın, müzərib durum.<br />
qüqqü güggü. (deyinmə sözü). dıppıltı. hində.<br />
qüqül gügül. dəlik ipək qozası.<br />
qül kül. çürük. boĢ. - qumar əlindən kül oldu.<br />
- kül pişiyi: od qırağında çəkilmiyə kiĢi. üĢümcül. çox<br />
üĢüyən.<br />
- kül suyi: paltar yumaq üçün kül ilə qaynatılan su.<br />
- gül ağaclarında olan bir böcək: xanım böcəyi: qırqımçı.<br />
- gül qurusu: gül qurusunun boyası.<br />
- kül boyalı: qurĢunı.<br />
- küldə pişirmək: közləmək.<br />
- külə çalar at donu: durna qırı.<br />
- külüni savurmaq: yox edmək. məhv edmək.<br />
qülbasdı külbasdı. his qarada piĢirilən ət. özəlliklə qoyu, sığır<br />
qalsından, budundan olur. - saxsı külbasdısı: govduĢda<br />
qoyulub, öz suyunda piĢən ət.<br />
qülbə külbə. izbə. küməs.ufaq, külübə. alvanaq > alunək.<br />
koma. daxma. yosulyana kiçik dəməkcə, yuva. - baĢın<br />
küməsinə soxdu. - bir küməsdə otrur. - topraq koma,<br />
külbə: turluq. turlaq.<br />
981 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qülbət gülbət. 1. çətinlik. zəhmət. üzünərək yapılan iĢ. - yaxcı<br />
iĢdir, ama gülbəti çoxdur. - onun qoĢqularında gülbətlik var.<br />
2. ağın. ağır. çətin. qolay olmayan. - belə gülbət iĢlərə<br />
qatılmayın. - böylə iĢlərə uğraĢmaq gülbətdir. 3. təĢrifat.<br />
taarüf. taarüfat. təklif. - gülbətli iĢ.<br />
qülbətsiz gülbətsiz. 1. çətinsiz. zəhmətsiz. - yaxcı iĢdir, üstəlikdə<br />
gülbətsizdir. - onun qoĢquları gülbətsiz axır . 2. ağınsız.<br />
ağırsız. səlis. - belə gülbətsiz iĢlərə qatılan kiĢidir. - böylə<br />
iĢlərə uğraĢmaq gülbətsizdir. 3. təĢrifatsız. taarüfsız.<br />
taarüfatsız. təklifsiz. - gülbətsiz iĢ.<br />
qülçə gülcə. külçə. 1. bir parça tökülmüĢ dəmirsi. - altın külçə. -<br />
gümüĢ külçəsi. 2. topar. arıtlanmamıĢ dəmirsilər. 3.<br />
əğləncə. cok. lətifə. 4. ĢümĢ. - gümüş külçə. gümüş<br />
ĢümĢi.<br />
qülçər külçər. dəlicə. buğda zəstəliyi.<br />
qüldür küldür. gurultulu səs. - paldır küldür içəri girdi.<br />
qüldürmək küldürmək. - kəndinə güldürmək: özünü ələsalıb məsxərə<br />
edmək.<br />
qülə gülə. gülək. sulaq yerlərdə, batlaqlarda gəliĢən, tatarcıq<br />
kimi ufaq, sivrisinək.<br />
982 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qülək 1. gülək. gülə. sulaq yerlərdə, batlaqlarda gəliĢən,<br />
tatarcıq kimi ufaq, sivrisinək. 2. külək. kovlaq. qulplı<br />
dərin kirdəl, qab.<br />
- qıyı küləyi: qara küləki: kecəyin qurudan dənizə əsən<br />
külək.<br />
- qıyı sıra: dəniz boyu. qıyı boyunca.<br />
qüləməz güləməz. qaĢqabaqlı.<br />
qülən gülən. gülər. açıq. bəĢĢaĢ. - gülər üz. - üzə gülər bir boya.<br />
qüləpçə güləpçə. biləkcə. biləyə taxılan bağ, bənd.<br />
qülər gülər. gülən. açıq. bəĢĢaĢ. - gülər üz. - üzə gülər bir boya.<br />
qülərgən külərgənka. hər zaman qarnı ĢiĢ yıxılıb yerə yayılan.<br />
qülərmək külərməkka. 1. yıxılıb yerə yayılmaq. qarın ĢiĢginliğindən.<br />
bənzəri Ģeylərdən yerə yıxılıb yayılmaq. 2. gürültü (səs<br />
yansısi).<br />
qüləş güləş. gürəş. tutaĢ. tutuĢma. birbirin yenməyə çabamaq.<br />
- gürəş tütma.<br />
qüləşmək güləşmək. gürəĢmək.<br />
qülgi gülgi. kələkə. alday. məsqərə.<br />
qülgü gülgü. gültükka. ürək səktəsi.<br />
qülxan bəyi külxan bəyi. tulambarçı. tüngi.<br />
983 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qülxan - gülxan bəyi: ipsiz. əypsiz. bağımız. sayqısız. çapğın. hər<br />
iliĢgidən özgür.<br />
qülxana gülxana. ser. soba. parnik.<br />
qülxanı külxanı: . külxan bəyi. hamamın külxanasında gecələyən<br />
avara.<br />
qülxan külxan. tulambarxana. hamamın tulambar.<br />
- külxan bəyi: darqa Ģayırd. haylaz cocuq. çüçə uĢağı.<br />
qüli gülika. yarmaqsızın çəklrdəğiylə qurutulan əriki. qayısı.<br />
Ģafftalı kimi meyvələr·.<br />
qüllük küllük. zibillik. yamlıq. - örənliklərdə, yığıntılarda bulunan<br />
küllük: günğüzka.<br />
qülmək - dodaqların aralayıb dişlərin gösətib, dadsız dussuz,<br />
səssizcə gülmək: - nə sırıtıb durursun belə.<br />
- qıtır qıtır gülmək.<br />
- qıs qıs gülmək: gizli gizli gülməyi yansıtır.<br />
qülmək - üzə gülmək: 1. üz vermək. sırtıtmaq. 2. yalançı sevgi<br />
göstərmək.<br />
qülməz gülməz. - üzü gülməz: üzü əkĢik. üz əkĢidən. sorıtğan.<br />
qültqü gültükka. gülgü. ürək səktəsi.<br />
qülübə külübə. külbə. alvanaq > alunək. koma. daxma<br />
984 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qülük külük (< kövkül). 1. kövət. qazma. 2. ədəbsiz. qısır. 3.<br />
körpə uĢaq.<br />
qülünc gülünc. oyuçaq. məsqərə. - mən sənin oyunçaqın değilik.<br />
qülünğ külünğ. - külünğlü qazma: gədman. gətman. kətman.<br />
qülüşmək gülüşmək. sakalaĢmaq. lətifələĢmək.<br />
- dişlərin sırıtıb gülüşmək: yılıĢmaq. - sırıtıb gülüşmək:<br />
gəvĢək gəvĢək yanaĢmaq. yılıĢmaq.<br />
qüman güman. 1. Ģübhə. quĢqu. Ģəgg. 2. sanma. iĢgil. zənn.<br />
quĢqu. Ģübhə. Ģəgg. vəsvəsə. sanı. sanma. sanıma.<br />
zənn. zə'm. fərz. qiyas. - gümançı: gümançı. sanıcı. zənn<br />
edən. zə'mmiçi. - sanmama görə: sanıma görə: zənnimə<br />
görə. sanıma ki: sanımama ki: san edmə ki: zənn edmə ki. -<br />
bu haxda işgil yoxdu. 3. görün. zənn.<br />
- gümana düşmək: iĢqillənmək. quĢqulamaq. Ģübhələnmək.<br />
Ģəgglənmək. Ģübhələnmək. vəsvəsələnmək. - bu haxda<br />
işgillənmiyin.<br />
qümanlı gümanlı. iĢqilli. quĢqulu. Ģübhəli. Ģəggili. - işgilli kimsə.<br />
qümbür gümbür. guruldayan səsi andırır. - toplar gümbür gümbür<br />
gurladılar.<br />
985 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qümə kümə. kuma. 1. yığıntı. birkinti. tüdə. - ot kuma kuma<br />
yığmaq. - bir kuma buğda. 2. təpə. günbət. qullə. 3.<br />
küməs. tavuqluq.<br />
qümək kömək. kuma. yığıntı. tob.<br />
qüməs küməs (< kümə. qoma) 1. qomaç. qodus. toyuq axırı.<br />
kümə. kütəs. tavuqluq. toyuq nini. - gün batır, toyuqları<br />
kümslə bala. 2. ufaq, yosulyana kiçik dəməkcə, yuva.<br />
izbə. külbə. - baĢın küməsinə soxdu. - bir küməsdə otrur.<br />
qümüş gümüş. (< gövmüş: qazıq. < kövmək). qızıldan son ən<br />
iĢlək, dəğərli dəmir. - gümüş külçə. - iĢlənmiĢ gümüş.<br />
- gümüş qaĢıq çatal taxımı.<br />
- gümüş kimi ağ. gümüĢ boyun, bilək, puxax.<br />
- gümüş balığı: çamuqa.<br />
- gümüş sərvi: ay ıĢığının suda yansımasından ağ yol.<br />
- gümüş suyu: gümüĢ yaldızı. gümüĢ suyun bəzəkli, parlaq<br />
suyu.<br />
- som gümüş: doğru, çin gümüĢ.<br />
- gümüş göz: ac göz. paradan baĢqa gözünə bir nə<br />
girməyən.<br />
qümüşlətmək gümüşlətmək. gümüĢ suyu ilə qapatmaq, donatmaq,<br />
sürdürmək.<br />
986 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qün gün (ü ı ) qın. 1. durum. olum. hal. - quraqlıq əkini bu<br />
günə gətirmiĢ. - gününə bax, donun biç. - gündən günə<br />
düĢdük. 2. günğəĢ. quyəĢ. bax > günəş. 3. çağ. əhd.<br />
zaman. - altunqay günüdə. - xanlıq günüdə. 4. iyi, xoĢ<br />
keçirilən çağ. - yazıq gün görmədi. - onu görüm gün<br />
görməsin. gün görmüĢ. gün keçirmiĢ kiĢi. 5. özəl gün. - bu<br />
gün özgürlük günüdür. 6. sıra. gələcək çağ. - onunda<br />
günü var. - sənində günün gələcək. - bir gün zəngində<br />
olursan. 7. keçim. yaĢam. durmuĢ. - iyi gün, kötü gün.<br />
- güni keçirmək: bir gün qalmaq, durmaq: günləmək.<br />
- gün müzdü: gündəlik. günlük. bir gündə alınan ücrət,<br />
müzd.<br />
- bir günlük: sürəksiz. çox müvəqqət. - bir günlük dünya.<br />
- günişçi: yanaĢma. gündəlikçi.<br />
- günşığış: ĢığıĢ. məĢriq.<br />
- gündə: gündüzün. günüzdə. günüz çağı. - sıcaqda<br />
gündüzün yolçuluq olmaz. - gündüzün uyumağı sevməm.<br />
- gün doğrusu: 1. gün doğuĢu, doğusu məĢriq. tilui Ģəms. 2.<br />
doğu güney yeli.<br />
- qünəş vurmaq: qünəş çarpmaq: qünəş keçmək: qünəĢ<br />
etgiləyib xəsdə edməsi.<br />
987 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- axşam qünəşi: türünci qızıl boya.<br />
- dəniz qünəşi: dəniz məməsi kimi bir çeĢit bitgi.<br />
- qünəşi palçıqla sıvamaq: açıq aĢgar nərsə örtüb basırmaq<br />
istəmək.<br />
- gün görməz: qaranlıq.<br />
- gün batsı: 1. güney batı yeli. 2. qərb.<br />
- gün balığı: əti dadlı balığ çeĢiti.<br />
- gün dönmək: günün qoçan cızığın (ustuvanə xəttin) aĢıb<br />
geri dönməsi. - martın doqquzunda gün dönər.<br />
- gün dönəmi: fəsillərin baĢlarıi. - gün dönəmi fırtınası.<br />
- gün doğmaq: 1. gün çıxmaq. firsət ələ keçmək. - kəndisinə<br />
gün doğdu.<br />
- gün geçmək: günün etgiləməsi.<br />
- qünəş kimi: {1. parlaq. duru. təpən (> taban). 2. açıq.<br />
aĢgar. - bu iĢ çox açıqdır: günəĢ kimidir.}.<br />
- gün sayın: vAxt geĢdikcə. baram baramdan8. günü<br />
gündən. geddikcə. ged gedə.<br />
- axşam güni: günü öğlədən sonraki bölümü.<br />
- iki gündə bir: gün aĢırı.<br />
- işsiz gün: iĢiz. iĢsiz. tə'til.<br />
- gün görməz: qaranlıq.<br />
- günəşin doğuşu: alasayvan. Ģəfəq vəxdi.<br />
988 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qırx il bir gün: sonında. nəhayət.<br />
- soruq günü: san günü. hesab günü. məhĢər günü.<br />
- gün aşırı: bir gün hən bir gün yox. iki gündə bir.<br />
- ertəsi gün: bir gün sonra.<br />
- əvvəlki gün: ısrağı gün.<br />
- bir gün: günün birində: günün birində. bir çağ. bir<br />
zaman.<br />
- o biri gün: yarın yox birisi gün.<br />
- gündən günə: geddikcə.<br />
- günü gününə: yubatmadan.<br />
- gün bu gün: tam uyğun çağ.<br />
qünay günay. səlam. - qapsım günay: rəsmi səlam.<br />
- günaydın: günlü gecəli, hər zaman deyilən günay (səlam).<br />
- quşay: quşqay: quĢaydın: danla gün orta arası çağda<br />
verilən günay (səlam).<br />
- tuşay: tüşay: tuşaydın: tüşaydın:günorta günayı (səlamı).<br />
- tünay: tünaydın: gecə günayı (səlamı).<br />
qünaylamaq günaylamaq. günaymaq. səlamlamaq.<br />
qünaymaq günaymaq. günaylamaq. səlamlamaq.<br />
qünbay günbay6. günlük. gündəlik. bir gündə qılınan iĢ<br />
qünbət günbət. 1. təpə. kümə. kuma. qullə. 2. tarım. darım.<br />
çatraq. çartaq. qubbə. göy.<br />
989 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qünçül günçül. opurtunist.<br />
qünçülük günçülük. opurtunism.<br />
qündə gündə. kündə. qonda. 1. apalaq. gombul. yapalaq.<br />
tombul. iri. tomrum ağaç. kütük. kötük. tumruq.<br />
qalınlaĢmıĢ dal. kök. 2. dustaqların ayağına vurulan, iki<br />
dəlikli kündə. 3. köstək. bukağı. buxov. ayaq bağı. -<br />
doğanın ayağında kündə varıdı. 4. duzaq. qapanca. -<br />
kündəyə düĢmək. - kündədən qaçmaq. 5. pusu. kəmin. -<br />
kündədə yatmaq. - kündə qurmaq.<br />
- kündədən atmaq: yanılmaq. çaĢıb yanqın, yanlıĢ<br />
təprəĢmək, davraĢmaq.<br />
qündəçi kündəçi. türməçi. qarqavul.<br />
qündəki gündəki. günki. günə özəl olan. bir gündə keçən,<br />
keçrilən. - bu günki. - o günki - keçən günki.<br />
qündəlik gündəlik. günbay6. günlük. bir gündə qılınan iĢ. günlük.<br />
bir gündə alınan müzd. gün müzdü. - iĢçi gündəliyi<br />
neçədir. - gündəlik çalıĢan.<br />
- gündəlik işçi: aylaqçı. dolanbac iĢləyən.<br />
qündəlik gündəlik. ırısqal. onalqa. onğalqa. onĢuq. onğĢuq.<br />
qündəlikçi gündəlikçi. yanaĢma. güniĢçi.<br />
qündəlik günlük. bir gündə alınan müzd<br />
990 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qündüz gündüz saça: günüz açıb gecə qapanır çiçək.<br />
- güpə gündüz: iyicə gündüz çağında.<br />
- gecə gündüzün: gündüzün gecələyin.<br />
qündüzli gündüzli. günüzli. günüz çağında olan, üz verən. - gecəli<br />
gündüzli çalıĢmaq: gecə günüz iĢləmək. - gündüzli iĢ. - dağ<br />
yolu gündüzli olur.<br />
qündüzlük gündüzlük. günüzlük. günüzə özəl. - günüzlük geyim.<br />
qündüzün gündüzün. gündə. günüzdə. günüz çağı. - sıcaqda<br />
gündüzün yolçuluq olmaz. - gündüzün uyumağı sevməm.<br />
qüney - doğu güney yeli: gün doğrusu.<br />
- güney batı yeli: qara yel.<br />
qünəş günəĢ. gün. günğəĢ. quyəĢ.<br />
- qünəş vurmaq: qünəş çarpmaq: qünəş keçmək: qünəĢ<br />
etgiləyib xəsdə edməsi.<br />
- axşam qünəşi: türünci qızıl boya.<br />
- dəniz qünəşi: dəniz məməsi kimi bir çeĢit bitgi.<br />
- qünəşi palçıqla sıvamaq: açıq aĢgar nərsə örtüb basırmaq<br />
istəmək.<br />
- qünəş kimi: {1. parlaq. duru. təpən (> taban). 2. açıq.<br />
aĢgar. - bu iĢ çox açıqdır: günəĢ kimidir.}.<br />
qünəşləmək günəşləmək. günəĢə qarĢı vermək, sərmək.<br />
991 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qünəşlənmək günəşlənmək. qurumaq, ısınmaq üçün, günəĢə verilmək,<br />
sərilmək.<br />
qünəşli qünəşli. qıraqları qızıl kimi parlaq yazı, çiçək kimi nərsələrlə<br />
bəzənmiĢ nərsə. - qünəşli parça. - qünəşli yaprağ: kağaz.<br />
qüng 1. güng < kovunğ (< kov: oyuq). içiboĢ yüyə. lülə. borı. 2.<br />
güng > künh. nərsənin kor dərini, dibin dibi. - güngə<br />
varmaq: dibinə gedmək.<br />
qünğəş günğəş. günəĢ. gün. quyəĢ.<br />
qünğüz günğüzka. örənliklərdə, yığıntılarda bulunan küllük.<br />
kübrə.<br />
qünh künh < güng. nərsənin kor dərini, dibin dibi. - güngə<br />
varmaq: dibinə gedmək.<br />
qüni güni. 1. quni. qüni. qılı. qıni. ortaq. 1. qısqanc.<br />
qısqanma. cicik. qibtə. həsəd.<br />
qüniləmək güniləmək. qısqanclıq duymaq. qısqanmaq. ciciklənmək.<br />
qibtə, həsəd edmək.<br />
qünişçi günişçi. yanaĢma. gündəlikçi.<br />
qünki günki. 1. gündəki. günə özəl olan. bir gündə keçən,<br />
keçrilən. - bu günki. - o günki - keçən günki. 2. bərnamə.<br />
berdiĢ. verdiĢ. götüri. götri. - günkidəkilər:<br />
bərnamədəkilər. - günkilər: günlük: bərnamələr. - gün<br />
992 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
günkisi: bu günkü iĢlər, sözlər, görcəklər. - bu günki çox<br />
uzun sürəcək. - günkini üçə bölüblər: bərnaməni üçə<br />
bölüblər.<br />
qünqə küngə. qalın dalaĢa. incə yonqa.<br />
qünləmək günləmək. güni keçirmək. bir gün qalmaq. bir gün<br />
durmaq.<br />
qünlük günlük. günbay6. gündəlik. bir gündə qılınan iĢ.<br />
- son günlük: kiĢinin (insanın) son günlərində, qocalığında<br />
dinc günlər görməsi. - tanrı ona son günlüyü verdi.<br />
qünlük günlük. gündəlik. bir gündə alınan müzd. gün müzdü. -<br />
iĢçi gündəliyi neçədir. - gündəlik çalıĢan.<br />
- bu günlük: gün günkisi: bu günkü iĢlər, sözlər, görcəklər.<br />
qünt künd. 1. kəsgin olmayan. ağır. qaba. incə olmayan. - küt<br />
kiĢi. 1. dayanıqlı. küt yapı. 3. qunt. küt. qıssa. biçimsiz.<br />
qılıfsız. 4. kəsməz. kor.<br />
qünüz - günüzdə: günüz çağı. gündüzün. gündə.- sıcaqda<br />
gündüzün yolçuluq olmaz. - gündüzün uyumağı sevməm.<br />
qünüzli günüzli. gündüzli. günüz çağında olan, üz verən. - gecəli<br />
gündüzli çalıĢmaq: gecə günüz iĢləmək. - gündüzli iĢ. - dağ<br />
yolu gündüzli olur.<br />
qünüzlük günüzlük. gündüzlük. günüzə özəl. - günüzlük geyim.<br />
993 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qünzül günzül. nahar yeməyi.<br />
qüp küp. 1. tanqalaq. danğalaq. danqa. göbut. quduz. qotur.<br />
qaba. gür. iri gövdəli. qılıqsız. budala. 2. çoxluğu<br />
göstərir.<br />
- altın küpi: çox zəngin kiĢi.<br />
- küpə minmək: qızıb bağırmaq.<br />
- kiçi küp: küpçə. küpəç. qovanoz. ağzı geniĢ, dar qab. darı,<br />
barıt, turĢi kimi nərsələr qoymağa yarar.<br />
- küp kimi: qopal. kopal. kupal. tobaç. qunt. biçimsiz. qıssa.<br />
qüpçə küpçə. kiçi küp. küpəç. qovanoz. ağzı geniĢ, dar qab.<br />
darı, barıt, turĢi kimi nərsələr qoymağa yarar.<br />
qüpə küpə. qupə. kupə. (1. < qab. 2. qopa. qoparmaq: ayırmaq).<br />
1. küpə > qubba. 2. aralıqla ayrılmıĢ kiçik otaq. - qatarın<br />
onuncu küpəsin tutduq. 3. qulaqda küpə kimi sallanan<br />
sırğav. - tək daĢlı küpə.<br />
- güpə gündüz: iyicə gündüz çağında.<br />
- küpə çiçəyi: çiçəkləri küpə kimi sarqan gül.<br />
- qulaqda küpə: qulaqda sırqav. unudulmayacaq öğüt.<br />
- qulaqda küpə: qulağ sırğavı: qulaqda saxlanılan söz. - bu<br />
söz qulağınızda küpə olsun.<br />
994 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qüpəç küpəç. kiçi küp. küpçə. qovanoz. ağzı geniĢ, dar qab.<br />
darı, barıt, turĢi kimi nərsələr qoymağa yarar.<br />
qüpək küpək. kauçu. tıxacaq.<br />
qüpəli küpəli. 1. qulaqda küpə kimi sallanan sırğavı olan. -<br />
qulaqları küpəli. - küpəli qız. - tək daĢlı küpə. 2.<br />
boynunda küpə kimi sallanan artıq əti olan. - küpəli geçi.<br />
qüplümək güplümək. guplamaq. gütləmək. güp güp səslənmək. -<br />
yel əsib qapı gütlür.<br />
qüpüklənmək köpürmək.<br />
qüpüz güpüz. qabaĢ. qəbəĢ. dəmir toxmaq.<br />
qür gür. kür. gur. zor. bol. barvan. baravan. fəravan. məbzul.<br />
iri gövdəli. tanqalaq. danğalaq. danqa. göbut. quduz.<br />
qotur. qaba. qılıqsız. budala. küp. böyük axar su { göl:<br />
böyük durğun su}.<br />
- gür su.<br />
qürbüz gürbüz. gurbuz. gur. iri gövdəli, sərpilmiĢ gənc, iyid.<br />
yaĢından artıq göstəriĢli. - gürbüz dəliqanlı.<br />
- gürbüz, ətli cocuq: toxmaq kimi.<br />
qürə kürə. ocaq. - savaş kürəsi: savaĢ qaĢağı: qavğa qaĢağı.<br />
qürək kürək. - qayıq kürəyinin, qayığın içində qalan qalın,<br />
toparlaq yeri: topaç. - kürək vermək: dayanmaq. sırtlamaq.<br />
995 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
arxa vermək. - tarla, dağın yassı, düz kürək biçimində<br />
olan yeri: taban. daban. - daban yer. - daban tarla.<br />
- omuz kürəyi: kürək kimi enli olub çiyindən arxaya sallanan<br />
ikicə gəmik. bu gəmiklərə baxıb baxıcılıq edənlərdə vardır.<br />
- omuz kürəyi: kürək gəmiyi: qəbzə. gəbzə. çiğni örtən<br />
sümük.<br />
- yelkən kürək: tələsik tələsik.<br />
- qayıq kürəyinin keçdiyi dəlikli təxdə: kilitcik.<br />
qürən kürən. (at) qoyu al don, boya.<br />
qürəş gürəş. güləş. tutaĢ. tutuĢma. birbirin yenməyə çabamaq.<br />
- gürəş tütma.<br />
- bir çeşit gürəş oyunu. qılçıq.<br />
- gürəş oyunlarından biri. qaz qanadı.<br />
- gürəşçilərin birbirini qıçlarına sarılıb düşürmə yolu:<br />
sarma.<br />
qürəşmək gürəşmək. güləĢmək.<br />
qüriləmək güriləmək.gürpləmək. kabab qızartmaq.<br />
qürimək gürimək. 1. əĢinmək. yeri eĢmək. gürümək. 2. (heyvan)<br />
həĢərilik edmək.<br />
qürk kürk. üstü naxıĢlı, dar qollu kürk. qontuĢ<br />
996 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qürlətmək gürlətmək. azıĢdırmaq. uzaĢdırmaq. acıĢdırmaq. ititmək.<br />
hiddətləndirmək.<br />
qürpləmək gürpləmək. kabab qızartmaq. güriləmək.<br />
qürsəmək gürsəmək. gursamaq. kürsəmək. gurlanmaq. ətlənmək.<br />
qanlanmaq. ĢiĢmək.<br />
qürsi kürsi. qursi (< qurmaq). 1. ayaqlıq. altlıq. qaidə.<br />
oturulacaq yer. - dirək kürsisi. - duvar kürsisi. - ölkə<br />
kürsisi: astana. baĢ kənd. paytəxd. - duvar kürsisi: kürsi daĢı:<br />
binörə daĢı. 2. məqam. vəzifə. ustadlıq. - Ģimi kürsisi. -<br />
danıĢıq kürsisi. 3. minbər. 4. kiləs. gözəl, yatımlı olan. 5.<br />
ədəb. tərbiyə. 6. ədəb. tərbiyə.<br />
qürsili kürsili. qursili (< qurmaq). 1. oturaqlı, samballı olan.<br />
kiləsli. yatımlı. - kürsili yazı. 2. ədəbli. tərbiyəli.<br />
qürşad gürşaq. quşaq. qurşad. 1. sağlam. 2. qala. qalaq.<br />
qorqan. istehkam. 3. yapılarda iĢlənən dəmir, çəlik mil,<br />
lama.<br />
qürşadlamaq gürşadlamaq.quşaqlamaq. qurşaqlamaq. 1.<br />
sağlamlaĢdırmaq. 2. qalaqlamaq. qorqanlamaq.<br />
istehkam yapmaq. 3. yapıları dəmir, çəlik mil, lamalarla<br />
sağlamlaĢdırmaq.<br />
qürşaqlama gürĢaqlama. quĢaqlama. qurĢaqlama. təqviyət edmə.<br />
997 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qürşəc gürşəc. pəhləvan. Ģüca'.<br />
qürşək gürşəkka. darı özü suda, süttə qaynatıldıqtan sonra<br />
üzərinə yağ tökülərək yeyilən bir yemək.<br />
qürtün bir çeĢit böyük səmər, palan.<br />
qürültü gürültü. urı. qığıkaĢ. hay küy. hayqırı. qıqı. hayqırı. urı.<br />
qığı qaĢ. qıqı.hay küy.<br />
qürümək gürümək. gürimək. əĢinmək. yeri eĢmək.<br />
qürvə kürvə. kirvə. sağdıc. ərkək cocuğu sünnət etdirməyi,<br />
daha onun sünnət toyunun gediĢini ödəyən kimsə.<br />
xiristiyanlarda babtem (qutsal su tökmək) edilən uĢağı<br />
tutub, onun babtem gediĢini ödəyən kimsə. "qumbaros".<br />
- sağdıc əməyi: boĢa gedən əmək, iĢ, zəhmət.<br />
qürz gürz. gürpz (< gur).<br />
qüsəqət sısqa.<br />
qüsmək küsmək. (boya) solmaq. beziqmək.<br />
qüsnəmək küsnəmək. qoĢnımaq. talabsımaq. dalabsımaq. qızmaq.<br />
qüsri güsrika. qaburqa gəmikləri. göğüsün yanları.<br />
qüstax güstax. dəğərsiz. utunka. alçaq. qorxmaz. alınlı. yırtlaz.<br />
qorxmaz. utanmaz. uyatmaz. arsız. ağa bəygiri. ülkək.<br />
cəsarətli.<br />
998 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qüstaxlıq güstaxlıq. utancsızlıq. uyatsızlıq. üz. cürət. - bu qoduğda<br />
nə üz vardır.<br />
qüsturmək küsturmək (boya) soldurmaq.<br />
qüsük küsük. pərdə. qısıq. örtü.<br />
qüşad küşad. kovşad. koşar. küvşar. küvşad > qoşadfars. (<<br />
kövşad < kovşamaq: açmaq. qazmaq. ). 1. açma. fəth. -<br />
qapını kövşad edmək: qapını açmalamaq. 2. açılıĢ. iftitah.<br />
- kitabevinin küşadı. - yeni Ģəhrin küşadı. 3. oyun yolu. -<br />
tük küĢadı: türkə sayaq. türk yolu ilə. 4. mərsim.<br />
- küşad vermək: yayı açıb, dartıb atmaq. - yaya küşad<br />
vermək. 5. güşad. (yer) açıq. ova.<br />
qüşada küşada. açıq. məftuh. - küşada qapı. - küşada əl. 1. Ģən. -<br />
küşada üz. - küşada ürək.<br />
qüşbərə güşbərə. quĢbara. qoĢbara. qoĢulan nərsə. qoĢ. köç.<br />
qoĢu. köç. sırğav. sarılan asıan nərsə. cihaz. vəsayil.<br />
qüşə küşə. quşə. kövşə (< köv). bucaq. 1. qıraq. nərsənin<br />
ocağından, ortasından qıraq olan bölüm. 2. ortalıq.<br />
aralıq. ortada gəzən. gəzəyən. - bucaq qıyıcı: araçı<br />
sərraf. - bucaq satıcı: aralıqda gəzən satıcı.<br />
- sivri quşə: had dərəvə.<br />
999 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- doğru quşə: qayimə dərəvə.<br />
- açıq quşə: münfəricə, doqsandan açıq dərəcə.<br />
qüşəbat küşəbat. küşəbağ. bucaq Ģəklində düzəlib, iki qolu<br />
birbirinə bağlayan bağ.<br />
qüşəgil küşəgil. küşəgir. bucaqçıl. bucağa girən. küĢəyə çəkilən.<br />
qüşəgir küşəgir. küşəgil. bucaqçıl. bucağa girən. küĢəyə çəkilən.<br />
qüşək küşək. gücük. gücsüz. gəvĢək. zayıf.<br />
qüşti - küşti oyunlarından biri: qurt qapanı.<br />
qüşümək küşümə. ĢiĢmək.<br />
qüt küt. künt. qunt. 1. qıssa. biçimsiz. qılıfsız. 2. kəsməz.<br />
kor. 3. kor. qapalı. kəsik.<br />
- küt küt, pat pat edib səs çıxaran: kütürdi. patırtı.<br />
- qapının kütürdüsü. vəlvələ.<br />
- bu maĢınalar çox kütürtü yapır.<br />
- küt bucaq: gen bucaq. zaviyeyi münfəricə.<br />
qütək gütək. kötək dayaq. təpək. dögmə. - kötək vermək. kötək<br />
çalmaq: döğmək. - kötək yemək: döğülmək.<br />
qütən gütən. kitən. kütən. qıtan. qutan. saxlur. gizlədən.<br />
söyləməz.<br />
qütəs kütəs. 1. küməs. toyuq nini. 2. dar yer. tutsaq. türmə.<br />
dam.<br />
1000 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qütləmək gütləmək. güp güp, düb düb səslənmək.- yel əsib qapı<br />
gütlür.<br />
qütmək gütmək. 1. önə qatıb sürüb sıralamaq. - mal davarı<br />
1001 http://WWW.TURUZ.NET<br />
güdənlər. 2. otlatmaq. - çoban qoyunların güdür. 3.<br />
saxlamaq. qorumaq. tutmaq. götürmək. hifz edmək. -<br />
kin qın, qərəz güdən adamdır. - anasının qılığın güdən uĢax.<br />
- kiĢi oğlu gördüyün yox, bildiyin güdməlidir.<br />
qütük kütük. kötük. tomrum yıqaç. kündə.<br />
qütüm güdüm. qutum. kütüm. qıtım. kitim. gizli. söylənməz nə.<br />
sirli. salığ. saxlı.<br />
qütür kütür. - kütür kütür səs çıxarmaq: sərt, gəvrək bir nəyi<br />
yeyəndə xarp xarp çıxan səs. - kütür kütür alma yeyirdi.<br />
qütürdi kütürdi. küt küt, pat pat edib səs çıxaran. patırtı. -<br />
qapının kütürdüsü. vəlvələ. - bu maĢınalar çox kütürtü<br />
yapır.<br />
qütürdili gütürdili. kütürdili. gurultulu. patırdılı. - çox gütürdili<br />
Ģəhirdir burası. - patırdılı kütürdili iĢlərdən bezaram.<br />
qüvah güvah. pənah. kirtgün. kirtük. sənəd. tapı. Ģahid. -<br />
kirtgünüm aldı məndən, təkcə kirgünüm sənidin oğlum. -<br />
kirtgünün qırılsın: pənahsız qalasın.<br />
qüvçə küvçə. küçə. geçmə (< geçmək).
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qüvən 1. xudpəsənd. - qüvənib bığın buran ərkəklər. 2. ip. əyp.<br />
eyp. sayqı. e'tibar.<br />
- çörəyinə, parasına güvənən: əkməğinə qoç.<br />
qüvənc güvənc. 1. ğurur. qurra. ögənc. övənc. bəgənc. kəndinə<br />
gögənən, ögünən. fəxr edən. müftəxər. mütəkəbbir. 2.<br />
mutluluq. sevinc. onqluq. dola. kef. neĢə. ləzzət. 3.<br />
rizayət. razılıq.<br />
qüvəniləcək güvəniləcək. sağ qazıq. güclü tapı, sənəd, dayaq. muridi<br />
e'timad.<br />
qüvənilməz güvənilməz oynaq.<br />
qüvənmək güvənmək. gügənmək. köks gərmək. kükənmək.<br />
ögünmək. fəxr edmək.<br />
qüvəz güvəz. güfəzka. gövəz. qurumlu. kasalaq.<br />
qüvnəc güvnəc. mütənəffiz. qudman. qudaman. ümənadan olan.<br />
mö'təməd. - məhlə qudamanları.<br />
qüvşad küvşad > qoşadfars. küşad. kovşad. koşar. küvşar. (<<br />
kövşad < kovşamaq: açmaq. qazmaq. ). 1. açma. fəth. -<br />
qapını kövşad edmək: qapını açmalamaq. 2. açılıĢ. iftitah.<br />
- kitabevinin küşadı. - yeni Ģəhrin küşadı. 3. oyun yolu. -<br />
tük küĢadı: türkə sayaq. türk yolu ilə. 4. mərasim.<br />
1002 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1003 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- küşad vermək: yayı açıb, dartıb atmaq. - yaya küşad<br />
vermək.<br />
qüvşar küvşar. koşar. küşad. kovşad. küvşad > qoşadfars. (<<br />
kövşad < kovşamaq: açmaq. qazmaq. ). 1. açma. fəth. -<br />
qapını kövşad edmək: qapını açmalamaq. 2. açılıĢ. iftitah.<br />
- kitabevinin küşadı. - yeni Ģəhrin küşadı. 3. oyun yolu. -<br />
tük küĢadı: türkə sayaq. türk yolu ilə. 4. mərasim.<br />
- küşad vermək: yayı açıb, dartıb atmaq. - yaya küşad<br />
vermək.<br />
qüvüç - güvüç yükünka: kiçik yular, çilbir.<br />
qüy - hay küylü: qalaylı. süslü bəzəkli.<br />
qüydas küydas. küydaz. güdaz. (< küymək: yanmaq)( > qodazfars)<br />
küyən nərsənin durumu. yanma. yanar. yanqın. - nə<br />
küyə küyə, küydazla yalvarırdı.<br />
qüydaz küydaz. küydas. güdaz. (< küymək: yanmaq)( > qodazfars)<br />
küyən nərsənin durumu. yanma. yanar. yanqın. - nə<br />
küyə küyə, küydazla yalvarırdı.<br />
qüydərgi küydərgi. göyükli. göygil. çox küyən yanar çiban çeĢidi.<br />
od çibanı.<br />
qüyən küyən. yanar. yanan.<br />
qüymək küymək. yaxmaq. yandırmaq. alazlandırmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qüymüş küymüş. yağız. yanğız. yanmıĢ. qoyu. əsmər.<br />
qüysəmək küysəmək. arzu etmək. istəmək. özləmək. həsrət etmək.<br />
qüysinmək küysinmək. azmaq. qızıĢmaq. qızğınmaq.<br />
Ģəhvətlənmək. - diĢi, ərkək qızışdılar. - qoçlar, buğalar<br />
qızıĢır.<br />
qüysitmək küysitmək. azdırmaq. qızdırmaq. qızıĢdırmaq. Ģəhvətə<br />
gətirtmək. - qızların çılpaq dolanması, ərkəkləri qızdırar. -<br />
qoçları qızdırmaq.<br />
qüysünmə küysünmə. köysünmə. azqınlıq. qızğınlıq. yanqığ. -<br />
kiĢinin qızğınlığı. - buğanın qızğınlığı.<br />
qüyük küyük.göyük. 1. göymüĢ. küymüĢ. yanıq. yanmıĢ. 2.<br />
qüz - güz: son yaz.<br />
dərd. kədər. 3. sıtma. ısıtma.<br />
qüzə küzə. bizəcə. səhənğ. səni2. sənği. səngiĢ. - bizəcəni<br />
doldur gətir.<br />
qüzər - güzəri keçimi iyi olmayan kişi. üzük: qusqunu düĢük.<br />
üzük.<br />
qüzərçi güzərçi. dəgənəkli. odabaĢı.<br />
qüzəşt - güzəşt edilmək. ötülmək. ötilmək. qoyulmaq. keçinmək.<br />
- güzəşt edən: qoyan. ötən. keçən.<br />
1004 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1005 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- güzəşt edmək: ötmək. qoymaq. keçmək. bağıĢlamaq.<br />
boĢuqmaq.<br />
qüzgü - güzgünün arxasına vurulan boya: bürə. sır.<br />
qüzqün düzgün. ahar. ağar. ağ. acar.<br />
qüzüqka çulqa ayqıtlarındandır. birbiri üzərinə düğümlənən<br />
birtakım ipliklər olup, onunla üst əriĢ, alt əriĢdən ayrılır<br />
qumaĢ. qumaĢa bənzər Ģeylər toxuyanlara da böylə<br />
deyilir.<br />
qüzüqmək güzüqmək. qüzləĢmək. payızılaĢmaq. güz olmaq. güzü<br />
keçirmək.<br />
qüzünka kəndisiylə sərçə quĢu. tarla sıçanı. qöstəbək kimi Ģeylər<br />
avlanan sıçan cinsindən bir heyvan.<br />
qüzünmə güzünmə. gözünmə. təcəssüm.<br />
laçın çaflı. Ģahin<br />
lağa qoymaq alaya qoymaq. alıqlamaq. ələ salmaq. yalıtqa qılmaq.<br />
alay edmək.<br />
laxlatmaq ırqalamaq. yerindən oynatmaq. narahat edmək. tədirgin<br />
edmək.<br />
laq 1. ək. lıq. otlaq: otlıq: otun olan yeri. otlu yer. qıĢlıq:<br />
qıĢlaq. - yaylıq. yaylaq. 2. lağ. yer. məkan. - lağ çağ:<br />
zəman o məkan.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
laqeydlik gəvĢəklik. yavanlıq. yayvanlıq.<br />
laqırtı yanğĢaq. ağzı yayvan. ağzı boĢ. gəvəzə.<br />
lala - lala pitik: çatra patra: yalan yalnıĢ. - ingilizcəni çala patra<br />
qonuĢur. - çöl lalası: gəlincik. qızalaq. çayırda bitən qızıl<br />
qırmızı çiçək.<br />
lalə - çöl lalası: gəlincik. qızalaq. çayırda bitən qızıl qırmızı çiçək.<br />
lama - yapılarda işlənən dəmir, çəlik mil, lama: gürĢad. quĢaq.<br />
qurĢaq. - yapını gürĢadlamaq, gürĢadlamaq, quĢaqlamaq.<br />
lap ap. vurqulama yanısı. baĢ səsliyə uyaraq bu biçiləri alır.<br />
çap. xap. həp. tam. tamam. arıq. teyxa. büsbütün.-<br />
əpiyi: lap yaxcı. - ipinci: lap nazik, gözəl. - apaçıq: büsbütün<br />
açıq. - apansız: birdən. yadda olmayırkən. bəğtətən.<br />
- lap çox: baĢlıca. ümdətən. - başlıca suçu kimdə görürürsü.<br />
- alıĢ verĢi başlıca məndən edənlərdə var.<br />
lapa ləpə. solpük. gəvĢək. atılıb düĢən. ağırsız.<br />
lapaçı qaba soğan. əməyə, zəmətə gəlmiyən kiĢi.<br />
lapek daşıqa. daşqa. ardala. qatarın, tıraktorun arxasına<br />
bağlanan çanğ.<br />
lap it nəisə yalarkən, sulu yumĢaq nərsənin bir yerə girib<br />
çıxmasın yansıdan səs. - lap diyə səs verir. - it suyu lap<br />
lap içdi. - ət qaynaqdan lap yerə düĢdü.<br />
1006 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
laşa laşə. < met > Ģələ. yük. gövdə.<br />
laşə laşa. < met > şələ. yük. gövdə.<br />
lavaşa 1. ləvaşəfars.< yavaşa. (< yavaş). asav heyvanları tutmaq<br />
1007 http://WWW.TURUZ.NET<br />
üçün dodaqlarına taxılan odun qısqac. 2. yalvaşa.<br />
layvaşa. hər nəyin yalıq, yayaq, yayıq, incə sərilmiĢ<br />
durumu.<br />
lavı ək. - yağlavı: böyük yağ tavası.<br />
lay tay. taq. toy (< tuq: qapalı). hər nəyi qatlaq yeri. - iki toylu<br />
parça.<br />
- lay lay, qat qat olan: qatmarlı. qatmar. çox yapraqlı. çox<br />
dolanbaclı. - qatmar çiçək. - qatmar çadıra. - qatmar manto.<br />
- qatmar börk.<br />
layıq alıq. yalıq. uyqun. üstün. münasib. qablan. qablayan. - o<br />
bu iĢə alıqdı.<br />
layın çağ göstərən ək. - gücələyin: gecə çağı. - axşamlayın.<br />
tanləyin. - öğləyin.<br />
laylay nənni. ninni. cocuqları yatıtmaq üçün deyilən qoĢu, söz.<br />
- nənni söyləmək. - bu gözəl, yumĢaq çalğı, nənni yerini<br />
tutabilər.<br />
layvaşa yalvaşa. lavaşa. hər nəyin yalıq, yayaq, yayıq, incə<br />
sərilmiĢ durumu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
leh lığ. tırtır. Ģərab, qora, lumu suyunudan qabda qalan<br />
köçək.<br />
leylək - leylək çeşitləndən böyük, balıqçıl quş: turna.<br />
ləçək alnı üsdə saxlanılan. alınçaq bağı. alınçaq. qaĢ basdı.<br />
ləgəd təkmə. dəqmə. dəğmə.<br />
ləgən əlkən. əl suyu tökməyə yarar qab.<br />
ləhləmək tövĢəmək. təvĢəmək. için için ötmək. çarçamaq.<br />
yorulmaq.<br />
ləkə ləkə. bənək. xal. pul. bənğ. atıq. səki. xal. axıtma. poz.<br />
xal. takız. takuzka. taqzıl. taqaz. yamaq. yenik.- bənək<br />
bənək: ləkə ləkə. xal xal. pul pul. - bənəkli bəniz: xallı üz.<br />
- qara ləkələri olan: kömürçi.- kömürçi toyuq. - kömürçi<br />
tülki.<br />
ləkələmək boyalamaq. boya sürmək.<br />
ləkəli bulutlu. aydın olmayan. kirli. bulaĢıq. pozlu. xallı.<br />
müləvvəs.- su saçıb parçalar bulutlandı.<br />
ləkəsiz bütünka. arın. təmiz.<br />
ləleyin sürüt. sürütmə. ökcəsiz ayaqqabı.<br />
lələ buxov.<br />
ləngər - ləngərləmək: ləngər salmaq. apıĢdırmaq. yapĢatmaq.<br />
1008 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ləngimək yapĢamaq.apıĢmaq yapıĢıb qalmaq. əldən düĢmək.<br />
ləpə yalpa. Ģəpə.<br />
1009 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yorulmaq. təngimək. acizləmək. duraqlamaq.<br />
- ləpə dolu: incə dolu. (# dəvə dolu: iri dolu).<br />
: - ləpəni dəvələmək:- həbbəni qubbalamaq.<br />
ləşgər qoĢun. toyınka. ordu.<br />
ləvaşəfars lavaşa. < yavaşa. (< yavaş). asav heyvanları tutmaq<br />
üçün dodaqlarına taxılan odun qısqac.<br />
ləvazim yat yaraq. yaraq. mühümmat.<br />
licim biçik. çəkil. Ģəkil. qurum. hey'ət. - o qurumda çıxmaq<br />
olmaz. - bu nə qurudu belə.<br />
lıq 1. ək. laq. qıĢlıq: qıĢlaq. - yaylıq. yaylaq. otlıq: otlaq:<br />
otun olan yeri. otlu yer. 2. lığ. leh. tırtır. Ģərab, qora, lumu<br />
suyunudan qabda qalan köçək.<br />
lıqın ( -likin): "ilə" anlamına ək.<br />
liman - doğal liman. qoy. dənizin qaraya ilərləmiĢ, yeldən<br />
qorunmuĢ bölümü. kiçik körfəz:<br />
lincitmək yencitmək. əzib dağıtmaq.<br />
lobya - bir çeşit lobya: böqrülcə. böqürülcə.<br />
loqam < yuqan. yular.<br />
lopaz - lopaz qadın: oynaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
lovlova bağırçaq. çınal. hər nəyin, qapının, təyərin dönən,<br />
fırlanan yeri. - qapının təyərin bağırcaqların yağlamaq.<br />
lumi - lumi sıxı: lumu su. Ģumi suyu.<br />
lüçnütka imicə. iməcilk. kənd iĢlərində yardımlaĢma.<br />
lülə - lüləli qab, ibriq: əmzikli.<br />
- lülə lülə: burçuq. burçaq. burçaq. burulmuĢ. bükülmüĢ.<br />
yuvarlaq.<br />
- yoğun lülə: türül. dürül. turba. durba. boru.<br />
lülələmək yüyələmək. talqıĢmaq. dürməkləmək. bükmək.<br />
lüt açıq. quru. döĢənməmiĢ. kəl. suçul. boĢ. çıplaq. - kəl<br />
ağac: budanmıĢ ağac.- quru yer. - quru söz. - quru taxda.<br />
lütləmək ağıtmaq. axıtmaq. ağtamaq. axtamaq. boĢaltmaq. (><br />
axtənfars).<br />
lütləmək yalınlamaq. yalınğlamaq. soymaq.<br />
lütlənmək yalınmaq. soğunmaq. soğqunmaq. silkinmək.<br />
maça - maça bəyi: qopa bəyi: külxan bəyi.<br />
mağıl mayılka. 1. olqun. sulanmıĢ nərsə. 2. iĢində, duyqusunda,<br />
durumunda artığına irəliləmiĢ. ölçüsün aĢmıĢ kiĢi.<br />
qudurmuĢ. əzilən kiĢi. əzik kiĢi. - çox mağıl adamdı. -<br />
mağıl ba, gör görməmiĢdin.<br />
1010 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
mahana yaraq. qapı. vəsilə. - öz iĢi üçün bir qapı axtarır. - qapı<br />
1011 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yapmadan evə girmək: çox tələsik iĢ aparmaq. - hər evin<br />
qapısı var, hər iĢin aracı.<br />
malaq balaq. camıĢ buzağısı.<br />
malat aĢaq. açaq.<br />
malquc balquc. (bal: bölük. kəsik) baltaçı. qaramanlar, oğrular<br />
baĢçısı. - malquc oğlu: kopoğlu.<br />
malquna bulquna. ılqın ağacına bənzər bir ağac.<br />
mallaqçı taqlamçı. taqlaqçı. taqalaq vuran.<br />
mamaka xərməndə ortada bulunub ötəki öküzlərin ətrafında<br />
döndüqləri öküz.<br />
mamız məhmiz < momuz.<br />
man 1. məngəlli. pis. iradlı. ayıblı. 2. ağı. eyb.<br />
- manlı iş: iradlı iĢ.<br />
- man yaşlıq qoyka: dört yaĢını keçən qoyun (yalnız qoyun<br />
için).<br />
mançuka sənətçiyə verilən yarlıq.<br />
manda dombay: suv sığırıka. sıqır.<br />
mandıra bandıra. qutra. qotra. bağuq. bağus. bağuĢ. çitəĢ. çiqtəĢ.<br />
ayrılmıĢ bölük.<br />
mangır manqur. paxır para.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
manğa bana.<br />
manqur mangır. paxır para.<br />
maraq 1. ələqə. əlaqə. iliĢik. münasibət. 2. eĢq. 3. istək, ələqə,<br />
eĢq yeri. sevimli. istəkli. 4. üzüntü. əndiĢə.<br />
- maraqla, diqqətlə sezmək: qulaq olmaq: göz qulaq olmaq.<br />
- qara maraq: quruntu. malixulya.<br />
maraqlanmaq dənğləmək. dəhləmək. diqqət edmək.<br />
maraqlı 1. ələqəli. əlaqəli. iliĢikli. münasibətli. 2. eĢqli. 3. ömür.<br />
Ģux. Ģən. Ģatır. istəkli. qərib. - çox ömür birisidir. - ömür<br />
kiĢi. 4. üzüntülü. əndiĢəli. bəlgəli. damqalı. imli. -<br />
üzüntülü kiĢi.<br />
marışıq - qarışıq marışıq: qarşıq murşuq: qarĢ murĢ. qarma qarĢ.<br />
müĢəvvəĢ. çox pıtlaĢ.<br />
marya diĢi qoyun.<br />
masa miz. tərəpzə. dərəpsə. üzərinə təpsi kimi yeməklər,<br />
qoĢular düzülüb dərilən taxda.<br />
maşa ( m b ) başa. odu baĢqasını ucu ilə tutmaq çatallı<br />
ayqıt.<br />
- maşa ilə tutmaq: çox çəkinmək, iğrənmək.<br />
- maşalı: əli otlu. qavqaçı.<br />
1012 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
mat 1. bitə. ĢaĢa. heyran. pozlu. donuq. tumuq boyalı. 2.<br />
1013 http://WWW.TURUZ.NET<br />
(boya). Kas boya. Ģavsız. bulaĢιq. veyran. unqundal8.<br />
- mat qalmaq: özünü itirib, baysınmaq, düĢünmək, qıraqdan<br />
ayrınmaq.- o ağır görnüĢ önündə bir az daldı.<br />
- mat qalmış: heyrətli. turğun. durğun. ĢaĢaq.- durğun adam.<br />
- durqun ürəkli.<br />
maydalamaq ufalamaq. avqamq. oğqamaq. oğmaq.<br />
mayılka mağıl. 1. olqun. sulanmıĢ nərsə. 2. iĢində, duyqusunda,<br />
durumunda artığına irəliləmiĢ. ölçüsün aĢmıĢ kiĢi.<br />
qudurmuĢ. əzilən kiĢi. əzik kiĢi. - çox mağıl adamdı. -<br />
mağıl ba, gör görməmiĢdin.<br />
mayna yoxlaĢ. yoxlayıĢ.<br />
meşə (< bükşə). tıqmas (< tıqmaq). cəngəl.<br />
meydan avlu. avlı. avul. cövlanqah. çaplanqa. alan. ortal. orta.<br />
alay. ortalıq. aralıq.<br />
- meydana qoymaq: ortalamaq. aralamaq. - pullarımızı<br />
ortaladıq.<br />
meyxuş alaqıncır.<br />
məcani bələĢ.<br />
məccani müft. yuf. badi hava. - yufa gedmək. - yufa almaq. - yufdan<br />
qazanmaq. - yufuna vermək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
məcə ək. Ģərti göstərən ək. - görməcə. nərsəni görüb baxmaqla<br />
məhmiz < momuz. mamız.<br />
edmək. görmək Ģərti ilə. - görməcə alıĢ veriĢ.<br />
məkə mısır buğdası. dənələri bitiĢik olan soba kök. qoçan. -<br />
dənəsin yedi, qoçanın yaxdı.<br />
- qoçan dəfdəri: ana dəfdər. kötük.<br />
- qoçan kimi sərt, donmuş. - soyuqdan barmaqlarım qoçan<br />
kimidir.<br />
- qoçanı ilə birlikdə olan məkə: qoqoruz.<br />
məkkəka çin'dən qətirilən bir çeĢit mürəkkəb. türk yazısı bununla<br />
yazılır.<br />
məmə - köpək məməsi: köpək əmciyi: qoltuq altında çıxan çiban.<br />
- qız məməsi: Ģaftalı ( bir çeĢit). ağac qavını.<br />
mən məntəbriz. mi. - şer mi xət oyunu: yazımı toğra oyunu. Ģer<br />
məncənaq balkan.<br />
mən xət oyunu.<br />
- məncə: mənə görə. mənə qalsa.<br />
məndirika gəlin ilə qüveyin baĢlarına, gecələyin, saçı saçmaq üçün<br />
toplanılan yer.<br />
məngəfə bəngəfə. qalın qafa. dana baĢ.<br />
məngəlli man. pis. iradlı. ayıblı. - manlı iş: pis iĢ.<br />
1014 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
mənğliq xallı. bənli. bənəkli.<br />
mənlik özlük. qurur.<br />
mənmən özsevərlik. xodpəsəndlik.<br />
məntəşə bantaqa. bantaĢa.<br />
mərə bərə. mirə. mürə. vərə. əbə. hey. əyə. yansıma sözlər. -<br />
mərə demədimmi. - mərə qardaĢ.<br />
məşiç - məşiç üzümka: qara üzüm.<br />
mətsiz kələkçi. kələksi. qəhbə oğlu.<br />
məziqə qısıq. sıqıq. qısılmıĢ. sıxılmıĢ.<br />
mi məntəbriz. - şer mi xət oyunu: yazımı toğra oyunu. Ģer mən<br />
xət oyunu.<br />
mıxtövlə qazıq. ucu qazılmıĢ, yonulmuĢ, sivrilənmiĢ qalın odun,<br />
1015 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dəmir. - qazığ qaqmaq. - qazığa bağlamaq.<br />
mil bəlik. - yapılarda işlənən dəmir, çəlik mil, lama: gürĢad.<br />
quĢaq. qurĢaq. - yapını gürĢadlamaq, gürĢadlamaq,<br />
quĢaqlamaq.<br />
milçək qara sinək. - milçək qoğan: sinğəklik. sinəklik. pürüslü olub,<br />
sinək, milçək qoğmaq üçün yelpik. milçək qoğan.<br />
min - duq min: neçə min.<br />
- min dərədən su gətirmək: min bir mahana gətirmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- min can ilə: tam istəklə. tam arzu ilə.<br />
- min göz oti: mahmudə. seqmonya.<br />
mıncıq buncuq. boncuq. (böcək qabuğu). vıcıq. gözlük. göz<br />
mindətüka ipək paltar.<br />
dəğməsin diyə cocuğların taxlarına (börkləinə),<br />
qollarına taxılan mıncıq.<br />
- mıncıqla oynalınır bir oyun: toqurçın.<br />
mindirmək (saatı) iləri sürmək, qabağa çəkmək.<br />
minək binək. - binək daşı: minək daĢı: pilləkan, qapı yanlarında,<br />
heyvana minmədə basamaq yerini tutmaq üzrə qoyulmuĢ<br />
daĢ.<br />
mingil yüngül. yengil. rahat. huzur. rofah.<br />
mingişmaq bingişmaq. birbirinə minmək. irticam edmək.<br />
minğditmək dittirmək.<br />
minğika beyin.<br />
mınğuyka kağıt yapıĢtırılan bir çeĢit xəmir.<br />
minici binici. sürücü. sürən.<br />
minicilik binicilik. sürücülük çıxarı, farasatı.<br />
miniş biniş. rəsmi paltar. vəkillərin, alimlərin çıxıĢda gedikləri<br />
paltar.<br />
minka bən. mən.<br />
1016 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
minqir minğir. çox külliyetli.<br />
minmək - birbirinə minmək: bingiĢmaq. mingiĢmaq. irticam edmək.<br />
minmək binmək. bir üz, hal, qılığ, surət almaq. bir yol tapmaq.<br />
- iĢ inada mindi.<br />
1017 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dalına minmək: zorlamaq. alt edmək. müsəllət olmaq.<br />
- küplərə minmək: çox qızmaq.<br />
mır - mır mır edmək: mırıldanmaq.<br />
mirə mürə. vərə. bərə. mərə. əbə. hey. əyə. yansıma sözlər. -<br />
mirə demədimmi. - mirə qardaĢ.<br />
mırıldamaq xım xım edmək. söyləmək. gənizdən söyləmək:<br />
mırıldanmaq somurdanmaq. xomurdanmaq. söylənmək. deyinmək.<br />
mırıldanmaq mır mır edmək. söylənmək. söğlənmək. deyinmək. öz<br />
özünə Ģikayətlənmək.<br />
misilsiz əĢsiz. taysız.<br />
misqal - misqal qamışı: sıravarı birbirinə bitiĢik, düzgün nərsələr.<br />
misvak < savak (savmaq). savan, soyan arıdan.<br />
mıtçıl dəbəh. əğləncə. alayçı. məsqərə.<br />
mızi qıĢmır. taxılıb incidən. - qışmır kiĢi.<br />
mızılıq qıĢmırlıq. - qışmırlıq bəsdi daha.<br />
mızmızlanmaq ənğrəĢmək. canı sıxılmaq. inləmək.<br />
mızraq uzun mızraq (bizraq. bizqar) qarğı. qazğı. neyzə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
momuz > məhmiz. mamız.<br />
moşt müĢt (yumruq). muş. {tutuşdur. - türkcədə "muĢ: piĢik"<br />
- sanskiritdə " muĢ: siçan". - latincədə " mous: siçan".)<br />
mörikmək ayaqlarını toparlayıb təkmə atmaq.<br />
muquzqaq bal arısına bənzəyən bir sinək.<br />
mun xəstəlik. iğ. qəm. kəmkə. kefsizlik. toqa. iç ağırlığı.<br />
- mun kişika: yürəği dölək. qönlü sələk adam.<br />
muncuq təcmi. buncuq. yumuc. yumquc. boğuncuq.<br />
munduz yorqa atka.<br />
munğuzgək buynuzqək. pinə. çalıĢma üzündən əldə çıxan qatılıq.<br />
murş - qarş murş: qarma qarş: çox pıtlaĢ. qarĢıq. qarıĢıq.<br />
müĢəvvəĢ.<br />
murşıq - qarşıq murşuq: qarışıq marışıq: qarĢ murĢ. qarma qarĢ.<br />
müĢəvvəĢ. çox pıtlaĢ.<br />
musavi busan. əĢ. bərabər.<br />
muşmula döngəl. əzgildən böyük beĢ bıyıqdan kiçim yemiĢ.<br />
mut qut. bəxt. iqbal. səadət. tale'.<br />
mutlı butlı. gücli. quvvəli.<br />
mutluluq güvənc. sevinc. onqluq. dola. kef. neĢə. ləzzət.<br />
münka bün, mündərü ipəklə süslənmiĢ gəlin odası.<br />
1018 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
mürə mirə. vərə. bərə. mərə. əbə. hey. əyə. yansıma sözlər. -<br />
mürə demədimmi. - mürə qardaĢ.<br />
müşgül iĢgil. güclük. bur. bor. çətinlik. düğün. məsələ. pıroblem.<br />
- iĢlərimiz işgilə düĢdü.<br />
müşgülləşmək iĢgilləĢmək. çatallaĢmaq. budaqlanmaq. qollanmaq.<br />
müşgülpəsənd tetiz.<br />
1019 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dallanmaq. pürüzlənmək. bürküĢmək. - iĢ budaqlandı.<br />
naçar9 1. pis. kötü. - çox naçara düĢdük. - naçara düĢən çara arar.<br />
2. pozuq. xərab. - naçar mal.<br />
naxış bəzək. bəyzək. bədzək. nəqĢə. sırma. rəsm.<br />
- sırmalı parça.<br />
naxış oyma. oymaq.<br />
- çuxurlayaraq yazmaq, naxış salmaq: qazımaq. oymaq. -<br />
mənim çəkilimi daĢlara qaz. - ürəyə qazılmış duyğular.<br />
naxışlanmaq bəzənmək. bəzəlmək. süsləmək.<br />
naxışlı oymalı.qazıq. tikməkə. rəsmli. nəqĢəli. sırmalı. - sırmalı<br />
parça.- qazıq parça. - qazıq çatı, duvar.<br />
naqqışlı gedmək səkmək. bir qıç üzrə sıçrayıb atlamaq.<br />
nal - nal tökən: daĢlıq yoxuĢ yer.<br />
- nalsız, yalın ayaq: ulduq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
nan < nənğ. ne'mət. mal. - nan o şərab: su ətmək. süc çörək<br />
(süc: süci: Ģərab). (müsəlmanlıqda " süc çörək" (süc: süci:<br />
Ģərab) "nan o şərab" yerinə "su ətmək" deyilir).<br />
- nan o şərab: su ətmək. süc çörək (süc: süci: Ģərab).<br />
(müsəlmanlıqda " süc çörək" (süc: süci: Ģərab) "nan o<br />
şərab" yerinə "su ətmək" deyilir).<br />
narın - narın yapılı. # çox enli olub yalpası az gəmi: töşəkli.<br />
döşəkli.<br />
nasıl nə əlük. nə elük. nələk. nəlük. necə. nətək.<br />
naz giriĢmə. qırıĢma. qır vermə (< qırılmaq. burulmaq).<br />
buruqma. iĢvə. qəmzə. qaĢ göz ilə oynanma. qılıncka.<br />
qılınka.<br />
nazlanma qırlma.<br />
nazlanmaq təpsəmək. qırıtmaq. qıvırmaq. oynamaq. qırcanmaq. -<br />
qıvıra qıvıra oynamaq.<br />
nazlı qılnıc. qılıncka. qırcan. oxĢağ. oxĢağuka. qırtıq. qırlı.<br />
qıvraq.- qıvraq qız.<br />
necə nə əlük. nə elük. nələk. nəlük. nətək. nasıl.<br />
necəsən nətəhərsən. nətəksən.<br />
netəsiz osalmus. kötü. fəna. iĢə yaramaz. dəğərsiz.<br />
1020 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
neyzə qarğı. süngi. mızraq. sapqın. saplayaraq, taxaraq böyük<br />
nə<br />
1021 http://WWW.TURUZ.NET<br />
balığları avlamaq üçün neyzə. "zıbqın" da deyili.<br />
nə nən. nənğ. tan. dan. tənq. dənğ. Ģey.<br />
- nə gözəl!: tubba. afərin .<br />
- nə gözəl: xariqa. fovquladə.<br />
- nə gərək: nərək: nə gərəkkə.<br />
- nə qədər: nəməkə. nicə. necə. neçəka. kaç.<br />
- nə olursa: ras gələ. olur olmaz. dəğmə. kim olursa.<br />
- nə təhərsən: nətəksən. necəsən.<br />
- nə tək: nə əlük. nə elük. nələk. nəlük. necə. nasıl.<br />
- nətəksən: nətəhərsən. necəsən.<br />
- nəcür: nasıl. nə əlük. nə elük. nələk. nəlük. necə. nətək.<br />
- nədən vermək: kəndinə qarĢı, davranıĢa nədən vermək.<br />
nərsəni, kimsəni özünə kəndi özünə quĢqutmaq. qaĢınmaq. -<br />
dayaq yemək üçün qaşınır.<br />
nəxşə kələk. tuzaq. duzaq ( tutsaq < tutmaq). - o bir duzaqdır. -<br />
bu duzaq kiĢidən uzaq ol. - nəxşə çəkmək: taslamaq. tərh<br />
tökmək.<br />
nəqş iĢ. tas. tası. biçim.<br />
nəlbəki tabaq. - ayaq tabaq: fincan nəlbəki.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
nələk nasıl. nə əlük. nə elük. nəlük. necə. nətək.<br />
nəlük nə əlük. nə elük. nələk. necə. nətək. nasıl.<br />
nəma sıman. bənzək əki. - yalansıman. - meymunsıman:<br />
adanəma. - alansıman: meydan kimi.<br />
nəmov bitiĢ. yetiĢ. böyüĢ.<br />
nən nənğ. nə. tan. dan. tənq. dənğ. Ģey.<br />
nəndəy hansı. kay. kaysı. kandak. hanqqı.<br />
nənə ana. - xanım nənə: 1. böyük nənə. 2. qayın ana.<br />
nənğ nən. nə. tan. dan. tənq. dənğ. Ģey.<br />
nənni ninni. 1. cocuqları yatıtmaq üçün sözlərin sonuna gələn<br />
sözcük. - uyusun oğlum ninni. - yatar balam ninni. 2.<br />
laylay. cocuqları yatıtmaq üçün deyilən qoĢu, söz. -<br />
nənni söyləmək. - bu gözəl, yumĢaq çalğı, nənni yerini<br />
tutabilər.<br />
nərdə qəfəs. qorxuluq.<br />
nərdivan - nərdiban tarabuzanı: qısa qalın barmağlıqlar. -- tarabuzan<br />
babası: bu barmaqlığları birgə tutan iki yan dirək, çubuq.<br />
- ip nərdivan: urçın. örçin.<br />
- qırx nərdüvan: dik yoxuĢ olan yer.<br />
- nərdüvan köpəştəsi: nərdivanın barmaqlıqlarının yanında<br />
olan uzun, enli ağac.<br />
1022 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
nəsim əsinkə. əsinti. yılıq. yelik. yelək. rüzqâr< üzgər.<br />
nəsnə maddə.<br />
nigəran nagüman < anğman: anlamaz, qanılmaz durumda<br />
olmaq.<br />
nıq ıq. ıqıl. nıq nıq. sıxıntı altında olaraq çıxarılan səs. - ıq ıq<br />
yapmaq: nıqqıldamaq.<br />
nıqqıldamaq ıq ıq yapmaq. ıqınmaq. higgildəmək. sıxılıb kəhildəmək.<br />
nıqqıltı ıqıntı. sıxılıb, zorda qalıb nıqqıldamaq.<br />
nin - toyuq nini: qütəs. kütəs. küməs.<br />
ninni nənni. 1. cocuqları yatıtmaq üçün sözlərin sonuna gələn<br />
1023 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sözcük. - uyusun oğlum ninni. - yatar balam ninni. 2.<br />
laylay. cocuqları yatıtmaq üçün deyilən qoĢu, söz. -<br />
nənni söyləmək. - bu gözəl, yumĢaq çalğı, nənni yerini<br />
tutabilər.<br />
nisgil qiptə. həsrət.<br />
noğay moğul ellərindən.<br />
noxda cilov. yalav.ip. yular.<br />
noxtalamaq oyanlamaq. üyənləmək. cilovlamaq.<br />
noxud - yaban noxudu: duzlı ot.<br />
novdan oluq. üstü açıq borı. yağmır suyun yığmaq üçün damın<br />
çevrəsində açılan oyuq. tamar. damar. Ģıratan. ĢırĢır.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
nökər yanluq. yalnuq. - nökər sifət: qulsıqa.<br />
o ol. 1. "o" uzağı göstərir. "şu" ortalığı göstərir. "bu" yaxını<br />
göstərir. 2. həmən. - genə o kiĢidi. - o gün gəldi. 3. sayqı,<br />
vurqu simgəsi olaraq, adlara artırılır. - ol tanrı üçün. - ol<br />
ilkin günün çıxmaz ürəkdən odları. - ol böyüklər böyüğü. 3.<br />
çağı göstərir. - ol anda. - ol səfər. - o vaxt. 4. yer göstərici<br />
simgə. - oyan. - oyana. - o tərəfə. - o qədər. - o bu, şu bu:<br />
ötəki bərki. - o kimi: öylə. o misilli ( o kimi iĢlərdə tələsmək<br />
gərək deyir). - o yolda: ö cür. öylə.<br />
ob (op. yob. yop. ab. ap) çoxluğu göstərən sözlər.<br />
oba ev. qapalı yer. {# ova: açıqlıq. meydan}. obaq. öbək. öpək.<br />
yığın. top. bölük. - el öbək öbək (obaq obaq. oba oba)<br />
oturmuĢlar. - evləri var oba oba (öbək öbək.öpək öpək). -<br />
köç oba: kəcavə. hüdci.<br />
obaq oba. öbək. öpək. yığın. top. bölük. - el öbək öbək (obaq<br />
obaq. oba oba) oturmuĢlar. - evləri var oba oba (öbək<br />
öbək.öpək öpək).<br />
obarq barq. dudman. xandan. - obarqlı: evli.<br />
obarqlanmaq barqlanmaq. evlənmək.<br />
obruq oyuq, çuxur, alçaq. isik. iysik. çuxurlu. çuxurluq.<br />
engəbəli yer. - obruq tarla.<br />
1024 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
obur abur. əkələ. qarınpa. qarımpa. doymaz.- abur obur: obur<br />
çobur. - abur çopurun biridi bu gədə.<br />
oburluğ kor boğazlıq. qarımpalıq.<br />
oca uca. göütün üstündəki uclu olan sümük. quyruq soxumu.<br />
ocaqçı 1. occaq. qul oğlu. qonazad. xanəzad. 2. ocaq arıtlayan.<br />
3. qazan xan. xanidan baĢı.<br />
ocaqçılıq ocaq arıtlamaq.<br />
ocaq 1. kanun. - pozuq ocağı: fəsad kanunu. 2. oğcaq. oycaq.<br />
1025 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ocaq. oyuq yer. baca. durba. yol. - ildə bir kərə ocaqları<br />
arıtlanmalıdır. - su ocaqları tutulmuĢ. 3. kürə. soba. 4.<br />
quyu. çuxur. mə'dən. nərsənin bol olduğu yer. - gəc<br />
ocağı. - dəmir ocağı. 5. evlək. kərdi. - sozu ocağı. -<br />
badımcan ocağı. 6. odu sönməz ev, elçilik. böyük<br />
xanidan. - ocağa düşmək1: ocaq düşmək: sığınmaq.<br />
yardım diləmək. 7. sərmaya. 8. komat. kanun. - hançı<br />
komata bağlıdır. 9. qazan. xanidan. - hamam ocağı:<br />
tuĢqan. tutuĢqan. odluq. tulambar. tün.<br />
- ocaq dayısı: bir dayrənin, idarənin baĢı. - daş ocağı: daş<br />
kanı: daş mə'dəni: yapıda, baĢqalında iĢlənən daĢın<br />
çıxarılan yeri, kanı. - ocağa qonmuş qalın his: qurum. -<br />
ocaq qurumu. - evi qurum basmıĢ. - qurum boya.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- saya ocağı: sayıçılar heytəti.<br />
- ocağın sobanın, peçin buru başı: qoğan. qovan. - külək<br />
vurub peçin qoğanın salıb.<br />
- ocağın, sobanın, peçin borusunun təpəsinə<br />
qondurulub, yelin əsdiyi yönlə fırlanıb, tüstünü dışarı<br />
sorub, içəridə düdməyi önlüyən arac: qoğan. qovan. -<br />
külək vurub peçin qoğanın salıb.<br />
ocaqlıq 1. kökəĢ. nərsənin təməli, təməl dirəyi. duraq. - ocaqlıq<br />
dəmir: can qurtaran dəmir. 2. malikanə. tərkəlik. sovğalıq.<br />
mirasa buraxılmıĢ nərsə.<br />
occaq ocaqçı. qul oğlu. qonazad. xanəzad.<br />
ocmanlıq yavlıq. cavlıq. düĢmanlıq.<br />
ohamlıq ĢaĢqınlıq. sanğılıq. budalalıq. vurğunluq. vırğınlıq.<br />
sərsəmlik.<br />
oxşağ oxĢağuka. nazlı. qılnıc. qılıncka. qırcan.<br />
oxşağuka oxĢağ. nazlı. qılnıc. qılıncka. qırcan.<br />
oxşatan 1. bənztən. yanıtan. təmsilçi. təqlid edən. müqəllid. - bu<br />
iĢləri bənzətən varmı. - bu sözləri bənzətən. 2. aktiyor.<br />
hünərpiĢə.<br />
oq oğ uğ yol. çat. çar. çarp. çart (çapr).<br />
- araba iqi: araba oxu. - sapan iqi: sapan oxu.<br />
1026 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- iqi daşı: dəğirmənin alt daĢı.<br />
1027 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- arabanın düz oxu: üzək. - ox yaydan çıxmaq: iĢ iĢdən<br />
keçmək.<br />
- ox yemək: vurulmaq.<br />
- ox qabı: ox qoburı. tərkəĢ. sağdaq. sadaq. tərkəĢ.<br />
- böyük ox quburi, qabı: gədəlic. böyük sadaq.<br />
- oxlu kirpi: tikənləri ox kimi uzanan kirpi.<br />
- oxu yayın kirişnə taxıb qurmaq: yay qurmaq. gəzləmək.<br />
- təmrənsiz ox: ulun . - ulunluq ər: təmrənsiz. oqları<br />
yələksiz kiĢi.<br />
- oxu bərk atmaq üçün yaya keçirlən ağac. atabək. (< ata +<br />
bərk: bərk ata).<br />
- təmrəni yumru, düğməli olan ox çeşiti: toxmar. tuqmar.<br />
oqa oka. öğə. anğ. sanı. zehn. zəka. xatir. hafizə.<br />
oqalamaq oğalamaq. əlləyib oğmaq, oğsalamaq. - bağı oğalamaq:<br />
kütükləri oğsalayıb, qabıqların düĢürmək.<br />
oqalmaq oğalmaq. tərinqüqlənmək. dərinlənmək.<br />
oqan oğan. 1. ovan. ovğan. avqan. gəbə. yüklü (inək). 2. tüm<br />
yaratların simgəsi olan tanrı. { oğınlatin > oqyanus). 3.<br />
qatır > qadir. güclü.<br />
oqarsız oxarsız. pis. acı. iti. yaxĢıqsız. qaba. sərt. - acı söz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
oqat onqat. iyi. uyar. münasib.<br />
oqcaq oğcaq. oycaq. ocaq. oyuq yer. baca. yol. durba. - ildə bir<br />
kərə ocaqları arıtlanmalıdır.<br />
oqəh oxəh. oxxəh. bəh bəh. afərin. - oxəh oxəh afərin afərin!.<br />
oqqamaq oğqamaq. avqamq. oğmaq. ufalamaq.<br />
oqqəh oxxəh. oxəh. bəh bəh. afərin. - oxəh oxəh afərin afərin!.<br />
oqlaq oğlaq. geçi balası.<br />
oqlamaq oğlamaq > ulamaq. ağları bicləmək. ağacların biclərin<br />
qırmaq.<br />
oqlan - iç oğlanı: yetiĢməmiĢ, qadınlarla oturub duran uĢaq. hərəm<br />
oğlanı. - qız oğlan: qızıl qız. bakirə oğlan. - qapı oğlanı:<br />
elçilikdə dilmanc yardımcısı.<br />
- qapı oğlanı: rəsmi dayrələr arası, bu dayrələr içində, aralıq<br />
qulluqcusu.<br />
- qoca oğlan: ayı.<br />
- qara oğlan: çingənə.<br />
oqlatlıq oğlatlıq. oğlut. oğulluq. ovlatlıq.<br />
oqlu - it oğlu: köpəkoğlu. kopoyoğlu2. hin oğlu.<br />
oqlu - qardaş oğlu: yeğən.- o mənim yegənimdir.<br />
oqlut oğlut. oğulluq. oğlatlıq.<br />
oqma oğma. tələk. dələk. oğuĢturma.<br />
1028 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
oqmaq oğmaq. 1. oğramaq. avrımaq. avqamq. oğqamaq.<br />
1029 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ufalamaq.qıvırmaq. qıyı vermək. çarpmaq. 2. dırnaqsı,<br />
sərt nərsə ilə bir yeri oğmaq. qaĢınmaq. qazımaq.<br />
qaĢımaq. qıraĢmaq. qıraĢlamaq. aĢındırmaq. oymaq.<br />
qıcıtmaq. sürtmək.<br />
- qaşınmaq ötür dırnaqın uzat. - uyuz kimi, durmadan<br />
qaşınır.<br />
- çox oğmaq: qulunc qırmaq.<br />
oqraq oğraq. avar. avraq. oğuq (< oğmaq). hər nəyin oğuntusu.<br />
toz topraq.<br />
oqraqlanmaq oqraq qılığına girmək. uqraqlanmaq.<br />
oqramaq oğramaq. oğmaq. avrımaq. qıvırmaq. qıyı vermək.<br />
çarpmaq.<br />
oqranmaq oğranmaq. oğulmaq. avranmaq. çaqnaĢmaq. təsadüm<br />
edmək.<br />
oqraşdırılmaq oğraşdırılmaq. birbirinə toquĢdurub, sürtüb oğraqlamaq.<br />
oqri oğri. uğri. əğri. sapa.<br />
oqrın oğrın. yavaĢca. yap. yapca. yappac. - oğrun oğrun:<br />
yabbac: yab yab: yap yap. yapca yapca.<br />
oqru oğru. basmaçı. təqəllübkar. qaracı. qaraçı. soyucu.<br />
hırsız. hərami. yan kəsici. oyalayıb, aldatıb cibdən kiçik
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ayın oyun çalan.<br />
- oğruları, oğurluq nərsələriynə gizlədən kişi: yatlaq.<br />
yataq.<br />
oqru oğru. qarqan. qarqan. (< qaqmaq: vurmaq). çalan.<br />
oqrus - saman oğrusu: göydə ki hacılar yolu.<br />
oqşalamaq oğĢalamaq. oxĢamaq. əl sürmək. sığamaq. məsh<br />
edmək. - arxasın sığa: dalın oğĢala.<br />
oqşamaq oxşamaq. oğuşlamaq. saqamaq. sayamaq. ölünü<br />
oqşar uyar. bənzər.<br />
oğĢamaq. ölünün iyiliklərin sayaraq ağlayub yas<br />
tutmaq. uymaq. bənzəmək. uyuĢmaq. ĢaqalaĢmaq.<br />
bənzəmək. (at) uyumaq. oğĢalamaq. əl sürmək.<br />
sığamaq. məsh edmək. - arxasın sığa: dalın oğĢala.<br />
oqşarı oxşarı. savuq. dolayı. məcazi.<br />
oqşarış oxşarış. bəniĢ. bənziĢ. kimiĢ. tayıĢ.<br />
oqşarsız uyarsız. bənzərsiz.<br />
oqşaşmaq oxşaşmaq.əĢləĢmək. bənzəzĢmək. müĢbeh, maadil<br />
olmaq.<br />
oqu oku. oxu. anlayı. mutaliə. izləni. öğrəni.<br />
oqudan oxudan. məəllim.<br />
1030 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
oquq 1. oğuq avar. avraq. oğraq. (< oğmaq). hər nəyin<br />
oğuntusu. toz topraq. 2. çizmə.<br />
oqul oğul. bala. yenqi. yeni. kiçik. biçə. beçə. - oğul arı: beçə<br />
1031 http://WWW.TURUZ.NET<br />
arı. yeni yetiĢən arı. - oğul otu: badrənc (bitgi).<br />
- el oğlu: yabançı. yabanı. yad. - qəhbə oğul: kələkçi.<br />
kələksi. mətsiz. - qul oğlu: ocaqçı. qonazad. xanəzad.<br />
- oğul oğlu: torun. nəbirə. - oğuldan oğula: atadan oğula.<br />
bətnən bə'di bətnən. - oğul balı: körpə arının yetirdiyi ağ bal.<br />
- ölməz oğlu: ağır. mətin. sağlam.<br />
- süt oğul: süt oğlu. birində süt əmmiĢ uĢaq. rəzi'.<br />
- ər oğlu ər: kiĢidən kiĢi. - ögey oğul: ügey oğul: əməksiz.<br />
oqulluq oğulluq. oğlut. oğlatlıq. ovlatlıq.<br />
oqulmaq oğulmaq. 1. dağınmaq. döğülmək. ufalanmaq. ufanmaq.-<br />
bu əkmək durduğu yerdə ufanır. 2. oğranmaq. avranmaq.<br />
çaqnaĢmaq. təsadüm edmək.<br />
oquluduruq oğuluduruq. yumurtalıq. döl yataq.<br />
oquma oxuma. ötüĢ. təğənni.<br />
oqumaq oxumaq. 1. çağırmaq. 2. göndərmək. demək. - alqıĢ<br />
oxuyan dillər. - alqıĢ oxu: salavat oxu. 3. üfürmək.<br />
cadalamaq. 4. tütmək. ötmək. püləmək.<br />
oqumuş oxumuş. yetin. bilgin. bilən. alim. kamil. kəmallı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
oqunmaq oxunmaq. 1. ötülmək. ötilmək. 2. özünü baxıcıya<br />
görsətmək. üpürünmək. cadalamaq. yadalanmaq. -<br />
özüvü ged bir oxundur.<br />
oquntu oğuntu. 1. qazıntı. qırıntı. incə yonqa. talaĢa. talaĢ.<br />
dalaĢ. talaz. dalaz. ufantı. qırıntı. ufandı. qırıntı. - parça<br />
ufantısı. əkmək ufantısı. - odun qazıntısı. kavsala qazıntısı.<br />
2. oğuntu. xəkə. açaq. topraqsin. - kömür açağı.<br />
- parça qazıntısı.<br />
- hər nəyin oğuntusu: torpı. - qızıl, dəmir torpusu.<br />
oqur oxur. 1. savatlı. - oxurlar toplandılar, yarqı qurdular. - el<br />
oxurları. 2. ötən. - oxur quĢlar.<br />
oqurlamaq oğurlamaq. 1. ilətmək. çalmaq. 2. qapamaq. 3. aĢırtmaq.<br />
aĢırmaq. yemək. içəri atmaq. 4. uğrulamaq. bir yoldan<br />
keçərkən, baĢqa nərsənin yolun tutmaq. yol üstünə<br />
varmaq. azınmaq. çarpmaq.<br />
oqurlanmaq oğurlanmaq. aĢırılmaq. çalınmaq.<br />
oqurluq oğurluq. çalınmıĢ. aĢırtma. aĢırma. məsruq.<br />
oquş oğuş. öğüş. torun. törün {1. < törəmək. 2. < turum ( <<br />
durmaq: edmək.)} nəvə. nəbirə.<br />
oquş oğuĢ. tayfa. uğuĢ. soy.<br />
1032 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
oquşlamaq oğuşlamaq. oxşamaq. saqamaq. sayamaq. ölünü<br />
1033 http://WWW.TURUZ.NET<br />
oğĢamaq. ölünün iyiliklərin sayaraq ağlayub yas<br />
tutmaq.<br />
oquşlu oğuĢlu. uğuĢlu. tayfalı. qohumlu. elli.<br />
oquşmuş oğuşmuş. yığıĢmıĢ. yatmıĢ. yorulmuĢ. kehəlmiĢ.<br />
oquşturma oğuşturma. tələk. dələk. oğma.<br />
oquşturmaq oğuşturmaq. birbirinə toxuĢdurub, sürtmək.<br />
oqut oxut. öqgüt. oxut. öğüt. sayuc. sayquc. nəsihət. və'z.<br />
oqutmaq 1. ötütmək. üngətmək. öngətmək. yırlatmaq. 2. üğütmək.<br />
oğub əzmək.<br />
oqutucu oxutucu. müdərris.<br />
oquyan oxuyan. oquyuçu. çağıran. çağırçı. də'vətçi. - oxuyuçu<br />
gəzmək: toya çağırmağa çıxmaq.<br />
oquyuçu oxuyan. çağıran. də'vətçi. - oxuyuçu gəzmək: toya<br />
çağırmağa çıxmaq.<br />
oquyuş oxunuĢ. tələffüz.<br />
oqünmək - çox oğünmək: qınalar yaxınmaq.<br />
oqyanus < oğınlatin oğantürk.<br />
olacaq 1. mümkün. möhtəməl. qabil. - olacaq varlıq. - olacaq iĢ<br />
degil. - olacağa qaçmaq. - olacağın batsın. 2. yazı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
müqəddər. - olacaq imiĢ. - olacaqa çara yox. - kiĢi olacağa<br />
qaçır. - kiĢi nə yapırsa, olacağa varır.<br />
olağan olur. olan. mümkün. imkanlı.<br />
olaq olağ. oluğ. boluğ. bolağ. 1. hal. durum. əhval. 2. abü<br />
hava.<br />
olAQa Bəlkə < bulAğa.<br />
olan bulunur. hazir. mocud. gələn. vaqe'. olur. olağan.<br />
olas ehtimal.<br />
mümkün. imkanlı. - gələn çəkilir. - baĢa gələn: ariz olan.<br />
olası alacalıq. olabilir. ola ki. möhtəməl. - qarların əriməyə bəlkə<br />
sanırım olası.<br />
olay oluq. vaqe'. vaqiə. - oluqlar: olaylar: vaqeiyyat. viquat. -<br />
oluqsuz: olaysız: vaqe' olmayan.<br />
olçü - aşlıq ( hibubat) olçüsü: dağar. bu ölçü "batmana" tay yer<br />
olqa ölkə<br />
olqu vaqiə.<br />
bə yer dəğiĢir.<br />
olqun olun. 1. olğun (. b ) bolğun. yetgin. olmuĢ. yetgin.<br />
kamil. olduğun olqunluğu. ərik. çatqınlığın çatıĢı. çatın.<br />
yetginliyin yetiyi. yetin. yetmən. geliĢkin. uzman. yetərli.<br />
yetənəkli. 2. mayılka. mağıl. sulanmıĢ nərsə. - geçgin<br />
1034 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1035 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yemiĢ. 3. keçitmiĢ. bacarmıĢ. yekkə. piĢmiĢ. görmüĢ.<br />
salqun. varqun. çəpər. çaqqun. mücərrəb.<br />
- artığına olqun: çox yetgin, olmuĢ, oluĢmuĢ.geçgin. geçmiĢ.<br />
olqunlaştırmaq oldurmaq. yetiĢtirmək.- yağıĢ yağsa, yel əssə fırtına olar:<br />
qopar<br />
olqunmaq iyələnmək. etinmək. edqinmək. qılqınmaq. alqınmaq.<br />
alĢınmaq. qazanmaq. sahab olmaq.<br />
olqutmaq olutmaq. ölütmək. təxmir edmək. ölütmək. olutmaq.<br />
təxmir edmək. oturtmaq.<br />
olma ulmaka. ulmak. çanaq. təsti. çömlək.<br />
olmadıq 1. olmamıĢ. 2. bənzərsiz. misilsiz. - olmadıq iĢə qaldıq.<br />
olmaq 1. çönğmək. çevrilmək. dönğmək. keçinmək. təhəvvül<br />
tapmaq. - sucu sirkə oldu. - ağac yandı kül oldu. - halım pis<br />
oldu. 2. qazanmaq. əldə edmək. - zəngin olmaq. - vəkil<br />
olmaq. - kiĢi olmaq. 2. ləĢmək. laĢmaq. quraĢdırmaq,<br />
varıĢtırmaq, çağıĢtırmağı çattıran feil. - iyi olmaq:<br />
iyiləşmək. - sağ olmaq: sağlaşmaq. yaĢamaq.<br />
- oldumu: yamüka: bu sôzü qəbul ettin mi. söylədiğimi<br />
yapmaq üçün qafana qoydun mu.<br />
- ola ki: alacalıq. olası. olabilir. - qarların əriməyə bəlkə<br />
sanırım olası.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- olabilir: alacalıq. olası. ola ki. - qarların əriməyə bəlkə<br />
sanırım olası.<br />
olmamaq əksilklik. yoxluğ. fuqdan.<br />
olmamış 1. xam. 2. olmadıq<br />
olmasın olduğuca. əniqoni. ənli dibli. əninə boyuna. gərğincə. -<br />
olmayan yox.<br />
bu gün əniqoni soyuqdu. - əniqoni iĢləyən. - olmasın kimi<br />
zirəklik göstərmək: ağız ilə quĢ tutmaq.<br />
olmayış yoxluq. heç. fuqdan. - yoxdan nə çıxar.<br />
olmaz boĢuna. yufuna. boĢuna. yufuna. namünasib. bihudə.<br />
mahal. imkansız. - olur olmaz: ras gələ. hərgələ. hər<br />
adam. - olur olmaz kiĢinin iĢi dəyir.<br />
olmazsa - heç olmazsa: barı.<br />
olmuş 1. olqun. yetgin. 2. kamil. 3. ərgin. yetmiĢ. yanığ.<br />
- çox yetgin, olmuş, oluşmuş: artığına olqun.geçgin.<br />
geçmiĢ. - geçgin yemiĢ.<br />
olmuya ki saqın. iyi bax. diqqət ed. zinhar.<br />
olta ulta (< ulamaq: uzatmaq. çatıdırmaq). baĢı qıynaqlı, at<br />
qılından, naylondan olan balığ avqarı. balığ qullabı.<br />
- ayaq oltası: ayaq qanqalı. ayaq tikəni. keçmiĢdə, yağıların<br />
ayaqlarına keçib, yerimələrii əngəlləmək üçün, yolları üstünə<br />
1036 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
burxılan tikənlər.<br />
1037 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- düĢman ayağına batmaq üzrə, yol arasına atılan sivri uclu,<br />
üç bucaqlı dəmirdən, ayağ çəngəli, oltası: tomuz ayağı.<br />
- olta iğnələri çeşitindən: balığ qullaı çeĢiti: damaqlı iqnə.<br />
oltraş olturaĢ. otraĢ. yerliĢ. qərar.<br />
oltuğuca olduğuca. olmasın. əniqoni. ənli dibli. əninə boyuna.<br />
gərğincə. - bu gün əniqoni soyuqdu. - əniqoni iĢləyən.<br />
oltuğunca olduğunca. ağrınca. ağırınca. vəznincə.<br />
oltuq olduq. ulduq. nalsız. yalın ayaq.<br />
oltuqca olduqca. yambar12. yampar. tamma. tüm. bütün.- yambar<br />
sayqandı: çox gözəldi.<br />
oltura olturu. otura. oturun. qaidətən. - otura sevən sevgisin<br />
görmək istər. -<br />
olturaş oltraĢ. otraĢ. yerliĢ. qərar.<br />
olturmaq oldurmaq. oturmaq. yetiĢtirmək. olqunlaĢtırmaq. - yağıĢ<br />
yağsa, yel əssə fırtına olar: qopar<br />
olturu olturun. oltura. otura. oturun. qaidətən.<br />
olturun olturu. oltura. otura. oturun. qaidətən.<br />
oluq 1. üstü açıq borı. yağmır suyun yığmaq üçün damın<br />
çevrəsində açılan oyuq. novdan. 2. iv. nərsənin üstündə<br />
açılan yol. yol. 3. olay. vaqe'. vaqiə. 4. oluğ. olağ. boluğ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bolağ. 5. hal. durum. əhval. 6. abü hava.- oluqlar:<br />
olaylar: vaqeiyyat. viquat. - oluqsuz: olaysız: vaqe'<br />
olmayan.<br />
oluqlı ivli. yollu.<br />
olum durum. qın. gün.<br />
olun olqun. olduğun olqunluğu. ərik. çatqınlığın çatıĢı. çatın.<br />
yetginliyin yetiyi. yetin.<br />
olunma yetiĢmə. gəlmə. hasil olma. - yazdan gəlmə. - sizdən<br />
gəlmə sovğat.<br />
olunmaq 1. bolunmaq. varlanmaq. barlanmaq. mövcud olmaq.<br />
etilmək. edilmək. qılınmaq. yapınmaq. devrinmək. rəftar<br />
edmək. 2. tutmaq. yerinə gemək. - baĢ tutmaq.<br />
olur olan. olağan. mümkün. imkanlı. möhtəməl. ehtimal.<br />
imkan. mümkün. - oluruna baxmaq. - olur olmaz: dəğmə.<br />
ras gələ. kim olursa. nə olursa. - olur olmaz: ras gələ.<br />
hərgələ. hər adam. - olur olmaz kiĢinin iĢi dəyir.<br />
oluş ediĢ. qılıĢ. yapıĢ. devriĢ. rəftar.<br />
oluşmaq buluĢmaq. boluĢmaq. 1. bir bulda, bolda, olda tapıĢmaq.<br />
birbirini bulmaq. bir araya gəlmək. görüĢmək. mulaqat<br />
edmək. - o ilə buluşmaq olmadı: onun ilə görüĢmək<br />
mümkün olmadı. 2. rastlaĢmaq. təsadüf edmək. - harda<br />
1038 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1039 http://WWW.TURUZ.NET<br />
buluşsada, türk türkə qardaĢdır. 3. yetginmək. əriĢmək.<br />
iriĢmək.- üzümlərim irişti. - irişmiş qızları əriĢtirməliyik.<br />
oluşmuş - çox yetgin, olmuş, oluşmuş: artığına olqun.geçgin.<br />
geçmiĢ. - geçgin yemiĢ.<br />
olutmaq 1. olqutmaq. ölütmək. təxmir edmək. 2. ölütmək.<br />
olqutmaq. təxmir edmək.<br />
omuzdaş çiyindaĢ. atımdaĢ.<br />
omuz (< um: yuvarlaq. gəmiyin, nərsənin girdə yumarlaq yuvarlaq<br />
baĢı).çiyin. - omuz öpüşmək: tay ba tay gəlmək, olmaq.<br />
paydaĢ olmaq. - omuza vurmaq: {1. çiyinləmək. çiyninə alıb<br />
qaldırmaq. 2. arxasına vurmaq. arxasını oxĢamaq. } - omuz<br />
uçurcağı: köpricik. tərquvə. - omuz vurmaq: omuz vermək:<br />
yardım edmək. - omuz omuza: yığıncaq. Ģuluxluq. izdiham. -<br />
omuz baĢı: omuz ucu. qolun üsti. - omuz qaldırmaq: omuz<br />
atmaq. çiyin atmaq. çiyin çəkmək. bilməməzlikdən gəlmək.<br />
təcahül edmək. - omuza çıxmaq: üzlənmək. üz bulmaq.<br />
daĢınmaq. - omuz silkəmək: müsamihə edmək. - omuzda<br />
daşımaq: çiyinə, baĢa qaldırmaq. ucatmaq. ululatmaq. -<br />
omuz kürəyi: kürək kimi enli olub çiyindən arxaya sallanan<br />
ikicə gəmik. bu gəmiklərə baxıb baxıcılıq edənlərdə vardır.<br />
- omuz kürəyi: kürək gəmiyi: qəbzə. gəbzə. çiğni örtən<br />
sümük.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- omuz silkmək: çiyin silkmək. boynundan atmaq. qəbul<br />
edməmək.<br />
1040 http://WWW.TURUZ.COM<br />
omuz silkmək: çiyin silkmək. boynundan atmaq. qəbul<br />
edməmək.<br />
- omuzları qalın dərili bir çeşit kələr: sırtar<br />
omuzlamaq - quyruğun omuzlamaq: quyruğun belinə qoyub çıxıb<br />
gedmək, qaçıb gedmək.<br />
omuzlanmaq çiyinlənmək. boyunlanmaq. yüklənmək. öhdələnmək.<br />
qəbullanmaq.<br />
on çoxluğu qabartma yolu ilə göstərən söz. - on kərə gəldim<br />
yoxudun. - on kərə demədimmi.<br />
ona kəndisinə. - ona (kəndisinə) duzaq qurmuĢlar.<br />
onaçı ( on ön: iyi. yaxcı. yoğan. qalan). ). onqarçı. onarçı.<br />
yonarçı. yonaçı. islahtələb.<br />
onalqa onğalqa ırısqal. gündəlik. onĢuq. onğĢuq.<br />
onamaq təsdiq edmək. bəğənmək. bəğənib istəmək. ixtiyar<br />
edmək.<br />
onarçı ( on ön: iyi. yaxcı. yoğan. qalan). ). onqarçı. onaçı.<br />
yonarçı. yonaçı. islahtələb.<br />
onarım onarma. mərəmmət. tə'mir.<br />
onarımaq onarmaq. mərəmmət, tə'mir edmək.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
onarma onarım. mərəmmət. tə'mir.<br />
onarmaq ağtarmaq. tə'mir edmək. onarımaq. mərəmmət, tə'mir<br />
edmək.<br />
onartmaq onqarmaq. sağaltmaq. iyilətmək. yeğlətmək. düzəlmək.<br />
onaş uyuĢ. unaĢ. saziĢ. qəbul.<br />
onat 1. əxlaqlı. 2. doğru. düz.<br />
- onat, muvafiq səs: yaĢil oy.<br />
onatmaq onattırmaq. təsdiqlətmək.<br />
onattırmaq onatmaq. təsdiqlətmək.<br />
onay 1. rizayət. razılıq. 2. muvafiq. münasib.<br />
onaylamaq qəbul edmək. razi olmaq.<br />
onaylı müsəddiq. quvahi olunmuĢ. təsdiq olunmuĢ.<br />
onbaşı dəgənəkli. odabaĢı. güzərçi.<br />
1041 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- onbaşı takımı: onbaĢı ilə yanındaolan on kiĢi.<br />
onğalqa onalqa. ırısqal. gündəlik. onĢuq. onğĢuq.<br />
onğşuq onĢuq. ırısqal. gündəlik. onalqa. onğalqa.<br />
onğur əqin. əğin.<br />
oniki - oniki barmaqlıq aralıq: yarım arĢın. qolun dirsəkdən aĢağı<br />
bölümünün yarısı.<br />
onqarçı ( on ön: iyi. yaxcı. yoğan. qalan). ). onarçı. onaçı.<br />
yonarçı. yonaçı. islahtələb.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
onqarçı ( on ön: iyi. yaxcı. yoğan. qalan). onarçı. onaçı. yonarçı.<br />
yonaçı. islahtələb.<br />
onqarmaq ( on ön: iyi. yaxcı. yoğan. qalan). onartmaq. sağaltmaq.<br />
düzəlmək.<br />
onqartmaq onqurtmaq. yonqartmaq. düzəltmək. keçirtmək.<br />
sağaltmaq.<br />
onqat oqat. iyi. uyar. münasib.<br />
onqluq mutluluq. güvənc. sevinc. dola. kef. neĢə. ləzzət.<br />
onqluq mutluluq. güvənc. sevinc. dola. kef. neĢə. ləzzət.<br />
onqmadıq onmadıq. onmadıq. onmaz. 1. sağalmaz. toxdamaz. -<br />
onmaz yara. 2. uğursuz. xeyirsiz.<br />
onqmaz onğmaz. iyi olmaz. savuĢmaz. keçməz. müzmin. -<br />
savuşmaz xəstəlik.<br />
onqulmaq onulmaq. toxtamaq. iyiləĢmək. düzəlmək. - onulmaz<br />
yaran vardı ?.<br />
onqumaq öngəmək. üngəmək.<br />
onqun məsud. mubarək. meymun. feyzli. bərəkətli. yümlü.<br />
onqunluq səadət. bərəkət.<br />
onqunmaq önqünmək. 1. dirsəlmək. doğrulmaq. 2. uykunmaq. təqlid<br />
edmək.<br />
onqur - qoyun onqurası: asapqorcığa: asabqorcığa.<br />
1042 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
onqurqa onqura. bel gəmiyi. gəminin alt parçaların biriktirən<br />
bütün uzun parça.<br />
onqurtmaq onqartmaq. yonqartmaq. düzəltmək. keçirtmək.<br />
sağaltmaq.<br />
onquş onğuĢ. uyquĢ. unğuĢ. süzüĢ. düzüĢ. axınc. axıĢ. axınĢ.<br />
1043 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tənqiĢ. təngəĢ. uyqun. mutabiq. muvafiq.<br />
onluq on sayı ilə bağlı olanlar. - onluq sıra.<br />
onmadıq onmadıq. onqmadıq. onmaz. 1. sağalmaz. toxdamaz. -<br />
onmaz yara. 2. uğursuz. xeyirsiz.<br />
onmadıq onqmadıq. onmadıq. onmaz. 1. sağalmaz. toxdamaz. -<br />
onmaz yara. 2. uğursuz. xeyirsiz.<br />
onmaz onmadıq. onqmadıq. onmadıq. 1. sağalmaz. toxdamaz. -<br />
onmaz yara. 2. uğursuz. xeyirsiz.<br />
onşuq onğĢuq. ırısqal. gündəlik. onalqa. onğalqa.<br />
onuq əziz. uğurlu. saygıdəğər.<br />
onulmaq onqulmaq. toxtamaq. iyiləĢmək. düzəlmək. - onulmaz<br />
yaran vardı ?.<br />
onur 1. Ģərəf. heysiyyət. 2. izzəti nəfs.<br />
onurlu xuddar. vüqarlı. Ģərif. namuslu.<br />
onursal fəxri. iftixari. e'zazi.<br />
op (ob. yob. yop. ab. ap) çoxluğu göstərən sözlər.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
opmaq hopmaq. höpürdətərək içmək.<br />
opralmaq oprumaq. çuxurlanmaq. alçalmaq<br />
oprulaq opraqlıq. çuxurluq. alçaqlıq. çuxuru çox olan nə, yer.<br />
oprumaq opralmaq. çuxurlanmaq. alçalmaq<br />
opruşmaq hopruĢmaq. içiĢmək.<br />
opruşmaq hopruĢmaq. içiĢmək.<br />
or 1. xəndəq. 2. quruh. yığın. fovc. 3. qala. qurqan.<br />
ora o ara. uzağı götərən söz (# bura: bu ara).<br />
oraq (< urmaq. vurmaq). - oraq bel: beli çuxur olub, yükə gələn<br />
bəygir, at. - böyük oraq: .tırpan. dərpən ( < dərmək).<br />
oraqçı biçən. biçici. biçici. biçən. kəsici. zalim.<br />
oraqlamaq oramaq. uramaq. vurmaq. qırmaq.<br />
orallı oranlı. mütənasib. mütəvazin.<br />
oralsız oransız. qeyri mütənasib. qeyri mütəvazin.<br />
oraltı orantı. tənasüb.<br />
oramaq uramaq. 1. vurmaq. qırmaq. oraqlamaq. 2. qazmaq. ura,<br />
xəndək yapmaq. 3. ölçüb biçmək. 4. oranlamaq.<br />
çəkəmək. çəkləmək. təxminləmək. ölçmək.<br />
hesablamaq.<br />
oran 1. orna. dəfdər. yer. 2. ölçü. çək. çəkə. nisbət. tənasüb.<br />
təxmin. əndazə.<br />
1044 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
oran 1. ölçək. miqyas. 2. biçim. əndam. yaxĢıq. uyqun.<br />
1045 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tənasüb. 3. biçmə. biçim. 4. təxmin. kəĢf.<br />
oranlamaq oramaq. çəkəmək. çəkləmək. təxminləmək. ölçmək.<br />
hesablamaq.<br />
oranlı 1. orallı. mütənasib. mütəvazin. 2. ornaqlı. orqanlı. qoylu.<br />
biçimli. əndamlı. çəkli. çəkimli. Ģəkilli. gözəl.<br />
oransız oralsız. qeyri mütənasib. qeyri mütəvazin.<br />
oransız çəksiz. yaxıĢıqsız. uyarsız. biçimsiz. tanasübsüz.<br />
oransızlıq çəksizlik. yaxıĢıqsız. yarmaĢsızlıq. uyarsızlıq.<br />
biçimsizlik. tanasübsüzlük.<br />
orantı oraltı. tənasüb.<br />
orat urat. qırqın.<br />
oratmaq uratmaq (< ur. vur. ura. uraq. oraq).oraqlanmıĢ kimi<br />
qılmaq, qırmaq. vurub yıxmaq. dibdən qaldırmaq.<br />
ordu 1. qonaq yeri. qonaq. orduqah. ortaqu. qoĢun qoraqı.<br />
ordu qərargahı. toyka. 2. ləĢgər: qoĢun. toyınka.<br />
- çadır, ordu yeri: orduqah. qurum. xeyməqah. - qara<br />
qurum: çəngiz xanın dincək ordugası. 3. < orta. bir<br />
toplantının yeri, yaxud toplantının özü.<br />
- ordu bazarı: aralıq, dolanbac çarĢı, bazar: rasta bazar.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
arasta.<br />
- ordunun sol qoluna: cuvanqar, sol qoluna bıranqar.<br />
orduqah ortaqu. ordu. qoĢun qoraqı. ordu qərargahı. toyka.<br />
tüĢərgə. düĢərgə. çadır, ordu yeri. qurum. xeyməqah. -<br />
qara qurum: çəngiz xanın dincək ordugası.<br />
ordulamaq qalınmaq. otraqlamaq. oturmaq. qalmaq. - burda neçə<br />
gün qalınacaqsız.<br />
orın orna. dərəcə. mərtəbə. çatı.<br />
orınlı sanalı. qonumlu. yonumlu. qısınlı. mə'qul.<br />
orqanlı oranlı. ornaqlı. qoylu. biçimli. əndamlı. çəkli. çəkimli.<br />
Ģəkilli. gözəl.<br />
orna 1. orın. dərəcə. mərtəbə. çatı. 2. oran. dəfdər. yer.<br />
ornaqlı oranlı. orqanlı. qoylu. biçimli. əndamlı. çəkli. çəkimli.<br />
Ģəkilli. gözəl.<br />
orta ortal. meydan. alay.<br />
ortaç mütəvəssit.<br />
ortaççı qurnalıq. araçı. böyüklərin qatında olub, iĢləri yeridən.<br />
ortaq 1. badaĢ. bağdaĢ. bir yerdə olanlar. 2. qoĢuq. Ģərik. 3.<br />
güni.<br />
ortaq ortaqçı. Ģərik. səhim.<br />
1046 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
orta 1. yarı. - orta orta: yarı yarı. 2. meydan. ara. səhnə. -<br />
1047 http://WWW.TURUZ.NET<br />
pulları ortaya qoy. - iĢi ortaya qoymadılar. 3. dəniz açığı.<br />
engin. əngin. ulu orta. yeniçəri ocağında tabur. quruh.<br />
dəsdə. arada. metəvəssid. - orta boylu. - orta hallı: nə<br />
zəngin, nə yoxsul. - orta elçi: böyük elçidən altda olan elçi. -<br />
ortasın bulmaq: tə'dil edmək. 4. ara. uza. uzay. fəza. 5.<br />
göbək. mərkəz. - orta quşaq: aralıq geyim. əl geyim.<br />
bayağı qapsam, geyim. (# qopsam: rəsmi). - ucun ortasın<br />
bulmaq: baĢ açmaq. qərar vermək.<br />
- ortaya qoymaq: açıqlatmaq. bəllətmək. meydana<br />
çıxarmaq. - ürək sözün bəlmir.<br />
ortaqçı ortaq. Ģərik. səhim.<br />
ortaqlaşa müĢtərəkən.<br />
ortaqlıq kumpani.<br />
ortaqu orduqah. ordu. qoĢun qoraqı. ordu qərargahı. toyka.<br />
ortal meydan. aya. orta. meydan. alay.<br />
ortala ölçü. e'tidal.<br />
ortalamaq 1. yarılamaq. - yolu ortadıq. - yaĢın ortalamış gənclər. yarı<br />
yarı. 2. meydana qoymaq. aralamaq. - pullarımızı<br />
ortaladıq. 3. alay qolay edmək. avaralamaq. avutmaq<br />
(ağızda saxlayıb, çeyniyib, nə utub nə tüpürmək).
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yubatmaq. tə'xir edmək. savsalamaq. savsayamaq.<br />
sayaqlamaq. sayqalamaq.<br />
ortalı aralı. fəzalı. uzalı. uzaylı.<br />
ortalıq 1. üfüq. - ortalıq ağardı. 2. sahə. - hançı ortalıqda çalıĢırsız.<br />
ev qoĢusu, nərsələri. vəsayil. əsasiyə. - ortalıq toplamaq<br />
{1. eveĢiyi yığmaq. 2. eveĢik yığmaq}. 3. aralıq. meydan.<br />
ortada gəzən. gəzəyən. quĢə. bucaq. 4. mihit. Ģəryit.<br />
cəvv. - bucaq qıyıcı: araçı sərraf. - bucaq satıcı: aralıqda<br />
gəzən satıcı.<br />
ortanğlıq qulağuzluq. miyançılıq.<br />
ortasınmaq ortasın tapmaq. təfahüm nuqtəsin aramaq.<br />
ortum aram. dinlənmə. hizur.<br />
oruc {< ər gec < ər (ertə: səhər) + gec (gecə: AxĢam). gecə-<br />
gündüz}. sum.<br />
orum hörüm. örum. urum. təsdə. dəsdə. boyunka. tutamaq.<br />
sap. kəsim. - bir örüm ot: bi örum ot. bir oraqta biçilən ot<br />
orundalamaq orunqdələmək. öqürtləmək. ögürtləmək. yerləĢtirmək.<br />
orunqdələmək orundalamaq. öqürtləmək. ögürtləmək. yerləĢtirmək.<br />
osom yosom9. usum. bənzəĢ. qiyas.<br />
osuqlamaq hilə ilə kilit açmaq. - üsüqləmək.<br />
osusmaq sivrilmək. sivrimək. qalxmaq. tərəqqi edmək.<br />
1048 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ot 1. gövdədən, qılları gidərmək ötür qoyulan yaxıcı<br />
1049 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dərman. keçmiĢdə zərnix tozuymuĢ. - ot daşı: ot yeri:<br />
hamamda bu otu iĢlətməyə özəl yer. 2. ota. dərman. dava.<br />
- odu qarıştırma aracı: ülçər. olçər. uzun qollu maĢa. ĢiĢ.<br />
ərsin. gəlbəri. 3. od. yem. otunğa. - yan yana vuran,<br />
oynayan od yalımı, dilimi: yalınğ.<br />
- oğul otu: badarax. badrənc (bitgi).<br />
- qırqıl darı, ot: qırıcı, qıtqıl, qırqıl dərman.<br />
- ot daşı: ota dayanır (dəvam gətirir) süngər daĢ çeĢiti.<br />
- duzlı ot: yaban noxudu.<br />
- göz otu: göz daşı: göz xəstəliyinə qarĢı iĢlədilən daĢ.<br />
- odlu yaraqı boşaltmaq: sıqmaq. sıxmaq.- tapancanı sıxdı.<br />
- ot gətirən: yaxıci. yaxan. mühərriq.<br />
- sıçan otu: sıçan dərmanı.<br />
- soğulcan otu: bağırsaqdan soğulcanı bu qurdu düĢürmədə<br />
iĢlənilən br bitgi.<br />
- ot püsgürən dağ: yanar dağ: burkan. volkan.<br />
- tavşan otu: bitgi adı.<br />
- tırnaq otu: bitgi adı.<br />
- toyuq otı: ana ğalis deyilən ot adı.<br />
- salatlıq bir ot: qaz ayağı.<br />
- yıTıq ot: yıdıq otka: üzərlik otu. əldrüq. ilrüq. üzərük.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- "aq banğ", "sığır oti" , "balığ oti" sıraca otu<br />
çeĢitlərindəndir.<br />
- bit oti: bit dərmanı.<br />
- bıtraq otu: dəmir tikən.<br />
- burun otu: ənfiyə.<br />
- gəgəc oti: bir bitgi. heraçiyun.<br />
- kibrit otu: qurt ayağı.<br />
- qasıq otu qızıl yapraq.<br />
- qılıc otı: bitgi adı. qantarun.<br />
- palamut otu: sarımsaq otu. həĢiĢeyi buqələmun. qurtlıca.<br />
çeĢitlərindən: saçaqlı qurtlıca, ağ qurtlıca.<br />
- qasıq otu: bitgi adı.<br />
- qırx kilid otu: bitgi adı.<br />
- od çibanı: çox küyən yanar çiban çeĢidi: göygil. küydərgi.<br />
göyükli.<br />
- od tutuşdurmaq üçün yığılıb bağlanmış, buxcalanmış<br />
kövrək çör çöp. kov: qondaq. qundaq.<br />
otabaşı odabaşı. on baĢı. dəgənəkli.<br />
otaçı odaçıotaq qulluqçusu.<br />
otaq ota. (1. < oturmaq. 2. < od. od yandırılan yer). tarım.<br />
xanların yüksək ətəkli, süslü çadırı. oturaq. dona.<br />
1050 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1051 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- baş oda: salon. divan. evlərdə, yapılarda ən böyük oda.<br />
qoğuĢ. rəsmi yerlədə geniĢ böyük oda. tənəbi.<br />
- böyük otaq, dayirə: tənəbi. qonaq.<br />
- böyük xanlar qonaqları süslənmiĢdi.- sağır otaq: bacasız,<br />
çıxıĢsız oda.<br />
- iç oda ilə səlamlıq arasında olan otraq, oda: aralıq. ara.<br />
- gözətləmə odası: aralıq. ara.<br />
- qonaqların, görcülərin qonağı, otaqı: aralıq. ara.<br />
ota oda. 1. dayrə. bölüm. - yer odası: həmkəf oda. 2. el<br />
yönündən, el iĢlərinə yetiĢən oda. 3. ot. dərman. dava.<br />
- baş oda: salon. sala. divan. evlərdə, yapılarda ən böyük<br />
oda. qoğuĢ. rəsmi yerlədə geniĢ böyük oda. tənəbi.<br />
otaqa otağa. kalağı. baĢa, təpiyə vurulan quĢ yələyi.<br />
otaqçı çadırçı. - otaqçılar çarĢısı.<br />
otalıq odalıq. odalıq qız. yinçqə qızka. inçqə qız. kəniz.<br />
otalıq evlənmədən evdə saxlanılan külfət.<br />
otaşıq odaşıq. həmodaq.<br />
otçu otman. həkim. doktur.<br />
otlaq otlıq. 1. otun olan yeri. otlu yer. 2. ot ambarı. 3. çayır.<br />
otluq.<br />
otlaqçı əngəl. tüfüyli.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
otlanma odlanma. alovlanma. qızğınlığ.- danıĢığın qızğınlığı.<br />
otlanmaq odlanmaq. qızıĢmaq. qızıllaĢmaq.<br />
otlatmaq gütmək. - çoban qoyunların güdür.<br />
otlıq otlaq. 1. otun olan yeri. otlu yer. 2. ot ambarı.<br />
otluq 1. otlaq. çayır. 2. tuĢqan. tutuĢqan. tün tulambar. hamam<br />
ocağı.<br />
otman otçu. həkim. doktur.<br />
otraq oturaq.1. duraq. aramqah. məsgən. 2. oturma. məks.<br />
dirəng. 3. mərkəz. 4. məqam. 5. dincək. istirahat. - beĢ<br />
gün oturaq aldıq. 6. qaidə. 7. oturmaqa özəl yer. səndəl.<br />
8. qarurə. kavruz. havruz. oda içində oturulan qab. 9.<br />
bazniĢəstə. mütəqaid. 10. aĢyanfars. aĢıqan. aĢılanmıĢ<br />
yer. yerləĢmiĢ yer. qalaq. yuva. 11. götürüm. götü üsdə<br />
qalan, yeriyəmiyən. fələc. - götürüm bir qoca. - otura<br />
otura götürüm olacaq. - kös götürüm: büsbütün götürüm.<br />
heç yerindən qalxmaz. 12. bazniĢəstə. 13. hakim. 14. yer.<br />
səndəl.<br />
otraqlamaq qalınmaq. ordulamaq. oturmaq. qalmaq. - burda neçə gün<br />
qalınacaqsız.<br />
1052 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
otraqlı 1. dibi gen yapıq olan nərsə. yerində sağlam duran<br />
1053 http://WWW.TURUZ.NET<br />
nərsə. otraqlı ĢüĢə. otraqlı el. otralı iĢ. 2. eni boyu,<br />
geniĢliyi çox olan ev.<br />
otraqlıq 1. bazniĢəstəlik. pensiya. mütəqaidlik huququ. 2.<br />
götürümlük. götü üsdə qalmaqlığ. fələclığ. - o<br />
götürümlükdən çox qorxurdu. - götürümlük çox ağır<br />
durumdur.<br />
otraş oltraĢ. olturaĢ. yerliĢ. qərar.<br />
otru oturu. 1. bazniĢəstəgi. təqaüd. 2. əqim. 3. qaidə. hər<br />
nəyin alt, oturan bölümü.<br />
otrunmaq qarĢı qoymaq istəmək.<br />
otruş əyliĢ. əyiliĢ. yığın. cəlsə<br />
otruşmaq qarĢı qoymaq. qarĢı gəlmək. qarĢılaĢmaq.<br />
otucu ötücü. sınıqçı. sınan, çıxan gəmikləri yerinə qoyan,<br />
taxan sınıxçı, çıqıqçı.<br />
otun odun. 1. dayaq. kötək. dirək. - yaramaza odun gərək.- qapı<br />
odunu. 2. qaba. yoğun. kota. kut. - odunun biridi.<br />
- bu odun çox qor tökür. - geçgin odun: yanqın ağac. 3.<br />
otunğa.<br />
- iyi közü olub, dayancıqlı odun: tuq (< tuqmaq:<br />
bağlamaq).
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- yandıqdan sonra, toprağa gömülərək söndürülən odun:<br />
kömür.<br />
otunğa 1. odun. 2. otunğluq. odunluq. ot. yem. 4. ədviyəcat.<br />
baharat.<br />
otunğka - iriq otunğka: odun qırıqları. qıymıq.<br />
otunğluq odunluq. otunğa.<br />
otunluq odunluq. çavarlıq.<br />
otunmaq odunmaq. yodunmaq silinmək.<br />
otur 1. dürd. torta. çökə. çök. - suçu oturu. - yağ əridilirkən<br />
oturu oturur. 2. oturu. lazim. müqtəzi. iqtiza. - otur olsa:<br />
lazim olsa. iqtiza edsə.<br />
otur otura. bata. bat. zəmin. zəminə.<br />
otura 1. otur. bata. bat. zəmin. zəminə. 2. oturun. olturun.<br />
olturu. oltura. qaidətən.<br />
oturacaq səndəl. - oturacaq köynəyi: səndəlin oturulan yerlərinin<br />
örtüyü.<br />
oturad tutamaq. 1. turqum. durqum. sübat. 2. məslək.<br />
oturadsız tutamaqsız. 1. məsləksiz. 2. durqumsuz. turqumsuz.<br />
sübatsız.<br />
oturaq 1. duraq. qonaq. məks. qərar. - on gündə bir gün qonaq<br />
etdik. 2. otaq. dona.<br />
1054 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
oturaqlı 1. müstəid. 2. amadə. 3. səncidə.<br />
1055 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- oturaqlı, samballı olan: kiləsli. yatımlı. qursili. kürsili. (<<br />
qurmaq).- kürsili yazı.<br />
oturaqsız salındıli. aslaq. sallaq. müəlləq. qeyri sabit. - salıntıli<br />
yapı. - salıntıli köprü: aslaq köprü. - salıntıli kiĢi. - salıntıli<br />
ıĢıq: azalıb çoxalan ıĢıq.<br />
oturan 1. duran. yerləĢən. sakin. - iranda oturan ellər. 2. dincələn.<br />
istirahət edən. - bu ölkədə iĢləyəndn, oxuyandan səs<br />
səmir yoxdu, bura oturanlar ölkəsidir. 3. çökmək. aĢağı<br />
enmək. yapıxmaq. yerə batmaq. - ev oturdu. - bu gün<br />
oturanlar, günündə ĢiĢənləridir.<br />
oturma oturmağa özəl. oturum. oturub. əyləĢmə. əyləĢim.<br />
əyləĢib. cələsə. oturuĢ. əyləĢmə, əyləĢim yolu. - oturma<br />
odası.<br />
oturmaq 1. çökmək. axan nərsənin, yersiz olan nərsənin bir yerə<br />
yığılması, çökməsi. oldurmaq. olturmaq. - gözümə qan<br />
oturdu. - duyğular köçdu, qayğılar oturdu. 2. yatmaq. bir<br />
yerdə qalmaq. - toyuq quluçqaya oturdu: kük yatdı. - aşağı<br />
oturmaq: dinlənmək. 3. batmaq. basmaq. çökmək. - bu<br />
yapının bir yanı basmış. - iĢlər məni basacaq. 4.<br />
dincəlmək. əğləĢmək. əkləĢmək (< ək). sakinmək. -
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
aşığı bək oturmaq: aĢığıcüt oturmaq: iĢləri ras gəlmək. 5.<br />
qalınmaq. ordulamaq. otraqlamaq. qalmaq. - burda neçə<br />
gün qalınacaqsız. 6. turmaq. durmaq. oynamamaq.<br />
qımıldanmamaq. sakin olmaq. iqamət edmək.<br />
gedməmək (iĢləməmək). dinğmək. kəsilmək. - yerində<br />
durmaq. - ayaqda durmaq. - bizə gəlincə durdu. - su dura<br />
dura pozulur. - harda durursuz. - iĢlər durdu. - yağmur<br />
durdu. 7. sinmək. sınmaq. çuxurlanmaq.<br />
- arxasın bükərək oturmaq: tomalmaq. domalmaq. çökmək.<br />
əğilmək. - it tomaldı.<br />
- qapanıb oturmaq: əkinmək.<br />
oturma 1. bir yeməyi baĢqa yeməyin üzərinə düzülməsi. özəllikə<br />
quĢ baĢı kababın göy üstünə yerləĢdilimiĢi. 2. qoyma.<br />
qaĢ. - üzüyün oturması. 3. duvarın, qapının yuxarısı,<br />
görnüĢü, bəzəyi. örtük. 4. otraq. məks. dirəng. 5.<br />
iqamət.<br />
oturtan otutu. oturtu. soka. susduran. dincəltən. müsəggin.<br />
təsgin verən.<br />
oturtma otutma. nərsəni nərsəyə yerləĢdimə, qarıĢdırma. -<br />
patlıcan (qərə badımcan) oturtması: təkər təkər kəsilmiĢ<br />
patlıcanla qiymədən yapılmıĢ yemək.<br />
1056 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
oturtmaq 1. saxlamaq. əkləmək. qaldırmaq. durdurmaq. 2.<br />
1057 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qoymaq. vəz' edmək. - sökə (dayaq) daĢların dirəklərin<br />
üzərinə oturtmalı.<br />
- quluçqa oturtmaq: basdırmaq. basmaq. kük yatırmaq.- iki<br />
toyuq basdım.<br />
oturtmaq olqutmaq.<br />
oturtu otutu. dincəltən. susqa. soka. susduran. müsəggin.<br />
təsgin verən.<br />
oturu otru. 1. bazniĢəstəgi. təqaüd. 2. əqim. 3. otur. lazim.<br />
müqtəzi. iqtiza. - otur olsa: lazim olsa. iqtiza edsə.<br />
oturub oturum. oturma. əyləĢmə. əyləĢim. əyləĢib. cələsə.<br />
oturulacaq - oturulacaq yer: kürsi. dayaq. paya. ayaqlıq. altlıq. qaidə.-<br />
dirək kürsisi. - duvar kürsisi. - ölkə kürsisi: astana. baĢ<br />
kənd. paytəxd. xanaga.<br />
oturum oturma. oturub. əyləĢmə. əyləĢim. əyləĢib. cələsə.<br />
oturun otura. olturun. olturu. oltura. qaidətən.<br />
oturuş oturma. əyləĢmə, əyləĢim yolu.<br />
oturuşmaq yatıĢmaq. durmaq. - qarğaĢalıq oturuşdu.<br />
otutu oturtu. oturtan. soka. susduran. dincəltən. müsəggin.<br />
təsgin verən.<br />
otuzlamaq otuz yaĢamaq. - orda kiĢilər otuzlamayınca ölməzlər.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
otuzluq hərnə ki otuz sayıynan, yaĢıynan ilgisi ola. - otuzluq bir<br />
kiĢi.<br />
ova çöl. güĢad. alanğ. səhra.açıqlıq. meydan # oba: ev.<br />
qapalı yer. yazı (< yazmaq. yaymaq). düz yer. geniĢ yer. -<br />
quru ova.<br />
ovad avad. abad. 1. ovlaq. nərsənin yığvasını, bolluğunu,<br />
çoxluğu göstərən söz. 2. uvat.<br />
ovad ovlaq. abad. avad. nərsənin yığvasını, bolluğunu,<br />
ovalıq düzəngah.<br />
çoxluğu göstərən söz.<br />
ovan ovğan. avqan. gəbə. yüklü (inək).<br />
ovbaş obraş. opraş. yopraş. oylaş. (< opralmaq: çuxurlanmaq.<br />
alçalmaq). çapqınçı. çapıq. qırıq. seçgin olmayıb, alçaq<br />
eldən olan. gülxan bəyi.<br />
ov ava. eyvay. ĢaĢma simgəsi. - ov, bu nə iĢdir: ava bu nə<br />
iĢdir. - ava ava, bunu demə. - eyvay nələr oldu. - ov ov,<br />
neynirsən: ava ava neynirsin: eyvay, neynirsin.<br />
ovqan ovğan. ovan. avqan. gəbə. yüklü (inək).<br />
ovqın avqın. oyqın. güdük. gük. duvar dibindən su yeritməyə<br />
olunan dəlik.<br />
1058 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ovlaq avlaq. 1. ovad. abad. avad. nərsənin yığvasını,<br />
1059 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bolluğunu, çoxluğu göstərən söz. 2. avlaq. oylaq. dərə.<br />
3. quĢlaq. avlanacaq quĢların çox olan yeri. yatlaq.<br />
yataq.<br />
ovlatlıq oğulluq. oğlatlıq.<br />
ovsar dizgin. yular. yolar.<br />
ovsun arpaq. arbaq. büyü. qəmə. kəmə. üfür. bügü. bükü.<br />
arpağ. sehir. - bügü yapmaq: ovsunlamaq. - bügü<br />
pozmaq: ovsunu çözmək.<br />
ovsunçu - ilan ovsunçusu. ilançi. yılançı.<br />
ovsunçu bügüçü. büyüçü. arpaçı. arpaqçı. arbaqçı. büyücü.<br />
üfürükçü. cadugər. sehirçi. bügüçü. bükücü. arpağçı.<br />
sehirçi. - arpacıya (ovsuncuya) verilən para: örünğə.<br />
ovsunçu çözən. büyücü. caduçu.<br />
ovsunçuluq sehirçilik. bügüçülük. bükücülük. arpağçılıq.<br />
ovsunlamaq arbamaq. arpamaq. arpamaq. arbamaq.<br />
ovuc apaz. avaz. - bir apaz buğda. - ovuc ısırmaq: əlin ayası<br />
diĢləmək. çox qızmaq<br />
ovuclamaq apazlama ( p v ) avazlamaq.<br />
ovurd - ovurdu çökük: çökük yanaqlı. qaĢıqçı avırdı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
oy 1. xiyal. 2. fikir. - oy oybirliği: fikirdaĢlıq. 3. rə'y. - ağ oy:<br />
yansız səs. - al oy: tərs, muxalif səs. - yaşil oy: onat,<br />
muvafiq səs. 4. sana. mə'ni.<br />
oya 1. çəki, cizgi iĢləri. 2. oyalama. nəqĢ o niqar.<br />
oyaçı dantelçi.<br />
oyaq zirək. arız. çalaq.<br />
oya 1. yapqa. yapaqa. abaqa. abqa. oynaĢ. oynaĢma.<br />
məĢquliyyət. - özüvə bir abaqa seçdə, oyasız qalma. 2.<br />
dantel.<br />
oyalama oya iĢi. nəqĢ o niqar. - nəqş o niqar edmək: oyalamaq.<br />
oyalamaq 1. avıtmaq. ürəyin ələ almaq. dilə tutmaq. mehribanlıq<br />
edmək. əğləndirmək. avutdurmaq. avutlamaq. tutub,<br />
baĢın qatmaq. aldatmaq. təsgin vermək. oynatmaq.<br />
dolamaq. baĢ qatmaq. yozmaq. iğfal edmək.<br />
əngəlləmək. uğraĢtırmaq. məĢğul etmək. - sözlə<br />
oyalamaq: sözə tutmaq. 2. nəqĢ o niqar edmək.<br />
oyalanmaq fikir xiyala dalmaq. düĢünüĢmək. oynamaq. qarğınmaq.<br />
tutulmaq. avunmaq. məĢqul olmaq. qapılmaq.<br />
oyalı bəzəkli. müzəyyən. nəqĢ o niqarlı.<br />
oyandırmaq qurmaq. bərpa edmək.<br />
1060 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
oyanıq 1. güclü. quvvətli. tiri. diri. dirik. tirik. canlı.- diri<br />
1061 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dəliqanlıdır. 2. dahi. 3. qurnaz. aldanmaz. huĢyar.<br />
durəndiĢ.<br />
oyanıqlıq bəsirət. dahilik.<br />
oyanış ronesans.<br />
oyan 1. atın baĢına vurulan süslər, püsgülləri sulları. 2. gəm.<br />
dizgin. 3. ötə. uzaq. (# bəri: yaxın). - ötə ölkələr: uzaq<br />
yerlər. - ötə bəri: uzaq yaxın.<br />
oyanlamaq üyənləmək. atı noxtalamaq. cilovlamaq.<br />
oyanmaq 1. çıxmaq. qalxmaq. zihur edmək. 2. abadlaĢmaq.<br />
sənlənmək. - yatmıĢ məktəbləri oyandıran. - xarabalıqları<br />
oyandırmaq.<br />
oyarıcı uyaran. qılavız. düzəldən. düzənci. dozğuran. mühərrik.<br />
oycaq oğcaq. ocaq. oyuq yer. baca. durba. yol. - ildə bir kərə<br />
ocaqları arıtlanmalıdır.<br />
oyqın avqın. ovqın. güdük. gük. duvar dibindən su yeritməyə<br />
olunan dəlik.<br />
oyqu - dərin oykuya, fikrə, düşüncəyə qapılmaq. talmaq:<br />
dalmaq. - öz quruntularına dalmış biri.<br />
oylaq avlaq. ovlaq. dərə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
oylamaq çəkmək. tərsim edmək. rəsm çəkmək. nəqqaĢlıq edmək.<br />
tərh çəkmək. tərrahlıq edmək.<br />
oylaşım danĢım. qonĢum. müzakirə.<br />
oyluq - oyluq gəmiklərin baĢının yan çanaq sümüklərinə bitiĢən<br />
yeri. oyluqların çənətlərə bitiĢtiği yer: yarıq. - oyluğun<br />
(budun) yuxarısında qatlaq yerləri: qısıq. - cocuğun<br />
qısıqları piĢmiĢ.<br />
oylum oyuq. dəlik deĢik.<br />
oylutmaq qazıtmaq. həgg etdirmək. - möhür qazıtmaq.<br />
oyma naxıĢ. nəqĢə.<br />
oymaçı 1. xərrat. - oymaçı pıçağı: xərrat pıçağı. burun pıçağı. 2.<br />
doğraçı. doğramaçı. doğrayıb bəzəyən kimsə.<br />
oymaq oyamaq. 1. qazmaq (uymaq: uyamaq: qatlamaq)<br />
yapıĢtırıb, eĢmək, hörməklə yaxud dəlib deĢməklə<br />
nərsəni bəzəmək. - yaxa oymaq: nərsənin boynluğunu<br />
qətləyərək bəzək vermək. 2. cədvəl. tikə tikə olan nərsə. 3.<br />
bir ulusun bənzər tikələri, bölükləri. - ulus ellərə, el<br />
oymaqlara, oymaq uruqlara bölünür. 4.cığa. üsgük. 5.<br />
qədmək. kərtmək. kətmək. (< gədik. kərdik < kər).<br />
çəntmək. gədik gədik, diĢ diĢ edmək. 6. qazımaq.<br />
qaĢımaq. qıraĢmaq. qıraĢlamaq. aĢındırmaq. oğmaq.<br />
1062 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
oymalı nəqĢəli. nəqĢəli.<br />
1063 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qıcıtmaq. sürtmək. qazımaq. çuxurlayaraq yazmaq,<br />
naxıĢ salmaq. - mənim çəkilimi daĢlara qaz. - ürəyə<br />
qazılmış duyğular. 7. naxıĢ. nəqĢ o niqar. 8. quruh. -<br />
oymaq bəyi: quruh baĢçısı. 9. hörük yaxud qazıq kimi<br />
bəzəklər. qazmıq. qazma. iĢləmə. həkk.- saçaq<br />
oymaları. - örtüyün qırağ oymaları. - oymalı yımĢək. -<br />
mərmər oyması. - oyma yaxa. 10. cığa<br />
tuluq. 12. əl iĢi. yazma. qələmkarlıq. 13. qazma. həgg. -<br />
qazma yazı: həgg olnmuĢ yazı. - qazma naxıĢ. 14. sayvan.<br />
seyvan. saruq. sarıq. sarquq. süs. bəzək. çıxıntı. damla.<br />
tamla. sıçaq. saçaq ( saç aç # iç ).<br />
oynadılmaq sarsılmaq. titrənmək. təhrik olunmaq.<br />
oynadmaq sarsımaq. titrəmək. təhrik edmək.<br />
oynaq 1. əsnək. mütəhərrik. 2. sübatsız. 3. opotünist.<br />
fürsəttələb. 4. Ģux. açıq. 5. cığa çuxur. evlək. avlaq. 6.<br />
qərasız. 7. durAxsız. sözgən. 8. təpriĢ. əsnək.<br />
mütəhərrik. 2. Ģuluğ. qoduğ. 9. güvənilməz. 10. lopaz<br />
qadın. 11. mütələvinül məzac.<br />
- oynaq yer: boğun. məfsəl.<br />
oynalmaq mübtəla olmaq. girələnmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
oynama 1. çarpma. zərəban. 2. qımıltı. tıpırti. vurqu. vurma.<br />
urma. xələcan. 3. sallanma. sallanıĢ. təprəĢ. hərəkət.<br />
xuram.<br />
oynama oyun. təfrih.<br />
oynamaq 1. atlamaq. sıçramaq. hoplamaq. çabalamaq. - cocuğ çox<br />
hoplayır. - götün nə hoplanır. 2. təpsəmək. təpsənmək.<br />
təpmək. rəqs edmək. sallanmaq. salğınmaq. xuraman<br />
olmaq. qırıtmaq. qıvırmaq. qırcanmaq. nazlanmaq. -<br />
qıvıra qıvıra oynamaq. 3. tıpırdamaq. qımıldamaq. 4.<br />
oyalanmaq. qarğınmaq. 5. mübtəlasınmaq. vurmaq. 6.<br />
qaynamaq. yanmaq. həyəcanlanmaq. 2. bükülmək.<br />
təprəĢmək. 7. icra edilmək. - sol əli oynamaz.- ürəyim<br />
oynadı. 8. icra edmək. - aşıq oynamaq: aşıq atmaq. 9.<br />
səqirmək. səğirmək. atılmaq. qımıldanmaq. - gözüm<br />
səğirir. - ürəyim tıpırdır. - qar topu oynamaq: qartopu bir<br />
birinə vurmaq üçün, əldə sıxıĢtırıb, yuvarlatıb qar gülləsi.<br />
- bura bura oynamaq: barmaqların çalpara kimi<br />
qımıldataraq oynamaq.<br />
oynamamaq turmaq. durmaq. qımıldanmamaq. sakin olmaq.<br />
oturmaq. iqamət edmək. gedməmək (iĢləməmək).<br />
dinğmək. kəsilmək. - yerində durmaq. - ayaqda durmaq. -<br />
1064 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1065 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bizə gəlincə durdu. - su dura dura pozulur. - harda<br />
durursuz. - iĢlər durdu. - yağmur durdu.<br />
oynamaz yerli. daĢınmaz. sabit. qeyri mənqul. yerə yapıĢıq olan.<br />
təpiĢməz. sabit. - o dilab yerlidir. - indi sərgilərin, yığvaların<br />
çoxu yerli yapılarda yox, çadırlarda tutulmur.<br />
oynanmaq durmayıb oynanmaq. qıpırdanmaq. qımıldanmaq. təhrik<br />
olunmaq. - gözləri qıpırdandı.<br />
oynaş 1. sevgi. 2. dosd. metres. 3. oya. oynaĢma. məĢquliyyət.<br />
4. qapalı, baĢqa kimsələrdən ayrı tutulmuĢ qəhbə.<br />
qapatma. qapatım. saxlım. metres. - bu onun<br />
qapatmasıdır. - onun iki qapatması vardır. 5. uynaĢ.<br />
mələkə.<br />
oynaşma oynaĢ. oya. məĢquliyyət.<br />
oynatılmaq mübtəla olunmaq. girləntilmək.<br />
oynatma 1. tamaĢa. 2. hərəkət. 3. sallama. təhrik.<br />
oynatmaq 1. oyalamaq. dolamaq. baĢ qatmaq. yozmaq. aldatmaq.<br />
iğfal edmək. - içinə oynatmaq: yox edmək. məhv edmək. -<br />
parasının hamısın oynatdı. 2. yer dəğiĢmək. hərəkətə<br />
gətirmək. 3. təhrik edmək. 4. təpdirmək. rəqs etdirmək.<br />
5. uğraĢmaq. məĢqul olmaq. 6. hoplatmaq. atlatmaq.<br />
sıçratmaq.- cocuğu çox hoplatma. - götün nə hoplatır belə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
7. sallamaq. sallandırmaq. təprətmək. təhrik edmək. 8.<br />
(huĢun) caydırmaq. çaĢdırmaq. tamaĢaya çəkmək.<br />
- yerindən oynatmaq: ırqalamaq. laxlatmaq. narahat<br />
edmək. tədirgin edmək.<br />
- durmayıb oynatmaq: qıpırdatmaq. qımıldatmaq.<br />
oynatmaq. təhrik edmək. - gözlərivi qıpırdatma: çalma.<br />
döğmə.<br />
oynayan sarsılan. sallanan. mütəzəlzil. - oynayıb hoplayan:<br />
oysa hal anki.<br />
oyu - sıkı oyu: dar fikir.<br />
sıçrayıcı. sıçrayan. fırlayan. - sıçrayıcı heyvanlar.<br />
oyuçaq gülünc. məsqərə. - mən sənin oyunçaqın değilik.<br />
oyuğlu oyuğlu. yivli. ivli. cizgili.<br />
oyuk naxıĢlı. rəsimli.<br />
oyuq 1. oluq. üstü açıq borı. yağmır suyun yığmaq üçün<br />
damın çevrəsində açılan oyuq. novdan. 2. oylum. dəlik<br />
deĢik. 3. sökə. həĢti. 4. uyuz. oyuz. 5. gəvir. kəvilmiĢ. iv.<br />
iz. (suyun yerdə axmağından açılan) arx. 6. kərək. qoyuq.<br />
kovuq. quyu. qazıq. yırtıq. qoğuq. kovuq. gədik. küf. kof.<br />
içi boĢ. - qoğuq diĢ. - qoğuq ağac. - diĢ qoğyğu: çürük<br />
1066 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1067 http://WWW.TURUZ.NET<br />
diĢin kof yeri. - qazıq nərsə. - oyuq yol: kərtik. kərtə.- sapan<br />
kərtəsi.<br />
oyulamaq yol yol tikmək.<br />
oyulqamaq sırımaq. səqrək səqrək aralı tikmək. kökləmək2.<br />
oyulmaq 1. çəntilmək. gədiklənmək. (< gədik. kərdik < kər).<br />
qazılmaq. ünqülmək. ünğülmək. - içim qazılır. - dişlə<br />
ısırılıb xırdalanmaq, oyulmaq: gəmrənmək. 2. yenmək.<br />
yeyinmək. aĢınmaq.- ip quyunun biləzik daĢın yenmiş.<br />
oyulmuş qazıntı. silintili. silinmiĢ. - qazıntı kağızı dayiriyə sunmaq,<br />
göndərmək olmaz. - iĢlərizdə qazıntı olmamalı.<br />
oyun 1. aldaq. kələk. dolab. - oyun edmək. oyun yapmaq. oyun<br />
vermək: kələk gəlmək. - oyun çıxarmaq: bir yeni bir nərsə<br />
ortaya qoymaq. 2. qumar. - var yoxun oyuna verdi: itirdi. -<br />
oyun almaq: qumarda qazanmaq. 3. öğrəti. tə'lim. - qılıc<br />
oyunu: qılıc iĢlətmə öğrəti. 4. yaltaq. atılıb düĢən. - bəsdi<br />
bu oyunbazçılıq. oyuçaq. gülünc. məsqərə. 5. qılıq.<br />
yansı. məsqərə. - qılıq çıxartmaq: Ģəkil çıxartmaq:<br />
yansılamaq. - qılıq çıxarma: oyun çıxarma. 6. tamaĢa. 7.<br />
ləhv o lə'əb. 8. oynama. təfrih.<br />
- oyun yolu: qüvĢar. küvĢar. koĢar. küĢad. kovĢad. küvĢad ><br />
qoĢadfars. (< kövşad < kovşamaq: açmaq. qazmaq). - tük
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
küĢadı: türkə sayaq. türk yolu ilə.<br />
- kölgə oyunu: qaragöz oyunu.<br />
- qar topu: oynamaq üçün əldə sıxdırılb top yapdıqları bir<br />
avuc qar.<br />
- su oyunu: su üzüĢ9.<br />
- mıncıqla oynalınır bir oyun: toqurçın.<br />
- yazımı toğra oyunu: Ģer mi xət oyunu: Ģer mən xət oyunu.<br />
- oyun havası: qoĢu.<br />
- oyun, təpsi, rəqs havası: quĢma. qoĢma. qoĢuq. quĢ kimi<br />
atılıb düĢmə.<br />
oyunbaz kələkçi. hiləkar.<br />
oyuncaq - cocuqların qırbacla (iplə) döndürdükləri, təxdədən<br />
olub, soba (məxrut) biçimində, ucunda sivri bir çivisi olan<br />
oyuncaq: fırıldaq. pırlanqıc. topaç. yubatsı. əğləncə.<br />
qolçaq. mələbə. - cocuq əğləncəsi.<br />
oyunçu 1. artist. hünərpiĢə. 2. qumarbaz. 3. aldaqçı. kələkçi.<br />
dolabçı. 4. aldaqçı. kələkçi. dolabçı.<br />
oyuntucığa çuxur. - yaxa oyuntusucığa: yaxa çakı.<br />
oyuz uyuz. oyuq.<br />
oz su. ırmaq. çay. dərə. dərya. - bu ölkənin suları çoxdur.<br />
1068 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
öbək öpək. 1. obaq. oba. öp. öpgə. köks. sinə. 2. yığın. top.<br />
1069 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bölük. öpək. obaq. oba. - el öbək öbək (obaq obaq. oba<br />
oba) oturmuĢlar. - evləri var oba oba (öbək öbək.öpək<br />
öpək). - el öbək öbək (obaq obaq. oba oba) oturmuĢlar. -<br />
evləri var oba oba (öbək öbək.öpək öpək).<br />
öbək tümsək. təpələmə. yığın. daĢqın.<br />
öc toqunluq. kin. qərəz. acı. intiqam. - birinə dolqunluğu<br />
olmaq.<br />
- öcü alınmamış keçmiş acı: quyruq acısı. - onun bir<br />
quyruq acısı vardır.<br />
öcər deyiĢ. bəhs.<br />
öcrəmək öcrəĢmək. deyiĢmək. bəhisləĢmək.<br />
öcrəşmək öcrəmək. deyiĢmək. bəhisləĢmək.<br />
öcürdüsə ancılayın. öyləysə. öyləisə. öyləcə.<br />
öcüri öyləlik. o yolda.- öyləlik olmaz. - öyləlik yaĢamaq olmaz. -<br />
öyləlik qayıtdıq gəldik.<br />
öçəşka mərcləĢmə. yarıĢ. Ģərt bağlama.<br />
ödəmək əda' edmək. yerinə gətirmək.<br />
ödlək ödlək. qorxaq. ürəksiz.<br />
öfgələnmək təpə atmaq: qan təpəyə sıçramaq.<br />
öfqə öfgə. boğuq. xəfəlik. xəfələnmə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
öfqərmək içdən soluq almaq. için çəkmək. dərin solumaq.<br />
ögəndirə biz. göndər.<br />
öğrənim təhsil. tə'lim.<br />
öhdələnmək sapınmaq. saplanmaq. üzərinə almaq.<br />
ökəc öyəc. övəĢ. üç yaĢda qoyun<br />
ökül öqül. öğül. sitayiĢ < istəyiĢ.<br />
öq ök. qucaq, döĢ. məmə.<br />
öqcə - ökcəsiz ayaqqabı: sürüt. sürütmə. ləleyin.<br />
öqcə ökcə. önqçə ( < ön: qabaq. qabarıq. ĢiĢik). ayaqqabının<br />
siĢik yeri. topuğun alt bölümü. daban. - yüksək alçaq<br />
ökcəli baĢmaq. - öqcə ağacı: baĢmaq qalıbının dabana<br />
gələn bölümü. - öqcələri çəkmək: dabanların çəkmək. iticə<br />
gedmək. - öqcəsinə basmaq: dabanlamaq. birinin arxasından<br />
bərk yaxın gedmək.<br />
öqcəsiz ökcəsiz. dabansız. qorxaq.<br />
öqcü öğcü. qoltuqçu. məddah.<br />
öqey ögey. əməksiz. - əməksizin oğlun. əməksin qızım.<br />
- ögey oğul: ügey oğul: əməksiz.<br />
öqə oka. ökə. 1. anğ. sanı. zehn. zəka. xatir. hafizə. 2. aqil.<br />
dahi. nabiğə. 3. sinə.<br />
öqələmək ökələmək. ökləmək. "ökə" adı vermək.<br />
1070 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
öqənc ögənc. övənc. qüvənc. güvənc. bəgənc. kəndinə<br />
1071 http://WWW.TURUZ.NET<br />
gögənən, ögünən. fəxr edən. müftəxər. mütəkəbbir.<br />
öqəncmək ögəncmək. ögünmək. övünmək. övəncmək. özsevmək.<br />
qurulmaq. xudpəsətlənmək. - iki söz öğrəndim diyə<br />
qurulmamalı. - qurulub ĢiĢinmək kiĢiyə yaraĢmaz.<br />
öqəndirik öngəndirik. (önə sürmək ayqıtı). sapan (cüt) sürərkən<br />
öküzləri dürmək üçün uzun ucu iti dəğənək.<br />
öqənmə ögənmə. ulvan. fəxr.<br />
öqənmək öngənmək. öğünmək. öngünmək. sevginmək. sevinmək.<br />
güvənmək. kəndi kəndinə gücənmək.<br />
öqəymək ögəymək. ökkəmək (< ök: sinə). gögərçin kimi quĢların<br />
ötməsi.<br />
öqgüt öğüt. sayuc. sayquc. nəsihət. və'z.<br />
öqküz - öküz saqaqı: öküzün boynundan sarqan dəri.<br />
öqqə ökkə. ökkən. ağ ciyər. iryə. - öggən başı: qırtlaq.<br />
öqqəmək ökkəmək ögəymək. (< ök: sinə). gögərçin kimi quĢların<br />
ötməsi.<br />
öqqən ökkən. ökkə. ağ ciyər. iryə. - öggən başı: qırtlaq.<br />
öqqürdəmək (< öq. ökkə. ökə: köks. sinə). önqrədəmək. öqürdəmək.<br />
öqür öqür ağlamaq. hünkür hükür köksün çəkmək.<br />
hünkürdəmək. hincqınmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
öqlə öğlə. öyləcığa. iĢ. güc. toxa. məĢquliyyət.<br />
- danla öğlə arası: quĢluq: quĢlıq (quĢlara yem verilən çağ).<br />
öqləmək ökləmək. ökələmək. "ökə" adı vermək.<br />
öqlənmək öğlənmək. yoqlanmaq. yoğlanmaq. 1. dinlənmək.<br />
yığılmaq. çəkilmək. istirahət edmək. - arıq ər öğləndi:<br />
yorqun kiĢi istirahat eddi. 2. övkələnmək. huĢlanmaq.<br />
ağıllanmaq. öncədən anlamayıb sonradan anlamaq.<br />
böyümək. gəliĢmək. - uĢağın öqlənməsi çox çəkər. -<br />
öqlənməmiş evlənən ev yıxar, öqlənibsə evlənir, ev yığar.<br />
öqmək öğmək. ulatmaq. böyütmək. tə'zim edmək. təqdis<br />
edmək. önğmək. irəli sürmək. ilərtmək. qabqalamaq.<br />
tərifləmək. sitayiĢ edmək. qadınların qulaqlarına<br />
taxtıqları altın, qümüĢtən yapılmıĢ həlqə.<br />
öqnəmək öngnətmək. öğünətmək. ulqatmaq. ağırlamaq.<br />
öqrəmək böğürmək. bağırmaq. böğürmək. büqrəmək. hayqırmaq.<br />
öqrənci - öğrənci yayı: yay atmaqa alıĢmaq, qapınmaq üçün<br />
oynadılan yey: qappaz<br />
öqrəni öğrəni. oxu. izləni. mutaliə<br />
öqrənilmək öğrənilmək. bəllənmək. yadlanmamaq. zehnə<br />
tapĢırılmaq. əzbərlənmək. - dərsi bəlləndizmi.<br />
öqrənmə öğrənmə. bəlləmə. bəlləyiĢ. hifz. əzbərləmə. zəbt.<br />
1072 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
öqrənmək öğrənmək. öğrəĢmək. örgəĢmək. örgənmək. qapıĢmaq.<br />
1073 http://WWW.TURUZ.NET<br />
alıĢmaq. yiyələnmək. kəsb edmək. istifadə edmək.<br />
qapınmaq. alĢınmaq. bəlləmək. yadlamamaq. zehnə<br />
tapĢırmaq. əzbərləmək. - dərsi bəllədizmi. - birbirin<br />
öğrənmək, bilmək: biliĢmək. tanıĢmaq. - kim olduğumuzu<br />
birbirimizə soraraq biliĢdik.<br />
- sizdən çox nələr öğrəndim.<br />
öqrənmiş öğrənmiĢ. evli. əhli. öqür. öğür. ögür. alĢıq.<br />
öqrəşinmək öğrəşinmək. uslanmaq. huĢlanmaq. ağıllanmaq.<br />
tərbiyətlənmək.<br />
öqrəşmək öğrəşmək. varıĢmaq. alıĢmaq. ülfət edmək. yavanlamaq.<br />
əzbərləmək. hifz edmək. yeniĢmək. yenirmək. alıĢmaq.<br />
adət edmək. - görə görə göz yenir, gedə gedə ürək yenir.<br />
öğrənmək. örgəĢmək. örgənmək. qapıĢmaq. alıĢmaq.<br />
yiyələnmək.<br />
- gözdən yenirməyən, ürəkdə qalmaz.<br />
öqrəti öğrəti. məslək. əqidə. uyduri. oyun. tə'lim. - qılıc oyunu:<br />
qılıc iĢlətmə öğrəti. - ayaq uyduri.<br />
öqrətici - əxlaq öğrətici: əxlaq məəllimi: atabəy. - sən mənə<br />
atabəylik eləmə.<br />
öqrətim öğrətim. tədris. tə'lim. - orta öğrətim: tə'limati mütəvəssitə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
öqrətmək öğrətmək. bəllətmək. bildirmək. uslatmaq. huĢ qoymaq.<br />
ağıl qoymaq. bilik, aqahlıq öğrətmək. tərbiyətləndirmək.<br />
yamtamaq. yamatmaq. əmitmək. əmcitmək.<br />
yavaĢdırmaq. vərdiĢlətmək. alıĢdırmaq. yumĢatmaq.<br />
tə'lim edmək. tə'nis edmək. amuziĢ vermək.<br />
əmiĢdirmək. əmziĢdirmək.<br />
- sanıları cocuğa bəllətdik. - alfabeti uĢaqlara bəllət.<br />
öqsə öksə. köğüs döğmə. qızma. higgə.<br />
öqsimək öksimək. 1. kövrəlmək. köksünmək. tasalanmaq.<br />
kədərlənmək. kəndini öksüz görüb qəribsinmək. 2.<br />
arzulamaq. istəmək.<br />
öqsüləmək yarı yanmıĢ odun. körüklənmiĢ odun. odu tutuĢdurmaq<br />
üçün nəfəslənmiĢ, yarı yanmıĢ, qaralmıĢ odun qoymaq.<br />
qızıĢdırmaq. təhrik edmək.<br />
öqsürmə öksürmə. öksürüm. öksürük. öksürüĢ.<br />
öqsürmək (< öq. ökkə. ökə: köks. sinə). ökdən səs çıxarmaq.<br />
öqsürük öksürük. öksürüm. öksürmə. öksürüĢ. - öksürüklü<br />
tıksırıklı: ağar düĢər. qalxar enər. mərizül hal.<br />
öqsürüm öksürüm. öksürmə. öksürük. öksürüĢ.<br />
öqsürüş öksürüş.öksürük. öksürüm. öksürmə.<br />
1074 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
öqsüz öksüz. (ökü olmayan. qucaqsız, döĢsüz, məməsiz qalan<br />
1075 http://WWW.TURUZ.NET<br />
cocuq). sevgisiz. kiĢisiz. adamsız. varissiz. - öqsüz<br />
barmaq: adsız barmaq. baĢ barmaqdan dolayı dördüncü<br />
barmaq. - öksüz yorğanı: yoxsul yorqanı: ağ sarmaĢıq<br />
çeĢiti.<br />
öquz öğüz. iyi. duraç. doğru. gözəl.<br />
öqül öğül. ökül. sitayiĢ < istəyiĢ.<br />
öqün öğün. övün. kərə. dəfə.<br />
öqünətmək öqnəmək. öngnətmək. ulqatmaq. ağırlamaq.<br />
öqünmə ögünmə. qoltuq. təfaxür. iftixar.<br />
öqünmək ögünmək. köks gərmək. kükənmək. güvənmək. fəxr<br />
edmək. övünmək. ögəncmək. övəncmək. özsevmək.<br />
qurulmaq. xudpəsətlənmək. - iki söz öğrəndim diyə<br />
qurulmamalı. - qurulub ĢiĢinmək kiĢiyə yaraĢmaz.<br />
- yalandan öğünmək: atıb savurmaq. avurt satmaq.<br />
öqür (< öq. ökkə. ökə: köks. sinə). 1. öğür. ögür. öğrənmiĢ.<br />
alĢıq. evli. əhli. - öqür öqür ağlamaq: önqrədəmək.<br />
öqürdəmək. öqqürdəmək. hünkür hükür köksün çəkmək.<br />
hünkürdəmək. hincqınmaq. 2. öğür. övür. mə'nus. 3.<br />
zümrə. 4. bayağ. adi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
öqürdəmək (< öq. ökkə. ökə: köks. sinə). öqqürdəmək. önqrədəmək.<br />
öqür öqür ağlamaq. hünkür hükür köksün çəkmək.<br />
hünkürdəmək. hincqınmaq.<br />
öqürəmək 1. ökkürüb cınqır çıxarmaq. - gecə birinin ökkürtüsün<br />
eĢitdim. 1. ökürmək. böğürmək. köksüdən bağırmaq. -<br />
danadək inəklər ökürə durdular.<br />
öqürmək ökürmək. öqürəmək. böğürmək. köksüdən bağırmaq. -<br />
danadək inəklər ökürə durdular.<br />
öqürmə 1. ökkürmə. ökürmə. - gecə birinin ökkürtüsün eĢitdim. 2.<br />
böğürmə. köksüdən bağırma.<br />
öqürtləmək ögürtləmək. 1. önqürtələm. önə qoymaq. seçmək.<br />
ayırmaq. 2. orunqdələmək. orundalamaq. yerləĢtirmək.<br />
öqüş öğüş. həmd. sipas. ulatı. böyütü. təkbir. təqdis<br />
öqüş öğüş. oğuş. torun. törün {1. < törəmək. 2. < turum ( <<br />
durmaq: edmək.)}. nəvə. nəbirə.<br />
öqüt öqgüt. oxut. sayuc. sayquc. nəsihət. və'z. - öğüt tutmaq:<br />
nəsihət almaq.<br />
öqütmə öğütülmüĢ buğda.<br />
öqüz öküz. 1. içi duru, bön kiĢi. köylü1. kəndli2. 2. tosun. 3.<br />
enənmiĢ ərkək sığır. 4. içi duru saf. ussuz. ağılsız. qaba<br />
qafa. 5. sığırın ərkəyinə deyilir. 6. ırmaq. dərə.<br />
1076 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- öküz soğanı: bitgi çeĢiti. terik ejiptlatin.<br />
1077 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- öküz boyundurğa baxar kimi: kinli, quduz, quĢqulu asıv<br />
baxıĢ.<br />
- öküzü boyunduğa quyruğundan vuran: iĢ bilməz.<br />
bacarıqsız.<br />
- öküz soyuğu: çatlatan sərt soyuq.<br />
- öküz gözü. - öküz qulağı. - öküz dili.<br />
öqüzlük öküzlük. qanmamazlıq. içi duru saflıq. ussuzluq.<br />
ağılsızlıq. qaba qafalıq.<br />
ölçək ülçək. 1. miyzan. peymanə. 2. qiyas. qabran.3. oran.<br />
miqyas.<br />
ölçər ülçər (< ul: uzun). uzun qollu maĢa. ĢiĢ. ərsin. odu<br />
qarıĢtırma aracı. gəlbəri.<br />
ölçərmək çəkləmək. ölçüyə qoymaq.<br />
ölçərmək ülçərmək (< ul: uzun). 1. ölçər ĢiĢlə odu qarıĢtırmaq. 2.<br />
ölçü ilə ölçmək. 3. qiyaslamaq:<br />
ölçmə ölçü. muqayisə. - ölçüyə vurmadan, dəğər bilinməz.<br />
ölçmək 1. oramaq. oranlamaq. çəkəmək. çəkləmək.<br />
təxminləmək. hesablamaq. 2. yerləĢdirmək. gəzləmək.<br />
miyzanlamaq.<br />
- avucla ölçmək: tutamlamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- o neçə tutam olar.<br />
- ölçüb biçmək: gəzləmək. təsviyə edmək.<br />
- ölçüb dartmaqsızın: göz təxmini ilə: göz çəki ilə. götürü<br />
bazarlıq: görməcə alıĢ veriĢ.<br />
ölçmə ölçüm. muqayisə. muvazinə.<br />
ölçü balınc. bəlinc. əndazə. qədr. me'yar. oran. çək. çəkə.<br />
nisbət. tənasüb. təxmin. əndazə. qab. (> qabərəb).<br />
əndazə. qət. (> qədd). biçim.<br />
- neçə qab istəyirsiz. - bir qab görər.<br />
ölçü 1. ölçmə. muqayisə. - ölçüyə vurmadan, dəğər bilinməz. 2.<br />
hər çeĢit ölçən arac. arĢın. 3. ortala. e'tidal. tədbir. - ölçü<br />
almaq, götürmək: tədbir qılmaq. 4. çək. çəki. hədd. qərar. -<br />
ağız ölçüsü: hər kəsin ağzına sığacağı söz. 5. ibrət. - ölçü<br />
almaq: ibrət götürmək. - boyunun ölçüsünü almaq: çıxarını<br />
bilmək. - ölçüsün anlatmatmaq: qərarın qoymaq, bildirmək. -<br />
- göz ölçüsü: təxmin. 6. dənğ. dərəcə. sayac. arĢın. ərĢin.<br />
hesab. miqdar. qədər. - nə dənğ: nə qədər. - bir dənğ: bir<br />
parça. bir tikə. 7. kəski. kəsi (< kəsmək). miqdar. - bu<br />
kəsidə çörəyi nə edirsən. 8. çək. çəki. çəkim. Çaqfars. sınır.<br />
dözüm. tutar. tutum. həqq. huquq.<br />
- qırx adlımlıq topraq ölçüsü: dönüm. - bu tarla əlli<br />
1078 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
dönəmdir.<br />
- ölçüb biçmək: oramaq. uramaq.<br />
- "qab" sözü, ölçü birimi olaraq, çağ ba çağ, yer bə yer<br />
dəğiĢən, (ara, məsafə, fasilə, ağram, oyum kimi) söz<br />
konusu olmuĢdur. tartı. dartı. çəki. qərar. əndazə. həddi<br />
hidud. - ölçü götürmək: çəkləmək. həddi hidud qoymaq.<br />
kontrol edmək. - əlində heç dartı yoxdur. - bir kərədə,<br />
birdən tutulacaq tutar, ölçü, miqdar: tutam. - bir tutam ot.<br />
- bir tutam duz.<br />
- yarım arşınlıq ara ölçüsü: attım. atım. ayaq. - iki atım<br />
boyu vardır.<br />
- bir ölçünün tayı, bənzəri: qat. - bir qat verdin, bir qat al. -<br />
verdiyivin beĢ qatın aldın. - bir qat su, iki qat yağ tök.<br />
- sayı ölçüsü olmayan. qılıfsız iĢ.<br />
ölçüləmək əyarlamaq. tənzimləmək.<br />
ölçülmək çəklənmək. tartılmaq. həds vurulmaq. təxmin edilmək.<br />
ölçülü mütəadil. mö'tədil.<br />
əyarlanmaq. tənzimlənmək. yarqınmaq. düĢünmək.<br />
daĢınmaq. tasarlanmaq. - dartılmamış iĢə giriĢmə.<br />
ölçüm 1. ölçmə. muqayisə. muvazinə. 2. davranıĢ. rəfdar. -<br />
ölçüm edmək: boy göstərmək. ifadə vermək. bilicilik satmaq.<br />
1079 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ölçüsüz çəksiz. hədsiz. - ölçüsüz bazar dosluğu pozar.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ölçüşmək yarıĢmaq.<br />
ölçüyə qoymaq ölçərmək. çəkləmək.<br />
öldürmə qətl. təpələmə.<br />
öldürmək bükürtmək. əti yarım piĢirmək. göy gövərəntini, soğanı<br />
ot üzrə öldürmək. qıymaq. qəsd edmək. urdurmaq.<br />
həlak etdirmək. ölüĢtürmək. əzmək. yumĢatmaq.<br />
sərtliyin, qatlığın aparıb yumĢatmaq. - soğanı, göyü<br />
öldürmək: balaca qızdırıb qızartıb pöĢləmək. - canıma<br />
qıyma. - bu gözələ qıyılarmı.<br />
öldürüşmək birbirin qırmaq.<br />
ölənğ alanğ. alanğ. cülgə.<br />
ölət - ölət yeli: qırqın kəsəli.<br />
öləz 1. fani.<br />
öləzik ölümcül.<br />
ölkə - ölkə kürsisi: xanaga. astana. baĢ kənd. paytəxd.<br />
öl ıslaq yer. çamur. bataqlıq.<br />
ölqə ölkə. olqa. məmləkət. baqa. bağa. boq'əərəb. - hançı<br />
boğadansız.<br />
ölqün bitgin qırqın tökkün. halsız malsız.<br />
ölqün ölgün. mürdə. basıq. sust. xamuĢ.<br />
1080 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ölmək köçinmək. irtihal edmək. vəfat edmək. quyruğu titrəmək.<br />
1081 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sırınmaq. sırıtmaq. siyrinmək. açılmaq. yürümək.<br />
gurlamaq. gedmək. atılmaq. fırlamaq.- oda gurladı. - top<br />
yoluna gurlamaq: havayı yerə gedmək. - oda yürüdü.<br />
- ölmək: çuxur doldurmaq.<br />
ölməli ölücü. ölümsi.<br />
- topu atmaq. - oda öldü: oda topu atdı.<br />
ölməz 1. cavid. əbədi. 2. sağlam. dayaqlı. davamlı. - bu<br />
parçadan ölməz nərsələr yapılır.<br />
- ölməz oğlu: ağır. mətin. sağlam.<br />
ölşək ölĢük. solpük. salqıq. sarqıq. gəvĢək. - solpük ətlər.<br />
ölşəmək alĢamaq. acıqmaqdan dolayı qöz qararmaq.<br />
ölşən bölĢən. payçı. səhamdar. hissədar.<br />
ölşətmək alĢatmaq. aclıqtan gözü qarartmaq.<br />
ölşük ölĢək. solpük. salqıq. sarqıq. gəvĢək. - solpük ətlər.<br />
ölü - ölüyə sarıldıq bez: kəpin. kəfən. kəfin. (< qab). - ölünün<br />
ölücü ölümsi. ölməli.<br />
iyiliklərin sayaraq ağlayub yas tutmaq. ölünü oğĢamaq.<br />
saqamaq. sayamaq. oxĢamaq. oğuĢlamaq.<br />
ölüçü çəki. qas. qaz. iki nərsənin arasında olan aralıq, fasilə.<br />
ölü 1. soluq. solpük. ölüĢgəmiĢ. 2. cansız. cənazə. ruhsuz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ölüm - ölüm çuxuru: qətlqah.<br />
ölümcül öləzik.<br />
- ölüm ər: uçqur. fədayi.<br />
ölümsi ölücü. ölməli.<br />
- ölüm qınağı (cəzası) yollarından: - qazıqlamaq: qazığa<br />
vurmaq. (ĢiĢə oxĢar olub, ölümə yaxalı suçluların götündən<br />
soxulub baĢından çıxarılırdı qazıq.)<br />
- ölümünə susamaq: istəyərək xətərə girmək.<br />
ölüş ölmək yolu. ölmək türü.<br />
ölüşçi (. b ) bölüĢçi. paylaĢan.<br />
ölüşgəmək pürsümək. solmaq. xumarlanmaq. qığrılmaq. qıvrılmaq.<br />
ölüşgəmiş ölü. soluq. solpük.<br />
ölüşgətmək soldurmaq. ursalamaq. pozmaq. əsgitmək.<br />
ölüşmək (. b ) bölüşmək. paylaĢmaq. - bunları ortazda ölüşün. -<br />
ölüşdük bölüşdük bir yana çatmadıq.<br />
ölüştürmək 1. öldürmək. əzdirmək. 2. bölüĢtürmək. paylamaq.<br />
ölüştürü bölüĢtürü. pay pay. yer yer. səkir səkir. sərpik sərpik. -<br />
ölüştürü yağmır yağır.<br />
ölütmək olqutmaq. olutmaq. təxmir edmək. yarım çiğ piĢirmək.<br />
tavlamaq.<br />
1082 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ömür Ģux. Ģən. maraxlı. Ģatır. istəkli. qərib. - çox ömür birisidir. -<br />
ömür kiĢi.<br />
ön 1. irəli. cibhə. aln. (# arxa). - bu yapının önü çox gözəldir.<br />
1083 http://WWW.TURUZ.NET<br />
2. meydan. açıqlıq. - qıĢlaq önü: evin qabaq açıqlığı. 3.<br />
yan. qat. qulluq. - onun çox açıqla önünə çıxdıq. - onun nə<br />
üzlə önünə çıxacaqsan. - önün arxasın bilən kiĢi: dal<br />
qabağın bilən. ehtiyatlı olan. 4. yan. piĢ. nəzd. - xanın<br />
yanında. - o bölmənin yanında. - kimin yanında böyüdü.<br />
- hər nəyin önü<br />
- önü sıra: öndən. öncə. öndən müttəsilən.<br />
- dağın bağrı. yayın bağrı.<br />
- ön ayaq olmaq: bir iĢdə iləriyə düĢüb, öncül olmaq.<br />
- önə gələn: irəli gələn: baĢa.<br />
- önə qoymaq: önqürtələm. ögürtləmək. seçmək. ayırmaq.<br />
öncə - bir az öncə: dəmin. elə indi. - ilk öncə: önqürdi. ilkin.<br />
öngürə.- öngürdi gələn iyisin çalar.<br />
- ən öncə: baĢda.<br />
öncək giriĢ. gircək. müqəddimə.<br />
öncələmək qabaqlamaq. müsabiqə vermək. yarıĢmaq.<br />
öncü təkə. kosaman. baĢçı. qılavuz.<br />
öndəc önüc. öngür. öngüc. irəlçi. öndə olan. mütərəqqi. sabiq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
öndəlik öndən verilən nərsə. - öndəlik vergi.<br />
öndüc önqdüc. savçı. savaçı. müjdəçi. bəĢir. bəĢarət verən.<br />
öndən gedib xəbər götürən.<br />
öndül önqdül. 1. girov. rəhn. - öndül qoymaq. 2. mükafat. -<br />
önəçmək iləriləmək. ilərləmək. qabaqlamaq:<br />
önəm verməksizin bürümə. qapma. qapalı. baĢdan<br />
sovma.<br />
önəm - önəm vermək: önəmsəmək. umursanmaq. əhmiyət vermək.<br />
- iĢi anlattımda, umursanmadı.<br />
- kəndivi umursanmadan, baĢqasın umrsanma.<br />
- ən önəmli: ən əsaslı. ən əhmiyətli. baĢlıca.<br />
- önəm vermək: önəmsəmək. aldırmaq. - heç mənə<br />
aldırmadı. - boĢ ver aldırma.<br />
- önəm verməmək: sallamamaq. saymamaq.<br />
önəmləmək güvənmək. eypləmək. ipləmək. əypləmək. saymaq.<br />
əhmiyət vermək. e'tibar edmək.<br />
önəmli baĢlı. əhmiyətli. əsaslı. - ən başlı iĢimiz.<br />
önəmsəmək aldırmaq. önəm vermək. əhmiyət vermək. sallamamaq.<br />
tanımaq. önəm vermək. umursanmaq. əhmiyət vermək.<br />
- iĢi anlattımda, umursanmadı. - kəndivi umursanmadan,<br />
baĢqasın umrsanma.<br />
1084 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- öz kimliyivi tanımalısın.<br />
1085 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- heç mənə aldırmadı. - boĢ ver aldırma.<br />
önəmsərmək güvənmək. eypləmək. ipləmək. əypləmək. saymaq.<br />
önəmləmək. əhmiyət vermək. e'tibar edmək.<br />
önəmsiz kiçik. dəğərsiz. əhmiyətsiz. həqir. sudan: əhmiyətsiz. -<br />
sudan bir cavab yaz.<br />
- kiçik iĢ. - kiçi kiĢi.<br />
önər hünər. bilmə. biliĢ. mə'rifət. mə'lumat<br />
öngəmək üngəmək. oxumaq.<br />
öngər önqü. çox önə verən. inad. simitən.<br />
öngətmək üngətmək. 1. çığırtmaq. bağırtmaq. 2. oxutmaq.<br />
yırlatmaq.<br />
öngnətmək öqnəmək. öğünətmək. ulqatmaq. ağırlamaq.<br />
öngüc önüc. öngür. öndəc. irəlçi. öndə olan. mütərəqqi. sabiq.<br />
öngülənmək inad edmək.<br />
öngül inad.<br />
önğ rəng. boza ( y z ) boya. boyuq. boduq. çüvüt. süyüt.<br />
suyut. çalı. tüka. tülük. - nə tülük atdı o.<br />
önğdül ödül. sovğat. hidyə.<br />
önğlük rəngli:<br />
önğmək önğmək. ünqmək. ünğmək. dəlmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
önq - önq sonq: ər gec. - önündə sonunda: önq sonqa.<br />
önqçə öqcə. ökcə. ( < ön: qabaq. qabarıq. ĢiĢik). ayaqqabının<br />
siĢik yeri. topuğun alt bölümü. daban. - yüksək alçaq<br />
ökcəli baĢmaq. - öqcə ağacı: baĢmaq qalıbının dabana<br />
gələn bölümü. - öqcələri çəkmək: dabanların çəkmək. iticə<br />
gedmək. - öqcəsinə basmaq: dabanlamaq. birinin arxasından<br />
bərk yaxın gedmək.<br />
önqdüc bax > öndüc<br />
önqdül bax > öndül.<br />
önqər öngər. öngü. önğgi. öngül. inad. anid.<br />
önqərlik öngərlik. öngüllük. öngülük. önğgilik. inadlıq. inadçılıq.<br />
israrlıq.<br />
önqərmək öngərmək. baĢınmaq. qarĢı durmaq. dik gəlmək.<br />
önqgilik önğgilik. öngüllük. öngərlik. öngülük. inadlıq. inadçılıq.<br />
israrlıq.<br />
önqişmək öngiĢmək. inadçılıq edmək.<br />
önqqür önggür. hünkür.<br />
önqmək önğmək. öğmək. irəli sürmək. ilərtmək. qabqalamaq.<br />
tərifləmək. sitayiĢ edmək.<br />
1086 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
önqrədəmək (< öq. ökkə. ökə: köks. sinə). öqürdəmək. öqqürdəmək.<br />
1087 http://WWW.TURUZ.NET<br />
öqür öqür ağlamaq. hünkür hükür köksün çəkmək.<br />
hünkürdəmək.<br />
önqü öngü. önğgi. öngər. öngül. inad. anid. çox önə verən.<br />
öngər. simitən. önə sürülən pay. porsiyon.<br />
önqül öngül. öngər. öngü. önğgi. inad. anid.<br />
önqüllük öngüllük. öngərlik. öngülük. önğgilik. inadlıq. inadçılıq.<br />
israrlıq.<br />
önqülük öngülük. öngüllük. öngərlik. önğgilik. inadlıq. inadçılıq.<br />
israrlıq.<br />
önqünmək onqunmaq. 1. dirsəlmək. doğrulmaq. 2. uykunmaq. təqlid<br />
edmək.<br />
önqür öngür. öngüc. önüc. öndəc. irəlçi. öndə olan. mütərəqqi.<br />
sabiq.<br />
önqürdəmək öngürdəmək. hünkürdəmək.<br />
önqürdəşmək yarıĢmaq. uyqurlaĢmaq. alıĢmaq. yolqanmaq.<br />
ağtarılmaq.<br />
önqürdi ilkin. öngürə. ilk öncə. - öngürdi gələn iyisin çalar.<br />
önqürtələmk ögürtləmək. 1. önə qoymaq. seçmək. ayırmaq. 2.<br />
orunqdələmək. orundalamaq. yerləĢtirmək.<br />
önqürtmək onqurtmaq. dirsətmək. düzəltmək. toxdatmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
önlə önqlə. öğlə. günün birinci yarsı. - öğlə üstü: günortadan<br />
sonra.<br />
önlük göğüslük. peĢgirə. peĢbənd. tozluq. iĢ paltarı. peĢgirə.<br />
önüc öngüc. öngür. öndəc. irəlçi. öndə olan. mütərəqqi. sabiq.<br />
önüm - göy önüm: göy gövərənti.<br />
öpək öbək. 1. obaq. oba. öp. öpgə. köks. sinə. 2. yığın. top.<br />
bölük. - el öbək öbək (obaq obaq. oba oba) oturmuĢlar. -<br />
evləri var oba oba (öbək öbək.öpək öpək).<br />
öpgə öp. öpək. köks. sinə.<br />
öp öpgə. öpək. köks. sinə.<br />
öprümək əprəməkcığa.<br />
öpüşmək - omuz öpüşmək: tay ba tay gəlmək, olmaq. paydaĢ olmaq.<br />
öpüşmək - sarılıb öpüşmək: seviĢmək. qoxuĢmaq.<br />
örçin urçın. ip nərdivan.<br />
ördək - yabanı ördək çeşiti: tamat.<br />
- bir çeĢit ördək: ağ göt.<br />
- ılıca ördəyi: qolaya, rafata öğrəĢmiĢ gəvĢək kiĢi. - qaz<br />
yerinə ördək almaq: aldanmaq.<br />
- qaqası qaşığa oxşar ördək: qaĢıqçin.<br />
örəmək ürəmək. törəmək. yetiĢib çoxalmaq.<br />
örəncik əsgi nərsələr. əntiqə.<br />
1088 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
örən əsgi duvar. xaraba.<br />
örənlik yığıntı.<br />
örgüt hörgüt. təĢgilat.<br />
örimək üriməkka. içtən çürümək.<br />
örkün daĢqın sularındandan bir yerdə birikib duran göl.<br />
örqən örkən. urqan. qalın ip.<br />
örqənçi örkənçi. urqançı. qalın ip iĢləyib satan.<br />
örqənmək örgənmək. öğrəĢmək. öğrənmək. örgəĢmək. qapıĢmaq.<br />
alıĢmaq. yiyələnmək.<br />
örqəşmək örgəşmək. öğrəĢmək. öğrənmək. örgənmək. qapıĢmaq.<br />
alıĢmaq. yiyələnmək.<br />
örqü örgü. tor. hörgü. hörük. örük. ağ.<br />
örqüc 1. tümsək. ĢiĢik, dik olan hər nərsə. - ayaq örgücü. -<br />
1089 http://WWW.TURUZ.NET<br />
burun hörgöcü. 2. təpə. çıxıntı. - dağ örgücü. 3.<br />
mühəddəb.<br />
örqü hörülmüĢ. - sınır örgüsü: əsəb əlyafı.<br />
örmə qabarıq naxıĢ (# urma: basma. çaplanmıĢ naxıĢ).<br />
örnək 1. məĢq. 2. çeĢit. növ'. - onun bizdə neçə örnəyi vardır. - bir<br />
örnək quzu.<br />
- dadlıq, örnək, məsdurə vermək: dadandırmaq.<br />
qoxulatmaq.- yeni malları hər yana qoxulatın.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- dadlıq, örnək, məsdurə olmaq: qoxumaq. - yeni mallar<br />
qoxumadan, güc satılır.<br />
örpərmək ürpərmək. urparmaq. bezgənmək. qalxıb dikəlmək. dəri<br />
iğnə iğnə olmaq.<br />
örs urs. sindan.<br />
ört - qapaq vurmaq: gizləmək. saxlamaq. ört bas edmək.<br />
örtdürtmək qapatmaq. - heyvana çul qapatmaq.<br />
örtək sarma. mələfə.<br />
örtən quĢaqçı. gürĢaqçı. qurĢaqçı.<br />
örti çatı. çardaq. sayavan. - üz örtüyü: pəçə. nuqab.<br />
örtlü qapaqlı. gizli. saxlı. məstur. məxfi. - qapaqlı iĢ.<br />
örtlük börklük. kulahək < kalağay.<br />
örtmə gömmə. dəfn.<br />
örtmək gömmək. quylamaq. batırmaq. nərsəni nərsiyə soxmaq.<br />
təpmək. kəfənləmək: kəfinləmək. kəpinləmək.<br />
qablamaq. qapaqlamaq. qapalamaq. qapamaq.<br />
qayırmaq. qeyirmək. geyirmək. gizlətmək. qətdəmək.<br />
qatdamaq. sarmaq.<br />
örtulmək yapturmaq. qapatmaq. yaptırmaq. yapulmaq qapanmaq.<br />
örtü pərdə. küsük. qısıq. yaĢmaq. pərdə.<br />
1090 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
örtük hörtük. kəpən > kəfən. qın. don. geyim. qabıq. mələfə.<br />
1091 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ləhaf. yayğı. nərsənin üstünə, altına sərilən yayıq,<br />
parça. pərdə. tutuq. yaĢmaq. qapça. qaplaq. kisə. bağıl.<br />
buxca. qapurta. pərdə. Ģapraq. çapraq. çapaq. çapıq.<br />
tusi. tuqsi. qapaq. kəpəng. yağmır. yamçı. yağan nəyin<br />
qabağın alan. yapıncaq.<br />
- yorqan döĢək, balıĢ, yastıq yayqısı. - süfrə yayqısı. hamam<br />
yayqısı. - qunçəni qoyuyan yəşil kiçik örtük: qabcaq.<br />
örtüklik pərdəlik. tutuqluq. yaĢmaqlıq.<br />
örtülən - taxılan, örtülən nərsə: tarı. darı. pərdə.<br />
örtülü örtünmüĢ. qapalı. məstur. qaplama. - qapalı qadın. -<br />
qapalı üz.<br />
- altın qaplama saat. - gizli örtülü, qaçaq nərsəni aramaq:<br />
qovalamaq. qoğalamaq. arxasına düĢüb tutmağa çabalamaq.<br />
bəkləmək. gözləmək. tə'qib edmək. - ovu nininə dək<br />
qoğaladı.- oğruları sınıa dək qoğaladı. - iĢsiz qalıb bir iĢ<br />
qoğalır. - fürsət qovalamaq. - kəndi mənim yoxluğumu<br />
qovalır.<br />
örtünmək bürünmək. sarılmaq. tutunmaq. sarınmaq. sarmaq.<br />
bağlamaq. gövdəsi üzərinə qoymaq. - yaĢmaq<br />
tutunmaq. - fitə tutunmaq. - qardınlar bürünsün.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
örtünmə gizlənmə. saxlanma. ihticab.<br />
örtünmüş örtülü. qapalı. məstur. - qapalı qadın. - qapalı üz.<br />
örtüsüz çıplaq.<br />
örtüşmək sıvıĢmaq. yapıĢmaq. (# savuşmaq: ötrüĢmək. keçiĢmək).<br />
örum orum. hörüm. urum. təsdə. dəsdə. boyunka. tutamaq.<br />
sap. kəsim. - bir örüm ot: bi örum ot. bir oraqta biçilən ot<br />
örüçü 1. rufəçi. - örüklü palto. 2. tə'mirçi.<br />
örük 1. rufə. - örüklü palto. 2. tə'mir.<br />
örüq örük. hörük. hörgü. tor. örgü. ağ.<br />
örümçək - bir çeĢit ağılı örümçək: büvə. büy. büyə.<br />
örünğə arpacıya (ovsunçuya) verilən para.<br />
ösgürük - boğazı tıxar kimi bərk ösgürük: boğmaca.<br />
ösüş tərəqqi.<br />
öşərgən aclıqdan daima qözü qararan.<br />
öşərmək aclıqdan göz qararmaq.<br />
öt 1. ud. < öd. (< ötmək). id. ötən, ötür nərsə. qoxu. - ud<br />
ağac: öt ağac. qoxar. 2. öz. özik. iki dağ arasındaki yol.<br />
geçit.<br />
ötə - ötə bəri: fır dolayı. çəp çevrə. - ormanı fır dolayı dolandıq.<br />
- ötə bəri: yuxarı aĢağı.<br />
- ötədə bəridə: qıyıda bucaqda.<br />
1092 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ötəbəri ötə bəri. o bu. o Ģu. dəğiĢik nərsələr. - ötəbəri satıcı: hər<br />
nərsə satan.<br />
ötək ödək. ödlək. qorxaq.<br />
ötəki uzaqdaki. oyandaki. (# bəriki).<br />
ötək ödək. ödəĢ. təzmin.<br />
ötə 1. oyan. uzaq. (# bəri: yaxın). - ötə ölkələr: uzaq yerlər. -<br />
1093 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ötə bəri: uzaq yaxın. 2. aĢırı. aĢuri. mavəra. - dəniz ötəsi.<br />
- dəniz mavərasi yer: dəniz aĢırı. dəniz ötəsi. 3. uzaq<br />
zaman. uzun keçmiĢ. əsgilər. - ötədən: əsgidən.<br />
keçmiĢlərdən. - ötələr: əsgilər. keçmiĢlər. 4. baĢqa. daha.<br />
bir baĢqa. bəllənməyən biri. - ötə gün: baĢqa gün.<br />
ötəl ödəl. müddət. möhlət.<br />
ötələk ödələk. acı kimlik kiĢi. yadırqan.- çox ödlək kiĢidi.<br />
ötələmə 1. aĢma. atlama. təcavüz. 2. savma. sovma.<br />
savuĢdurma. dəf'.<br />
ötəlgən ötləqən. çox ötən. bir çeĢit sığırcıq.<br />
ötəli aĢıri. fasiləli. - gün aĢırı gəlib görərdi məni.<br />
ötəlqu qaraquĢ (kərkəs) türündən. iti ötən, keçən, fırlaq quĢ.<br />
uĢaq qapan.<br />
ötəm ĢiĢ. vərəm. amas.<br />
ötəmə ödəmə. ödəniş. 1. təzmin. 2. ifa. tə'diyə. 3. vermə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ötəmək ödəmək. təzmin edmək. - mən qırarsam ödərəm.<br />
ötən 1. qoyan. güzəĢt edən. keçən. 2. oxur. - oxur quĢlar. 3.<br />
ötər. qağan. qadir. bacaran. 4. qoyaĢ. qoyĢat. (><br />
qozəştəfars). keçmiĢ. keçən. sabiq. - qoyaş il. -<br />
qoyaştalar: keçənlər ötənlər.<br />
ötənək ödənək. təxsisat (məxsus xərclər).<br />
ötəniş ödəniş. ödəmə. 1. təzmin. 2. ifa. tə'diyə.<br />
ötənmək ödənmək. 1. təzmin olunmaq. - mən qırarsam ödərəm. 2.<br />
ifa olunmaq. yerinə gətrilmək.<br />
ötər ötən. qağan. qadir. bacaran.<br />
ötəş ödəş. ödək. təzmin.<br />
ötəşmə ödəşmə. təsviyə hesab.<br />
ötəşmək ödəşmək. hesablaĢmaq.<br />
ötəşmək ödəşmək. təsviyə hesab edmək.<br />
ötəv ödəv. vəzifə. fərz. vacib.<br />
ötəvcil ödəvcil. vəzifəĢinas. fərzĢinas.<br />
ötəvləndirmək boynatdırmaq. boyununa qoymaq. ödəvləndirmək.<br />
öhdələndirmək. zəmməsinə qoymaq.<br />
ötəvlənmək ödəvlənmək. boynalmaq. boyun olmaq. öhdələnmək.<br />
zəmməsinə götürmək.<br />
ötəvli ödəvli. vəzifəli. cəvabdeh.<br />
1094 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ötiq ödiq. üdiq. sevq.<br />
ötilmək ötülmək. 1. qoyulmaq. güzəĢt edilmək. keçinmək. 1.<br />
oxunmaq.<br />
ötqəri 1. - dən ötqəri: yönü, illəti göstərir. dən ötüri. dən dolayı.<br />
bundan ötəri: bundan dolayı. 2. icrayi.<br />
ötqərmək iĢə qoymaq. icra edmək.<br />
ötlək ödlək. 1. ənam. mükafat. ikram. 2. ödək. qorxaq. ürəksiz.<br />
ötləqən ötəlgən. çox ötən. bir çeĢit sığırcıq.<br />
ötləmək deyilən nəyi dinləmədən dalbadal qonuĢmaq.<br />
ötmək 1. çanlamaq. çınlamaq. çan çan edmək. cingildəmək. 2.<br />
1095 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yanmaq. yanqamaq. yanqlamaq. cingildəmək. tənin<br />
salmaq. 3. qoymaq. güzəĢt edmək. keçmək.<br />
bağıĢlamaq. boĢuqmaq. 4. tütmək. püləmək. oxumaq.<br />
(aqustos böcəĞi) sır etmək.<br />
- hamamın gubbaları ötürdü.<br />
- qulağ ötmək: qulağın cingildəməsi, çınlaması, zəh çalması.<br />
- borusu ötən: sözü keçən. sözdə qalmayan.<br />
ötrü qoytu. qoyu. qutru. salı. burax. çıxı. mə'zuniyyət. ruxsət.<br />
icazə.<br />
ötrü 1. türkcənin "yuvarlaq (: o. ö. u. ü)" səslərinə verilən adı.<br />
2. zəmmə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ötrümək ötürmək. salıvermək. salırqımaq. qoyuvermək. qutru<br />
vermək. qutramaq. qutarmaq. buraxmaq. çıxarmaq. əfv<br />
edmək.<br />
ötrümka ödrümka. seçilmiĢ.<br />
ötrünmə boĢunma. qaĢınma. burxılma.<br />
ötrünmək qaĢınmaq. qaĢnamaq. boĢunmaq.<br />
ötrüşmək 1. ötüĢtürmək. baĢdan eləmək. savmaq. yumĢaqlıqla<br />
keçriĢmək. - ay canım mən bu qonaqları savıb sizə<br />
qoğuĢaram. 2. savuĢmaq. keçiĢmək (# sıvışmaq:<br />
örtüĢmək. yapıĢmaq).<br />
öttük özötük. biyoqrafi.<br />
ötuş ötuş bir çeĢit cocux oyununda "arqadaĢını. yanındakini. it"<br />
anlamına söylənən söz.<br />
ötücü otucu. sınıqçı. sınan, çıxan gəmikləri yerinə qoyan,<br />
taxan sınıxçı, çıqıqçı.<br />
ötük Ģəfaət. vasitə.<br />
ötül ödül. önğdül. sovğat. hidyə. - ödül almaq: almaq.<br />
qazanmaq.<br />
ötülmək ötilmək. 1. qoyulmaq. güzəĢt edilmək. keçinmək. 2.<br />
oxunmaq.<br />
ötün ödün. əvəz. tə'viz.<br />
1096 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ötünc ödünc. 1. borc. əğrəti. ariyət. 2. əğrəti. borc. ariyət. - yaya<br />
1097 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qoymuĢ kiĢini əğrəti at, yol yarısı. - əğrəti kitab olmaz: kitab<br />
borc verilməz.<br />
ötün bağıĢ. əfv. məğfirət.<br />
ötünmək - ürək ötünmək: ürəyi keçinmək.<br />
ötür içün. illət. səbəb. - nə içün gəldiz. - bir içün tapdıda geddi.<br />
ötüri - dən ötüri: dən ötqəri. yönü, illəti göstərir. dən dolayı. -<br />
bundan ötəri: bundan dolayı.<br />
ötürmək 1. ötrümək. salıvermək. salırqımaq. qoyuvermək. qutru<br />
vermək. qutramaq. qutarmaq. buraxmaq. çıxarmaq. əfv<br />
edmək. 2. qaĢımaq. boĢamaq. buraxmaq. 3. savmaq.<br />
buraxmaq. qoğmaq. çıxarmaq. mürəxəs edmək. ruxsət<br />
vermək. - gəvĢəklər savulsun iĢdən. - eĢqi sav baĢından<br />
görərsən özünü. - sav baĢında ölkənin düĢməni qəddarıni. 4.<br />
qomaq. bıraqmaq. vermək. vəz' edmək. - bunu hara<br />
bırakım. - qanun bırakdılar. - onu mənə bırak.<br />
- içəri ötürmək: içəri sipitləmək, sivitləmək. siyirmək. - nə<br />
yemək varıdı içəri sipətlədi: içəri ötürdü.<br />
ötürməmək buraxmamaq. tutmaq. yığmaq. çəkmək. - kəndini tutmaq.<br />
- dilini tutmaq. - soluğun tutmaq.<br />
ötürü qadınların ay baĢı. qadınları ay baĢı xəstələnməsi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ötürülmək qonmaq. qonulmaq. qoyulmaq. buraxılmaq. tərk<br />
olunmaq. - siqara qondu bitti.<br />
ötüş 1. oxuma. təğənni. - bu nə gözəl ötüş. - gözəl ötüşlü quĢ.<br />
2. bülbül.<br />
ötüştürmək ötrüĢmək. baĢdan eləmək. savmaq. yumĢaqlıqla<br />
keçriĢmək. - ay canım mən bu qonaqları savıb sizə<br />
qoğuĢaram.<br />
ötütmək yırlatmaq. oxutmaq. üngətmək. öngətmək.<br />
övənc ögənc. qüvənc. güvənc. bəgənc. kəndinə gögənən,<br />
ögünən. fəxr edən. müftəxər. mütəkəbbir.<br />
övəncmək ögəncmək. qurulmaq. ögünmək. övünmək. özsevmək.<br />
xudpəsətlənmək. - iki söz öğrəndim diyə qurulmamalı. -<br />
qurulub ĢiĢinmək kiĢiyə yaraĢmaz.<br />
övəş ökəc. öyəc. üç yaĢda qoyun<br />
övrək əvrək. evə, yapıya bağlı iĢ, süs.<br />
övün öğün. kərə. yol. dəfə.<br />
övünmək ögünmək. ögəncmək. övəncmək. özsevmək. qurulmaq.<br />
xudpəsətlənmək. - iki söz öğrəndim diyə qurulmamalı. -<br />
qurulub ĢiĢinmək kiĢiyə yaraĢmaz.<br />
öyəc ökəc. övəĢ. üç yaĢda qoyun<br />
öyqə öykə. büqz > boğz. ürək qaralıq.<br />
1098 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
öyqünmək öykünmək. etgilənmək. mütəssir olmaq.<br />
öylə 1. öyləlik. o yolda. öcüri. - öyləlik olmaz. - öyləlik yaĢamaq<br />
1099 http://WWW.TURUZ.NET<br />
olmaz. - öyləlik qayıtdıq gəldik. - öyləsi: öcürüsi. o türlü. o<br />
türdə. 2. dahi. daha. eyzən. 3. eyləkə. ancılayın. andaq<br />
mat. 4. öğlə. iĢ. güc. toxa. məĢquliyyət. - öyləisə:<br />
öyləysə. ancılayın. öcürdüsə. öyləcə. 5. ortalığı götərən<br />
söz. "öylə" uzaq ortağı göstərir.{"böylə" yaxın ortağı<br />
göstərir. "şöylə" orta ortağı göstərir}.<br />
- öyləcə: o üzdə. o yolda. elə o türdə. - öyləcə<br />
söyləyəcəyim.<br />
- öylə !: aha !. iĢtə !. al !. ala !.<br />
- yenə öylə: öyləcə: kəzalikə. - o kəzalikə bu: o öyləcədə<br />
bu. o yenədə bu.<br />
öyləcə ancılayın. öyləysə. öyləisə. öcürdüsə. yenə öylə.<br />
kəzalikə. - o kəzalikə bu: o öyləcədə bu. o yenədə bu.<br />
öyləlik öylə. o yolda. öcüri. - öyləlik olmaz. - öyləlik yaĢamaq<br />
olmaz. - öyləlik qayıtdıq gəldik.<br />
öyləysə öyləisə. ancılayın. öcürdüsə. öyləcə.<br />
öylükcığa evlik. evlük. vlilik.<br />
öz 1. öd. özik. iki dağ arasındaki yol. geçit. 2. söz. fəlsəfə. -<br />
bu iĢin özü, sözü nədir: bu iĢin fəlsəfəsi nədir. 3. təb'. -
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
özdən: təb'ən. - kəndini toplamaq: iyiləĢmək. - çox<br />
keçmədən yaxcı özün topladı. - özün dartmaq: qafa<br />
tutmaq. darqınlıqla özün çəkmək.<br />
- özün saxlamaq: əlini tutmaq: əl uzatmamaq.<br />
- özün ĢiĢirmək: kəndini satmaq.<br />
- özündən çıxmaq: əldən ayadan gemək: əldən ayadan<br />
çıxmaq.<br />
- özündən çıxmıĢ: azqın. qılıfı çatlaq.<br />
- özün batırmaq: tumanın doldurmaq donun doldurmaq.<br />
özaqa özağa. özbəq. özbəy. bağımsız, baĢbaĢdaq kiĢi, el.<br />
özbaşa özbaĢaq. baĢqa. müstəqil<br />
özbaşaq özbaĢa. baĢqa. müstəqil<br />
özbaşnalıq qaraquĢi. özsevərlik.- qaraquşi buyruğu: öz baĢına<br />
verilən, sürülən söz. - qaraquşi sürmək: özbaĢnalıq edmək.<br />
özbəq özbəy. özağa. bağımsız, baĢbaĢdaq kiĢi, el.<br />
özdək qalaysız. içdən. doğal. doğru. doğurdan. yalansız. (#<br />
üzdək).<br />
özdək qaymaq. öz. - özlü topraq.<br />
özə özkə. içə. - əzgi savıq əzləsən, özgə sınar.<br />
özək Ģah damar.<br />
özəl arnayıl4. ərəkcə4. tən4. məxsus.<br />
1100 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
özən 1. diqqət. - özən bəzən: çox səlqeylə yapılan süs. 2. yeltən.<br />
yeltə. qiptə.<br />
özənlə diqqətlə. sıqı sıqı. - sıqı sıqı baxmaq, dinləmək: özənlə,<br />
diqqətlə baxmaq, dinləmək.<br />
özənmək hazırlanmaq. yapınmaq. yeltənmək. qiptələnəmək.<br />
1101 http://WWW.TURUZ.NET<br />
nərsəni yapmağa çalıĢmaq, meyillənmək. - quĢ yavrusi<br />
uçmağa yapınır.<br />
özgərçilik yabançılıq. biqanəgi.<br />
özgür atıq. azad.<br />
özxandan özxanidan. soydan. elçin.<br />
öz 1. iç. məğz. 2. nəfs. 3. xalis. covhər. 4. qaymaq. özdək. -<br />
özlü topraq. 5. zat. 6. həqiqi. - öz oğlum.<br />
- özünə çəkmək: almaq. cəzb edmək. - bu barçın su alır.<br />
özqə özkə. 1. ağac özü. 2. özə. içə. - əzgi savıq əzləsən, özgə<br />
sınar.<br />
özqü özgü. özük. məxsus<br />
özlək arzuçək. arzukeĢ. müĢtaq.<br />
özləm iĢtiyaq. istək.<br />
özləmək arzu çəkmək: müĢtaq olmaq.<br />
- çox özləmək: çox arzulamaq. üzərinə titrəmək.<br />
özləmək közləmək. küldə piĢirmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
özlü ruhlu. canlı.<br />
özlük mənlik. qurur. covhər. maddə.<br />
özötük öttük. biyoqrafi.<br />
özsevər enlin. ənlin. xudpəsəd. qurulu. qurlu (< qurulmaq).<br />
xudpəsənd. satan.<br />
özsevərlik qaraquĢi. özbaĢnalıq. mənmən. xodpəsəndlik. - qaraquşi<br />
buyruğu: öz baĢına verilən, sürülən söz. - qaraquşi<br />
sürmək: özbaĢnalıq edmək.<br />
özsevmək qurulmaq. ögəncmək. övəncmək. ögünmək. övünmək.<br />
xudpəsətlənmək. - iki söz öğrəndim diyə qurulmamalı. -<br />
qurulub ĢiĢinmək kiĢiyə yaraĢmaz.<br />
özüq özük. özgü. məxsus<br />
özünə ləhinə.<br />
paçavra 1. cırım cında. 2. tikə parça. aĢpazxana yağlığı, dəsmalı.<br />
3. köyköhnə. kəkiz. kənğiz. kəniz.gəbə əsgisi.<br />
paçavraçı cırım cındaçı. köv köhnəçi.<br />
paçraz ( paç < met > çap < met > çar). çarpaz. çapraz.<br />
paçut böyük parça. - bir paçut: bir böyük bölüm.<br />
paxır2 bakır1. mis. - paxır para: manqur. mangır.<br />
paket paket. bəkit. kip. kif. gilip. gilif. qınıf. qılıf. qılab, ğilaf,<br />
qab. qapaq. qoraq. zərf.<br />
1102 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
paketləmək torlamaq. dövrləmək. dövrələmək. dövürləmək.<br />
1103 http://WWW.TURUZ.NET<br />
toplamaq. devĢirmək. buxcalamaq. boğcalamaq.<br />
pala bala. - quş palazı: quĢ balası: quĢ yavrusu.<br />
palamaq iĢlətmək. istifadə edmək.<br />
palamut - palamut otu: sarımsaq otu. həĢiĢeyi buqələmun. qurtlıca.<br />
çeĢitlərindən: saçaqlı qurtlıca, ağ qurtlıca.<br />
palan səmər. yüklük. çul. çulaq.<br />
- dəvəyə vurulan kiçik palan: qavut. havut.<br />
- bir çeşit böyük səmər, palan: kürtün<br />
palançı səmərçi. yüklükçi. çulçu. çulaqçı.<br />
palasınma : yastısına. nərsənin yatsısına eninə qoymaq. (#<br />
qılıclama).<br />
palçıq - qünəşi palçıqla sıvamaq: açıq aĢgar nərsə örtüb basırmaq<br />
istəmək.<br />
paletqa paltaq. basılan. batılan. qoyulan yer.<br />
paltaq paletqa. basılan. batılan. qoyulan yer.<br />
paltar geyim. qurĢaq. quĢaq. kəsi (< kəsmək). geysi. biçi.<br />
bezdən biçilmiĢ.<br />
- orta quşaq: aralıq geyim. əl geyim. bayağı qapsam, geyim.<br />
(# qopsam: rəsmi). - quĢaq atmaq: soyunmaq. dincəlmək. -<br />
quşaq çözmək: əl suya yetirmək. - eşik paltarı: eĢik.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- kəsi biçmək: biçi kəsmək: paltar biçmək.<br />
- kəsi daşı: bulaq çay yanında palatarı döğərək yumağa özəl<br />
yassı daĢ.<br />
- iki qulaqlı paltar asqısı: qoç buynuzu.<br />
- iş paltarı: tozluq. önlük. peĢgirə.<br />
- kəndinə paltar yapdırmaq: kəsinmək.<br />
- paltar sırıqı: gecim sırıq. geyzim sırıq: paltar, geyim<br />
yumaqda iĢlənən sırıq.<br />
- sıqı paltar: dar paltar.<br />
paltarçı geyimçi. quĢaqçı. gürĢaqçı. qurĢaqçı.<br />
palto beĢman9.<br />
pampers bürgək > puĢək. bağırdaq.<br />
papağ qaplat. paplaq. qaplat.<br />
papağan tuti. - tuti namə: köksüz təməlsiz, böĢ uydurma sözlər.<br />
- tutu quşı: anğlaçaksızın çox söylər gəvəzə.<br />
paplaq qaplat. papağ. qaplat.<br />
papuş qapuş. - yarım qapuş: sürtük.<br />
para ( p y ) yara. paraç. parça. yarıl.<br />
- parasız olana deyilir: tırılın biri tırıl.<br />
- çörəyinə, parasına güvənən: əkməğinə qoç.<br />
1104 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- paxır para: manqur. mangır.<br />
- para qıyan: sərraf. qıyıcı.<br />
paraç parça. para. yarıl.<br />
paraçul iki ağacı yan yana, qovuĢuq yaxud aralı birbirinə<br />
bağlayan yanqılıc qoyulan ağac.<br />
paraq fərax.darıxmaz. dar olmayan. açıq.<br />
paralamaq paramaq. parçalamaq. yaramaq. yarmaq. sanamaq.<br />
doğramaq.<br />
paralanma toğram. doğrum. kəsim. kəsilmə.<br />
paralayan yarıcı. yarcı. ayıran. yaran. açan. kəsən.<br />
paramaq paralamaq. parçalamaq. yaramaq. yarmaq.<br />
parasız - parasız qalmaq: qoquzlamaq. yoxsullanmaq. zügürtləmək.<br />
parasızlaşmaq tırıllamaq. yoxsullaĢmaq. - nədən belə tırılladın.<br />
parasızlıq qoquzluq. yoxsulluq. zügürtlük.<br />
parç tökük. tüng.<br />
parça 1. qanat. qısım. bölük. cüz'. san. kəsik. qətə. - san san:<br />
1105 http://WWW.TURUZ.NET<br />
parça parça. yırıq yırıq. cırıq cırıq. - san san olmuĢ<br />
ürəyimdən xəbərin yoxdu sənin. 2. çit. çıtıq. çatıq. toxu.<br />
toxunmuĢ nərsə. kirbas > kərbas. toxunmuĢ basılmıĢ.<br />
bez. 3. məvadd. kərəstə (< kərmək). əbzar. vəsayil. - bu<br />
baĢmaqçı iyi kərəstələr kullanmır. - iyi kərəstəli yapı. -
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
pozuq kərəstə. 1. paraç. para. yarıl. bal. tikə.<br />
- parça topu: taqa.- sopalı taqa. - bir taqa Ģal. - altın uluq<br />
taqa: som sırmalı taqa. qızıl sırma ilə iĢlənmiĢ parça topu.<br />
- parçanın dolaşığı, qırışığı: qamba.<br />
- parçada olan enli yol, çubuq, çapuq: sopa. - sopalı<br />
qumaş.<br />
- qumaşın, parçanın qırağında olan tikinti, çevrinti:<br />
qıvırma. qıvrıntı. əğrətin. bükünti. qatlama. qıyıntı. basdırma.<br />
- bu yəmĢəyin qıvrıntısı qaba düĢmüĢ. - qoşa qıvrıntı: bu<br />
tikiĢin oya (yazı. bəzək) kimi tikilməsi.<br />
parçalamaq paramaq. paralamaq. yaramaq. yarmaq.<br />
parçalanmış əndəvənd. əndəvənd. tarımar. pozqun.<br />
parıldama yalabıq. parıldı. ıĢıldayan. parlayan. parıldayan.<br />
dirəxĢan. - yalabıq saçlar.<br />
parıldamaq - par par parıldamaq, yaxud aralıq aralıq parıldamaq:<br />
yıldıramaq.<br />
parıldamaq parlamaq. yalabımaq. ıĢıldamaq.<br />
parıldayan yaldıraq. parlaq.<br />
parıldı parıldama. yalabıq. ıĢıldayan. parlayan. parıldayan.<br />
dirəxĢan. - yalabıq saçlar.<br />
1106 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
parlaq duru. təpən (> taban). qünəĢ kimi. yal. yaldıraq.<br />
parlaqlıq yalınğ. təĢə'Ģü'.<br />
1107 http://WWW.TURUZ.NET<br />
parıldayan. yaltrıq. süslü. yoldruq. yuldruq. cilalı.<br />
parlamaq parıldamaq. yalabımaq. ıĢıldamaq. yalınğlamaq.<br />
parlayan parıldama. yalabıq. parıldı. ıĢıldayan. parıldayan.<br />
dirəxĢan. yıldırayıcı. yıldıran. dirəxĢan. - yalabıq saçlar. -<br />
par par parlayan: yıldıraq.<br />
parnik ser. soba. gülxana.<br />
parpa (balıq) qalxan yavrısı.<br />
parpulamaq oxunmuĢ su ilə quduz heyvanı ovsunlamaq.<br />
parpul quduz heyvan.<br />
pars pors. - iki kəski yemək: iki porsyon yemək.<br />
parsa 1. kiçik təpsi, sini. göstəriĢlərdə para yığmaq üçün dövrə<br />
gəzdirilən sini. - parsayı gəzdirmək, dolaĢdırmaq. 2.<br />
böyləliklə, dilənçiliklə yığalan para. - parsa toplamaq. -<br />
parsa bir Ģey olmadı: para çıxmadı.<br />
parsal əsgi püsgi, yırtıq. - parsal paltar.<br />
partlaq yırtlaq. yartlaq. yarılmıĢ. yırtılmıĢ. açılmıĢ.- yırtlaq göz.<br />
parufars < baluq. kürək biçimində olub, qayıq sürməyə yarar<br />
kürək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
pas pus. bulantı suyun qabda buraqtığı bar, iz, bar. bur. bor.<br />
bora. kir.<br />
- bor bağlamaq. - borca qoymaq.<br />
- dil pası. - diş pası.<br />
- pas açmaq: pası gidərib parlatmaq.<br />
- pas tutmaq: paslanmaq.<br />
- yenikli pas: daĢ dəmiri yeyib dəlik deĢik edən pas.<br />
qarıncalanma. dəmir, daĢ qarıncası.<br />
pasaq pasaqlı. kirli. barlı.<br />
pasaqlı 1. kirli. pasaq. barlı. 2. biçimsiz. çapaçul. salqım saçaq.<br />
pasıq basıq. basılmıĢ. əzik. əzilmiĢ. pozuq.<br />
paslı kirli. yağlı. - yağlı paltar.<br />
pasox < basuq. cəvab. basılıb soxulan nərsə.<br />
paşa baĢa. baĢda olan. baĢ ağa.<br />
pat - pat burun: yasdım. patqa. yastı, basıq burun.<br />
patadaq patadan. birdən. ansızın. - patadan, patadaq bir qonaq<br />
gəldi. - patadan iĢgillər çıxdı.<br />
patadan patadaq. birdən. ansızın. - patadan, patadaq bir qonaq<br />
gəldi. - patadan iĢgillər çıxdı.<br />
pataqlamaq pat küt deyə döğmək. tapaqlamaq. təpikləmək. vurmaq.<br />
patava qıç dolağı. qıça geyilən tozluq.<br />
1108 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
patavar tolaq. dolaq. tozluq yerinə baldıra dolağan, bağlanan<br />
keçə çuxa qırağı, Ģəriti.<br />
patenta cavaz. gədik.<br />
patır - patır patır: - patır kütür: tap tap. tabıldada tabbıldada.<br />
patırdı Ģamata. vəlvələ. gurultu. qarıĢıq səslər.- cocuqların<br />
1109 http://WWW.TURUZ.NET<br />
gurultusu. - gurultu patırdı dinləyəməm.<br />
patırdılı gurultulu. gütürdili. kütürdili.- çox gütürdili Ģəhirdir burası. -<br />
patırdılı kütürdili iĢlərdən bezaram.<br />
patırtı alan. gurultu. suntur. səntur. santur. gurultu. Ģamata.<br />
dəbdəbə.<br />
patırtılı sunturli. sənturli. santurlı. gurultulu. Ģamatalı. dəbdəbəli.<br />
patqa yastı, basıq burun. pat burun. yasdım.<br />
patlaqıc patlanğıc. cocuqların qamıĢdan, kağızdan yapılmıĢ ağız<br />
tüfəyi, oxu. - mədrəsəyə patlanğıc qadağadı. - patlağıca<br />
çətənə qoyub, piliyib vurdu gözün çıxartdı. - ağız patlanğıcı:<br />
ğıcırlı saqqız.<br />
patlaq pıtlaq. 1. yarıq. yarılmıĢ. açılmıĢ. - patlaq potun. - patlaq<br />
qabar. 2. çıxıntılı. dıĢra fırlamıĢ, vurmuĢ. - patlaq göz. 3.<br />
birdən birə çıxmaq. - patlaq vermək: ansızın çıxı vermək.<br />
3. tutuĢmuĢ. alıĢmıĢ. - patlaqlığı boĢ ver: itiliyi, hizliyi,<br />
qabalığı burax.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
patlamaq 1. səslə çatlamaq. - bomba patladı. 2. söküb çıxarmaq,<br />
açmaq. fırlatmaq. - gözü patlamaq. 3. təpəyi atmaq.<br />
- ödü patlamaq: çox qorxmaq.<br />
- qursağım patladı: çox söylədim. çox bağırdım.<br />
- qabağ başına patlamaq: acısın, pis sonucun çəkmək.<br />
- patlamadan ya: cırıma ! yarılma! döz də !. hövüllənmə !.<br />
patlıcan - patlıcan (qərə badımcan) oturtması: təkər təkər kəsilmiĢ<br />
patlıcanla qiymədən yapılmıĢ yemək.<br />
patmanaq Batman. bat. bət. ağır. güclü. qalın. dayaqlı. iti. samballı.<br />
patra - çatra patra: lala pitik. yalan yalnıĢ. - ingilizcəni çala patra<br />
qonuĢur.<br />
pay qısıt. kəsi. nəsib.<br />
- önə sürülən pay: önqü. öngü. porsiyon.<br />
paya 1. götürgüc. tayaq. dayaq. dəstək. qapı arxasına, duvara<br />
dayanan gügər ( güclədən). - qapı dayağı. 2 . qədəmə.<br />
basamaq. 3. rütbə. dərəcə. qədər (qəd < met > dəq)<br />
dəğər - uca dəğərli: ali rütbəli. 4. s səki. səggi.<br />
payak peyk. yapaq. elçi. savaç. qasid.<br />
payapay təqiĢ toquĢ. mübadilə.<br />
payçı ölĢən. bölĢən. səhamdar. hissədar.<br />
paydaş olmaq omuz öpüĢmək. tay ba tay gəlmək, olmaq.<br />
1110 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
paylama çıxıĢma. vəriĢ. veriĢ. tə'ziz.<br />
paylama tərsləmə. azarlama. tobix.<br />
paylamaq 1. qaqımaq. incitmək. azarlamaq. qalaylamaq.<br />
1111 http://WWW.TURUZ.NET<br />
danlamaq. yermək. əzmək. tə'ziz edmək. tobixləmək.<br />
təpikləmək. sərzəniĢ edmək. məzzəmət edmək. 2.<br />
bölüĢtürmək. ölüĢtürmək.<br />
paylaşan ölüĢçi. (. b ) bölüĢçi.<br />
paylaşmaq bölüĢmək. - qoz paylaşmaq: {1. uzlaĢmaq. uylaĢmaq.<br />
yollaĢmaq. quraĢmaq. saziĢ edmək. - savaĢların buraxıb,<br />
qozların paylaĢırlar. 2. güclə həqqini əldə edmək. - dur bir,<br />
mən onla qozumu palaĢıram, səndə görərsin}.<br />
paylaşmaq ölüĢmək (. b ) bölüĢmək.- bunları ortazda ölüşün. -<br />
ölüşdük bölüşdük bir yana çatmadıq.<br />
paytalı payıdar. davamlı. atımlı.<br />
pazı - qara pazı: büstəlik. püstüli.<br />
peç - ocağın sobanın, peçin buru başı: qoğan. qovan. - külək<br />
vurub peçin qoğanın salıb.<br />
peçə yəmĢək. yaĢmaq.<br />
peçətə yağlıq. kir silmək üçün parça. əl bezi. dəsmal.<br />
pencər < biçrən. biçilib yeyilən nərsə.<br />
peşə düzlə. iĢ. sən'ət.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
peşmanlaşmaq - töqünmək. döğünmək: peĢmanlıqdan baĢına dizinə<br />
vurmaq.<br />
peşşaş piĢkeĢ. çəki. çəkiĢ. sunu. sunuĢ.<br />
pey peq. bək (baq. bək. buq. biq. hər nəyin bayı, bəyi, beyi,<br />
dayağı, payağı, dibi, kökü, sonu.<br />
peyğəmbər yalavac ( < yol + avac). savaçı. savçı.<br />
peyk payak. yapaq. elçi. savaç. qasid.<br />
peyləmək dibləmək. sonğlamaq. sonlamaq. izləmək.<br />
peyvənd vurmaq yetəkləmək. aĢılamaq. aĢlatmaq.<br />
peyvənd qoĢma. aĢı.<br />
pezəvəng kərsələ. qaltaban. dəyyus. namussuz. Ģərəfsiz.<br />
qaltaban. arsız. namussuz. qaltaban. qurumsaq.<br />
qurumsaq. dəyyus. qaltaban. quduĢ. xuduĢ. dəyyus.<br />
pezəvənglik kərətəlik. dəyyusluq. qaltabanlıq. namussuzluq.<br />
qaltabanlıq. qurumsaqlıq.<br />
pəçək biçək. kəsbət. kisvət (< kəsmək). nərsiyə uyqun kəsilən<br />
parça, örtük.<br />
pəçə üz örtüyü. nuqab.<br />
pədo çirağ. Ģayıt. yanaĢma.<br />
pəhləvan pəkləvan. iqit. balkan.<br />
pəxləmək (çivinin ucun) burçınlamaq. pərçinləmək. qamamaq.<br />
1112 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
pək (p b ). bək. bərk.<br />
pəkləşmək pəkləĢmək. bərkləĢmək. qatılmaq. qatılaĢmaq.<br />
1113 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sərtləĢmək.- bu toprağ günəĢlə bərk qatıldı.<br />
pəqlə pəxlə. (< bağ). tikiĢ. dərzilik.<br />
pəqləvan pəhləvan. iqit. balkan.<br />
pəltək dil basıqlığı. kəkəmə kimsə. kəkik. kəvgək. kəfgək.<br />
pəmbəçub tıxacaq. küpək. kauçu.<br />
pənahqah < pənəkə. tənəkə. yalı. yalqı. yalıq. qoraq.<br />
pəncə qapaz > qəbzə (< qab). çənqə. avuc.<br />
- bu onun qapazındadır: tərrüfündədir.<br />
- bir pəncə: bir avuc dolusu. bir tutam. bir qapaz. bir qəbzə.<br />
- bir qapaz topraq.<br />
- quş pəncəsi: qıynaq.<br />
- çaqır, qartal pəncə: qıynaqlı. qaparuzçi.<br />
- qartal pəncəsi: düğümlü bir kök.<br />
- qurt dırnağı: qurt pəncəsi: qan otu çeĢiti.<br />
pəncərə - pəncərə qurbağacığı: pəncərəni arxadan çərçiviyə kipləyən<br />
iki ĢiĢi, qaldırıb yendirmək üçün, dəmirdən.<br />
- sağır pəncərə: kor pəncərə.<br />
pəncərə - türmədə barmaqlı dəmir pəncərə: quzğuncıq.<br />
pənəkə tənəkə. pənahqah. yalı. yalqı. yalıq. qoraq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
pənir uyutma. - o uyutma uyutdu: o pənir çaldı. - peynir yapmaq:<br />
uyutmaq. yoğurmaq.<br />
- iplik pəniri: bir çeĢit pənir.<br />
- yağsız pənir: yoğurt pəniri: kəĢ. kəç. çək. yoğurt pəniri.<br />
- pənir mayası: çoban mayası. süt otu.<br />
- bir çeşit pənir: kəsmik kəmsik.<br />
pərçəm burkam. burakı. baĢ saçında bıraxılan saç bölümü,<br />
quruğu.<br />
pərçəm küciq. təpə saçı.<br />
pərçin (p b ) bərkin. barçın ( < birkitmə). 1. çəpər. bir yerin<br />
çevrəsin qorumaq, sağlamaq üçün daĢ çanqıl, çalı çırpıdan<br />
kiçik duvar bərkitmə. 2. nərsəni bir birbirinə keçirdib<br />
birikitib, bərkitmə. - pərçinmiş ikini birbirindən ayırmaq çox<br />
zordur.<br />
pərçinləmək (çivinin ucun) burçınlamaq. pəxləmək. qamamaq.<br />
pərdax açar. acar. sılağ. sığal. cıla.<br />
pərdaxçı açqıçı. sığalçı. cilaçi.<br />
pərdaxlamaq açmaq. acarlamaq. sılağlamaq. sığallamaq. cılalamaq.<br />
pərdə küsük. qısıq. örtü. qapurta. örtük. tarı. darı. taxılan,<br />
örtülən nərsə. tutuq. örtük. yaĢmaq. ur. hayil. qoyma<br />
aralıq.<br />
1114 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1115 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- burun pərdəsi: burnun iki bacası arasında olan zar.<br />
- pərdə kimi uzatmaq: çəkdirmək. gərdirmək. asdırmaq.-<br />
nərdivanın baĢına bir sarqı gərdirməli.<br />
pərdəlik tutuqluq. örtüklik. yaĢmaqlıq.<br />
pərdi - pərdilik sərilən ağaclar. - sərən biçməsi: sərənlik ağacdan<br />
biçilmiĢ təxdə.<br />
pərəstiş edmək < barsatmaq. barastılamaq. tapalamaq. təpələmək.<br />
qaldırmaq<br />
pərişanfars qusqunsuz. quĢqunsuz. barıĢan. buruĢqan. ürpək.<br />
tükləri biz biz, miz miz ĢiĢmiĢ. qarıĢıq. durmu. burĢan.<br />
saçıq. dağınıq. toplı olmayan. yavan. yayvan. ğeyri<br />
məzbut. dalğın. pozğun. - pərişan olmaq: saçılmaq.<br />
dağılmaq.<br />
- pərişan olmaq: dağılmaq. yıxılmaq. solmaq. pozulmaq.<br />
büzülmək.<br />
pərişanlıq toplu olmayan. yaymaçı. dağınıq. dağqınıqlıq. yavanlıq.<br />
yayvanlıq.<br />
pərtavlamaq huvlamaq. fırlatıb atmaq.<br />
pərvanə cavaz. gədik. patenta.<br />
pərvəri barvarı. aĢılama. (suyu soğutmaq) bəcəri. bəsri. bəsəri.<br />
becərilmiĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
pərvəri əkdi. becərilmiĢ. tərbiyəli. ədəbli. mürəttəb. - əkdi su:<br />
pərvəri su. - əkdi uĢaq: tərbiyəli. becərilmiĢ uĢaq.<br />
pəstər pıstır bəstərfars bastar. altlıq. altda olan. yataq.<br />
yatlaq.<br />
pətək qoğan. qovan. kovan. (boĢ). {< kov. kav. kəv. kəvmək}.<br />
göməc. - göməc balı: əriməmiĢ bal. - arı qoğanı {1. arı<br />
yuvası. 2. çox qalabalıq yer.}. - qoğan otu: yüksük otu. -<br />
qoğan çiçəyi: arı üĢən, yığıĢan çiçək. oğul otu.<br />
pətən pətəng. pətənə (< bitik: pitik. yazı). 1. cavaz. pərvanə.<br />
icazə. 2. təzkirə. 3. nusxə. 4. kağız. sənəd. - arın pətənə:<br />
xəstə olmadığını göstərən kağaz. - bulaĢıq pətənə: xətə<br />
olduğunu göstərir kağaz.<br />
pətənq pətəng. pətən. pətənə (< bitik: pitik. yazı). 1. cavaz.<br />
piç ivli çivi.<br />
pərvanə. icazə. 2. təzkirə. 3. nusxə. 4. kağız. sənəd. -<br />
arın pətənə: xəstə olmadığını göstərən kağaz. - bulaĢıq<br />
pətənə: xətə olduğunu göstərir kağaz.<br />
pıçağ - yatağan pıçağının bir çeşiti: qulaqlı.<br />
- pıçaq qılıfı: qını. qabı.<br />
- ağzını pıçaq açmaz: çox tutqun, kədərli.<br />
- burun pıçağı: oymaçı, xərrat pıçağı.<br />
1116 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1117 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- pıçaq pıçağa gəldilər: birbirinə pıçaq çəkdilər.<br />
- iki yanı kəsgin, sivri uclu, ənli pıçaq: qama. qəmə. -<br />
qəmə çəkmək. - qəmə qəməyə gəlmək: qəmə ilə<br />
vuruĢmaq.<br />
- yatağan pıçağının bir çeşiti: qulaqlı.<br />
pixfars < bık. bük. çalpıq. göz poxu.<br />
pixtənfars < bık. bük. burmaq. bükmək.<br />
pıqıt pıkıt. bıkıt. quyuq. kifir. kəsif. qatıl. qalın. aĢıq.<br />
pıqıtlıq pıkıtlıq. bıkıtlıq. pıxtılıq. quyuqluq. quyuluq. kifirlik.<br />
kəsafət. qatılıq. qalınlıq. aĢıqlıq.<br />
pıqtılıq pıxtılıq. pıkıtlıq. bıkıtlıq. quyuqluq. quyuluq. kifirlik.<br />
kəsafət. qatılıq. qalınlıq. aĢıqlıq.<br />
pıqtlanmaq pıxtlanmaq. quyulaĢmaq. qatılmaq. quyuqlaĢmaq.- yoğurt<br />
qatıldı. - qan qatıldı.<br />
pilək pülək. yapuq.<br />
piləsgən ( p d ) < dirəsgən. dirəgən. dirəyən. çəkəçək1.<br />
dabançəkən.<br />
piləsgən kərətə. çəkicək. çəkəcək. qondara kimi baĢmaqları<br />
ayağa geyməkdə yarayan buynuzdan, sümükdən,<br />
dəmirdən olan yasıq arac.<br />
piliç - böyük piliç: yarğa.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
pillə ayaq. basamac. ayaq basılan yer.<br />
pilov - salma pilov: düğü ilə baĢqa göy otlarla qarıĢılıb suda<br />
piĢirilmiĢ pilov.<br />
- pilov qazanı: quĢluq. quĢlıq.<br />
- süzmə pilov: çilov.<br />
pinar binğar. binar. bunğar. bunar. yerdən çıxan su. suyun<br />
çıxdığı yer. mənbə'. - pinar başı: sərçeĢmə.<br />
pinc - pincin başına keçirilən vaşar: vaĢar. somi. somun. sumun.<br />
pinə munğuzgək. buynuzqək. çalıĢma üzündən əldə çıxan<br />
qatılıq. urğun. qabarcıq. - baĢmaqçının əli gəzən<br />
urğununa tutulur.<br />
pinəçi yamaqçı. yamaçı<br />
pinəkləmə uyuqlama. ımızğanma.<br />
pinti xəsis. kəsmük. ağın. axın. qıtmır. qısmır.<br />
pipik ( p . ) ibik.<br />
pir qoca. Ģeyx. - qoca olmaq. qocalığa çatmaq.<br />
pirahənfars < burkan (burmaq. bürgəmək: örtmək.) . örtən. gömütən.<br />
gömlək.<br />
piramunfars < burkan (burmaq. bürgəmək: örtmək.).<br />
1118 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
pırlanqıc fırıldaq. topaç. cocuqların qıbacla (iplə) döndürdükləri,<br />
1119 http://WWW.TURUZ.NET<br />
təxdədən olub, soba (məxrut) biçimində, ucunda sivri<br />
bir çivisi olan oyuncaq:<br />
pırraq - pırraq, bərraq olmayan: təsfiyə olunmayan. bulanıqlı. tortlı.<br />
tortılı. dürtli. kədir.<br />
pirvə birə. abco. arpa suyu.<br />
pis 1. acı. iti. yaxĢıqsız. oxarsız. qaba. sərt. kötü. qaqa. (#<br />
cici: yaxcı). man. məngəlli. iradlı. ayıblı. 2. ağ (< ağı). -<br />
bu iĢimizdə ağ oldu. - ağ oldu iĢlərimiz. 3. naçar9. kötü. - çox<br />
naçara düĢdük. - naçara düĢən çara arar.<br />
- manlı iş: pis iĢ.<br />
- acı söz.<br />
- pis görünmək: uymamaq. uyuĢmamaq. sırıtmaq. gözə<br />
taxılmaq. gözə girmək.- bu parçada ağınan qara sırıtır.<br />
- pis düşünən: pisikçi. kəm sanıcı. bədxah. {# uğur sanıcı:<br />
xeyir sanıcı: uğurçu. xeyirdah}.<br />
- pis xuyluq: əkĢilik. əksilik. turĢluq. tərslik. sərtlik.<br />
pisçil bədxah. - pisçillərin tə'ninə uğraĢmadan əvvəl.<br />
pisə - pisə adlanmaq: götülənmək. kötülənmək. pisəlmək.<br />
pozulmaq. itiham olmaq.<br />
pisəlmək qaqalĢmaq. kötüləĢmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
pisikçi kəm sanıcı. pis düĢünən. bədxah. {# uğur sanıcı: xeyir<br />
sanıcı: uğurçu. xeyirdah}.<br />
pısıq yassı. yatıq. - yatıq su qabı.<br />
pısırıq ətinə dolğun. tıqnaz.<br />
pisləmək alçatmaq. kəmətmək. basalamaq. təhqirləmək. sıçmaq.<br />
tərsləmək. yəstəkləmək. eĢiyə gedmək. dıĢqarmaq.<br />
sıçmaq.<br />
pislik boq. buq. bük. pox. nəcis. mürdar. qaqa. nəcis. qazuvat.<br />
pox. töküntü. yıxıntı. - uĢağın qaqası var. - qaqasını<br />
edəcək.<br />
pıstır pəstər bəstərfars bastar. altlıq. altda olan. yataq.<br />
yatlaq.<br />
pişik püĢük. - aradan qara pişik keçmək: arası pozuĢmaq. -<br />
aranızdan qara piĢik keçdimi.<br />
pişirmək - qorın üstündə piĢirmək.<br />
pişirmək - yarım çiğ pişirmək: tavlamaq. ölütmək.<br />
pişkeş peĢĢaĢ. çəki. çəkiĢ. sunu. sunuĢ.<br />
pişmək iyi piĢməmiĢ. tiri. diri. dirik. tirik. canlı. çiğ. - bu ət bərk<br />
diridir. - pilavın dənələri diridir.<br />
pişməmiş yonulmamıĢ. yoğun. çiğ.qaba. xam. xam. tor. toy. çiğ.<br />
yetinməmiĢ. əcəmi. gənc olan.<br />
1120 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
pişmiş olqun. yekkə. görmüĢ. keçitmiĢ. bacarmıĢ. salqun.<br />
varqun. çəpər. çaqqun. mücərrəb.<br />
pitik - lala pitik: çatra patra: yalan yalnıĢ. - ingilizcəni çala patra<br />
qonuĢur.<br />
pıtlaq patlaq. 1. yarıq. yarılmıĢ. açılmıĢ. - patlaq potun. - patlaq<br />
1121 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qabar. 2. çıxıntılı. dıĢra fırlamıĢ, vurmuĢ. - patlaq göz. 3.<br />
birdən birə çıxmaq. - patlaq vermək: ansızın çıxı vermək.<br />
pıtlaş - çox pıtlaş: qarĢ murĢ. qarma qarĢ. qarĢıq. qarıĢıq.<br />
müĢəvvəĢ.<br />
pıtraq butraq. bax > bıtraq. bərk sıx bitmiĢ. - quzi pıtrağı: qoyun<br />
otu: ağır otu.<br />
piyada baydaq. yayaq.<br />
poğur buğur. buxur. 1. dəvə ayqırı. 2. qızqın dəvə.<br />
pox boq. buq. bük. 1. pislik. nəcis. mürdar. 2. zərər. pis bir<br />
iĢin sonucu. - buda sizin poxuz. - sən öz poxuvu yığıĢdır<br />
hələ.<br />
poq pox. boq. - tavşan boqi ( poxu): nə yazığı ( zərəri) nədə<br />
asısı ( faydası) toxunan kişi.<br />
poq pox. buraĢ. artıq. qazuvat. töküntü. yıxıntı. pislik.<br />
pomad yaldız. ağrıyan, yarılmıĢ yerə sürülən mərhəm, yağ.<br />
pors pars. - iki kəski yemək: iki porsyon yemək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
porsuq salıq. salqı. sarqıq. solpuq.<br />
porz pürüz. pürz. ülqün. məxmər hovlə kimi nərsələrin kiçik<br />
tükləri.<br />
post pust. (örtən). qapuq<br />
pota Çaqfars.<br />
potlı - qırmalı potlı: potur. potur çotur. buruĢuq. buruĢmuĢ. qırıĢıq.<br />
qırıĢmıĢ.<br />
potur 1. potur çotur. qırmalı potlı. buruĢuq. buruĢmuĢ. qırıĢıq.<br />
poz ləkə. xal.<br />
pozaq xəraba.<br />
qırıĢmıĢ. 2. qırma. sason. 3. qırıĢıq olan nərsə. -<br />
damağın poturu. 4. üsti genə bol, altı güdə dar Ģalvar.<br />
qıçı (yançaqı, göt bölümü) çox gen, bol, çoxlu qırmaları<br />
olub, bacağa (baldıra) doğru enənərkən sıx olub,<br />
daralan tuman, Ģalvar. bolağ. dağ Ģalvarı. - potur<br />
geyinmək. - poturlı: dağ Ģalvarlı.<br />
- potur tozluğu: tozdan qorunmağa özgü , məxsus arac.<br />
baldırı tozdan çamurdan qorumaq üçün çoxa, keçə paçalıq,<br />
ki potura (üsti genə bol, altı güdə dar Ģalvar) bitiĢikdə olur,<br />
yaxud ayrı, əğrətidə olur.<br />
1122 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
pozan toxunlı. toxnaqlı. zərərli. ziyanlı. - bunun bizə toxunlusun<br />
ayırın. - bundan nə toxunlu söz gözlənilir. - bir belə toxnaqlı<br />
iĢlərin altından çıxmaq olmaz.<br />
pozdənğləmək pozulub oturmaq.<br />
pozdurmaq zərər yetdirmək. toqundurmaq. ziyan verdirmək.- heç<br />
kimə toxundurmayın. - qonĢu qonĢuya toxundurmasın.<br />
pozğun xərab. dalğın. pəriĢan. məğlub. münhəzim.<br />
pozıntı 1. xaraba. töküntü. 1. düzənsiz. nizamsız. - pozuq düzən.<br />
1. ufaq təfəq nərsə. - pozuq para.<br />
- başı pozuq çəri: qeyri müntəzəm əsgər.<br />
- çiçək pozuğu: çiçək xəstəliyindən üzi dəlik deĢik olan.<br />
çopur.<br />
pozqun əndəvənd. əndəvənd. tarımar. parçalanmıĢ.<br />
pozlu 1. mat. donuq. tumuq boyalı. 2. ləkəli. xallı.<br />
pozma 1. fəsx. 2. ixlal. 3. ifsad. fəsad. pozun. toxnaq. toqun.<br />
zərər. ziyan. qaldırma. ilğa. qırma. çözmə. nəqz pozuĢ.<br />
fəsad. tələfləmə. itlaf. pozum. ifsad. üzüm. təxrib. -<br />
görəvləri pozma, qaldırma. - bunun bizə toxunu yoxdur. -<br />
bundan nə toxun gözlənilir. - bir belə toxnaqın altından<br />
çıxmaq olmaz.<br />
1123 http://WWW.TURUZ.NET<br />
pozmaçı əsgiçi. tə'mirçi. mərəmmətçi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
pozmaq batırmaq. xərablamaq. sarsımaq. yıxrmaq. xərablamaq.<br />
pozuq<br />
ziyan vermək. sındırmaq. qırmaq. batırmaq. məğlub<br />
edmək. sıymaq. qırmaq. kəsmək. əzmək. basıb yox<br />
edmək. ursalamaq. ölüĢgətmək. soldurmaq. əsgitmək.<br />
zərər yetirmək. ziyan vermək. toxunmaq. yaramamaq.<br />
rahatsızlamaq. - bu gubba gubba qulğıma toxunur. - heç<br />
kimə toxunmuyun. - qonĢu qonĢuya toxunarmı. - hər<br />
yeməyin çoxu toxunur.<br />
pozuq 1. qırıq. sınıq. basıq. basılmıĢ. əzik. əzilmiĢ. iğdin.<br />
qoxumuĢ. iylənmiĢ. izbə. xaraba.- izbə yer. 2. sınıq.<br />
pozulmuĢ. sınıq.məğlub. 3. fasid. xərab. - pozuq saat. -<br />
pozuq yemiĢ. 4. sarsıl. zərər. ziyan. 5. əxlaqsız. 6. bəd<br />
əxlaq. uymaz. 7. əkmir. əkir. bədəxlaq. iti xuylu. 8.<br />
naçar9. xərab. - naçar mal. 9. qoxumuĢ. iylənmiĢ. 10.<br />
pozma. toxnaq. toqun. zərər. ziyan. - bunun bizə toxunu<br />
yoxdur. - bundan nə toxun gözlənilir. - bir belə toxnaqın<br />
altından çıxmaq olmaz. - pozuq yolla, güclə, zorla, alınmış<br />
mal: qaparuz. qapsı. 11. münhərif.<br />
- tutamı pozuq. - pozuq aqçə. {# sağ aqçə: altın yerinə<br />
iĢləyən para}.<br />
1124 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
pozuqluq kəsiklik. qırıqlıq. - süt kəsikliyi.<br />
pozuqmayan tıxanmamıĢ. açıq. iĢlək<br />
pozul üzük. xərab.<br />
pozulma - sınılan, Ģikəst yeyilən yer. pozulma, məğlubiyyət yeri:<br />
sındığı. sındırği.- çaldıran sındığı.<br />
pozulma dəgiĢmə. dönmə. sapma. qırıq. qırqılıq. fəsad. inhiraf.<br />
1125 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sarsılıĢ. düĢmə. - bu ısıtmadan çox sasılışım oldu.<br />
pozulma yıxım. düĢmə. xərablıq. viranlıq.<br />
pozulmaq 1. solmaq. büzülmək. pəriĢan olmaq. 2. yıxılmaq.<br />
xərablanmaq. viran olmaq. ağırlaĢmaq. iylənmək.<br />
qoxumaq. götülənmək. kötülənmək. pisəlmək. pisə<br />
adlanmaq. itiham olmaq. sarsılmaq. ziyan görmək.<br />
xəstələnmək. çərlənmək. iğlənmək. iklənmək.<br />
yiklənmək. qəmlənmək. ağrınmaq. korlanmaq.<br />
çorlanmaq. yıtlanmaq. yıdlanmaq. qoxumaq.<br />
- bu xəstəlikdən çox sarsıldım. - alıĢ veriĢimdə sarsıldım. -<br />
yemək ağırlaşdı.<br />
- bənzi pozulmaq: bənzi atmaq: bənzi uçmaq: sararmaq.<br />
pozulmuş sınıq. pozuq. məğlub.<br />
pozum pozma. ifsad. üzüm. təxrib.<br />
pozumu - bağ pozumu: bağın yığılan, dərilib bitən çağı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
pozuş pozma. fəsad.<br />
pozuşmaq ara açılmaq.<br />
pörtmə qapusqa. qapatma. qapturma. yumĢaq, açıq, gəvik<br />
piĢmiĢ ət yeməyi.<br />
pul bənək. ləkə. xal. - bənək bənək: ləkə ləkə. xal xal. pul pul. -<br />
bənəkli bəniz: xallı üz.<br />
- pullu, düğməli cübbə: qalmaqı. bir çeĢit çuqal, bəkitvan,<br />
qalxan, zireh.<br />
pullu zəngin. yağlı.- yağlı alıcıdı.<br />
pulluq - böyük pulluq, bağluq, saxluq: qutan. qotan.<br />
pus pas. 1. bulantı suyun qabda buraqtığı bar, iz, bar. bur.<br />
bor. bora. - bor bağlamaq. - borca qoymaq. 2. ağacdan<br />
axan kiriggə.<br />
pusalı tortlı. tortılı. dürtli. köçəkli. köçələkli. çökünrüli. bulanıqlı.<br />
pusat busat. bəsat. basat. yat. yataq. yataqan. qalxan zireh<br />
kimi, qorunmaq üçün nərsənin üzərinə yatırılmıĢ yat<br />
yaraq, silah sürsat.<br />
pusı kəmin. tuzaq. duzaq ( tutsaq < tutmaq). - ona (kəndisinə)<br />
duzaq qurmuĢlar.<br />
pusqlanmaq pusquda yatmaq. kəminləmək.<br />
pusqu pusu. kəmin.<br />
1126 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
pusu kündə. kəmin. - kündədə yatmaq. - kündə qurmaq.<br />
pusu pusqu. kəmin.<br />
puş < bük. bürk. coĢun. zireh.<br />
puşaqa buĢaq. buĢqan. kədərli. içi sıxıntılı. qussəli. tutuq.<br />
puşalmaq örtünmək # boşalmaq: lütlənmək.<br />
puşək < bürgək. pampers. bağırdaq.<br />
püfləmə püləmə. üfləmə. ĢiĢirmə.<br />
pülək pilək. yapuq.<br />
püləmə püfləmə. üfləmə. ĢiĢirmə.<br />
püləmək tütmək. ötmək. oxumaq.<br />
pürsəng - ağız pürsəngi: ağız virdi.<br />
pürsümək solmaq. ölüĢgəmək.<br />
pürtük burtuk. burĢuq. qıvraq. - qıvraq saç.<br />
pürüz pürz. porz. ülqün. məxmər hovlə kimi nərsələrin kiçik<br />
tükləri.<br />
pürüzlənmək çatallaĢmaq. budaqlanmaq. qollanmaq. dallanmaq.<br />
1127 http://WWW.TURUZ.NET<br />
iĢgilləĢmək. müĢgülləĢmək. bürküĢmək. - iĢ budaqlandı.<br />
pürz pürüz. porz. ülqün. məxmər hovlə kimi nərsələrin kiçik<br />
tükləri.<br />
püs sis. yerə enən bulut. Ģeh, yaĢ, sulu, çilli duman. tuman.<br />
duman. sis. toz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
püsat yat. cəhaz. mühümmat. silah. - yat yarağ: silah o<br />
mühümmat.<br />
püsgürmək dağıtmaq. saçmaq. - ot püsgürən dağ: yanar dağ: burkan.<br />
volkan.<br />
- geri püskürmək: tısqırmaq. tıqsırmaq. tüskürmək. dəf'<br />
edmək.<br />
püsgürtmək itələmək. itmək. geriyə çəkdirmək. - bu barut tüfəngi<br />
təpdirir.<br />
püstə bax > bəstik. - püstə qapuzağı, kimə (gəmi) olmaz: püstə<br />
qabuğundan gəmi olmaz.<br />
püstüli büstəlik. qara pazı.<br />
püstülika qarapazı. büstəli.<br />
püştə qala. or. qurqan.<br />
püşük piĢik.<br />
r qurşaq: ( r . ) quşaq.<br />
raq artıqlığ bildirən söz. - çoxraq.<br />
ras gəlmək raslamaq. bulmaq. görüĢmək. təsadüf edmək. - dünən<br />
onu buldum.<br />
ras - ras gələ: olur olmaz. dəğmə. kim olursa. nə olursa. hərgələ.<br />
hər adam. - olur olmaz kiĢinin iĢi dəyir.<br />
1128 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
rasgələ dəqmə. hər gələ. raslanan. hər kim. söz gəli. söz gəliĢi.<br />
1129 http://WWW.TURUZ.NET<br />
söz uyu. düĢəri. elə. ittfaqən. təsadüfi. - dəqmə kiĢinin iĢi<br />
değil. - dəğmə gələnə söz demə. - dəğmə ağız üzrə<br />
yazılmaz.<br />
rasgələ seçilməmiĢ. sıra. bayağı. - sıra köomür. - sıra qarpuzi.<br />
raslama düĢ. təsadüf.<br />
raslamaq düĢ olmaq. toxuĢmaq. iləmək. toxunmaq. tuĢ gəlmək.<br />
bulmaq. görüĢmək. təsadüf edmək. - dünən onu buldum.<br />
raslanan dəqmə. hər gələ. rasgələ. hər kim. təsadüfi. - dəqmə<br />
kiĢinin iĢi değil. - dəğmə gələnə söz demə. - dəğmə ağız<br />
üzrə yazılmaz.<br />
raslaşmaq sataĢmaq. düĢüĢmək. buluĢmaq. müsadif olmaq. -<br />
gözümə nəisə sataĢdı.<br />
raslı rast gələ. düĢmə. təsadüfi.<br />
rast gələ raslı. düĢmə. təsadüfi.<br />
rasta (baĢdan səslinin düĢməsi ilə) < arasta. 1. aralanmıĢ,<br />
ayrılmıĢ bölük. - kürəkçi arastası. 2. aralıq, dolanbac<br />
çarĢı, bazar. ordu bazarı.<br />
rastlaşmaq oluĢmaq. buluĢmaq. boluĢmaq. təsadüf edmək. - harda<br />
buluşsada, türk türkə qardaĢdır.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
rədə kərtik. kərtə. dərcə. dərəcə. mərtəbə. - iĢ bu kərtiyə<br />
gəldikdən sonra.<br />
rəh bə rəh ağlı qaralı. qartalka. çal. alavan. alaca. əlvan. alvan.<br />
alacalı. dönək. mütəlləvvən. alacalıq. boyasın. boyamsı.<br />
ablaq. əbləq. albağ. al alvan. dür dümən.<br />
rəh ruf tapmaq rəng rufa gəlmək. bənizlənmək. mənğizlənmək.<br />
gözəlləĢmək. suratlanmaq. sırlanmaq. bənzinə.<br />
rəhləmək sırlamaq. boyamaq.<br />
rək bax > raq.<br />
rəng boza ( y z ) boya. boyuq. boduq. çüvüt. süyüt. suyut.<br />
önğ. çalı. tüka. tülük. qır. boya. yaldız. boya. anğ. ənğ.<br />
üzün rəngi. bəniz. - qara ənğli. - buğday ənğli.- hər rəng:<br />
çula. ayrı baĢqa. dinqə ayratın. hərcür. - nə tülük atdı o.<br />
- rəngli: önğlük.<br />
rı - rıq. - mənim davarı: məninq davarıq.<br />
rıq rı. - mənim davarı: məninq davarıq.<br />
rişdə dizim. dizmə. düzüm. dizi.<br />
rivac sürüĢ. axın.- sürüşlü para: rivaclı pul. axında olan para.<br />
rizə - incə incə, rizə rizə doğramaq: qıymaq. qılmaq.<br />
roşən < yaĢın. yalqım. yağtı. yaldız. yıldız. açıq.<br />
roşənayi yaĢnalıq. ıĢıqlıq. aydınlıq.<br />
1130 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
rüzqâr < üzgər. əsinkə. əsinti. nəsim. yılıq. yelik. yelək.<br />
saat - saat tası: çalar saatın toxmaqla vurulan tascığı.<br />
saban<br />
1131 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- saban oxu: xıĢı boyunduruqa bağlayan ağacı.<br />
- saban ökcəsi: saban basqısı. saban dəmiri.<br />
- saban pıçağı: çabası. qulağı. qılıcı: sabanın kəsgin ucları.<br />
- saban qıran: bər sərt bir kök.<br />
sabanlamaq sapanlamaq. Ģuxumlamaq.<br />
sabuq sapuq. sapmıĢ. ĢaĢırmıĢ. - abuq sabuq: saçma sapan. altı<br />
üstünə uymaz. - abuq sapuq söyləməyə baĢladı.<br />
sacaq sucaq. barac. müttəhim edən vəkil.<br />
sacka tava.<br />
saç - qıvırcıq saç.<br />
- gəlin saçı: aftimon deyilən bitgi.<br />
- kömür saç.<br />
- saçı saqqalı düşürən kəl çeşiti xəstəlik: bart.<br />
- saç tıraş edən. kərəyka. yüliqü. ülgük. ustura.<br />
- saç xəstəliyi: qıl qıran.<br />
- saçaqlanmaq. saçlanmaq. saçlı, zülflü olmaq:<br />
önğiqlənmək.<br />
- alın saçı: kakil.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- təpə saçı: pərçəm.<br />
- saç uzadan: 1. çındır deyilən göy. 2. çındır qayıĢ olan sınır<br />
əti.<br />
- saçlı başlı: yaĢlı baĢlı. bitgin yaĢa gəlmiĢ.<br />
- saç saqqal: yaĢ baĢ.<br />
- saç qıran: saçı qırıb düĢürən kəsəl.<br />
- taxma saç: əğrti saç. peruk.<br />
- saç bağı: 1. saçla birlikdə hörülən qurdala, ruban. 2. baĢ<br />
saçın yığma bağı.<br />
- saçı daranmayıb, zuğ zuğ, fitil fitil başının hər yanında<br />
saqan: saçaqlı- neçün böylə saçaqlı gəzirsin.<br />
- saç saqal: sinn o sal.<br />
- sarı, gözəl saç: sarma. sırma.- sırma saçlı sevgilim.<br />
1132 http://WWW.TURUZ.COM<br />
- edinçu saçka: ərkəğin sonradan buraxılan saçı.<br />
- yetüt saçka: yetrüm saç:sonradan buraxılan saç.<br />
saça gündüz saça: günüz açıb gecə qapanır çiçək.<br />
saçaq ( saç aç ) sıçaq. 1. dağınıq. tağınıq. pəriĢan.<br />
pərakəndə. 2. oturaqlı, duraqlı yerdən açılan, saçılan,<br />
qalxan prsük. süs. bəzək. saruq. sarıq. sarquq. sayvan.<br />
seyvan. çıxıntı. damla. tamla. oyma.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1133 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- gen dar saçaq: açıqları geniĢ sıx olan Ģırıx.<br />
- salqım saçaq: qurma qurma, püskül püskül arxan saçaq.<br />
saçaqlı - saçaqlı qurtlıca: sarımsaq otu, palamut otu çeĢiti.<br />
saçaqlı 1. seyvanlı. yanlarında süs üçün püsgüləri, oymaları,<br />
saçı nisar.<br />
qırmaları olan. - saçaqlı pərdə. 2. qırağında çıxıntıları,<br />
damlalıği, oymalı təxdədən süsləri olan. - saçaqlı dam,<br />
çatı. 3. saçı daranmayıb, zuğ zuğ, fitil fitil baĢının hər<br />
yanında saqan. - neçün böylə saçaqlı gəzirsin. 4. yan<br />
yönündən hər nəyi saçıq tökük ĢapĢal kiĢi.<br />
saçıq çapçal. ĢabĢal. tökük. təmbəl.<br />
saçıq pəriĢan.<br />
saçılmaq 1. dağılmaq. yayılmaq. 2. pəriĢan olmaq. 3. nisar<br />
edilmək.<br />
- tökülüb saçılmaq: israf olmaq.<br />
saçışdırmaq 1. azar azar sərpüb qıralara dağıtmaq. 2. nisar edmək.<br />
saçlanmaq saçaqlanmaq. saçlı, zülflü olmaq: önğiqlənmək.<br />
saçma çakma. Çaxan. takma. yalan. yava. həzyan. yava.<br />
sapan. səfeh. əbəs. həzyan.<br />
- saçma barut: sağulta.<br />
- saçma sapan sözlər: tamat.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
saçmaq dağıtmaq. püsgürmək.<br />
- bütün, toplu nərsəni açıb saçmaq, ayırmaq: yolmaq.<br />
didmək. - qoyunun yapıqın (yunun) yoldu.<br />
saçmasapan aburçubur. həzəyan.<br />
sadaq sağdaq. ox qabı. ox qoburı. tərkəĢ. - böyük sadaq:<br />
gədəlic. böyük ox quburi, qabı.<br />
safdıçlanmaq səbət yiyəsi olmaq·.<br />
saq 1. sağlam. bərk. möhkəm. mətin. güclü. qəvi. - sağ<br />
qazıq: güclü mıx. 2. mətin. sağlam. - sağ kiĢi. 3. uğur.<br />
qənimət. - sağa ras gəlmək. 4. çin. xalis. saf. - sağ yağ:<br />
sarı yağ: xalis yağ. { # iç yağı}. 5. sağlam. əsən. 6. say.<br />
sayı. taĢlıq yer.<br />
- sağ aqçə: altın yerinə iĢləyən para. {# pozuq aqçə}.<br />
- sağ qol ağalığı: binbaĢılıq ilə yüz baĢılıq arasında olan<br />
dərcələrin ən yüksəyi, bu dərcə sol qol ağalığından<br />
yüksəkdir.<br />
- ordunun sağ qoluna bıranqar, sol qoluna: cuvanqar.<br />
- sağ ayaq qabı: güvənilir biri. - sağ ayaq qabı değildir:<br />
güvənilir biri deyil.<br />
- sağı solı yox: doğru olub, yalnız iti qırımlı olan.<br />
- sağına solına baxmaz: sağın solın saymamaq: heç zadı<br />
saymaz doğru iləri gedən.<br />
1134 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1135 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- sağ yönündən qalxmaq: iĢləri yolında olmaq.<br />
- sağ ayaq qabı değildir: iĢində kələk mələk var. - sağ<br />
olmayan: xəsdə. aruq. iqləĢ. sökəlkə. kəsəl. kəsil. iğlik.<br />
iğçilkə.- aruq ər. - aruq dindi: xəsdə yarıqdı: dincəldi. - sağ<br />
qazıq: güvəniləcək. güclü tapı, sənəd, dayaq. muridi e'timad.<br />
saqab səqf. saqaf. saqaq. atma. örtəm. salaç. sarlaq. savan.<br />
saya. Ģatır4. çatır. tavan. üçək. tarus. Ģip6. çatı.<br />
saqaf saqaq. səqf. atma. örtəm. saqab. salaç. sarlaq. savan.<br />
saqağı atların öksürəki.<br />
saya. Ģatır4. çatır. tavan. üçək. tarus. Ģip6. çatı.<br />
saqaq 1. saqaf. səqf. atma. örtəm. saqab. salaç. sarlaq. savan.<br />
saya. Ģatır4. çatır. tavan. üçək. tarus. Ģip6. çatı. 2. çənə<br />
altı. ğəbğəb. - öküz saqaqı: öküzün boynundan sarqan<br />
dəri.<br />
saqal 1. saqqal. üzün yan yönündə, alt çənədə bitən qıllar. -<br />
top saqal. - qaba saqal. - kosa saqal. - keçi saqal: ucu<br />
sivri kəsik saqqal. - təxdə saqqal: enli, düz saqqal. 2. saxal.<br />
qayib.<br />
- saç saqal: sinn o sal.<br />
- saqalına soğan doğramaq: ələ salmaq.<br />
- saqqal saydırmaq: sirrlərin gizlətmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- saqqalı bitmək: əsgimək. sürüncəmədə qalmaq.<br />
- ağ saqqal qara saqqal: kiçik böyük. hər kim.<br />
saqalaşmaq sakalaşmaq. gülüĢmək. lətifələĢmək.<br />
saqalmaz sağalmaz. onmadıq. onqmadıq. onmadıq. onmaz. -<br />
onmaz yara.toxdamaz.<br />
saqaltmaq sağaltmaq. onqarmaq. onartmaq. iyilətmək. yeğlətmək.<br />
düzəlmək.<br />
saqaltmaq sağaltmaq. onqartmaq. onqurtmaq. yonqartmaq.<br />
düzəltmək. keçirtmək.<br />
saqamaq sayamaq. oxĢamaq. oğuĢlamaq. ölünü oğĢamaq.<br />
ölünün iyiliklərin sayaraq ağlayub yas tutmaq. - sağu<br />
sağamaq: mərsiyə oxumaq.<br />
saqan sağan. sənğək. səğənğ. səhəng. 1. su içilən təsti.<br />
ağactan oyulmuĢ su qabı. 2. sağlayan. mücri.<br />
- geçi sağan: quĢların əbabil qolunun bir çeĢiti.<br />
saqar heyvan alnında olan ufaq axıtma. - axıtma saqar:<br />
burundan alt dodağa axan axıtma { saqarlı: 1. (at)<br />
uğursuz, məĢum at. 2. yümsüz. çəftəli (kiĢi) saqarın biri.}<br />
saqarlı 1. (at) uğursuz, məĢum at. 2. yümsüz. çəftəli kiĢi. -<br />
saqarın biri.<br />
Saqat 1. sökəl. gücsüz. 2. dayaq. bərkit. yardam. təqviyət.<br />
1136 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
saqda saxda. düzmə. qondarma. yalan.- düĢmə iĢlər, sözlər.<br />
saqdaq sağdaq. sadaq. ox qabı. ox qoburı. tərkəĢ.<br />
saqdıc sağdıc. 1. küveyin, kürəkənin sağında bulunan qılavuz.<br />
1137 http://WWW.TURUZ.NET<br />
gəlinin sağıda olana "yengə" də deyilir. 2. kirvə. kürvə.<br />
ərkək cocuğu sünnət etdirməyi, daha onun sünnət<br />
toyunun gediĢini ödəyən kimsə. xiristiyanlarda babtem<br />
(qutsal su tökmək) edilən uĢağı tutub, onun babtem<br />
gediĢini ödəyən kimsə. " qumbaros". - sağdıc əməyi:<br />
boĢa gedən əmək, iĢ, zəhmət. 3. dosd. ılıĢ. iliĢ. yoldaĢ.<br />
saqdıç sağdıç (bu sözün birici bölümündə olan "sağ" ın anlamı "<br />
sağaltma: qoruma. ehtiyat iĢlərin görmə" dir. " dıç" əkidə<br />
"duĢ: çiyin" anlamında olmayıb, failiyyyət anlamı var).<br />
sağdıcın iĢi toy gecəsi, kürəkənin yanında olub, onun<br />
çatıĢmamazlığların, bilmədiklərin qaldıranlıqdır. gəlinin<br />
sağdıcına " yengə" deyilər.<br />
saqdırmaq sağdırmaq. tovlayıb parasın çəkmək. - indiyə dək neçəsin<br />
sağdırdın.<br />
saqduş < sağdıç<br />
saqı sağı. quĢ kübrəsi, tərsi.<br />
saqım sağım. sağma.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
saqin olmaq sakin olmaq. turmaq. durmaq. oynamamaq.<br />
qımıldanmamaq. oturmaq. iqamət edmək. gedməmək<br />
(iĢləməmək). dinğmək. kəsilmək. - yerində durmaq. -<br />
ayaqda durmaq. - bizə gəlincə durdu. - su dura dura<br />
pozulur. - harda durursuz. - iĢlər durdu. - yağmur durdu.<br />
- qara saqız: zift.<br />
saqın 1. toq. tox. pərhizkar. - saqın kiĢi. 2. olmuya ki. iyi bax.<br />
diqqət ed. zinhar. 3. icra. - qara sağın: icra quvvəsi.<br />
quvveyi muqənninə.<br />
- arın sağın: açıq təmiz.<br />
saqınaq sağınaq. (# boğunaq. boğuq. kəsik. aralı. aralıqlı).<br />
saqınğan saxlanan. çəkinən. çəkingən. mütəvəffi. müctənib. - nə<br />
saqınğan kiĢisən belə.<br />
saqınış saqıĢ. ictinab. ehtiraz.<br />
saqinləşmək sakinləşmək. sakitlənmək. qoymaq. dincəlmək.<br />
rahatlanmaq.<br />
saqinlətmək sakinlətmək. sakitlətmək. qoydurmaq. dincətmək.<br />
rahatlatmaq.<br />
saqınmaq saqmaq. sakınmaq. ( q y ) sayınmaq. 1. çəkinmək.<br />
ehtiraz edmək. ictinab edmək. saymaq. çəkinmək.<br />
ehtiyat edmək. həzər edmək. ehtiraz edmək. - çox sayan<br />
1138 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1139 http://WWW.TURUZ.NET<br />
kişidir. həzər edmək. hifz edmək. - kötüdən saqın, eyiyə<br />
yaxın. himayə edmək. səyanət edmək. - o mənim<br />
oğlummu çox saqınır. - gözüvü saqın. baxmaq. gözləmək.<br />
ehtiyatlı olmaq. ehtiraz edmək.<br />
saqinmək sakinmək əğləĢmək. əkləĢmək (< ək). oturmaq.<br />
dincəlmək.<br />
saqır sağır. 1. səyir. səyrə. titrək. - saqır saqır titrəmək. 2.<br />
eĢitməz. 3. eĢitilməz, səsi çıxmaz. səssisiz. az yaxud<br />
boğuq, sönük səs çıxaran. - sağır davul: sağır arac: çalqı<br />
aracları ki səsi yaxcı çıxmaz, çıxsada zingildəməz. 4. içi<br />
tutuq, qapalı yer. kor. kar. kəsik. məsdud. - sağır qulağ. -<br />
sağır pəncərə. - sağır qapı: kor qapı. - sağır otaq: bacasız,<br />
çıxıĢsız oda.<br />
- sağır kaf: nuxtəli "ka" yazılıb "en" kimi gənizdən çıxan "ınğ"<br />
nığ". sağır səs.<br />
- bir qulağı sağır edmək: eĢitməzliğə, eĢitməməzliğə gəlmək,<br />
vurmaq. ehmal, müsamihə edmək.<br />
- sağır təncərə: ağır qaynayan, çabuq qaynamıyan qazan.<br />
- sağır civi: kor civi, mıx.<br />
saqırdamaq sağıramaq. səyrəmək. səyirmək. titrəmək (qorxudan,<br />
soyuqsan).
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
saqırğa kənə. heyvanlara yapıĢıb qanların əmən, yapıĢdığı yerdən<br />
qopmaq istəmiyən kiçik bir böcək.<br />
saqırlamaq sağrılamaq. qaba dərini sərtləĢtirmək ·.<br />
saqırlık sağırlık. Karlıq. çukralık7.<br />
saqırlıq sağırlıq. tutuqluq. kar korluq.<br />
saqış sağış. düĢiĢ > duĢeĢ. salıĢ.<br />
saqış saqınıĢ. ictinab. ehtiraz.<br />
saqitlənmək sakitlənmək. sakinləĢmək. qoymaq. dincəlmək.<br />
rahatlanmaq.<br />
saqitlətmək sakitlətmək. sakinlətmək. qoydurmaq. dincətmək.<br />
rahatlatmaq.<br />
saqız sağız. sağya. dilab. dolab. dilab. dolab. dolanan, dönər<br />
çarx, ki quyudan su almağa yarar. dəzgah. çığrıq.<br />
saqqal - geçi saqqalı: gözəl qoxulu bitgi. ləhyətül teys.<br />
- qıvırcıq saqqal.<br />
- saçı saqqalı düşürən kəl çeşiti xəstəlik: bart.<br />
saqqız - damla saqqızı: teyxa, çin, xalis saqqız.<br />
- ğıcırlı saqqız: ağız patlanğıcı.<br />
:- qara saqqız: qır. qar. zift.<br />
saqlaq sağlaq. təhkim.<br />
saqlaq saxlaq. qapalı. gizli. məxfi. ğeyri ələni.<br />
1140 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
saqlam 1. doğru. səhih. doğru hesab. 2. daynaqlı. doğru.<br />
1141 http://WWW.TURUZ.NET<br />
möhgəm. əsaslı. mühəqqəq. əsən. sağ. ölməz. dayaqlı.<br />
davamlı. - bu parçadan ölməz nərsələr yapılır. vurqulu.<br />
çitik. bərk. sərt. dönməz. əkit (< əkmək: dayaqlamaq). -<br />
ölməz oğlu: ağır. mətin. sağlam.- bərk sağlam, güclü: turp<br />
kimi. 3. qalaq. qürĢad. gürĢad. quĢaq. qurĢaq.<br />
- sağlam olmaq: tutmaq. yaxcı olmaq. - əl ayağı tutmaq. -<br />
heç bir yerim tutmur.<br />
- sağlam olmayan: salındıda. asılı. Ģəggili. Ģübhəli. - iĢimiz<br />
salındıda.<br />
saqlam sağlam. mö'təməd. - sağlam bir adamdır.<br />
saqlama saxlama. 1. saqlayıĢ. gizləmə. kitman. ixfa. - bir belə sıxı<br />
saxlayışda nə anlam var. 2. saxlım. qapatım. qapatma.<br />
toqif oluĢ.<br />
saqlamaq saxlatmaq. 1. çəkmək. qaldırmaq. dözmək. götürmək.<br />
təhəmmül edmək. - bu sözü o qaldıramaz. - bu acını o<br />
qaldıramaz. 2. gözləmək. tutmaq. riayət edmək. - oruc<br />
tutmaq. - pərhiz tutmaq. 3. tutmaq. əzbərləmək. hifz<br />
edmək. - dərslərizi tutun, sonra sınağa gəlin. - öc tutmaq. -<br />
ağlında tutmaq. 4. əkləmək. qaldırmaq. durdurmaq.<br />
oturtmaq. yubatmaq. dayandırmaq. alqulamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
alıqlamaq. alıqoymaq. 5. gütmək. qorumaq. tutmaq.<br />
götürmək. hifz edmək. - kin qın, qərəz güdən adamdır. -<br />
anasının qılığın güdən uĢax. - kiĢi oğlu gördüyün yox, bildiyin<br />
güdməlidir. 6. gömmək. örtmək. basırmaq. quylamaq.<br />
batırmaq. gizləmək.<br />
- bir şeyi üzərinə alıb saxlamaq: qıslatmaq.<br />
- yer saxlamaq: yer tutmaq.<br />
- basıb saxlama: bağsat. bazdaĢt. bağsama.<br />
- ilişdirib saxlamaq: tayamaq. dayamaq. durdurmaq.- bu<br />
iĢlərizi bir yerə dayıyamazsız. durdurammasız.<br />
- özün saxlamaq: əlini tutmaq: əl uzatmamaq.<br />
- saxlamaq: qapaq vurmaq. gizləmək. ört bas edmək.<br />
- yığıb saxlamaq: qapamaq. ehtikar edmək. - çağında<br />
vaxtında, bollu mal qapamış.<br />
saqlamaq sağlamaq. tə'min edmək. təqviyət edmək. quvvələmək.<br />
saqlamlaşdırmaq gürĢadlamaq. quĢaqlamaq. qurĢaqlamaq.<br />
saqlamlaşdırmaq sağlamlaşdırmaq. təhqiq edmək. tədqiq edmək.<br />
saqlamlaşmaq sağlamlaşmaq. dincəlmək.<br />
saqlamlıq sağlamlıq. sağlıq. əsənlik. əs. səhhət.<br />
saqlamsızın saxlamsızın. açıq. aĢgara. gizlimsizin. ələni.<br />
saqlanacaq - saxlanacaq, gizlənəcək yer. saxlantı. gizli bucaq.<br />
1142 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
saqlanbac gizlinbac.<br />
saqlanma saxlanma. örtünmə. gizlənmə. ihticab.<br />
saqlanmaq sağlanmaq. bağlanmaq. əsaslanmaq. gizlənmək.<br />
saqlanmamaq saxlanmamaq.çıxmaq. görünmək. gözükmək. - o qadın<br />
1143 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qayınlarına görünür. - o kimsəyə görünməz.<br />
saqlanmış saxlanmıĢ. saqlı. məhfuz. bir qırağa qoyulmuĢ. - saqlı<br />
para, qara günün açar.<br />
saqlantı 1. saxlanacaq, gizlənəcək yer. gizli bucaq. 1. sığıncaq.<br />
tənək. pənah. 1. qın. qılaf. məhfəzə.<br />
saqlaşmaq sağlaĢmaq. sağ olmaq. yaĢamaq.<br />
saqlatmaq sağlatmaq. bağlandırmaq. əsaslandırmaq.<br />
saqlayan 1. sağlayan. sağan. mücri. saqlayıci. 2. saxlayan. qalay.<br />
qaraq. qoruq.<br />
saqlayıci saqlayan.<br />
saqlayış saxlama. gizləmə. kitman. ixfa. - bir belə sıxı saxlayışda<br />
nə anlam var.<br />
saqlı saxlı. 1. sinğsi. gizli. gizlidən soxulub incik verən.<br />
qapaqlı. örtlü. məstur. məxfi. saxlı. salığ. qıtım. kitim.<br />
qutum. kütüm. güdüm. gizli. söylənməz nə. sirli. -<br />
qapaqlı iĢ. 2. gizlənmiĢ. gizli. məstur. məxfi. məktum. 3.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
məxfi. məhrəmanə. 4. saxlanmıĢ. məhfuz. bir qırağa<br />
qoyulmuĢ. - saqlı para, qara günün açar.<br />
saqlıcaq sağlıcaq. sağlıq. yaĢam. dirilik. həyat. zendəqani.<br />
saqlıq sağlıq olsun. afiyət olsun. nuĢ olsun.<br />
saqlıq sağlıq. 1. sağlıcaq. yaĢam. dirilik. həyat. 2. (< salıq)<br />
xəbər. mə'lumat. - salıq vermək: göstərmək. 1. sağlamlıq.<br />
əsənlik. əs. səhhət. 3. yığvada birinə verilən "tav",<br />
"tost"larin, " tuş". - tav qaldırmaq: sağlığa qaldırmaq. tos<br />
demək. tuĢ vermək.<br />
- sağlığa üz tutmaq: iyiləĢmək.<br />
- üstünüzə sağlıq: tanrı sizi əsirgəsin.<br />
- sağlıqla olmuyaydi: gəlmiyeydi.<br />
- iyiliq sağlıq olsun: uğur xeyir görəsiz.<br />
saqlılıq saxlılıq. sinğsilik. sinsilik. gizlilik. gizlidən soxulub incik<br />
verməklik. münafiqlik.<br />
saqlım saxlım. qapatma. qapatım. 1. qapalı, baĢqa kimsələrdən<br />
ayrı tutulmuĢ qəhbə. oynaĢ. metres. - bu onun<br />
qapatmasıdır. - onun iki qapatması vardır. 2. münhəsir.<br />
ixtisas verilmiĢ. 3. əl altı, azıq, gizli yol ilə ayrılmıĢ<br />
nərsə. - bu qapatma malları tez aradan götürüb göndərin. 4.<br />
saxlama. toqif oluĢ.<br />
1144 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
saqluq saxluq - böyük pulluq, bağluq, saxluq: qutan. qotan.<br />
saqlur saxlur. qıtan. qutan. kitən. kitman. kütən. gütən.<br />
gizlədən. söyləməz.<br />
saqma sağma. sağım.<br />
1145 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- ılqım sağma: göy qurĢağı. qosi qozəh.<br />
- ılqım sağma: göy qurĢağı.<br />
- alqım sağma: göy qurĢağı.<br />
saqmaq sağmaq. nərsənin ucundan sığallayaraq bir nərsə<br />
çıxartmaq, axıtmaq.<br />
saqmaq saqınmaq. 1. çəkinmək. ehtiraz edmək. ictinab edmək. 2.<br />
həzər edmək. hifz edmək. - kötüdən saqın, eyiyə yaxın. 3.<br />
himayə edmək. səyanət edmək. - o mənim oğlummu çox<br />
saqınır. - gözüvü saqın.<br />
saqmal sağmal . sağmalı. sağılır. sütli.<br />
saqnaq 1. birdən gələn ağır qəza. - sağnağa uğradıq. 1. birdən<br />
yağan bol yağıĢ. - sağnağa düĢdük.<br />
saqnqmaq sağnqmaq. çıqramaq: quĢ tərsini buraqmaq.<br />
saqollaşmaq sağollaşmaq. əsənləĢmək. xudafizləĢmək.<br />
saqraq sağraq. sürəhi. sağuri (> sürahi). içindən süzülən,<br />
sağılan qab.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
saqri sağri. 1. heyvanın büzdümü ilə belinin arasında olan<br />
topruq, qalın bölümü. - sağrısi gözəl at. - atın sağrısına<br />
minmək. 2. bu bölümün dərisi.<br />
saqrılamaq sağrılamaq. saqırlamaq. qaba dərini sərtləĢtirmək ·.<br />
saqsağan sıçraraq yeriyən, ağlı qərəli, ötməsi, yeyin ağac ərələmək<br />
səsinə oxĢar, alaca qarğaya oxĢuyub, ondan kiçik bir quĢ.<br />
saqtakarlıq saxtakarlıq. qalayçılıq. üzdəklik. süsüclük. bəzgəklik.<br />
saqu sağu. mərsiyə. ağlama. nohə. ölüyə mərsiyə tumaq.<br />
ölünün iyiliklərin sayaraq ağlayub yas tutmaq. - sağu<br />
sağamaq: mərsiyə oxumaq.<br />
- sağu topu: böyüklərin ölüsün quylayanda, yaslarında atılan<br />
top.- yanqın topu. - san topu. - dan topu: səhər topu.<br />
saquci sağuci. mərsiyəçi. ölüyə mərsiyə oxuyan. ölünün<br />
iyiliklərin sayaraq ağlayıb ağladan kimsə. - sağuçuluq<br />
edmək: mərsiyə oxumaq.<br />
saqulava bir çeĢit təknə.<br />
saqulta saçma barut.<br />
saqun sağun. qorunma, sağlamlıqla iliĢgili iĢlər. ittilaat.<br />
saqurğa kənə.<br />
saqya sağya. sağız. dilab. dolab. dilab. dolab. dolanan, dönər<br />
çarx, ki quyudan su almağa yarar. dəzgah. çığrıq.<br />
1146 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sal 1. (l r) sar. ək. ək olub, artırılan sözə bolluğu yetirir. -<br />
1147 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qumsal: qumsar. qumluq. qumu çov olan yer. - toplumsal:<br />
toplumda yayqın olan. 2. sel. səl. səlinti. salıntı. su salqını.<br />
gur su axıntısı. 3. yalçın. qayar. düz. bərk dik. - yalçın<br />
qaya. 4. məsahət.<br />
sala 1. salon. baĢ oda. divan. evlərdə, yapılarda ən böyük<br />
oda. qoğuĢ. rəsmi yerlədə geniĢ böyük oda. tənəbi. 2.<br />
sava. xəbər. peyğam.<br />
sala! 1. meydan oxumaq. kəndinə güvənən var isə çıqsın diyə<br />
bağırma. 2. həməl. həliyə çağrıĢ.<br />
salaburya yelkəni bir özəl biçimdə açılan böyük qayıq çeĢiti.<br />
salaç sarlaq. savan. saya. səqf. atma. örtəm. saqaf. saqaq.<br />
saqab. Ģatır4. çatır. tavan. üçək. tarus. Ģip6. çatı.<br />
salaçı salçı. savaçı. xəbərçi. müxbir.<br />
salaq salıq. döğüĢ araclarında zəncirli, toplu bir çeĢit toxmaq.<br />
salam - salam topu.<br />
salami qoyaĢ. qoyĢat. fayiz. bəhrə. - yüzə on qoyaşla para verir. -<br />
bu il qoyaşlar artmıĢ.<br />
salan (s: c ) Cəlladfars < sallaq (< sal). - quyruq salan: yalvac<br />
quĢu. yund quĢu çeĢiti.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
salar buğ. baĢ. rəyis. amir. salğın. cuman. mütəcaviz.<br />
salqan.azqın. ısırır. ısırqan. quduz.<br />
- salğın ərlər. - salğın it.<br />
salaş çardaq. sundurma.<br />
salaş baraqa. kiyusk. köçək. köĢək. yol üstü qurulan əğrəti<br />
tüncıq, tükan. - qəzet salaĢ. - bostan salaĢ: bostan çağı<br />
qurulan tükan.<br />
salat - salatlıq bir ot: qaz ayağı.<br />
salçı salaçı. savaçı. xəbərçi. müxbir.<br />
saldat (< saldırmaq: cummaq). saldıran. yaraqlı olan.<br />
saldırı üĢiĢmə. cumma. basma.hicum. basma.<br />
saldırmaq 1. döĢəttirmək. yeri qaplatmaq. yeri səritmək. təfriĢ<br />
etdirmək. düĢürmək. endirmək. aĢağı düĢmək. səqt<br />
etmək. kəmiĢmək. çıxarmaq. atmaq. sürmək. bir Ģeyi<br />
çıxarıb atmaq. cummaq. salqımaq. sarqımaq. hicuma<br />
keçmək. - yağılar qalıya sarqıtdılar. 2. salıvermək.<br />
yəldirmək. yeldirmək. uçurmaq. talaĢlatmaq. 3. sulamaq<br />
{< su: qoĢun ( su kimi axan)}. cummaq. həmlə edmək. 4.<br />
yürümək. cummaq. üzərinə yürümək - haydı yürüyün.<br />
salğ səng sənğ. salğın, ağır olan hər nəisə.<br />
1148 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
salğın 1. salar. cuman. mütəcaviz. - salğın ərlər. - salğın it. 2.<br />
1149 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sarılan. sari. yoluğan. - salğın xəstəliklər. 3. illığ vergi. 4.<br />
səngin sənğin. salğın, ağır olan hər nəisə. - mal<br />
qarıya düşən salğın xəsdəliyi: qırcın.<br />
- mal qaraya düşən salğın kəsəli: qırğın.<br />
- balığ qırğını (qırcın kimi).<br />
salğınmaq sallanmaq. təpsənmək. oynamaq. xuraman olmaq.<br />
salı keçər. keçit. icazə. yar. yarlıq. - salı verìlmək: edilmək:<br />
boĢanmaq.<br />
salıkasız4 salmaksız4. kəpəz. kəpəzə. köpək. kövək. sıysız.<br />
sayqısız. e'tibarsız. mübtəzəl. dəğərsiz. qiymətsiz.<br />
salıq salqı. 1. sarqıq. solpuq. porsuq. 2. saqat. üzürli. qusurli. -<br />
salıqı kiĢi. - salqı yapı. - salqı öğrətim. 3. yağmurli. yağmur<br />
yağdıran. - salqı bulut. 4. sarıq. yaraq. silah. düĢək. zə'f.<br />
5. < salmaq. xəbər. peyğam. - salıq vermək: xəbər<br />
vermək. 6. > sağlıq. xəbər. mə'lumat. - salıq vermək:<br />
göstərmək. 7. salaq. döğüĢ araclarında zəncirli, toplu bir<br />
çeĢit toxmaq. 8. salığ. saxlı. qıtım. kitim. qutum. kütüm.<br />
güdüm. gizli. söylənməz nə. sirli.<br />
salı qoyu. qoytu. qutru. burax. ötrü. çıxı. mə'zuniyyət. ruxsət.<br />
icazə. salıĢ. qoyuĢ. qutruĢ. buraxıĢ. ötrüĢ. çıxarıĢ. əfv.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
salıqla düĢəkli. zə'flik. - mənim salıqlığım budur<br />
salım sarım. kəsgin. bilək. bilənmiĢ. iti.<br />
salın salın xuraman. qıraman. qıran qıran. sallana sallana.<br />
salınaraq. sallanaraq. sallana sallana.<br />
salınaraq xuraman. qıraman. qıran qıran. salın salın. sallana<br />
sallana. sallanaraq. sallana sallana.<br />
salıncaq 1. aslncaq. jimnastik kimi oyunlarda sallanılır. 2. kuf. 3.<br />
iki, dörd qollu olan əğləncəli yataq.<br />
salındıli aslaq. sallaq. oturaqsız. müəlləq. qeyri sabit. - salıntıli<br />
yapı. - salıntıli köprü: aslaq köprü. - salıntıli kiĢi. - salıntıli<br />
ıĢıq: azalıb çoxalan ıĢıq.<br />
salını - salını bulanı: ördək kimi sallana sallana yerimək.<br />
salınmaq atlanmaq. unutulmaq.<br />
salıntı 1. dalğa. dalatumĢ təlatüm. - bu gün dənizdə bir qolay<br />
salıntı varıdi. - böylə salıntı olmaz. - bu nə salıntıdır düĢmüĢ<br />
ölkəyə. 1. asıq. quĢqu. Ģəgg. Ģübhə. - salındıda: sağlam<br />
olmayan. asılı. Ģəggili. Ģübhəli. - iĢimiz salındıda. 1. b1. b1.<br />
b<br />
salırqımaq salıvermək. qoyuvermək. qutru vermək. qutramaq.<br />
qutarmaq. buraxmaq. ötrümək. ötürmək. çıxarmaq. əfv<br />
edmək.<br />
1150 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
salış 1. düĢiĢ > duĢəĢ. sağıĢ. 2. salı. qoyuĢ. qutruĢ. buraxıĢ.<br />
ötrüĢ. çıxarıĢ. əfv.<br />
salıvermə boĢama. qovermə.<br />
salıvermək saldırmaq.yəldirmək. yeldirmək. uçurmaq. talaĢlatmaq.<br />
salıvermək salırqımaq. qoyuvermək. qutru vermək. qutramaq.<br />
1151 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qutarmaq. buraxmaq. ötrümək. ötürmək. çıxarmaq. əfv<br />
edmək.<br />
salkasızlatmaq sıysızlatmaq. sayqısızlatmaq. e'tibarsızlatmaq.<br />
kəpəzlətmək. kəpəzələtmək. köpəklətmək.<br />
kövəklətmək. salsızlatmaq. mübtəzəllətmək.<br />
dəğərsizlətmək. qiymətsizlətmək.<br />
sal 1. su üzərində üzdürmək üçün yan yana bağlanmıĢ<br />
kərəstələr. - sal salmaq. 2. kəf. - otağın salı: otağın kəfi.<br />
salqan salar. azqın. ısırır. ısırqan. quduz.<br />
salqaş sərkiĢ. taqi. daği. yağı. azğın. asi. asav.<br />
salqaşlıq sərkişlik. qababaĢlıq. tuğyan. azqınlıq.<br />
salqavuş salğavuş. asıvaĢ (sıv vız) avizeĢfars. aslağıĢ. aslığıĢ.<br />
savarıĢ. döğrüĢ.<br />
salqıq sarqıq. 1. solpük. ölĢük. ölĢək. gəvĢək. - solpük ətlər. 2.<br />
asılı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
salqı salıq. 1. sarqıq. solpuq. porsuq. 2. saqat. üzür. qusurli. -<br />
salıqı kiĢi. - salqı yapı. - salqı öğrətim. 3. yağmurli. yağmur<br />
yağdıran. - salqı bulut.<br />
salqımaq sarqımaq. 1. aĢağıya enilmək. - çatıdan (səqifdən) dörd<br />
qəndil sarqırdi. 2. saldırmaq. cummaq. hicuma keçmək. -<br />
yağılar qalıya sarqıtdılar. 3. artıq gəlmək. - bu il gəlimiz<br />
sarqdi. - ölçüdən sarqanlar. 4. gəvĢəyib sarqımaq.<br />
salqım 1. bir yerdə toplu olan yemiĢ dənələri. - xurma salqımı. -<br />
üzüm salqımı. 2. dənələri toplu olan nərsə. - salqım<br />
salqım sarkan yağmur. - salkım saçlı sevgilim: top top olan<br />
bir saç düzümü. 3. ( l r ) < sarkım. daranmaqdan sar<br />
sar olan, sarqım sarqım olan, fitil fitil olan nərsənin,<br />
saçın. saçağın bölüyü. 4. donanma fiĢək. barut<br />
saçmarında oluĢub salqlm biçimli torba. - salqım otarı:<br />
toplu olaraq birdən atılan ot, yaxud saçma barut<br />
torbalarıynan (donanma fiĢək) atılan ot. 5. aqsya ağacı. 6.<br />
yazda salqım biçimində, böyük çiçəklər açıb, asma<br />
(üzüm) kimi çartağa sarılan ağac çeĢitləri.<br />
- salqım ağacı. - sarı salqım.<br />
- ılqım salqım: sıcaq havada, buğ buxarın çuxur çöllərə<br />
ılqınıb (sallanıb, çöküb) uzaqdan su kimi görünən durum.<br />
1152 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1153 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sərab. - salqım saçaq: biçimsiz. pasaqlı. çapaçul.<br />
- salqım söğüt: dalları aĢağıya sallanan, sarqan söğüt<br />
ağacı.<br />
- salqım saçaq: bir neçə teli birlikdə olaraq asılan saçaq,<br />
yaxud paralanmıĢ parçanın sarqan yıtıq yreləri.<br />
- salqım küpə: bir neçə daĢın birləĢməsindən oluĢan sığav.<br />
salqın sarqın. ətək. müzahim.<br />
salqınmaq sarqınmaq.abanmaq. yapanmaq. əğilmək.<br />
salqıtmaq 1. sarqıtmaq. aĢağı endirmək. - kovanı quyuya sarqıt. 2.<br />
sarsıtmaq. titrətmək. ditrətmək. qorxutmaq.- sərtlikilə hər<br />
kəsi titrətmişdir.<br />
salquc sarqur. sərxoĢ < sarquc. salqur. əsrük. asruq. kefli.<br />
salqun 1. avsuq. avusq (> avizfars). avuz. asılı. aslaq. tutqun.<br />
vurqun. düĢgün. 2. olqun. yekkə. piĢmiĢ. görmüĢ.<br />
keçitmiĢ. bacarmıĢ. varqun. çəpər. çaqqun. mücərrəb.<br />
salqur sarqur. sərxoĢ < sarquc. salquc. əsrük. asruq. kefli.<br />
salla - salla sırt edmək: sırtına almaq. yüklənmək. - quyruğun<br />
salla sırt etmək: quyruğun belinə almaq.<br />
sallabaş 1. istər istəməz baĢı sallaq olan. 2. (at) yerirkən baĢın<br />
sallayan.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sallaq asılıq. asılı. 1. mə'təl. 2. cinsi iliĢgidən sallaq, naqis<br />
olmaq. 3. asıq. avara. asma. asılı.- asma köprü. 3.<br />
məəlləq. 4. məslub. səlb olunmuĢ. 5. > Cəlladfars (< sal).<br />
salan (s: c ). 6. salındıli. aslaq. oturaqsız. müəlləq. qeyri<br />
sabit. - salıntıli yapı. - salıntıli köprü: aslaq köprü. - salıntıli<br />
kiĢi. - salıntıli ıĢıq: azalıb çoxalan ıĢıq.<br />
sallaqxana (< salmaq: öldürmək). qıtlaq.<br />
sallaqxana əğdika. heyvanların kəsildiği yer.<br />
sallamaq 1. silkmək. təhrik edmək. sirkmək. silkmək. titrətmək.<br />
təhrik edmək. beĢmək. (> beşik). - ucadan sallamaq:<br />
asdırmaq. azdırmaq. 2. oynatma. təhrik. 3. yubatmaq. bir<br />
iĢi görməyib gecitmək. tə'xir edmək. - nə sallayıb<br />
durursun. - iki ay iĢi salladi. 2. sallandırmaq. təprətmək.<br />
oynatmaq. təhrik edmək. - beĢiyi salla. - əlivi niyə<br />
sallısan. - baĢın sallıya sallıya çıxıb geddi. - dəniz bu gün<br />
bizi əp iyi salladı.<br />
- yelpik sallamaq: yelpikləmək.<br />
- quyruq sallayan: uzunca quyruğunu elə sallayan kiçik bir<br />
quĢ.<br />
- baş sallamaq: baĢın tovlamaq. eĢitməksizin dinləmək. alay<br />
keçirmək.<br />
1154 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1155 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- beşik sallamaq: əmək, zəhmət vermək.<br />
- qavuq sallamaq: ĢiĢirmək.<br />
- dodaq sallamaq: somurtmaq. dodaq sarqıtmaq.<br />
- quyruq sallamaq: yaltaqlanmaq. sürtüklənmək.<br />
- ördək kimi sallana sallana yerimək: salını bulanı. -<br />
sallana sallana: xuraman. qıraman. qıran qıran. salın salın.<br />
salınaraq. sallanaraq. sallana sallana.<br />
- sallanan: sarsılan. oynayan. mütəzəlzil.<br />
- sallanaraq: xuraman. qıraman. qıran qıran. salın salın.<br />
sallana sallana. salınaraq. sallana sallana.<br />
- sallanma: ırqalandı. yırqalantı. qımıldama. sarsılıĢ. titrəmə.<br />
lərzə. rə'Ģə.<br />
- qamçı sallamaq: qamçı çalmaq.<br />
sallamamaq önəmsəmək. önəm verməmək. saymamaq. əhmiyət<br />
vermək. tanımaq. - öz kimliyivi tanımalısın.<br />
sallandırmaq 1. yubandırmaq. bir iĢi bir nədənlə, illətlə geciqtirmək.<br />
tə'xir etdirmək. - iki aydır, bu gün yarın ilə sallandırır. 2.<br />
bax > sallamaq. təprətmək. oynatmaq. təhrik edmək. 3.<br />
asmaq. - ölütləri (qatilləri) sallandırın.<br />
sallanış sallanma. oynama. təprəĢ. hərəkət. xuram. salnıĢ.<br />
sallanma. sağa sola sallanıb yerimə. təbəxtür. xuram.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sallanma salnıĢ. sallanıĢ. sağa sola sallanıb yerimə. təbəxtür.<br />
xuram. oynama. təprəĢ. hərəkət.<br />
sallanmaq 1. düzənli, intizamlı olaraq gedib gələrək oynamaq. -<br />
oturacağın üstündə sallanma. - salıncaqda sallanırdi. 2.<br />
düĢmək, yenmək, siqut üzrə olmaq. - ərməni ordusu<br />
sallanır. 3. ırqalanmaq. yırqalanmaq. qımıldamaq.<br />
silkinmək. təhrik olmaq. üqrilmək. üqrimək.<br />
qımıldatmaq. birisinə qarĢı yaltaqlanaraq hiləsini<br />
saqlamaq. 4. tartılmaq. səndələmək. quĢqulanıb<br />
yerimək. 5. salğınmaq. təpsənmək. oynamaq. xuraman<br />
olmaq. - nərsədən asılıb sallanan tikələr: quyruq. -<br />
quyruqlu don. - quyruqlu kot. - quyruqlu saçaqlı.<br />
sallapati girən. gözətməz. saymaz. soxaq. mülahizəsiz hər iĢə<br />
giriĢən kimsə.<br />
sallaş silgiĢ. silkiĢ. titiĢ. titriĢ. təhrik.<br />
sallı sal kimi yayvan, açıq. - sallı yapı.<br />
salma 1. göndərmə. yollama. irsal. 2. yos. yoz. götürü. becəri<br />
olmayan. əcəmi. - yoz biridir bu kiĢi. - yoz heyvan.<br />
salmaksız4 salıkasız4. kəpəz. kəpəzə. köpək. kövək. sıysız.<br />
sayqısız. e'tibarsız. mübtəzəl. dəğərsiz. qiymətsiz.<br />
1156 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
salma 1. baĢı boĢ gəzən heyvan. - salma at. - salma at. 2.<br />
1157 http://WWW.TURUZ.NET<br />
burmasız. sərbəst. - salma su: xor xor axan su. ötürülmüĢ<br />
su. 3. keçəri. müvəqqəti. - salma tumruq: müvəqqəti<br />
türmə. qara qolun gecə çüçədə tutduğu kiĢiləri saldığı türmə.<br />
- salma ipi: salma ip: kəmənd. salma heyvanları tutduqları<br />
ip.<br />
- salma pilov: düğü ilə baĢqa göy otlarla qarıĢılıb suda<br />
piĢirilmiĢ pilov.<br />
- salma qara qolluqçu: gecə qara qol gəzən qara qolçu.<br />
- bilgivi işə salsan, yaşamda yer tutarsan: iĢə yaramaq.<br />
yer tutmaq.<br />
- çuxurlayaraq yazmaq, naxış salmaq: qazımaq. oymaq. -<br />
mənim çəkilimi daĢlara qaz. - ürəyə qazılmış duyğular.<br />
- ələ salmaq: toqramaq. saqalına soğan doğramaq.<br />
- tuqa salmaq: yaxa tutmaq. girləmək. girə salmaq.<br />
salmaq (s ç ) çalmaq. peysərə salmaq (çalmaq). 1. sərmək.<br />
yaymaq. uzatmaq. açmaq. - kölgə salmaq. - dəri, yataq,<br />
yer salmaq. 2. qoymaq. qoyı vermək. salı vermək.<br />
sarqıtmaq. buraqmaq. atmaq. vəz' edmək. ilqa' edmək.<br />
tərh edmək. tozi' edmək. təklif edmək. - çörəyi təndirə<br />
salmaq. - bezi suya sal. - 3. iləri sürmək. çıxarmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
açmaq. sürmək. - kök salmaq. - dal budaq salmaq. 4.<br />
göndərmək. - üzərinə bir qoĢun saldı. 5. yubatmaq.<br />
gectmək. tə'xir etmək. - yarınlara saldın məni. 6. üzərinə<br />
atmaq, cumdurmaq. - atmacayı quĢa, tazıyi dovĢana saldi.<br />
7. cummaq. təcavüz edmək. - bu it sakarmi. - ayi adama<br />
salarmi. 8. ilqarmaq. axın edmək. - düĢmana salmaq. 9.<br />
yel, axıntıya doğru baĢ vermək. - gəmi salmış. 10.<br />
atlamaq. unutmaq. üstündən keçmək. döĢəmək. yeri<br />
qaplamaq. yeri səritmək. təfriĢ edmək. döĢəmək. yeri<br />
qaplamaq. yeri səritmək. təfriĢ edmək. 11. sanamaq.<br />
hesablamaq. tutmaq. - bunu neçiyə tutursuz. - bularıda<br />
bizə tutun: bizim hesaba qoyun.<br />
- yola salmaq: yolçu çıxarmaq: təĢyi' edmək. - quyruq<br />
salan quş çeşiti: yunt quşu<br />
salmastıra ipdən, tellərdən toxunmuĢ torba.<br />
salnış sallanıĢ. sallanma. sağa sola sallanıb yerimə. təbəxtür.<br />
xuram.<br />
salpa gəvĢək. solpuq. sarqıq.<br />
salpımus sarqıq. - salpı qulaqmus: sarqıq qulaq.<br />
salsızlatmaq sıysızlatmaq. sayqısızlatmaq. salkasızlatmaq.<br />
kəpəzlətmək. kəpəzələtmək. köpəklətmək.<br />
1158 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1159 http://WWW.TURUZ.NET<br />
kövəklətmək. e'tibarsızlatmaq. mübtəzəllətmək.<br />
dəğərsizlətmək. qiymətsizlətmək.<br />
salsuq sarsuq. səlis. axarlı.<br />
salta qıssa çəpəng.<br />
saltanat ərki, sözü, buyruğu keçərlik. qudrət. iqtidar. gücü<br />
yetərlik.<br />
saltər baĢçı. tayı. dayı. rəis. kapıtan.<br />
saltın yalnızca. tənğcə. təkcə. - saltın sən danıĢma. - saltın<br />
qulaq ve mənə. - saltın itil: çəkil. sikdir.<br />
salt 1. yalnız. tənğ. tək. mücərrəd. sadə. - salt mən<br />
gedəcəyim: tək mən gedəcəyimĢ - bu bəla, salt sənə<br />
olmasın: bu bəla hər kimə gəlir gəlisin olar, yalnız sənə<br />
gəlməsin. - salt xəmir: sadə xəmir. - salt söz: sadə söz. -<br />
salt kiĢi: yalın, sadə adam. - salt sözün nədir: sözüvün içi,<br />
yalını nədir. - salt sultan: tək olan sultan. - salt gəldin, qoĢa<br />
gəldinmi. 2. ancaq. yalnız. böylə. bu qədər ki. - bu iĢ<br />
olacaq salt mən görəmiyəcəm. - bu iĢi salt axĢamacan<br />
bitirəcəyəm. - salt beĢ tümən varımdı.<br />
saltlıq yalnızlıq. tənğlik. təklik. mücərrədlik. - saltlıq yalnız ona<br />
yaraĢır. - saltlıq yazıqlıqdır.<br />
salvar ( salınıb, vurulan nərsə) Ģalvar. ümka. yum. don.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
salya ağız suyu. salyar.<br />
salyar salya. ağız suyu.<br />
saman - incə qırıq saman. başaq samanı: kəsmik.<br />
- saman kimi: tatsız. dadsız. namətbu'. tamsız. duzsuz.<br />
soyuq.<br />
- arpa samanı: heyvan yemi.<br />
- toz saman: ufaq ufaq qırılmıĢ, burçaqların (hibubatın)<br />
qabıq, qılçıqırından oluĢan incə saman.<br />
- saman oğrusu: göydə ki hacılar yolu.<br />
- saman suyu: parlaq olmayıb sarımtıraq boyaya bənzər<br />
yaldız.<br />
- saman qapan: kəhruba.<br />
samballı Batman. patmanaq. bat. bət. ağır. güclü. qalın. dayaqlı.<br />
iti. - oturaqlı, samballı olan: kiləsli. yatımlı. qursili. kürsili. (<<br />
qurmaq).- kürsili yazı.<br />
san qopsam, rəsmi geçit.<br />
sana oy. mə'ni.<br />
sanacı sanıcı. düĢünən. zənnidə bulunan. - uğur sanıcı: xeyir<br />
sanıcı: uğurçu. xeyirdah. - kəm sanıcı: pisikçi. pis<br />
düĢünən. bədxah.<br />
sanaçı sançı. sanıçı. sayaçı. sayıçı.<br />
1160 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sanalı orınlı. qonumlu. yonumlu. qısınlı. mə'qul.<br />
sanalmaq sayılmaq. iĢlətilmək. yürüdülmək. hesablanmaq.<br />
məhsub olunmaq.<br />
sanam sənəm. röya. yuxu. uyku.<br />
sanamaq 1. salmaq. hesablamaq. tutmaq. - bunu neçiyə tutursuz. -<br />
1161 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bularıda bizə tutun: bizim hesaba qoyun. 4. saymaq.<br />
iĢlətmək. yürütmək. hesablamaq. məhsub edmək. 3.<br />
saymaq. sayğamaq. e'tibar eləmək. 5. paralamaq.<br />
doğramaq.<br />
sancaqçı ələmdar.<br />
- sayıb sanayıb əğlənmək: birinin üzünə hər çeĢit söz<br />
söyləyib əğlənmək.<br />
sancaq 1. sancılan, taxılan nərsə. bayraq. - sancaq açmaq. -<br />
sancaq çəkmək. 2. hər vilayətin bölüklərinin taxma adı. -<br />
bu vilayət beĢ sancaqdan oluĢur. 3. gəminin sağ yanı. sol<br />
yanına iskilə denir. - sancaq postası: gəmi iĢçilərinin ikiyə<br />
bölünənlərinin sağ yanda olanı. - sancaq boğmaq: kömək<br />
istəmək olaraq gəminin sancağın ortasından boğmaq. -<br />
sancağa gəl: gəminin baĢın sağa döndərmək komandanı. -<br />
sancaqi şərif: ləvayi Ģərif. 4. bayraq. hakimiyyət. 5. əhatə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
6. vilayət. 7. quyu. qəza. tuman: tümən. (< tuqman. tuqan<br />
< tuq). urçin.<br />
sancan acın. acılı. ağrılı. incikli.<br />
sancı acı. ağrı. inci. ağrı. acı. saplanıb soxulan kəsgin ağrı.<br />
saycu. incu. hesabçı. qıvrım. bükim. büklüm. qırlım.<br />
qatım. qatlım. əzab. dərd.<br />
- sancı dəgəngi: sancı dəyənəyi: atın sancısına iyi gəldiyi<br />
düĢünülən qırmızı qabuqli bir çeĢit ağac. bu ağacdan qamçı<br />
sapı düzəldilir.<br />
sancılmaq sançıqmaq. yənilmək. vurulmaq.<br />
sancısız acısız. ağrısız. incisiz.<br />
sancış sataĢ. toxuĢ. çaqquĢ. çaquĢ. taxuĢ. təsadüf.<br />
sancıtmaq saplatmaq. taxmaq. soxdurmaq. batırtmaq. - bu qazığı<br />
(böyük mıxı) çayırın ortasına saplat.<br />
sancmaq 1. (böcək. heyvan) gəgələmək. vurmaq. çalmaq. soxmaq.<br />
ısırmaq. sancı vermək. qoparmaq. - bunu içmə içivi<br />
qoparır. 2. saplamaq. taxmaq. soxmaq. batırmaq.<br />
tikmək. - arabanı çamura saplayacaqsız. - pərçəmi sapla. -<br />
sancağı sapla. - əlimə iğnə sapladı.<br />
sancmaq acıtmaq. incitmək.<br />
sançı sanaçı. sanıçı. sayaçı. sayıçı.<br />
1162 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sançıqmaq yənilmək. vurulmaq. sancılmaq.<br />
sandıq bavul. bağlı. buxca. kisə. balıĢ. kesə. xəzinə. kəsürgəkə.<br />
sandıqca çəkməcə. qutu.<br />
1163 http://WWW.TURUZ.NET<br />
kəsrük. dağarcıq. qab. cə'bə. - top arabası qoşularından<br />
olan cübbəxana sandığı: toparlaq.<br />
sanğı ĢaĢqın. fikirli. xiyallı. ohamlı. virğun. vırğın. sərsəm.<br />
budala. - baĢı sanğı, beyni sanğı. - sanğı kiĢi.<br />
sanğılamaq ĢaĢqınmaq. vurğunmaq. vırğınmaq. sərsəmlĢmək.<br />
budalmaq. - baĢım sanğıladı. beynim sanğıladı. - sanğılı<br />
kiĢi. - sanğıladım daha.<br />
sanğılıq ĢaĢqınlıq. ohamlıq. budalalıq. vurğunluq. vırğınlıq.<br />
sərsəmlik.<br />
sanğ əkinləri sarartan bir xəstəlik.<br />
sanğsar - sanğsarın bərk kiçik çeĢiti: ağlı sarılı, incə uzunca olub,<br />
quru duvarların dəliklərinə qaçar, toyuq yumurtası cücəsin<br />
tutana deyilir: gəlincik.<br />
sanğsar dəl. dəlq. qara boyalı, gərisindən kürk yapılan, tovuq<br />
gillərə üstün gəlib, yalnız qazdan qorxan piĢikdən<br />
böyücük bir heyvan. - qır sanğsarı. - göçgən sanğsarı.<br />
- qır sanğsarı: göçgən. göçən.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sanğsun samsun. savaĢda düĢmana saldırılan iri küp. -<br />
sanğsunçi.<br />
sanı 1. anğ. oka. öğə. zehn. zəka. xatir. hafizə. 2. sanma.<br />
sanıma. güman. güman. zə'm. fərz. qiyas. vəhm. xiyal.<br />
zənn. - sanmama görə: sanıma görə: zənnimə görə.<br />
sanıma ki: sanımama ki: san edmə ki: zənn edmə ki<br />
sanıcı 1. zənn edən. gümançı. zəmmiçi. 2. vəhm edən.<br />
xiyallanan. 3. sanaçı. sanacı. sançı. sayaçı. sayıçı.<br />
düĢünən. zənnidə bulunan. - uğur sanıcı: xeyir sanıcı:<br />
uğurçu. xeyirdah. - kəm sanıcı: pisikçi. pis düĢünən.<br />
bədxah.<br />
sanıqlamaq sayıqlamaq.( sayqa > sayəfars: kölgə). bir sayıya, sanıya,<br />
gümana, düĢüncəyə qılınmaq, qapılmaq, düĢünmək. bir<br />
istəyə, arzuya savunmaq, itinmək, qapsunmaq. yalançı,<br />
olmasın (ğeyri vaqeyi) dibsiz, boĢ, ğeyri vaqei duyquları,<br />
arzuları tasarlamaq, pılanlamaq, düĢünmək. həzyan<br />
demək. səfehləmək. sapaqlamaq. melankolik olmaq.<br />
malixulyaya qapılmaq. - ısıtmada sayıqlayırdı: abuq<br />
sabuq söylürdü. - devlətə, vara çatmaq o yazuği lap<br />
sayuğladıb. - partiya qudrətə çatmaq üçün sayıqlamasun. -<br />
1164 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1165 http://WWW.TURUZ.NET<br />
genə sayıqlaman tutdu. - zənginligi sayıqlamaq: varlı olmaq<br />
üçün səfehləmək. - sayıqlama!: səfehləmə.<br />
sanılmaq görünmək. zənn olunmaq. bənzəmək.- bu qumaĢ ipək<br />
kimi görünür. - bulutlar yerə enmiĢ görünür.<br />
sanıma sanma. sanı. güman. zənn. - sanmama görə: sanıma<br />
görə: zənnimə görə. sanıma ki: sanımama ki: san edmə ki:<br />
zənn edmə ki<br />
sanki 1. tut ki. elə bil ki. fərz ed ki. fərzən. - sanki yedim. 2.<br />
quya. kəənnəhu. deyu. deyibən. diyərək. quya. sözdə.<br />
kimi. həmən. bəlkə. - həmən qaldı: çox az qaldı. sanki<br />
qalmadı. - həmən yoxdur: yox kimidir. sanki yoxdu. elə bil<br />
yoxdu. - çarĢı qapalı deyu, dıĢarı çıxmadım. iddəası ilə. -<br />
pisdi deyu, saymadı. - sanki onu yazıq eləmiĢəm. 3.<br />
məsələn. bilfərz. - sanki böylə yapseydim daha iyi<br />
olmazdımi.<br />
san 1. bölük. kəsik. parça. qətə. - san san: parça parça. yırıq<br />
yırıq. cırıq cırıq. - san san olmuĢ ürəyimdən xəbərin yoxdu<br />
sənin. 2. say. hesab. te'dad. 3. yoxlayıĢ. - san görmək:<br />
qoĢunun var yoxun, oluĢ yoxuĢun yoxlamaq. 4. e'tibar.<br />
- san durmaq: xas durmaq. hazır durmaq.<br />
- san günü. hesab günü. soruq günü: məhĢər günü.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sanqıramaq sanğıramaq. sanğırmaq.düĢünmək. fikrə qoymaq.<br />
təxəyyül edmək. - qurduqca qurmaq: çox düĢünmək.<br />
düĢünməyə dalmaq.<br />
- tək tək oturub bir nələr quracaq. - kəndisi baĢ olmağı<br />
qurmuş.<br />
sanqırmaq sanğırmaq. sanğıramaq.düĢünmək. fikrə qoymaq.<br />
təxəyyül edmək. - qurduqca qurmaq: çox düĢünmək.<br />
düĢünməyə dalmaq.<br />
- tək tək oturub bir nələr quracaq. - kəndisi baĢ olmağı<br />
qurmuş.<br />
sanq sanğ. sanq. quĢ kübrəsi. quĢ tərsi.<br />
sanqlatmaq sanğlatmaq. təngitmək. təngə gəitmək. çəktirmək.<br />
dəlirlətmək. acıqdırmaq. hirsləndirmək.<br />
sanma iĢgil. zənn. güman. sayma. tutma. e'tibar edmə. sanıma.<br />
sanı. güman. zənn. - sanmama görə: sanıma görə:<br />
zənnimə görə. sanıma ki: sanımama ki: san edmə ki: zənn<br />
edmə ki. - böyük sanma. - kiĢi sayma.<br />
sanmaq qansıkmaq. zənn etmək<br />
santur suntur. səntur. gurultu. Ģamata. patırtı. dəbdəbə.<br />
santurlı sunturli. sənturli. gurultulu. Ģamatalı. patırtılı. dəbdəbəli.<br />
sanuğ xatirə.<br />
1166 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sap 1. silk. - nə sapda kişidir: nə silkidə kiĢidir. 2. tar. dal. ip.<br />
1167 http://WWW.TURUZ.NET<br />
saq. uzun düz qol. (sapın əğri, buruq, girdək olanına qulp<br />
deyilir). əl ilə iĢlədilən ayqıtların tutacaq yeri. - üzüm sapı.<br />
3. ip: yəp: yap. 4. təsdə. dəsdə. boyunka. tutamaq. orum.<br />
örum. hörüm. urum. kəsim. - bir örüm ot: bi örum ot. bir<br />
oraqta biçilən ot. 5. balçaq. qəbzə. dəsdə. qordon. ip.<br />
sınır. qulp. tutam. - yükləri qordonla: iplə. - qızıl qordonlu<br />
saat. - qılıc balcası: qılıc sapı.<br />
- iğnə sap taxılıb qorunan topac, kisə: çaxmaq.<br />
- ipə sapa gəlmiyən: qancıq. qıncıq. qınıq. qırıq. qılıqsız.<br />
- bir ağır yükü dartmaq üçün qıssa qalın sap: sapan. - löq<br />
macunu ilə sap bəkiştirmək: sürqücləmək. - sap sap, fitil<br />
fitil etdirmək. bükdürmək. əğitmək. əğritmək. - pambığı<br />
bükdürüb ip yapdırmaq. - sap sap, fitil fitil etmək. əğirmək.<br />
bükürmək. - pambığı büküb ip yapmaq. - sapına dək<br />
sancmaq: saplamaq. - pıçağı qarnına sapladı.<br />
- ipsiz sapsız: iliĢgisiz. rabitəsiz. münasibətsiz.<br />
- sapsız balta: yiyəsiz mal. ortalıq malı.<br />
- ipi sapı yox nərsə deyir: ələ gəlir, ələ keçir, tutulaca nərsə<br />
dəğil.<br />
- qılıncın (əğri olan) sapı: qılıc qaĢı. balçaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- quyruğunu tava sapına çevirmək: çox döğmək. çoxlu<br />
tapdamaq.<br />
sapa tolaĢlı. dolaĢlı. dolaĢaraq varılan. doğru olmayan.-<br />
dolaşlı yol. - dolşlısöz. - dolaşlı yaĢam. - dolaşlı cizgi.<br />
- bir sapa sözə inanmaq. dolmayı utmaq.- mən bu dolmanı<br />
utammaram.<br />
sapaq 1. sapıq. səfeh. küf. kof. axmaq. cahil. - kof kiĢi. 2. kövəz.<br />
kofas. boĢ. havayı. 3. sapıq. qaybaq. qaymıĢ, caymıĢ iĢ,<br />
davranıĢ. qəbeh. basıq. çirkin. pis. səfeh. ağılsız. toy.<br />
çiy. yaĢ. xam. əcəmi.- toy kişi. - bu qaypaq iĢlərizdən əl<br />
götürün. 14 sasaq. abdal.<br />
sapa 1. birahə. 2. münhərif. 3. uzaq. qıraq. əğri. uğri. 4. əğri.<br />
üğri. əğri üğri. münhərif. 5. yol üstündə olmayan. qıraq.<br />
uzaq. sapılmaqla çatılan nərsə. yolu kəsdirmə olmayıb,<br />
dolaĢıq olan. doğru olmayan. - o bir sapa kənddi. - sapa<br />
yer. - sapa yollar.<br />
sapaqlamaq səfehləmək. sanıqlamaq. sayıqlamaq. həzyan demək.<br />
sapaqlamaq səfehləmək: alıqlaĢmaq. bunamaq. bunğamaq.<br />
sapaqlanmaq saplanmaq. iplənmək. ipdənmək. ipdən, ipliyindən,<br />
sapından olmaq. tel tel olmaq. çözülmək. açılmaq.<br />
dağılmaq.<br />
1168 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sapaqlıq sapıqlıq. səfehlıx. mallıq. sığırlıq. axmaq. əbləh. qalın<br />
1169 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qafa. ağılsızlıq. toylıq. çiylik. yaĢlıq. xamlıq. əcəmilik.<br />
cəhalət. axmaqlıq. cahillik. cəhalət. qofluq. küflük.<br />
kofluk. qoğuluq. qoğuqluq.<br />
sapan 1. daĢ atmağa, ipli torbalı ayqıt. 2. bir ağır yükü dartmaq<br />
üçün qıssa qalın sap. 3. fasid. 4. yava. saçma. səfeh.<br />
əbəs. həzyan.<br />
- saçma sapan sözlər: tamat.<br />
- əkiləcək yeri, sapan sürüldükdən sonra, toprağın<br />
qırpıçların, engəbəliyin qaldırmaq üçün sürülən yuvarlaq<br />
kötük, daĢ: sürgi. sürgü.<br />
- sapan iqi: sapan oxu.<br />
- sapan işlənmək: sürülmək. iĢlənmək. - bu quraqlıqda<br />
sapan sürülməz. - bir yağmur yağınca yer sürülür.<br />
- sapan kərtəsi: kərtik. kərtə. oyuq yol.<br />
- sapan qılıc: əğri qılıc.<br />
- sapan daşı.<br />
- sapan balığı: köpək balığının dəstərə burunlu böyük çeĢiti.<br />
sapanc yolçuxana. müsafirxana.<br />
sapanlamaq sabanlamaq. Ģuxumlamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
saparta gurultu ilə, birdən yapılan nərsə.<br />
- top tüfəng sapartasına düĢmək.<br />
- alqıĢ sapartası: alqıĢ gurultusu.<br />
sapaşmaq yolundan çıxmaq. əğrilmək. bürkülmək. burulmaq.<br />
caymaq. - əlim sapaşdı.<br />
sapdaş bağdaş. bağlaş. 1. dizə çöküb, baldırları çarpaz altına<br />
yığıb ourmaq. 2. üzbə üz, yanbə yan oturmaq,<br />
əğləĢmək. 3. yarıĢ. barğıĢ.<br />
sapdaşmaq bağdaşmaq. bağlaĢlamaq. barğıĢmaq. yarıĢmaq.<br />
sapdırmaq sapıtmaq. 1. çapırtmaq. ĢaĢırtmaq. təəccübləndirmək.<br />
heyrətə salmaq. - onun davranıĢı məni bərk sapıtdı. 2.<br />
fəsada çəkmək. - paranın çoxluğu kiĢini sapıtdı. 3. iğva<br />
edmək. münhərif edmək.<br />
- gəmini sapıtmaq: açmaq. alarğa edmək.<br />
sapıq sapaq. səfeh. allı. alıq. qaybaq. qaymıĢ, caymıĢ iĢ,<br />
davranıĢ. qəbeh. torlaq. budala. basıq. çirkin. pis. bol.<br />
səfeh. axmaq. qanmaz. - bu qaypaq iĢlərizdən əl götürün.<br />
çapıq. çaĢıq. avlaq. iğfal olunmuĢ. münhərif. küf. kof.<br />
axmaq. cahil. budala. - kof kiĢi.<br />
sapıqlıq sapaqlıq. səfehlıx. axmaqlıq. cahillik. cəhalət. qofluq.<br />
küflük. kofluk. qoğuluq. qoğuqluq.<br />
1170 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sapılmaq dönülmək. əğrilmək. yayılmaq. - yol sağa sapılır.<br />
sapınmaq ayarmaq. ayrılmaq. açılmaq. azmaq. çaĢınmaq.<br />
yoluzmaq.<br />
sapınmaq saplanmaq. üzərinə almaq. öhdələnmək.<br />
sapır - sapır supur: gurultulu səslə tökülmək, sərilmək.<br />
sapıt fəsad.<br />
- almalar sapur supur töküldü.<br />
1171 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- xəstələr, vurulanlar sapur supur sərildilər.<br />
sapıtmaq sapdırmaq. 1. çapırtmaq. ĢaĢırtmaq. təəccübləndirmək.<br />
heyrətə salmaq. - onun davranıĢı məni bərk sapıtdı. 2.<br />
fəsada çəkmək. - paranın çoxluğu kiĢini sapıtdı. 3. iğva<br />
edmək. münhərif edmək.<br />
- gəmini sapıtmaq: açmaq. alarğa edmək.<br />
sapqın 1. sapmıĢ. zallə. 2. neyzə saplayaraq, taxaraq böyük<br />
saplaq müsirr.<br />
saplam saplama. nəsb.<br />
saplama saplam. nəsb.<br />
balığları avlamaq üçün neyzə. "zıbqın" da deyili.<br />
saplamaq qayırmaq. nəsb edmək. soxmaq.<br />
saplamaq 1. sapına dək sancmaq. - pıçağı qarnına sapladı. 2.<br />
sancmaq. taxmaq. soxmaq. batırmaq. tikmək. - arabanı
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çamura saplayacaqsız. - pərçəmi sapla. - sancağı sapla. -<br />
əlimə iğnə sapladı. 1. israr edmək.<br />
saplanmaq sapaqlanmaq. sapınmaq. üzərinə almaq. öhdələnmək.<br />
iplənmək. ipdənmək. ipdən, ipliyindən, sapından olmaq.<br />
tel tel olmaq. çözülmək. açılmaq. dağılmaq.<br />
saplatmaq sancıtmaq. taxmaq. soxdurmaq. batırtmaq. - bu qazığı<br />
(böyük mıxı) çayırın ortasına saplat.<br />
sapma azma. yoldan çıxma. pozulma. dəgiĢmə. dönmə. qırıq.<br />
qırqılıq. fəsad. inhiraf<br />
sapmaq azıtmaq. tuğyan edmək. ajmaqlanmaq. ajmuqllanmaq.<br />
ajmuqmaq. azmaq. yolun dəğiĢmək. - yolun baĢında<br />
sağa sapın. 2. münhərif olmaq. - ona aldanıb doğrudan<br />
sapdıq. 3. yanılmaq. iĢtibah edmək. 4. inancı boĢalmaq.<br />
- tərsə nərsələri düĢünübən sapmış.<br />
sapmış sabuq. sapuq. ĢaĢırmıĢ. sapğın. zallə. - abuq sabuq:<br />
saçma sapan. altı üstünə uymaz. - abuq sapuq söyləməyə<br />
baĢladı.<br />
sapnağ pənahqah.<br />
sapranmaq sipər altına almaq. barımaq. barınmaq. qorunmaq.<br />
sığınmaq.<br />
1172 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sapuq sabuq. sapmıĢ. ĢaĢırmıĢ. - abuq sabuq: saçma sapan. altı<br />
1173 http://WWW.TURUZ.NET<br />
üstünə uymaz. - abuq sapuq söyləməyə baĢladı.<br />
sar (r l) sal. ək. ək olub, artırılan sözə bolluğu yetirir. -<br />
qumsar: qumsal: qumluq. qumu çov olan yer. - toplumsar:<br />
toplumsal: toplumda yayqın olan.<br />
saraqa sərimə. alay. əğləncə. məsxərə. - saraqıya almaq: ələ<br />
salmaq.<br />
saran sərən. 1. uzun qalın kəsilmiĢ dirək. 2. pərdilik sərilən<br />
ağaclar. - sərən biçməsi: sərənlik ağacdan biçilmiĢ təxdə.<br />
sararmaq - sararmaq: bənzi atmaq: bənzi uçmaq: bənzi pozulmaq:<br />
saravlamaq (yelkənləri) toplayıb sarmaq. - saravlaçı: yelkənləri toplayıb<br />
sarıyan.<br />
sardoğan bir çeĢit sarıdoğan.<br />
sarğı sarğı. sarım. tənzif. yara, sınıq bağlamağa yarar enli<br />
Ģərit, bağ.<br />
sarğuc sorğuc. 1. çələng. baĢa taxılan tuğ. 2. bir sıra quĢların<br />
təpələrində tükdən olan topcq, süs.<br />
sarxılıq turĢa. turĢluq kiĢi. əkĢik üzlü.<br />
sarı 1. qızıl para. 2. atıq (boya). - buna neçə sarı istirsin.<br />
- sarı meşə: meĢə ağacıcıc bir çeĢiti.<br />
- sarı asma: bir çeĢit arı quĢı. sarıcıq
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- sarı salqım: bir çeĢit üzüm.<br />
- ışıltılı, bərraq, sarı göz: durna gözü. - sarı yağ: sağ yağ:<br />
xalis yağ. { # iç yağı}. - sarı qızıl: ala donlu keyim. - az sarı<br />
olan: sarıca. - sarı kök: qırlanqıc otu. - sarı, gözəl saç:<br />
sarma. sırma.- sırma saçlı sevgilim.<br />
- sarı qanat: bir çeĢit lufer balığı.<br />
- sarı qovağ: bir çeĢit qovağ.<br />
- sarı yonca.<br />
- açıq sarı: kibriti.<br />
- açıq sarı, qoyu sarı: sarı boyanın çeĢitləri.<br />
sari sarıl. sarılan. geçən. geçici. bulaĢan.- geçici kəsəl.<br />
sarıca az sarı olan. yaban arı. keçmiĢdə baĢı pozuq çərilərdən.<br />
sarıcıq sarıcuq. bir çeĢit arı quĢı. alaca sığırcıq.<br />
sarıcuq sarıcıq. bir çeĢit arı quĢı. alaca sığırcıq.<br />
sarıdoğan - bir çeşit sarıdoğan: sardoğan.<br />
sarıq 1. salıq. yaraq. silah. 2. sarğı. bağ. sarğamğa,<br />
bağlamağa yearar. - baĢ sarğısı. - boyun sarğısı. 3.<br />
saruq. sarquq. sayvan. seyvan. süs. bəzək. çıxıntı.<br />
damla. tamla. oyma. sıçaq. saçaq ( saç aç # iç ).4.<br />
əmmamə. dəstar. - sarıq sarmaq: əmmamə qoymaq. 5.<br />
bağ. tənzif.<br />
1174 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1175 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- burma sarığ: burnmuĢ olub aĢağıdan yuxarıya qat qat<br />
bağlanır türi.<br />
- sarığ burma: burma. xəmiri burub içinə ət, göy gövərənti<br />
qoyulan yemək. - kürkdən boğaz sarığı: boğazlıq. - sarıqın<br />
sallanan ucu: təyləsən. < talasan.<br />
- sarıği burma: qıvrılmıĢ xəmirdən düzəlmiĢ, içinə cəviz<br />
badam qoyulan bir dadlı.<br />
sarıqlı əmmaməli. - bir sarıqlı gəldi.<br />
sarıqsız talqağuq. dalqağuq. çılpaq. soytar. yaltaq. əngəl.<br />
kasalis. tüfeyli.<br />
sarıl sarılan. geçən. geçici. bulaĢan.- geçici kəsəl.<br />
sarılan 1. salğın. sari. yoluğan. - salğın xəstəliklər. 2. sarmaĢan.<br />
uçaq. uçqar.<br />
sarılan sarıl. geçən. geçici. bulaĢan.- geçici kəsəl.<br />
sarılğan sarılan. salğın. sari. yoluğan. - salğın xəstəliklər.<br />
sarılı sarısı olan. ortasında sarısı olan. - ispanya bayrağı sarılı<br />
qımızıdır.<br />
sarılıvermək . qurça düĢmək.<br />
sarılma ulanma. uzanma. təsəlsül. ittisal.<br />
sarılmaq 1. asılmaq. tutunmaq. tutub yapıĢmaq. təməssük edmək.<br />
təvəssül edmək. - barmaqlığa tutunmaq. - ipə tutunmaq. -
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qapıya tutunmaq. 2. bağlanma. ulanmaq. zəncirlənmək.<br />
3. bürünmək. örtünmək. - qardınlar bürünsün. 4.<br />
dürilmək. burulmaq. qatlanmaq. 5. sarmaq. qucımaq.<br />
bağra basmaq. 6. dolanmaq. çərçevrələmək.<br />
- qılınca sarılmaq: qılınca tavranmaq, dolnmaq.<br />
- düşüb sarılmaq: düĢmək. qapanmaq. hevanın ön ayağı<br />
sürcüb, baĢı üsdə düĢmək. qapanmaq. - bu at çox qapanır. -<br />
qapına qapandı. - əl qoluna qapandı. - əl ayaqına<br />
qapnmaq.<br />
- sıxı sıxı sarılmaq: - kərtənkələ ağaca gərginir. - sarılıb<br />
öpüşmək: seviĢmək. qoxuĢmaq.<br />
sarılmayan geçməz. yoluxmayan. sirayət etməyən. - geçməz kəsəl.<br />
sarılmış - dolanmış sarılmış: qıvraq. qanqal olmuĢ.<br />
sarım 1. sarğı. tənzif. yara, sınıq bağlamağa yarar enli Ģərit,<br />
bağ. 2. tolam. dolam.<br />
sarım salım. kəsgin. bilək. bilənmiĢ. iti.<br />
sarımaq 1. ipləmək. bağlamaq. 2. sırımaq. qablamaq. - yorqan<br />
sırımaq.<br />
sarımsaq (sarmsaq baĢları, bir biri üstünə gələn, lay lay qabıqlarınan<br />
sarılmıĢ olmasından bu adı almıĢtır). - sarımsaq otu:<br />
1176 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1177 http://WWW.TURUZ.NET<br />
palamut otu: həĢiĢeyi buqələmun. qurtlıca. çeĢitlərindən:<br />
saçaqlı qurtlıca, ağ qurtlıca.<br />
sarımsı sarımtıraq. sarıya çalar.<br />
sarımtıraq sarımsı. sarıya çalar.<br />
sarın zəncirli. ulan. silsilə. müttəsil<br />
sarınc səhrinc. səhric. yağmur suyun biriktirməyə yer altı qoya,<br />
ambar.<br />
sarınmaq sarmaq. tutunmaq. örtünmək. bağlamaq. gövdəsi<br />
üzərinə qoymaq. - yaĢmaq tutunmaq. - fitə tutunmaq.<br />
sarınmaq bürnmək. bağlanmaq. quĢanmaq.<br />
sarışıq qucuĢ.<br />
sarışmaq sarmaqda yardımlaĢmaq.<br />
sarqaçlanmaq surquclanmaq. qaramuq otu bitmək.<br />
sarqan artıq qalan. baqi. mütəbaqi. qisur. - hesabın sarqanı yarın<br />
veriləcək.<br />
sarqıq salqıq. 1. solpük. ölĢük. ölĢək. gəvĢək. - solpük ətlər. 2.<br />
asılı. 2. salıq. salqı. solpuq. porsuq. 3. salpa. gəvĢək.<br />
solpuq.<br />
sarqı sarğı. sarığ. bağ. sarğamğa, bağlamağa yearar. - baĢ<br />
sarğısı. - boyun sarğısı.<br />
sarqılmaq asmanılmaq. asqanılmaq. asılmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sarqımaq salqımaq. 1. aĢağıya enilmək. - çatıdan (səqifdən) dörd<br />
qəndil sarqırdi. 2. saldırmaq. cummaq. hicuma keçmək. -<br />
yağılar qalıya sarqıtdılar. 3. artıq gəlmək. - bu il gəlimiz<br />
sarqdi. - ölçüdən sarqanlar. 4. sərinmək. aslanmq.<br />
uzanmaq. əğilmək. - pencərədən sarqımaq.<br />
- gəvşəyib sarqımaq: salqımaq.<br />
sarqın 1. sarqınlıq. müzahimət. - sarqınları baĢdan edməli. -<br />
sarqın vermək: müzahim olmaq. - sarqın savmaq: müzahimi<br />
rədd edmək. 2. salqın. ətək. 3. müzahim. 4. sarqıntı.<br />
müzahimət.<br />
sarqınlıq sarqın. müzahimət. - sarqınları baĢdan edməli. - sarqın<br />
vermək: müzahim olmaq. - sarqın savmaq: müzahimi rədd<br />
edmək.<br />
sarqınmaq salqınmaq. 1. aĢağıya doğru asılıb durmaq. 2. taxınmaq.<br />
müzahim olmaq. 3. salqınmaq. abanmaq. yapanmaq.<br />
əğilmək.<br />
sarqıntı salqıntı. 1. müzahimət. 2. sarqın. müzahimət. 3.<br />
sarqıt müzahim.<br />
sataĢma. çapul. təər'üz. təəddi. təcavüz.<br />
sarqıtmaq 1. salqıtmaq. aĢağı endirmək. - kovanı quyuya sarqıt. 2.<br />
uzatmaq. qoyu vermək. - saçların sarqıtmış. - saqqal<br />
1178 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1179 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sarqıtmışlar. 3. asmanlamaq. asqanlamaq. asmaq. -<br />
qurĢağın ucunu sarqıt. 4. müzahim olmaq. müzahimət<br />
vermək. - çox bağıĢlayın sarqıtmaqdan:<br />
- dodaq sarqıtmaq: dodaq sallamaq. somurtmaq.<br />
sarqmış - aşağıya sarqmış: düĢmüĢ. düĢük. düĢgün.<br />
sarquc 1. > sərxoş < salquc. sarqur. salqur. əsrük. asruq. kefli.<br />
2. kakil. - böyük sarquclı durna, ki tükləri tuğlaya, qotuza<br />
taxılır: qərqərə.<br />
sarquq saruq. sarıq. sayvan. seyvan. süs. bəzək. çıxıntı. damla.<br />
tamla. oyma. sıçaq. saçaq ( saç aç # iç ).<br />
sarlaq salaç. savan. saya. səqf. atma. örtəm. saqaf. saqaq.<br />
saqab. Ģatır4. çatır. tavan. üçək. tarus. Ģip6. çatı.<br />
sarma 1. gürəĢçilərin birbirini qıçlarına sarılıb düĢürmə yolu. 2.<br />
örtək. mələfə. 3. quzu bağısağından yapılan yemək. 4.<br />
kiçik dənəli yapraq dolması. 5. sırma. sarı, gözəl saç. -<br />
sırma saçlı sevgilim. 6. bükmə. - devirib bükmə: qatlayıb<br />
bükmək.<br />
sarmaq 1. boĢ sözlərlə birinə iliĢmək. - sən məni sarırsın ha. 2.<br />
devĢirib yumaq yapmaq. - bu ipliyi sarmalı. 3. yaxıĢmaq.<br />
yaraĢmaq. uyuĢmaq. uyğun gəlmək. yapıĢmaq.<br />
münasib gəlmək. - bu süs sizə sarmır. 4. bəğənmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
xoĢa gedmək. - hançı dadlar sizi sarır. - acı yeməklər mənə<br />
sarmaz. - bu Ģaka ona sarmadı. 5. dırmanmaq. -<br />
sarmaĢıq çardağa sarılmıĢ. 6. yetiĢmək. vasil olmaq. -<br />
sarılmamış otdan nasıl yanmaq olar. - ot saçağa sardı. 7.<br />
örtmək. 8. arqamaq. ərqəmək. 1. bürümək. qapamaq.<br />
qaplamaq. 9. qatlamaq. dəvĢirmək. devĢirmək. burmaq.<br />
- bu qalını devşirmək. - Ģey Ģüyüzü deşirib sandığa qoy. 10.<br />
sarılmaq. qucımaq. bağra basmaq. 11. türmək. dürmək.<br />
burmaq. qatlamaq. 12. ərqəĢləmək. arqaclamaq. 13.<br />
çevirmək. tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq. - ayağına ip<br />
dolaşdırdı. 2. sarınmaq. tutunmaq. örtünmək. bağlamaq.<br />
gövdəsi üzərinə qoymaq. - yaĢmaq tutunmaq. - fitə<br />
tutunmaq. 13. toplamaq. çəkmək. qaldırmaq. çırmamaq.<br />
- saçıvı topla. - ətəyivi topla. 14. tolanmaq. dolanmaq (<br />
dolamaq iĢini görmək). dolamaq.- bir sarqı dolandı. 15.<br />
danqmaq. pansıman.<br />
sarman azman. qocaman. iri.<br />
sarmaş cənqəl. çəngəl. çoğul. çuğul.<br />
sarmaşan sarılan. uçaq. uçqar.<br />
1180 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sarmaşığ əriğic. əgilic. əğilic. əğilib, dolaĢıb, sarĢan nərsə. - qoyun<br />
1181 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sarmaşığı: qərə pazıya bənzər bir bitgi.<br />
- ağ sarmaşıq çeşiti. öksüz yorğanı: yoxsul yorqanı.<br />
sarmaşıqlanmaq mantarlanmaq. sarmaĢığa tutulmaq.<br />
sarmaş sıx sıx sarılmıĢ, dolanan.<br />
sarmaşlıq Ģuluqluq. qalabalıq. tirqəĢ. tirkəĢ.<br />
sarnıc sağnıc > səhrinc. səhəng. sehin (< sağınaq qabı: <<br />
sağmaq). yağıĢ suyun toplamağa özəl qab. gəmidə<br />
dadlı su saxlanılan qab.<br />
sarpa qara balığın kiçik çeĢiti.<br />
sarp bərk dik. - sarpa sarmaq: gücləĢmək. iĢgillənmək. müĢgül<br />
olmaq. - iĢlər sarpa sardı.<br />
sarplaşmaq sarpa sarmaq. gücləĢmək. iĢgillənmək. müĢgül olmaq. -<br />
iĢlər sarplaşdı.<br />
sarpun 1. içinə taxıl kimi yeməkləri qorumaq üçün yeri qazıb<br />
üstünə təpmə topraq çəkilən çuxur, ambar, təpəngü,<br />
kəndüc. 2. omuzda çörək xəmiri daĢmağa yarar, oyuq<br />
oyuq çuxurları olan təxdə.<br />
sarsaq 1. titrək. 2. sapaq. abdal. 3. ağzı boĢ. boĢ boğaz. ditrək.<br />
titrək. mürtəiĢ. ağzı yayvan. ağzı açıq. boĢboğaz. ağzı<br />
gəvĢək. gəvəzə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sarsıq titrək. sarsılan.<br />
sarsılan 1. sallanan. oynayan. mütəzəlzil. 2. sarsıq. titrək.<br />
sarsılış sasıma. 1. sallanma. titrəmə. lərzə. rə'Ģə. 2. pozulma.<br />
düĢmə. - bu ısıtmadan çox sasılışım oldu.<br />
sarsıl pozuq. zərər. ziyan.<br />
sarsılma titrəmə. irtiaĢ.<br />
sarsılmaq 1. titrənmək. oynadılmaq. təhrik olunmaq. 2. pozulmaq.<br />
ziyan görmək. - bu xəstəlikdən çox sarsıldım. - alıĢ<br />
veriĢimdə sarsıldım.<br />
sarsımaq 1. titrəmək. oynadmaq. təhrik edmək. 2. pozmaq. ziyan<br />
vermək.<br />
sarsıntı 1. müsibət. - çox sarsıntılar bizə çapdı. 2. təzəlzül.<br />
sarsıtmaq carcatmaq. yormaq.<br />
sarsıtmaq salqıtmaq. titrətmək. ditrətmək. qorxutmaq.- sərtlikilə hər<br />
kəsi titrətmişdir.<br />
sarsuq salsuq. səlis. axarlı.<br />
saruq sarıq. sarquq. sayvan. seyvan. süs. bəzək. çıxıntı.<br />
damla. tamla. oyma. sıçaq. saçaq ( saç aç # iç ).<br />
sası sasıq. küf, çürük qoxu. - sası sası qoxuri.<br />
sasıq sası. küf, çürük qox. - sası sası qoxuri.<br />
1182 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sasıma sarsılıĢ. 1. sallanma. titrəmə. lərzə. rə'Ģə. 2. pozulma.<br />
1183 http://WWW.TURUZ.NET<br />
düĢmə. - bu ısıtmadan çox sasılışım oldu.<br />
satan - üsdən satan: təprəçi. qabağa verən. ĢiĢirən. bülənd<br />
pərvazlıq edən.<br />
satan özsevər. xudpəsənd. satğuci. satunçı. satıcı. firuĢəndə.<br />
xudpəsənd. bacaq. bud. bütün bacaq budu.<br />
sataş 1. təsadüf. 2. müdaxilə. 3. təə'rrüz. 4. sancıĢ. toxuĢ.<br />
çaqquĢ. çaquĢ. taxuĢ. təsadüf.<br />
sataşdırmaq incitdirmək. toqundurmaq.- bu yazıq kiĢini, cocuqlara<br />
toxundurmayın.<br />
sataşqan talaĢman. dalaĢman. qavqaçı. əxlaqsız. qızqın.<br />
sataşma sarqıntı. çapul. təər'üz. təəddi. təcavüz.<br />
sataşmaq 1. raslaĢmaq. düĢüĢmək. buluĢmaq. müsadif olmaq. -<br />
gözümə nəisə sataşdı. 2. dəxalət edmək. təərrüz edmək.<br />
dinc, rahat buraxmamaq. - bu iĢə sataşma. - mənim<br />
iĢlərimə sataşma. 3. icəĢmək. Ģakalanmaq. - sən nədən<br />
mənə sataşırsan. 4. incitmək. toxunmaq.- bu yazıq kiĢiyə<br />
toxunma. - bizə toxundu.<br />
satğuci satunçı. satıcı. satan. firuĢəndə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
satıcı satan. satunçı. satğuci. firuĢəndə.<br />
- bucaq satıcı: aralıqda gəzən satıcı.<br />
- əl satıcı. küçə satıcı. dəstfiruĢ. yanaĢma.<br />
satıcılıq ortada, ötə bəridə gəzib satıĢla uğraĢmaq.<br />
satı satış. 1. dəğər. satım. qiymət. bəha'. qiymət. baha'. fiyat.<br />
- satı bazarı: ucuz qiymətli. 12 rivac. rovnəq. - bu il iĢlərdə<br />
satı yoxdu.<br />
satıl 1. nəzir. 2. rivac. raric olmaq. 3. nəzir. - tanrı satılı: allah<br />
nəzri.<br />
satılıq satlıq. satmalı.<br />
satılır rivaclı. geçər. aranılır.- geçər mal.<br />
satıllamaq nəzir edmək.<br />
satılmaq rivacı, rovnəqi olmaq. sürülmək. - bu il iĢlərdə satılı yoxdu.<br />
satılmış nəzr edilmiĢ. - tanrıya satılmış: allah nəzr edilmiĢ.<br />
satım satı. satıĢ. dəğər.<br />
- alım satım: əxz o əta.<br />
satın nəzir. - satın vermək:: nəzir demək.<br />
satış vəriĢ. veriĢ.<br />
satış satış. satım. dəğər. qiymət. bəha'. - satı bazarı: ucuz<br />
qiymətli.<br />
satqaka mübadilə:<br />
1184 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
satlanmaq atılmaq. qalxınmaq. cəsarət göstərmək. cürət edmək.<br />
satlıq satılıq. satmalı.<br />
satmaq 1. ĢiĢirtmək. olmayanı nəyi xərcləmək. boĢuna ĢiĢmək,<br />
satmalı satlıq. satılıq.<br />
satrab əyalət<br />
1185 http://WWW.TURUZ.NET<br />
fəxr edmək. - bilik satmaq. - ağız satmaq: nəisiyə gərçək<br />
biçimi verib söyləmək. - almaq satmaq: əxz o əta edmək. -<br />
avurt satmaq: bulutlarda gəzmək. - kəndini satmaq: özün<br />
ĢiĢirmək. - sən nə satırsan: sən nə söylürsən. 2.<br />
tə'rifləmək. 3. sürmək. - tamam mallarımı sürdüm.<br />
- avurt satmaq: ustanmaq. üzlənmək. ĢiĢinmək. kibirlənmək.<br />
- kəndini satmaq: öz özün öğmək, mədh edmək.<br />
- sən nə stırsın: sən çox ĢiĢirdirsin. sən söylədiğini<br />
bilmiyorsun. - avurt satmaq: ĢiĢmək.<br />
- avurt satmaq: atıb savurmaq: yalandan öğünmək.<br />
satulamaq gəvəzəlik edmək. faydasız söz söyləmək.<br />
satunçı satıcı. satğuci. firuĢəndə.<br />
satun satun alıcı: müĢdəri.<br />
saurı sayru. xəsdə. kəsəl. üzgün. məriz. naxoĢ.<br />
sauru sayrı. xəsdə. kəsəl. üzgün. məriz. naxoĢ.<br />
sav sav alma. xəbər alma. tuyma. duyma. estexbar.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
savac 1. vəkili müdafe'. 2. yapaq. peyk. payak. elçi. qasid.<br />
savaçı 1. savçı. yalavac ( < yol + avac). peyğəmbər. öndüc.<br />
müjdəçi. bəĢir. bəĢarət verən. öndən gedib xəbər<br />
götürən. 2. salaçı. xəbərçi. müxbir. 3. müjdəçi. bəĢir.<br />
mübəĢĢir.<br />
savak 1. savan, soyan arıdan. körggə (> misvak). 2. əkinə<br />
düĢən sarılıq xəstəliyi. 3. savınma ayqıtı.sipər. turaka.<br />
qalxan.<br />
sava 1. (> səba: yumĢaq). quzey doğudan, yumĢaq əsən yel. -<br />
sava yeli savım götür yarə, gələmmədim, gedməliyiəm<br />
gedməli. 2. sala. xəbər. peyğam. 3. müjdə. bəĢarət. 4.<br />
kiçik, biləyi, əl ursi.<br />
savaq savağ. 1. təqsim. 2. suyun bölünduğu yerfdə olan<br />
örtüklü, lüləli hovuz. 3. yumĢaq. əxlaqlı. müəddəb.<br />
mədəni.<br />
savalan < sivrilan ( sivrilən. sivrilik).<br />
savan 1. keçən. qalmaz. dəvamsız. müvəqqət. bibəqa. fani. 2.<br />
dəyərsiz. qiymətsiz. 3. salaç. sarlaq. saya. səqf. atma.<br />
örtəm. saqaf. saqaq. saqab. Ģatır4. çatır. tavan. üçək.<br />
tarus. Ģip6. çatı.<br />
1186 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
savarış asıvaĢ (sıv vız) avizeĢfars. aslağıĢ. aslığıĢ. salğavuĢ.<br />
döğrüĢ.<br />
savaş 1. qan. 2. qarğaĢa. uğraĢ. qovqa. ğoğa. talaĢ. dalaĢ.<br />
1187 http://WWW.TURUZ.NET<br />
talaz. dalaz. çəkə. çəkiĢ. müdafiə,. dəf' edmə. tutaĢ.<br />
aval. avar. (< avlamaq: tutmaq).<br />
- ağız dalaĢı: yamanlaĢma. - qan olmasın. - qan axmaq:<br />
döğüĢ düĢmək.<br />
- savaş qaşağı: qavğa qaĢağı. savaĢ kürəsi.<br />
savaşmaq əlləĢmək. döqüĢmək. savsaĢmaq. təpiĢmək. itiĢmək.<br />
birbirin təpələmək. uruĢmaq.<br />
savçı savaçı. yalavac ( < yol + avac). peyğəmbər. öndüc.<br />
müjdəçi. bəĢir. bəĢarət verən. öndən gedib xəbər<br />
götürən.<br />
savdurmaq 1. keçirmək. durdurmaq. dəf etdirmək. - baĢ ağrısını<br />
savdurdum. 2. qoğdurmaq.- bu gəvĢək kiĢini iĢdən<br />
savdurmali.<br />
savla ıĢıq, ləmpə, bayrağı göyə qaldıran incə uzun ip.<br />
savlamaq xəbər vermək. - ara ara gəlmək istədin, savla bizi: xəbər<br />
ver.<br />
savma sovma. ötələmə. savuĢdurma. dəf'.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
savmaq 1. ötürmək. buraxmaq. qoğmaq. çıxarmaq. mürəxəs<br />
edmək. ruxsət vermək. - gəvĢəklər savulsun iĢdən. - eĢqi<br />
sav baĢından görərsən özünü. - sav baĢında ölkənin<br />
düĢməni qəddarıni. 2. keçirmək. atlatmaq. - sıramı savdım.<br />
3. baĢdan eləmək. ötrüĢmək. ötüĢtürmək. yumĢaqlıqla<br />
keçriĢmək. - ay canım mən bu qonaqları savıb sizə<br />
qoğuĢaram. 4. bitmək. qutarmaq. - yaĢ yemiĢ çağı çoxdan<br />
savıbdi. - satub savmaq: büsbütün satmaq, nərsə<br />
buraqmamaq. 5. iĢləmək. keçmək. etgiləmək. tə'sir<br />
edmək. - soyuq içimə savdi. 6. atıqlatmaq. aĢırmaq.<br />
keçirmək. - bu ağır bəla atıqladıq. 7. qoğmaq. dağıtmaq.<br />
dəf' edmək. - yel bulutları dağıtdı.<br />
savma savrulan. keçirilən.<br />
savmış keçmiĢ. fovt olmuĢ. mafat. - savmış nərsə.<br />
savruq 1. ataq. fizul. imalə. 2. mülahizəsiz.<br />
savrulan savma. keçirilən.<br />
savrumaq savurmaq. sərf edmək. atıb yox edmək.<br />
savsa yavaĢ. ağır. asta. ahüstə.<br />
savsalamaq savsayamaq. sayaqlamaq. sayqalamaq. alay qolay<br />
edmək. ortalamaq. avaralamaq. avutmaq (ağızda<br />
1188 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1189 http://WWW.TURUZ.NET<br />
saxlayıb, çeyniyib, nə utub nə tüpürmək). yubatmaq. tə'xir<br />
edmək.<br />
savsaşmaq savaĢmaq. təpiĢmək. itiĢmək. birbirin təpələmək.<br />
uruĢmaq.<br />
savsayamaq savsalamaq. sayaqlamaq. sayqalamaq. alay qolay<br />
edmək. ortalamaq. avaralamaq. avutmaq (ağızda<br />
saxlayıb, çeyniyib, nə utub nə tüpürmək). yubatmaq. tə'xir<br />
edmək.<br />
savuq oxĢarı. dolayı. məcazi<br />
savul! çəkil!. yol ver!.<br />
savulmaq aĢırılmaq. atlanmaq.<br />
savulmaq sağınıb bir yana çəkilmək. - hamı savulsun.<br />
savumaq soğumaq. sovumaq.<br />
savunmaq ayaqlanmaq. qurqaĢmaq. qalxıĢmaq. iddaada<br />
bulunmaq. müddəi olmaq.<br />
savur 1. savurma. süpür. çox, artığına israf. - böylə süpürlə heç<br />
nə yarına qalmayacaq. 2. xərc. məsrəf.<br />
savurqac qasıntı. qasa. fırtına. yələn. yelən. qatı yel.<br />
savurluq fizulluq. ataqlıq.<br />
savurma süpür. savur. çox, artığına isaf. - böylə süpürlə heç nə<br />
yarına qalmayacaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
savurmaqçılıq süpüründülük. savuruqçuluq. süpürməkçilik. çox,<br />
artığına israf edmək.<br />
savurmaq 1. alt üst edmək. qaldırıb havalandırmaq, uçurtmaq.<br />
(qarıĢdırmaq yaxud ayırmaq, qoğmaq üçün). 2. savrumaq.<br />
sərf edmək. atıb yox edmək.<br />
- xərmən savurmaq: kəpəklə bğdanı ayımaq üçün kürəklə<br />
qaldırıb, yelə vermək.<br />
- yel tozu savurdi: yel tozu olan yerindən havandırdi, ayırdi.<br />
- sirkəni, turşuni hərdən savurmalıyıq: qarıĢdırmalıyıq.<br />
- otu savur: alt üst elə.<br />
- atıb savurmaq: 1. asub savurmaq. ortalığı qarıĢdırmaq.<br />
bağırıb çağırmaq. (qasırğa kimi). 2. yalandan öğünmək. avurt<br />
satmaq. - külüni savurmaq: yox edmək. məhv edmək.<br />
- qılınc savurmaq: kəsgin qılınc oynatmaq.<br />
savuruqçuluq süpüründülük. savurmaqlıq. süpürməkçilik. çox, artığına<br />
israf edmək.<br />
savuruq 1. əğli uçmuĢ. abdal. çapıq. səfeh. 2. israfçı. müsrif.<br />
savuşdurma savma. sovma. ötələmə. dəf'.<br />
savuşdurmaq 1. keçiĢdirmək. keçirmək. atmaq. iyilətmək. - savaĢı<br />
savuşdur. 2. baĢdan atmaq. qurtulmaq. dəf' edmək. - bu<br />
malı savuşdursan, baĢından savdın bəlanı sən.<br />
1190 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
savuşmaq 1. süzüĢmək. sızıĢmaq. yan çızmaq. getmək. çəkilmək.<br />
1191 http://WWW.TURUZ.NET<br />
gizlicə qaçmaq. - biz otururkən o usulca (yavaĢca) savuşdı.<br />
2. keçmək. iyiləĢmək. iyi olmaq. - ısıtması savuşmamış<br />
hələ. - baĢ ağrısı savuşsada, göt ağrısı savuşmadi.<br />
savuşmaq ötrüĢmək. keçiĢmək (# sıvışmaq: örtüĢmək. yapıĢmaq).<br />
savuşmaz onğmaz. iyi olmaz. keçməz. müzmin. - savuşmaz<br />
xəstəlik.<br />
say 1. sağ. sayı. taĢlıq yer. 2. san. hesab. te'dad.<br />
- sayı ölçüsü olmayan. qılıfsız iĢ.<br />
sayac arĢın. ərĢin. ölçü. hesab.<br />
sayaçı sanaçı. sançı. sanıçı. sayıçı.<br />
sayaq 1. hörmətli. sayqılı. uluca. ululuğa yaxın. saygıdəğər. 2.<br />
varı. bənzər. çəkən. gedən. yolunda. biçimində.<br />
müĢabih. 3. qəbul. - sayaq çağ: qəbul zamanı. 4. sıra.<br />
gəliĢ. - söz sırası: söz gəliĢi.<br />
- sıravarı: bir sırada. bir sıralı.<br />
- çapqınvarı: çapqın olan kimi.<br />
- türkvarı: türkəvarı: türk yolunda.<br />
- xaçvarı: xaça bənzər.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
saya (< saymaq). {keçmiĢdə mal qaranın sayısın, amarın tutanlar}.<br />
sayı görəvi, görəvçisi. - saya ocağı: sayıçılar heytəti. -<br />
saya çoxasi: sayıçıların özəl, ayıq geyimi.<br />
sayaqlamaq savsalamaq. savsayamaq. sayqalamaq. alay qolay<br />
edmək. ortalamaq. avaralamaq. avutmaq (ağızda<br />
saxlayıb, çeyniyib, nə utub nə tüpürmək). yubatmaq. tə'xir<br />
edmək.<br />
sayamaq saqamaq. oxĢamaq. oğuĢlamaq. ölünü oğĢamaq.<br />
ölünün iyiliklərin sayaraq ağlayub yas tutmaq.<br />
sayaş > sirud. sayraĢ. qoĢuq.<br />
sayavan günlük. çətir. örti. çatı. çardaq.<br />
saycı sancu. incu. hesabçı.<br />
saydırmaq sayqı, gözətə çəkdirmək, oynatmaq, təhrik edmək,<br />
itəmək. - özünü çox saydıran bir kimsədir. - özün<br />
saydırmağı uĢaqlara, ilk çağlarından öğrətməliyik. - saqqal<br />
saydırmaq: sirrlərin gizlətmək.<br />
sayıçı sayaçı. sanaçı. sançı. sanıçı. amar Ģumar.<br />
sayı 1. hesab. mahasibə. - sayı bilməz: hesab bilməz. - sayı<br />
öğrənmək: hesab öğrənmək. 2. ədəd. rəqəm. - bir sayı<br />
gözündə tut. 3. sayma. te'dad. Ģumar. sayğı. sayığ.<br />
sayıq. hesab. amar. 4. sağ. say. taĢlıq yer.<br />
1192 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sayıqlama həzyan.<br />
- sayı, hesab bilməz. yedi. müsrif.<br />
1193 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- sayıda olan: sayılır. sayılan. adlı. məĢhur.<br />
- qoyunların sayısı.<br />
sayıqlamaq ( sayqa > sayəfars: kölgə). sanıqlamaq. bir sayıya, sanıya,<br />
gümana, düĢüncəyə qılınmaq, qapılmaq, düĢünmək. bir<br />
istəyə, arzuya savunmaq, itinmək, qapsunmaq. yalançı,<br />
olmasın (ğeyri vaqeyi) dibsiz, boĢ, ğeyri vaqei duyquları,<br />
arzuları tasarlamaq, pılanlamaq, düĢünmək. həzyan<br />
demək. səfehləmək. sapaqlamaq. melankolik olmaq.<br />
malixulyaya qapılmaq. - ısıtmada sayıqlayırdı: abuq<br />
sabuq söylürdü. - devlətə, vara çatmaq o yazuği lap<br />
sayuğladıb. - partiya qudrətə çatmaq üçün sayıqlamasun. -<br />
genə sayıqlaman tutdu. - zənginligi sayıqlamaq: varlı olmaq<br />
üçün səfehləmək. - sayıqlama!: səfehləmə.<br />
sayıqmaq yer qara daĢlı olmaq.<br />
sayılan sayılır. sayıda olan. adlı. məĢhur.<br />
sayılı 1. mə'dud.- mənim kitablarım sayılıdırlar. 2. nadir. - bu<br />
ölkənin sayılı bilgini var. 3. adlı. adlım. məĢhur. -<br />
sayılılardan kim var. 4. məhdud. - bu iĢi bitirməyə sayılı<br />
günümüz qalıb. - sayılı paranı çətin savmaq olar, sayısız
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
paranı savmağa nəvar. 5. sayvan. sayqılı. yumĢaq.<br />
mədəni. 6. e'tibarən. - sayılı kiĢi: e'tibarlı. güvənilir.<br />
sayılır sayıda olan. sayılan. adlı. mıĢhur.<br />
sayılmaq sanalmaq. iĢlətilmək. yürüdülmək. hesablanmaq.<br />
məhsub olunmaq. mö'təbər olmaq. məqbul olmaq. -<br />
diləksiz ( niyyətsiz) tutlan oruc, sayılmaz.<br />
sayın e'tibarən. seçmə. gözdə. müntəxəb.<br />
- gün sayın: vAxt geĢdikcə. baram baramdan8. günü<br />
gündən. geddikcə. ged gedə.<br />
sayınlamaq təkinlənmək. sayqamaq. sayqarmaq. sayqurlamaq.<br />
sayınmaq sakınmaq. çəkinmək. ehtiyatlı olmaq. gözləmək.<br />
baxmaq. ehtiraz edmək.<br />
sayısız - sayılı paranı çətin savmaq olar, sayısız paranı savmağa<br />
nəvar.<br />
sayış 1. sayma. Ģümar. te'dad. - sayışlar bir birinə uymur. - hançı<br />
sayışdan baĢlayım. - sayıĢları unutmayın. 2. hesab.<br />
mahasibə. - sayışsız davranan bükə (poxa) düĢər. - sayış<br />
öğrənmək.<br />
sayışmaq səyriĢmək. sayĢırmaq.<br />
sayqa qara daĢlıq yer.<br />
1194 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sayqalamaq savsalamaq. savsayamaq. sayaqlamaq. alay qolay<br />
1195 http://WWW.TURUZ.NET<br />
edmək. ortalamaq. avaralamaq. avutmaq (ağızda<br />
saxlayıb, çeyniyib, nə utub nə tüpürmək). yubatmaq. tə'xir<br />
edmək.<br />
sayqamaq artdırmaq. ağırlamaq. hörmətləmək. təkinlənmək.<br />
sayqan12 gözəl.<br />
sayqarmaq. sayınlamaq. sayqurlamaq. sanamaq.<br />
saymaq. e'tibar eləmək.<br />
sayqarmaq təkinlənmək. sayqamaq. sayınlamaq. sayqurlamaq.<br />
sayqı sayğı. (sayığ). (< saymaq). 1. sayı. hesab. amar. - para<br />
sayqısız alınmasın: para sayılmadan alınmasın. - ölkə<br />
sayqısı. 2. ehtiyat. mülahizə. - heç sayğı yoxmu. - bir az<br />
sayğıda pis olmazdı. 3. riayət. hörmət. - ana atıya sayqı!. 4.<br />
xatir. xətir. 5. ədəb. - davranıĢı çox sayqılıdır. 6. ərk. ərlik.<br />
hörmət. güvən. ip. əyp. eyp. e'tibar.<br />
sayqıdəğər əziz. uğurlu. onuq. hörmətli. sayqılı. sayaq. uluca.<br />
ululuğa yaxın.<br />
sayqılı 1. hörmətli. sayaq. uluca. ululuğa yaxın. saygıdəğər. 2.<br />
sayvan. sayılı. yumĢaq. mədəni.<br />
sayqırmaqka yer qara taĢlı olayazmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sayqısız sayğısız. sayığsız. (< saymaq). 1. sayısız. hesabsız. - para<br />
sayqısız alınmasın: para sayılmadan alınmasın. 2.<br />
ehtiyatsız. mülahizəsız. - heç sayğısız olmaz. 3. riayətsız.<br />
hörmətsız. - ana atıya sayqısızlıq olmaz!. 4. xatirsız. xətir<br />
bilməz. 5. ədəbsiz. - davranıĢı çox sayqısızdır. 6. ipsiz.<br />
əypsiz. bağımız. gülxan bəyi. çapğın. hər iliĢgidən<br />
özgür.<br />
sayqısız sıysız. kəpəz. kəpəzə. köpək. kövək. salıkasız4.<br />
salmaksız4. e'tibarsız. mübtəzəl. dəğərsiz. qiymətsiz.<br />
sayqısızlatmaq salsızlatmaq. sıysızlatmaq. salkasızlatmaq.<br />
kəpəzlətmək. kəpəzələtmək. köpəklətmək.<br />
kövəklətmək. e'tibarsızlatmaq. mübtəzəllətmək.<br />
dəğərsizlətmək. qiymətsizlətmək.<br />
sayquc sayuc. oxut. öqgüt. öğüt. nəsihət. və'z.<br />
sayqurlamaq təkinlənmək. sayqamaq. sayqarmaq. sayınlamaq.<br />
saylaqan incədən incəyə arıyan. seçən. qurdalayan. - saylaqan<br />
qız. daza gedər.<br />
sayma 1. sayıĢ. sayı. Ģümar. te'dad. - sayışlar bir birinə uymur. -<br />
hançı sayışdan baĢlayım. - sayıĢları unutmayın. -<br />
qoyunların sayısı. 2. sanma. tutma. e'tibar edmə. - böyük<br />
sanma. - kiĢi sayma.<br />
1196 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
saymaq 1. e'tibar edmək. dənğləmək. dəhləmək. güvənmək.<br />
1197 http://WWW.TURUZ.NET<br />
eypləmək. ipləmək. əypləmək. önəmləmək. əhmiyət<br />
vermək. e'tibar edmək. 2. sanamaq. sayğamaq. e'tibar<br />
eləmək. 3. tutmaq. gözü ilə (nəzəri ilə) baxmaq. - özün<br />
yoxsul tutur. - özüvü az tutma. - bunu kim üçün üstün<br />
tutursuz. 4. e'tibar edmək. - onu sayma: ona e'tibar edmə.<br />
- onu say: ona e'tibar ed. 5. sakınmaq. çəkinmək. ehtiyat<br />
edmək. həzər edmək. ehtiraz edmək. - çox sayan kişidir.<br />
6. sanamaq. iĢlətmək. yürütmək. hesablamaq. məhsub<br />
edmək. 7. yormaq. vermək. açmaq. həml edmək. - hər<br />
kəs öz oyun (fikrin) yorar: verər. - iyiyə yormaq: yaxcıya<br />
açmaq.<br />
- çox saymaq: göz üsdə tutmaq: əl üsdə tutmaq: əzizləmək.<br />
- sonu saymaq: sonucun düĢünmək.<br />
saymamaq sallamamaq. önəm verməmək. sözü yabana atmaq.<br />
e'tibar edməmək.<br />
saymamazlıq saymazlıq. gözətməzlik. gözətməməzlik. sayqısızlıq.<br />
saymaruq simurğ.<br />
hörmətsizlik. ədəmi riayət.<br />
saymaz sallapati. girən. gözətməz. soxaq. mülahizəsiz hər iĢə<br />
giriĢən kimsə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
saymazlıq saymamazlıq. gözətməzlik. gözətməməzlik. sayqısızlıq.<br />
hörmətsizlik. ədəmi riayət.<br />
sayraş sirud < sayaĢ. qoĢuq.<br />
sayraşmaq hesablaĢmaq.<br />
saysız 1. dəğərsiz. utunka. alçaq. güstax. 2. e'tibarsız. - sayız<br />
kiĢi: e'tibarsız, güvənilməz.<br />
sayşırmaq sayıĢmaq. səyriĢmək.<br />
sayuc sayquc. oxut. öqgüt. öğüt. nəsihət. və'z.<br />
sayvan sayılı. sayqılı. yumĢaq. mədəni.<br />
sayyal sırğal. uçar. boĢ. gedər. qalmaz.<br />
saz kiliz. qamıĢ.- kiliz balığı: sazan balığı çeĢiti.<br />
sazan - sazan balığı çeşiti: kiliz balığı.<br />
sazıman iĢlərin dolandırması. dilab. dolab. idarə.- ticarət dolabın<br />
aparmaq, çevirmək: ticarət iĢlərin aparan. - kim dolabın<br />
baĢındadır. - dolab baĢın dəğiĢdilər. - dolabı pozuldu. -<br />
dolbı dalandırmaq. - su dolabı: su idarəsi. - toq dolabı: bərq<br />
idarəsi. - kimlik dolabı: sicil əhval idarəsi.<br />
sazınçı - sazınçı taşı: alçı taĢı.<br />
sazışmaq sazqaĢlamaq. aralarını bulmaq. müsalihə edmək.<br />
sazqaşlamaq sazıĢmaq. aralarını bulmaq. müsalihə edmək.<br />
sazlıq qalamıĢ. (< qamış). (qələmlığ). qamıĢlıq. kilizman.<br />
1198 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
seber çeber: sever. zebel. sivir.<br />
seçən incədən incəyə arıyan. saylaqan. qurdalayan. - saylaqan<br />
qız. daza gedər.<br />
seçgin qop. üzük qaĢı.<br />
seçi ayrı. fərq. - cocuqları qısqandıracaq ayrı seçidən qıraq<br />
edməli.<br />
seçilmək ayrılmaq.<br />
seçilməmiş sıra. rasgələ. bayağı. - sıra köomür. - sıra qarpuzi.<br />
seçilmiş ələmə. iri xırdası, iyi kötüsü alınmıĢ nərsə. ödrümka.<br />
seçmə. müntəxəb.<br />
- ələmə kömür. - ələmə yemiĢ.<br />
seçim ixtiyar. yendün. tƏrcih. fərq. təməyyüz. iyi görüb dərk<br />
etmək. - göz seçimi.<br />
seçindirmək ayrındırmaq. fərqləndirmək.<br />
seçinmək ayrınmaq. fərqlənmək.<br />
seçmə sayın. gözdə. bəqəniĢ. intixab. seçilmiĢ. müntəxəb.<br />
seçməcə seçməklə alınv satılan. - seçməcə qarpız: seçmə Ģərti ilə. -<br />
seçmə satırız.<br />
seçmək arınlamaq. ayırtlamaq. önqürtələm. ögürtləmək. önə<br />
qoymaq. ayırmaq. urundalamaq.<br />
1199 http://WWW.TURUZ.NET
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sehin sarnıc. səhrinc. səhəng < sağnıc (< sağınaq qabı: <<br />
sağmaq). yağıĢ suyun toplamağa özəl qab. gəmidə<br />
dadlı su saxlanılan qab.<br />
sel səl. sal. səlinti. salıntı. su salqını. gur su axıntısı. axıt.<br />
azmaq. axın. daĢıq. daĢmıĢ çay, dərə.<br />
seliti səlinti. salıntı. 1. sel. səl. su salqınıı. yağmurun gur<br />
yağıb axması. 2. selin saldığı iz, dərə.<br />
ser soba. parnik. gülxana.<br />
serçə sərçə. - dağ sərçəsinin çeşitlərindən: taqırcan. dağırcan.<br />
sevda isiklik.<br />
- dağ sərçəsinin çeşitlərindən: taqırcan. dağırcan.<br />
- sərçənin kiçik çeşiti: torğu.<br />
sever sivir. qıvraq. qıyaq. zirək. çeber: seber. zebel.<br />
sevən məhəbbətli. müĢfiq.<br />
sevgi eĢq. ərik. məhəbbət. - sevgi. dilbər: könül əğləncəsi.<br />
sevgili eĢq. səvük. sevik. məhbub. aĢıq. yaĢıq. ıĢıq. sevinc.<br />
əziz.<br />
sevgisiz öksüz. kiĢisiz. adamsız.<br />
sevik avıt. avıtı. yumĢaq. mehriban. eĢq. səvük. sevgili.<br />
məhbub. aĢıq. yaĢıq. ıĢıq. sevinc. əziz.<br />
sevikli söyükli. gərəkli. mərğub.<br />
1200 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sevim 1. sevmə. məhəbbət. 2. cazibə.<br />
sevimli umaq. istəkli. çəkimli. istəkli. marağa. məhəbbətli.<br />
1201 http://WWW.TURUZ.NET<br />
cazibəli. cəzzabli. yazmalı. iltizami. - sevimli üzü vardır.<br />
sevinc eĢq. səvük. sevik. sevgili. məhbub. aĢıq. yaĢıq. ıĢıq.<br />
əziz. mə'Ģuq. mutluluq. güvənc. onqluq. dola. kef. neĢə.<br />
ləzzət. qanıt. qələyan. qalağan. tarba. tərəb. Ģənlik.<br />
təpinmə. - toy tutub tarba qıldılar.<br />
sevincək ərsənğ. Ģad. uca. fərəhli. sivrilib, itilib duran. - ərsənğ<br />
gülüş: qıs-qıs. ucadan gülüĢ. - ərsənğli ərsənğlə: sevinə<br />
sevinə. fərəhli. fərəhlə.<br />
sevindiri bayındırı. bəĢarət.<br />
sevindirmək tapdırmaq. istədmək. səvindirmək. avutmaq.<br />
əkləndirmək. əğləndirmək. əyləndirmək. dadlatmaq. kef<br />
vermək. həzz vermək. - bu xəbər iyicə əyləndirdi bizi. -<br />
uĢağı əylədirmək.<br />
sevinmək tarbalamaq. tərəb tutmaq. Ģənlənmək. təpinmək. - toy<br />
tutub tarbaladılar. - çox sevinmək: çox oğünmək: qınalar<br />
yaxınmaq.<br />
sevişmə cütləĢmə. sürüĢ. cüfgiri.<br />
sevişmək qoxuĢmaq. sarılıb öpüĢmək.<br />
sevqi sevgi. oynaĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sevmə sevim. məhəbbət.<br />
seyrək ( y g ) səgrək (# sıx. sığ). aralı. açıq. aralıq. aralı.<br />
açıq. - aralıq diĢ.<br />
seyrəkcə < səqrəkcə. az aralıqlı. - səqrəkcə diĢ. azraq. açıqca.<br />
nadircə.<br />
seyrəlmək seyrəĢmək. aralaĢmaq.<br />
seyrəşmək seyrəĢmək. aralanmaq.<br />
seyrətmək aralatmaq.<br />
seyvanlı saçaqlı. yanlarında süs üçün püsgüləri, oymaları,<br />
qırmaları olan. - saçaqlı pərdə.<br />
sezdirmək sızdırmaq. hiss etdirmək. dolaysiylə anlatmaq.<br />
bəlləndimək.<br />
sezgi seziĢ. sezmə. dərk. anlayıĢ.<br />
sezilmək sızılmaq. hiss olunmaq. dolaysiylə anlamaq.<br />
bəllənilmək.<br />
sezim hiss (< ıs). duyu.<br />
sezinmək anlayıb, görüb səsin çıxarmamaq.<br />
seziş sezgi. sezmə. sezmə. hiss. dərk. dərk. anlayıĢ.<br />
sezmə sezgi. seziĢ. dərk. anlayıĢ. hiss. dərk.<br />
1202 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sezmək sızmaq. hiss etmək. tapmaq. dolaysiylə anlmaq. -<br />
1203 http://WWW.TURUZ.NET<br />
baĢımda bir ağrı sezirəm. - iĢləməməyin deməsədə,<br />
sözlərindən sezdim.<br />
sezrilmək sıdrılmaq. sızrılmaq. sıyrılmaq. çarpmaq. dəğmək.<br />
görüĢmək.<br />
səba (< sava: yumĢaq). quzey doğudan, yumĢaq əsən yel. -<br />
sava yeli savım götür yarə, gələmmədim, gedməliyiəm<br />
gedməli.<br />
səbət (< sapmaq. çapmaq). hörmə. eĢmə. qamıĢ, sazı, incə<br />
dalları birbirinə sapdırıb, çapdıraraq əldə edilən oyma,<br />
eĢmə qab.<br />
- paltar səbəti.<br />
- çiçək səbəti.<br />
- səbət sandıq: səbt kimi hörülmüĢ sandıq.<br />
- balığ səbəti: balığ avında iĢlənən səbət. - dəgirmən<br />
səbəti: dəgirman ələyi.<br />
- səbət qolu: yayvan qurĢaq.<br />
- daldan qamışdan yapılan səbət: qəvsərə. kəvsərə. - bir<br />
kəvsərə yemiĢ.<br />
səbətçi səbət toxucu.<br />
- səbət yiyəsi olmaq: safdıçlanmaq.<br />
səbətləmə arquri, əyri üyri kəsdirmə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
səbətlik - qarın səbətligi: qarnın göbək yönü.<br />
səbihərəb (< səvük. sevük: çəkilmiĢ. çəkilən). gözəl. sevimli. dadlı.<br />
Ģirin. məlih.<br />
səbiyyəərəb bax > səbihərəb.<br />
səbk bolıĢ. yol. tərz.<br />
sədləmək bətdəmək. qapamaq. qapsamaq. tutmaq. yumutmaq.<br />
səddəmək. kəsmək. - dəliyi qapat.<br />
səfeh bol. sapıq. axmaq. qanmaz. bunaq. gic. sapıq. sapaq.<br />
allı. alıq. torlaq. budala. ağılsız. toy. çiy. yaĢ. xam.<br />
əcəmi. axmaq. qalın. budala. çapıq. savuruq. əğli<br />
uçmuĢ. abdal. küf. kof. yava. saçma. sapan. əbəs.<br />
axmaq. cahil. - kof kiĢi.budala.<br />
- toy kişi.<br />
səfehləmək alıqmaq. alqınmaq. budallaĢmaq. axmaqlaĢmaq.<br />
səfehləmək sapaqlamaq. alıqlaĢmaq. bunamaq. bunğamaq.<br />
bonğsımaq. bonsınmaq. alıqlamaq. axmaqlamaq.<br />
bunqamaq. bunamaq. alın tirmək. uĢaqlıq edmək.<br />
sapaqlamaq. sanıqlamaq. sayıqlamaq. həzyan demək.<br />
sapaqlamaq.sanıqlamaq. sayıqlamaq. həzyan demək.<br />
səfehlik sapaqlıq. ağılsızlıq. toylıq. çiylik. yaĢlıq. xamlıq. əcəmilik.<br />
cəhalət. mallıq. sığırlıq. axmaq. əbləh. qalın qafa.<br />
1204 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1205 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sapaqlıq. sapıqlıq. axmaqlıq. cahillik. cəhalət. qofluq.<br />
küflük. kofluk. qoğuluq. qoğuqluq. bonğlıq. bonlıq.<br />
axmaqlıq. alıqlıq.<br />
səfər < səpə. sərə. kəzə. dəfə. təpə. kar. əl.<br />
səggi qıravat. kıravat < kərəvət (< kərmək: kəsmək).<br />
səğə > saqə.<br />
səğənğ sənğək. səhəng. sağan. su içilən təsti. ağactan oyulmuĢ<br />
su qabı.<br />
səğirmək səqirmək. atılmaq. oynamaq. qımıldanmaq. - gözüm<br />
səğirir.<br />
səhəng sənğək. səğənğ. sağan. sarnıc. səhrinc. sehin < sağnıc (<<br />
sağınaq qabı: < sağmaq). yağıĢ suyun toplamağa özəl<br />
qab. gəmidə dadlı su saxlanılan qab. su içilən təsti.<br />
ağactan oyulmuĢ su qabı.<br />
səhric sarınc. səhrinc. yağmur suyun biriktirməyə yer altı qoya,<br />
ambar.<br />
səhrinc sarınc. səhric. yağmur suyun biriktirməyə yer altı qoya,<br />
ambar.<br />
səqdirmə səkdirmə. atlana atlana, yerə toxuna toxuna atılmaq.<br />
səqdirmək səkdirmək. atlana atlana qaçmaq. bir daĢı qaydıra<br />
qaydıra, yuvarlanaraq atmaq. - qaydırağı səkdirmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
səqərəq səkərək. atlana atlana.<br />
səqf atma. örtəm. saqaf. saqaq. saqab. salaç. sarlaq. savan.<br />
saya Ģatır4. çatır. tavan. üçək. tarus. Ģip6. çatı.<br />
səqi səki (< səqmək: atılmaq). 1. atıq. bir boya üzərində olan<br />
atıqlar. ləkə. xal. - səqili at. 2. dirək, dayaq situn<br />
ayaqlığı. kürsi daĢı. 3. səggi. paya.<br />
səqil səkil. siqil (< səkmiş: qalxmıĢ). 1. əğinc. ziqil. ziyil. ĢiĢəc.<br />
səkpil < met > səpgil. sikil. azıq. gök. 2. basqın. ağır.<br />
səqilli səkilli. şəkilli. ala. xallı.<br />
səqirdim düz olmayan, atlaq, yaxud yan, yanlı olan nərsə, yer,<br />
yol. - səggi: atlaq. düz yerdə qoğzaq yer. - səkiridim yol: 1.<br />
qalaların iç yolu. 2. xan otaqların önündə olan dar gəzinti.<br />
səqirdişmək qoĢıĢmaq. qaçıĢmaq. birlikdə qaçmaq. çabalamaq.<br />
səqirmək səğirmək. atılmaq. oynamaq. qımıldanmaq. - gözüm<br />
səğirir.<br />
səqirmə səyirmə. səqrim. çarpıntı. çarpınma. atma. hopma. - ürək<br />
səqrimi: ürək çarpıntısı. - göz sıqrimi: göz atması.<br />
səqirtmək hobbana hobbana, atlana atlana, yügürürək qaçmaq.<br />
təkə tazlamaq.<br />
səqqi səggi. səki. paya. qaldırım.<br />
1206 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
səqmək çaĢmaq. diksinmək. səkmək. naqqıĢlı gedmək. bir qıç<br />
üzrə sıçrayıb atlamaq.<br />
səqpil səkpil < met > səpgil (< səkmiş: qalxmıĢ). əğinc. ur. ĢiĢəc.<br />
siqil. səqil. ziqil. ziyil.<br />
səqrək səkrək.> seyrək (# sıx. sıq). səgrək ( g y ) seyrək. 1.<br />
1207 http://WWW.TURUZ.NET<br />
parçaları arasında açıqlığı olan. aralıqlı. açıqlı. - səqrək<br />
diĢ. - səqrək ağalar. 2. ara sıra olan. zaman zaman. - bu<br />
dağlarda yağmur səqrək olur.<br />
- dənizin yumşaq dalğası: dəniz soluğanı. fırtınadan sonra<br />
səkrək səkrək , soluq soluq, alırcasına qıyıya gəlib çarpan<br />
dalğa.<br />
səqrəkləşdirmək > seyrəkləĢdirmək. arasını açıqlaĢdırmaq. - bizə gəlməyi<br />
bərk səyrəkləşdirdiz.<br />
səqrilmək səyrəkləĢmək.<br />
səqrim səqirmə. səyirmə. çarpıntı. çarpınma. atma. hopma. -<br />
ürək səqrimi: ürək çarpıntısı. - göz sıqrimi: göz atması.<br />
səqsək qəkük. səksək quĢu qəmiği. büyü tilism üçün kullanılır:<br />
səqsəq səksək. gəgəc quĢi. atmacanın bir çeĢiti. bir çeĢit doğan.<br />
səlamlıq - iç oda ilə səlamlıq arasında olan otraq, oda: aralıq. ara.<br />
səlitəfars (< salmaq). sanıldı arvad. alaĢa. qəhbə.<br />
səl sel. sal. su səlinti. salıntı. salqını. gur su axıntısı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
səlqəli toplanmıĢ. toplu. düzənli. dağınıq olmayan. müntəzəm.<br />
mürəttəb. - toplu idarə. - toplu Ģəhər. - toplu iĢ. - toplu<br />
paltar. - toplu kitabxana. - toplu yığva. - toplu sayı: hesab.<br />
dərli toplu qadın.<br />
səltənət quruq. kökük. tavıq. tovuq. götüĢ. qılıĢ. ĢiĢik. əzəmət.<br />
təkəbbür.<br />
səmərçi yüklükçi. çulçu. çulaqçı. palançı<br />
səmər 1. səmir. var. bar. verim. hasıl. məhsul. - verimli ağac. -<br />
verimli topraq. 2. yüklük. çul. çulaq. palan. - səməri<br />
devirmək: palanın açmaq. - bir çeşit böyük səmər, palan:<br />
kürtün<br />
səmərli səmir. səmiz. bərəli. varlı. barlı. bərli. verimli. hasıllı.<br />
məhsullı. - verimli ağac. - verimli topraq.<br />
səmin (n r z ) səmir. səmiz. yağlı. ĢiĢman. ətli.<br />
səmir (r z n ) səmiz. səmin. 1. səmər. var. bar. 2. səmərli.<br />
bərli. bərəli. varlı. barlı. 3. qəliz. 4. yoldaĢ. yandaĢ.<br />
arxadaĢ.<br />
səmirgin 1. ĢiĢman. 2. yeyib bəslənilən kimsə. ağırĢaq. təmbəl. 3.<br />
barlı. varlı. yüklü.<br />
səmirmək iyiləĢmək. gəliĢmək.- yolçuluq sizə yaramıĢ, çox gəlişmisiz.<br />
səmirtmək bəsiyə qoymaq. tavlatmaq.<br />
1208 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
səmiz (z r n ) səmir. səmin. yağlı. ĢiĢman. ətli. bəsli.<br />
1209 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bəsili. dolğun. səmərli. bərli. bərəli. varlı. barlı. toplu.<br />
bəsli. ətli. dolu. arıq olmayan. - bu kərə onu toplu gördüm.<br />
- səmiz ot: yapraqları qalınca bir yəĢil ot.<br />
səmizcə ĢiĢmanca. dolğunca. az çoz yağlı, ĢiĢman, kök.<br />
səmizlik ĢiĢmanlıq. dolğunluq. köklük. - kiĢi üçün çox səmizlik iyi<br />
deyil. yağlılıq. - çox kök heyvan çox səmiz olur.<br />
səmrilmiş bəsili. tavlı. tavlatılmıĢ.<br />
səndan sindan. zindan örs. urs.<br />
səndələmək tartılmaq. sallanmaq. quĢqulanıb yerimək.<br />
səng sənğ. salğ. salğın, ağır olan hər nəisə.<br />
səngər ur. sığnaq. xəndək.<br />
səngin sənğin. salğın. zəngin. bayar. qanqır. əĢraf. salğın,<br />
ağır olan hər nəisə.<br />
səngiş səhənğ. səni2. sənği. küzə.<br />
sənği səni2. səngiĢ. səhənğ. küzə.<br />
səni2 sənği. səngiĢ. səhənğ. küzə.<br />
səntur suntur. santur. gurultu. Ģamata. patırtı. dəbdəbə.<br />
sənturli sunturli. santurlı. gurultulu. Ģamatalı. patırtılı. dəbdəbəli.<br />
səpək dəgirman daĢının dili.<br />
səpəmək somurmaq. soluyub çəkərək içmək. yalayıb almaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
səpənd sipənd. oda səllənib yanılan dənələr. üzərlik.<br />
səpgən sərpgən. sərpik nərsə. - suli səpgən: qarla ilə qarıĢq<br />
yağmur. sulu qar. yarı ərimiĢ yağan qar.<br />
səpgil bənək bənək. sərpmə<br />
səpici dəbbağ. 1. boyağçı.<br />
səpi dəbbağlıq. boyağ iĢi.<br />
- bu kürkün səpisi çox iyidir.<br />
- səpi çubuğu: kürkün tüklərin düzəltmək üçün vurduqları<br />
dəğənək.<br />
- bu dəri səpi götürməz.<br />
səpiləmək əsrəmək. səprəmək. sərfəmək. xərĢləmək.<br />
səpin cehiz. qalın.<br />
səpqil səpgil. < met > səkpil (< səkmiş: qalxmıĢ). əğinc. ur. ĢiĢəc.<br />
siqil. səqil. ziqil. ziyil.<br />
səprəmək əsrəmək. səpiləmək. sərfəmək. xərĢləmək.<br />
səprik idarəsiz. tartısız. dartısız. müsrif.<br />
sərbəst işləməmək tutulmaq. qısılmaq.- səsim qısıldı. -<br />
boğazım qısıldı. - çox çığırmadan səsim qısıldı.<br />
sərbəst baĢaçıq. boĢ. boĢut. qutat. - sərbəst işləmiyən: dinc<br />
davranmayan. tutqun. - dili tutqun. - əli tutqun.<br />
1210 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1211 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- sərbəs ötürmək (# kəsməmək): qoymaq. qoyuvermək.<br />
uzatmaq. buraxmaq. - saç, dırnaq, ağac uzatmaq.<br />
sərdirmək yatırıb açdırmaq. - yatağı yerə sərdirmək.<br />
sərən saran. 1. uzun qalın kəsilmiĢ dirək. 2. pərdilik sərilən<br />
sərgiçi yaymaçı.<br />
ağaclar. - sərən biçməsi: sərənlik ağacdan biçilmiĢ təxdə. -<br />
dirəyin, sərənin. kərəstənin yoğun aşağısı: topuq.<br />
sərgik yatım. nərsənin yatmıĢ, əğrik durumu.<br />
sərgi 1. sənəd. alınıb verilən nərsələrin siyahısi. - sərgilər<br />
yazıldı. 2. yoqunluqdan sərilib, açıla qalmaq. sərmə.<br />
yayma. yayğı. - xırdavat yayması. - sərgi qaldım.<br />
sərgin 1. sərilmiĢ. yayılmıĢ. döĢənmiĢ. 2. düĢgün. yorqun.<br />
xəsdə. - sərgin vermək: xəsdə düĢmək. əsir olmaq.<br />
döĢənmək. 3. fıĢqı. kübrə.<br />
sərxoş < sarquc. salquc. 1. sarqur. salqur. əsrük. asruq. kefli. 2.<br />
əsqürük. əsrük (< əsmək). kefli. yapqın.<br />
- sərxoş olub bayqınmaq: sızmaq. - içib içib sızdi.<br />
- sərxoş edib bayqıtmaq, uyutmaq: sızdırmaq.<br />
kefləndirmək. - içdirib içdirib sızdi. - sızdırıb istəyin yerinə<br />
gətirdi.<br />
- ağır əsrük, sərxoş: yükli.- çox yüklü idi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sərili sərilmiĢ. yayıq. yayılmıĢ. döĢənmiĢ. - yataqlar sərildi.<br />
sərilmək 1. yayılmaq. döĢənmək. - günə sərildi qurudu. 2. yatmaq.<br />
xəstələnmək. 3. düĢmək. tökülmək. - yel əsib tüm<br />
yemiĢlər ağaclardan yerə sərildi.<br />
sərilmiş sərgin. yayılmıĢ. döĢənmiĢ. sərili. yayıq. yayılmıĢ.<br />
döĢənmiĢ. yatılmıĢ. yatmıĢ. basılmıĢ. - yataqlar sərildi.<br />
sərimə saraqa. alay. əğləncə. məsxərə. - saraqıya almaq: ələ<br />
salmaq.<br />
sərin 1. kölgəlik. 2. səbir. diyan. dayan.<br />
sərinmək sarqımaq. uzanmaq. aslanmq. əğilmək. - pencərədən<br />
sərir təxd.<br />
sarqımaq.<br />
sərit döĢət. fərĢ. - döĢət buz bağlamıĢ. - danertə buz bağlamıĢ<br />
döĢətdə zivdik. - asfalt sərit. daĢ sərıt. - girdə daĢ sərit.<br />
bölmə daĢ sərit: mürəbbə' daĢlardan döĢənmiĢ yer.<br />
səritmək - yeri səritmək. yeri qaplamaq: döĢəmək. salmaq. təfriĢ<br />
edmək.<br />
- yeri səritmək. yeri qaplatmaq. döĢəttirmək. saldırmaq. təfriĢ<br />
etdirmək.<br />
sərkiş salqaĢ. taqi. daği. yağı. azğın. asi. asav.<br />
sərkişlik salqaşlıq. qababaĢlıq. tuğyan. azqınlıq.<br />
1212 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sərpilmiş dağınıq. sərpmə<br />
sərpiş sərpmə. nisar.<br />
sərpmək 1. azar azar saçmaq. səpələmək. 2. israf edmək.<br />
sərpmə 1. səpgil. bənək bənək. 2. sərpilmiĢ. dağınıq. - sərpmə<br />
çiban. 3. sərpiĢ. nisar.<br />
sərsəm vurğun. vırğın. ĢaĢqın. sanğı. fikirli. xiyallı. ohamlı.<br />
1213 http://WWW.TURUZ.NET<br />
budala.- baĢı sanğı, beyni sanğı. - sanğı kiĢi.<br />
sərsəmlik ĢaĢqınlıq. sanğılıq. ohamlıq. budalalıq. vurğunluq.<br />
vırğınlıq.<br />
sərsiz - sərsiz, sərinsiz, səbirsiz olmaq: qabına sığmamaq.<br />
sərt vurqulu. çitik. dönməz. sağlam. əkit (< əkmək:<br />
dayaqlamaq). çox sərt. yavuz. bərk. bətər. yaman. Ģədid.<br />
Ģiddətli. əntiq. foquladə. xariqüladə. qıyaq. pis. acı. iti.<br />
yaxĢıqsız. oxarsız. qaba. tiri. diri. dirik. tirik. qatı. qısı.<br />
qısqıq. qatı. bək. bərk. sivri. kəsgin. quvvətli. sıqı sıkı.<br />
sıxı. qatı. qat. qatı. qat. bək. bərk.<br />
- qat davranma.<br />
- sıqı ət. sıqı sümük: gəvrək olmayan.<br />
- qısı ürək.<br />
- diri söz. acı söz.<br />
- çox sərt, quru: kərpiç kimi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- kərpiç kəsilmiĢ yerlər.<br />
- quraqlıq düĢdü yer kərpiç kəsildi.<br />
sərtcə baĢa vuran. toxunlı. toxnaqlı. güclü. - toxnaqlı düĢüncə.<br />
sərtləşdirmək diriltmək. qatlaĢdırmaq. qatılaĢdırmaq.<br />
sərtləşmək daĢ kəsilmək. itimək. bərkimək. qatılaĢmaq. dirilmək.<br />
qəvam tapmaq. qirpilənmək. kirpilənmək kirpi kimi<br />
büzülmək. üzü asılmaq. qatılmaq. qatılaĢmaq.<br />
pəkləĢmək. bərkləĢmək. - bu toprağ günəĢlə bərk qatıldı.<br />
sərtlik bərklik. dirilik. əkĢilik. əksilik. turĢluq. tərslik. pis xuyluq.<br />
kəkrəlik. dil burma. acılıq. əkĢilik. tərslik. ətacılıq.<br />
yavuzluq. bərklik. bətərlik. yamanlıq. Ģədidlik.<br />
sərvfars < sarp. salp: uca. - gümüş sərvi: ay ıĢığının suda<br />
yansımasından ağ yol.<br />
səs ün. gurultu.<br />
- qısıq səs: zorla xırıltı ilə çıxan.<br />
- səs çıxarmaq: tınlamaq. tınmaq. tinmək. dinmək.<br />
çınlamaq. nəyisə söyləmək. - heç dinmədi.<br />
- incə, iti, sərtcə , yaxud gəvrək səsi yansıması: qıtır qıtır.<br />
- qıtır qıtır gülmək. - qıtır qıtır çörək yemək.<br />
- səsin dəğib qayıtması: yanqulama. pejvak.<br />
- acı səs: cik. çığrı. tünd. acı.<br />
1214 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- səs çııxarmaq: söyləmək.<br />
- səs çıxmaq: sav, xəbər çıxmaq.<br />
1215 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- səs qopmaq: gurultu olmaq. səs çıxmaq. - səsi kəsmək:<br />
susmaq.<br />
- səs vermək: 1. çağırana yanıt (cəvab) vermək. 2.<br />
çağırmaq.<br />
- səslə: uca səslə. bağıraraq. - səslə oxumaq.<br />
səslə qıçqıra qımqıra. hüngür. üngür.- hüngür hüngür ağlamaq.<br />
- səslə söylənmək: gur səslə demək.<br />
səsləmək dinləmək. qulaq vermək.<br />
səsləndirmək iqlətmək. inğlətmək. inlətmək. yandırmaq. yanqturmaq.<br />
yanıqdırmaq.- top gurultus dağları inlətdi.<br />
səslənmək 1. dinlənmək. çağırmaq. - buradan səslənin: çağırın. 2.<br />
yanıtmaq. cavab vermək. - eĢidirdə səslənmir.<br />
səssisiz - səssisiz: az yaxud boğuq, sönük səs çıxaran. eĢitilməz,<br />
səsi çıxmaz. sağır.- sağır davul: sağır arac: çalqı aracları ki<br />
səsi yaxcı çıxmaz, çıxsada zingildəməz.<br />
səvar binici. - səvari: binək.<br />
səvimsizləşmək Ģuluqluq edmək. isizlənmək. ısızlanmaq.<br />
yaramazlaĢmaq. duzsuzlanmaq. sırtılmaq.<br />
səvindirmək tapdırmaq. istədmək. sevindirmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
səviş siviĢ. həzf. ləğv. fəsx.<br />
səvritmək vaz keçmək. tönqülmək. ərtürmək. bağıĢlamaq.<br />
qəbullanmaq. keçirmək.<br />
səvük sevimli. gözəl. dadlı. Ģirin. məlih. ( > səbihərəb). eĢq.<br />
sevik. sevgili. məhbub. aĢıq. yaĢıq. ıĢıq. sevinc. əziz.<br />
səyirmə səqirmə. səqrim. çarpıntı. çarpınma. atma. hopma. - ürək<br />
səqrimi: ürək çarpıntısı. - göz sıqrimi: göz atması.<br />
səyirmək səyrəmək. səyrə. saqır. sağır. titrək. - saqır saqır<br />
titrəmək.<br />
səyirtü ayaq atması. bir çeĢit oynama.<br />
səyrə səyir. saqır. sağır. titrək. - saqır saqır titrəmək.<br />
səyrəmək səyir. saqır. sağır. titrək. - saqır saqır titrəmək.<br />
səyrişmək sayıĢmaq. sayĢırmaq.<br />
sibir - donmuş bataqları olan sibir çölü: tonğra. donğra. (<<br />
donğmaq).<br />
sıcacıq xoĢlanacaq isti.<br />
sıcaq 1. hamam. - yarın sıcağa getmiĢdim. 2. isti yer. - sıcaqdan<br />
soyuğa çıxmaq.<br />
- sıcaq üz: çəkim. cazibə.<br />
- sıcağı sıcağına: tavında. tavını keçirmədən.<br />
- qanı sıcaq: issi qanlı. sevimli. ünsiyətli.<br />
1216 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sicim cıdar. cıdamlı, bərk ip, bağ. iĢgil. bu bağ, ağır yük, mal<br />
1217 http://WWW.TURUZ.NET<br />
heyvanın əl ayağın bağlamaqdada yarar. incə ipə deyilən<br />
baĢlıq, saplıq.<br />
- incə sicim: qalın ip qınav. qənəb. qənəf. (< qın: örtük).<br />
sıçaq saçaq ( saç aç # iç ). 1. dağınıq. tağınıq. pəriĢan.<br />
pərakəndə. 2. oturaqlı, duraqlı yerdən açılan, saçılan,<br />
qalxan pürsük. süs. bəzək. saruq. sarıq. sarquq.<br />
sayvan. seyvan. çıxıntı. damla. tamla. oyma.<br />
- gen dar saçaq: açıqları geniĢ sıx olan Ģırıx.<br />
- salqım saçaq: qurma qurma, püskül püskül arxan saçaq.<br />
sıçan çox çeĢitləri olub, tanınmıĢ gəmirçi heyvancıq. dərisi<br />
kürk yapılan bir çox kiçik heyvanlarada, el içi sıçan<br />
deyilir.<br />
- kor sıçan: köstəbək. - sıçan qırı: sıçançıl qır.<br />
- dağ sıçanının böyük çeşiti: qaqırca.<br />
- soxulan dağ siçanı: soqur. kor siçan.<br />
- tarla sıçanı: tarlada yaĢıyıb, ürünləri yeyən sıçan.<br />
- fındıq sıçanı: sıçanın ən kiçiyi.<br />
- gəmə sıçanı: lağmalarda bulunan bulunanın ən böyüyü.<br />
- yer sıçanı: köstəbək deyilən heyvan.<br />
- sıçan otu: sıçan dərmanı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- sıçan dişi: hər nəyin qırağında olan incə, sivri oya.<br />
- sıçan qulağı: çiçək çeĢiti.<br />
- sıçan quyruği: yuvarlaq turpi çeĢiti.<br />
- sıçan yolu: yer altı lağımi.<br />
- sıçan ili: türk illərinin birincisi.<br />
- çöl siçanı: ağ tavĢan.<br />
- sıçan yuvasına girmək: qoz qabığına girmək. dəli dəli<br />
qaçıb saxlanmq. çox qorxmaq.<br />
sıçdırmaq (üstünə) ittdirmək, atlatmaq. çox qorxutmaq. iĢətmək.<br />
sıçılmaq pislənmək. murdarlanmaq. müləvvəs olmaq.<br />
sıçmaq 1. pisləmək. tərsləmək. 2. murdarlamaq. 3. yəstəkləmək.<br />
pisləmək. eĢiyə gedmək. dıĢqarmaq.<br />
- sıçıb sıvamaq: söyüb sayaraq alçatmaq. paylamaq.<br />
tonatmaq. donatmaq.<br />
sıçraq sıçran. ürkək. vəhĢi.<br />
sıçraqlıq sıçranlıq. ürkəklik. vəhĢilik.<br />
sıçrama təprə. atlama.<br />
sıçramaq 1. atlamaq. hoplamaq. oynamaq. - cocuğ çox hoplayır. -<br />
götün nə hoplanır. 2. göyə qalxıb ötəyə fırlamaq.<br />
zıplamaq. oynamaq. - uĢaqlar oynayıb sıçayırlar. - çamur<br />
üstümə sıçradı. 3. qalqımaq. fırlamaq. xoplamaq. Ģaxa<br />
1218 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
qalxmaq. - at qalxdı. - balıq qalxdı.<br />
- ilan yeriməz sıçrar.<br />
- birə gövdəsinə görə sıçrar.<br />
1219 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- can, ağıl baĢıma sıçradı: dehĢətə gəldim.<br />
- əl ayağın yerə vurub sıçramaq: təpinmə. çırpınmaq.<br />
- yavaşca sıçramaq: sinğrimək. silkənmək.<br />
- ayağa qalxmaq: ayağa sıçramaq: tavranmaq.<br />
davranmaq. tovranmaq. diklənmək. durmaq.<br />
sıçran sıçraq. ürkək. vəhĢi.<br />
sıçranlıq sıçraqlıq. ürkəklik. vəhĢilik.<br />
sıçraş silki. titriĢ. titiĢ. diksinmə.<br />
sıçratmaq hoplatmaq. oynatmaq. atlatmaq. - cocuğu çox hoplatma. -<br />
götün nə hoplatır belə.<br />
sıçratmaq yuxarı fırlatmaq. zıplatmaq.<br />
- geçi yavrusunu sıçratmaq üçün, bir az ürkütmək yetə. -<br />
yavrunu oynadub sıçratıb. - ləkə sıçratıb: bulaĢdırıb.<br />
- üstə sıçratmaq: ləkələmək. - bu sözlər ilə onun üstünə<br />
sıçratısın.<br />
sıçratmq qalqıtmaq. fırlatmaq. xoplatmaq. Ģaxa qaldırmaq. - atın<br />
səkrətib qalxıtdı.<br />
sıçrayan sıçrayıcı. fırlayan. oynayıb hoplayan. - sıçrayıcı<br />
heyvanlar.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sıçrayıcı sıçrayan. fırlayan. oynayıb hoplayan. - sıçrayıcı<br />
heyvanlar.<br />
sidik südük (< siqdik < siqmək). çiĢ. - sidik yarışı: boĢ iĢlərlə<br />
uğraĢmaq.<br />
sıdrılmaq sezrilmək. sızrılmaq. sıyrılmaq. çarpmaq. dəğmək.<br />
görüĢmək.<br />
siğil süqülka. (sül əttə, ağacta olan) yaĢlıq, təzəlik.<br />
sığın buynuzlu ceyran.<br />
sığır - sığır kimi malları sanacaaq dəliyə döndərən bir göy sinək.<br />
bügəlik. bügə. - bügəlik soxmuşa dönmək: azmaq.<br />
azıqmaq. azqınmaq. qudurmaq.<br />
sığırcıq - alaca sığırcıq: bir çeĢit arı quĢı. sarıcuq. sarıcıq.<br />
sığırmaq sığırmaqsınğdırmaq. 1. i içərimək. çoxura qoymaq.<br />
gizlətmək. batırmaq. 2. həzm edmək.<br />
sıxıb tutmaq sıxıb tutmaq. qısdırmaq. qısmaq. sıxıĢdırmaq. - qapı<br />
barmağımı qısdı.<br />
sıq sıx. sığ 1. {# seyrək ( y g ) səgrək}. bir birinə yaxın,<br />
bitiĢik. sıqı sıkı. sıxı. dar. - sıqı boğaz. - sıqı yaxa. - sıqı<br />
sokağ. sıqı qapı. - sıqı baĢ: dar qafa. - sıqı paltar. - sıxı can:<br />
darıxan. - sıkı oyu: dar fikir. 2. az olmayan. bol.<br />
kəsirülviqu'. - bu ölkədə fıırtınalar sıqdır. 3. dar. ziyq. - sığ<br />
1220 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1221 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yer. 4. toquz. tox. - toquz qumaĢ. 5. tuq. toq. tutaĢ. 6.<br />
dayaz. səfeh. gödək. 7. qum. - qara sıq: qara qum. - ağ<br />
sıq:ağ qum.<br />
- sıq ağaclar. - sıq daraq.- bu soğanlar bərk sıq tikilmiĢ. - sıq<br />
sıq qar yağır. - sıq boğaz edmək: birini darda qoyub,<br />
istədiyin etditmək. - incə əliyib, sıx toxumaq: çox<br />
incələmək. dibinə gedmək. hər nəyə çöb qoymaq. 8. qıs. ziq.<br />
tar. sıxıntılı. azlıqda bulunan. gərəklik, zərurət çəkən. -<br />
dar qaldıq.<br />
sıqa sığa. sığı. məsh.<br />
- bərk sıx:. ikidə bir: ikidə birdə: hər vax.<br />
sıqal sığal. açqı. pərdax. cila.<br />
sıqalçı sığalçı. açqıçı. pərdaxçı. cilaçi.<br />
sıqallamaq sığallamaq. axarlamaq. aharlamaq. acarlamaq.<br />
cilalamaq.<br />
sıqallamaq sığallamaq.sılağlamaq. açmaq. acarlamaq. cılalamaq.<br />
pərdaxlamaq.<br />
sıqalsız sığalsız. tonuğ. donuğ. cəlasız. (təxdə. dəmir).<br />
sıqamaq sığamaq. 1. sıvamaq. sivirmək. çırmamaq. yenğ, paça,<br />
ətək çevirmək, toplamaq. - qolların, bacaqların sığamaq.<br />
2. əl sürmək. oxĢamaq. oğĢalamaq. məsh edmək. -
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
arxasın sığa: dalın oğĢala.<br />
- paçalrın sığamaq: iĢi almaq üçün içdən qoĢuĢmaq.<br />
sıqanmaq sığanmaq. sıvanmaq. sivirinmək. çırmanmaq. yenğ,<br />
paça, ətək çevirmək, toplamaq, hazırlanmaq. - siz<br />
indidən sıvandız.<br />
sıqdınmaq sığdınmaq. almaq. tutmaq. sığırmaq.- bu qab bir kilo alır.<br />
sıqdırmaq sığdırmaq. yerləĢtirmək. aldırmaq. - bunu ora aldır.<br />
sıqdırmaq sığdırmaq. aldırmaq. - bunu cibivə sığdır bakalım.<br />
siqənc sikənc (> Ģekəncfars). sinəc. ısnac. sıkınc. çin. ərmə.<br />
əğmə. axma.<br />
sıqı sıkı. sıxı. 1. dar. sıx. sıq. - sıqı boğaz. - sıqı yaxa. - sıqı<br />
sokağ. - sıqı qapı. - sıqı baĢ: dar qafa. - sıqı paltar. - sıxı<br />
can: darıxan. - sıkı oyu: dar fikir. 2. bərk. sərt. qatı. qat. -<br />
sıqı ət. sıqı sümük: gəvrək olmayan. 3. tələsik. iti. yeyin.<br />
sürətli. əcələli. sıqı iĢ. - sıqı sıqı: tələsik. əcələ ilə. 4.<br />
Ģədid. çətin. - sıqı öğrəti: tərbiyə. 5. dar. güclə. zorla.<br />
zəhmətlə. - boğazdan sıqı keçir. - sıqı bağlamalı. 6. bərk.<br />
möhkəm. - sıqı tut. - sıqı de. 6. darlıq. sıxıntı. iztirab. - can<br />
sıxıcı. - sıkıya qoymaq: öğrətmək, tərbiyə üçün<br />
qadağlamaq. 7. son dərəcə. müzayiqənin sonu, nəhayəti.<br />
- sıkı görməyincə. - sıkıya gəlməyincə. 8. təpəcik. nəsənin<br />
1222 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1223 http://WWW.TURUZ.NET<br />
üzərinə təpəcik basmaq. - quri sıqı: qurĢunsuz olaraq<br />
barutun üstünə basılan sıqı ki yalnız səs üçün atılır. 9 sığı.<br />
sığa. məsh. 10. sıxı. məcburiyət. tar. - dar görürsən. 11.<br />
sıxı. sıkı. üsarə. su. hər nəyin sıxılmaqla alınan suyu. -<br />
üzüm sıxı. - qora sıxı.<br />
- sım sıqı: çox dar. artıq sıxılmıĢ. - sıqı sıqıya: sıxı sıxı.<br />
darbadar. - tulumbanın pistonu sıxı sıxıya keçməlidir.<br />
- sıqı fıqı: sıqı sıqı: bərk sıx, bitiĢik. arasız. möhlət<br />
vermədən. davamlı dolaĢıq. - sıqı fıqı qonuĢur. - sıqı sıqı<br />
döğmək.<br />
- sıqı sıqı: {1. özənlə, diqqətlə. - sıqı sıqı baxmaq, dinləmək:<br />
özənlə, diqqətlə baxmaq, dinləmək. 2. tez tez. ard arda. - sıqı<br />
sıqı gəlib gedir.}.<br />
- sıqı sıqı: tələsik. əcələ ilə.- sıxı sıxı görüĢən: içli dıĢlı olan.<br />
sıqıda qalmaq sıxıda qalmaq. qısılmaq. sıxılmaq. darılmaq. dara<br />
gətirilmək. təzyiq olunmaq.<br />
sıqıq (sıq< met > qıs) qısıq. qısılmıĢ. sıxılmıĢ. məziqə. sıxıq.<br />
qısıq. tutuq. tutulmuĢ. - tutuq səs.<br />
sıqıqlıq qısıqlıq. 1. sıxıĢmıĢ. təzyiq. 2. boğuqluq. xırıldı. - boğazın<br />
qısıqlığı.<br />
sıqıqlıq sıxıqlıq. qısıqlıq. tutuqluq. tutqunluq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sıqıl sığal. sılağ. açar. acar. cıla. pərdax.<br />
siqil sikil. zigil. səqil (< səkmiş: qalxmıĢ). 1. sivil. ziyil. səkil.<br />
azıq. gök. əğinc. ur. ziqil. ziyil. ĢiĢəc. tölül. ufaq<br />
qabarcıq. səkpil < met > səpgil. 2. su üzündə oluĢan yəĢil<br />
qabarcıqlar.<br />
siqilcə > sivrilcə.<br />
sıqılma sıxılma. boğuntı. üzüntü. yorulma. iztirab.<br />
sıqılmaq sıxılmaq. 1. odlu yaraqı boĢatılmaq. - tapanca sıxıldı. 2.<br />
sıxıntı çəkmək. müztərib olmaq. - böylə sözlərlə ürəyin<br />
sıxılmasın. - nə sıxılıb durursun. 3. zorlanmaq. məcbur<br />
olunmaq. təzyiq olunmaq. - uĢağın yeyib yeməməzliyiynən<br />
sıxılma. - çox sıxılırsan suyun çıxar. 4. gücənmək.<br />
utanmaq. usanmaq. həya edmək. - sıxılmaqsızında<br />
söylüyor. - sıxılmadan gözün yumdu ağzın açdı. 5.<br />
daralmaq. daranmaq. darlaĢmaq. dənəkləri, qaydaları<br />
sıqmaq. 6. dara gəlmək. məcbur olmaq. darlanmaq.<br />
daralmaq. müztərib olmaq. - içim darlanır nədən. 7.<br />
boğulmaq. bunalmaq. qısılmaq. sıxıda qalmaq.<br />
darılmaq. dara gətirilmək. təzyiq olunmaq. - canı<br />
sıxılmaq: ənğrəĢmək. inləmək. mızmızlanmaq.<br />
sıqılmış sıxılmış. qısıq. sıqıq. qısılmıĢ. məziqə.<br />
1224 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sıqılmq - çox sıxılmq, incimək: qan qurumaq.<br />
sıqım sıxım. qısım. avuc. tutam. qapsa. qəbzə. avuç. alakan4.-<br />
bir qısım buğda.<br />
sıqın sığın. geyikin iri, bənəkli çeĢiti.<br />
sıqınc sıkınc (< sıx). sinəc. ısnac. sikənc (> Ģekəncfars). çin.<br />
ərmə. əğmə. axma.<br />
sıqıncaq sığıncaq. saxlantı. tənək. pənah.<br />
sıqınmaq sığınmaq. cırcıranmaq. sırcıranmaq. qısqanmaq.<br />
1225 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qısqınmaq . qısınqanmaq. 1. çəkəməmək. 2. qeyrətə<br />
gəlmək. 3. rəqib olunmaq. rəqabətdə bulunmaq. 4.<br />
əsirgəmək. əsirgənmək. darıqtınmaq. diriğ edmək. -<br />
qarısı kəndini qulluqçu qızlarından çox qısqanırı. 5. rəĢg<br />
edmək. qibtələnmək. həsədlənmək. çəkəməmək. - mən<br />
sizdən bir nəsə qısqanmamam.<br />
sıqınmaq sığınmaq. 1. qapanmaq. - qorxub içəri qapandı. 2.<br />
dayanmaq. - Ģeytanın Ģərrindən tanrıya sığın. - qaçıb<br />
sığınmaq: qapaq atmaq. 3. sığınmaq. barımaq.<br />
barınmaq. qorunmaq. sapranmaq. sipər altına almaq. 4.<br />
kəndi kəndini sıxmaq. ıqlamaq. sıxılıb kəhildəmək.<br />
sıqıntı sıxıntı. 1. tar. iztirab. - darda qalmaq. - sıxıntı çəkmək:<br />
sıqılmaq. sıxılmaq. müztərib olmaq. - böylə sözlərlə ürəyin
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sıxılmasın. - nə sıxılıb durursun. 2. sıxı. sıqı. sıxılmıĢ<br />
yemiĢ suyu. 3. darlıq. müzayiqə. zərurət. 4. iztirab. 5.<br />
ağırlıq. siqlət. 6. qussə. qəm. kədər. 17 tar. qıs. sıq. ziq.<br />
azlıqda bulunan. gərəklik, zərurət çəkən. - dar qaldıq. 7.<br />
qaqıl. qaqğı. qayğı. dincsizlik. rahatsızlıq. qıyıntı.<br />
darıxma. üzülmə. sıqı. sıkı. sıxı. darlıq. iztirab. - can<br />
sıxıcı. - sıkıya qoymaq: öğrətmək, tərbiyə üçün qadağlamaq.<br />
- iç sıxıntısı: can sıxıntısı.<br />
- çox sıxıntı, acı çəkmək: qan qusmaq.<br />
- içi sıxıntılı: kədərli. puĢaq. buĢaq. buĢqan. qussəli. tutuq.<br />
- sıxıntı vermək: sıqmaq. müztərib edmək. iztirab vermək. -<br />
böylə sözlər ürəyi sıxar. - sənin tür durumun məni çox sıxar.<br />
sıqıntılı sıxıntılı. üzüntülü. əziyətli. zəhmətli. ağır. arqur.<br />
sıqır sığır. sığırın ərkəyinə: manda. öküz, diĢisinə: inək, balasına:<br />
buzağı (dananın çox çiçiyinə deyilir), dana dügə (diĢi dana),<br />
tosun (ərkək dana), ayğırına: buğa deyilir.<br />
- qara sığır: bayağı sığır.<br />
- sığır quyruğu: bitgi adı.<br />
- sığır xəstəliyi: qara daban.<br />
- enənmiĢ ərkək sığır: öküz.<br />
- sığır quyruğu: bitgi adı.<br />
1226 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- sığırın dil altı: qurbağacıq. qırpma.<br />
- sığır gözi: papadiyənin iri, sarı çeĢiti.<br />
1227 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- iki yaşın aşmış qara sığır ayğırı: tosun.<br />
- su sığırı dişisi: tombay.<br />
- suv sıqırıka. manda. dombay.<br />
sıqırcıq sığırcıq. cuğurcuq. quĢ adı. - bir çeĢit sığırcıq.:ötəlgən.<br />
ötləqən.<br />
sıqırlıq sığırlıq. axmaqlıq. əbləhlik. qalın qafa. səfehlik.<br />
sıqırmac sığırmac. sığır çobanı.<br />
sıqırmaq sığırmaq. almaq. tutmaq. sığdınmaq. - bu qab bir kilo alır.<br />
sıqışdırmaq sıxışdırmaq. - bir yerə soxub sıxışdırmaq: qapsatmaq.<br />
qısdırmaq. - əlimi, barmağımı qapıya qısdırdım.<br />
sıqışdırmaq sıxışdırmaq. qısdırmaq. qısmaq. sıxıb tutmaq.- qapı<br />
barmağımı qısdı.<br />
sıqışdırmaq sıxışdırmaq. soqışdırmaq. 1. tıxıĢdırmaq. - buxcanı dolaba<br />
soxuşdurdum. 2. yolu ilə, usulca vermək. - dilənçinin əlinə<br />
bir neçə para soxuşdurdu.<br />
sıqışdırmaq sığışdırmaq. sıxışdırmaq. sıkışdırmaq. soxuşdurmaq.<br />
zorlamaq. məcbur edçək. - kim sizi bu iĢə sıqışdırdı. -<br />
burda sıqışdırmalı bir Ģey yoxdu.<br />
sıqış sığış. sıxış. basıĢ. 1. inciĢ. zülm. 2. soxuĢ. təzyiq. icbar.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sıqışma sıxışma. yığıĢma. yıĢ. yuĢ. yiĢka. - yış bolmaq: yığıĢmaq.<br />
yuğĢılmaq. sıxıĢmaq.<br />
sıqışmaq sığışmaq. sıxışmaq. sıkışmaq. soxuşmaq. 1. basıĢmaq.<br />
bir birinə girmək. birbirin sıxaraq yığıĢmaq. - qalabalıq<br />
sıxışırdı. - el məçidə sıqışdı. 2. darlaĢmaq. daraımaq. -<br />
ürəyim sıqıĢdı. 3. məcbur qalmaq. müztər qalmaq. - çox<br />
sıqışsam, bu yoluda iĢlədəcəyim.<br />
sıqışmış sıxışmış. sıqıqlıq. qısıqlıq. təzyiq.<br />
sıqlamaq 1. sıxılaraq, gücənib ağlamaq. gözünü qorasın almaq. 2.<br />
ıslıq, fıĢqa çalmaq.<br />
sıqlam sıxılacaq qədər ıslaq. - sır sıqlam: bərk ıslaq.<br />
sıqlaşdırmaq darlaşdırmaq. 1. yaklaĢdırmaq. daha bitiĢdirmək. - qız<br />
oğlan sıqlaşdırıldılar. - dar yerdə sıqlaşdırıldılar. 2.<br />
araların daha daratmaq. - ava, dağa gedməyinizi<br />
sıqlaşdırmısız.<br />
sıqlıq sığlığ. sıklıq. sıxlıq. 1. dayazlıq. gödəklik. 2. çayın, suyun<br />
dayaz, gödək yeri. - ırmağın orası sğlıqdır, keçid verir. 3.<br />
qumluq. - gəmi sığlığa oturdu. 4. sıxlıq. darlıq. zərurət. 5.<br />
dolqunluq. toyuqluq. toxluq. qalınlıq.- qumaĢın toxluğu.<br />
6. ıslıq. fıĢqa. səsi dil dodaq ilə sıxaraq çalınan iti, incə<br />
dar səs. 7. arasızlıq. fasiləsizlik. darlıq. bitiĢiklik. -<br />
1228 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1229 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ağacların sıqlığı, görməyə qoymur. - sıqlığ orman. - bizim<br />
məhəllə çox sıqlıqdır: evlər bir biri üstünə çıxır. 8.<br />
dalbadallıq. təa'qüb. - yağmurun sıqlığı, axınlar, sellər<br />
axıdar. 9. sıxlıq. beziq. biziq. bıqıq. bıxıq. təzyiq. fiĢar.<br />
sıqmaq sığmaq. sıxmaq soqmaq. 1. alınmaq. içinə girmək. -<br />
qabına sığmamaq: sərsiz, sərinsiz, səbirsiz olmaq. - ələ<br />
avuca sığmamaq: bərk dikəbaĢ, qaĢarı (> haĢarı. həĢəri)<br />
olmaq. - biz çuvala sığmaz: saxlanılır, gizlənilir nərsə deyil.<br />
2. odlu yaraqı boĢaltmaq. - tapancanı sıxdı. 3. sıxıntı<br />
vermək. müztərib edmək. iztirab vermək. - böylə sözlər<br />
ürəyi sıxar. - sənin tür durumun məni çox sıxar. 4.<br />
zorlamaq. məcbur edmək. təzyiq edmək. - uĢağı yeməyə<br />
sıxma. - çox sıxarsan doğrusu çıxar. 5. gücləndirmək.<br />
quvvət vermək. bərkləĢdirmək. təĢdid edmək. - bu iĢdə<br />
siz bizim əlimizi sıxdız: əlimizdən tudduz. - səsin sıxıb<br />
çığırdı. - bir biçiyi (hərfi) sıxmaq: təĢdidlə oxumaq. 6.<br />
daratmaq. daraltmaq. darlatmaq. təzyiq edmək. -<br />
dənəkləri, qaydaları sıqmaq.<br />
- can sıxmaq: uyutmaq. usandırmaq.- onun uzun danıĢığı<br />
məni uyutdu.<br />
- qabına sığmamaq: talaĢlanmaq. dözümsüzlük edmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sıqma yuxarısı bol, gen, aĢağısı dar olan. - sıq dirək. - sıq Ģalvar.<br />
- sıq baĢ. - sıq don.<br />
siqmək simək. sıymaq. qırmaq.<br />
siqmək sıqmək. (heyvan) 1. yerdən baĢaqa yerə, demək duvara<br />
iĢəmək. 2. azmaq. qızmaq.<br />
sıqmək siqmək. (heyvan) 1. yerdən baĢaqa yerə, demək duvara<br />
iĢəmək. 2. azmaq. qızmaq.<br />
sıqnaq sığnaq. ur. səngər. xəndək.<br />
siqorta (< saxlamaq). sığorta. bimə. təzmin.<br />
sıqorta sıqorta.<br />
siqortaçi (< saxlamaq). biməçi. zamin.<br />
sıqza sığza. paltrın bir yerlərini geniĢlətmək üçün sığdırıllan<br />
parça.<br />
sılaq sılağ. sığal. açar. acar. cıla. pərdax.<br />
sılaqlamaq sılağlamaq. sığallamaq. açmaq. acarlamaq. cılalamaq.<br />
pərdaxlamaq.<br />
sılaşmaq qıstaĢmaq. titrəĢmək. qasnaĢmaq.<br />
sildirmək yodturmaq. yutturmaq.<br />
siləcək hamam hovlusu. dəsmal.<br />
silgidirmək sallayıb, silkiyib arıtlamaq.<br />
silgiş silkiĢ. sallaĢ. titriĢ. titiĢ. təhrik.<br />
1230 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sili arınlıq. təmizlik. nəzafət.<br />
silici arıdan. təmizləyən. nəzafətçi.<br />
siliq silik. pozuq.<br />
silindir içi salınmıĢ, alınmıĢ boĢ tüb, lülə.<br />
silinmək aĢınmaq. qazınmq. yodluĢmaq. yutulmaq. yodunmaq.<br />
1231 http://WWW.TURUZ.NET<br />
odunmaq. yodulmaq. yutulmaq. yox edilmək.<br />
silinmiş silintili. oyulmuĢ. qazıntı.- qazıntı kağızı dayiriyə sunmaq,<br />
göndərmək olmaz. - iĢlərizdə qazıntı olmamalı.<br />
silintili silinmiĢ. oyulmuĢ. qazıntı.- qazıntı kağızı dayiriyə sunmaq,<br />
göndərmək olmaz. - iĢlərizdə qazıntı olmamalı.<br />
silişmək yoduĢmaq. yutuĢmaq. qidəriĢmək.<br />
silkək sirkək. sirkən. silkən. uykusuzluq. yuxusuzluq.<br />
silkən sirkən. sirkək. silkək. uykusuzluq. yuxusuzluq.<br />
silkənmək sinğrimək. yavaĢca sıçramaq.<br />
silkinmək lütlənmək. yalınmaq. soğunmaq. soğqunmaq.<br />
silkmək - omuz silkmək: çiyin silkmək. boynundan atmaq. qəbul<br />
edməmək.<br />
silkmək toxumaq. çırpmaq. - ağac toxumaq.<br />
silkmək sirkmək<br />
silqə silkə. sirkə. böcək yumurtası.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
silqi silgi. 1. silqic. silgir. sallayaraq, təprətərək silmək aracı.<br />
2. titriĢ. titiĢ. sıçraĢ. diksinmə.<br />
silqic silgi. silgir. sallayaraq, təprətərək silmək aracı.<br />
silqi siləcək nərsə, bez, parça. dəsmal.<br />
silqinmək silkinmək. sirkinmək. siskinmək. disginmək. yuxudan<br />
xələcanla oyanmaq. sallanmaq. təhrik olmaq.<br />
silqinti silkinti. silgiĢ. sallaĢ. titiĢ. titriĢ. irtiaĢ.<br />
silqir silgir. silqic. silgi. sallayaraq, təprətərək, titrətərək,<br />
təhriklə silmək aracı.<br />
silqiş 1. silgiĢ. arınıĢ. paksazi. 2. sallaĢ. titiĢ. titriĢ. təhrik.<br />
silqişmək arınmaq.<br />
silqmək silkmək. sirkmək. sallamaq. titrətmək. təhrik edmək.<br />
sillə Ģabba. Ģımar.<br />
silli Ģaplaq. çaplaq. Ģapalaq. çapalaq. toqat.<br />
silmək axıtmaq. sirkitmə6. nərsənin suvuqun çəkmək. qazımaq.<br />
qaĢımaq. qurutmaq. dolmuĢ ölçəyin duruqlamasını<br />
(ağzından artıq, qabarmıĢ bölümünü) silib tarazlamaq.<br />
safaltmaq. yalamaq. diləmək. dilləmək. sürmək.<br />
- sudan çıxdın saçıvı qurut.<br />
- bu tümlədən (cümlədən) bu sözü qazın.<br />
silsilə qordon. sıra. - qaraqol qordonu.<br />
1232 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sim tel. sırma. Ģunur. - sım sıqı: çox dar. artıq sıxılmıĢ.<br />
sıman bənzək əki. - yalansıman. - meymunsıman. - alansıman:<br />
meydan kimi.<br />
simək siqmək. sıymaq. qırmaq.<br />
simitən gərik. gərgin durmaqlıq. önqü. çox önə verən. öngər.<br />
inad.<br />
simsar əntiqəçi. qoltuqçu. köy köhnə alıb satan. qaluraçı.<br />
köhnəçi. əsgiçi.<br />
simşək {- "ılıdırm" bir yerə dəğdi isə, elə "ıldırım. yıldırım" deyilir. -<br />
simurğ saymaruq.<br />
1233 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ıldırımın uzaqda çaxan ıĢığına "simşək" deyilir. - ıldırımın<br />
səsinə "göy gurlaması" deyilir.}<br />
sın xuy. əxlaq. - sınar: bənzər. xuydaĢ. həmxuy. bab.<br />
sınağlı - böyük, yaşlıca, döğüşgən, sınağlı, iş alışığı olan batur<br />
kişi: tayı. dayı. - qoç dayı. yaĢar dayı.<br />
sınaq təngək. dəngək. təcrübə.<br />
sınaqlı qoca. yaĢlı. təcrübəli.<br />
sınaqsız gözü qapalı. təcrübəsiz. alıĢmamıĢ. əcəmi.<br />
sınaqsızlıq yenilik. təcrübəsizlik.<br />
sınama dənəmə. tatma. dadma. təcrübə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sınamaq (< sın: iç). 1. tanımaq üçün sinmək, içərmək, içinə<br />
girmək, qoxlamaq, iyləmək, soxmaq, soxulmaq.<br />
iliĢməklə, qoxulamaqla tanımağa çalıĢmaq. 2. dənəmək.<br />
tatmaq. dadmaq. təcrübə edmək.<br />
sınar sınğar. 1. bənzər. tənəĢ. dənqdəĢ. 2. bildik. tanıĢ.<br />
tanıdıq. bir soydan olan. - heyvan sınarına çəkər. 3.<br />
xuydaĢ. həmxuy. bab.<br />
sınav ənğqmək. imtahan.<br />
sınçqanka dəvə tikəni.<br />
sindan zindan. səndan. urs. ağraĢ üstündə dəmir döğülən<br />
dəmirçilik aracı. örs. urs.<br />
sindan zindan. türmə. tumruq.- tumruğa atmaq: tumruğa<br />
vurmaq. - tumruq ağası: türmə baĢçısı.<br />
sındığı sındırği. sınılan, Ģikəst yeyilən yer. pozulma,<br />
sindi böyük qeyçi.<br />
məğlubiyyət yeri. - çaldıran sındığı:<br />
sındıran - əhdin sındıran: sıymızdi. sözün tutmamaq. qırıq. dönük.<br />
bəfasız.<br />
sındırğı 1. yozqunluq. həzimət. Ģikəst. 2. sındığı. sınılan, Ģikəst<br />
yeyilən yer. pozulma, məğlubiyyət yeri. - çaldıran<br />
sındığısi:<br />
1234 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sindiriləməz - sindiriləməz:, qursaqda duran. həzm olunmaz.<br />
sindirilməz sinğməz. sınğmaz. həzm olunmaz.<br />
sındırma əritmə. həzm.<br />
sındırmaq simək. siqmək. sıymaq. qırmaq. pozmaq. qırmaq.<br />
batırmaq. məğlub edmək.<br />
sinə ökə. singə. öp. öpgə. öpək. köks. bər. köks. qoyun.<br />
1235 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qoğuĢ. ağuĢ. - al qoynuva. - nənəsinin qoyununda böyüyən<br />
uĢaq. - qouyun qoyuuna: birbirinin qucağında. - o mənim<br />
qoynuumdadır: o mənimdir. o məndədir.<br />
- bərə al: bər al: yadla. yadında saxla.<br />
sinəc (< sinmək. sınmaq: oturmaq. çuxurlanmaq). ısnac.<br />
sıkınc. sikənc (> Ģekəncfars). çin. ərmə. əğmə. axma.<br />
sinək sinğək. (< sinğmək: içəri girmək). ağac, yer dəliklərinə<br />
sinən, sinğən, yanı soxulcanlığ, giriĢgənlik qılığı,<br />
xəsiyəti olan kiçik uçar böcək.<br />
- sivri sinək.<br />
- eşşək sinəyi.<br />
- at sinəyi.<br />
- yaşıl sinək.<br />
- qara sinək: milçək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sinəklik sinğəklik. pürüslü olub, sinək, milçək qoğmaq üçün<br />
yelpik. milçək qoğan.<br />
sinən sinğən. soxulcan. giriĢgən. - cana sinən: cana sinər. içə<br />
hopan. sınğcə. sinğcə.<br />
sınğar sınar. 1. bənzər. tənəĢ. dənqdəĢ. 2. bildik. tanıĢ. tanıdıq.<br />
bir soydan olan. - heyvan sınarına çəkər. 3. xuydaĢ.<br />
həmxuy. bab.<br />
sınğcə sinğcə. 1. gizlicə. içərin. 2. iki üzlüklə. münafiqyana. 3.<br />
içrəiyə keçərək. içəriyə bataraq. içəri keçən. - sinğcə<br />
sinğcə yağmur yağır: toprağın içini ısladaraq, toprağın içinə<br />
keçərək. 4. cana sinən. cana sinər. içə hopan.<br />
sinğci sınğsı. sinğsi. sinsi. içdən incimək. incik. əzab.<br />
sınğdırmaq sınğırmaq. 1. içərimək. çoxura qoymaq. gizlətmək.<br />
gömmək. batırmaq. 2. həzm edmək.<br />
sinğək sinək. (< sinğmək: içəri girmək). ağac, yer dəliklərinə<br />
sinən, sinğən, yanı soxulcanlığ, giriĢgənlik qılığı,<br />
xəsiyəti olan kiçik uçar böcək.<br />
- sivri sinək.<br />
- eşşək sinəyi.<br />
- at sinəyi.<br />
1236 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- yaşıl sinək.<br />
- qara sinək: milçək.<br />
sinğəklik sinəklik. pürüslü olub, sinək, milçək qoğmaq üçün<br />
yelpik. milçək qoğan.<br />
sınğılamaq zingildəmək. çınqılamq. çınlamaq. zınqıldamaq. -<br />
qulağın sınğıladı.<br />
sınğılı sınırlı. 1. əsəbi. 2. sınırları bərk, qat, güclü, quvvətli.<br />
- sınırlı yapraq: buğa yaprağı.<br />
sınğın sınğqın. sinğqin. sinqin. sınğısın. sınğıtın. sınan. sinilən.<br />
həzm olunur. həzmi qolay.<br />
sınğın tökük. dağnıq. qırıq. pərakəndə.<br />
sinğir sınğır. içdən, dərindən nırıldamaq, ınğırdamaq.<br />
sınğır sınır. əsəb. - sınıra toxunmaq: dincliyin almaq. canın<br />
1237 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sıxmaq. rahasız edmək. - sınır xəstəliyi: əsəb xəstəliyi.<br />
sınğırlamaq sınırlamaq. 1. ətin sınırların arıtlamaq. 1. savaĢda yaralı,<br />
xəsdə atın bacağ sınırlarını kəsib qırmaq.<br />
sınğısın sınğıtın. sinğqin. sinqin. sınğqın. sınğın. sınan. sinilən.<br />
həzm olunur. həzmi qolay.<br />
sınğıtın sınğısın. sinğqin. sinqin. sınğqın. sınğın. sınan. sinilən.<br />
həzm olunur. həzmi qolay.<br />
sınğ sinğ. dəlik. çoxur. çuxur. qəbir.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sınğqın sınğın. sinğqin. sinqin. sınğısın. sınğıtın. sınan. sinilən.<br />
həzm olunur. həzmi qolay.<br />
sinğqin sinqin. sınğqın. sınğın. sınğısın. sınğıtın. sınan. sinilən.<br />
həzm olunur. həzmi qolay.<br />
sınğlamaq sinğləmək. inğləmək. inləmək.<br />
sinğləmək sınğlamaq. inğləmək. inləmək.<br />
sınğmaq sinğmək. 1. çuxura gora soxulmaq. batmaq. gizlənmək.<br />
2. həzm olunmaq. - sizsiz yediyim içdiyim içimə sınmadı. 3.<br />
keçmək. nifuz edmək. - bu parçaya ağır bir qoxu sınğmış:<br />
bir iy oturmuĢ. 4. toprağa cəzb olunmaq. içinə girmək. -<br />
sınğa sınğa yağmur yağır. 5. qorxub gizlənmək. 6. (ĢiĢ)<br />
enmək. dağılmaq. - ələmin ĢiĢi sınğmağa üz qoyub.<br />
sınğmaz sinğməz. sindirilməz. həzm olunmaz.<br />
sinğmək sınğmaq. 1. çuxura gora soxulmaq. batmaq. gizlənmək.<br />
2. həzm olunmaq. - sizsiz yediyim içdiyim içimə sınmadı. 3.<br />
keçmək. nifuz edmək. - bu parçaya ağır bir qoxu sınğmış:<br />
bir iy oturmuĢ. 4. toprağa cəzb olunmaq. içinə girmək. -<br />
sınğa sınğa yağmur yağır. 5. qorxub gizlənmək. 6. (ĢiĢ)<br />
enmək. dağılmaq. - ələmin ĢiĢi sınğmağa üz qoyub.<br />
sinğməz sınğmaz. sindirilməz. həzm olunmaz.<br />
1238 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sınğrakü hər zaman burnundan sümük axan cocuğa, sövmədə<br />
kullanılan söz.<br />
1239 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- sınğrakü at: ənği xəstəliğinə tutulmuĢ olub, burnundan irin<br />
kimi sümük axan at.<br />
sinğrimək silkənmək. yavaĢca sıçramaq.<br />
sinğsi sınğsı. sinsi. sinğci. içdən incimək. incik. əzab.<br />
sinğsi gizli. saxlı. gizlidən soxulub incik verən. - bərk sinğsi<br />
kiĢidir.<br />
sinğsilik sinsilik. gizlilik. saxlılıq. gizlidən soxulub incik verməklik.<br />
münafiqlik.<br />
sinğsimək sinsimək. içinə iĢləmək. incimək.<br />
sini (< sinğmək). təpsi.<br />
- siniyi qurmaq.<br />
sınıb sinif. soy. qəbil qabıl. nov'. dürlü. məqulə. dürlü.<br />
türlü. - bu qəbil iĢləri burax.<br />
sınıq 1. qırıq. zəyif. qarıĢıq. teyxa, xalis olmayan. məxlut. -<br />
qırıq tazı. 2. qopuq. qopmuĢ. kəsik. qırıq. 3. pozuq.<br />
pozulmuĢ. məğlub. 4. qırıq. pozuq. 5. dağınıq.<br />
sınıqçı çıqıqçı. ötücü. otucu. qırıqçı.<br />
sınıqçılıq qırıqçılıq. çıxıqçılıq.<br />
sınıqçılıq sınqıclıq. ütüləmə iĢi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sınılan - sınılan, Ģikəst yeyilən yer. pozulma, məğlubiyyət yeri:<br />
sındığı. sındırği.- çaldıran sındığı.<br />
sinilən sınğısın. sınğıtın. sınan. sinğqin. sinqin. sınğqın. sınğın.<br />
həzm olunur. həzmi qolay.<br />
sinilmək əmrülmək. amrulmaq. çəkilmək. sorulmaq.<br />
sınır 1. çək. çəki. çəkim. Çaqfars. ölçü. dözüm. tutar. tutum.<br />
həqq. huquq. 2. çözbək. aĢam. çək. sınğır. ağız. mərz.<br />
hidud. hədd. - sınır qoymaq: təhdid edmək. 3. qıran. hər<br />
nəyin ən yüksək, ucqar yeri. qırağ. kərən. > kəranfars.<br />
kəranə (< kərmək). - ölkənin kərəni. - ölkələr birbirindən<br />
kərənlə ayrılır. 4. sınğır. əsəb. - sınıra toxunmaq: dincliyin<br />
almaq. canın sıxmaq. rahasız edmək. - sınır xəstəliyi: əsəb<br />
xəstəliyi. 5. ağ damar. 6. qordon. ip. sap.<br />
- sınır örgüsü: əsəb əlyafı.<br />
sınırlamaq sınğırlamaq. 1. ətin sınırların arıtlamaq. 1. savaĢda<br />
yaralı, xəsdə atın bacağ sınırlarını kəsib qırmaq.<br />
sınırlı sınğılı. 1. əsəbi. 2. sınırları bərk, qat, güclü, quvvətli.<br />
- sınırlı yapraq: buğa yaprağı.<br />
sınırsız yansız. qıraqsız. ucsuz bucaqsız. kərənsiz > bikəranfars.<br />
bikəranəfars (< kərmək).<br />
sınış yenğiliĢ. yanğılıĢ. düĢüĢ. məğlubiyyət.<br />
1240 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sınqamaq tıkanmaq. sınmaq.<br />
sinqən sinğən. sinən. soxulcan. giriĢgən.<br />
sinqin sinğqin. sınğqın. sınğın. sınğısın. sınğıtın. sınan. sinilən.<br />
həzm olunur. həzmi qolay.<br />
sınqır sinğir. 1. sınır. ağız. mərz. hidud. 2. içdən, dərindən<br />
nırıldamaq, ınğırdamaq.<br />
sınmaq 1. tıkanmaq. sınqamaq. 2. top atmaq. top boĢaltmaq.<br />
1241 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yazıq olmaq. iflas olmaq. - çox tükanların topu atıldı. -<br />
onunda topu atıldı. 3. sinmək. oturmaq. çuxurlanmaq. 4.<br />
yanğılmaq. yenğilmək. düĢmək. yıxılmaq.<br />
sinmək sınmaq. oturmaq. çuxurlanmaq.<br />
sinsi sınğsı. sinğsi. sinğci. içdən incimək. incik. əzab.<br />
sinsilik sinğsilik. gizlilik. saxlılıq. gizlidən soxulub incik<br />
verməklik. münafiqlik.<br />
sinsimək sinğsimək. içinə iĢləmək. incimək.<br />
sipər turaka. qalxan. savağ. savınma ayqıtı.<br />
sipitləmək sivitləmək. siyirmək. - nə yemək varıdı içəri sipətlədi: içəri<br />
ötürdü.<br />
sır etmək ötmək. (aqustos böcəki)<br />
sır 1. bürə. güzgünün arxasına vurulan boya. mə'cun. 1. "s"<br />
il baĢlayan sözlərin, vurqulayan təkidir. - sır sıqlam: çox
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sıx.<br />
- bir gizni, sirri, içi açımaq: sökmək. qoxulatmaq. iylətmək.<br />
ifĢa edmək. - yarın onun iĢlərin qoxulatacağam.<br />
sıra tav. tov. nobət. tov. - tov sənə: nobət sənindir. sağlıq<br />
vetmədə deyilir. - tov kimindir. - tav mənə çatdı, bəxtim<br />
qoyub baĢın yatdı. - tovda sənə çatarmıĢ, axar sular<br />
yatarmıĢ. - yaĢam oyndu, bir tov sən, bir tov mənə. - tovla<br />
gələn tovla gedər. - öz tavın gözlə.<br />
sıraca boğazda urlar çıxartan, gövdənin bir para yerləində<br />
yaralar açan bir xəstəlik. daül xinazir. "aq banğ", "sığır<br />
oti" , "balığ oti" sıraca otu çeĢitlərindəndir.<br />
- sıraca (daül xinazir) xəstəliyi çeşitlərindən:<br />
tomuz baĢı.<br />
sırailə silsilə. sıravari. - dağ sarsı: dağ silsiləsi.<br />
sıra 1. dizi. səf. - bir sıra inci. - ağacları var sıra sıra. 2. nəzm.<br />
tərtib. nobət. - sıraya qomaq. - sıraya girmək. - sıra ilə. -<br />
sıramız gəlməmiĢ hələ. 3. sinif. sınıb. - üçüncü sıra: üçüncü<br />
sinif. sınıb. 4. mənzilət. rütbə. mərtəbə. 5. xət. sətir. -<br />
neçə sıra yazı yazdım. 6. uzn taxda miz. - məktəb sıraları.<br />
7. fürsət. - sıra gözətləmək. 8. sayaq. gəliĢ. - söz sırası:<br />
söz gəliĢi. 9. seçilməmiĢ. rasgələ. bayağı. - sıra köomür. -<br />
1242 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1243 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sıra qarpuzi. 10. boyuna uzanmıĢ. - sıra duvar. sıra<br />
ağacları. 11. sırailə. silsilə. sıravari. - dağ sarsı: dağ<br />
silsiləsi. 12. uyuq. uyqun. uğur. yerli. yollu. münasibət. -<br />
sırasız söz söyləməkdənsə, sırasın gözləmək yeğdir. -<br />
sırasız {: 1. yersiz. yolsuz. münasibətsiz. 2. qarma qarıĢıq.<br />
düzənsiz}. 13. dərcə. dərəcə. təbəqə. 14. < sürə.<br />
Coruk11. yoruk. tənq. - ardı sıra: ardınca. - ara sıra: arada<br />
sırada: ara ara. gah gah. vax vax. ehyanən. 15. qat. - qatla:<br />
sıra ilə. - qatlı qıtımlı: sırlı sıralı. 16. qoĢı. qat. sinif. 17.<br />
silsilə. qordon.- qaraqol qordonu.<br />
- arxası sıra: ardı sıra: dal ba dal. mütəaqibən. geridən<br />
bağlı, müttəsil.<br />
- önü sıra: öndən. öncə. öndən müttəsilən.<br />
- yanı sıra: yan yana. bərabər.<br />
- ara sıra: arada sırada: aralıq aralıq. hərdən. bə'zən.<br />
- sırasında: sarası ilə. uyuğunda. münasibəti ilə.<br />
- sıra sıra: səf səf.<br />
- işi sırasına girmək: iĢi yoluna girmək, düzəlmək.<br />
- sırada: ikən. arada. əsnada. gəldiyim sırada asladım.<br />
sıralalış sıranıĢ. düzülüĢ. diziliĢ.<br />
sıralama dizmə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sıralamaq sıramaq. qoĢmaq. düzmək.- söz qoşmaq. - orda nə düzüb<br />
qoşursuz.<br />
sıralamaq uĢaq. uĢağın yasdığa, duvara tutunaraq yeriməyə<br />
baĢlaması. - daha yerimir, sıralamağa baĢlamıĢ.<br />
sıralanmış sıralı. tizili. dizili. nəzmli. silkə çəkilmiĢ.<br />
sıralı 1. dizili. düzənli. müntəzəm. tizili. nəzmli. sıralanmıĢ.<br />
silkə çəkilmiĢ. - sıralı iĢlər qolay görünür. 2. yerli yerində.<br />
münasib yerində.<br />
sıramaq sıralamaq. qoĢmaq. düzmək.- söz qoşmaq. - orda nə<br />
düzüb qoşursuz.<br />
sıranış sıralalıĢ. düzülüĢ. diziliĢ.<br />
sırasız yersiz. yolsuz. münasibətsiz.<br />
sırat < sırıq. cığır. incə, dar, uzanmıĢ yol.<br />
sıravari 1. bir sıra, dizi, səf quraraq durmaq. 2. silsilə. sırailə.-<br />
dağ sarsı: dağ silsiləsi.<br />
sıravarı bir sırada. bir sıralı.<br />
sırcıranmaq cırcıranmaq. qısqanmaq. qısqınmaq . qısınqanmaq.<br />
sığqınmaq. 1. çəkəməmək. 2. qeyrətə gəlmək. 3. rəqib<br />
olunmaq. rəqabətdə bulunmaq. 4. əsirgəmək.<br />
əsirgənmək. darıqtınmaq. diriğ edmək. - qarısı kəndini<br />
qulluqçu qızlarından çox qısqanırı. 5. rəĢg edmək.<br />
1244 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1245 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qibtələnmək. həsədlənmək. çəkəməmək. - mən sizdən<br />
bir nəsə qısqanmamam.<br />
sırça ĢüĢə. süyĢə. cam. - kəsmə sırça: tökmə sırça: bilur. - təpə<br />
sırçası: təpə camı: tavandan, qubbadan aydınlığ verən baca.<br />
sırğal sayyal. uçar. boĢ. gedər. qalmaz.<br />
sırğav qulaqlıq. tövsiyə. avizfars < asıv. aslaq. aslıq. sarılan<br />
asıan nərsə. quĢbara. güĢbərə. qoĢbara. qoĢulan<br />
nərsə. qoĢ. köç. qoĢu. köç. cihaz. vəsayil. - qulağ<br />
sırğavı: qulaqda küpə: qulaqda saxlanılan söz. - bu söz<br />
qulağınızda küpə olsun.<br />
sırxab (< sari + ğav: sarımsı toprAQ). (sır + ğav: boyalı.<br />
boyAQana).<br />
- sarıqərə: sarı yağli toprAQ.<br />
sırıq qabuği siyrilmiĢ, yonulmuĢ uzun ağac. çox uzun boyluya<br />
da "sırıq" deyilir. dallaq.<br />
- sırıq kimi, dallaq gəzmək: boĢ boĢuna gəzmək.<br />
- gecim sırıq. geyzim sırıq: paltar sırıqı: paltar, geyim<br />
yumaqda iĢlənən sırıq.<br />
- yüküc sırıq: hambal sırıqı: ağır yükləri daĢımaqda iĢlənir.<br />
yüküclər (daĢıyanlar) dörd olub, yükü iki sırığın üzərinə<br />
qoyub, daĢırlar.<br />
- sırıq daşqası: bir iki sırıqla qurulmuĢ iki dörd təkərli araba.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sırımaq oyulqamaq. səqrək səqrək aralı tikmək. kökləmək2.<br />
sarımaq. qablamaq. - yorqan sırımaq.<br />
sırım sirim. qalınığı siyrilmiĢ, incəlmiĢ, yumĢaq dəri dilimi.<br />
sırınmaq sırıtmaq. siyrinmək. açılmaq. ölmək.<br />
sırıtqan sırtıq. adama yapıĢır. yılıĢıq.- yılışıq bir adam.<br />
sırıtqanlıq sırtıqlıq. yapıĢqanlıq. yılıĢqanlıq. yılıĢıqlıq. bulaĢqanlıq.<br />
sırıtmaq (sıyrıtmaq. siyritmək: çılpaqlamaq. açıb göstərmək). 1.<br />
dodaqların aralayıb diĢlərin gösətib, dadsız dussuz,<br />
səssizcə gülmək. - nə sırıtıb durursun belə. 2. sırınmaq.<br />
siyrinmək. açılmaq. ölmək. soyuqdan donmaq. 3.<br />
uymamaq. uyuĢmamaq. gözə taxılmaq. gözə girmək.<br />
pis görünmək. - bu parçada ağınan qara sırıtır. 4.<br />
azlıqların, saçuq suçuqların, eyb nuqsanların bir ucdan<br />
çıxması, gürünməsi. - onun suçları sırıtır.<br />
- dişlərin sırıtıb gülüşmək: yılıĢmaq.<br />
- sırıtıb gülüşmək: gəvĢək gəvĢək yanaĢmaq. yılıĢmaq.<br />
sirkə - qurşun sirkəs: həmzi əsas deyilən Ģimik maddə.<br />
- sirkədən yeni çıxmış bit: yavĢaq. kiçik bit.<br />
sirkək silkək. sirkən. silkən. uykusuzluq. yuxusuzluq.<br />
sirkən silkən. sirkək. silkək. uykusuzluq. yuxusuzluq.<br />
sirkitmə6 nərsənin suvuqun çəkmək. silmək. axıtmaq.<br />
1246 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sirqə sirkə. silkə. böcək yumurtası.<br />
sirqinmək sirkinmək. silkinmək. siskinmək. disginmək. yuxudan<br />
xələcanla oyanmaq.<br />
sirqmək sirkmək. silkmək. sallamaq. titrətmək. təhrik edmək.<br />
sırlamaq boyamaq. rəhləmək.<br />
sirli gizil. gizlisi olan. içil. qıtım. kitim. qutum. kütüm. güdüm.<br />
sırmakeş sırmaçı.<br />
1247 http://WWW.TURUZ.NET<br />
gizli. söylənməz nə. salığ. - bu iĢdə gizil (gizli) yox. -<br />
gizilsiz iĢ, söz, duruĢ, baxıĢ, anlam.<br />
sırma 1. altun, gümüĢ tellərl yaldızlanmıĢ, bəzənmiĢ qumaĢ. -<br />
ağ sırma. - altın sırma. - sırma iĢləri. 2. sarma. sarı, gözəl<br />
saç. - sırma saçlı sevgilim. 3. tel. sim. Ģunur. 4. naxıĢ.<br />
nəqĢə. rəsm.- sırmalı parça.<br />
- bu qurdun biçimində olan naxışlı sırma, işləmə (parça.<br />
Ģəkil): tırtıl. dartıl.<br />
- som sırmalı taqa: altın uluq taqa: qızıl sırma ilə iĢlənmiĢ<br />
parça topu.<br />
sırmalı naxıĢlı. nəqĢəli. rəsmli. - sırmalı parça.<br />
sirr qəmə. kəmə.<br />
sırtar sırtı, omuzları qabarıq. kürəyi qalın dərili, toplu örtülü<br />
olan. omuzları qalın dərili bir çeĢit kələr.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sırtarmaq sırtırmaq. sırtılmaq. 1. sırtını dayamaqla gücünə<br />
güvənmək. arxalanmaq. güstaxlıq edmək. üzlənmək. -<br />
nə sırtarıb durursan. 2. qabarmaq. bulutların üfüqdə arxa<br />
arxaya dayanıb, qabarıq bi durum tapması. - bulutlar<br />
sırtardı.<br />
sırtıq sırtın tutan. dəvamın tutan. üzlənib azmıĢ. Ģımarıq.<br />
ĢımarmıĢ. yırtıq. utanmaz. arsız. həyasız. sırıtqan.<br />
adama yapıĢır. yılıĢıq. - yılışıq bir adam. - sırtıq bulmaq:<br />
sözün izərini bulmaq.<br />
sırtıqlıq sırıtqanlıq. yapıĢqanlıq. yılıĢqanlıq. yılıĢıqlıq.<br />
bulaĢqanlıq .<br />
sırtılmaq sırtırmaq. sırtarmaq. 1. sırtını dayamaqla gücünə<br />
güvənmək. arxalanmaq. güstaxlıq edmək. üzlənmək. -<br />
nə sırtarıb durursan. 2. qabarmaq. bulutların üfüqdə arxa<br />
arxaya dayanıb, qabarıq bi durum tapması. - bulutlar<br />
sırtardı. 3. Ģımarmaq. əzilmək. üz tapıb azmaq.<br />
üzlənmək. ərköyüllənmək. Ģuluqluq edmək. isizlənmək.<br />
ısızlanmaq. səvimsizləĢmək. yaramazlaĢmaq.<br />
duzsuzlanmaq. üz bulmaq. düz yoldan azmaq.<br />
yanğĢamaq. dadsızlanmaq. duzlanmaq. - şımarmış<br />
cocuğ.<br />
1248 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sırtılmış yartılmıĢ. yırtılmıĢ. utanmaz. - yırtılmış cocuq.<br />
sırtırmaq sırtılmaq. sırtarmaq. 1. sırtını dayamaqla gücünə<br />
1249 http://WWW.TURUZ.NET<br />
güvənmək. arxalanmaq. güstaxlıq edmək. üzlənmək. -<br />
nə sırtarıb durursan. 2. qabarmaq. bulutların üfüqdə arxa<br />
arxaya dayanıb, qabarıq bi durum tapması. - bulutlar<br />
sırtardı.<br />
sırtıtmaq Ģımartmaq. əzdirmək. üz vurub azdırmaq. üz vermək.<br />
ərköyül böyütmək. - cocuğu şımartma.<br />
sırtıtmaq üzə gülmək: üz vermək.<br />
sırt 1. arxanın yuxarı bölümü. hər nəyin qabarıq bölümü.<br />
əgin. dal. dalı. - sırtıvı duvara ver. - sırtıva al. 2. heryvanın<br />
qılıclama olan arxasının ən yuxarısi. - yəhər atın sırtını<br />
yaralamıĢ. 3. uzanan dağın boy, qılıclamasına sürən<br />
bölümü, yeri. yamac üsdi. - uzaqdan dağın sırtı, sınır kimi<br />
görünür. 4. arxa. əğin. - dağ sırtı: boyuna uzanan dağın<br />
yuxarısı.<br />
- sırtdan atmaq: əğin boĢaltmaq. baĢdan savmaq.<br />
- sırta almaq: yüklənmək. mütəhhüd olmaq.<br />
- balıq sırtı: ortası qabarıq, qubbəli olan. - baxca yollarını<br />
balıq sırtı yapmalı.<br />
- salla sırt edmək: sırtına almaq. yüklənmək. - quyruğun
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
salla sırt etmək: quyruğun belinə almaq.<br />
- sırtıq: sırtın tutan. dəvamın tutan.<br />
- birinin sırtındn çıxarmaq: birinin boğazından çıxarmaq:<br />
birini qusdurmaq. güclüyüb, zorlayıb almaq.<br />
- sırt dayamaq: sırt vermək: güvənmək. yardım ummaq.<br />
- sırt sırta vermək: yardımlaĢmaq.<br />
- salla sırt edmək: kürəyinə atmaq. - it quyruğun salla sırt<br />
edib getdi.<br />
sırtlamaq 1. dalına almaq. sırtına, kürəyinə almaq. 1. dayanmaq.<br />
kürək vermək. arxa vermək.<br />
sırtlan (< sırtıq. sırtlı. sırtı qabarıq olan). beli, kürəyi quzli,<br />
qoğzaq, yallı olub, yırtıcı, quylanmıĢ ləĢ, ölüləri gordan<br />
çıxarıb yeyən qurd kimi bir heyvan. kafdar (kavtar: 1. <<br />
kavmaq: qazmaq. qazıb çıxaran. 2. < kaptar. koptar:<br />
qabarıq. gobut olan). yalsızına anduq dərlər.<br />
sirud < sayaş. sayraĢ. qoĢuq.<br />
sıruqu sıcaq əsən bir yel.<br />
sis! hiss !. Ģüq !. sük !. cük !. sus !. susturma. sikut ilgəci. -<br />
şük dur: çük dur.<br />
siskinmək silkinmək. sirkinmək. disginmək. yuxudan xələcanla<br />
oyanmaq.<br />
1250 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sis əmir. qırağı. inğir. tuman. duman. püs. toz. yerə enən<br />
1251 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bulut. püs. Ģeh, yaĢ, sulu, çilli duman. - sis im: sis imi:<br />
dumanlı havada gəmilərin boru ilə verilən səs.<br />
sısqa küsəqət. cılız. yanıq. arığ, quri, cılız, alız olan cocuq.<br />
.- yanıq cocuq.<br />
sislik tumanlıq. dumanlıq. bulanıq. qaramlıq. qaramtulluq.<br />
sitayiş < istəyiĢ. öqül. öğül. ökül.<br />
sıtma ısıtma. küyük. göyük.<br />
sıtmalanmaq ısıtmalanmaq. ısıtmıya tutulmaq.<br />
sıtmalı ısıtmaya tutulmuĢ.<br />
situn qoçan. dirək. tirgə. dirgə. tirək.<br />
sıva duvara, daĢların, bağdadınınğ üzərinə sürülən xarc. -<br />
yapınınğ sıvasın çəkmək. - sıva vurmaq.<br />
sıvamaq sığamaq. sivirmək. çırmamaq. yenğ, paça, ətək<br />
çevirmək, toplamaq. suvamaq. bulamaq.<br />
- qolların, bacaqların sığamaq.<br />
- sıçıb sıvamaq: söyüb sayaraq alçatmaq. paylamaq.<br />
tonatmaq. donatmaq.<br />
- qünəşi palçıqla sıvamaq: açıq aĢgar nərsə örtüb basırmaq<br />
istəmək.<br />
sıvama qaplama. nərsəni sıx sıx, aralıqsız örtmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sıvanmaq sığanmaq. sivirinmək. çırmanmaq. yenğ, paça, ətək<br />
çevirmək, toplamaq, hazırlanmaq. - siz indidən sıvandız.<br />
sıvaşıq siviĢik. ziviĢik. qayar. yapıĢır. yapıĢqan. - sivişik çamır.<br />
sıvat hamar. bərabər. əĢ hündürlükdə olan.<br />
sıvay - bundan sıvay: bir yana dursun: Ģöylə dursu. bundan sərfi<br />
nəzər.<br />
sıvıq suvıq. cıvıq. sulu. sülü. 1. durultularaq axar durumuna<br />
gətirilən hər Ģey. 2. ağac, quyruq kimi nərsələrin up<br />
uzun, çırıl çıplaq qalmıĢ halı. - suvıq qudruq: qatır<br />
quyruğu kimi qılsız. uzun quyruq. 3. suyuq. 4. bulaĢıq.<br />
bulaĢan.<br />
sivilcə zigilcə. tölül. ufaq qabarcıq ısırcıq. qızdırma, ısıtmadan<br />
oluĢan qabarcıq.<br />
sivil zigil. 1. tölül. ufaq qabarcıq. 2. su üzündə oluĢan yəĢil<br />
qabarcıqlar.<br />
sivirinmək sığanmaq. sıvanmaq. çırmanmaq. yenğ, paça, ətək<br />
çevirmək, toplamaq, hazırlanmaq. - siz indidən sıvandız.<br />
sivir sivri. 1. iti. hadd. - sivri sözlər. 2. incə. uzun. boylı. uca.<br />
boy atmıĢ. - sivri bir cocuq. 3. çeber: seber. sever. zebel.<br />
qıvraq. qıyaq. zirək.<br />
- sivri sinək.<br />
1252 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1253 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- sivri sivir, dikə durmaq: qoqoruzlanmaq. xoruzlanmaq.<br />
- sivri bucaq. sivri köĢə: hadd zaviyə.<br />
- sivri burun: uzun burun.<br />
- sivir ağıl: ağlı dar.<br />
sivirmək 1. sivri, kəsgin olmaq. itilmək. incəlmək. 2. boy atmaq.<br />
uzamaq. incə uzun olmaq. - bu cocuq bərk sivirdi. 3.<br />
sığamaq. sıvamaq. çırmamaq. yenğ, paça, ətək<br />
çevirmək, toplamaq. - qolların, bacaqların sığamaq.<br />
sıvış siviĢik. sıvıĢıq. ziviĢik. sıvaĢık. qayar. yapıĢır. yapıĢqan.<br />
- sivişik çamır.<br />
sivişik sıvıĢıq. sıvıĢ. ziviĢik. sıvaĢık. qayar. yapıĢır. yapıĢqan. -<br />
sivişik çamır.<br />
sıvışıq siviĢik. sıvıĢ. ziviĢik. sıvaĢık. qayar. yapıĢır. yapıĢqan. -<br />
sivişik çamır.<br />
siviş səviĢ. həzf. ləğv. fəsx. - siviş ili: qəməri illigiynən, günə<br />
illiginin arasında itən bir il.<br />
sıvışmaq örtüĢmək. yapıĢmaq. (# savuşmaq: ötrüĢmək. keçiĢmək).<br />
sivişmək ziviĢmək. qaymaq. yox olmaq. qaldırılmaq. məhv olmaq.<br />
sivitləmək sipitləmək. siyirmək.- nə yemək varıdı içəri sipətlədi: içəri<br />
ötürdü.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sivri sivir. 1. iti. hadd. - sivri sözlər. 2. incə. uzun. boylı. uca.<br />
boy atmıĢ. - sivri bir cocuq. 3. zirək. 4. > zirvə. uc. sərt.<br />
kəsgin. bək. bərk. quvvətli. sivir. uclı. uclu. uca. - dağ<br />
təpəsinin sivrisi: zirvisi: barmaq.<br />
- sivri sinək.<br />
- sivri çirkin qılıqlı nərsə: qoqoruz. xoruzlanan kimi.<br />
- sivri sivir, dikə durmaq: qoqoruzlanmaq. xoruzlanmaq.<br />
- sivri uclu: ərsay: iti. çivri. ərsay: iti. çivri.<br />
- sivri bucaq. sivri köĢə: hadd zaviyə.<br />
- sivri burun: uzun burun.<br />
- sivir ağıl: ağlı dar.<br />
sivrilan > savalan. sivrilən. sivrilik.<br />
sivrilcə < siqilcə.<br />
sivrilən sivrilik. (> sivrilan. savalan).<br />
sivrilik sivrilən. (> sivrilan. savalan).<br />
sivrilmək sivrimək. qalxmaq. osusmaq. tərəqqi edmək.<br />
sivrimək sivrilmək. qalxmaq. osusmaq. tərəqqi edmək.<br />
sivritmək ititmək.<br />
siyirmək sipitləmək. sivitləmək. - nə yemək varıdı içəri sipətlədi:<br />
içəri ötürdü.<br />
sıylıq istəlik4. bələk5. yadigar.<br />
1254 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sıymaq simək. siqmək. qırmaq. kəsmək. əzmək. pozmaq. basıb<br />
yox edmək.<br />
sıymızdi sözün tutmamaq. dönük. qırıq. əhdin sındıran. bəfasız.<br />
sıymızmaq sözün tutmamaq. dönüklük edmək. əhdin sındırmaq.<br />
bəfasızlıq edmək.<br />
sıyrılmaq sezrilmək. sıdrılmaq. sızrılmaq. çarpmaq. dəğmək.<br />
görüĢmək.<br />
siyrinmək sırınmaq. sırıtmaq. açılmaq. ölmək.<br />
sıyrıtmaq 1. açılmaq. sırıtmaq. siyritmək. faĢ olmaq. azlıqların,<br />
1255 http://WWW.TURUZ.NET<br />
saçuq suçuqların, eyb nuqsanların bir ucdan çıxması,<br />
gürünməsi. - onun suçları sırıtır. 2. sırıtmaq. siyritmək.<br />
çılpaqlamaq. açıb göstərmək.<br />
siyritmək 1. sığdırıb, bərk sürtüb üzünü aldırmaq. - ağacın qabığını<br />
sırtdı. 2. sürtüb, dəğib keçmək. yalamaq. - qurĢun sırtdı<br />
keçdi. 3. sığdırıb, bərk sürtüb üzünü aldırmaq. - ağacın<br />
qabığını sırtdı. 4. sürtüb, dəğib keçmək. yalamaq. -<br />
qurĢun sıyrıtdı keçdi. 5. açılmaq. sıyrıtmaq. sırıtmaq. faĢ<br />
olmaq. azlıqların, saçuq suçuqların, eyb nuqsanların bir<br />
ucdan çıxması, gürünməsi. - onun suçları sırıtır. 6.<br />
sırıtmaq. sıyrıtmaq. çılpaqlamaq. açıb göstərmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sıysız sayqısız. kəpəz. kəpəzə. köpək. kövək. salıkasız4.<br />
salmaksız4. e'tibarsız. mübtəzəl. dəğərsiz. qiymətsiz.<br />
sıysızlatmaq salsızlatmaq. sayqısızlatmaq. salkasızlatmaq.<br />
kəpəzlətmək. kəpəzələtmək. köpəklətmək.<br />
kövəklətmək. e'tibarsızlatmaq. mübtəzəllətmək.<br />
dəğərsizlətmək. qiymətsizlətmək.<br />
sızak < sızmaq: ağrıyıb göynəmək). sızıĢ. göynük.<br />
sızdırmaq 1. tər kimi damla damla axıtmaq. tərəĢĢüh etdirmək. - su<br />
küpündən, yağ sızdırır. 2. sərxoĢ edib bayqıtmaq,<br />
uyutmaq. kefləndirmək. - içdirib içdirib sızdi. - sızdırıb<br />
istəyin yerinə gətirdi. 3. sızlatmaq. sızırmaq. ağrıtmaq.<br />
incitmək. - çimdikləyib sızlatdı. 4. sezdirmək. hiss<br />
etdirmək. dolaysiylə anlatmaq. bəlləndimək. - oğrular<br />
sezdirmədən malları çalmıĢlar.<br />
sızı 1. təqtir. damla damla axma. 2. sınıra toxunan , incə<br />
iĢliyən ağrı. - bacaqlarımda sızı vardır, bir takım sızılar<br />
gəzir. 3. ağrı. acıq. acı. incik. dərd. kədər.<br />
sızıq sızlanma. sızıltı. Ģikayət. təzəllüm.<br />
sızıqlanmaq sızlanmaq. sızıldamaq. zırıldamaq. ağlaĢmaq.<br />
Ģikayətlənmək.<br />
1256 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sızıldamaq sızlanmaq. sızıqlanmaq. zırıldamaq. ağlaĢmaq.<br />
Ģikayətlənmək.<br />
sızılmaq sezilmək. hiss olunmaq. dolaysiylə anlamaq.<br />
bəllənilmək.<br />
sızıltı sızlanma. sızıq. təzəllüm. Ģikayət.<br />
sızıntı 1. müqəttər. damla damla axıb yığılmıĢ su, suvuq. 2. bir<br />
1257 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qabdan damla damla tərləyib axan suvuq. - yağ sızıntısı.<br />
su sızıntısı.<br />
sızırmaq sızdırmaq. sızlatmaq. ağrıtmaq. incitmək. - çimdikləyib<br />
sızlatdı.<br />
sızış sızak. a< sızmaq: cıĢma. göynük.<br />
sızlanma sızıq. sızıltı. təzəllüm. Ģikayət.<br />
sızlanmaq sızıqlanmaq. sızıldamaq. zırıldamaq. ağlaĢmaq.<br />
Ģikayətlənmək.<br />
sızlatmaq sızdırmaq. sızırmaq. ağrıtmaq. incitmək. - çimdikləyib<br />
sızlatdı.<br />
sızmaq 1. tər kimi damla damla axmaq. tərəĢĢüh edmək. - su<br />
küpündən, yağ sızmaz. 2. sərxoĢ olub bayqınmaq. - içib<br />
içib sızdi. 3. sezmək. hiss etmək. dolaysiylə anlmaq. -<br />
biz sezmədən, oğrular malları çalmıĢlar. - baĢımda bir ağrı<br />
sezirəm. - iĢləməməyin deməsədə, sözlərindən sezdim.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sızrılmaq sezrilmək. sıdrılmaq. sıyrılmaq. çarpmaq. dəğmək.<br />
görüĢmək.<br />
soba 1. ocaq. 2. gülxana. ser. parnik. - sobada yetişmək:<br />
tələsik, çabuq yetiĢmək.<br />
- ocağın sobanın, peçin buru başı: qoğan. qovan. - külək<br />
vurub peçin qoğanın salıb.<br />
sob soy sözünün təkidir. - soy sob: el quĢaq. əsl o nəsəb.<br />
sofa - evin sofası: bəçqüm. hol.<br />
soxru soxur. soxulub. xafa xafdan. birdən.<br />
soxu soqu. soxqu. həvəng. dibək.<br />
soxulub soxru. soxur. xafa xafdan. birdən.<br />
soxur xafa xafdan. soxru. soxulub. birdən.<br />
soqa soğa. 1. sovğa. sova. ehsan. eanə. sədəqə. 2. soxa.<br />
buta. (qızılçı butası). 3. soka. susqa. susduran. oturtu.<br />
otutu. dincəltən. müsəggin. təsgin verən.<br />
soqaq soxaq. sallapati. girən. gözətməz. saymaz. soxulan yer.<br />
yort. yürt. baca. soqar (> suraxfars< soxmaq).<br />
mülahizəsiz hər iĢə giriĢən kimsə.<br />
- sokaq takımı: çüçə adamı. aĢağ el. əvam.<br />
- sıqı sokağ: dar sokağ.<br />
1258 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
soqan soğan. 1. qat qat qabıqdan oluĢan, tob biçimində, yaxıcı<br />
1259 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bitgi. 2. suğan (< su: iti) > suhanfars). qoğara qora. ititmək<br />
aracı.<br />
- yaban soğanı: yabanı soğan. gömürən.<br />
- qıyağan daş: soğan daş: mərmər daĢların sürtməkdə,<br />
soğanlamada iĢlənən daĢ.<br />
- saqalına soğan doğramaq: ələ salmaq.<br />
- qaba soğan: əməyə, zəhmətə gəlmiyən kiĢi. lapaçı.<br />
- soyub soğana döndərmək: var yoxun almaq.<br />
- arpacıq soğan: kiçik, dayanıqlı soğan çeĢiti.<br />
- öküz soğanı: bitgi çeĢiti. terik ejiptlatin.<br />
- dağ soğanı: nə'leyn. sil məritimlatin.<br />
- qırmızı soğan: dadlı soğan çeĢiti.<br />
soqdurmaq sancıtmaq. saplatmaq. taxmaq. batırtmaq. - bu qazığı<br />
(böyük mıxı) çayırın ortasına saplat.<br />
soqım soxum. bir aqaç parçasıdır ki çam qozası Ģəklində<br />
kəsilərək içi oyulur, üç tərəfından dəlinərək oxun<br />
üzərinə qonur.<br />
soqışdırmaq sıxıĢdırmaq. 1. tıxıĢdırmaq. - buxcanı dolaba<br />
soxuşdurdum. 2. usulca vermək. - dilənçinin əlinə bir neçə<br />
para soxuşdurdu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
soqışmaq soğışmaq. 1. su yerə batıb, topraq tavlanmaq, dolmaq.<br />
2. usulca arıya girmək, yerləĢmək. - oda gəlib arıya<br />
soxuşdi.<br />
soqqu soxqu. soxu. həvəng < kovang. dibək.<br />
soqqu soxqu. soqu. soxu. həvəng. dibək.<br />
soqmaq soxmaq. sıxmaq. 1. dəxalət edmək. idxal edmək. - işə<br />
barmaq soqmaq: iĢi pozmaq. - burun soqmaq: uyarsız,<br />
gərəksiz yerə girmək, qarıĢmaq. 2. saplamaq. 3. batırmaq.<br />
4. aldatmaq. - hesaba soxmaq. 5. incitmək. - soxmayınca<br />
durmaz. 6. taldırmaq. daldırmaq. batırmaq.<br />
- itərək, basaraq soxmaq: tıqmaq. - yunu yastığa, balıĢa<br />
tıxmaq. 7. qaqmaq. ( q t ) taqmaq.- bu toprağa qazıq<br />
qaqılmaz. 8. uğratmaq. bəddəmək. tutturmaq. giriftar<br />
edmək. - baĢımı bəlaya uğratdım. 9. gətirmək. qomaq.<br />
qoymaq. - yoluna gətirmək. -meydana gətirmək. 10.<br />
(böcək. heyvan) gəgələmək. vurmaq. çalmaq. sancmaq.<br />
ısırmaq. 11. sancmaq. saplamaq. taxmaq. batırmaq.<br />
tikmək. - arabanı çamura saplayacaqsız. - pərçəmi sapla. -<br />
sancağı sapla. - əlimə iğnə sapladı.<br />
- nərsəni nərsiyə soxmaq: təpmək: gömmək. örtmək.<br />
1260 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
quylamaq. batırmaq.<br />
1261 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- vurub soxmaq: qaqmaq. daxil edmək. - çivi qaqmaq.<br />
soqman uzun türkmən çizməsi.<br />
soqu soxu. soxqu. həvəng < kovang. dibək. soxqu. həvəng.<br />
soquq soğuq. savuq. sevimsiz. xoĢa gəlməz. - soyuq kiĢi. -<br />
soyuq söz. - soyuq kitab. - soyuq qız.<br />
- soğuq olmaq: qıĢ olmaq. qıĢlamaq. - bu il yaman qışladı.<br />
- soğuq dəğmə: ayaz.<br />
- soyuq bez: sıq toxunmuĢ kətən bezi.<br />
- soyuq almaq: soyuqlamaq: soyuq dəğmək.<br />
- soyuq basmaq: birdən soyuq düĢmək.<br />
- soyular: soyuq hava. - soyuqlar gəldi.<br />
soquqca soğuqca. 1. olduqca soyuq. 2. az soyuq.<br />
- hava soyuqcadır.<br />
soquqluq soğuqluq. soyuqluq. 1. toxbasar. deser. yeməkdən<br />
sonra yeyilən soyuq yemək. ( dondurma, yemiĢ kimi). 2.<br />
hamamın bərk sıcaq olmayan yeri. - soyuqluqda<br />
yuvundum.<br />
- bel soyuqluğu: iĢək borularının ısıtması, yanıqması.<br />
- buzun soyuqluğu uzaqdan etgilər.<br />
soqulan soxulan. soxular. soxulğan. girər. girən.<br />
soqular soxular. soxulan. soxulğan. girər. girən.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
soqulcan soxulcan. 1. sinən. sinğən. giriĢgən. imalə. 2. ağac, yer<br />
dəliklərinə sinən, sinğən, yanı soxulcanlığ, giriĢgənlik<br />
qılığı, xəsiyəti olan kiçik qurd.<br />
soqulcan soğulcan (< soxulan). 1. toprağın içinə soxulan, ayaqsız<br />
qurd çeĢiti. 2. bağırsaqların içində yaĢıyan, uĢaqlarda<br />
tapılan uzun qurd. - soğulcan otu: bu qurdu düĢürmədə<br />
iĢlənilən br bitgi.<br />
- Ģərit soğulcan: dudi vəhid.<br />
- yer soğulcanı: bir çeĢit uzun kök.<br />
soqulğan soxulğanhər yerə soxular, girər. hər kəslə çabuq bildik,<br />
soqulmaq soxlaşmaq.<br />
tanıĢ olan. - soğulqanın biridir.<br />
soqulmaq soxulmaq. 1. ( içəri, içinə) talmaq. dalmaq. batmaq. 2.<br />
tıqılmaq. araya girmək. - qazma toprağa daldı.<br />
- qoyusuz, izinsiz bir yerə soxulmaq: talmaq. dalmaq. -<br />
qapıdan içəriyə dalı verdi.<br />
soqum soğum. 1. soğuma. doyma. göz toqluğu. qənaət. 2 göt<br />
gəmiyi. qıç gəmiyi. quyruq soxumu.<br />
soquma soğuma. soğum. doyma. göz toqluğu. qənaət.<br />
soqumaq soğumaq. açımlanmaq. iĢtahdan düĢmək. ürəyi<br />
vurulmaq.<br />
1262 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
soqumaq soğumaq. soyumaq. soyuqlamaq. ara<br />
1263 http://WWW.TURUZ.NET<br />
açılmaq.sovumaq. savumaq. - bir birindən soğudular.<br />
soqumluq soğumluq. soğuma durumu. soğumluq. doyumluq. gözü<br />
toqluluq. qane'lik.<br />
soqumsızlıq soğumsızlıq. doymazlıq. gözü aclılıq. tamahkarlıq.<br />
təmə'.<br />
soqunmaq soğunmaq. soğqunmaq. lütlənmək. yalınmaq. silkinmək.<br />
lütlənmək. yalınmaq. silkinmək.<br />
soqurka 1. ada tavĢanı. kələrə bənzər bir çeĢit ada tavĢanı.<br />
suqur. - soqurluq: tavĢanı çoq, bol olan. 1. soxulan dağ<br />
siçanı. kor siçan. 1. kor. görməz. batmıĢ. qapanmıĢ. -<br />
soqur göz. 1. bir gözlü. - soqur kiĢi.<br />
soquş soxuş. sıqıĢ. sığıĢ. sıxıĢ. təzyiq.<br />
soquşmaq soxuşmaq. sıqışmaq. sığışmaq. sıxışmaq. sıkışmaq. 1.<br />
basıĢmaq. bir birinə girmək. birbirin sıxaraq yığıĢmaq. -<br />
qalabalıq sıxışırdı. - el məçidə sıqışdı. 2. darlaĢmaq.<br />
daraımaq. - ürəyim sıqıĢdı. 3. məcbur qalmaq. müztər<br />
qalmaq. - çox sıqışsam, bu yoluda iĢlədəcəyim.<br />
soquşmaq soxuşmaq. tıqıĢmaq. dar bir yerə, baĢqaları arasına<br />
girmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sol - qoĢunda olan sağ qol sol qol.<br />
- sağ qol ağalığı: binbaĢılıq ilə yüz baĢılıq arasında olan<br />
dərcələrin ən yüksəyi, bu dərcə sol qol ağalığından<br />
yüksəkdir.<br />
- sol əli ilə işləyən: solaq. solaxər.<br />
sol - ordunun sol qoluna: cuvanqar, sol qoluna bıranqar.<br />
solak çolaq. yirim.<br />
solaqər solaxər. solaq. sol əli ilə iĢləyən.<br />
solaq 1. xanların qatında olan özəl yaraqlı güclər. 2. solaxər.<br />
sol əli ilə iĢləyən.<br />
solayçı qolayçı.baĢı soyuq. yaldızçı. yalandan iĢçi. üstün görü<br />
iĢləyən. üstün gör iĢləyən. göz boyaçı.<br />
solaylama qolaylama. bəzək. yalandan iĢ. yaldız. üstün görü iĢ.<br />
üstün gör iĢləmə. göz boyama.- onun diplomu bir<br />
yaldızdır. - içi təzək, üzü yaldız.<br />
soldurmaq ursalamaq. ölüĢgətmək. pozmaq. əsgitmək.<br />
solğunmaq bozlanmaq. bozarmaq. tutulmaq. boyası qaçmaq.<br />
solıcan çovqan. çəkə. kəkə.<br />
solmaq pozulmaq. büzülmək. pəriĢan olmaq.<br />
solmaq pürsümək. ölüĢgəmək. - boya solmaq: küsmək. beziqmək.<br />
- soldurmaq: küsturmək. beziqdirmək.<br />
1264 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
solpuq ölü. soluq. ölüĢgəmiĢ.<br />
solpuq salıq. salqı. sarqıq. porsuq.<br />
solpuq salpa. gəvĢək. sarqıq.<br />
solpumaq buruĢmaq<br />
solpük ölĢük. ölĢək. salqıq. sarqıq. gəvĢək. - solpük ətlər.<br />
soluğan 1. nəfəs darlığı xəstəliyi. asm. - soluğana uğramaq. 2.<br />
1265 http://WWW.TURUZ.NET<br />
soluq, nəfəs darlığı olan. - soluğan kişi. - soluğan at:<br />
hingə vuran at. nəfəs darılığı olan at. - dəniz soluğanı:<br />
dənizin yumĢaq dalğası. fırtınadan sonra səkrək səkrək ,<br />
soluq soluq, alırcasına qıyıya gəlib çarpan dalğa.<br />
soluq 1. fərsiz. - bulanıq bəniz(surat). 2. ölü. solpuq. ölüĢgəmiĢ.<br />
soluqan - soluğan kəsəli: asm kəsəlinin itisi: yelpik.<br />
soluq 1. nəfəs. 2. ıĢıltılı, bərraq olmayan. tonuğ. donuğ.<br />
dumanlı. tüssüli. bulutlu. boz.- donuğ sırça. - soluq<br />
darlaşıb qaçamamaq: dalaqı ĢiĢmək.<br />
- soluq soluğa: soldurmazdan: soluğ aldırmazdan: nəfəs<br />
nəfəsə. soluğu darına. aman vermədən. çox tələsik.<br />
- soluğu filan yerdə aldı: kəndini dar oraya aldı.<br />
soluqlanmaq nəfəs almaq. geniĢ nəfəs almaq. dincəlmək.<br />
rahatlanmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
solumaq üfələtmək. nəfəs salmaq. nəfəslə çaldırmaq. nəfəs<br />
etdirmək. oxuyub üfləmək. ağızla üf deditmək.<br />
- dərin solumaq: öfqərmək. içdən soluq almaq. için çəkmək.<br />
solumaq - soluyub çəkərək içmək: səpəmək. somurmaq. yalayıb<br />
almaq.<br />
solumaq dar dar, sıx sıx nəfəs çəkmək. - soluyaraq gəldi.<br />
solutmaq hingiyə, higgiyə, nəfəs nəfəsə saldıtmaq. çox yormaq. -<br />
heyvanları soltmuşdur.<br />
som 1. doğru. üzək. çin. öz. xalis - öz dəmir. - üzək kiĢi: doğru,<br />
som adam. 2. son: içi dolu madəndən olan Ģey.<br />
soma boĢ. kaf. bihudə. - somanın biri: mənkəfə. budala. - soma<br />
söz. - soma yaĢam.<br />
somi somun. sumun. 1. yuvarlaq əkmək, ətmək. 2. yumri,<br />
dəvə ayağı kim ĢiĢ, yumĢaq nərsə. 3. vaĢar. pincin<br />
baĢına keçirilən vaĢar.<br />
som 1. balıq diĢi ki ondan piçaq kimi ayqıtlara sap yapılır. 2.<br />
bütün. içi dolu. kamil. kofu kafı olmayan. - som kiĢi. -<br />
som gümüĢ. - som altın.<br />
- som sırmalı taqa: altın uluq taqa: qızıl sırma ilə iĢlənmiĢ<br />
parça topu.<br />
- som qızıl: damla qızıl.<br />
1266 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
somun sumun. somi. 1. yuvarlaq əkmək, ətmək. 2. yumri, dəvə<br />
1267 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ayağı kim ĢiĢ, yumĢaq nərsə. 3. vaĢar. pincin baĢına<br />
keçirilən vaĢar.<br />
somurdanmaq xomurdanmaq. mırıldanmaq. söylənmək. deyinmək.<br />
somurmaq - yalayub somurmaq: yalmarmaq. çəkib içərmək.<br />
somurmaq qabarıb, büzülüb darğın durmaq.<br />
somurmaq səpəmək. soluyub çəkərək içmək. yalayıb almaq.<br />
somurtmaq - dodaq sarqıtmaq. dodaq sallamaq.<br />
somurtmaq burtmaq. buruĢdurmaq.<br />
somurtmaq dodaqlarını uzadıb, büzüb durmaq.<br />
son 1. dək qədər çək. can. nəhayət. - ikiyə dək: ikiyə<br />
qədər. - nə dək: nə qədər. - bu dək varki: bu qədər varki: bu<br />
dəğişləki: bu fərqlə ki. - o dək: o çək: o qədər. - bu dək: bu<br />
çək: bu qədər. - Ģi dək: Ģu çək: Ģu qədər. 2. nəticə. aqibət.<br />
2. som: içi dolu madəndən olan Ģey. 3. alt. arxa. geri.<br />
uc. qayət. müntəha. - ucuna vardıq.- bu iĢin altı iyi<br />
çıxmayacaq. dalı. axır. ısra. bitirim. axər. əncam. - ən<br />
sona: ən sonunda. əsrücığa. asrucığa. axirində. axiri.- bu<br />
nağılın altı, lap ĢaĢırdıcıdır. 4. sonğ. əncam. 5. döl əĢi.<br />
- ən geridə olan: quyruq.<br />
- ən sonu: qat qala. ən qatı. ən nəhayəti. - qat qala onbeĢ
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tümənə verə bilərəm.<br />
- sonu xeyr olsun.<br />
sona qıl quyruq.<br />
- eni soni: aqibətüləmr. nəhayətüləmr.<br />
- sonu saymaq: sonucun düĢünmək.<br />
- son günlük: kiĢinin (insanın) son günlərində, qocalığında<br />
dinc günlər görməsi. - tanrı ona son günlüyü verdi.<br />
sonbeşik son cocuq. təknə qazıntısı (: yaĢlı çağda doğulan son<br />
cocuq).<br />
sonğır üzək. çəkirdək. çərdək. göbək. ağırĢağ.<br />
sonqlamaq sonğlamaq.sonlamaq. peyləmək. dibləmək. izləmək.<br />
sonlamaq sonğlamaq. peyləmək. dibləmək. izləmək.<br />
sonra - bundan sonra: imdən geri.<br />
sonsuz bitməz. tükənməz. əbədi. sonucsuz. arılmaycığa. arılmaz.<br />
azalmaz. tükənməz. - arılmaz kəsəl. arılmaz ağrıya<br />
düĢdük. - bu varlığına baxma, sonsuzdur.<br />
sonuc - sonucun düşünmək: sonu saymaq.<br />
sonucsuz sonsuz. - bu varlığına baxma, sonsuzdur.<br />
sopa 1. qalın dəgəng, dəğənək. tayaq. dayaq. dayanacaq<br />
nərsə. çəlik. dəğənək. əsa. - beli bükülmüĢ, dayaqı<br />
düĢmüüĢ: əlindən düĢmüĢ. - sopalı taqa. ağaclı parça topu.-<br />
1268 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1269 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sopalı kişi: yaraqlı kiĢi. 2. parçada olan enli yol, çubuq,<br />
çapuq. - sopalı qumaş.<br />
sopalı yollu. cızıqlı. çubuqlu. - yollu parça.<br />
soracu Cuyacu. - cuyacı: soracı.<br />
soraq sormaqla öğrənilən nərsə. xəbər. mə'lumat. təhqiqat.<br />
sorğuc sarğuc. 1. çələng. baĢa taxılan tuğ. 2. bir sıra quĢların<br />
təpələrində tükdən olan topcq, süs.<br />
sorğun söğütün çeĢitlərindən. misir qavağı.<br />
sorıtqan sorıtğan. üzü əkĢik. üz əkĢidən. üzü gülməz.<br />
sorıtmaq dodaqlarını uzaldıb, sallayaraq, üzünü büzüĢdürüb,<br />
buruĢduraraq qılığ, ifadə satmaq. üz əkĢidmək.<br />
sorma soruq. soruĢ. sual. pürsiĢ. istifsar.<br />
sormaq 1. dodaqlarını uzadaraq güclə əmmək. 2. yinmək.<br />
aramaq. - sora sora içmək.<br />
- könül sormaq: könül almaq: bir xəstənin halın sormaq. bir<br />
kimsəyə sovğat göndərmək.<br />
- sorma! sormayın!: " digər nəqu": ĢiĢirtmə, qabartma<br />
simgələri.<br />
soruq sorma. soruĢ. sual. pürsiĢ. - soruq günü: san günü. hesab<br />
günü. məhĢər günü.<br />
sorulmaq əmrülmək. amrulmaq. sinilmək. çəkilmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sorulmaq 1. sual olunmaq. - siz harda olduğunuz soruldumu?. nədən<br />
bu iĢ məndən sorulur. 2. görəvli, məsul olmaq. məsul<br />
tutulmaq. - bu iĢdən dolayı mən sorulmam.<br />
sorum - sorumlu görmək: müaxizə edmək. yaxasından tutmaq.<br />
sorumluluq yetqi<br />
soruş sorma. sual. soruq. pürsiĢ. istifsar.<br />
soruşdurmaq istifsar edmək. təqiq edmək.<br />
sova sovğa. soğa. ehsan. eanə. sədəqə.<br />
sovğa ərsə. iris. (< ərdirmək). (> irsərəb). bağlanmıĢ. gətirilmiĢ.<br />
çatdırılmıĢ.<br />
sovğalıq malikanə. ocaqlıq. tərkəlik. mirasa buraxılmıĢ nərsə.<br />
sovğat ödül. önğdül. hidyə.<br />
sovqa sovğa. qalıntı. miras.<br />
sovqa sovğa. soğa. sova. ehsan. eanə. sədəqə.<br />
sovqat turqun. - turqunu mançu sezinmə: sovqatı əl müzdü<br />
sanma.<br />
sovma savma. ötələmə. savuĢdurma. dəf'.<br />
sovumaq soğumaq. savumaq.<br />
soy döl. uruq. ırq. nəsil. tayfa. oğuĢ. uğuĢ. yalım. maya.<br />
covhər. gövhər. cins.<br />
1270 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1271 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- bir soydan olan: sınar. bildik. tanıĢ. tanıdıq.- heyvan<br />
sınarına çəkər.<br />
soydan özxanidan. özxanidan elçin.<br />
soyğun 1. soyma. soyunma. qəsb. səlb. - soyğun vermək:<br />
soyulnmaq. qəsb olunmaq. 2. - yığva, düğün, toy<br />
soyğunları: yüngül paltarda olub ortalıqda olan qulluqçular.<br />
soyğunluq yüngül paltarda olmaq. yığva, düğün, toyda, yüngül<br />
paltarda olub ortalıqda qulluq edənin görnüĢü.<br />
soy 1. cis. türlü. qəbil qabıl. nov'. dürlü. sinif. sınıb.<br />
məqulə. dürlü. türlü. - bu qəbil iĢləri burax.- cis maldi: soy<br />
maldı. - nə cisdəndir: nə soydandır. 2. nəcib. ciĢ. əsil. -<br />
soy kiĢidir. - soy at. 3. əsil. toğan. doğan (< doğmaq). ırq<br />
əhfad. əcdad sülalə nəjad nəsəb zürriyyət.<br />
- soy sob: el quĢaq. əsl o nəsəb.<br />
- soy sop: tayfa uruq. qohum əqrəba. - soy sopu arı kimi<br />
çox bir kiĢi.<br />
soyqunçu yol qıran: yol kəsən. qaraman.<br />
soylı soylu. doğuĢlu. cis. nəcib. nəcabətli. əsil.<br />
soylu nəcib.<br />
soyma ayırma. təcrid.<br />
soyma soyğun. soyunma. qəsb. səlb.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
soymaq qunmaq. çalmaq. yalınlamaq. yalınğlamaq. lütləmək.<br />
yolmaq. varını qəsb edmək. - çırtmadan, soymaqdan<br />
çıxan nərsələr: kərtmə.<br />
- yazığı yoldular.<br />
- aldatıb soymaq: tolandırmaq. dolandırmaq. aĢırıb məğbun<br />
edmək. - çoxları dolandırmağla keçinir. - ondan on tümən<br />
dolandırmış.<br />
- soyub soğana döndərmək: var yoxun almaq<br />
soymandı 1. xiyar, qoğun kimi soyulub yeyilən nərsələr. 1. xiyar,<br />
qoğun kimi yemiĢlərin qabuqları.<br />
soymuq çam ağacının iç qabuğu.<br />
soysuz irumayə. bədəsl.<br />
soytar Ģaqlaban. hər qılığa girən kiĢi. qılıqçı. qıltaban.<br />
soytarı dəlqək. dəğiĢik paltarda, qılıqda olub eli əğləndirən.<br />
soytarılıq dəlqəklik. məsxərəlik.<br />
soytarlıq Ģaqlabanlıq. hər qılığa girən kiĢinin davranıĢı. qılıqçılıq.<br />
qıltabanlıq.<br />
soyucu oğru. hırsız. hərami.<br />
soyuq - başdan soyuq sular tökülmək: əriyib su olmaq. - elə bir<br />
söz söylədi ki baĢımdan soyuq sular töküldü.<br />
- qoca qarı soyuğu: mart ayının sonunda düĢən soyuq.<br />
1272 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- soyux dəğmə: tomağı. zükam.<br />
1273 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- başı soyuq: qeydsiz. iliĢiksiz.- çox ilişiksizin biridir.<br />
- - başı soyuq: yaldızçı. yalandan iĢçi. üstün görü iĢləyən.<br />
üstün gör iĢləyən. göz boyaçı. solayçı. qolayçı.<br />
- soyuq çəkmək: qıĢ yemək.<br />
- quru soyuq: ayaz.<br />
- qoca qarı soyuğu: kəsən soyuq.<br />
soyuqlamaq 1. soqumaq. soğumaq. soyumaq. ara açılmaq. - bir<br />
birindən soğudular. 2. soyuq dəğmək. soyuq almaq.<br />
soyuqlanmaq suyuqlanmaq. tatsızlanmaq. dadsızlanmaq.<br />
duzsuzlanmaq. ləzzətsizlənmək. tamsızlanmaq.<br />
soyuqluq suyuqlıq. dadsızlıq. tatsızlıq. dadsızlıq. namətbu'luq.<br />
tamsızlıq. duzsuzluq.<br />
soyulmaq 1. ayıqlanmaq. üzülmək. yüzülmək. 2. çalınmaq. 3.<br />
çıxarılmaq.<br />
soyunma boĢanma. çıplaĢma. təcərrüd.<br />
soyunma soyğun. soyma. qəsb. səlb.<br />
soyunmaq quĢaq atmaq. dincəlmək.<br />
soyuntmaq - soyunub tökünmək: dincəlmək üçün yüngül paltara<br />
taxınmaq.<br />
soyuntu qabuq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
soyuşmaq qunuĢmaq. çalğıĢmaq.<br />
sozalmaq çözəmək. közəmək. qussələnmək. qayğılanmaq.<br />
sögəvar dərdli.<br />
söğlənmək söylənmək. deyinmək. mırılldanmaq. öz özünə<br />
Ģikayətlənmək.<br />
söğüt - qızıl söğüt: bir çeĢit söğüt ağacı.<br />
sökmən qəhrəman. batur.<br />
söqdürmək sökdürmək.yoldurmaq. diddirmək. çəkdirib qopartmaq.<br />
söqə sökə. 1. dayaq. - sökə (dayaq) daĢların dirəklərin üzərinə<br />
oturtmalı. 2. həĢti. oyuq. 3. sökə. tobix. atıĢ. sərzəniĢ.<br />
söqəl sökəl. Saqat. gücsüz.<br />
söqəlkə sökəlkə. kəsəl. kəsil. iğlik. iğçilkə. iqləĢ. xəsdə. aruq. sağ<br />
olmayan. - aruq ər. - aruq dindi: xəsdə yarıqdı: dincəldi.<br />
söqən sökən. ağarma. dan. daluğ. tilu'. Ģəfəq. fəcr.<br />
söqət sögət9. dal9. söğüt.<br />
söqəy söğəy. yardam. qoldam. kömək.<br />
söqqcək sökəcək. burğu. - qurşun sökəcək: tüfək tapancadan<br />
qurĢunu çıxarmaq üçün burğu. xoruz ayağı.<br />
söqmə sökmə. tə'n. nikuheĢ. - pisçillərin tə'ninə uğraĢmadan əvvəl.<br />
söqmək sökmək. bir gizni, sirri, içi açımaq. qoxulatmaq. iylətmək.<br />
ifĢa edmək. - yarın onun iĢlərin qoxulatacağam.<br />
1274 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
söqmək sökmək. didmək. çəkib qoparmaq. yolmaq. bütün, toplu<br />
1275 http://WWW.TURUZ.NET<br />
nərsəni açıb saçmaq, ayırmaq.- qoyunun yapıqın (yunun)<br />
yoldu.<br />
söqmək sökmək. sökmələmək.tə'n edmək. nikuheĢ edmək. tə'nə<br />
vurmaq. - dırnaq sökmək: dözümsüzlük edmək.<br />
- söküb saymaq: söküb qoĢmaq. atıĢdırmaq. tobixləmək.<br />
sökəmək. sərzəniĢ edmək.<br />
söqmələmək sökmələmək. sökmək.tə'n edmək. nikuheĢ edmək. tə'nə<br />
vurmaq.<br />
söqülmək sökülmək. iylənmək. bir giz, sirr, iç açılmaq. ifĢa olmaq.<br />
söqündürmək söndürmək.<br />
qoxumaq. - yarın onun iĢləri qoxacaq.<br />
söqünmək sökünmək. açınmaq. qazınmaq. təcziyə olunmaq. - daĢ<br />
topraq yağıntı ilə qazınır.<br />
söqüt - qara söğüt: söğüt ağacı çeĢiti.<br />
- qızıl söğüt: söğütün çeĢiti.<br />
söqüt söğüt. dal9. sögət9.<br />
- söğütün çeĢitlərindən: misir qavağı: sorğun.<br />
söl çöl. dalğın. pəriĢan.<br />
söləmə söyləyiĢ. təkəllüm.<br />
söləş ağız. söz.- ağzı dadlı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
söndürmək söğündürmək.<br />
söndürü təskin. basdırı.<br />
söyci incə. zərif. - söyci qadın. - söyci iĢlər: əl iĢləri. incə iĢlər.<br />
zərif iĢlər.<br />
söyckə inckə. zərifanə. - söyckə davranıĢ.<br />
söykənmə yaslanma. dayanma. ittka.<br />
söykətmək tayatmaq. dayatmaq. dayandırmaq. istinad etdirmək. -<br />
boĢqanı yatıq qoyma, dayat duvara. - siz iĢlərizi doğrutmaq<br />
üçün nəməniyə dayatırsız. -<br />
söyqüş söyküş. yaslı. dayıĢ. mütəkki.<br />
söylək söyləĢ. 1. söyləniĢ. söylənmiĢ. dedik. söz. qovl. - dediyi<br />
dedikdir: sözü sözdür. 2. ixtar. 3. bəyan. - bəyan edmək:<br />
söyləmək. ifa edmək. 4. tənbih.<br />
söyləmək - çox söylədim: çox bağırdım.qursağım patladı<br />
söyləmək - damla söyləmək: az danıĢmaq.<br />
- doğruyu söyləmək: toqrulamaq. toğrulamaq. həqiqəti<br />
demək. - ha', Ģimdi doğruladı.<br />
- kəsik kəsik, quşqulu söyləmək: tartılmaq.<br />
- nəyisə söyləmək: tınlamaq. tınmaq. tinmək. dinmək.<br />
çınlamaq. səs çıxarmaq.- heç dinmədi.<br />
1276 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
söyləmək - söylənməz nə: qıtım. kitim. qutum. kütüm. güdüm. gizli.<br />
sirli. salığ. saxlı.<br />
söyləmək 1. bəyan edmək. ifa edmək. 2. demək. xəbər vermək. -<br />
1277 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bunu sizə kim söylədi. 3. tənbih edmək - sənə söylərəm<br />
bir gün. 4. ixtar vermək. - uĢaqlara söyləyin iĢlərin<br />
yarınadək bitirsinlər.<br />
- gənizdən söyləmək: mırıldamaq. xım xım edmək.<br />
- açıq söyləmək: dolaysi ilə, içaçlı demək. doğrudan<br />
doğruya demək.<br />
- yersiz söz söyləmək: asma budamaq.<br />
- tarı üçün söyləmək: tanrı xatirinə doğrusun söyləmək.<br />
- iyi söyləmək: 1. haqlı söyləmək. - iyi söylədin. 2. tə'rifləmək.<br />
mədh, səna edmək. - haqqınızda çox iyi söylür.<br />
- böyük söyləmək: fəxr edmək.<br />
- yabana söyləmək: artığına söyləmək. xilt edmək. narəva<br />
söyləmək.<br />
söyləməz qıtan. qutan. kitən. kütən. gütən. saxlur. gizlədən.<br />
söyləniş 1. söylək. söylənmiĢ. dedik. qovl. - dediyi dedikdir: sözü<br />
sözdür. 2. tələffüz.<br />
söylənmək somurdanmaq. xomurdanmaq. mırıldanmaq. deyinmək.<br />
söylənmək 1. söğlənmək. deyinmək. mırılldanmaq. öz özünə<br />
Ģikayətlənmək. - söylənərək geddi. 2. dinlənmək. irad
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
olunmaq. ifadə olunmaq. - böylə söz söyləndi. 3.<br />
denilmək. deyilmək. rivayət olmaq.<br />
söylənmiş söylək. söyləniĢ. dedik. söz. qovl. - dediyi dedikdir: sözü<br />
sözdür.<br />
söyləş söylək. 1. bəyan. - bəyan edmək: söyləmək. ifa edmək. 2.<br />
tənbih. 3. ixtar.<br />
söyləşmək söhbət edmək. görüĢmək.<br />
söyləyən söyləyici.<br />
söyləyici söyləyən.<br />
söyləyiş söləmə. təkəllüm. söyləmək yolu. - söyləĢdən söyləĢə çox<br />
ayrıq (fərq) var.<br />
söymək - söyüb sayaraq alçatmaq. paylamaq: sıçıb sıvamaq.<br />
tonatmaq. donatmaq.<br />
söyükli sevikli. gərəkli. mərğub.<br />
söz - damla söz: çin söz.<br />
- köksüz təməlsiz, böş uydurma sözlər: tuti namə.<br />
- bir sapa sözə inanmaq. dolmayı utmaq.- mən bu dolmanı<br />
utammaram.<br />
- duzsuz sözlər.<br />
- saçma sapan sözlər: tamat.<br />
- uydurma söz: qıtır. yalan. - qıtır atmaq.<br />
1278 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1279 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- yandan yana söz atmaq, ilişmək: daĢ atmaq.<br />
- sözə aldırmayan: vurdum duymaz. çabıq anlamayan.<br />
söz 1. söylənmiĢ. söylək. söyləniĢ. dedik. qovl. ağız. söləĢ. 2.<br />
xəbər. Ģayiə. - bir söz eĢitdim: bir xəbər eĢitdim. 3. və'd.<br />
təəhhüd. - kəndisi söz verdi. - o sözündə durmaz kiĢi<br />
degildi. 4. uyuĢma. qərar. muvafiqət. muqavilə. -<br />
aramızda bir söz etdik. - onlar söz verişmişlər: söz<br />
bağlamıĢlar: alıb vermiĢlər. 5. bəhs. - ondan söz getdi,<br />
keçdi. - söz edmək: bəhs edmək. - söz açılmaq: bəhsi<br />
gedmək. 6. dediqodu. - söz olmasın diyə çəkinirəm. -<br />
küçələrə su səpmiĢəm, yar gələndə toz olması, elə gəlsin<br />
belə gedsin, aramızda söz olmasın. 7. hükm. nifuz. - atalar<br />
sözi: ataların keçərli sözləri. - söz atmaq: söz deyib<br />
icəĢmək. sözlə toxunmaq. - acı söz: yaxıcı, xoĢlandırmayan<br />
söz. 8. öz. fəlsəfə. - bu iĢin özü, sözü nədir: bu iĢin fəlsəfəsi<br />
nədir. 9. giley. Ģikayət.<br />
- söz etmək: söz bağlamışlar: qərarlaĢmaq. əhdləĢmək.<br />
qovlulaĢmaq. aramızda bir söz etdik. - onlar söz veriĢmiĢlər:<br />
alıb vermiĢlər. - söz tutmaq: dinləmək.<br />
- sözə baxan: qanıt.<br />
- verilmiş söz: bolun. qoyu. qərar.<br />
- sözə tutmaq: sözlə oyalamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- sözün tutmamaq: sıymızdi. dönük. qırıq. əhdin sındıran.<br />
bəfasız.<br />
- sözün tutmamaq: sıymızmaq. dönüklük edmək. əhdin<br />
sındırmaq. bəfasızlıq edmək.<br />
- ağzı dadlı: sözü dadlı, sucuq, Ģirin.<br />
- sözü sözdür: dediyi dedikdir.<br />
- kəm söz: kötü, fəna söz.<br />
- söz atma: taxılma.<br />
- boş sözlərlə birinə ilişmək: sarmaq- sən məni sarırsın<br />
ha.<br />
- daban söz: sözdaban.sözün kökü. söztözü. etimoloji.<br />
sözün biti.<br />
- söz güləşdirmək: dilləĢmək. danıĢmaq. sözləĢmək.<br />
- sözləri dalbadal təkərləyib qolay diyəmməyən: kəkə.<br />
kəkəmə. - kəkələmə cocuq.<br />
- sözüm ona: sözüm yabana: dur əz hizur.<br />
- söz gəli: söz gəlişi: söz uyu: ras gələ. düĢəri. elə.<br />
ittfaqən.<br />
- sözün əri: sözündə duran. qovlun tutan. - söz əri:<br />
danımaqda bacarıqlı.<br />
- yersiz söz söyləmək: asma budamaq.<br />
- söz almaq: və'd etdirmək.<br />
1280 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1281 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- söz ayağa düşmək: kiçik böyügü dinləmək. hər ağızdan bir<br />
səs çıxmaq.<br />
- söz abası: iĢi söz, lakırdı uydurmağ olan kiĢi.<br />
- söz əri: baĢ. bos. rəyis.<br />
- sözün əri: sözün yiyəsi. sözündə durur.<br />
- söz kişisi: söz adamı. söz bacarısı.<br />
- söz edmək: 1. bahana tapmaq. 2. sözləĢmək. qərar<br />
vermək.<br />
- söz başı: giriĢ. müqəddimə.<br />
- söz bir tarı bir: söylədiyim söylədik. söz birdir.<br />
- söz bir: söz birliy: ittifaq. - söz bir edmək: ittifaq edmək.<br />
- söz bitmək: qərar vermək. muvafiqət əldə edmək.<br />
- böyük söz: yekə söz. kibrlə söylənən söz.<br />
- söz çıxarmaq: iĢaə edmək.<br />
- düşman sözü: iftira.<br />
- söz düşmək: bəhs keçmək.<br />
- sözdə: sanki. quya.<br />
- sözdən dönmək: qovlundan çönmək.<br />
- söz dinləmək: tabe' olmaq. itaət edmək.<br />
- söz tutmaq: ağzına bətləmək.<br />
- söz keçirmək: dinlətmək. sözün yeritmək.<br />
- söz gəlişi: məsələn. fərzən.<br />
- söz götürmək: e'tiraz götürmək, qəbul edmək. qabili tə'riz
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
olmaq.<br />
- söz qarışmaq: sözə baĢqa söz qarıĢmaq.<br />
- söz qaldırmaq: mətrəh edmək.<br />
- söz kəsmək: qərar vermək.<br />
- söz götürməz: diyəcək yox.<br />
- sözüm ona, sözüm yabana: uzaq olsun. ağır ədəbsiz söz<br />
deyiləndə söz ortağı bir söz.<br />
- sözüm sözdür: sözüm söz olsun: sözümdən, qovlumdan<br />
dönməm.<br />
- söz vermək: və'd edmək. təəhhüd edmək.<br />
- sözü yabana atmaq: saymamaq. e'tibar edməmək.<br />
- yabana atılacaq söz degildir: qulağ verilməlidir. doğrudur.<br />
- söz yox: e'tiraz yoz.<br />
- saz söz: əyləncəli yığva.<br />
- söz alıb vermək: bir iĢi qərarlaĢdırmaq.<br />
sözbir uyuĢuq. müttəfiq. sözləĢik.<br />
sözbiri uyuĢma. sözləĢmə. ittfaq.<br />
sözçi mö'təriz. e'tiraz edən.<br />
sözgən oynaq. durAxsız.<br />
sözləşik uyuĢuq. sözbir. müttəfiq.<br />
sözləşmə 1. çalğıĢ. çalıĢ. maarizə. mücadilə. 2. ittifaq. birlikdə söz<br />
vermə.<br />
1282 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sözləşmə uyuĢma. sözbiri. ittfaq.<br />
sözləşmək 1. söz edmək. qərar vermək. - bu iĢə görə kimsə ilə<br />
1283 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sözləĢmək olmaz. 2. bir birinə ağır pis sözlər söyləmək.<br />
- dünən aramızda bir baləcə sözləşmə oldu.<br />
sözləşmək söz güləĢdirmək.dilləĢmək. danıĢmaq.<br />
sözli 1. öncədən öğrənmiĢ olan. 2. gileyli. Ģikayətli.<br />
su 1. axar su. ırmaq. çay. oz. dərə. dərya. - bu ölkənin suları<br />
çoxdur. 2. dəniz. göl. durqun su. 3. nərsədən sıxılıb<br />
alınan su. üsarə. - yemiĢ suyu. 4. bitgilərdən<br />
buxarlatmaqla alınan qoxulu su. arax. - gül suyu. 5.<br />
yeməklərdə olunan, yaxud olardan alınan su. - ət suyu.<br />
6. dəmir ayqıtları qızdırıb, suya soxularaq verilən tav. bu<br />
qılıncın suyu yerində. 7. cohər. - almas, incinin suyu. 8.<br />
üsarə. sıqı. sıxı. sıkı. hər nəyin sıxılmaqla alınan suyu. -<br />
üzüm sıxı. - qora sıxı. 9. çağ. vəxt. - axĢam sularında. - o<br />
sularda. - beĢ sularında. - sular qararanda: axĢam<br />
düĢəndə. - ağız suyu: salya. - arpa suyu: birə. pirvə. abco. -<br />
axar sular durmaq: heç bir nə eĢitməmək. heç bir qarĢıt<br />
olmamaq. - iĢtə buna axar sular durur. - ayaq suya irmək:<br />
mütənəbbih olmaq. - ayaqlara qara su enmək: bərk<br />
yorulmaq. - su gərəkmək: arınmaq, qusl gərək olmaq. -
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
(gəmi) su edmək: su almaq. su keçmək. su iĢləmək. - su<br />
enmək: kiĢinin ( insanın) gözünə, atın dirnağına kəsəl<br />
keçmək. - suyu üfləyibdə içmək: çox çəkinərək iĢ yapıb<br />
düĢnmək. - su içmək kimidir: çox qolaydır. - su başı: {1.<br />
mənbeh. mənbə'. 2. mirab. topraqlara verilən suların<br />
bölünməsinn görəvlisi.} - başdan soyuq sular tökülmək:<br />
əriyib su olmaq. - elə bir söz söylədi ki baĢımdan soyuq sular<br />
töküldü. - bir utum su: qabağından qolay, çabuq gəlinir. - o<br />
mənə bir utum sudur. - su börki: ilk öncə sıcaq suya<br />
daldırılmıĢ qalınca yufqalardan yapılmıĢ börk çeĢiti. - min<br />
dərədən su gətirmək: bollu bahanalar tapmaq. - su tərəsi:<br />
kıresonlatin. salat yapılır. - çox su götürmək: bir iĢ haqda çox<br />
danıĢa bilmək. - bu danıĢıq çox su götürəcək. - sudan:<br />
önəmsiz. əhmiyətsiz. - sudan bir cavab yaz. - su tökmək:<br />
iĢəmək. - su tökünmək: arınmaq. qusl edmək. - suya<br />
sabına toxunmamaq: kimsə haqqında ziyanı olmamaq. - su<br />
dolabı: quyudan su çıxarmağa özəl dönər çərx, dilab. - su<br />
qabağı: su qabı kimi iĢlənən, içi oyuq qabağ çeĢiti. - qara su<br />
{1. göz kəsəllərindən. 2. at ayağının kəsəllərindən. 3. içimi<br />
ağır, sərt, axar su.}. - su quşu: {1. suda üzər, yaĢar quĢ. 2.<br />
ördək.} - su kim bilmək: içdən, yanlıĢsız bilmək. - su<br />
kəsimi: gəminin, tam yükləmiĢ durumunda, suya batan<br />
bölümü. - suyunca gedmək: uymaq. qarĢı durmamaq. -<br />
1284 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1285 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ürəyə su tökmək: dincəklik duymaq. 10. su. si. ək. yer, çağ<br />
əki olur. - yatsu: yatma yeri, çağı. yastu. - yatsu namazı:<br />
yatma namazı. - çağsu: zamanında. 11. üzən. çaydan kiçik<br />
axara deyilir. doğrudan doğruya dənizə tökülən suya ırmaq<br />
denir. daha kiçginə, bir ırmağa töküləninə çay denir . çağ çağ<br />
axan durqun, axıb həm duran böyük suya dərə, dərya denir.<br />
- suli səpgən: qarla ilə qarıĢq yağmur. sulu qar. yarı ərimiĢ<br />
yağan qar.<br />
- axar suyun doğal səsi: " şar, şır, şur "<br />
- ərilik suyu: ərsu (< ər + su). arısu. arızu. məni. Ģəhvət.<br />
- gümüş suyu: gümüĢ yaldızı. gümüĢ suyun bəzəkli, parlaq<br />
suyu.<br />
- su ətmək: süc çörək (süc: süci: Ģərab). "nan o Ģərab" .<br />
(müsəlmanlıqda " süc çörək" (süc: süci: Ģərab) "nan o<br />
şərab" yerinə "su ətmək" deyilir).<br />
- suya batmaz: üzgəc. suyun üzündə durur. yüngül.<br />
- üz ağı: üz suyu: namus. abrı. - bu iĢdən üzümüzün ağı ilə<br />
çıxdıq.<br />
- su üzündə oluĢan yəĢil qabarcıqlar: zigil. sivil.<br />
- suyun qol qol səsi ilə axması: ığıl. - ığıl ığıl axıyor.<br />
- duvar dibindən su yeritməyə olunan dəlik: avqın. ovqın.<br />
oyqın. güdük. gük.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- su kəsimi: gəmilərin qaplamasının aĢağısında yazılan<br />
sayılar, ki gəminin ağırlığına görə suya batma ölçüsün<br />
göstərir. - bu gəminin su kəsimi nədir.<br />
- axan suların bir yerə tökülən ağzı. iki suyun birbirinə<br />
qovuĢan yeri: qoyar. qovĢaq. mültəqa.<br />
- bulanıq suda balıq avlamaq: fürsəti iĢə tutmaq.<br />
- göz suyu. yaĢ.<br />
- yaşın saxlayammadı.<br />
- yaşı durmaz axar.<br />
- yaşın sıxdı.<br />
- min dərədən su gətirmək: min bir mahana gətirmək.<br />
- quyu suyu: acı su.<br />
- su tökməyə gedmək: əl suya yetirmək. gəzinmək. həyətə<br />
çıxmaq. - yerdən çıxan su: suyun çıxdığı yer. binğar. binar.<br />
pinar. bunğar. bunar. mənbə'.<br />
- pinar başı: sərçeĢmə. - su götrmək: uzana bilmək.<br />
- sulu olmayan:. qoyuq. qalın. quyuq. qəvamlı. - qalın<br />
yoğurt. - qalın pəkməz: qəliz doĢab.<br />
- çayın, suyun dayaz, gödək yeri: sıqlıq. sığlığ. - ırmağın<br />
orası sığlıqdır, keçid verir.<br />
- daban suyi: güclü, bol, sağlam su.<br />
- saman suyu: parlaq olmayıb sarımtıraq boyaya bənzər<br />
1286 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yaldız.<br />
- su qabı: sulaq.<br />
- su qozağı: su qabarı.<br />
- ağız suyu: salyar. salya.<br />
1287 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- su içində, çürük, boĢ, bataq topraqda tikilən yapının təməli<br />
olaraq, sıra ilə yerə soxulan dirəklərin hər biri: qazıq. - qazıq<br />
üzərinə yapı tikmək.<br />
- su kələri: kilis.<br />
- su şiri: qatal. qırtıl. qırna.<br />
- suyun bölünduğu yerfdə olan örtüklü, lüləli hovuz:<br />
savaq.<br />
- su sığırı dişisi: tombay.<br />
- duru su: bərraq, açıq, saf su.<br />
- palçıqdan, sudan keçmək üçün, ayaq basmaq üzrə<br />
ortaya qoyulan daş: atlama daĢı.<br />
- su daşı: biləyi daĢ. bilöv daĢı. sulama daĢı.<br />
- suyun oynayub sallanması, köpürməsi: talaz. dalaz.<br />
talqa. dalğa.<br />
- sıxılmış yemiş suyu: sıxı. sıqı. sıqıntı. sıxıntı.<br />
- su yerə batıb, topraq tavlanmaq, dolmaq: soğıĢmaq.<br />
su su üzüĢ9: su oyunu.<br />
su suya çəkmək: ağartmaq. bəraət edmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
subay 1. - subay (evlənməmiĢ) qalan çəküş: qara baĢ. 2.<br />
evlənməmiĢ. (ərkək diĢi üçün) ərgən.<br />
subaylıq (ərkək diĢi üçün) ərgənlik. ərkəlmiĢ, yetiĢmiĢ, hələ<br />
evlənməmiĢ.bekarlıq. dul qadın subaya (bekara) ərə<br />
gedirkən, buna verdiyi para, baĢlıq.<br />
suc - suc atmaq: müttəhim edmək. - sucdan keçmək:<br />
bağıĢlamaq.<br />
sucaq sacaq. barac. müttəhim edən vəkil.<br />
suclı 1. müttəhim. - suçlı durmaq: müttəhim kimi uyat, utanclı<br />
durmaq. 2. cani. 3. yazqur. yazıq. günahkar.<br />
sucu - sucu (Ģərab) tortısı: cıra.<br />
- sucu (Ģərab) tortusundan çıxan şimik maddə: qırım tırtır.<br />
sucuq - sucuq doldurmaq, düdük yapmaqda iĢlənilir, incə-bağırsaq<br />
dərisi, incə-bağırsaq qurusu: qursaq. - düdüyün qursağı<br />
patladı.<br />
sucuq cucuq. taza. dadlı. ləziz. isladılmıĢ, döğülüb, oğulmuĢ,<br />
sucuq yeməli. ləziz.<br />
doğranmıĢ yeməkləri bağırsağa doldurulub düzəlmiĢ<br />
yemək. - av sucuğu. - badam sucuğu.<br />
- sucuq olmaq: çox islanmaq.<br />
- sucuğunu çıxarmaq: çox döğmək.<br />
1288 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
suç sürc. yanılma. xəta. səhv. yazıq. yanıl. günah.<br />
1289 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- yanlış, suç, xəta yapmaq: qoz qırmaq.<br />
suçalmaq sürcmək. yanılmaq. xəta, səhv yapmaq.<br />
suçlu qarqa.günahkar. - suçluların boyunlarına vurulan qalın<br />
tumruq: qanğ.<br />
suçu boza. axsım (< axıdan. ağdıran. əsridən. kefləndirən).<br />
Ģərab.<br />
suçul lüt. çılpaq.<br />
sufka yün ipliklərindən əl ilə hörülən quĢaq.<br />
suhanfars < suğan. soğan (< su: iti) qoğara qora. ititmək aracı.<br />
suqan suğan. soğan (< su: iti) > suhanfars). qoğara qora. ititmək<br />
aracı.<br />
Suqli Suğli. ĢiĢkabab.<br />
sulaq {< su: qoĢun ( su kimi axan)}. 1. su kimi axan. su, qoĢuna<br />
uyqun davranıĢ. çalaq. iti. cəld. - sulaq at. - sulaq ər. 2.<br />
saldat. sərbaz. 3. arteĢi. 4. davranıĢı tünd olan kimsə.<br />
bədəxlaq.<br />
sulaq 1. su qabı. quĢ, piĢiklər üçün su qoyulan qab. 1. sulu<br />
nərsə. 3. dalaq. talaq.<br />
sulama ısqa. abyari.<br />
- sulama daşı: biləyi daĢ. bilöv daĢı. su daĢı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sulamaq {< su: qoĢun ( su kimi axan)}. saldırmaq. cummaq. həmlə<br />
edmək.<br />
sulamaq nəğdən vermək, edmək.<br />
sulanmaq əpinməkcığa. ıslanmaq.<br />
sulanmış - sulanmış nərsə: mayılka. mağıl. olqun.<br />
sulatmaq yəpitmək. əpitməkcığa. ıslatmaq.<br />
sulıca sulanmıĢ. az suyu olan.<br />
sulu sülü. suvıq. sıvıq. cıvıq. 1. durultularaq axar durumuna<br />
gətirilən hər Ģey. 2. ağac, quyruq kimi nərsələrin up<br />
uzun, çırıl çıplaq qalmıĢ halı. - suvıq qudruq: qatır<br />
quyruğu kimi qılsız. uzun quyruq. 3. yumĢaq.<br />
1290 http://WWW.TURUZ.COM<br />
- sulu dolu: yumĢaq, tez əriyən dolu. - sulu nərsə: sulaq.<br />
suluq 1. uĢaqların baĢında çıxan çiban. 2. quĢ təpəliyi.<br />
sumaka öncə ıslatılıb sonra qurutularaq öğüdülən. bulamac.<br />
əkmək kimi nərsələr yapılan buğda, aynı yolda<br />
hazırlanıb Ģərbət xəmiründə kullanılan arpa.<br />
sumaqi dəğiĢik boyalə, rəngli mər mər. bir neçə rəngli. alaca. -<br />
sumağı daĢ.<br />
sumaq 1. sümək bükülən, əridilən yun. zərə göndərmək. 2.<br />
dadım. tutum.<br />
sumaqpalan ardanfars (< arıtlamaq). arıtlayan. süzgəc.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sum oruc.<br />
sumun somun. somi. 1. yuvarlaq əkmək, ətmək. 2. yumri, dəvə<br />
1291 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ayağı kim ĢiĢ, yumĢaq nərsə. 3. vaĢar. pincin baĢına<br />
keçirilən vaĢar.<br />
sundırı sundurma: qabağı açıq dam, çatı.<br />
sundırıka dəniz.<br />
sundurma çardaq. salaĢ.<br />
sundurma sundırı. qabağı açıq dam, çatı.<br />
sunğur Ģunğar. ağ doğan. Ģahin. - qara sunğur: qara doğan.<br />
sunmaq ilərmək. ilərtmək. təqdim edmək.<br />
suntur səntur. santur. gurultu. Ģamata. patırtı. dəbdəbə.<br />
sunturli sənturli. santurlı. gurultulu. Ģamatalı. patırtılı. dəbdəbəli.<br />
sunu 1. sunuĢ. piĢkeĢ. peĢĢaĢ. çəki. çəkiĢ. 2. ərz. dilək.<br />
sunuş sunu. piĢkeĢ. peĢĢaĢ. çəki. çəkiĢ.<br />
supur - sapır supur: gurultulu səslə tökülmək, sərilmək.<br />
- almalar sapur supur töküldü.<br />
- xəstələr, vurulanlar sapur supur sərildilər.<br />
sur toy. (< tüq: yığın. tüqmək: yığmaq). Ģənlik.<br />
surahi < sürəhi. uzun boyunlu su, süci qabı.<br />
suraxfars (< soxmaq). soqar. soxulan yer. yort.<br />
surət gəliĢ. üz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
surplamaq qura çəkmək sürləmək.<br />
suruşlamaq ütmək. qavurmaq.<br />
sus kəsil (< kəsilmək). gəvĢək. tənbəl.<br />
- sus !: sis!. hiss !. Ģüq !. sük !. cük !. susturma. sikut ilgəci. -<br />
şük dur: çük dur.<br />
susaq susamıĢ.<br />
susamaq çəkiĢmək. arzulamaq. - dayağa susamış. - dadlıya<br />
susamış.<br />
- qanına susamış: {1. birinin qanın tökmək istəmək. 2. kəndi<br />
öz qanın töktürmək istəmək}.<br />
- ölümünə susamaq: istəyərək xətərə girmək.<br />
susduran soka. susqa. oturtu. otutu. dincəltən. müsəggin. təsgin<br />
verən.<br />
susqa susduran. soka. oturtu. otutu. dincəltən. müsəggin.<br />
təsgin verən.<br />
susmaq süsmək. tummaq. tıs qalmaq.<br />
sust ölgün.<br />
- sus! dinmə, söyləmə. - susun! dinməyin.<br />
sustalmaq üĢənmək. yığıĢıb bir yerdə oturmaq, qalmaq.<br />
gəvĢinmək.<br />
sustluq təbbəllik. təmbəllik.<br />
1292 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
susuq - susuq, yumşaq kişi: tınmaz eniĢgə (məleykə).<br />
susuz quru.- quru ova. - quru topraq.<br />
suv - suv sıqırıka. manda. dombay.<br />
suvamaq sıvamaq. bulamaq.<br />
suvarım suvarmağın yolu usulu, ölçüsü. - bir suvarım.<br />
suvarma - dəmir, başqaların suvarma: nərsənin suyun nərsənin<br />
1293 http://WWW.TURUZ.NET<br />
üzərinə yatırmaq: yaldız. - altın yaldız: qızıl suyu ilə<br />
qablamaq. - qızıl yaldız: abi təla.<br />
suvat abxor. su içilməyə özəl qab, oyuq, oyçaq.<br />
suvıq sıvıq. cıvıq. sulu. sülü. 1. durultularaq axar durumuna<br />
gətirilən hər Ģey. 2. ağac, quyruq kimi nərsələrin up<br />
uzun, çırıl çıplaq qalmıĢ halı. - suvıq qudruq: qatır<br />
quyruğu kimi qılsız. uzun quyruq.<br />
suvışmaq ĢollaĢmaq. suyuqlaĢmaq. boĢalmaq. rəqiqləĢmək.<br />
suyuq 1. sıvıq. 2. soyuq. tatsız. dadsız. namətbu'. saman kimi.<br />
suyuq maya.<br />
tamsız. duzsuz.<br />
suyuqlanmaq soyuqlanmaq. tatsızlanmaq. dadsızlanmaq.<br />
duzsuzlanmaq. ləzzətsizlənmək. tamsızlanmaq.<br />
suyuqlaşmaq ĢollaĢmaq. suvıĢmaq. boĢalmaq. rəqiqləĢmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
suyuqlıq soyuqluq. tatsızlıq. dadsızlıq. namətbu'luq. tamsızlıq.<br />
duzsuzluq.<br />
suyut süyüt. rəng. boza ( y z ) boya. boyuq. boduq. çüvüt.<br />
önğ. çalı. tüka. tülük. - nə tülük atdı o.<br />
suzakfars < sızak < sızmaq: ağrıyıb göynəmək). sızıĢ. göynük.<br />
suzan < çözən. közən. çözər. yaxan. çözərtən. açan. közərtən.<br />
çökürtən. əridən.<br />
sübək sibək. cocuğun içinə iĢəməsi üçün beĢiğə qoyulan<br />
qamıĢ:<br />
süc - süc çörək (süc: süci: Ģərab). su ətmək. "nan o Ģərab" .<br />
(müsəlmanlıqda " süc çörək" (süc: süci: Ģərab) "nan o<br />
şərab" yerinə "su ətmək" deyilir).<br />
südrəmək əsrəmək. keflənmək.<br />
südrəmə əsrükünə, keflicə qonuĢmaq.<br />
südük sidik. - sidik yarışı: boĢ iĢlərlə uğraĢmaq.<br />
südük sidik (< siqdik < siqmək). çiĢ.<br />
sük ! Ģüq !. sis!. hiss !. cük !. sus !. susturma. sikut ilgəci. -<br />
şük dur: çük dur.<br />
sükan dümən. fərman. - dayısı düməndə: qohum tanıĢı iĢ baĢında<br />
olan. odada adamı olan.<br />
süqan sükan. buyurduruq. fərman<br />
1294 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
süqülka siğil. (sül əttə, ağacta olan) yaĢlıq, təzəlik.<br />
sülü sulu. suvıq. sıvıq. cıvıq. 1. durultularaq axar durumuna<br />
1295 http://WWW.TURUZ.NET<br />
gətirilən hər Ģey. 2. ağac, quyruq kimi nərsələrin up<br />
uzun, çırıl çıplaq qalmıĢ halı. - suvıq qudruq: qatır<br />
quyruğu kimi qılsız. uzun quyruq.<br />
sümək sumaq. bükülən, əridilən yun. zərə göndərmək.<br />
sümsük - sümsük sümsük, yavaĢ yavaĢ qıçın qıçın birinin yanına<br />
soxulmaq, yanaĢmaq.qıçın qıçın gəlmək.<br />
sümüq - çiğni örtən sümük: qəbzə. gəbzə. omuz kürəyi. kürək<br />
gəmiyi.<br />
sümüq - incik sümük. baldır gəmiyi: incik gəmik.<br />
süngər - süngər daşı: çox yüngül daĢ. puka daĢ. daĢı sıxsa, suyun<br />
çıxarır: çox güclü.<br />
süngi qarğı. mızraq. neyzə.<br />
süngür sonu, dərini, dibi görən. durəndiĢ.<br />
süprüntü xaĢak. qaĢak. qaĢıntıı.<br />
süpür savur. savurma. süpürmə. çox, artığına israf. - böylə<br />
süpürlə heç nə yarına qalmayacaq. - süpür dolu: incə olub,<br />
Ģıdırğı yağan dolu.<br />
süpürgə yelpik. - otu yelləməyə tükdən yelpik, süpürgə: toyuq<br />
qanatı. - küçə süpürgəsi: sürtük. qəhbə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
süpürmək 1. savurmaq. çox, artığına israf edmək. 1. bir nəyin<br />
bütününü alıb götürmək. yalayıb qutarmaq. - od hənəyi<br />
sürpüdü. - bir təpsi dolusu yeməyi kəndi baĢına süpürdü.<br />
süpürməkçilik süpüründülük. savuruqçuluq. savurmaqçılıq. çox,<br />
artığına israf edmək.<br />
süpürtləmək tırpan atmaq. qırıb keçmək. süpürü vermək. acıqlı iti<br />
süpürtmək yamlatmaq.<br />
yeyib bitirmək. - düĢmana iyi bir tırpan atmışlar.<br />
süpüründülük savuruqçuluq. savurmaqlıq. süpürməklik. çox, artığına<br />
israf edmək.<br />
süpürüntü tarantı. darandı. töküntü.<br />
sür 1. sürtə. məs. - sür çəkmək: məs çəkmək: sürmək.<br />
sürtəmək. 2. sürə. toy. cəĢn.<br />
sürahi < sürəği. sağuri. sağraq. içindən süzülən, sağılan qab.<br />
içgi qabı. boqal. boğal. boqğal.<br />
sürcəmək sürcmək. 1. yerirkən ayağın bir nərsiyə toxunub düĢəcək<br />
olmaq. yıxılasımaq. 2. suçalmaq. yanılmaq. xəta, səhv<br />
yapmaq.<br />
sürc 1. yerirkən ayağın bir nərsiyə toxunub düĢəcək olma.<br />
yıxılası. 2. suç. yanılma. xəta. səhv.<br />
1296 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sürcmək sürcəmək. 1. yerirkən ayağın bir nərsiyə toxunub<br />
1297 http://WWW.TURUZ.NET<br />
düĢəcək olmaq. yıxılasımaq. 2. suçalmaq. yanılmaq.<br />
xəta, səhv yapmaq.<br />
sürçmə yanılma. xəta.<br />
sürdürmək 1. ittirmək. itələtmək. üzdürmək. qoqdurmaq.<br />
qoğdurmaq. qovdurmaq. tərd edmək. 2. üzərinə<br />
qoymaq. yapıĢdırmaq. - əl sürdürmək: əl toxundurmaq,<br />
bulaĢdırmaq. - bu iĢə kimsə əl sürdürəmir.<br />
- kəndisini hər qapulandığı qapudan qoğdurdu. - onu hər<br />
yerdən qoğdurduran, qılığının sərtliyidir.<br />
sürə > Sıra. 1. Coruk11. yoruk. 2. sürmə. uzatı. təmdid. 3. sür.<br />
toy. cəĢn.<br />
sürəği (> sürahi) içgi qabı. boqal. boğal. boqğal. sağuri. sağraq<br />
(> sürahi). içindən süzülən, sağılan qab. uzun boyunlu<br />
su, süci qabı.<br />
sürək 1. sürmə. yürmə.yürək. isal. 2. dəvam. bəqa'. qərar.<br />
dəvam. - elə bu sürəkdə gedin. - sürətin sürəki: itiliyin<br />
qərarı. - gözəl güldür, amma sürki yoxdur. 3. sürətli. yeyin.<br />
yorqa. - sürək davranıĢ. - bir sürək at aldım. 4. sürü. - mal<br />
sürüsü.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sürəkli bərqərar. durur. dəvamlı. Cəldfars < çalt < iti. yeyin. tez.<br />
basım. çalasın. çala çala. çappaq. sürər. çox sürər.<br />
dəvamlı. uzun. uzanan. bəqa'. - qıĢın soyuq bərk<br />
olmadısada, sürəkli oldu.<br />
sürəksiz 1. biqərar. durmaz. sürməz. dəvamsız. dəvamsız.<br />
bəqasız. çoq sürməz. bərk qıssa. - gül devri sürəksiz<br />
olur. 2. müvəqqəti.<br />
sürəksiz bir günlük: çox müvəqqət. - bir günlük dünya.<br />
sürəq - sürəkli səsin yansıması: tın edmək. tınlamaq. tıntınlamaq.<br />
sürəli möhlətli.<br />
tıntaqlamaq. çınlamaq. təntinləmək. təninlənmək.- qırağına<br />
vurunca bir uzunca tınladı.<br />
sürəmək uzatmaq. sürmək. təmdid edmək.<br />
sürən 1. kəĢ. çəkici. cazib. calib. çəkən. sürücü. binici. minici.-<br />
dilkəĢ: içi çəkən. ürək aparan. can sürən. 2. dəvamlı.<br />
tayanıqlı. dayanıqlı.<br />
- azarkeş: dərdin alan. havadar.<br />
- sürməkəş: sürmə sürən.<br />
- dəbdəbəli sürən, toy. alay.<br />
- əğləncəli sürən: alaylı.<br />
sürən sürücü. qayan. baĢçı.<br />
1298 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sürər dəvamlı. sürəkli. - çox sürər: sürəkli. dəvamlı. uzun.<br />
1299 http://WWW.TURUZ.NET<br />
uzanan. - qıĢın soyuq bərk olmadısada, sürəkli oldu.<br />
sürət - tam sürətlə: dolu dizgin.<br />
sürətli sürək. yeyin. yorqa. tələsik. sıqı sıkı. sıxı. iti. yeyin.<br />
sürgi bax > sürgü.<br />
əcələli. - sıqı iş. - sıqı sıqı: tələsik. əcələ ilə. - sürək<br />
davranıĢ. - bir sürək at aldım.<br />
sürgü sürgi. 1. sapan sürüldükdən sonra, toprağın qırpıçların,<br />
engəbəliyin qaldırmaq üçün sürülən yuvarlaq kötük,<br />
daĢ. 2. qapını bərk qapamaq üçün dalına sürülən sürgü.<br />
- qapının sürgüsün sal: dalın sal. 3. basdırı. qəltək.<br />
çüçəni, yolu basdırıb bərkitmək üçün yerdə sürülən<br />
yuvarlaq daĢ, dəmir. - sürgüyi gəzdirmək. 4. sürmə.<br />
qoğma. qoğqu. tərd.<br />
- qapı dalına vurulan odun, dəmir sürgü: tırqaz. (rq < met ><br />
qr) tıqraz (< tıqmaq). - qapıya tırqazı sürmək.<br />
sürgüləmək böyük mala , basdırı, qəltək sürüb düzəltmək.<br />
sürgün 2. qoğalama. izlək. arxası sıra getmə. tə'qib. - sürgün<br />
süri qoĢı.<br />
avı: atlılarla avı qoğub sıxıĢtırıb izləmək. 2. təbid. 3.<br />
sürülmüĢ. qoğulmuĢ. 4. mətrud. 5. mənfi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sürqü - kiçik sürgü: qartuq. qırtuq. dımrıq.<br />
sürqücləmək löq məcunu ilə sap bəkiĢtirmək.<br />
sürqüclənmək löq macunu ilə sıkıĢtırılmaq, bərkitilmək.<br />
sürqün - sürgün avı: avı qaçırıb ortaya quĢatırkən vurulan av.<br />
- sürgün avı. urğun. geyik sürüsün ortalayıb olunan av. -<br />
urğun avı.<br />
- sürgün olmaq: aĢırılmaq. təbid olmaq. dəf olmaq.<br />
sürləmək surplamaq. qura çəkmək.<br />
sürmə - qapı axasında olan sürmə: kövət.<br />
sürmə 1. sürə. uzatı. təmdid. 2. sürək. yürmə.yürək. isal. 3.<br />
gözə çəkilən boya. 4. qapının dalına sürülən, çəkilən<br />
dəmir, ağac. 5. təmas. 6. sürgü. qoğma. qoğqu. tərd.<br />
- buğda sürməsi: külləmə tozi.<br />
- sürmə omurğası: gəminin yalpalanmasın önləmək üçün<br />
ana omurğasının içində gedib gələn sürmə.<br />
- sürmə çəkməcə: sürmə qapı: çəkilib sürülərək açılıb<br />
qapanan.<br />
sürmək - kisə sürünmək: kisə sürmək: kisə çəkmək, çəkinmək.<br />
sürmək 1. sürtəmək. məs çəkmək. - əl sürmək: əl çəkmək. əl<br />
toxundurmaq. - buna kimsə əl sürməsin. 2. izləmək.<br />
tə'qib edmək. - av sürmək. 3. qoğmaq. aralatmaq. tərd<br />
1300 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1301 http://WWW.TURUZ.NET<br />
edmək. nəfy edmək. - yaramaz kiĢiləri kənddən sürdülər. 4.<br />
yeritmək. iləri götürmək. - araba sürmək. sapan sürmək. -<br />
cüt sürmək. 6. (toprağı) iĢləmək. kullamaq. 7. keçirmək. -<br />
əyləncə sürmək. 8. xərcləmək. sərf edmək. satmaq. -<br />
tamam mallarımı sürdüm. - var yoxun sürüb əli boĢ qaldı. 9.<br />
itmək. itələmək. yuvarlatmaq. ötəyə itələmək. - mənqəli<br />
bura sür. 10. uzanmaq. dəvam edmək. - fırtına üç gün<br />
sürdi. - durumuz böylə sürəcəkmi. 11. çağ, vax keçmək. -<br />
çox sürmədən hamı qaçdı. 12. eĢmək. aĢmaq. gəzmək. 2.<br />
itmək. itələmək. - bu toru bir az irəli itin. - onu yana itdi. 13.<br />
uzatmaq. sürəmək. təmdid edmək. 14. kəmiĢmək.<br />
saldırmaq. çıxarmaq. atmaq. bir Ģeyi çıxarıb atmaq. 15.<br />
tiləmək. diləmək. dilləmək. yalamaq. silmək. 16. dəvam<br />
edmək. tutmaq. - sözünü tutmaq. 17. qalmaq. dəvam<br />
edmək. - on il öylə qaldı. 18. qoğmaq. qovmaq. 19.<br />
bulunmaq. turmaq. durmaq. qalmaq. dəvam edmək. -<br />
siz orda durursuzmu. - aĢçız genə sizdə durur. - kitabların<br />
məndə durur. - dünya durduqca. - at durdu. - sözünd<br />
durmaq.<br />
- sürüb gedmək: taramaq. daramaq. - dəmir daramaq:<br />
gəmi yelə, axına qapılıb dəmiri sürübləmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- düzgün sürmək: qadınların üzlərinə sürdükləri ağ qızıl.<br />
ənlik kirĢan.<br />
- qarnı sürür: isaldı.<br />
sürməşmək iltimas edmək.<br />
- bitgilərin sürməsi: çıxması. bitməsi.<br />
sürməz sürəksiz. dəvamsız. - çoq sürməz: sürəksiz. dəvamsız.<br />
bəqasız. çoq sürməz. bərk qıssa. - gül devri sürəksiz olur.<br />
sürtə məs. - baş sürtə: baĢ məsi. - ayaq sürtə: ayağa məs<br />
çəkmək.<br />
sürtəmək sürmək. məs çəkmək.<br />
sürtmək qazımaq. qaĢımaq. qıraĢmaq. qıraĢlamaq. aĢındırmaq.<br />
oymaq. oğmaq. qıcıtmaq.<br />
- daban sürtmək: çox gəzmək.<br />
- burun sürtmək: qurru, qururu qırmaq, əzmək.<br />
- burun sürtmək: alçaqcana, yavaĢcana soxulmaq.<br />
yalanmaq.<br />
sürtük 1. cuvanəzən. bütün gün daban sürüb, vurub gəzən. 2.<br />
küçə süpürgəsi. qəhbə. 1. sürütmə. yarım qapuĢ. yarım<br />
papuĢ.<br />
sürtüklənmək sallamaq. quyruq sallamaq. quyruq bulamaq.<br />
yaltaqlanmaq.<br />
1302 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sürtüşdürmək birbirinə toquĢturmaq, toxuĢturmaq. toxuĢdurub,<br />
sürü 1. sürək. - mal sürüsü. 2. tavla. tövlə. təvlə. yan yana,<br />
1303 http://WWW.TURUZ.NET<br />
arxa arxaya olanların yığını. - bir tavla qoyun, keçi.<br />
sürücü sürən. binici. minici.<br />
sürücü sürən. qayan. baĢçı.<br />
sürük yürük. iddəa. - bu iĢdə yürüküz nədir. - mənim bir yürüküm<br />
yoxdur. - yürüksüz qalan istəyindən olar.<br />
sürükləmək sürünə sürünə, ruhsuz ırqısız çəkilib daĢınmaq. - iĢsiz<br />
gücsüz nə sürüklənirsən. - bu yaĢam deyilki, sürkləməkdir.<br />
sürüklənmək sürünə sürünə, kəndini qaldırmadan qımıldamaq.<br />
sürünmək. əməkləmək. iməkləmək. - götürük (fələc)<br />
qapıya qədər sürükləndi.<br />
sürüklətmək sürütmək. qaldırıb yerdə çəkərək götürtmək.<br />
sürülən sürümlü. rivaclı. rayic. e'tibarlı.<br />
sürülmək 1. tamas tapmaq. ləms olunmaq. məsh olunmaq. 2.<br />
qomaq. qonulmaq. yapıĢdırılmaq. tədhin edilmək. - boya<br />
sürüldü. - yağ sürülmək. 3. oğulmaq. dəllək edilmək. -<br />
tərləyəndən son kisə sürülür. 4. qoğulmaq. nəfy<br />
olunmaq. 5. yeridilmək. qaçdırılmaq. - bu yerlərdə mal<br />
sürülməz. 6. sapan iĢlənmək. iĢlənmək. - bu quraqlıqda<br />
sapan sürülməz. - bir yağmur yağınca yer sürülür. 7.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
keçirilmək. aparılmaq. - bir gözəl yaĢam sürülür. 8. icra<br />
edilmək. - buyruqlar sürüldü. 9. axınlığı, axarlı, axarlı,<br />
rayic olmaq. mütədavil olmaq. məqbul olmaq. - bu çeĢit<br />
iĢlər daha indi sürülmür. 10. toxunmaq. iliĢmək. ləms<br />
etmək. təmas etmək. - əli gözünə toxundu. - heç yana<br />
toxunma. 11. əl sürüb, əl dəğib pozmaq. toxunmaq.<br />
xərablamaq. - uĢaqlar, qonaq yeməyinə toxunublar. -<br />
əğrəti qoyduğum nərsələrə toxunublar.<br />
- əl sürülmək: 1. toxunmaq. dəğilmək. - yeməklərin çoxuna<br />
əl belə sürülmədi. 1. təĢəbbüs edilmək. - bu iĢləri yapmağa<br />
əl sürüldü.<br />
sürülməz sürümsüz. dəğərsiz. geçməz. e'tibarsız. rivacsız. -<br />
sürülmüş sürgün. qoğulmuĢ.<br />
geçməz mallar: satılmayan mallar. - geçməz söz.<br />
sürümək sürükləmək. süründürmək. qalxmaqsın yerdə çəkərək<br />
götürmək. - tərliklərin sürüklür. - ayaq sürümək:<br />
geciktirmək. yubaltmaq.<br />
sürüm rivac. e'tibar. - sürümlü para. - sürümsz görənək.<br />
sürümlü sürülən. rivaclı. rayic. e'tibarlı.<br />
1304 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sürümsüz 1. sürülməz. dəğərsiz. geçməz. e'tibarsız. rivacsız. -<br />
1305 http://WWW.TURUZ.NET<br />
geçməz mallar: satılmayan mallar. - geçməz söz. 2.<br />
yaxmaz. yaxımsız. yağsız. kəsət. kasad. qısıq. rivacsız.<br />
sürüncəmə - sürüncəmədə qalmaq: əsgimək. saqqalı bitmək:<br />
sürüncəmə çox sürüb uzanma. tə'xir. tə'viq. - iĢləri sürüncəməyə<br />
düĢdü.<br />
süründürmək əzmək. sürümək. rəzil edmək. - bu iĢlərin səni<br />
süründürəcək.<br />
sürünmək - kisə sürünmək: kisə sürmək: kisə çəkmək, çəkinmək.<br />
sürünmək 1. sürüklənmək. əməkləmək. iməkləmək. 2. ağılıqla<br />
davranmaq. əziyyət çəkmək. zəhmətə düĢmək. - var<br />
yoxun səpələdi, indi sürünür. 3. kəndi üzərində, kəndi<br />
kəndinə sürmək. - kisə sürünmək. - sabın sürnmək. yağ<br />
sürünmək.<br />
sürür uzun. təvil.<br />
sürüş 1. axın. rivac. - sürüşlü para: rivaclı pul. axında olan para.<br />
2. cütləĢmə. seviĢmə. cüfgiri.<br />
sürüşdürmək iki nəyi birbirinə dəğdirmək. - əllərin, ayaqların<br />
sürüşdürdü. 2. yavaĢ yavaĢ oğuĢdurmaq. - uyuĢan,<br />
kehəlmiĢ yeri sürüşdürmək gərəkir.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sürüşmək birbirinə dəğmək, sürtüĢmək. - qapı qanatları sürüşə<br />
sürüşə aĢımıĢ. -<br />
sürüşsüz 2. axınsız. rivacsız. - sürüşsüz mal: rayic olmayan mal. 2.<br />
kasat. - sürüşsz bazar.<br />
sürüt sürütmə. ləleyin. ökcəsiz ayaqqabı.<br />
sürütmə 1. sürüt. ləleyin. ökcəsiz ayaqqabı. 2. dəniz üzərində,<br />
altında sürülərək avlamaq toru.<br />
sürütmək sürüklətmək. qaldırıb yerdə çəkərək götürtmək.<br />
sürüzsüz sadə. düzcə. adi. süssüz. zinətsiz. - düzcə yazı. - düzcə<br />
kiĢi. - düzcə anlayıĢ.<br />
süs bəsək. bəzək. bədzək. bezək. saruq. sarıq. sarquq.<br />
sayvan. seyvan. çıxıntı. damla. tamla. oyma. sıçaq.<br />
saçaq ( saç aç # iç ).zinət. - süs üçün taxılan nərsələr:<br />
takım. - bu takım yaraĢmır sənə.<br />
- süslü düzən vermək: tonatmaq. donatmaq. - toy üçün<br />
yemiĢ tablası donatmaq.<br />
- yalançı, üzdək (səthi) süs, bəzək: qalay. ĢiĢik. kova.<br />
qaval.- bildiyin bu qədər, qalayın nərədən. - atalıq qalayı<br />
kişiyə yaramaz: atasının ad sanına güvənmək (sevinən)<br />
kiĢiyə yaraĢmaz.<br />
süs! - tıs!: dinmə!. sikut!.<br />
1306 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
süsəmək - üzdən, yalandan səthən, süsəmək, bəzəmək:<br />
qalaylamaq.<br />
süsəş bəzəkçi. yazmaçı. yazıçı. məĢĢatə. gəlinlərin, qadınların<br />
1307 http://WWW.TURUZ.NET<br />
üz gözünə boya yaxan, yapıĢdıran kiĢi. arayiĢgər.<br />
süsləmək bəzəmək. düzənləmək. qaplatmaq. qaplamaq.<br />
qalpatmaq. qalpamaq. - evi qalpatladıq. - bu qoca qarı<br />
özün nə qalpatıb durur.<br />
süsləmək bəzətmək. tonatmaq. naxıĢlamaq. əsriləmək. donatmaq.<br />
təzyin edmək.<br />
süsləndirmə tonatma. donatma. bəzəmə. təzyin.<br />
süslü - süslü bəzəkli: qalaylı. hay küylü.<br />
süslü düzgünlü. bəzəkli. ənli kirĢanlı. yuldruq. parlaq. yaldruq.<br />
süsmək susmaq. tummaq.<br />
yoldruq. cilalı.- düzgünlü qız aldı ürək əlimdən.<br />
süssüz sadə. düzcə. adi. sürüzsüz. zinətsiz. - düzcə yazı. - düzcə<br />
kiĢi. - düzcə anlayıĢ.<br />
süsüc qalayçı. üzdək. bəzgək. üzdə göstərən. üzdək, səthi,<br />
təməlsiz köksüz iĢ yapan kimsə. saxtakar.<br />
süsüclük qalayçılıq. üzdəklik. bəzgəklik. təməlsizlik köksüzlük.<br />
saxtakarlıq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
süt çox ağ olmağı vurqular. - süt ağ kəsildi: bər ağardı.<br />
- süt vurğuni: süt vırğını: sütdən yanıq. sütdən pozuq.<br />
sütdən pozulmuĢ. süt toxunmuĢ cocuq.<br />
- kiçik süt qabı: köynük.<br />
- qurut {: 1. süt qurusu. 2. durub quyulaĢmıĢ süt}.<br />
- quş sütü: bulunmaz. nayab.<br />
- süt otu: çoban mayası. pənir mayası.<br />
- süt oğul: süt oğlu. birində süt əmmiĢ uĢaq. rəzi'.<br />
- süt ata: süt ananın əri. - o mənim süt atamdır.<br />
- süt ana: baĢqasının uĢağına süt verən qadın. - o mənim<br />
süt anamdır.<br />
- süt kəsmiyi: kəsilmiĢ sütün qurusu.<br />
- bir qaşıq südə boğmaq: çoxlu kin qıyın, hinc göstərmək.<br />
- onu tapsa bir qaĢıq südə bğacaq.<br />
- südi dönmüş: sedi qaçmıĢ qadın.<br />
- süt başı: ağız. kala.<br />
- süt başı: qaymaq.<br />
- süt qardaş. - süt bacı.<br />
- süt dişi: uĢaqların ilk çıxan, yeddi yaĢında gəğiĢən diĢlər.<br />
- süt qırı: teyxa ağ (olan).<br />
- sütlü aĢ. sütlac.<br />
sütlac sütlü aĢ.<br />
1308 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sütləgən sütülgən. sütıü.<br />
sütlü sütləgən. sütülgən.<br />
sütül sütlü. sütü axan. hərnəyin yenisinə, körpəsinə verilən<br />
ad.<br />
sütülgən sütləgən. sütıü.<br />
süyci tatlıcı. dadlıcı. 1. qənnadi. 2. dadlı, Ģirin sevən.<br />
süyüt suyut. rəng. boza ( y z ) boya. boyuq. boduq. çüvüt.<br />
1309 http://WWW.TURUZ.NET<br />
önğ. çalı. tüka. tülük. - nə tülük atdı o.<br />
süzdürmək süzcəkdən keçirmək. təsfiyə edmək. nərsənin tortun<br />
süzəmək üzmək.<br />
pusasın ayırmaq.<br />
süzən qayab. qayıq.<br />
süzgəc ardanfars (< arıtlamaq). arıtlayan. sumaqpalan.<br />
süzgəc arıdan. arun. arın.<br />
süzgəc nərsənin tortun pusasın ayırmaqa yarar incə dəlikli qab.<br />
təsfiyə edən. - süt, çay süzcəyi.<br />
- çoban süzgəbi: bir çeĢit çiçək.<br />
süzgək - süzgək daşı: süzgü daşı: dəlikli olub, süzgəvc kimi<br />
iĢlənilən daĢ.<br />
süzgi kiçik süzgəc. sulu nərsələrin suyun almaq üçün kiçik<br />
incə dəlikli qab.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
süzgü - süzgü daşı: süzgək daşı: dəlikli olub, süzgəvc kimi<br />
iĢlənilən daĢ.<br />
süzgün düzgün. yalınğac.<br />
süzmə - süzmə pilov: çilov.<br />
süzmə - süzmə yoğurt: kəsmik kəmsik.<br />
süzmək 1. süzgəcdən keçirmək. təsfiyə edmək. 2. yarı qapalı<br />
gözlərlə baxıb, gözdən keçirmək. - onu baĢdan ayağa<br />
süzdi.<br />
- süzülüb enmək: çuqmaq. çoqmaq. çaqmaq. qonmaq.<br />
süzük axmar. xumar. axar.əsrik.<br />
süzülmək turulmaq. çökmək. durub tortısı dibə çökmək. - su<br />
duruldu.<br />
süzülmək 1. süzgəcdən keçirmək. təsfiyə edmək. 2. gizlicə<br />
qayaraq gedmək, uçmaq. - sən bəs hara süzüldün. 3.<br />
əldən düĢmək. çox zayıflamaq. arıqlamaq. - bu<br />
xəstəlikdən süzülüb gedir. - büsbütün süzülmüş kiĢi. 4.<br />
axmaq. gözlərin əsrik, süzük, axar, xumar durumu. -<br />
gözlərim süzülür. - gözün süzdürmək.<br />
süzüş düzüĢ. uyquĢ. onğuĢ. unğuĢ. axınc. axıĢ. axınĢ. tənqiĢ.<br />
şa alacalı bir quĢ.<br />
təngəĢ. uyqun. mutabiq. muvafiq.<br />
1310 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
şab - qızıl şab: açıq əflatuni boya.<br />
şabak 1. çapaq. Ģapqa. çapqa. çapıq çapıq olan, bacalı deĢikli<br />
1311 http://WWW.TURUZ.NET<br />
günəĢlik baĢ örtüsü. börk. - şapqasın tərs geymək:<br />
şapqasın tərs qoymaq: şapqasın yerə vurmaq:<br />
hırslanmaq. hiddətlənmək. - şapqa qaldırmaq: şapqa<br />
çıqarmaq: sayınlamaq. hörmətləmək. 2. gəmi dirəginin<br />
təpəsindəki təkərləkcik. 3. soba, peç, buxari ocaq<br />
borusunun təpəsindəki dönər fırıldaq.<br />
şaban ĢaĢqın. ĢaĢmıĢ. valeh. Ģaban. heyran. məftun.<br />
şabba Ģımar. sillə.<br />
şabşal çapçal. saçıq. tökük. təmbəl.<br />
şad ərsənğ. sevincək. uca. fərəhli. sivrilib, itilib duran. -<br />
ərsənğ gülüş: qıs-qıs. ucadan gülüĢ. - ərsənğli ərsənğlə:<br />
sevinə sevinə. fərəhli. fərəhlə.<br />
şadabƏy Ģad-bƏK.igit bəy. cƏsur kiĢi.<br />
şadırdı suyun fıĢqırıb çağlaması.<br />
şadırvan iki qat hoğuz olub, fıĢqıraq (fəvvarə) ilə üsdəki hoğuza<br />
su axıb, bu hoğuzda olan dəliklərdın, su altdaki hoğuza<br />
Ģadır Ģadır axar. böyük bəlik, xanlıq evlərində,<br />
salonlarıda olar.<br />
şadlıq Ģənlik. yenğiĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
şaftalı alıĢ. aluç.<br />
şah - şah damar: özək.<br />
şahdamar Ģahrəg. anadamar.<br />
şahin baysunqar. baysəncər. Qızıl QuĢ. Doğan. ġunqur.<br />
Köğön. ġunqar. Al QuĢ. laçin. çaflı.<br />
şaxa şaxə qol. Ģəbəkə. tarmaq6. darmaq.<br />
şaxlamaq qalxınmaq. atlanmaq.<br />
şakalanmaq icəĢmək. sataĢmaq. əğlənmək. kəsinmək. Ģuxluğ<br />
edmək.<br />
- sən nədən mənə sataşırsan.<br />
şaq - şaxa qaldırmaq: qalqıtmaq. sıçratmq. fırlatmaq. xoplatmaq.<br />
- atın səkrətib qalxıtdı.<br />
- şaxa qalxmaq: qalqmaq. sıçramq. fırlamaq. xoplamaq.- at<br />
qalxdı. - balıq qalxdı.<br />
şaqaçı şakaçı. alayçı. mə'rəkəçi.<br />
şaqılban Ģarlatan. qaltaban. arsız. yalançı. namussuz.<br />
şaqılbanlıq Ģarlatanlıq. qaltabanlıq. arsızlıq. yalançılıq.<br />
namussuzluq.<br />
şaqıraq yumĢaq, nəĢəli söylənən səs. - Ģaqraq cocuq.<br />
şaqırdamaq Ģaq Ģaq edmək. qığıĢdamaq.<br />
şaqırdatmaq Ģaqlatmaq. Ģaqqıldatmaq. - qamçını şaqlataraq vururdu.<br />
1312 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
şaqır yağan yağmır, ötən bülnül quĢunun, yıxamaqın səsi. -<br />
1313 http://WWW.TURUZ.NET<br />
şaqır şaqır yağmur yağır. - şaqır şaqır quĢlar ötür. - şaqır<br />
şaqır yudi.<br />
şaqırtı qığıĢdı. Ģaqır Ģaqır, Ģaq Ģaq ötmək, səslənmək. - yağmur<br />
şaqırtısı səsəvi duymağa qoymur. - qamçının şaqırdısı. -<br />
bülbülərin şaqırtısı.<br />
şaqqıldatmaq Ģaqlatmaq. Ģaqırdatmaq.- qamçını şaqlataraq vururdu. -<br />
qamçı şaqqıldatmaq: qamçı çalmaq.<br />
şaqlaban soytar. hər qılığa girən kiĢi. qılıqçı. qıltaban.<br />
şaqlabanlıq soytarlıq. hər qılığa girən kiĢinin davranıĢı. qılıqçılıq.<br />
qıltabanlıq.<br />
şaqlatmaq Ģaqırdatmaq. Ģaqqıldatmaq. - qamçını şaqlataraq vururdu.<br />
şaqmaq çaqmaq.<br />
şaqrı şarkı > şarqı. (< şaqqldamaq: dadlı səslə, Ģaq Ģaq ötmək).<br />
Ģaqırtı.<br />
şaqşaqa şaqşaq. cocuq oyunçaqı.<br />
şaqşaq şaqşaqa. cocuq oyunçaqı.<br />
şal şal. boyun atqısı. çəlmə.<br />
- bir taqa Ģal: bir top Ģal.<br />
şalvar salvar ( salınıb, vurulan nərsə) ümka. yum. don. - üsti genə<br />
bol, altı güdə dar Ģalvar: qıçı (yançaqı, göt bölümü) çox gen,
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bol, çoxlu qırmaları olub, bacağa (baldıra) doğru enənərkən<br />
sıx olub, daralan tuman, Ģalvar: potur. bolağ. dağ Ģalvarı.<br />
(kürd Ģalvarıda bu çeĢitdəndir).- potur geyinmək. - dağ<br />
şalvarlı: poturlı. - sıq Ģalvar. yuxarısı bol, gen, aĢağısı dar<br />
olan.<br />
şamata gurul. gurıl. gurultu. henqaməfars. < həngəmə. həngirti.<br />
guruldu. qovğa. patırdı. vəlvələ. gurultu. qarıĢıq səslər.<br />
suntur. səntur. santur. gurultu. patırtı. dəbdəbə.<br />
- gurul gurul su axmaq. - xarıl gurul: bolluqla, gurult ilə<br />
axan nərsənin səsin andıran səs.<br />
- cocuqların gurultusu. - gurultu patırdı dinləyəməm.<br />
şamatalı sunturli. sənturli. santurlı. gurultulu. patırtılı. dəbdəbəli.<br />
şamuşaka yeyilən bir ot. poy otu·.<br />
şansız çirkin. göstəriĢsiz. suratsız.<br />
şapalaq çapalaq. Ģaplaq. çaplaq. toqat. silli.<br />
şapırdamaq çapırdamaq. Ģap Ģap edmək.<br />
şapır - şapır şapır: öpərkən, yiyərkən çıxarılan səs. şapır şapır<br />
yemək. - şapır şapır öpmək.<br />
şap öpərkən dodaqların etdiyi səs. - şap şap öpmək.<br />
şapqa 1. çapqa. Ģabak. çapaq. çapıq çapıq olan, bacalı deĢikli<br />
günəĢlik baĢ örtüsü. börk. - şapqasın tərs geymək:<br />
1314 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1315 http://WWW.TURUZ.NET<br />
şapqasın tərs qoymaq: şapqasın yerə vurmaq:<br />
hırslanmaq. hiddətlənmək. - şapqa qaldırmaq: şapqa<br />
çıqarmaq: sayınlamaq. hörmətləmək. 2. gəmi dirəginin<br />
təpəsindəki təkərləkcik. 3. soba, peç, buxari ocaq<br />
borusunun təpəsindəki dönər fırıldaq.<br />
- başa taxılan, qoyulan kiçik şapqa: təpəcik. taqya. taxya.<br />
baĢ tərlik.<br />
şaplaq çaplaq. Ģapalaq. çapalaq. toqat. silli.<br />
şaplamaq Ģap səs çıxarmaq.<br />
şapraq çapraq. çapaq. çapıq. örtük.<br />
şapşal bol paça. biçimsiz.<br />
şar " şar, şır, şur " axar suyun doğal səsi. - su şarıltısı: abĢar.<br />
1. car. bol, səslə axma səsi. - Ģar Ģar axan sular: Ģırıl Ģırıl.<br />
- sular Ģar axır. (# şor: incə axan suyun səsi). 2. yuvar. top.<br />
yuvarlaq. girdə. kürə.- yer topu: yer kürəsi.<br />
şaraq yassı nərsə ilə vurmaqdan çıxan səs. - şaraq şaraq<br />
yanaqlarına vururdu.<br />
şarıldamaq şarlamaq. suyun səslə, gurulutu ilə, bol bol axması.<br />
şarıltı səslə, gurulutu ilə, bol bol axan su. Ģarla. Ģırla. abĢar.<br />
böylə axan suyun səsi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
şarqı şarkı < şaqrı (< şaqqldamaq: dadlı səslə, Ģaq Ģaq ötmək).<br />
Ģaqırtı.<br />
şarla Ģırla. Ģarıltı. abĢar.səslə, gurulutu ilə, bol bol axan su.<br />
şarlamaq şarıldamaq. suyun səslə, gurulutu ilə, bol bol axması.<br />
şarlatan qaltaban. Ģaqılban. arsız. yalançı. namussuz.<br />
şarlatanlıq qaltabanlıq. Ģaqılbanlıq. arsızlıq. yalançılıq.<br />
namussuzluq.<br />
şaşa qalmaq daĢ kəsilmək:<br />
şaşa bitə. heyran. mat. genğ. gənğ. gen. gən. açıla.<br />
şaşacıq əcib.<br />
mütəəccib. ĢaĢqın. heyran. qat. - qat kəsildik: qat<br />
qaldıq: ĢaĢa, açıla qaldıq. dona qaldıq. - şaşa qalmaq:<br />
heyrət qalmaq. turğunluq. durğunluq.- adama turqunluq<br />
gəlir. - yaĢamda turqunluqa qapılan çox olur.<br />
şaşaq heyrətli. turğun. durğun. mat qalmıĢ. - durğun adam. -<br />
durqun ürəkli.<br />
şaşalamaq ĢaĢmaq. ĢaĢdırmaq. heyrətdə qalmaq.<br />
şaşdırmaq ĢaĢalamaq. ĢaĢmaq. heyrətdə qalmaq.<br />
şaşıb qalmaq bitmək. - söylədiyi sözə bitə qaldım. - eĢiddim bittim.<br />
şaşı şaşıq. aciz. - aciz qalmaq: ĢaĢı qalmaq. - şaşı qalmaq.<br />
dodağını ısırmaq: heyrət edmək.<br />
1316 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
şaşıq şaşı. aciz. ĢaĢqın. bonğ. bon. avanaq. axmaq. abdal. -<br />
aciz qalmaq: ĢaĢı qalmaq.<br />
şaşılıq - gözəl bir təhər şaşılıq: dadlı baxıĢ.<br />
şaşınmaq tanğrımaq. tanğlamaq. tanğmaq. qəribsinmək.<br />
yadırqamaq. təəccüblənmək.<br />
şaşırmaq alıqmaq. əğli gedmək. bunğalmaq. bunalmaq.<br />
1317 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ĢaĢqınlamaq. çaĢmaq. yanılmaq. heryrətdə qalmaq.<br />
şaşırmış sabuq. sapuq. sapmıĢ.- abuq sabuq: saçma sapan. altı<br />
üstünə uymaz. - abuq sapuq söyləməyə baĢladı.<br />
şaşırtıcı bulğancıq. tanğ. əcib qərib.<br />
şaşırtma təkərləmə. yanıltmac. yeyin söylənirkən kırıxıb yanılan<br />
deyim.<br />
şaşırtmaq alıqlatmaq. bunatmaq. bunğatmaq. əğlin aparmaq.<br />
sapıtmaq. sapdırmaq. çapırtmaq. təəccübləndirmək.<br />
heyrətə salmaq. yanğıltmaq. yanıltmaq. çaĢdırmaq.<br />
müĢtəbeh edmək. - onun davranıĢı məni bərk sapıtdı.<br />
şaşqın avanaq gözlərin açıq, ĢaĢa qalması. bəlinğ. mütəhəyyir.<br />
kəs. genğ. məbhut. heyran. ĢaĢıq. bonğ. bon. avanaq.<br />
axmaq. abdal. ĢaĢmıĢ. valeh. Ģaban. heyran. məftun.<br />
yabansı kimi iki tərəfonə baxaraq yürüyən adam. gəyliq<br />
kiĢika: gay kiĢi. sanğı. fikirli. xiyallı. ohamlı. budala.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
vurğun. vırğın. sərsəm. ĢaĢa. heyran. qat. - qat kəsildik:<br />
qat qaldıq: ĢaĢa, açıla qaldıq. dona qaldıq. - baĢı sanğı,<br />
beyni sanğı. - sanğı kiĢi.<br />
şaşqınlamaq ĢaĢırmaq. çaĢmaq. yanılmaq. heryrətdə qalmaq.<br />
şaşqınlıq sanğılıq. ohamlıq. budalalıq. vurğunluq. vırğınlıq.<br />
sərsəmlik.<br />
şaşma ĢaĢa qalma. tənğ. tənğ. dəng. tanğ. əcəb. - nə tanğ: nə<br />
əcəb. - tanğ qalmaq: ĢaĢa qalmaq.<br />
şaşmaq çaşmaq. 1. çaĢmaq. yoldan çıxmaq, ayrılmaq, oynamaq.<br />
- yoldan şaşmaq. - ayaq şaşmaq. 2. yanılmaq. xəta<br />
edmək. sıhv edmək. - ovçu ovun şaşdı. 3. tanğmaq.<br />
təəccüb edmək. ĢaĢalamaq. ĢaĢdırmaq. heyrətdə<br />
qalmaq. - bu iĢə şaşdım. - şaşacaq nə. 4. tumuqmaq.<br />
duruqsunmaq. turmaq. durmaq. heyrətə dalmaq. - bunu<br />
eĢidib durdu. - gözlərinə inanmayıb durdu.<br />
şaşmış ĢaĢqın. valeh. Ģaban. heyran. məftun.<br />
şatır ömür. Ģux. Ģən. maraxlı. istəkli. qərib. - çox ömür birisidir.<br />
- ömür kiĢi.<br />
şatır4 çatı. çatır. səqf. atma. örtəm. saqaf. saqaq. saqab.<br />
salaç. sarlaq. savan. saya. tavan. üçək. tarus. Ģip6.<br />
şav çövən (çoğan) kimi bir ot.<br />
1318 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
şavsız Kas boya. mat (boya). bulaĢιq. veyran. unqundal8.<br />
şayıt çirağ. pədo. yanaĢma.<br />
şeh - donmuş çiğ, şeh: qırağı.<br />
1319 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- bulutdan şeh qapmq: iti istəklikdən imdir.<br />
şeqəncfars şekəncfars. sikənc (>. sinəc. ısnac. sıkınc. çin. ərmə.<br />
əğmə. axma.<br />
şer - şer mi xət oyunu: yazımı toğra oyunu. Ģer mən xət oyunu.<br />
şeytan - şeytan qulağına qurşun: göz dəğməsin. Ģeytan eĢitməsin.<br />
şəbixun < çapqın. basqın<br />
- şeytan qulağına qurşun: pis qulaq eĢitməsin.<br />
şəhir qala. kənt. kənd. kəndü. kənüt. - şəhərin dõrt yanını<br />
saran yaşıl bõlgə: gök. - şəhrin ətrafında savaş üçün<br />
hazırlanmış olan bürc: ükək.<br />
şəhvətli acur. azur. azqın.<br />
şəqil şəkil < çəkil. 1. qablut > kalbod. qablıq > qalıb. hey'ət.<br />
çəkil. biçik. licim. qurum. - o qurumda çıxmaq olmaz. - bu<br />
nə qurudu belə. 2. biçik. qılıq. rəsm. yansı. əks. foto.<br />
fotoqrafya. - qılıq çıxarmaq: qılıq çəkmək: şəkil çəkmək:<br />
əks salmaq.<br />
şəqilli şəkilli. çəkli. çəkimli. oranlı. orqanlı. ornaqlı. qoylu.<br />
biçimli. əndamlı. gözəl. ala. xallı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
şəqqələtmək biçdirmək. kəsdirmək. yardırmaq.- ağac biçdirmək.<br />
şəlalə çağla. çalğa. abĢar.<br />
şələ < met > laşa. laşə. yük. gövdə.<br />
şən küĢada. ömür. Ģux. maraxlı. Ģatır. istəkli. qərib. - çox<br />
ömür birisidir. - ömür kiĢi. - küşada üz. - küşada ürək.<br />
şənləndirmək abadlamaq. diriltmək.<br />
şənlənmək tarbalamaq. tərəb tutmaq. sevinmək. təpinmək. - toy<br />
tutub tarbaladılar.<br />
şənlik islik. tarba. tərəb. sevinc. təpinmə. tonanma. donanma.<br />
toy (< tüq: yığın. tüqmək: yığmaq). sur. - donanma gecəsi.<br />
- toy tutub tarba qıldılar.<br />
şənlik yenğiĢ. Ģadlıq.<br />
şəpə ləpə. yalpa. qar Ģəpəsi. yuvarlayaraq qardan oluĢan<br />
böyük yığın. qartopu. bəhmən.<br />
şəpka ivməyi, əcələyi anlatan bir söz.<br />
şərəfsiz arsız. kəpək. namussuz.<br />
şərit - şərit soğulcan: dudi vəhid.<br />
- şərit şırıx, şərit kimi əsik, kəsilmiş nərsə: yələk. yelək. -<br />
bir yələk kağız.<br />
- yapılarda, dəniz qıyısıynan gəminin ortasında, çay<br />
üzərindən qıyıdan qıyıya nərsəni çəkib, göndərmək üçün ,<br />
1320 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
şərq Ģırıq. ısıq. doğu.<br />
şığış məĢriq. günĢığıĢ.<br />
1321 http://WWW.TURUZ.NET<br />
təkərlək üstünə yerləĢdirilmiĢ uzun ip: varagələ<br />
gedərgələn. gedibgələn. çəkər gələn.<br />
şıxırdamaq qığıĢdamaq. xıĢırtamaq.<br />
şıxırtı xıĢırtı. qığıĢdı.<br />
şikəncə işgəncə. qısac.<br />
şıqraq köçgən. boyun buran: sarı asmıya (üzümə) bənzər bir<br />
quĢ.<br />
şil bəcəriksiz. çolaq. qolaq. göbəl. çolaq.<br />
şıllaq çıplaq. - şıllaq mıllaq: çırıl çıplaq.<br />
şımar 1. Ģumal. saf. 2. Ģabba. Ģapalaq. sillə. açıq əlin ayasi ilə<br />
sillə vurmaq. silli. - şımar atmaq: sillə atmaq. - şımar<br />
yemək.<br />
şımarıq ĢımarmıĢ. 1. safalmıĢ. açılmıĢ. 2. üzlənib azmıĢ. sırtıq.<br />
şımarmaq əzilmək. üz tapıb azmaq. üzlənmək. sırtılmaq.<br />
ərköyüllənmək. - şımarmış cocuğ.<br />
şımarmış Ģımarıq. 1. safalmıĢ. açılmıĢ. 2. üzlənib azmıĢ. sırtıq.<br />
şımartmaq əzdirmək. üz vurub azdırmaq. üz vermək. sırtıtmaq.<br />
ərköyül böyütmək. - cocuğu şımartma.<br />
şimdən Ģimdidən. indidən. - şimdən sonra. - şimdən gerü.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
şimdicək indicək. elə indi.<br />
şimşək ataĢaq. ataraĢq. (> azaraxĢ). ıldırım.<br />
şimşək yalınğ. çaqın. barqa.<br />
şimşək yıldıraq. barqa.<br />
- şimşək çaxmaq. yıldıramaq. barqalamaq.<br />
şınşıla - şınşıla deyilən heyvan ki dərisindən kürk yapılır:<br />
amerika tavĢanı.<br />
şip6 səqf. atma. örtəm. saqaf. saqaq. saqab. salaç. sarlaq.<br />
savan. saya. Ģatır4. çatır. tavan. üçək. tarus. çatı.<br />
şir - su şiri: qatal. qırtıl. qırna.<br />
şır " şar, şır, şur " axar suyun doğal səsi.<br />
şıratan novdan. tamar. damar. ĢırĢır.<br />
şırıx - şərit şırıx, şərit kimi əsik, kəsilmiş nərsə: yələk. yelək. -<br />
bir yələk kağız.<br />
şırıq Ģərq. ısıq. doğu.<br />
şırıl şırıl Ģar Ģar - Ģar Ģar axan sular<br />
şirin səvük (> səbihərəb). sevimli. gözəl. dadlı. məlih. - dadlı,<br />
şirin sevən: süyci. tatlıcı. dadlıcı.<br />
şirinləmək Ģirin, bal, Ģəkər artırmaq. tatlamaq. dadlamaq. dadlı<br />
edmək. dadlılandırmaq.- bu acı qəhvəni bir az dadlamaq<br />
gərəkir.<br />
1322 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
şirinlik ballıq. dadlıq.<br />
şirinlik tat. dad. dadlıq.- bu halvanın dadı az.<br />
şırla Ģarla. Ģarıltı. abĢar.səslə, gurulutu ilə, bol bol axan su.<br />
şırşır novdan. tamar. damar. Ģıratan.<br />
şiş 1. mehvər. 2. qabar. qabarıq. təvərrüm. - para şişi: pul<br />
1323 http://WWW.TURUZ.NET<br />
təvərrümi. 3. ülçər. ölçər. uzun qollu maĢa. ərsin. odu<br />
qarıĢtırma aracı. gəlbəri. 1. ötəm. ödəm. vərəm. amas.<br />
- gövdədə oluşan sarqıq şiş, ur: tobra. torba.<br />
- şişin enməsi, dağılması: sinğmək. sınğmaq. - ələmin ĢiĢi<br />
sınğmağa üz qoyub.<br />
şişəc əğinc. siqil. səqil. ziqil. ziyil. səkpil < met > səpgil.<br />
şişək iki yaĢda qoyun.<br />
şişgin ĢiĢmiĢ. qabarmıĢ.<br />
şişik gəbə. qaba. gobut. qop. qalın. yoğan. yoğun. qalay.<br />
kova. qaval. yalançı, üzdək (səthi) süs, bəzək. qompuz.<br />
kompuz. quruq. kökük. tavıq. tovuq. götüĢ. qılıĢ.<br />
səltənət. əzəmət. təkəbbür. turuq. duruq. dik. təpə.<br />
qalaq.<br />
- bildiyin bu qədər, qalayın nərədən. - atalıq qalayı kişiyə<br />
yaramaz: atasının ad sanına güvənmək (sevinən) kiĢiyə<br />
yaraĢmaz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
şişilmiş ĢiĢirdilmiĢ. toppuz. qoppuz. qompuz.<br />
şişinmək avurt satmaq. ustanmaq. üzlənmək. kibirlənmək.<br />
qalaylanmaq. taslamaq. yekəxanalanmaq. bulutlarda<br />
gəzmək. həvalanmaq. - igitlik taslıyan.<br />
şişirdilmiş ĢiĢilmiĢ. toppuz. qoppuz. qompuz.<br />
şişirən təprəçi. üsdən satan. qabağa verən. bülənd pərvazlıq<br />
edən.<br />
şişirmə üfləmə. püləmə. püfləmə.<br />
şişirmək boylamaq. xudpəsdlik edmək. köprüləmək. təblələmək.<br />
qoltuqlamaq. qoltuğuna girmək. mədh edmək.<br />
tə'rifləmək.<br />
- təbrizlilər çox boylallar.<br />
- burun şişirmək: qurulmaq. qurralanmaq. qurlanmaq.<br />
mütəkəbbir olmaq. buğ (bıyıq) burmaq.<br />
şişirtmək böyütmək. yekətmək. mubaliğə edmək. - iĢi böyütdülər.<br />
şişkabab Suqli. Suğli.<br />
şişqo ĢiĢman.<br />
şişman avurtlı. qurran. təkəbbürli. bəsili. səmirgin. səmiz. səmin.<br />
yağlı. ətli. ĢiĢqo. bodur. qanbut. qarunğ. yekman.<br />
tombalaq. dombalaq. tombul. yuvarlaq.- tombalaq<br />
1324 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1325 http://WWW.TURUZ.NET<br />
cocuq. - şişman, biçimsiz, qıssa olan: tumbadız. -<br />
tumbadız<br />
şişmanlıq səmizlik. dolğunluq. yağlılıq. köklük.<br />
şişmək 1. urlanmaq. qabarmaq. üfürülmək. dolunmaq.<br />
ətlənmək. köpürmək. qosquslanmaq. qabarılmaq.<br />
qabarmaq. fəxr edmək. qanlanmaq. gursmaq.<br />
gürsəmək. kürsəmək. gurlanmaq. 2. avurt. qurra. fəxr.<br />
təkəbbür.<br />
- ayranı şişmək: ayranı köpürmək. kibirlənmək. (ələ salmaq<br />
üçün deyilər). 3. küĢümə. tolmaq. dolmaq. qabarmaq. -<br />
qarım doldu.<br />
- tulum kimi şişmək: çox ĢiĢimək. tuluxlanmaq. su, hava ilə<br />
dolmaq.<br />
- dalaqı şişmək.<br />
- dalaqı şişmək: 1. soluq darlaĢıb qaçamamaq. 2.<br />
qızıqlaĢmaq.<br />
şişmiş ĢiĢgin. qabarmıĢ.<br />
şollaşmaq suvıĢmaq. suyuqlaĢmaq. boĢalmaq. rəqiqləĢmək.<br />
şor incə axan suyun səsi. (# şar: car. bol, səslə axma səsi).<br />
şoraq - şoraq yer: çoraq yer: buraq. boraq. bor yer. bur yer: bar.<br />
bur. bor. bora. düz, təkiz olmayan.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
şöylə ortalığı götərən söz. "şöylə" orta ortağı göstərir. {"öylə"<br />
uzaq ortağı göstərir."böylə" yaxın ortağı göstərir}.<br />
- şöylə böylə: 1. ikisi ortası. olduqca. 2. hərnə cür, hərnə tür<br />
olursa. - şöylə dursu: bir yana dursun: bundan sıvay.<br />
bundan sərfi nəzər.<br />
şu 1. şol. "şu" ortalığı göstərir. "o" uzağı göstərir. "bu"<br />
yaxını göstərir. 2. çu. çü. şü. əmir nəhyidə sona gələrək<br />
bərkitmə bildirən "çu" yerinə kullanılan bir söz. -<br />
şuğluqluq ( ş ç ) çuğluqluq Ģuluq. çuluq. çuğluq. çoğral. covlal.<br />
covlan.<br />
şux ömür. Ģən. maraxlı. Ģatır. istəkli. qərib. - çox ömür<br />
birisidir. - ömür kiĢi.<br />
şuxluğ edmək əğlənmək. Ģakalanmaq. kəsinmək. boĢuqmaq.<br />
boĢlanmaq. əğləĢmək.<br />
şuxluq boĢuq. boĢluq. əkik. əğik. əğlənmə.<br />
şuxumlamaq sapanlamaq: sabanlamaq.<br />
şuqluka tülkü üzümü.<br />
şuluq çuluq. 1. çuğluq. çuğluqluq ( ç ş ) Ģuğluqluq. çoğral.<br />
covlal. covlan. 2. isizka. ısız. 3. oynaq. qoduğ.<br />
şuluqlaşmaq çoqraĢmaq. covlaĢmaq. covlanmaq. coĢub. qalxıb<br />
qaynamaq. dalqalanmaq.<br />
1326 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
şuluqluq edmək 1. isizlənmək. ısızlanmaq. səvimsizləĢmək.<br />
1327 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yaramazlaĢmaq. duzsuzlanmaq. sırtılmaq. 2. qılınmaq.<br />
şuluqluq qalabalıq. sarmaĢlıq. tirqəĢ. tirkəĢ.<br />
şumal Ģımar. saf.<br />
şunğar sunğur. ağ doğan. Qızıl QuĢ. Doğan. ġunqur. Köğön.<br />
ġahin. Al QuĢ.<br />
Şunqur Qızıl QuĢ. Doğan. Köğön. ġahin. ġunqar. Al QuĢ.<br />
şur " şar, şır, şur " axar suyun doğal səsi.<br />
şü Ģüka. çu. çü. Ģu. əmir. nəhyidə sona gələrək bəkitmə<br />
bildirən "çü" yerinə kullanılan bir kəllmə<br />
şüq ! sük !. sis!. hiss !. cük !. sus !. susturma. sikut ilgəci. - şük<br />
dur: çük dur.<br />
şümş külçə. gülcə. - gümüş külçə: gümüĢ ĢümĢi.<br />
şüşə balat. bütri.<br />
ta da. dəgin. ila. - danertə dəqin. - ora dəqin.<br />
- yada: yatuq > yaxud. {quĢqunu, Ģəggi çatdıran imgəli söz}.<br />
olsun ki. ya bu ki.- sən yatuq mən. - bu gün yakut o.<br />
tab tav. qat. taq. güc. tuq. taqət. ixtiyar. iqtidar. - mənim<br />
tabaqçı yanaĢma.<br />
tuqumdan dıĢarı. - tuqu çatsa edər.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tabaq 1. təpilmiĢ, yassılmıĢ, az dərin, yayvan qab. məcmeyi.-<br />
gümüĢ tabaq. qızıl, mis tabaq. 2. boĢqab. - bir tabaq çiçək.<br />
- bir tabaq yemək. - yemək tabağı. - bu yeməkxanada bir<br />
tabaq yemək kaçdır. 3. qat. qət. yapraq. - iki tabaq kağız.<br />
4. nəlbəki. - ayaq tabaq: fincan nəlbəki.<br />
tabançək dabançək. tabankeĢ. tabankeĢ. dabançəkən. yayan.<br />
piyada. yaya yeriyən.<br />
tabançəkən dabançəkən. tabankeĢ. tabankeĢ. dabançək. yayan.<br />
piyada. yaya yeriyən.<br />
tabankeş tabankeş. dabançək. dabançəkən. yayan. piyada. yaya<br />
yeriyən.<br />
taban daban. 1. ayağın altı. - çox yorulmaqdan dabanlarım<br />
tökülür. - dabanın bərk basan dik qalxar. 2. qondaranın<br />
altını quran kavsala (mal dərisi). - potunun dabanı<br />
sağlamdı. 3. dayanma. sübat. muqavimət. səlabət.<br />
mətanət. - sizdə heç daban yoxmudur. 4. dəmirli<br />
yaraqların iyi, dayanıqlı, damğalı dəmiri. - təbriz, izmir,<br />
hind dabanı. 5. tarla, dağın yassı, düz kürək biçimində<br />
olan yeri. - daban yer. - daban tarla. 6. hər bir nəyin yerə<br />
dayanan bölümü. yerik. qaidə. - kiriĢ dabanı. - daban<br />
ağacı. 7. hər bir yerin toprağın, qalxıq yerlərin düzəldib,<br />
1328 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
safatmaq üçün yuvarlaq ağır qəltək. 8. bir çayın dərin<br />
olan orta yeri. 9. < təpən. ıĢıqlı. qünəĢ kimi. parlaq.<br />
duru. 10. alt. alt yük. # ( b v) tavan: yuxarı yük. üsdə<br />
olan yük.<br />
- daban söz: sözdaban.sözün kökü. söztözü. etimoloji.<br />
sözün biti. - daban qaldırmaq: tələsmək.<br />
- düz daban: dabanı oyuq, qalxıq olmayan.<br />
- qara daban: 1. sığır xəstəliyi. 2. xorasan dəmiri. 3. ipək<br />
böcəyinin qararub qırılma kəsəli.<br />
- daban atmaq: yaya yerimək.<br />
- daban ənciri: yassı, quru əncir.<br />
- dəvə dabanı: 1. açıq, iri addım. 2. bitgi adı.<br />
- düz daban: uğursuz.<br />
- daban suyi: güclü, bol, sağlam su.<br />
- daban dabana: bösbütün tərs, zidd, mübayin.<br />
- dabana quvvət: yeyin yeriyərək qaçmaq.<br />
- dabanı qaldırmaq: qaçmaq.<br />
tabanlanmaq dabanlanmaq. tavanlanmaq. qıvamlanmaq. dayqunmaq.<br />
duruĢsunmaq. quysunmaq. çaqqınlanmaq.<br />
tabanlı dabanlı. duraqlı. bərk. dönməz. cəsur. sübatlı.<br />
muqavimətli. səlabətli. mətanətli.sabit.<br />
1329 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tabansız dabansız. ökcəsiz. qorxaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tabansız dabansız. dayanmaz. qorxaq. quĢqulu. mütərəddid.<br />
sübatsız. muqavimətsiz.<br />
tabansızlıq dabansızlıq. dayanmazlıq. qorxaqlıq. cəsarətsizlik.<br />
sübatsızlıq.<br />
tabat qaq. qudrət. güc.<br />
tabqur > tabur. 1. hər yöndən düĢmana qarĢı gəlmək üçün,<br />
tabla girdə. qanğ.<br />
dörd yandan qala kimi qurulmuĢ, araları zəncirlə<br />
bağlanmıĢ, bir birinə araxa vermiĢ arabalar, əsgər<br />
qurupları, toplar. - tabur olmaq. 2. bir bəybaĢı<br />
komandalığı altında olub, dörd bölümdən qurulub, bir<br />
alay yaya əsgərin dörddə biri. - bir tabur əsgər. - onuncu<br />
alayın ikinci taburu. - tabur zabiti. - tabur ağası: zəbtiyə<br />
bəybaĢısı. - tabur macar: ucı topuzlu, süslü cocuq oyunçağı.<br />
tablamaq təbləmək. təlbəmək. talbamaq. (bl lb\ b p )<br />
təpləmək. təlpəmək. talpamaq. taplamaq. təpmək.<br />
tablı tayanğan. dayanğan. tayanan. dayanan. tayanıqlı.<br />
tabu umaq.<br />
dayanıqlı. dözümlü.<br />
tabur < tabqur. 1. hər yöndən düĢmana qarĢı gəlmək üçün,<br />
dörd yandan qala kimi qurulmuĢ, araları zəncirlə<br />
1330 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1331 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bağlanmıĢ, bir birinə araxa vermiĢ arabalar, əsgər<br />
qurupları, toplar. bağlanmıĢ quruhlar. - tabur olmaq. 2.<br />
bir bəybaĢı komandalığı altında olub, dörd bölümdən<br />
qurulub, bir alay yaya əsgərin dörddə biri. - bir tabur<br />
əsgər. - onuncu alayın ikinci taburu. - tabur zabiti. - tabur<br />
ağası: zəbtiyə bəybaĢısı.<br />
- tabur ağası: jandarma bəybaĢı.<br />
- tabur macar: ucı topuzlu, süslü cocuq oyunçağı.<br />
tadqunka fərat. ona bənzər aqan dərə.<br />
tadlanmaq dadlanmaq. dadlı olmaq. məzələnmək.<br />
taha daha. dahi. öylə. eyzən. hənuz. hələ. - indi sordum, hənuz<br />
gəlməmiĢdi.<br />
taha daha. genə. yenə. təkrar. yenidən. - yenə gəldin.<br />
tahi dahi. daha. öylə. eyzən. yəməka. yinə. yenə. həp. bütün.<br />
tamamiylə.<br />
taq dağ. yüksək yer. 1. qıraq yer. yabanı yer. - dağ ayısı: dağ<br />
kişisi: yabanı adam. dağ keçisi: təkə. yabanı keçi. 2.<br />
yüksəkli, irilik, iyitlik simgəsi. - dağ kimi iyid. 3. taqa.<br />
taqat. taqət. dözüm. durum. 4. "tıq" səsinin qalın<br />
səslənməsini yansıtır. - taq taq qapıya çaldı. 5. qat. güc.<br />
tab. tav. 6. badaĢ. badıĢ. bağdaĢ.- üzüm tağı. 7. tay. lay.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
toy (< tuq: qapalı). hər nəyi qatlaq yeri. - iki toylu parça. 8.<br />
(doğal səs). (< taqqıldatmaq: taxdaya vurulmuĢ səs<br />
çıxartmaq). iki bərk nərsənin birbirinə toxunmasından<br />
çıxan doğal səs. - taq taq: barmaqla, toxmaqla qapıya<br />
çalındığın çıxan səs. taxdaya bərk dəğədiğində çıxan səs.<br />
- yanar dağ: burkan. bulqan. vulqan > volkan.<br />
- dağ geçisi: yabanı bir çeĢit heyvan.<br />
- dağ sırtı: boyuna uzanan dağın yuxarısı.<br />
- yanar dağ: burkan. volkan. ot püsgürən dağ.<br />
- arada dağlar var: çox ayrım var. çox fərq var.<br />
- dağ sərçəsinin çeşitlərindən: taqırcan. dağırcan.<br />
- dağ daş: dərə təpə.<br />
- soxulan dağ siçanı: soqur. kor siçan.<br />
- burnu qaf dağında: qurra: mütəkəbbir.<br />
- dağ beli: arğıd. arğıdal. arğadal. boğaz. keçid.<br />
- dağ ərqəci: dağın yassı təpəsi.<br />
- dağ qoyunu. arqalı. yaban qoyunu.<br />
- dağ belindən keçən yol: bilan. belən. bilən.<br />
- dağın sarp sivri yanı: iti yamac: yalman.<br />
- dağ sıçanının böyük çeşiti: qaqırca.<br />
- dağın qaşı: dağın yörəsi.<br />
1332 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- dağ sarsı: dağ silsiləsi.<br />
- dağ soğanı: nə'leyn. sil məritimlatin.<br />
1333 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- tarla, dağın yassı, düz kürək biçimində olan yeri: taban.<br />
daban. - daban yer. - daban tarla.<br />
- dağ şalvarı: üsti genə bol, altı güdə dar Ģalvar: qıçı<br />
(yançaqı, göt bölümü) çox gen, bol, çoxlu qırmaları olub,<br />
bacağa (baldıra) doğru enənərkən sıx olub, daralan tuman,<br />
Ģalvar: potur. bolağ. - potur geyinmək. - dağ şalvarlı:<br />
poturlı.<br />
- dağ topu: sarp yerlədə iĢlənən, qatır dalında çəkilən top.<br />
- dağ toyuğı: yabanı toyuq. bednus.<br />
taqa taq. 1. taqat. taqət. dözüm. durum. 2. top. parça topu. -<br />
sopalı taqa. - bir taqa Ģal: bir top Ģal. - altın uluq taqa: som<br />
sırmalı taqa. qızıl sırma ilə iĢlənmiĢ parça topu. 3. təkə. iti.<br />
yengil.<br />
taqarcıq dağarcıq. 1. tobra. torba. çoban, yolçuların yançuqı,<br />
kisəsi, tobrası. 2. köylü qadınların cocuğlarını içinə<br />
qoyub, omuzlarında daĢıdığı gön tobra.<br />
- dəvə dağarcığ: quduz dəvənin dili altında sarqan kisə.<br />
taqarcıq dağarcıq. kəsürgəkə. kəsrük. qab. sandıq. cə'bə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
taqar dağar. 1. dağarcıq. tobra. torba. çoban, yolçuların<br />
yançuqı, kisəsi, tobrası. 2. aĢlıq ( hibubat) olçüsü. bu<br />
ölçü "batmana" tay yer bə yer dəğiĢir.<br />
taqat taq. taqa. taqət. dözüm. durum.<br />
taqatuqa taqqatuq. gurultu. vəlvələ.<br />
taqavçı nalçı. nalbəd.<br />
taqav nal.<br />
taqavlamaq taqavmaq. nallamaq.<br />
taqavmaq taqavlamaq. nallamaq.<br />
taqaz takız. takuzka. taqzıl. ləkə. yamaq.<br />
taqda - taxda biti: taxdalar arasında yaĢıyan pis qoxulu böcək.<br />
- üzərində xəmir, çörək açma taxdası: yasdığac.<br />
taqdırmaq taxdırmaq. 1. qodurmaq. qoydurmaq. yapıĢdırmaq. ilqa'<br />
edmək tə'liq edmək. - bu çəkinin qornıçı əsgimiĢ, baĢqasın<br />
taxdırmalı. 2. quĢatmaq. quĢandırmaq. bağlatmaq. -<br />
yaraqlıq taxdırmaq.<br />
taqət < met > qatat. taq. taqa. taqat. qursaq. durum. tuĢ. tuqĢ.<br />
dayaq. dözüm. - taqətim taq oldu: qatatıtım qatlandı.<br />
qursağım darıldı.<br />
taqıdan dağıdan. müsrif.<br />
1334 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
taqıq taxıq. əkrin (< əkilmiş. tikilmiĢ) tikin. yaxıĢıq. yapıĢıq.<br />
qovuĢuq.<br />
taqi daği. yağı. salqaĢ. sərkiĢ. azğın. asi. asav.<br />
taqıl dağıl. qorxuluq. uçanları dağıtmaq, qorxutmaq üçün,<br />
1335 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tarlalarda qoyulan, cında parçadan, adama oxĢar<br />
qurqu.<br />
taqılan taxılan. girən. qarıĢan. qarĢan. müdaxilə edən. - iĢmə<br />
qarşan olmadı. - iĢnizə qarşan yoxdu.<br />
- taxılan, örtülən nərsə: tarı. darı. pərdə.<br />
taqıldaq taqqa taqqa edən. dəgirmən dəliyinə dənə verən,<br />
təxdədən olub, dəvamlı gurultu salan, oynaq ayqıt.<br />
taqılmaq dağılmaq. 1. yıxılmaq. pəriĢan olmaq. 2. saçılmaq.<br />
yayılmaq. qazınmaq. dağılmaq. yayılmaq. tutmaq. - ad<br />
sanı hər yanı tutmuş. saplanmaq. sapaqlanmaq.<br />
iplənmək. ipdənmək. ipdən, ipliyindən, sapından olmaq.<br />
tel tel olmaq. çözülmək. açılmaq. aralaĢmaq. 3.<br />
saplamaq. israr edmək. 4. tax deyib girmək.<br />
- yersiz daxılmaq: əriklənmək. əzginmək. əzilmək.<br />
olmasından tez yetiĢmək. Ģitlənmək.<br />
- birinə taxılmaq: birinə kiriĢ olmaq: iliĢmək.<br />
- taxılıb incidən: qıĢmır. mızi.- qışmır kiĢi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- başım dağıldı: sərsəm tutmaq, olmaq.<br />
- heyvanın araba, daşqaya taxılması: qoĢum. - qoşum atı:<br />
daĢqa atı.<br />
taqılma söz atma.<br />
- takı takım: geyinti qoĢantı. qoĢu qoĢantı. bir əl geyimə<br />
gərəkli nərsələr. təkmil geyinti.<br />
taqılmış dağılmış. tarqın.<br />
taqım takım. 1. qurqu. qoĢu. geçim. geyim. coĢun. qoĢum.<br />
bütün örtək. budaq. dal. bölük. qısım. qaç. Ģö'bə.alat<br />
ədəvat. məlzəmə. qapama. yamtaq. dəsd. vəsayil. -<br />
qapama çıxmaq: xələt vermək. - qapama baha: paltar<br />
parası, bahası. paltar dəğəri, çalıĢı, dəğiĢi, bədəli.- on<br />
qapama paltarım var. - qapama baha: paltar parası, bahası.<br />
paltar dəğəri, çalıĢı, dəğiĢi, bədəli.- on qapama paltarım var.<br />
2. qoĢu. qat. dəsd. set. - bir qat geyim. - bir qat istikan.<br />
- bağban qurqusu. - çay takımı. - yataq takımı. - at takımı. -<br />
yolçı takımı. - çubuq takımı: çubuğun baĢlığı. - kərəkə<br />
takımı: təsbeh mallası. əmmamə. 2. tim. quruh. hey'ət.<br />
kumpani. - takımıca: takımınca: heyəti ilə. həp birlikdə.<br />
kamilən. həpisi. təmamən. olduğu kimi. məcmuən. - onlar<br />
takımı ilə gəldilər. - bu takım qonaqlığa yerimiz olmaz. - av<br />
takımımı göndərin. - onun takımı: onun adamları. - sokaq<br />
1336 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
takımı: çüçə adamı. aĢağ el. - siz öz takımınızla gedin,<br />
məndə özümküynən. - evi yıxıq, takımı pozuq. 3. düzüm.<br />
tərtib. - takımı pozulmuĢ iĢlər. 4. qoĢu. dəs. - takım<br />
yapmaq: nərsənin dəsdin, setin, bütün biçimin iĢləmək. -<br />
takım açmaq: yanqın tulumbasın iticə qoĢdurmaq. - ayaq<br />
takımı: ayaq qoĢu. - onbaşı takımı: onbaĢı ilə yanındaolan<br />
on kiĢi. - bir takım ciyər: ağ ciyərlə qara ciyər birlikdə. bir<br />
dəs ciyər. - bir takım: bir para. bir bölük. bir qism. bir zümrə.<br />
bir sinif, sınıb. bə'zi. bir miqdar. 5. süs üçün taxılan<br />
nərsələr. - bu takım yaraĢmır sənə. 6. quruh. tayfa. -<br />
sofılar takımı. 7. taxım. qoĢı. toplum. 8. ulam. bölüm. əl.<br />
qol. dəsd. hey'ət. - onbaşı takımı: onbaĢı hey'əti. - takım<br />
takım: bölük bölük. ulam ulam: əl əl. qol qol. dəs dəs. - ayaq<br />
takımı: qara yaxa. əvam.<br />
- araba, daşqaya taxılan heyvanın taxımı, qoşuqların<br />
topu: qoĢum. - araba ilə atı ucuz almıĢ isədə, qoşumu çoxa<br />
çıxdı. - gözəl bir qoşum almıĢ.<br />
taqın darğın. 1. darılmıĢ. gücənmiĢ. - mənə darqınmısınız. 2.<br />
hirsli. acıqlı. - darğın gördümdən heç bir nə söyləmədim.<br />
taqınıb keçinmək tayuqlanmaq. taquylanmaq. dayılanmaq. kibarlanmaq.<br />
taqınıq dağınıq. 1. dağınıq.sərpilmiĢ. sərpmə. 2. sınıq. 3. toplı<br />
1337 http://WWW.TURUZ.NET<br />
olmayan. yavan. yayvan. pəriĢan. ğeyri məzbut. 4. toplu
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
olmayan. yaymaçı. pəriĢanlıq. 5. pəriĢan. saçaq. 6.<br />
sıçaq. saçaq ( saç aç # iç ). pəriĢan. pərakəndə.<br />
- dağınıq olmayan: toplanmıĢ. toplu. düzənli. səlqəli.<br />
müntəzəm. mürəttəb. - toplu idarə. - toplu Ģəhər. - toplu iĢ. -<br />
toplu paltar. - toplu kitabxana. - toplu yığva. - toplu sayı:<br />
hesab. dərli toplu qadın.<br />
taqınmaq takınmaq. 1. quĢanmaq. - quşaq takınmaq: bir nəyə<br />
adalanmaq, namzədlənmək. - geyinib quşanmaq:<br />
yığınmaq. hazırlanmaq. - ipdən quşaq quşanmaq: çox<br />
yarıq, yoxsul yaĢamaq. 2. hirslənmək. qayqırmaq.<br />
qızmaq. 3. üstünə taxmaq, asmaq. quĢanmaq. - üzük,<br />
süs, bəzək taxınmaq. 4. kəndinə yaxıĢdırmaq. edinmək.<br />
becərinmək. - kiĢi kimiliyin taxınmalıdır. - kiĢi sözünə<br />
taxınmalıdır. 3. dağınmaq. oğulmaq. döğülmək.<br />
ufalanmaq. geymək. 4. qomaq. qoymaq.- baĢlıq<br />
qoymuş. - bu paltarı daha qomayın.<br />
taqırcan dağırcan. dağ sərçəsinin çeĢitlərindən.<br />
taqır taqır tuqur. (taq taq). {"tıqır" quru səsin incəsin yansıdır,<br />
"taqır" quru səsin qalının, yoğunun yansıdır.}. çəkic, at<br />
ayağının quru, dəlici səsinin yansıması.<br />
- taqır taqır bir at keçdiyini eĢitdim.<br />
1338 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1339 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- bazardan keçəndə, dəmirçilərin taqu tuqru eĢitilirdi.<br />
- taqır taqır danıĢır: boĢ boĢ qonuĢur.<br />
- sizin sözləriz tam taqır: həp boĢ.<br />
taqışdırmaq taxışdırmaq. t axıb yaraĢdırmaq. uyqunca<br />
qoĢuĢuturmaq. - qızılları taxışdırmalı.<br />
taqıtıcı dağıtıcı. propaQAndist. yayıci. yayıcı. xəbər yollayan.<br />
taqıtmaq dağıtmaq. 1. talqamaq. talğamaq. nəĢr edmək. 2.<br />
aralatmaq. arasını açmaq. 3. saçmaq. püsgürmək. 4.<br />
qoğmaq. savmaq. dəf' edmək. - yel bulutları dağıtdı. 5.<br />
tozi' edmək. - kitabları dağıdın.<br />
- ağız dağıtmaq: çala pərtovsuz sözlər söyləmək. - ağzıvı<br />
yaman dağıtdın ha!.<br />
taqıtmaq dağıtmaq. alğatmaq. qatmaq. qarıĢdırmaq. (> aloftən).<br />
taqız takuzka. taqzıl. taqaz. ləkə. yamaq.<br />
taqqatuq taqatuqa. gurultu. vəlvələ.<br />
taqqıldatmaq taxdaya vurulmuĢ səs çıxartmaq.<br />
taqqınıqlıq dağqınıqlıq. yavanlıq. yayvanlıq. pəriĢanlıq.<br />
taqla taqlaq. tallaq. mallaq. təpəsin yerə qoyub, tam gövdəsin<br />
çevirməkdən oluĢan oyun.<br />
- təpə taqlaq: kəllə maallaq. baĢı üsdə gəlmək. devriĢmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
hər nəyi itirmək.<br />
- bu iĢdə biz təpə tallaq çıxdıq.<br />
taqlaqçı taqlamçı. mallaqçı. taqalaq vuran.<br />
taqlamaq dağlamaq. talamaq. dalamaq. yaxmaq. acıtmaq.<br />
qavurmaq. - ısırqan daladı, əbə köməçi yaladı.<br />
taqlamçı taqlaqçı. mallaqçı. taqalaq vuran.<br />
taqma takma. taxma. 1. çakma. saçma. Çaxan. yalan. 2. bası.<br />
çap. qalım. - taxma ad: yapıĢ. ləqəb. 3. tamğa. döğmə.<br />
döğbə4. zərb. 4. taxılmıĢ. bir tikə, birdən yapılmıĢ<br />
olmayıb, sonradan artırılmıĢ, qoyulmuĢ. - taxma almas. -<br />
taxma ad. 5. alvanaq > alunək. külübə. külbə. koma.<br />
- taxma süs.<br />
- taxma ad: yapıĢ. ləqəb<br />
taqmaq ( t q ) qaqmaq. {< tax tax gedmək: qaçmaq}.1. soxmaq.<br />
- bu toprağa qazıq qaqılmaz. 2. döğüb qabartmaq. -<br />
qablama hara dəğib böylə qaqılmış. 3. nərsə üzərinə tel,<br />
pul, topuz çivi vurmaq, iĢləmək. - altın gümüĢ qaqılı<br />
nərsə. 4. asmaq. iliĢdirmək. rəbt edmək. qoymaq.<br />
tikmək. - tutunu (pərdə) qornıça taxmaq. - börki çiviyə tax. -<br />
köynəyə düymə tax. 5. geyinmək. quĢanmaq. üstünə<br />
almaq. - taraq taxınmalı. - qılınc taxmaq. - üzük taxmaq. 6.<br />
1340 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1341 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yapıĢdırmaq. keçirmək. tətbiq edmək. - çizgini qornıça<br />
tax. - qornıça ĢiĢə tax. - kitaba qab tax. 7. qoymaq. vəz'<br />
edmək. - ad taxmaq. 8. sancıtmaq. saplatmaq.<br />
soxdurmaq. batırtmaq. - bu qazığı (böyük mıxı) çayırın<br />
ortasına saplat. 9. sancmaq. saplamaq. soxmaq.<br />
batırmaq. tikmək. - arabanı çamura saplayacaqsız. -<br />
pərçəmi sapla. - sancağı sapla. - əlimə iğnə sapladı.<br />
- { dırnaq taxmaq: dırnaq ilişdirmək: dırnaq keçirmək}:<br />
yapıĢıb, iliĢib buraxmamaq. pəncəni iliĢdirib ötürməmək.<br />
- yumurtaya qulp taxmaq: olmasın bahanaları gətirmək.<br />
- qulp taxmaq: vəsilə tapmaq. üxr axtarmaq.<br />
- adamı adamı taxmaq: bibirinə tutuĢdurmaq. nifaq salmaq.<br />
taqnıq dağnıq. 1. sınğın. tökük. qırıq. pərakəndə. 2. təĢəttüt.<br />
iftiraq. qarıĢıq.<br />
taqnıqlıq . dənğsiz. dənğsizlik. dəğərsizlik. e'tibarsızlıq.<br />
əhmiyətsizlik. dəğərsiz. e'tibarsız. əhmiyətsiz.<br />
taqtaq geyim yumaqda iĢlənən yassı toxmaq.<br />
taquq daquq. tavuq.<br />
taqur taquz. hər nəyin üstlüyünə qoyulan nərsə. - qondara<br />
baĢmağının yuxarısıni geniĢlətmək üçün qoyulan taquz:
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
hoval.<br />
- taqur tuqur. gurultunu yansıdan səs.<br />
taquş sataĢ. sancıĢ. toxuĢ. çaqquĢ. çaquĢ. təsadüf.<br />
taquylanmaq taxınıb keçinmək. tayuqlanmaq. dayılanmaq.<br />
kibarlanmaq.<br />
taquz 1. qama. qəmə. nərsəni yarmaq, açmaq üçün, ucu sivri,<br />
arxası qalın, çoğun üç bucaqlı odun, dəmir. 2. hər nəyin<br />
üstlüyünə qoyulan nərsə. - qondara baĢmağının yuxarısıni<br />
geniĢlətmək üçün qoyulan taquz: hoval. 3. taxuz. kipəz. cif.<br />
ciftə. qama. qəmə. 4. takız. taqzıl. taqaz. ləkə. yamaq.<br />
- doğranan nərsəni sıxıĢdırmaq üçün iĢlənir.<br />
- ağır yüklü nərsəni dəhləmək üçün altına qoyulur.<br />
- ağır nərsənin altında olan gədiyi tıxamaq üçün iĢlənir.<br />
- neçə təxdəni birbirinə bağlayan qıssa tikələr.<br />
taqüzüq üvez ağacı, muĢmulaya bənzəyən meyvası.<br />
taqya taxya. baĢa taxılan, qoyulan kiçik Ģapqa. təpəcik. baĢ<br />
tərlik.<br />
- taqya qapmaq: baĢqasının haqqını almaq.<br />
- taqyasın atmaq: taqyasın göyə atmaq göyə: sevincindən<br />
börkün göyə atmaq.<br />
- tor taqya: hörük kimi yapılmıĢ taqya: tor baĢlıq.<br />
1342 http://WWW.TURUZ.COM<br />
- taqya qapan: qasib.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
taqzıl takız. takuzka. taqaz. ləkə. yamaq.<br />
tal dal. 1. tar. iriĢ. əriĢ. boy. uzunluq. budaq. budaq. bölük.<br />
takım. qısım. qaç. Ģö'bə. 2. sögət9. söğüt.<br />
- daldan dala: qərarsız. - dal basdı: yemiĢin bolluğundan<br />
əğrilmiĢ budağ. - dal salmaq: budalanmaq. budaqı<br />
çoxalmaq.<br />
- tal basdı: - dal basdı: çoxluğu iriliyi göstərən deyim. - dal<br />
basdı kiraz, albalı, alça.<br />
tala dala. qıçın. gerisin. gerisin geri. arxaya doğru. - qayıq<br />
qıçın qıçın yanaĢdı. - ətək öpüb (arxasını çevirməyib) qıçın<br />
qıçın çıxıb geddi. - qıçın qıçın gəlmək: sümsük sümsük,<br />
yavaĢ yavaĢ birinin yanına soxulmaq, yanaĢmaq.<br />
talabfars < dalab. dalav. toprağa iĢləmiĢ, durqun su yığını.<br />
talabımaq dalabımaq. qıpırdanma. təprənmə.<br />
talabsımaq dalabsımaq. 1. dalmaq istəmək. geçmək istəmək. 2.<br />
qoĢnımaq. küsnəmək. qızmaq.<br />
talabsımaq dalabsımaq. dalmaq istəmək. geçmək istəmək.<br />
talaq dalaq. təlq. 1. dalına bilən, keçilə bilən nərsə. saydam,<br />
Ģəffaf olan bir çeĢit daĢ, ki sırça düzəltməkdə iĢlənməklə<br />
dolayı, oda dayanıqlı olduğundan, kağaz kimi kəsildigindən,<br />
sobanın, pincin qapı, baca dəliklərinə qoyulur. 2. talan,<br />
1343 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dalqun (dalmaq), cumqun (cummaq), yağma yolu ilə əldə
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
edilən mal. qənimət. əsir. 3. dalaq (< dalqınlıq).<br />
həyəcan. 4. sulaq. ayranlıq. tuluq. 5. dıllaq. qadınları qıç<br />
arasında, dal dal olmuĢ ət parçası. 6. dəlik, oyuq<br />
görnüĢdə olan Ģalvar arası. ağ (< av: iki tikəni avlayan<br />
(yığan, bir yerə gətirən tikə). - Ģalvar, qoltuq dalağı, ağı.<br />
- dalaqa qapılmaq. - dalaqın sovmaq.<br />
- dalaq olma: təhal. - dalaqı şişmək: 1. soluq darlaĢıb<br />
qaçamamaq. 2. qızıqlaĢmaq.<br />
talamaq dalamaq. 1. dağlamaq. yaxmaq. acıtmaq. qavurmaq. -<br />
talan dalan.<br />
ısırqan daladı, əbə köməçi yaladı. 2. ısırmaq. diĢləyib<br />
qoparmaq. - ayı dalamış. 3. talanlamaq. yağmalamaq.<br />
qənimət, əsir götürmək. vurub qoparmaq. - qız dalamaq:<br />
tutub əsir götürmək. 4. düzəni pozmaq ( # daramaq:<br />
düzənə salmaq).<br />
talan dalan. 1. qənimət. yağma. 2. avlu.<br />
- dalan ba dalan: dolan ba dolan. tolanbac ( n m )<br />
tolambac. dönə dönə bükülmüĢ. bərk dolaĢıq qarıĢıq.<br />
labirəntlatin.<br />
- alan talan: qapan qapana. - alan talan edmək: aran talan<br />
edmək: alt üst edmək.<br />
1344 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
talanlamaq dalanlamaq. talamaq. dalamaq. talamaq. dalamaq.<br />
1345 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yağmalamaq. qənimət, əsir götürmək. vurub qoparmaq.<br />
- qız dalamaq: tutub əsir götürmək.<br />
talasan sarıqın sallanan ucu. təyləsən.<br />
talaş tirəş. tiriş. yonğa. yonulmuĢ nərsədən çıxan iri tikə:<br />
talaşa incə yonqa. qazıntı. oğuntu. qırıntı.- odun qazıntısı.<br />
kavsala qazıntısı. - parça qazıntısı.<br />
- qalın dalaşa: küngə. incə yonqa.<br />
talaş dalaş. talaz. dalaz. 1. oğuntu. ufantı. qırıntı. 2. savaĢ. -<br />
ağız dalaĢı: yamanlaĢma. 3. təlaĢ.təpinmək. yırtınmaq.<br />
talaşlandırmaq qıĢqırtmaq. həyəcanlandırmaq. təhyic edmək.<br />
talaşlanmaq qabına sığmamaq. qıĢqırmaq. qorxub ürkmək.- çox<br />
talaşlanmaq: ətəklər tutuĢmaq. ĢaĢıb nə yapacağın<br />
bilməmək.<br />
talaşlanmaq yələmək. yeləmək. qaçınmaq. tələsinmək.<br />
talaşlatmaq yəldirmək. yeldirmək. uçurmaq. salıvermək. saldırmaq.<br />
talaşmaq dalaşmaq. boğaz boğaza gəlmək. itiĢib boğuĢa<br />
qavqalaĢmaq. boğuĢub ısırıĢmaq. - köpəklər dalaşırlar.<br />
talaşman dalaşman. qavqaçı. əxlaqsız. qızqın. sataĢan.<br />
talav dalav > talab fars< dalab. toprağa iĢləmiĢ, durqun su<br />
yığını.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
talaz dalaz. talaş. dalaş. 1. talqa. dalğa. suyun oynayub<br />
sallanması, köpürməsi. - dalqa qalxmaq. - dalqayı başa<br />
almaq: fıtınanın qarĢısına gedmək. çətinliyi qarıĢlamaq. 2.<br />
oğuntu. ufantı. qırıntı. 3. savaĢ. - ağız dalaĢı:<br />
yamanlaĢma. 4. taraz. düzlük.<br />
talba təlbə. talbamaq. tablamaq. təlbəmək. təbləmək ( lb bl )<br />
təblə. təpləmək. təlpəmək. talpamaq. taplamaq. təpmək ><br />
tapla. tabla.<br />
talbadal dalbadal. ulaĢdırı. bitqiĢ. müttəsilən. peyvəsdə. dönə<br />
dönə. genə genə.<br />
talbadallıq dalbadallıq. sıqlıq. təa'qüb. - yağmurun sıqlığı, axınlar,<br />
sellər axıdar.<br />
talbamaq təbləmək. təlbəmək. tablamaq (bl lb\ b p ) təpləmək.<br />
təlpəmək. talpamaq. taplamaq. təpmək.<br />
taldırmaq boğmaq. qərq edmək. - onu dənizə boğdular. - borca<br />
boğdular.<br />
taldırmaq daldırmaq. 1. batırmaq. nərsənin içinə soxmaq. 2.<br />
əkmək. bitgi dalın qırıb, kök salmaq üzrə toprağa<br />
batırmaq. - ağacın dallaını daldırmalı.<br />
taldurmaq dalunlamaq. çarpmaq. çalmaq.<br />
talğın dalğın. pozğun. pəriĢan.<br />
1346 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
talğınlıq dalğınlıq. ğailə. vəsvəsə. düĢünüĢ.<br />
talı dalı. dal. 1. gec. geric. tə'xir. 2. quyruq. arxa. - quyruqun<br />
tut. - quyruqun qır. 3. əgin. sırt.<br />
talıqa dalıqa. at daĢqası.<br />
1347 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dalına almaq: sırtlamaqsırtına, kürəyinə almaq.<br />
talıqmaq talmaq. ağrımaq. arımaq. kəsəlləmək.<br />
talqa - dənizin yumşaq dalğası: dəniz soluğanı. fırtınadan sonra<br />
səkrək səkrək , soluq soluq, alırcasına qıyıya gəlib çarpan<br />
dalğa.<br />
tal dal. 1. çıplaq. yalın. sadə. arı. düz. - dal daban: dal ayaq:<br />
ayaq yalın. - dal qılınc: qılıncı qınsız. qınsız qılınc. qılıncı<br />
çıxarmıĢ. - dal börk, dal qavuq: sarıqsız. 2. (> tul). uzun.<br />
tirək. tirlənmiĢ. - dal boylum. - dal vermək: uzanmaq. - dal<br />
verib gəlib çıxdı buraya. 3. dal. dalı. əgin. sırt. - dal ba dal:<br />
arxası sıra. ardı sıra. mütəaqibən. geridən bağlı, müttəsil.<br />
- dalları kəsilmiş ağac kötüyü: qabran.<br />
talqağuq dalqağuq. çılpaq. sarıqsız. soytar. yaltaq. əngəl. kasalis.<br />
tüfeyli.<br />
talqa dalğa. talaz. dalaz. suyun oynayub sallanması,<br />
köpürməsi. - dalqa qalxmaq. - dalqayı başa almaq:<br />
fıtınanın qarĢısına gedmək. çətinliyi qarıĢlamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
talqalanmaq dalqalanmaq. ĢuluqlaĢmaq. çoqraĢmaq. covlaĢmaq.<br />
talqavuq dalqavuq. yaltaq.<br />
covlanmaq. coĢub. qalxıb qaynamaq.<br />
- çağrıĢsız girən qonaq: əkdi. qonaq.<br />
talqavuqluq dalqavuqluq. əkdilik. qonqaqlıq.<br />
talqıc dalğıc. qəvvas. - dalğac daldırmaq. - dalğıc quĢ: balıq<br />
tutmaq üçün suya dalan quĢ.<br />
talqın dalqın. 1. dalmıĢ. keçinmiĢ. kəndindən keçmiĢ. bihuĢ.<br />
mədhuĢ. - ısıtmadan dalqın yatır. - ısıtmadan sonra bir<br />
dalğınlıq gəldi. - ağladı ağladı dalğın düĢdü. 2. unutqan.<br />
alıq. ağlı baĢında olmayan. gic. - elə o dalğın kiĢidir. -<br />
dalğın uĢaq. - oğlunu itirməsi, onu dalğına saldı. - dalqınlığı<br />
burax qıl, ayaq üstündə durqıl.<br />
talqınlıq dalqınlığ. 1. dalııĢlıq. keçginlik. bihuĢluq. mədhuĢluq. 2.<br />
unutqanlıq. alıqlıq. giclik.<br />
talqış dalğış. su üzünün altında olub üzmək.<br />
talqışmaq lülələmək. yüyələmək. dürməkləmək. bükmək.<br />
talqıtmaq tilqatmaq. çarpıq yapmaq. nərsənin arasına dil, dal<br />
soxmaq. iĢi qeciktirmək. yüklə ip arasına ağac parçası<br />
qoyaraq yükü düzəltmək üçün büküb, sıxmaq.<br />
1348 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tallaq dallaq. sırıq. çox uzun boylu olan kimsə. - sırıq kimi,<br />
dallaq gəzmək: boĢ boĢuna gəzmək.<br />
tallamaq - ağacı dallamaq: kötük edmək. dallarını kəsmək.<br />
tallanmaq dallanmaq. 1. budaqlanmaq. qollanmaq. inĢiablanmaq.<br />
1349 http://WWW.TURUZ.NET<br />
münĢəib olunmaq. 2. çatallaĢmaq. iĢgilləĢmək.<br />
müĢgülləĢmək. pürüzlənmək. bürküĢmək. - iĢ<br />
budaqlandı.<br />
tallantı dallantı. budantı. qollantı. budaq budaq, dal dal olmuĢ.<br />
kəsimiĢ budaqlar toplusu.<br />
talmaq dalmaq. 1. içəri, içinə batmaq. soxulmaq. - qazma toprağa<br />
daldı. 2. qoyusuz, izinsiz bir yerə soxulmaq. - qapıdan<br />
içəriyə dalı verdi. 2. özünü itirib, baysınmaq, düĢünmək,<br />
qıraqdan ayrınmaq. mat qalmaq. - o ağır görnüĢ önündə<br />
bir az daldı. 3. yuxuya batmaq. - bir az dlıb dalmaz gəlib<br />
oyandırdılar. 4. dərin oykuya, düĢüncəyə qapılmaq. - öz<br />
quruntularına dalmış biri. 5. nərseylə uğraĢmaq. - siz öz<br />
iĢizə dalın. 6. bilmədiyi iĢə giriĢmək. 7. talıqmaq.<br />
ağrımaq. arımaq. kəsəlləmək. batmaq. girmək. düĢmək.<br />
qaruqmaq.<br />
- dalıb çıxmaq: ıĢıq. sönəcək olub genə parlamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
talmış dalmış. talqın. dalqın. keçinmiĢ. kəndindən keçmiĢ.<br />
bihuĢ. mədhuĢ. - ısıtmadan dalqın yatır. - ısıtmadan sonra<br />
bir dalğınlıq gəldi. - ağladı ağladı dalğın düĢdü.<br />
talmışlıq dalmıĢlıq. talqınlıq. dalqınlığ. keçginlik. bihuĢluq.<br />
mədhuĢluq.<br />
talpamaq təpləmək. təlpəmək. taplamaq. təpmək. (bl lb\ b p )<br />
təbləmək. təlbəmək. talbamaq. tablamaq.<br />
talsıcan dalsıcan. ardaradan. dolaysiylə. bilmünasibət.<br />
taluğ daluğ. tilu'. ağarma. dan. sökən. Ģəfəq. fəcr.<br />
talvırka tam duvar. dam. qalə.<br />
talyançı dalyançı. hovuzçu. gölçü.<br />
talyan dalyan. dənizdə, boğazda ayrılmıĢ qorunmuĢ qapalı yer.<br />
bu qoruqda dəniz canlılar becərlir. hovuz. göl. - dalyan<br />
yengəci, balığı.<br />
- dalyan kimi: incə, uzun boylu, uyqun boylu, boylu boslu<br />
gənc. - dalyan kimi qız.<br />
tam - dam duvar: tufağ. tıfaq.<br />
tam dam. 1. bam. yapı, baĢqasının örtüsü. 2. örtülü yer.<br />
qapıs. küməs. qodıs. ambar. 3. tuzaq. duzaq ( tutsaq <<br />
tutmaq). tələ. qapan. duzaq. tələ.- qapana düĢmək. -<br />
qapana tutulmaq.- duzağa düĢdük. 4. dam. talvırka. tam<br />
1350 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1351 http://WWW.TURUZ.NET<br />
duvar. qala. - tam duvar: talvırka. dam. qala. 5. çap. xap.<br />
həp. lap. 6. tüm. köb11. həp. bütün. cümlətən. 7. dar yer.<br />
kütəs. tutsaq. türmə. 5. kötükə.<br />
- qamış dam: qamıĢla örtülü dam.<br />
- qabağı açıq dam, çatı: sundırı: sundurma.<br />
- bir yerin döşənmiş damı: gögərtə. - üç gögərtəli gəmi.:<br />
üç qatlı gəmi.<br />
- tam sürətlə: dolu dizgin.<br />
- dama atmaq: dustaqlamaq.<br />
- damdan düşmək: yersiz yurdsuz söz açmaq. habbadan<br />
Ģabbadan, göydən düĢmək.<br />
- qapışı (ayaqqabı) dama atılmaq: güvəndən, e'tibardan<br />
düĢmək.<br />
- damı ağtarmaq: damı onarmaq, tə'mir edmək.<br />
- damı almaq: duvarı, dirəkləri tikib, dam basırmağa çatmaq.<br />
tamağ damağ. 1. iz. yer. 2. istək. yaxıĢ. xahiĢ. ac.<br />
tamaq damaq. 1. ağzın damcığı, damı, yuxar bölümü. - dadı<br />
damağında qalmaq: ço bəyənmək, xoĢlamaq. 2. təqtir.<br />
damlaq. tamlaq. dammaq iĢi. 3. damaq. damlaq.<br />
tamlaq. dammaq iĢi. təqtir. 4. qanğraq.<br />
- damağın poturu: ağız çatısında olan qırĢıqlar.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- dadı damağında qalmaq: çox dad almaq. dadını<br />
unutmamaq.<br />
tamaqlı damaqlı. - damaqlı iqnə: olta iğnələri çeĢitindən. balığ qullaı<br />
çeĢiti.<br />
tamam arıq. teyxa. büsbütün. lap. balaq. bütün. kamil. tügüz.<br />
düküz. bitirmə. bitirim. əkməl.<br />
- tamam olmaq: bitmək. tolmaq. dolmaq. - hesab dolmaq. -<br />
onu iĢi doldu: mə'muriyyəti qurtuldu. - onun çağı doldu.<br />
tamamən arıq. teyxa. büsbütün. tamam. lap. tükəlka. büsbütün.<br />
tamamiylə yəməka. yinə. yenə. həp. bütün. dahi.<br />
tamamlama bitirmə. bitirik.<br />
taman hanı. hanı da. hardadı de. hanı ya.<br />
tamar damar. 1. yer altı mə'dən, kan. - bu topraqda altın<br />
damarları var. - yoğun altın damarı: böyük qızıl mə'dəni. - bu<br />
suyun damarı çox güclü. 2. dalğalı olan daĢlardaki<br />
cızıqılar, cizgilər. - ala bula damarlı daĢ. - ağac damarı. 3.<br />
qol. yol. axar. - yağmır suları yerin damarlarına iĢlədi. 4.<br />
nəhad. təbiət. xulq. - damarına toxunmaq: biləsin<br />
dəğmək. acığı gəlmək.- damarı tumaq: inad edmək. 5.<br />
novdan. Ģıratan. ĢırĢır. 6. təbiət. siriĢt. nəhad.<br />
- şah damar: özək.<br />
1352 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- anadamar: Ģahrəg. Ģahdamar.<br />
1353 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- damarı tutmaq: 1. gövdənin sınırlı damarlı yerində, birdən<br />
çəkinmə ağrı duymaq. 2. inad edmək.<br />
- ağ damar: sınır.<br />
- alnın damarı çatlamış: utanmaz.<br />
- damarına girmək: damarın tutmaq. birin göylün alıb,<br />
qılığına girib, əldə edib iĢlətmək, kullanmaq.<br />
- qan alacaq damar: iĢlədiləcək yol.<br />
tamarsız damarsız. qılıqsız. nəhadsız. təbiətsiz. xulqsız.<br />
tamat 1. yabanı ördək çeĢiti. 2. saçma sapan sözlər.<br />
tambur tanbur. uzun qollu, telli, qapuzlı çalqı çeĢiti.<br />
tamcıq damcıq. qapanca. qapancık. duzacıq. tələcik.<br />
tamən damənfars. taman (< təmən. təbən). dib. aĢağ. asraka. alt.<br />
ətək.<br />
tamğa taxma. döğmə. döğbə4. zərb.<br />
tamı - tamı daşı: çürük ətləri yandırmada iĢlənən Ģimik maddə.<br />
tamız damız. heyvan törətməyə, yetiĢdirməyə özür dam, axır.<br />
tamızlıq damızlıq. döllük, tuxumluq nərsə. - damızlıq ayqır, keçi,<br />
buğa inək.<br />
- damızlıq ərkək qoyun: qoç. qoyun ayğırı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tamqa damğa. 1. basqı. möhür. 2. qalıb.<br />
- damqalı, möhürli yazı: buyruldı. rəsmi yalzı. əmrnamə.<br />
- al damqa: xaqanlığın ən yüksək damqası, möhrü. dövlət<br />
damqası. rəsmi damqaların ən böyügü.<br />
tamqalı . basılı. basılmıĢ. qalıblı. çaplı. - basılı parça.<br />
tamla damla. 1. ürək keçinməsi. ürəyə qan damma. səktə. -<br />
damlaya tutulma. damla gəlmiĢ. 2. im. iĢarə. əlamət. -<br />
damlasız yol: əlamətsiz yol. - bir damla desən, dalın diyə<br />
bilərəm. - ona bir damla ver. 3. az. bala. - damla damla:<br />
bala bala. - damla damla aĢınar, çıxar qazan baĢına. 4.<br />
teyxa. çin. xalis. duru. - damla daş: bərk duru, göz kimi<br />
daĢ. - damla söz: çin söz. - damla qızıl: som qızıl. - damla<br />
qız: çox gözəl, arıq incə qız. 5. sayvan. seyvan. saruq.<br />
sarıq. sarquq. süs. bəzək. çıxıntı. oyma. sıçaq. saçaq (<br />
saç aç # iç ).<br />
- tər kimi damla damla axmaq: sızmaq. tərəĢĢüh edmək. -<br />
su küpündən, yağ sızmaz.<br />
- ışıq damlası: ışıq topı:: çox gözəl cocuq.<br />
- damla damla axma: sızı. təqtir.<br />
- damla damla: azar azar. az az.<br />
- damla söyləmək: az danıĢmaq.<br />
1354 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- damlada damlaya: incədən incəyə.<br />
1355 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- damla saqqızı: teyxa, çin, xalis saqqız.<br />
tamlalıq damlalıq. 1. damın saçağı, Ģıratanının altında qurulan<br />
aralıq yer ki damın yağmırı ora damlar. 2. damla damla<br />
axıdan arac. qətrə keĢ.<br />
tamlama - damlama, yumşaqca ayaq səsi: tıb. tıb təpir. təpiĢ. tapıĢ.-<br />
tıb tıb dalayır. - cocuq tıb tıb təti pati elir.<br />
tamlamaq damlamaq. 1. tammaq: dammaq. təqtir olmaq. az az<br />
axmaq. 2. az yağmaq. atmaq. - yağış damlır, atır. -<br />
axmasada damlır: yeri dibli əksilib kəsilmir. çox gəlməsədə<br />
büsbütün kəsilmir. yanmasada közəyir. yanmasada alızır.<br />
heç yox deyil. - burundan damlamaq: çox bənzəmək. -<br />
burundan qan damlamaq: çox incimək. 3. dama salmaq.<br />
- dodağından qan damlar: gilas dodaq. al qırmızı gözəl<br />
dodaqlı.<br />
tamlatmaq damlatmaq. təqtir edmək.<br />
tamma yambar12. yampar. tüm. bütün. olduqca. - yambar<br />
sayqandı: çox gözəldi.<br />
tammaq dammaq. tamlamq. damlamq. təqtir olmaq.<br />
tamsız duzsuz. tatsız. dadsız. namətbu'. saman kimi. suyuq.<br />
soyuq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tamsızlanmaq tatsızlanmaq. dadsızlanmaq. duzsuzlanmaq.<br />
ləzzətsizlənmək. suyuqlanmaq. soyuqlanmaq.<br />
tamsızlanmaq.<br />
tamsızlıq suyuqlıq. soyuqluq. tatsızlıq. dadsızlıq. namətbu'luq.<br />
duzsuzluq.<br />
tamtamına ağız ağıza. mütabiq.<br />
tamu aĢağıda olan (#.uçmaq: ucada olan).<br />
tamuc - tamuc kötüyü: cəhənnəm kötüyü: tamuluq: tamucluq:<br />
cəhənnəmlik.<br />
tamuç gömrük. - tamuç qolçı: sınır bəkcisi.<br />
tamu tamı. cəhənnəm.<br />
tan dan. tənq. dənğ. 1. nə. nən. nənğ. Ģey. 2. ka'la. 3.<br />
ağarma. sökən. daluğ. tilu'. Ģəfəq. fəcr.<br />
- dan axşam: səhər axĢam.<br />
tana dana. inək balası. sığırın balasına deyilir.<br />
- dana burnu: yer altında gövərintilərin kökün kəsən bir<br />
böcək.<br />
- danla öğlə arası: quĢluq: quĢlıq (quĢlara yem verilən çağ).<br />
- bozağı: dananın çox çiçiyinə deyilir.<br />
- ərkək dana. tosun.<br />
- dişi dana: dügə.<br />
1356 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- dana baş: məngəfə. qalın qafa.<br />
1357 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dana burnı: bitgilərin yer altındaki köklərin kəsən, iricə baĢlı<br />
böcək.<br />
- anası ilə danası ilə: hammısı. evliklə.<br />
tanbur tambur. uzun qollu, telli, qapuzlı çalqı çeĢiti.<br />
tandaçıka cütçi. tarıqçı.<br />
tandını . cocuqları atıb tutmaqda iĢlənən bir söz. - dandını<br />
hobbala balam.<br />
tanğ bulğancıq. əcib qərib. ĢaĢırtıcı. təəccüb. heyrət. dehĢət.<br />
tanğlamaq tanğrımaq. tanğmaq. qəribsinmək. yadırqamaq.<br />
ĢaĢınmaq. təəccüblənmək.<br />
tanğmaq ĢaĢmaq. çaĢmaq. təəccüb edmək. - bu iĢə şaşdım. -<br />
şaşacaq nə.<br />
tanğrımaq tanğlamaq. tanğmaq. qəribsinmək. yadırqamaq.<br />
ĢaĢınmaq. təəccüblənmək.<br />
tanıdıq aĢna. (< aşılanmış: bəllənmiĢ). aĢınaq. aĢınqan. bildik.<br />
tanıĢ. bildik. sınar. bir soydan olan. - heyvan sınarına<br />
çəkər.<br />
tanıq biliĢ. ittilaat. xodi. bildinğ.<br />
tanıqlıq niĢan. əlamət. isbat.<br />
tanılmaq bilinmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tanılmayan bilinmiyən. bilinmədik. namə'lum. məchul.<br />
tanımaq 1. iqrar edmək. e'tiraf edmək. - suçun tanıdı. - borcun<br />
tanımaq istəmir. 2. qəbul edmək. - böyük qərdəĢivi<br />
böyüklüyə tanısan. 3. inanmaq. - tanrını tanı, ona tapın. 4.<br />
önəmsəmək. əhmiyət vermək. sallamamaq. - öz kimliyivi<br />
tanımalısın. 5. itaət edmək. gözətləmək. - sən ki böyük<br />
kiçik tanımırsan.<br />
tanım təĢxis. nəzər.<br />
tanış yaryan. yarıran. dosd.<br />
tanışıq danışıq. 1. intiqad. nəqd. - tanışıq döğüşü: danışıq<br />
tanışlıq maarif.<br />
döğüş: intiqad o intiqad əz xod. 2. dediqodi. qil o qal.<br />
- danışığa qoyulan nərsə: tutu. konu.<br />
tanışmaq danışmaq. 1. intiqad edmək. nəqd edmək. 2. müĢavirə<br />
edmək. məsləhət edmək. - söz vermədən öncə, sizlə<br />
danışmağa gəldim. 3. bildəĢmək. bilgiĢmək. - bir görüĢdə<br />
tanışdıq. 4. biliĢmək. birbirin bilmək, öğrənmək. - kim<br />
olduğumuzu birbirimizə soraraq biliĢdik. 5. dilləĢmək. 6.<br />
aĢınmaq. tanquĢmaq. aĢnalanmaq. aĢnalıq əldə<br />
edmək. 7. dilləĢmək. sözləĢmək. söz güləĢdirmək. 8.<br />
1358 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1359 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qoxuĢmaq. iyləĢmək. dilləĢmək. bilgiĢmək.<br />
- hər gələ danışmaq: ağız dolusu qonuĢmaq.<br />
tanışman yarqacın. yarqıcın köməkçisi. dadsitan.<br />
tanıtdırmaq tanıtmaq.: 1. bildirmək. anlatmaq. - kəndisin tanımırdım,<br />
kimsədə tanıtmadı. 2. qəbul etdirmək. təsdiq etdirmək.<br />
e'tiraf etdirmək. - ona suçların tanıtın.<br />
tanıtmaq tanıtdırmaq. 1. bildirmək. anlatmaq. - kəndisin tanımırdım,<br />
kimsədə tanıtmadı. 2. qəbul etdirmək. təsdiq etdirmək.<br />
e'tiraf etdirmək. - ona suçların tanıtın.<br />
tanq tanğ. danğ. tənğ. dəng. 1. bölük. hissə. qismək. 2.<br />
nərsənin bir bölüyü. 3. hər nəyin altıdan biri. 4. ĢaĢa<br />
qalma. ĢaĢma. əcəb. - nə tanğ: nə əcəb. - tanğ qalmaq:<br />
ĢaĢa qalmaq.<br />
- altunğ: (< altı + danğ). ĢiĢ dang. - altunğ bir qız.<br />
tanqa danqa. tanqalaq. danğalaq. göbut. quduz. qotur. qaba.<br />
tanqac tənqəĢ. münsif.<br />
gür. iri gövdəli. qılıqsız. budala. küp.<br />
tanqalaq danğalaq. danqa. göbut. quduz. qotur. qaba. gür, iri<br />
gövdəli. qılıqsız. budala. küp.<br />
tanqalıq tənhalıq. saltlıq. yalnızlıq. tənğlik. təklik. mücərrədlik. -<br />
saltlıq yalnız ona yaraĢır. - saltlıq yazıqlıqdır.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tanqmaq danğmaq. 1. tanğlamaq. tanğrımaq. qəribsinmək.<br />
yadırqamaq. ĢaĢınmaq. təəccüblənmək. 2. sarmaq.<br />
pansıman.<br />
tanquşmaq aĢınmaq. tanıĢmaq. aĢnalanmaq. aĢnalıq əldə edmək.<br />
tanqü tüngü. kərəniz. buynuzdan olub, kürəyi çırtıb qan alma<br />
aracı. həcəmət ayqıtı.<br />
tanlaq danlaq. qalay. yerik. əzmə. tə'ziz. tobix. sərzəniĢ.<br />
məzzəmət. - qalay atmaq, basmaq: paylamaq.<br />
tanlamaq danlamaq. qalaylamaq. paylamaq. yermək. əzmək. tə'ziz<br />
edmək. tobixləmək. təpikləmək. sərzəniĢ edmək.<br />
məzzəmət edmək.<br />
tanrı oğan. tüm yaratların simgəsi olan tanrı. bayrı. bayat.<br />
əsgi.<br />
- tarı iyilik versin: tarı bəla verməsin. - tarı inandırsın:<br />
suçum yoxdu. - tanrıdan bol bulsun: qarqıĢ. - tanrını<br />
sevərsən: and vermə. - tarı qovuşdurun: ayrı düĢən iki<br />
segiyə söylənir. - tanrı əri: bəqtaĢ. ərən. - tanrı əsigəsin:<br />
nəuzibillah. - tarı üçün söyləmək: tanrı xatirinə doğrusun<br />
söyləmək.<br />
- tanrı adlarından: qağan.<br />
- tanrım gecindən versin: olduqca uzun yaĢam diləyi.<br />
1360 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tanrısəl yazqi ilahi.<br />
- tanrı adlarından: yaxuc. yaxĢı.<br />
- tanrı əsigəsin: nəuzibillah:<br />
tansıq tənsix. 1. əcib. görünməmiĢ. 2. taysız. 3. ulu. ali. 4. ilahi.<br />
tanşım danşım. oylaĢım. qonĢum. müzakirə.<br />
tantel dantel. oya.<br />
tanu ağartu. bilim. maarif.<br />
tapaqlamaq pataqlamaq. pat küt deyə döğmək. təpikləmək. vurmaq.<br />
tapalamaq təpələmək. qaldırmaq. barsatmaq. barastılamaq ><br />
pərəstiĢ edmək.<br />
tapan incqə. yinçqəka. yükünür. yügən. abid. tapınan. zahid. -<br />
bütə apanlar: bütpərəstlər.<br />
tapdamaq - çoxlu tapdamaq: çox döğmək. quyruğunu tava sapına<br />
çevirmək.<br />
tapdırmaq buluĢdurmaq. hazırlatmaq. amadə etdirmək. tədarük<br />
gördürmək.<br />
tapdırmaq 1. istədmək. sevindirmək. səvindirmək. 2. qulluğa<br />
1361 http://WWW.TURUZ.NET<br />
aldıdmaq. ibadəd etdirmək. pərəstiĢ etdirmək. namaz<br />
qıldırmaq. - kəndini elə tapdırmış: özünü elə istətmiĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tapı 1. güvah. pənah. kirtgün. kirtük. - kirtgünüm aldı məndən,<br />
təkcə kirgünüm sənidin oğlum. - kirtgünün qırılsın: pənahsız<br />
qalasın. 2. səcdə.<br />
tapılmaz bulunmaz. nayab. quĢ sütü.<br />
tapınan tapınçi. pərəstiĢkar. tapan. abid. zahid. - bütə apanlar:<br />
bütpərəstlər.<br />
tapınçi tapınan. pərəstiĢkar. abid.<br />
tapınış bulunuĢ. 1. movcudiyyət. 2. hizur. 3. kəĢf. 4. hazir olma.<br />
5. ibadət. pərəstiĢ.<br />
tapınma tapma. ibadət. pərəstiĢ.<br />
tapınmaq təpinmək. vurqun olmaq. məftun olmaq. - el oğlu toprağa<br />
tapınar.<br />
- yalnız ona təpin: təkcə ona sitayiĢ elə.<br />
tapış tavuş. tapuş. təpiş . tovuş.1. tap tap, tıp tıp səsi. döğmə,<br />
çarpma səsi. 2. ayaq səsi. yürüyüĢ səsi. 3. tov. nəbz. -<br />
ürək tovuş. - damar tavuşu. 4. təpiĢ. tıb. tıb təpir.<br />
damlama, yumĢaqca ayaq səsi. - tıb tıb dalayır. - cocuq<br />
tıb tıb təti pati edir.<br />
- tapış daşı: təslim daşı: bir para inanclara görə, boyundan<br />
asılan kiçik bəzək daĢ.<br />
tapışdırmaq 1. aratdırmaq. 2. ismarlamaq. imarıĢlamaq.<br />
1362 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tapıt tapta. (t y ) yapta. yapıt. yatfa. yafta. 1. sənəd. 2.<br />
1363 http://WWW.TURUZ.NET<br />
lövhə. kətibə. 3. suçluların, dustaxların boynuna asılan<br />
kağız. 4. etiket. sĢəni, tayın, nərsənin üsütnə yapıĢılan,<br />
yatırılan, taxılan səyfə. 5. e'lan.<br />
tapla təplə. təblə. təpləmək. təlpəmək. talpamaq. taplamaq.<br />
təpmək (bl lb). tabla. təlbə. talbamaq. tablamaq.<br />
təlbəmək. təbləmək.<br />
taplamaq təpləmək. təlpəmək. talpamaq. təpmək. (bl lb\ b p )<br />
təbləmək. təlbəmək. talbamaq. tablamaq.<br />
tapmaca tapzuğka. təpzük. tapızqu. tapızquq. tapıĢmaq6. bilməcə.<br />
sınama.<br />
tapmaq bulmaq. sezmək. yincgələnmək. incgələnmək. alçaq<br />
könüllülük edmək. tanrıya qarĢı kiçiklik göstərmək.<br />
ibadət edmək. qulluq edmək. kəĢf edmək. icad edmək. -<br />
yeni yollar bulmalı.<br />
- qazın ayağını anlamaq: gizli bir gərçəyi tapmaq.<br />
tapma tapınma. ibadət. pərəstiĢ.<br />
tapnağ ibadətgah. tikə (> tikyə. təkyə: tikilən, sığınan yer).<br />
məscid. təknə. təngə. qonut (< qonmaq).<br />
tapşırmaq ulaĢdırmaq. isal edmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tapta tapıt. (t y ) yapta. yapıt. yatfa. yafta. 1. sənəd. 2. lövhə.<br />
kətibə. 3. suçluların, dustaxların boynuna asılan kağız.<br />
4. etiket. sĢəni, tayın, nərsənin üsütnə yapıĢılan,<br />
yatırılan, taxılan səyfə. 5. e'lan.<br />
taptapalı təptəpəli. təntənəli tumturaq. nərsəni ĢiĢirib,<br />
çalıqlayıb, parlaq, təpiniĢli, səsli küylü, bəzəkli<br />
göstəmək.<br />
tapuq tapu. sənəd.<br />
tapu tapuq. sənəd.<br />
tapuş tavuş. tapış. təpiş . tovuş.1. tap tap, tıp tıp səsi. döğmə,<br />
çarpma səsi. 2. ayaq səsi. yürüyüĢ səsi. 3. tov. nəbz. -<br />
ürək tovuş. - damar tavuşu.<br />
tar dar. 1. qıs. sıq. sıx. sığ. ziq. ziyq. sıxıntılı. azlıqda<br />
bulunan. gərəklik, zərurət çəkən. dar.- sığ yer.- dar<br />
qaldıq. 2. az. yetərli olmayan. ğeyri kafi. - dar çağ: dar<br />
zaman. 3. sərinsiz. səbirsiz. - içi dar kişi. 4. dar yer.<br />
geniĢ olmayan. - dara gəldik. 5. sıxıntı. iztirab. - darda<br />
qalmaq. 6. sıxı. məcburiyət. - dar görürsən. 7. ancaq. -<br />
dar qaçmaq. - kəndini dar evə atdı. - dar yetiĢmək. 8.<br />
möhtac. - darda: ehtiyacda. 9. sıqı sıkı. sıxı. sıx. sıq. -<br />
sıqı boğaz. - sıqı yaxa. - sıqı sokağ. sıqı qapı. - sıqı baĢ: dar<br />
1364 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1365 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qafa. - sıqı paltar. - sıxı can: darıxan. - sıkı oyu: dar fikir. 10.<br />
dar. dal. iriĢ. əriĢ. boy. uzunluq. ənğsiz. ənsiz. gensiz.<br />
əriĢ. boyluq. boy ipliyi. gərgəf. qasnağ. çərçivə. dəzgah.<br />
- çox dar: sım sıqı: artıq sıxılmıĢ.<br />
- dar uzun, ustuvani biçimində olan nərsə: qobur. - qobur<br />
Ģalvar.<br />
- ənsiz yol. - dara çəktirmək: daratmaq. asdırmaq.<br />
- dar olmayan: darıxmaz. açıq. paraq. fərax.<br />
- dar yerə gətirib tutmaq: qısdırmaq. tutdurmaq. tutmaq. ələ<br />
keçirmək. qapsalamaq. yaxalamaq.<br />
- dara gətirilmək: qısılmaq. sıxılmaq. sıxıda qalmaq.<br />
arılmaq. təzyiq olunmaq.<br />
- dar bir yerə soxmaq: tıqmaq. - tustağa tıqmaq. - dəliyə<br />
tıxmaq.<br />
- əli dar: çimri. çinis. xəsis.<br />
- dara boğmaq: tələsmək.<br />
- dara dar: dar darına: ancaq.<br />
- dara gətirmək: məcbur edmək.<br />
- dara gəlmək: sıxılmaq. məcbur olmaq.<br />
tarabuzan qısa qalın barmağ. - nərdiban tarabuzanı. - tarabuzan<br />
babası:{ 1. bu barmaqlığları birgə tutan iki yan dirək, çubuq.<br />
2. qocalıqdan bir nə bilməyən kiĢi.}
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tarac ( c ş ) taraş<br />
taracçi daracçi. taraĢçı. yoluyuci. yolan.<br />
taracıq daracıq. çox dar. çox sığ. - bir daracıq tükan.<br />
taraclamaq ( c ş ) taraĢlamaq. yolumaq. yolmaq.<br />
taraça . Ģato.<br />
- daşı, dişli qələmlə taraşlamaq, taraclamaq, dərcələmək:<br />
taramaq. daramaq. - bu daĢı iyi daramamışlar.<br />
tarağanı sərt gec yetiĢən meyvə.<br />
taraxçı - ayna daraxçı: yaldızçı. bəzəkçi.<br />
taraq daraq. 1. tərh. rəsm. nəqĢə. 2. totiə. 3. möhtac. 4. təriqət.<br />
yol.<br />
- daraq kovak: bursuq.<br />
- tas daraq: pıli pırti. - tas daraqın toplamaq: qoĢu moĢusun,<br />
Ģey Ģüyün yığıb savuĢmaq.<br />
tara dara. dartılan nəyin qoyulduğu qab. - tarası çıxılmalıdır,<br />
endirilməlidi.<br />
- üz darağ: xuttaraĢ.<br />
- tara tar: dara dar. dardarına. güclə. çətincə. çətinliklə.<br />
zorla. ancaq. - axĢam güclə evə çatdıq. - güclə yetiĢəcək.<br />
taralmaq daralmaq. daranmaq. darlaĢmaq. sıqılmaq. sıxılmaq.<br />
soxuĢmaq. sıqıĢmaq. sığıĢmaq. sıxıĢmaq. sıkıĢmaq. -<br />
1366 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ürəyim sıqışdı.<br />
1367 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- çəkilib daralmaq: qasılmaq. qısılmaq.- donum qasıldı.<br />
- dənəkləri, qaydaları sıqmaq.<br />
taraltmaq daraltmaq. daratmaq. darlatmaq. sıqmaq. təzyiq edmək.<br />
- dənəkləri, qaydaları sıqmaq.<br />
- çəkib daraltmaq. qasmaq. qısmaq.- donumu qas. -<br />
qasmalı nərsə.<br />
tarama darama. 1. tərrahlıq. rəssamlıq. nəqĢəkeĢlik. - darama<br />
öğrənmək. - taramanı gözəl yapmaq. 2. diĢ diĢ, dən dən<br />
olan. - darama küri: kürinin( xavyar) diĢ diĢ duran çeĢiti. 3.<br />
çarxana. çatqana. çatanaq. müĢəbbək. cədvəl.<br />
taramaq daramaq. 1. arıtmaq. açmaq. təmizləmək. - saçın<br />
daramaq. - saqqalın daramaq. - yün daramaq. 2. daĢı diĢli<br />
qələmlə taraĢlamaq, taraclamaq, dərcələmək. - bu daĢı<br />
iyi daramamışlar. 3. nərsəni nərsədən ayırmaq istəyi ilə<br />
qatıb qarıĢdırmaq.- yazığın evin, para tapıb almaq (çalmaq)<br />
üçün daramışlar. - arayıb daramaq: alt üst edmək. sorub<br />
sorağlaĢıb incələmək. təhqiq edmək. 4. sürüb gedmək. -<br />
dəmir daramaq: gəmi yelə, axına qapılıb dəmiri sürübləmək.<br />
5. düzənə salmaq. (# dalamaq: düzəni pozmaq). 6.<br />
dərmək. dərimək. açıb yırtmaq. qazımaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tarambaçı tarampaçı. çalıĢçı. dəğiĢçi. mübadiləçi.<br />
taramba tarampa. çalıĢ. dəğiĢ. mübadilə. - tüfənginən qılıncı<br />
tarampa yapdım.<br />
tarambalamq tarampalamaq. çalıĢdırmaq. dəğiĢdirmək.<br />
mübadiləedmək. - tüfənginən qılıncı tarampaladım.<br />
tarampaçı tarambaçı. çalıĢçı. dəğiĢçi. mübadiləçi.<br />
tarampa taramba. çalıĢ. dəğiĢ. mübadilə. - tüfənginən qılıncı<br />
tarampa yapdım.<br />
tarampalamaq tarambalamq. çalıĢdırmaq. dəğiĢdirmək.<br />
mübadiləedmək. - tüfənginən qılıncı tarampaladım.<br />
taranaq daranğ. daranğ durunğ səsi. özəlliklə aqça, dəmir para<br />
sayanda çıxan səs. nəğd. - daranğ paraların aldı: nəğdən<br />
parasın sayıb aldı.<br />
taranmaq - daranmamış: birbirinə keçmiĢ: keçə.<br />
taranmaq daranmaq. daralmaq. darlaĢmaq. sıqılmaq. sıxılmaq.<br />
dənəkləri, qaydaları sıqmaq.<br />
tarantı darandı. daranmadan çıxan qılcıqlar, süpürüntü. tökülən<br />
qıllar.<br />
tarapza süfrə.<br />
taraş ( ş c ) tarac.<br />
taraşçı daracçi. yoluyuci. yolan.<br />
1368 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
taraşlamaq - daşı, dişli qələmlə taraşlamaq, taraclamaq, dərcələmək:<br />
1369 http://WWW.TURUZ.NET<br />
taramaq. daramaq. - bu daĢı iyi daramamışlar.<br />
taraşlamaq ( ş c ) taraclamaq.<br />
taraşlamaq yolumaq. yolmaq.<br />
taratmaq daratmaq. 1. dara çəktirmək. asdırmaq. 2. daraltmaq.<br />
darlatmaq. sıqmaq. təzyiq edmək. - dənəkləri, qaydaları<br />
sıqmaq. 3. tarlatmaq. darlatmaq.<br />
taravat tarvat. təravət. dərilik. yenilik. tazalıq.<br />
taraz talaz. düzlük.<br />
tarazlamaq 1. dəhləmək. aqtarmaq. 2. topuqlamaq. ayaqlamaq.<br />
yarıqlamaq. bərabərləmək. birləmək. müsaviləmək.<br />
tarba tərəb. Ģənlik. sevinc. təpinmə. - toy tutub tarba qıldılar.<br />
tarbadar darbadar. sıqı sıqıya. sıxı sıxı. - tulumbanın pistonu sıxı<br />
sıxıya keçməlidir.<br />
tarbalamaq tərəb tutmaq. Ģənlənmək. sevinmək. təpinmək. - toy<br />
tutub tarbaladılar.<br />
tarbiz darbiz. sulaq topraq, tarla.<br />
tardarına dardarına. dara dar. güclə. çətincə. çətinliklə. zorla.<br />
ancaq. - axĢam güclə evə çatdıq. - güclə yetiĢəcək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tarğınlıq darğınlıq. 1. gücənmə. gücəniklik. 2. qırğınlıq. xatir<br />
qalma. - bu qırğınlığa nədən nədir. 3. güc. iztirab. -<br />
gücümə gedir. - bular nədən sənin gücüvə gedir.<br />
tarğınma darğınma. qızğınlığ. gücənmə. hirslənmə. - indi çox<br />
qızğındı.<br />
tarxaz darxaz. tetiz. qılıqsız. yanaz. xuysuz.<br />
tarxazlıq darxazlıq. tetizlik. qılıqsızlıq. yanazlıq. xuysuzluq.<br />
təngdillik<br />
tarı darı. 1. pərdə. taxılan, örtülən nərsə. 2. dava. daru. dura.<br />
- dibinə darı əkmək: çox qurddalamaq. özənlə, diqqətlə<br />
nərsəynə uğraĢmaq.<br />
- qırqıl darı, ot: qırıcı, qıtqıl, qırqıl dərman.<br />
tarıdaçı cütçi. əkinçi. tarıqçıka.<br />
tarığlamaq darığlamaq > diriğ edmək (
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tarıq darıq. 1. diriğ. əfsus. yazıq. 2. gərək.<br />
tarıqçı tandaçıka. cütçi.<br />
tarıqçıka cütçi. əkinçi. tarıdaçı.<br />
tarıqma darıxma. sıxıntı. qıyıntı. üzülmə.<br />
tarıqmaq darıxmaq. darılmaq. acılanmaq. qussələnmək.<br />
tarıqtınmaq diriğ edmək. qısınqanmaq. qısqanmaq: qısqınmaq .<br />
1371 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sığqınmaq. cırcıranmaq. sırcıranmaq. əsirgəmək.<br />
əsirgənmək. - qarısı kəndini qulluqçu qızlarından çox<br />
qısqanırı.<br />
tarılaş darılaş. dərmani. - darılaş, duralış ocaq: mərkəze dərmani.<br />
tarılaşmaq darılaşmaq. duraĢmaq. dərman olmaq. davalaĢmaq.<br />
tarılmaq darılmaq. darıxmaq. acılanmaq. qussələnmək. darılnaq.<br />
gücənmək. hırslanmaq. qızaqmaq. qısılmaq. sıxılmaq.<br />
sıxıda qalmaq. dara gətirilmək. təzyiq olunmaq.<br />
darılmaq. qırılmaq. gücənmək. münfəil olmaq.<br />
- köksü qısılıb qatılaşmaq, darılmaq: tonğcımaq.<br />
donğcımaq. buzcımaq. büzülmək. üzülüb darılmaq.<br />
- bilməm nədən mənə qırıldı.<br />
- sizin mənə gücənməyə çatız yoxdur.<br />
tarılmış darılmıĢ. taqın. darğın. gücənmiĢ. - mənə darqınmısınız.<br />
tarımar əndəvənd. əndəvənd. parçalanmıĢ. pozqun.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tarım darım. çatraq. çartaq. günbəd. qubbə. göy.<br />
tarıt darıt. dartan. dəgirmən.<br />
tarqamaz darqamaz. darqamaz. darıxsız. tarqamaz. darıxmaz.<br />
bidiriğ. əsigəməz. əsirgəmən. əsirgəmiyən. darıxsız.<br />
darqamaz. darıxmaz. bidiriğ. əsigəməz. əsirgəmən.<br />
əsirgəmiyən.<br />
tarqaşayıt darqaşayıt. bulaqan. utanmaz. yaramaz. qoĢuntu.<br />
dirənti. yardaq.<br />
tarqın darğın. darlın. münfəil. dağılmıĢ. quduman. - arqın<br />
darğın.<br />
tarqınlıq darqınlıq. qızğınlıq. gücnük. hirs. qəzəb.<br />
tarqınmaq darğınmaq. darlınmaq. diriğ edinmək: əsirgənilmək.<br />
əsirgəmək. qısqanılmaq. qısırqanmaq.<br />
tarqıtmaq darğıtmaq. tarlatmaq. darlatmaq. 1. gücəndirmək.<br />
münfəil edmək. 2. qızdırmaq. hirsləndirmək. 3.<br />
darlatmaq. münfəil edmək.<br />
tarla - tarla sıçanı: tarlada yaĢıyıb, ürünləri yeyən sıçan.<br />
- tarla, dağın yassı, düz kürək biçimində olan yeri: taban.<br />
daban. - daban yer. - daban tarla.<br />
tarla (< tar. dar. dər. tarmaq. dərmək: dizmək. düzmək).<br />
aranmıĢ, daranmıĢ, dərinmiĢ, ayrılmıĢ, bölünmüĢ yer.<br />
1372 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1373 http://WWW.TURUZ.NET<br />
əvlək. evlək. ivlək. - tarlanın artıq suyunu götürən arx:<br />
axraq. əğrək. xəndəq.<br />
- tarlanı ( əkiləcək yeri), sapan sürüldükdən sonra, toprağın<br />
qırpıçların, engəbəliyin qaldırmaq üçün sürülən yuvarlaq<br />
kötük, daĢ: sürgi. sürgü.<br />
tarlanmaq darlanmaq. 1. daralmaq. çəkilib büzülmək. 2. sıxılmaq.<br />
müztərib olmaq. - içim darlanır nədən.<br />
tarlaşdırmaq darlaşdırmaq. yaklaşdırmaq. sıqlaĢdırmaq. daha<br />
bitiĢdirmək. araların daha daratmaq. qısdırmaq.<br />
qısmaq. azaltmaq. kiçiltmək. - ava, dağa gedməyinizi<br />
sıqlaşdırmısız. - qız oğlan sıqlaşdırıldılar. - dar yerdə<br />
sıqlaşdırıldılar.<br />
tarlaşmaq 1. darlaĢmaq. qasınmaq. paltarı sonradan<br />
darlaĢdırılmaq. sason vurulmaq. 2. daralmaq.<br />
soxuĢmaq. sıqıĢmaq. sığıĢmaq. sıxıĢmaq. sıkıĢmaq. -<br />
ürəyim sıqışdı. 3. daralmaq. daranmaq. sıqılmaq.<br />
sıxılmaq. dənəkləri, qaydaları sıqmaq.<br />
tarlatmaq darlatmaq. tarqıtmaq. darğıtmaq. 1. daratmaq.<br />
daraltmaq. sıqmaq. təzyiq edmək. - dənəkləri, qaydaları<br />
sıqmaq. 2. gücəndirmək. münfəil edmək. 3. qızdırmaq.<br />
hirsləndirmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tarlıq darlıq. arasızlıq. sıqlıq. fasiləsizlik. bitiĢiklik. darlıq. sıqı.<br />
sıkı. sıxı. sıxıntı. iztirab. sıxlıq. sıqıntı. sıxıntı. müzayiqə.<br />
zərurət. ehtiyac.<br />
- can sıxıcı. - - ağacların sıqlığı, görməyə qoymur. - sıqlığ<br />
orman. - bizim məhəllə çox sıqlıqdır: evlər bir biri üstünə<br />
çıxır.<br />
tarlın darlın. tarqın. darğın. münfəil.<br />
tarlınmaq darlınmaq tarqınmaq. darğınmaq. münfəil olmaq.<br />
tarmaq 1. dərmək. dizmək. düzmək. 2. darmaq. Ģaxə. qol.<br />
Ģəbəkə.<br />
tarmaz turmuzka: bir çeĢit xiyar.<br />
tarsatmaq darsatmaq. üzüntürmək. üzmək. üzdən aparmaq.<br />
tarsuq darsuq. tartsuq. sıqıq. qısıq. bol olmayan. boğuq. - qısıq<br />
boğaz.<br />
tartağan dağınıq. pəriĢan. vurqulamaq üçün "dar ma dağın"<br />
deyilir. - dardağan sarıq.<br />
- dardağan darısı: pisləmək, qarqamaq üçün saçılan darı.<br />
tartaqlamaq dartıb çəkərək xırpalamaq. didikləmək.<br />
tartan dartan. tarıt. darıt. dəgirmən.<br />
tartar dartar. dartır. xudpəsən.<br />
1374 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tartı dartı. 1. ölçü. çəki. qərar. əndazə. - əlində heç dartı<br />
1375 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yoxdur. 2. müvazinə. 3. təxmin. 4. dartı. idarə.<br />
tartılı dartılı. 1. dartılmıĢ. mozun. müvazinəli. 2. mülahizəli. iyi<br />
düĢünülmüĢ. təəmmülli.<br />
tartılı dartılı. qıvraq. iti. çəkilmiĢ.<br />
tartılmaq dartılmaq. 1. səndələmək. sallanmaq. quĢqulanıb<br />
yerimək. 2. kəsik kəsik, quĢqulu söyləmək. 3. çəkinib<br />
yollanmaq istəməmək. - ora gedməyə canım dartılıb durur.<br />
4. çəklənmək. həds vurulmaq. təxmin edilmək.<br />
ölçülmək. - dartılmamış iĢə giriĢmə.<br />
tartılmış dartılmış. tartılı. dartılı. mozun. müvazinəli.<br />
tartınmaq dartınmaq. gərilmək. gərgin olmaq. qurulub çəkilmək.<br />
tartır dartır. dartar. xudpəsən.<br />
tartısız dartısız. 1. idarəsiz. səprik. müsrif. 2. müvazinəsiz. qeyri<br />
mozun.<br />
tartış dartış. çəkəçək (> kəşakeşfars). iztirab. tərəddüd. - bir<br />
ağır çəkəçəkə düĢdük.<br />
tartış datış. 1. çəki. ağram. vəzn. 2. çəkə. həds. təxmin.<br />
tartışmaq bir soru üzərində çəkiĢmək. əl ələ gəlib çəkiĢmək. bir<br />
sorunu çözməkdə döğüĢmək.<br />
- nərsə dartışmaq: qarpız, qoğun artıĢmaq: neçə kiĢi oluc,
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
nərsəni ələ alıb, ağramın çəkləyib (təxminləyic), doğruya uyar<br />
ölçü yaıĢın qazananıdır.<br />
tartmaq dartmaq. 1. itib, itəliyib vermək. tayamaq. dayamaq.<br />
təslim edmək. yollayı vermək. serv edmək. servis<br />
vermək. - gedər getməz bir acı qəhvə dayadılar. - bir<br />
yeməkdən qurtulmamıĢdıq ki, elə öbür yemək dayandı. - bu<br />
nədi dayadın mənə. 2. mülahizə edmək. təəmmül<br />
edmək. 3. qıvırmaq. büzmək. qıvrıĢdırmaq.<br />
tıncıqdırmaq. 4. xudpəsəndlik edmək.<br />
- ölçüb dartmaqsızın: göz təxmini ilə: göz çəki ilə. götürü<br />
bazarlıq: görməcə alıĢ veriĢ.<br />
- dartıb çəkərək xırpalama: tartaqlamaq. didikləmək.<br />
- başmaq dartmaq: ayaqqabın sürüttürərək, qır qılıq, əda ilə<br />
yerimək.<br />
- bir ağır yükü dartmaq üçün qıssa qalın sap: sapan. -<br />
özün dartmaq: qafa tutmaq. darqınlıqla özün çəkmək.<br />
- sözi dartmaq: sözü ağır yüngül eləmək.<br />
tartsuq darsuq. bol olmayan. sıqıq. qısıq. boğuq. - qısıq boğaz.<br />
tartuq xudpəsət. mütəkəbbir.<br />
tartura çıqırıqçı çarxı.<br />
tartuş xudpəsətlik. mütəkəbbirlik.<br />
1376 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tarus səqf. atma. örtəm. saqaf. saqaq. saqab. salaç. sarlaq.<br />
1377 http://WWW.TURUZ.NET<br />
savan. saya. Ģatır4. çatır. tavan. üçək. Ģip6. çatı.<br />
tarvat taravat. təravət. dərilik. yenilik. tazalıq.<br />
tas kas. kasa (< kavsa). 1. kovulmuĢ, içi boĢ, oyulmuĢ, altı<br />
yuvarlaq qab. 2. tapancaya, çəkməyə vurulan yarım<br />
girdə, gümüĢdən, misdən, içi kof süs. - peĢtü tası. - saat<br />
tası: çalar saatın toxmaqla vurulan tascığı. 3. "t" ilə<br />
baĢlayan bir para sözlərə qoĢulub anlamı vurqular. - tas<br />
tamam<br />
- başı tas: cavlaq: daz. tasın içi, dibi kimi yavlaq, çıplaq,<br />
qılsız.<br />
- baş tası: baĢ kasası. cücümə.<br />
- dəmir tas: tuğla. tuğılğa. miğfər.<br />
- yol tası: yemək daĢımağa öz olub, birbiri üstünə keçən<br />
neçə çanaqdan qurulur.<br />
- qızğın tas: keçmiĢdə qızdırıb baĢa geydikləri iĢkəncə atqıtı.<br />
- tas kababı: kiçik kəsilmiĢ ətdən yapılan kabab.<br />
- tas daraq: pıli pırti. - tas daraqın toplamaq: qoĢu moĢusun,<br />
Ģey Ģüyün yığıb savuĢmaq.<br />
- adlım bir daş: qaĢıqçı əlması.<br />
- daş dolu: bər sərt, daĢ kimi yaran dolu.<br />
- damla daş: bərk duru, göz kimi daĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- daş topraq tökülməklə düzəlinmiş nərsə: tolma. dolma. -<br />
dolma duvar. - dolma təpə.<br />
- daşı, dişli qələmlə taraşlamaq, taraclamaq, dərcələmək:<br />
taramaq. daramaq. - bu daĢı iyi daramamışlar.<br />
- daş ürəkli: daĢ kimi qat, bərk.<br />
- atlama daşı: palçıqdan, sudan keçmək üçün, ayaq basmaq<br />
üzrə ortaya qoyulan daĢ.<br />
- daş atmaq: yandan yana söz atmaq, iliĢmək.<br />
- daş atıb qolu yorulma: əməksiz, zəhmətsiz bi nəyə<br />
yiyələnmək.<br />
- ayaq daşı: {1. qayıqlarda dənək, dəngə daĢı. 2. ayaq<br />
sürtmək daĢı.}.<br />
- ot daşı: ota dayanır (dəvam gətirir) süngər daĢ çeĢiti.<br />
- daş ocağı: daĢ kanı: daĢ mə'dəni: yapıda, baĢqalında<br />
iĢlənən daĢın çıxarılan yeri, kanı.<br />
- alçı daşı: yandırılıb alçı yapılan daĢ.<br />
- daş badam: qabığı bərk badam (# diĢ badamı).<br />
- baş daşa gəlmək: baĢı daĢa dəğmək: ötgünəcək, peĢman<br />
olacaq bir sonuca gəlmək.<br />
- başı daşdan daşa vurmaq: ötgünmək. peĢmanlamaq.<br />
- bir daşla iki quş vurmaq: bir əməklə iki ası qazanmaq, iki<br />
iĢ görmək.<br />
1378 http://WWW.TURUZ.COM<br />
- daş balığı: balığ çeĢitlərindən.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1379 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- bağıra daş basmaq: dözmək. acıya qatlanmaq.<br />
- baltayı daşa vurmaq: baxmadan, gözləmədən qarĢına<br />
gələnə, ağzına gələn sözü deyib, əlinə düĢən iĢi qılmaq.<br />
- biləzik daşı: quyunun ağzına qoyulan, ortası dəlik daĢ.<br />
daĢdan quyu halqası.<br />
- biləyi daş: bilöv daĢı. su daĢı. sulama daĢı.<br />
- binək daşı: minək daĢı: pilləkan, qapı yanlarında, heyvana<br />
minmədə basamaq yerini tutmaq üzrə qoyulmuĢ daĢ.<br />
- tapış daşı: təslim daĢı: bir para inanclara görə, boyundan<br />
asılan kiçik bəzək daĢ.<br />
- təknə daşı: bulaq suyunun axdığı yerin ağzına qiyulan daĢ<br />
təknə, çanaq.<br />
- təməl daşı: yapıların təməlinə qoyulan iri, sağlam daĢ.<br />
- tamı daşı: çürük ətləri yandırmada iĢlənən Ģimik maddə.<br />
- çaqmaq daşı: çaqmaq vurulduqda qığılcım çıxaran daĢ.<br />
çaqmaqlı yaraqlardada iĢlənir.<br />
- çaqıl daşı: çay daĢı. dəniz, çay qıyılarında olub,<br />
çalqanmaqdan yuvarlaq, badam biçimi tapmıĢ, boyalı<br />
boyasız kiçik daĢlar. bu daĢlar qaldırım donatmada iĢlənir.<br />
imkanı yox.<br />
- çəki daşı: ölçü, tərazı daĢı.<br />
- daş çatlasa: nə yapılsa. nə olursa.<br />
- çırpıçı daşı: dəniz, çay içində, dalqaların çırpısı altında
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qalan daĢ. resiffırans. olub,<br />
- daş çıxarmaq: oyunda bacarıq göstərib, kələk gəlib<br />
keçmək, üstün gəlmək.<br />
- xərmən daşı: xərmən döğdüqləri daĢ.<br />
- dəğiman daşı: dığirmanda iĢlənən alt üst təkərlək daĢların<br />
hər biri.<br />
- daşa dönmək: bərkimək. sərtləĢmək.<br />
- süzgək daşı: süzgü daĢı: dəlikli olub, süzgəvc kimi iĢlənilən<br />
daĢ.<br />
- süngər daşı: çox yüngül daĢ. puka daĢ. daĢı sıxsa, suyun<br />
çıxarır: çox güclü.<br />
- dağ daş: dərə təpə.<br />
- daşa tutmaq: daĢ ataraq qoğalamaq.<br />
- daş kəsəli: sidik torbasında daĢ yığılma kəsəli.<br />
- fal daĢı: falçıların atdıqları kiçik çaqıl daĢlar. - gözlərini fal<br />
daşı kimi açmaq: ĢaĢıb baxmaq.<br />
- qaldırım daşı: yayaq yola döĢənən daĢ.<br />
- qara daş: {1. üzərində uĢaqların yazı yazdıqları daĢ. 2.<br />
yapılarda iĢlənən sərt bərk daĢ.}.<br />
- qıyağan daş: soğan daĢ: mərmər daĢların sürtməkdə,<br />
soğanlamada iĢlənən daĢ.<br />
- daş kəsilmək: {1. ĢaĢa qalmaq. 2. sərtləĢmək.}.<br />
- göbək daşı: hamamın ortasında uzanıb oğulmağa özgə<br />
1380 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
(məxsus) uzun enli döĢəli mərmər daĢ.<br />
1381 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- göz daşı: göz otu: göz xəstəliyinə qarĢı iĢlədilən daĢ.<br />
- quşə daşı: yapıların küncündə iĢlənən daĢ.<br />
- küfəki daşı: daĢın bayağı, yumĢaq çeĢiti.<br />
- gömlək daşı: kərpiç duvarı qaplamada iĢlənən yonma daĢ.<br />
- kirəc daşı: yandırıaraq kirəc yapılan ağ daĢ.<br />
- balta daşı: malta daşı: qolay kəsilib iĢlənən daĢ çeĢiti.<br />
- imən daşı: bildək daşı: niĢan daĢı.<br />
tas tası. nəqĢə. biçim.<br />
tasa qussə. qayğı. kədər. kətər. kətir. kitər (< kitmək:<br />
qapamaq).<br />
tasalanmaq kitərlənmək. kitərlənmək. kədərlənmək. kətərlənmək.<br />
kətirlənmək ( < kitlənmək: qapanmaq). kədər etmək.<br />
qussələnmək. qayğılanmaq. öksimək. kövrəlmək.<br />
köksünmək. kədərlənmək. kəndini öksüz görüb<br />
qəribsinmək.<br />
tasamaq tazıqmaq. təsmək. ürkmək. qaçmaq.<br />
tasarlamaq uydurmaq. pılan cızmaq. bərnamə tökmək.<br />
tası tas. nəqĢə. biçim.<br />
taslaq 1. dazalaq. tasın içi, dibi kimi yavlaq, çıplaq, qılsız baĢ.<br />
cavlaq. baĢı tas: daz. yavlaq. 2. pılan. tərh. iskilet.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çərçivə. qəfəs. kökə. kök. qalıb. iĢin baĢlanqıcda,<br />
bəzəksiz düzəksiz qururlan kök nəxĢəsi, tasası.-<br />
taslağın araya qoymaq. - üqəla taslağı: yekəxana. özün<br />
alimlər sırasına qoyub dərinlərdən danıĢan. - qaba taslaq:<br />
yalnız biçimin, üzün göstərən yalın, qaba tası, nəqĢə. 3<br />
çirknevis. 4. almas taslağı. xam almas. 2. gəlinlərə<br />
taxılan ĢüĢə kimi parlaq tel, mıncıq. 5. ĢüĢə kimi parlaq<br />
tel. - sırça kürk: parlaq qaba tükli kürk. 6. muzayik deyilən<br />
yazılı, naxıĢlı bilur.<br />
taslaq dızlaq. dazlaq. taslaq. çıplaq.<br />
taslaqçı 1. tərrah. 2. qalıbçı.<br />
taslamaq 1. ĢiĢinmək. yekəxanalanmaq. bulutlarda gəzmək.<br />
taş baxı. açı. fal.<br />
həvalanmaq. - igitlik taslıyan. 2. nəxĢə çəkmək. tərh<br />
tökmək. 3. ĢiĢinmək. yekəxanalanmaq. bulutlarda<br />
gəzmək. havalanmaq. - igitlik taslıyan.<br />
- daş salmaq: qaraçay-malqar΄da 4 daĢ ilə fala baxmaq.<br />
- daş saldırmaq: fala baxtırmaq.<br />
- daş saluvçu: falcı.<br />
taş daş. aşı daşı: aşı boyası: duvarı boyamaqda, iĢlənən<br />
qırmızı, sarı topraq.<br />
1382 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qartal daşı: "aetie" denilən daĢ.<br />
1383 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- kəsi daşı: bulaq çay yanında palatarı döğərək yumağa özəl<br />
yassı daĢ.<br />
- kürsi daşı: binörə daĢı.duvar kürsisi:<br />
- qan daşı: qanı durdurmağı düĢünülən, damarlı al daĢ.<br />
- sazınçı taşı: alçı taĢı.<br />
- yazı daşı: üzərində yazı yazılan bir çeĢit qara daĢ.<br />
- atlama daşı: atlanqıc. çamırlı yerdən keçid daĢı. - iqi daşı:<br />
dəğirmənin alt daĢı.<br />
- şəbçirağ qiymətli daş adı: yıldıraq.<br />
- yədə daşı: yaşıl daş: yəĢm. yəĢəm.<br />
- daş olmamış nərsə: daşın qarşıtı: topraq. açaq.<br />
taşalmaq daşalmaq. daĢ olmaq. daĢ kəsilmək.<br />
taşıq daşıq. azmaq. sel. axın. daĢmıĢ çay, dərə.<br />
taşıqa daşıqa. daşqa. ardala. qatarın, tıraktorun arxasına<br />
bağlanan çanğ. lapek.<br />
taşımaq daşımaq. aqtarmaq. götürmək. götürmək. köçürmək.- bu<br />
soyuq leyləkləri köçürəcək.<br />
taşım daşım. qaynarkən bir kərə daĢmaq. - bir daşım<br />
qaynatmaq. - istilizə yapmaq üçün bir daşım yerməz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
taşın daşın. yükün. üztündə olan. yanında olan nərsə. - daşın<br />
nə varızdır: üstünüzdə nə varızdır. - cib tilfunu: taĢın tilfun.<br />
daĢın tilfun. tilfuni həmrah.<br />
taşınma daşınma. köç. nəql.<br />
taşınmaq daşınmaq. 1. bir yerə çox gedib gəlmək. - ayağı boĢudu,<br />
bütün gecə əlsuya daĢındı. 2. yanıca götürmək.<br />
üstündə bulunmaq. - simsiz tilfun daşına bilir. - Ģəhərdə<br />
otlu yaraq taşınmaz. 3. tüĢünmək. fikirləĢmək. təfəkkür<br />
edmək. mülahizə edmək. 4. omuza çıxmaq. üzlənmək.<br />
üz bulmaq.<br />
- düşünüb daşınıb: yan yönlü düĢünmək.<br />
taşınmaz daşınmaz. yerli. oynamaz. sabit. qeyri mənqul. yerə<br />
yapıĢıq olan. - o dilab yerlidir. - indi sərgilərin, yığvaların<br />
çoxu yerli yapılarda yox, çadırlarda tutulmur.<br />
taşırmaq daşırmaq. heyvanın dırnağı aĢınmağla ( yeyilməklə), ətin<br />
daĢmasından topallamaq.<br />
taşıyan daşıyan. yüküc. daĢqa. hambal.<br />
taşqa - daşqa heyvanlarını vurmaq üçün uzun dəğənəkli qamçı:<br />
qırbac. - çala qırbac sürürdi: qamçı çalaraq.<br />
taşqa daşqa. daşıqa. 1. ardala. qatarın, tıraktorun arxasına<br />
bağlanan çanğ. lapek. 2. yüküc. daĢıyan. hambal.<br />
1384 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1385 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- sırıq daşqası: bir iki sırıqla qurulmuĢ iki dörd təkərli araba.<br />
- at daşqası: talıqa. dalıqa.- arabanın, daşqanın qolu: əriş.<br />
- əl daşqası: çəkçək.<br />
taşqaçı daşqaçı. arabaçı. faytunçu. qoĢaç. qoçaç. (< qoşmaq).<br />
taşqarı tışra. tışraq. tışqarı. taşraq. dışra. dışraq. dışqarı. daşra.<br />
daşraq. daşqarı. 1. tıĢ. tıĢarı. bir nəyin içində olmayıb,<br />
qırağında olan. - dış sözü buraxan, iç sözün tutar. - dış<br />
sözün içi nədi: qırağ söz içərdə gəzməz. - dış baxan, dış<br />
görər: yandan baxan, yandan görər. - dış buraxan, içə alar:<br />
eĢiyə buraxılan, içəri alınır. 2. astananın, baĢkəndin<br />
qırağından gələn. baĢkənddən olmayıb, qırağdan olan.<br />
taşqın daşqın. 1. daĢmıĢ. yerindən aĢmıĢ. - kotun astarı daşqın:<br />
daĢmıĢ. astarı üzündən uzun, gen. 2. çox gəlib yanağından<br />
daĢmıĢ. - daşqın sular. - daşqın çay. 3. aĢqın. coĢmıĢ.<br />
quruĢan. xiruĢan. qızqın. 4. coĢqun. həĢəri. azqın. -<br />
daşqın kiĢi. 5. azılı. çılqın. artıqına. - aĢıqam mən sənə<br />
azılı. 6. mürtəce'. irticayi. 7. tümsək. təpələmə. yığın.<br />
öbək.<br />
taşqınlıq daşqınlıq. daĢma. tuğyan.<br />
taşlamaq daşlamaq. dıĢlamaq. bırakmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
taşlamaq daşlamaq. ötə bəridən söz açıb, dolyısilə, bəlli etməksizin<br />
nərsiyə toxunmaq. kinayə edmək.<br />
taşlıq daşlıq. daĢ döĢənmiĢ yer qatı. qursaq.quĢların birinci<br />
qarnı. - quş qursağı daĢlarıda sındirir.<br />
- taşlıq yer: sağ. say. sayı.<br />
- daşlıq, çanqıllı yer: burtlaq.<br />
- quşların daşlığı: qat. - toyuq qatı.<br />
taşma daşma. daĢqınlıq. tuğyan.<br />
taşmaq daşmaq. azmaq. coĢmaq. - çaylar, dərələr azdı. 2. itilmək.<br />
- yel azdı.<br />
taşmış daşmış. taĢqın. daĢqın. yerindən aĢmıĢ. - kotun astarı<br />
daşqın: daĢmıĢ. astarı üzündən uzun, gen.<br />
taşşağ - daĢĢağın duran kisəsi, torbası: tobra. torba. - torbası<br />
şişmiş.<br />
taşurqanka dayima daĢıran·.<br />
tat dad. 1. zoq. - gözəlliyi anmağa dad gərək. - çox dadsız<br />
kiĢidir. - dadı yox adı yox, nəyə gərəkdir. 2. ləzzət. - dad<br />
bilinməz belə, tikan yoxsa güldə əgər!. dad verdi: ləzzət<br />
verdi. - daddi!: ləzzətdi. - nə dadı var nə duzu, ətsiz verdi<br />
govduĢu. 3. tuz. duz. - duzsuz sözlər. - duzlu qız. 4.<br />
dadlıq. Ģirinlik. - bu halvanın dadı az.<br />
1386 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1387 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- ağız dadilə yemək: dadını almaq. ləzzətlə yemək.<br />
- dadını almaq: dadanmaq. ləzzət aparmaq.<br />
- dadı damağında qalmaq: çox dad almaq. dadını<br />
unutmamaq.<br />
- dadlı, şirin sevən: süyci. tatlıcı. dadlıcı.<br />
tatan dadan. tatıcı. dadıcı. yeməklərin dadına baxan. bəkavul.<br />
çaĢnıgir.<br />
tatandırmaq dadandırmaq. qoxulatmaq. dadlıq, örnək, məsdurə<br />
vermək. - yeni malları hər yana qoxulatın.<br />
tatandırmaq dadandırmaq. alıĢdırmaq. mə'nus, mə'luf edmək.<br />
mübtəla etdirmək.<br />
tatanmaq dadanmaq.alıĢmaq. üns tutmaq. mə'luf olmaq. mübtəla<br />
olmaq.<br />
tataş dadaş. əkə. əçi. əxi. əxəvi. böyük qardaĢ.<br />
tatıcı dadıcı. yeməklərin dadına baxan. dadan. bəkavul.<br />
çaĢnıgir.<br />
tatıq dadıq. dadıqmıĢ. tatula. dadula. dadı kötü. ağza<br />
alınmaz. yeyilməz. içilməz.<br />
tatım dadım. tutum. sumaq. çaĢnısına baxmaq üçün ağıza<br />
alınan ölçü.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tatlamaq dadlamaq. 1. dadlanmaq. yaxından toxunmaq, dəğmək.<br />
yalamaq.- od saçlarımı yaladı. - yeməsəkdə yaladıq. 2.<br />
dadlı edmək. dadlılandırmaq. Ģirin, bal, Ģəkər artırmaq.<br />
- bu acı qəhvəni bir az dadlamaq gərəkir.<br />
tatlanmaq dadlanmaq. dadlamaq. yaxından toxunmaq, dəğmək.<br />
yalamaq. - od saçlarımı yaladı. - yeməsəkdə yaladıq.<br />
tatlatmaq dadlatmaq.avutmaq. əkləndirmək. əğləndirmək.<br />
əyləndirmək. sevindirmək. kef vermək. həzz vermək. -<br />
bu xəbər iyicə əyləndirdi bizi. - uĢağı əylədirmək.<br />
tatlı dadlı. səvük (> səbihərəb). sevimli. gözəl. Ģirin. məlih.<br />
tuzlu. duzlu. ləzzətli. məzəli. xoĢa gələn. lətif. ləzzətli.<br />
mətbu'. - dadlı baxış: gözəl bir təhər ĢaĢılıq<br />
- dadlı edmək: tatlamaq. dadlamaq. dadlılandırmaq. Ģirin,<br />
bal, Ģəkər artırmaq. - bu acı qəhvəni bir az dadlamaq<br />
gərəkir.<br />
- dadlı: nuĢ. - dadlı olsun: nuĢ olsun.<br />
- qıvrılmış xəmirdən düzəlmiş, içinə cəviz badam<br />
qoyulan bir dadlı: sarıği burma.<br />
tatlıca dadlıca. az dadlı. dadlımsı.<br />
tatlıcı dadlıcı. süyci. 1. qənnadi. 2. dadlı, Ģirin sevən.<br />
1388 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tatlıq dadlıq. tat. dad. Ģirinlik. ballıq. - bu halvanın dadı az.<br />
1389 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dadlıq, örnək, məsdurə olmaq: qoxumaq. - yeni mallar<br />
qoxumadan, güc satılır.<br />
- dadlıq, örnək, məsdurə vermək: dadandırmaq.<br />
qoxulatmaq.- yeni malları hər yana qoxulatın.<br />
tatlılandırmaq dadlılandırmaq. tatlamaq. dadlamaq. dadlı edmək. Ģirin,<br />
bal, Ģəkər artırmaq. - bu acı qəhvəni bir az dadlamaq<br />
gərəkir.<br />
tatlılıq dadlılıq. yavaĢlıq. iyilik. mülatifət lütf. - dadlılıqla kəndini<br />
vaz keçirdi: qutardı. - dadlıqıla qandırdım.<br />
tatlımsı dadlımsı. 1. tatlıca. dadlıca. az dadlı. 2. dadlıya çalar,<br />
bənzər bir dadı olan.<br />
tatma dadma. 1. məzaq. zövq. 2. dənəmə. sınama. təcrübə. 3.<br />
çəkmə. düçar.<br />
tatmaq dadmaq. 1. dənəmək. sınamaq. təcrübə edmək. 2.<br />
çəkmək. düçar olmaq. - onunda isti soyuğun daddıq. 3.<br />
duymaq. hiss etmək.<br />
tatsız dadsız. tuzsuz. duzsuz. yavan. duzsuz. ləzzətsiz.<br />
məzəsiz. namətbu'. saman kimi. tamsız. duzsuz. suyuq.<br />
soyuq. ləzzətsiz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tatsızlanmaq dadsızlanmaq. duzsuzlanmaq. ləzzətsizlənmək.<br />
suyuqlanmaq. soyuqlanmaq. yanğĢamaq. duzlanmaq.<br />
sırtılmaq. ləzzətsizlənmək.<br />
tatsızlıq dadsızlıq. suyuqlıq. soyuqluq. namətbu'luq. tamsızlıq.<br />
duzsuzluq.<br />
tattırmaq daddırmaq. duyurmaq. hiss ettirmək. - tanrı kimsəyə oğul<br />
acıĢın daddırmıya.<br />
tattırmaq dadmaq. duyurmaq. hiss etmək.<br />
tatula dadula. dadı kötü. dadıq. dadıqmıĢ. ağza alınmaz.<br />
yeyilməz. içilməz.<br />
tav tov. (hər nəyin dolanbacı). 1. sıra. nobət. - tov sənə: nobət<br />
sənindir. sağlıq vetmədə deyilir. - tov kimindir. - tav mənə<br />
çatdı, bəxtim qoyub baĢın yatdı. - tovda sənə çatarmıĢ, axar<br />
sular yatarmıĢ. - yaĢam oyndu, bir tov sən, bir tov mənə. -<br />
tovla gələn tovla gedər. - öz tavın gözlə. 2. qat. kərəm. rəf.<br />
rədif. çin. - bu duvar on tav kəpiçlidir. - yer tavları. 3. sətir.<br />
xətt. - on tav. - bu yapraqda (səfhədə) neçə tav var. - bu<br />
yazının tav araları çox sıxdır. 4. yığvada birinə verilən<br />
"sağlıq", "tost"larin, " tuş". - tav qaldırmaq: sağlığa<br />
qaldırmaq. tos demək. tuĢ vermək.<br />
- tavında. tavını keçirmədən: sıcağı sıcağına.<br />
1390 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tava 1. dava. darı. ota. ot. dərman. - tava kababı: qızartma.<br />
1391 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bəqəndi. 2. sacka. - quyruğunu tava sapına çevirmək: çox<br />
döğmək. çoxlu tapdamaq.<br />
tavaxana davaxana. duraevi. duraxana.<br />
tavalaşmaq davalaşmaq. duraĢmaq. darılaĢmaq. dərman olmaq.<br />
tavamlı dəvamlı. arqaĢ. yapıĢıq. verə. kəsməksizin. arasız. bir<br />
düzüyə. müttəsil. atımlı. paytalı. payıdar. əqsiksiz.<br />
əksəksiz. qırıqsız. qırılmaz. ulaĢdırı. dalbadal. bitqiĢ.<br />
sağlam. ölməz. dayaqlı. müttəsilən. peyvəsdə. - bu<br />
parçadan ölməz nərsələr yapılır.<br />
tavamsız davamsız. ağımçı9. ağma9. tutumsuz. qararsız. sübatsız.<br />
dibsiz.<br />
tavan 1. # ( v b) yuxarı yük. üsdə olan yük. # taban. daban: alt.<br />
alt yük. səqf. atma. örtəm. saqaf. saqaq. saqab. salaç.<br />
sarlaq. savan. saya. Ģatır4. çatır. üçək. tarus. Ģip6. çatı.<br />
2. qıvam. dayqun. duruĢ. durma. quysunq. çağqın.<br />
tavanlanmaq tabanlanmaq. qıvamlanmaq. dayqunmaq. duruĢsunmaq.<br />
quysunmaq. çaqqınlanmaq.<br />
tavanlı dayqunlı. qıvamlı. quysunqli.<br />
tavçan (ç ş ) tavşan.<br />
tavçançıl dovĢanları qaldıran qaraquĢ çeĢiti.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tavıq tovuq. quruq. kökük. götüĢ. qılıĢ. səltənət. ĢiĢik. əzəmət.<br />
təkəbbür.<br />
tavıl davul. dövül.<br />
- tavıl zurna: göstəriĢ. senic, Ģənlik bildirmə. açıq.- sənə bir<br />
toy tutacağam, onuda tavıl zurna ilə.<br />
- tavıl zurnamı çaldıracağız. - tavul çuxası: bir qaba yarça<br />
çuxa çeĢiti.<br />
- davul dərisi: utanmaz. qatı üz.<br />
tavla tövlə. təvlə. 1. yan yana, arxa arxaya olanların yığını.<br />
sürü. - bir tavla qoyun, keçi. 2. çayırda heyvan ayağına<br />
bağlanan ip, köstək. - at tavlasın açıb qaçıb. - qırıq tavla,<br />
mal saxlamaz. 3. üzəri evlərə bölümüĢ iki qanatlı təxdə<br />
üzərində oynanan oyun. 4. mal davarın yerləĢdiyi otaq. -<br />
tavla uşağı: tövlə iĢçisi. tövləçi.<br />
tavlamaq tövləmək. tovlamaq. təvləmək. 1. tavramaq. tovlamaq.<br />
tovramaq. dolandırmaq. dolamaq. ip bağlayıb<br />
dolandırmaq. alqatmaq. aldatmaq. tovllamaq. qurmaq.<br />
qızqınlatmaq.2. çağlamaq. 3. yarım çiğ piĢirmək.<br />
ölütmək. 4. nərsəni iĢə qurmaq. hazırlamaq. 5.<br />
yedirmək. bəsləmək. infaq edmək.<br />
1392 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tavlanış tovlanıĢ. quruluĢ. köküĢ. götürüĢ. qılınıĢ. əzəmətli<br />
təkəbbürlü davranıĢ.<br />
tavlanmaq tovlamaq. dolanmaq. burqunmaq. dözmək. keçinmək.<br />
tavlanmaq tovlanmaq. köklənmək. qurulmaq.<br />
tavlatılmış bəsili. tavlı. səmrilmiĢ.<br />
tavlatmaq səmirtmək. bəsiyə qoymaq.<br />
tavlı tovlu. qurdu. qurd. qızqın. yırtıcı. bəsili. tavlatılmıĢ.<br />
səmrilmiĢ.<br />
tavlun gəminin alt kökərtəsi. - tavlun kökərtəsi: gəminin ən alt<br />
kökərtəsi<br />
tavraq davraq. davranıĢ. rəftar. - iri davraq.<br />
tavramaq tavlamaq. tovlamaq. tovramaq. dolandırmaq.<br />
tavran tovran. tovran. təĢviq. təĢci'. afərin.<br />
tavrandırmaq tovrandırmaq. 1. dikəltmək. durdurmaq. ayaqa<br />
1393 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qaldırmaq. 2. qarĢı durdurmaq. dayandırdmaq. 3. ürək<br />
vermək. qızıĢdırmaq. 4. təĢviq edmək. təĢci' edmək. - bu<br />
iĢləriz üçün sizi tavrandırıram. - onu tavrandırsan,<br />
tavranacaq. - iyilikləri tavrandırın, kötülükləri təprəndirin:<br />
qoğun.<br />
tavranış davranış. ölçüm. rəfdar. - ölçüm edmək: boy göstərmək.<br />
ifadə vermək. bilicilik satmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- əzəmətli təkəbbürlü davranış: quruluĢ. köküĢ. tavlanıĢ.<br />
tovlanıĢ. götürüĢ. qılınıĢ.<br />
tavranmaq davranmaq. tovranmaq. ayağa qalxmaq. ayağa<br />
sıçramaq. diklənmək. durmaq. 2. qarĢı durmaq.<br />
dayanmaq. 3. ürək tapıb iĢləmək. qeyrət qılmaq.<br />
qızıqmaq. qılınmaq. iĢləmək. qımıldamaq. iĢə keçmək.<br />
əksüləməl göstərmək. - bu iĢləriə qarĢı davranmalıyıq. -<br />
ona davranın. - davranırsa, vurulduğun görürdü, anlırdi. -<br />
tavranmağa canım daha yox. - iyiliklə tavranmaq, kötülükləri<br />
qaqarın. tetik davranmaq. gəvĢək davranmaq. ağır<br />
davranmaq. 4. devrinmək. etilmək. edilmək. qılınmaq.<br />
yapınmaq. olunmaq. rəftar edmək. 5. yürünmək.<br />
təprəĢmək. hərəkət edmək. - böylə yürünməz.<br />
- dikə davranmaq: qoçlanmaq. qoçaqlanmaq. tuqĢanmaq.<br />
igitlənmək. ürəklənmək. qalxunmaq. azmaq. qızmaq.<br />
- qılınca tavranmaq: qılınca sarılmaq, dolnmaq.<br />
tavraşmaq davraşmaq. 1. yanğıĢmaq. əksül əməl göstərmək. 2.<br />
təprəĢmək,<br />
tavşancıl uqab. qara quĢ.<br />
tavşan (ş ç ) tavçan. 1. dəğərli ağacların üzərində incə<br />
oymalar iĢləyən dülgər. 2. əti dadlı olub yabanı, kiçik av<br />
1394 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
heyvanı.<br />
- ada tavşanı: evcil dovĢan çeĢiti.<br />
- ağ tavşan: çöl siçanı.<br />
1395 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- amerika tavşanı: ĢınĢıla deyilən heyvan ki dərisindən kürk<br />
yapılır.<br />
- ada tavşanı: soqurka. kələrə bənzər bir çeĢit ada tavĢanı.<br />
suqur. - soqurluq: tavĢanı çoq, bol olan.<br />
- tavşan otu: bitgi adı.<br />
- tavşanı araba ilə avlamaq: əməksiz, talaĢsız nərsəni əldə<br />
edmək.<br />
- tavşan uykusi: təbbəllik. təmbəllik. sustluq.<br />
- tavşan boqi ( poxu): nə yazığı ( zərəri) nədə asısı (<br />
faydası) toxunan kişi.<br />
- tavşan paçası: domuz ağıĢağı.<br />
- tavşan dodağı: aradan çarpıq dodaq.<br />
- tavşan qanı: parlaq göygəz rəng.<br />
- tavşan qulağı: dul arvad otu.<br />
- tavşan ürəkli: çox qorxaq.<br />
- tavşan ili: türk illərinin dördüncüsü.<br />
- tavşana qaç, tazıya tut deyir: iki qarĢıt yana iki baĢqa dil<br />
oxumaq.<br />
tavşanlamaq arıqlamaq zayıflamaq. dovĢan kimi ətsiz yağsız olmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tavşanlıq incə dülgərlik. dəğərli ağacların üzərində incə oymalar<br />
iĢləmək önəri, hünəri.<br />
tavuq - qara tavuq: av quĢları çeĢitindən.<br />
- beç toyuq: beçə toyuq: toyuqda çox dəğiĢik bənəkli bir<br />
küməs quĢi i çirkin br bağımsı var.<br />
- dağ toyuğı: yabanı toyuq. bednus.<br />
- toyuq ayağı yemiş: boĢ boğaz.<br />
- toyuq otı: ana ğalis deyilən ot adı.<br />
- toyuq qanatı: otu yelləməyə tükdən yelpik, süpürgə.<br />
- toyuq göti: əldə ayaqda çıxan zigil çeĢiti.<br />
- toyuq köksi: toyuğun köks ətini didikləyib, suda<br />
qarıĢdıraraq edilən bir yemək.<br />
- hind toyuğu: hunduĢqa.<br />
tavuqluq kümə. küməs.<br />
- toyuq ili: türk illəinin onuncusu.<br />
tavulğa toğulğa. baĢa qoyulan dəmir börk. miğfər.<br />
tavuş tapuş. tapış. təpiş . tovuş.1. tap tap, tıp tıp səsi. döğmə,<br />
çarpma səsi. 2. ayaq səsi. yürüyüĢ səsi. 3. tov. nəbz. -<br />
ürək tovuĢ. damar tavuĢu.<br />
tavuşmaq tapıĢ tapıĢ yerimək. ayaqlar çox az tıpırtı, patırtı edib<br />
yerimək.<br />
1396 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tay day. üç yaĢına dək at yavrusuna verilən ad.<br />
1397 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- tay ba tay gəlmək, olmaq: paydaĢ olmaq: omuz öpüĢmək.<br />
tay taq. lay. toy (< tuq: qapalı). hər nəyi qatlaq yeri. - iki toylu<br />
parça.<br />
taya 1. daya. (< dayamaq). birbiri üstünə dayanmıĢ, yığılmıĢ<br />
olan. - biçin taya: biçilən otl bağlarının birbiri üstünə<br />
yığılması. 2. tayaq. yastıq. mitəkkə. - dayaqlı döşəkli:<br />
döşəli dayalı: hər bir qoĢu yaraqı (əĢya, ləzum) yerləĢmiĢ,<br />
dayanmıĢ. - döĢəli dayalı bir ev. 3. daya. dadi. cocuğun süt<br />
nənəsi. - taya cocuğu: ac göz.<br />
tayaq dayaq. 1. dayanacaq nərsə. çəlik. dəğənək. sopa. əsa. -<br />
beli bükülmüĢ, dayaqı düĢmüüĢ: əlindən düĢmüĢ. 2. vurub,<br />
dğməkdə iĢlənən yoğun dəğənək. çubuq. kötək. - sulu<br />
dayaq: çubuqları suda iĢlataraq iĢlətmək, dğmək. 3.<br />
götürgüc. dəstək. paya. qapı arxasına, duvara dayanan<br />
gügər ( güclədən). - qapı dayağı. 4. urma. vurma. döğmə.<br />
zərb. zərbə. - dayaq atmaq. - dayaq vurmaq. - dayaq<br />
qınatı: çubuq cəzası. - dayaqın qaytarmaq. - dayaq dayaq<br />
döğdülər: çoxlu çubuqlarla vurdular. 5. ağat. bərkit.<br />
yardam. təqviyət. 6. taya. yastıq. mitəkkə. - dayaqlı<br />
döşəkli: döşəli dayalı: hər bir qoĢu yaraqı (əĢya, ləvazim)
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yerləĢmiĢ, dayanmıĢ. - döĢəli dayalı bir ev. 8. muqavimət.<br />
qeyrət. dayaq göstərmək. 9. basamaq. basqıç. ayaq<br />
(qapının basacağı). baçmarus. 10. kötək. gütək. təpək.<br />
dögmə. - kötək vermək. kötək çalmaq: döğmək. - kötək<br />
yemək: döğülmək. 11. sökə. üzər. kök. sənəd. odun.<br />
kötək. 12. qala. muqavimət. - yaramaza odun gərək. -<br />
üzərinə atmaq: dayanmaq. isnad edmək. - dayaq (sökə)<br />
daĢların dirəklərin üzərinə oturtmalı. 13. təstək. yolağuka.<br />
yoluğu. yoluq. 14. tuĢ. tuqĢ. dözüm. taqət.<br />
- dayaq yoxsulu: yaramaz. kötək yeməli olan.<br />
tayaqan dayaqan. tayın. qəsdən. bilərək. istərək.<br />
tayaqlamaq dayaqlamaq. arxalamaq. dəsdəkləmək. təqviyət edmək.<br />
- qapını arxadan dayaqla. - bu dərmanları yeyib, güclü<br />
yemələrlə dayaqlanın. - ordunu dayaqlamaq. - ölkə iqtisadın<br />
dayaqlamaq.<br />
tayaqlı dayaqlı. qursaqlı. cidamlı. vurli. ərkəli. sağlam. ölməz.<br />
davamlı. - bu parçadan ölməz nərsələr yapılır.<br />
tayaqsız dayaqsız. alacalıq. sübatsız.<br />
tayalı dayalı. (< dayamaq). 1. yasdanmıĢ. dayanmıĢ. 2.<br />
yasdanmıĢ, dayanmıĢ nərsəsi olan.<br />
1398 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1399 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dayaqlı döşəkli: döşəli dayaqlı: hər bir qoĢu yaraqı (əĢya,<br />
ləvazim) yerləĢmiĢ, dayanmıĢ. - döĢəli dayalı bir ev.<br />
tayamaq dayamaq. yıxmaq. isnad edmək. təhmil edmək. - öz<br />
suçların mənim üzümə yıxdı.<br />
tayama dayama. tayanma. dayanma. yasdama. yasdanma.<br />
ittika.<br />
tayamaq dayamaq. 1. durdurmaq. iliĢdirib saxlamaq. yasdamaq. -<br />
bunu duvara yasdaynız. - bu iĢlərizi bir yerə dayıyamazsız.<br />
durdurammasız. 2. istinad etdirmək. - siz nə tapıya<br />
(sənədə) dayanırsız. 3. itib, itəliyib vermək. təslim edmək.<br />
dartmaq. yollayı vermək. serv edmək. servis vermək. -<br />
gedər getməz bir acı qəhvə dayadılar. - bir yeməkdən<br />
qurtulmamıĢdıq ki, elə öbür yemək dayandı. - bu nədi<br />
dayadın mənə.<br />
tayan dayan. diyan. sərin. səbir.<br />
- tayan!: dayan!. tur!. dur!. yavaĢ!. - dur baxalım.<br />
tayanan dayanan. tayanğan. dayanğan. tayanıqlı. dayanıqlı.<br />
dözümlü. tablı.<br />
tayancaq dayancaq. qıssa dəğənək. yasdancaq. yasdıq. mitəkkə.<br />
tayandırdmaq dayandırdmaq. qarĢı durdurmaq. tovrandırmaq.<br />
tavrandırmaq. əkləmək. saxlamaq. yubatmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
alıqoymaq. tayatmaq. dayatmaq. söykətmək. istinad<br />
etdirmək. - boĢqanı yatıq qoyma, dayat duvara. - siz iĢlərizi<br />
doğrutmaq üçün nəməniyə dayatırsız. -<br />
tayanğan dayanğan. tayanan. dayanan. tayanıqlı. dayanıqlı.<br />
dözümlü. tablı.<br />
tayanıqlı dayanıqlı. 1. tayanğan. dayanğan. tayanan. dayanan.<br />
dayanıqlı. dözümlü. tablı. dayanıqlı. tabanlı. dabanlı.<br />
cəsur. sübatlı. muqavimətli. səlabətli. mətanətli. 2.<br />
dəvamlı. sürən. 3. güclü. quvvətli. mətin.<br />
tayanma dayanma. söyküĢ. söykənmə. yaslanma. ittka. tayama.<br />
dayama. yasdama. yasdanma. ittika. sübat. taban.<br />
daban. muqavimət. - sizdə heç daban yoxmudur.<br />
tayanmaq dayanmaq. 1. qarĢı durmaq. tavranmaq. davranmaq.<br />
tovranmaq. 2. sığınmaq. - Ģeytanın Ģərrindən tanrıya sığın.<br />
3. sırtlamaq. kürək vermək. arxa vermək. 4. arxa<br />
vermək. istinad edmək: dirənmək. güclü davranmaq.<br />
tayanmaz dayanmaz. tabansız. dabansız. qorxaq. quĢqulu.<br />
mütərəddid. sübatsız. muqavimətsiz.<br />
tayanmazlıq dayanmazlıq. tabansızlıq. dabansızlıq. qorxaqlıq.<br />
cəsarətsizlik. sübatsızlıq.<br />
tayanmış dayanmış. tayalı. dayalı. yasdanmıĢ.<br />
1400 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tayat dayat 1. qarĢıt. yanıt. cəvab. - sorularım hamısı tayatsız<br />
1401 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qaldı. - səsimə tayat vern olmdı. - tayat vermək. - tayatlarız<br />
çox boĢ. 2. dayat. tapı. sənət. - dayatız nədi. - dayatsız. -<br />
dayatlı: dənətli. müdtənəd. 3. kök. əsas. - dayatsız söz. -<br />
dayatı gücsüz iĢ.<br />
- tayat vermək: tayatmaq. qarĢıt qoymaq, vermək. yanıtmaq.<br />
cəvab vermək. - bir az daha sordum, tayatdı. - sorularım<br />
hamısı tayatsız qaldı. - səsimə tayat vern olmdı. - tayat<br />
vermək. - tayatlarız çox boĢ.<br />
tayatmaq 1. tayat vermək. qarĢıt qoymaq, vermək. yanıtmaq.<br />
cəvab vermək. - bir az daha sordum, tayatdı. - sorularım<br />
hamısı tayatsız qaldı. - səsimə tayat vern olmdı. - tayat<br />
vermək. - tayatlarız çox boĢ. 2 dayatmaq. dayandırmaq.<br />
söykətmək. istinad etdirmək. - boĢqanı yatıq qoyma,<br />
dayat duvara. - siz iĢlərizi doğrutmaq üçün nəməniyə<br />
dayatırsız. -<br />
tayaz dayaz. sıq. sığ. səfeh. gödək.<br />
tayazlıq dayazlıq. sıqlıq. sığlığ. gödəklik.<br />
tayfa uruq soy sop: qohum əqrəba. - soy sopu arı kimi çox bir kiĢi.<br />
tayfatırıq tayfauruq. qayınboyun. yaxınlar. dünürlər.<br />
tayfauruq tayfatırıq. qayınboyun. yaxınlar. dünürlər.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tayı dayı. 1. böyük, yaĢlıca, döğüĢgən, sınağlı, iĢ alıĢığı olan<br />
batur kiĢi. - qoç dayı. yaĢar dayı. 2. baĢçı. saltər. rəis.<br />
kapıtan. - ocaq dayısı: bir dayrənin, idarənin baĢı. - qaba<br />
dayı: döğüĢçi. batur. qəhrəman. - dayısı düməndə: qohum<br />
tanıĢı iĢ baĢında olan. odada adamı olan. 3. yalı. kimi.-<br />
meĢə yalı: meĢə kimi. - bu yalı o yalı.<br />
tayılanmaq dayılanmaq. taxınıb keçinmək. tayuqlanmaq.<br />
taquylanmaq. kibarlanmaq.<br />
tayılıq dayılıq. böyüklük. döğüĢgənlik. igitlik. ağalıq. baĢçılıq.<br />
tayima dayima. yatab. həmiĢə. durmadan.<br />
tayın dayın. tayaqan. dayaqan. qəsdən. bilərək. istərək. - tayın<br />
bu iĢi gödü.<br />
tayir dayir. həqqində. dolayı. dəğir. dəğrə. görə. iliĢik. üzər.<br />
bağlı. mütəəlliq. - siz üzərə qonuĢma açıldı. - bu iĢ üzrə<br />
çalıĢın.- sizdən dolayı bir para sözlər sordu.<br />
tayirə dayirə. qapı. tolayı. dolayı. - böyük otaq, dayirə: tənəbi.<br />
qonaq.- böyük xanlar qonaqları süslənmiĢdi.<br />
tayış dayış. 1. yaslı. söyküĢ. müttəki. 2. oxĢarıĢ. bəniĢ. bənziĢ.<br />
kimiĢ.<br />
tayqun dayqun. duruĢ. durma. qıvam. tavan. quysunq. çağqın.<br />
dayanıqlı. durqun. turqun. əzəli əbədi.<br />
1402 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tayqunlı dayqunlı. qıvamlı. tavanlı. quysunqli.<br />
tayqunmaq dayqunmaq. qıvamlanmaq. tavanlanmaq. tabanlanmaq.<br />
1403 http://WWW.TURUZ.NET<br />
duruĢsunmaq. quysunmaq. çaqqınlanmaq.<br />
taylanğ paltarsi təmiz adam (ən çox gənclərdə kullanılır)· - tayuq<br />
taylanğ igit. - dalyan (daylan) kimi gənc.<br />
taynaqlı daynaqlı. sağlam. doğru. möhgəm. əsaslı. mühəqqəq.<br />
tayrac dayrac. dayrəçi. idarə edən. idarəçi. bakan baxan.<br />
qoruyan. dolandıran.<br />
tayrə dayrə. 1. oda. bölüm. 2. qurvıka. girdə. yuvarlaq.<br />
tayrəçi dayrəçi. idarə edən. idarəçi. dayrac.bakan baxan.<br />
qoruyan. dolandıran.<br />
taysız tansıq. tənsix.<br />
tayuqlanmaq taxınıb keçinmək. taquylanmaq. dayılanmaq.<br />
kibarlanmaq.<br />
tazalaq dazalaq. taslaq. 1. tasın içi, dibi kimi yavlaq, çıplaq, qılsız<br />
baĢ. cavlaq. baĢı tas: daz. yavlaq. 2. tarvat. taravat.<br />
təravət. dərilik. yenilik.<br />
tazalama yeniləmə. təcdid.<br />
tazalamaq yeni, taza duruma salmaq. yeniləmək. təcdid etmək. - bu<br />
paltarlarıvı yenilə bir.<br />
tazalanma yenilmə. təcəddüd.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tazalıq yenilik. cədidlik.<br />
tazar tazra. tezər. təzrə. tez. tezəlik. təlsik.<br />
tazıqmaq tasamaq. təsmək. ürkmək. qaçmaq.<br />
tazlaq dazlaq. dızlaq. çıplaq.<br />
tazra tazar. tezər. təzrə. tez. tezəlik. tələsik.<br />
tedik dedik. söylək. söyləniĢ. söylənmiĢ. söz. qovl. - dediyi<br />
dedikdir: sözü sözdür.<br />
tediqodu dediqodu. (< demək + qovmaq). qeybət. danıĢıq. qil o<br />
qal. söz. - söz olmasın diyə çəkinirəm. - küçələrə su<br />
səpmiĢəm, yar gələndə toz olması, elə gəlsin belə gedsin,<br />
aramızda söz olmasın.<br />
tedirmək dedirmək. söylətmək. deditmək. deməyə gücətmək,<br />
zorlatmaq. demətəyə bıraqmaq.<br />
tehşət dehĢət (< tiksət. tiksən. təksinmək. tiksinmək).<br />
ĢaĢınmaq. çaĢınmaq.<br />
tel sim. sırma. Ģunur.- tel tel olmaq: saplanmaq.<br />
telim delim. dilim.<br />
sapaqlanmaq. iplənmək. ipdənmək. ipdən, ipliyindən,<br />
sapından olmaq. çözülmək. açılmaq. dağılmaq.<br />
telsik (< tələsik). qoĢdı. telgiraf. əcələ. atıĢ. Ģitab. tez. aĢılı.<br />
əcələ ilə.<br />
1404 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
telsikləmək telsikmək. (< tələsik). qoĢdırmaq. telgiraf vurmaq.<br />
telsikmək telsikləmək (< tələsik). qoĢdırmaq. telgiraf vurmaq.<br />
temək demək. 1. göndərmək. oxumaq.- alqıĢ oxuyan dillər. - alqıĢ<br />
1405 http://WWW.TURUZ.NET<br />
oxu: salavat oxu. 2. söyləmək. xəbər vermək. - bunu sizə<br />
kim söylədi.<br />
tenilmək denilmək. deyilmək. söylənmək. rivayət olmaq.<br />
teşik deĢik. eĢğalanğ8. baca.<br />
teşilmək deşilmək. dəlinmək. yarılmaq. dəlik deĢik olmaq.<br />
tetik 1. incə. zərif. - tetik iĢ. 2. çabıq. iti. çalağ. - çox tetik biridir.<br />
3. odlu aracların çaxmağı. 3. canlı. iti. fə'al.gəvĢək<br />
olmayan. - tetik kiĢi. - tetik ol!. - tetikliyin ölməsin.<br />
tetiz inadçı. müĢgülpəsənd. qılıqsız. yanaz. darxaz. xuysuz.<br />
tetizlik yanağızılıq. yanğazlıq. yanazlıq. deyinmə. hər vax<br />
Ģikayətlənmə. xırçınlıq. darxazlıq. qılıqsızlıq. yanazlıq.<br />
xuysuzluq. təngdil.<br />
tetsinmək tisginmək.<br />
tev dev. ərsəl. ərtəl. (< ər). çox iri. bək böyük. jean.<br />
- dev kimi: azman.<br />
tevirmə devirmə. bücə. büci. bükəc. bürkəc. döndərmə. ağtarma.<br />
tevirmək devirmək. qatlamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tevirtmək bücətmək. bücitmək. bükəctəmək. bürkəctmək.<br />
döndərmətmək. ağtarmatmaq.<br />
tevran devran. dolan. dövr. dönüm. dövran. cövlan.<br />
tevrə - devrəsin çevirmək, quĢatmaq. tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq.<br />
mahasirə edmək. - Ģəhəri qoĢun ilə dolaşdırdı.<br />
tevrik devrik. çevrik. qatlaq. - devrik dodaq, yaxa, qatlanma.<br />
yatıq. çevrik.<br />
tevrilmək devrilmək. 1. yıxılmaq. düĢmək. 2. pozulmaq.<br />
xərablanmaq. viran olmaq.<br />
tevrilmək devrilmək. çevrilmək. yıxılmaq. çönmək<br />
tevrilmək devrilmək. dönülmək. çevrilmək. çönmək. - yer göy bir yol<br />
ilə dönür.<br />
tevrilmək devrilmək. qırılıb yox olmaq. qapanmaq. münqəriz<br />
olmaq. - o xanlar çoxdan qapanmış.<br />
tevrim çevrim. çevrilmə. qatlanma. bükülmə.<br />
tevrinmək devrinmək. tavranmaq. etilmək. edilmək. qılınmaq.<br />
yapınmaq. olunmaq. rəftar edmək.<br />
tevriş devriş. oluĢ. ediĢ. qılıĢ. yapıĢ. rəftar.<br />
tevşirib - devşirib yumaq yapmaq: sarmaq.- bu ipliyi sarmalı.<br />
1406 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tevşirilmək - tos toparlaq devşirilmək: çörəklənmək. çövrəklənmək.<br />
1407 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çömbəlmək. çönbəlmək. qıvrılmaq. qanğallanmaq. - ilan,<br />
köpək qıvrılıb yatmıĢ.<br />
tevşirilmək devşirilmək dərilmək. toplanmaq. yığılmaq. cəmləĢmək.<br />
- el bir yerə dərildi. - üzümlər hələ dərməyib.<br />
tevşirim devşirim. devşirim. toplam. yığma. cəm. cəmləm. - bir<br />
devşirim para. - bir devşirim üzüm.<br />
tevşirmək devşirmək. təqĢirmək. dəğĢirmək. çevĢirmək.<br />
çömbətmək. çönbətmək. torlamaq. dövrləmək.<br />
dövrələmək. dövürləmək. toplamaq. buxcalamaq.<br />
boğcalamaq. paketləmək. yığmaq. toplamaq. düĢirmək.<br />
düĢürmək. dərmək. toplamaq. yığmaq. cəmləmək.<br />
dəğmək. bükmək. qatlamaq.<br />
- para devşirmək. - Ģəritdən paltarları deşir. - üzüm<br />
devşirmək. - kitab devşirmək: kitab bağlamaq. 2.<br />
qatlamaq. sarmaq. burmaq. - bu qalını devşirmək. - Ģey<br />
Ģüyüzü deşirib sandığa qoy.<br />
teyxa ancaq. elə. tək. yalnız. sadəcə. sirf. məhz. dəng. dəh.<br />
quyu. çin. xalis. duru. tamla. damla. xalis. tamam. arıq.<br />
büsbütün. lap. - quyu türk. - quyu ərəb. - quyu safı. -<br />
teyxa, xalis olmayan: qırıq. sınıq. qarıĢıq. məxlut. - qırıq
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tazı. - damla daş: bərk duru, göz kimi daĢ. - damla söz: çin<br />
söz. - damla qızıl: som qızıl. - damla qız: çox gözəl, arıq<br />
incə qız.<br />
teyibən deyibən. deyu. diyərək. sanki. quya. - çarĢı qapalı deyu,<br />
dıĢarı çıxmadım. iddəası ilə. - pisdi deyu, saymadı.<br />
teyilmək deyilmək. denilmək. söylənmək. rivayət olmaq.<br />
teyinmə deyinmə. yanağızılıq. yanğazlıq. yanazlıq. tetizlik. hər<br />
vax Ģikayətlənmə. xırçınlıq.<br />
teyinmək deyinmək. dirlənmək. deyirlənmək. boĢ boĢuna demək,<br />
söylənmək. söylənmək. söğlənmək. mırılldanmaq. öz<br />
özünə Ģikayətlənmək. yanağızlanmaq: yanazlanmaq.<br />
yanğazlanmaq. hər vax Ģikayətlənmək. xırçınlanmaq.<br />
somurdanmaq. xomurdanmaq. mırıldanmaq.<br />
söylənmək.<br />
teyirlənmək deyirlənmək. dirlənmək. deyinmək. boĢ boĢuna demək,<br />
söylənmək.<br />
teyiş deyiĢ. öcər. bəhis.<br />
teyişmək deyişmək. öcrəĢmək. öcrəmək. bəhisləĢmək.<br />
teyləm deyləm. qazıq. əhrum.<br />
teyu deyu. deyibən. diyərək. sanki. quya. - çarĢı qapalı deyu,<br />
dıĢarı çıxmadım. iddəası ilə. - pisdi deyu, saymadı.<br />
1408 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tez ir. irən. irin. irkən. ərkən. tazar. tazra. tezər. təzrə.<br />
1409 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tezəlik. tələsik. aĢılı. təlsik. əcələ ilə.<br />
- tez tez: ard arda. - sıqı sıqı gəlib gedir.<br />
tezəlik tələsik. tazar. tazra. tezər. təzrə. tez.<br />
tezər təzrə. tazar. tazra. tez. tezəlik. tələsik.<br />
tezik vəlvələ. qorxu. ürkü.<br />
teziş tez ol.<br />
tezişmək tezolmaq. tələsmək.<br />
tezlik təlsəklik. tələsiklik. axınc. axıĢ. tə'cil.<br />
tə ək. də. yin. - öğləndə: öğləyin.<br />
təb dəb. alıĢıq. alĢıq. rəsm. usul. - bu elin alşığı böylə.<br />
təbbaq dəbbaq (< dəpmək. təpmək: döğmək). səpici. dərini<br />
təpərək, döğərək iĢləyən kimsə.<br />
təbbə dəbbə.dübə. dübbə. - kiçik boşqa biçimində olub köprü<br />
təbbəllik təmbəllik. sustluq.<br />
altına qoyulan dəbbə: tombaz. - köprü tombazı.<br />
təbdəbə dəbdəbə. suntur. səntur. santur. gurultu. Ģamata. patırtı.<br />
təbdəbəli dəbdəbəli. alaylı. kəbkəbəli. sunturli. sənturli. santurlı.<br />
gurultulu. Ģamatalı. patırtılı.<br />
təbəh dəbəh. mıtçıl. əğləncə. alayçı. məsqərə.<br />
təbəqə sıra. dərcə. dərəcə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təbərzə törpə. törpən. körpəç. çağından tez tetiĢmiĢ, yetiĢdirilmiĢ<br />
yemiĢ, baĢqaları. - son törpə: çağından son tetiĢmiĢ,<br />
yetiĢdirilmiĢ yemiĢ, baĢqaları.<br />
təbərzəçi törpəçi. törpənçi. körpəççi. çağına dıĢ olan yemiĢ,<br />
baĢqaların satan, sevən kiĢi.<br />
təblə < met > təlbə. tapla < təpləmək. təlpəmək. talpamaq.<br />
taplamaq. təpmək təlbəmək. təbləmək (bl lb). tabla.<br />
təlbə. talbamaq. tablamaq. 1. üzərinə təpilən, yassı<br />
nərsə. qaval, təbilin, qulaın səsi yansıdan zar. 2. təpsi.<br />
sini. 3. nərsənin üzərində olan yassı, yayıq düz yer. 1.<br />
lövhə. nusxə.<br />
- çadır təbləsi. - siqara təbləsi: kül qabı. - gün təbləsi: gün<br />
yanağı, üzü. - ay təbləsi: ay yanağı, üzü. - təbləli fes: təpəsi<br />
geniĢ börk. 4. köprü. hər nəyin ortasında olan dikəl<br />
bölüm.- toqqa köprüsü. - duvar Ģeh çəkib köprülənmiş.<br />
təblələmək köprüləmək. ĢiĢirmək.<br />
təbləmək təlbəmək. talbamaq. tablamaq (bl lb\ b p )<br />
təpləmək. təlpəmək. talpamaq. taplamaq. təpmək.<br />
təbrək təprəz. təpriz. hərəkət.<br />
təbtəbəli - dəbdəbəli sürən, toy: alay.<br />
1410 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
təcmi 1. buncuq. muncuq. yumuc. yumquc. boğuncuq. 2. bir<br />
yerə yığılmıĢ nərsə. cəmləmə.<br />
tədirgin edmək ırqalamaq. yerindən oynatmaq. laxlatmaq. narahat<br />
edmək.<br />
təfə dəfə. kərə. dönüm. növbət. öğün. övün. yol. təpə.<br />
təfəçi dəfəçi. yüksək səlamiynən pul bərhrəyə verən kimsə.<br />
təfinə dəfinəərəb < təpnək. gəniz. kənzərəb. (< kan). gənc.<br />
qaznaq. xəzinə.<br />
təh dəh. 1. dənğ. əĢ. əqran. həmta. nəzir. musavi. 2. dəng.<br />
1411 http://WWW.TURUZ.NET<br />
quyu. teyxa. xalis. - quyu türk. - quyu ərəb. - quyu safı.<br />
təhal ( dalaq) dalaq olma.<br />
təhər - gözəl bir təhər şaşılıq: dadlı baxıĢ.<br />
təhləmək dəhləmək. dənğləmək. 2. maraqlanmaq. diqqət edmək.<br />
2. saymaq. e'tibar edmək. 3. aqtarmaq. tarazlamaq.<br />
təhliz dəhliz. aralıq. bir neçə otaq arasında olan kiçi açıqlıq.<br />
gəzindi. - qapu aralığı.<br />
təxd sərir. yalım. yalıtka. enli. bütün olan nərsə.<br />
- təxdəsəng: yalım qaya.<br />
- qiymə təxdəsi: ət qıydıqları qalın taxda.<br />
- təxdə qurus: təxdə biti.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təxil dəxil. qumbara. cocuqların para salıb yığmaq üçün<br />
yarıqlı qabı.<br />
təxminləmək oramaq. oranlamaq. çəkəmək. çəkləmək. ölçmək.<br />
hesablamaq.<br />
təq dək qədər çək. 1. miqdar. kəmiyyət. 2. təxmin. -<br />
onlar igirmi dək olurdular: igirmi qədər. - çatıya (dama) igirmi<br />
dək ağac gərəkdir: igirmiyə qədər. 3. son. nəhayət. - ikiyə<br />
dək: ikiyə qədər. - nə dək: nə qədər. - bu dək varki: bu<br />
qədər varki: bu dəğişləki: bu fərqlə ki. - o dək: o çək: o<br />
qədər. - bu dək: bu çək: bu qədər. - Ģi dək: Ģu çək: Ģu<br />
qədər.<br />
- tək durmaz: dənğ durmaq: diĢ durmaq. dinc durmaq. rahat<br />
durmaq. - o tək duramaz. 4. quru baĢına. yalın. yalnız. 5.<br />
iyi. adaq. adlı. yaxcı. dənğ. iyi. münsif. - dək iĢ yaraĢır<br />
gözəllərə. 6. yenğə. yekə. yək. yak. yalınız. 7. az. az<br />
tapılan. kəmik ( > kəm yek). 1. tik. hər nəyin, ən dibində<br />
toxunan, tikilən qalın, qat, bölüm.<br />
təq tək. 1. ancaq. elə. teyxa. yalnız. sadəcə. sirf. məhz. 2.<br />
yalnız. həmən. ancaq.- həmən birbelə param qalmıĢ. -<br />
həmən üç odalı evmiz vardır.<br />
1412 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- tək başına: baĢqaca. müstəqillən.<br />
1413 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- təki yalnız qalmaq: aralanmaq. seyrəĢmək.<br />
təqapu təkapu. - təkapuya düşmək: təkibiĢmək. təpiniĢmək.<br />
təngiĢmək. qoĢuĢmaq. üĢüĢmək. qaça qaça düĢmək.<br />
təqavərfars təkavər < təkəvər. rincer. təkə kimi dağlıq daĢlıq yerləri<br />
çalıb çapan kimsə.<br />
təqavərfars təkavərfars < takabur < taka. təkə.<br />
təqcə təkcə. tənğcə. saltın. yalnızca. - saltın sən danıĢma. -<br />
saltın qulaq ve mənə. - saltın itil: çəkil. sikdir.<br />
təqdə - təxdə saqqal: enli, düz saqqal.<br />
təqə təkə. ərkək geçi. - təkə tazlamaq: səqirtmək. hobbana<br />
hobbana, atlana atlana, yügürürək qaçmaq.<br />
təqə təkə. taqa. iti. yengil. kosaman. öncü. baĢçı. qılavuz.<br />
dağ keçisi. yabanı keçi.<br />
- təkə şiti olub, kiçik, buynuzsuz, əti yeməli av heyvanı.<br />
qaraca.<br />
təqəl təkəl. baĢaç (görəv, vəzifə). imtiyaz. gədik.<br />
təqən dəgən bəgən .<br />
təqənək dəğənək. tayaq. dayaq. dayanacaq nərsə. çəlik. sopa.<br />
əsa. - beli bükülmüĢ, dayaqı düĢmüüĢ: əlindən düĢmüĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qalın dəgəng, dəğənək: sopa.<br />
- qıssa dəğənək: tayancaq. dayancaq.<br />
təqənəkli dəgənəkli. 1. dəğənəyi olan. on baĢı. odabaĢı. 2.<br />
yaramaz. dəbsiz. 3. güzərçi.<br />
təqər dəğər (dəq < met > qəd) qədər. 1. e'tibar. qıtır. heysiyyət. -<br />
öz dəğərin qoru dur. 2. dərəcə. rütbə. paya. - uca dəğərli:<br />
ali rütbəli. 3. miqdar. kəmmiyyət. - olduğu dəğər. -<br />
böyüklüyü dəğəri: böyüklüyü qədəri. 4. satı. satıĢ. qiymət.<br />
bəha'. - us dəğəri: ağılsızlıqla olunan bir iĢdən qıyın, cəza<br />
çəkib uslanmaq. 5. Ģayan. - zəhmətə dəgər bir iĢdir. 6.<br />
qədir. e'tibar. 7. əhliyyət. ləyaqət. - hər kəsin dəgərinə<br />
görə iĢ tapĢırılmaldır. 8. muqabil. maadil. - iĢin dəgərin tap.<br />
- dəğər tapmaq: alınmaq. dəğinmək. tutunmaq.<br />
bahalanmaq. qiymətlənmək.<br />
təqər təkər. yalqı. təkərlək. təyər.<br />
təqərlək təkərlək. qanğ.<br />
təqərlək təkərlək. yalqı. təkər. təyər.<br />
təqərləmə təkərləmə. ĢaĢırtma. yanıltmac. yeyin söylənirkən kırıxıb<br />
yanılan deyim.<br />
təqərləmə təkərləmə.qatlam. tikrar.<br />
1414 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
təqərləmk - əlinə keçənə dəğərləməmək: təpmək. qiymət, qədir<br />
1415 http://WWW.TURUZ.NET<br />
verməmək. naĢükürlük edmək. Ģükürsülük edmək.- var yoxun<br />
təpdi.<br />
təqərləşmək təkərləşmək. tikrarlaĢmaq. qatlaĢmaq.<br />
təqərsiz dəğərsiz. 1. geçməz. sürülməz. sürümsüz. dənğsiz.<br />
e'tibarsız. əhmiyətsiz. dağnıqlıq. rivacsız. kəpəz.<br />
kəpəzə. salıkasız4. salmaksız4. sıysız. sayqısız.<br />
e'tibarsız. mübtəzəl. qiymətsiz.- geçməz mallar:<br />
satılmayan mallar. - geçməz söz. 2. kiçik. önəmsiz.<br />
əhmiyətsiz. həqir. alçaq.- kiçik iĢ. - kiçi kiĢi. 3. utunka.<br />
alçaq. güstax.<br />
təqərsizləşmək dəğərsizləşmək.aĢağılamaq. alçalmaq. bayağılamaq. -<br />
qəzetə gündən günə aşaıılır.<br />
təqərsizlətmək dəğərsizlətmək. kəpəzlətmək. kəpəzələtmək.<br />
köpəklətmək. kövəklətmək. salkasızlatmaq.<br />
salsızlatmaq. sıysızlatmaq. sayqısızlatmaq.<br />
e'tibarsızlatmaq. mübtəzəllətmək. qiymətsizlətmək.<br />
təqərsizlik dəğərsizlik. dənğsizlik. e'tibarsızlıq. əhmiyətsizlik.<br />
dağnıqlıq.<br />
təqəv təkəv. (< təh: tək: dib). dərə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təqəvər təkəvər > (təkavər). rincer. təkə kimi dağlıq daĢlıq yerləri<br />
çalıb çapan kimsə.<br />
təqəvər təkəvər. itik. ütük. çalağ. tələsik.<br />
təqibişmək təkibişmək. təpiniĢmək. təngiĢmək. təkapuya düĢmək.<br />
qoĢuĢmaq. üĢüĢmək. qaça qaça düĢmək.<br />
təqilsə - heç dəgilsə: barı. barılıq. barılkim. heç olmazsa.<br />
təqin dəgin. 1. ta. ila. - danertə dəqin. - ora dəqin. 2. təksin.<br />
təqin təkin. 1. altda olan. 2. binövrə. paya. 3. köklü. əsil. 4.<br />
nəsəbli. nəcib. 5. gözəl. xoĢgil. 6. ək. ada artırılıb, yeni<br />
ad düzəldən ək. artırılmıĢ adın kimliyin, netəliyin,<br />
bənzərliyin yeni ada daĢıyır. - ataş təkin. - tamay təkin. -<br />
səbük təkin (çabuk)<br />
- təkinlərin sanı biçəki: bəq bikəç. bək bikəçkə.<br />
təqinlənmək təkinlənmək. sayqamaq. sayqarmaq. sayınlamaq.<br />
sayqurlamaq.<br />
təqinmək dəğinmək. alınmaq. dəğər tapmaq. tutunmaq.<br />
bahalanmaq. qiymətlənmək.<br />
təqinmək təkinmək. bir böyük kiĢinin yanına gəlmək, oradan<br />
gedmək.<br />
təqir təkir (təg < met > gət) gətir. 1. təkərlənən, tikrarlanan<br />
nərsə. alĢaq. alĢıq. adət. 2. zikr. zikir. 3. dəğir. dayir.<br />
1416 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1417 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dəğrə. görə. iliĢik. üzər. bağlı. mütəəlliq. - siz üzərə<br />
qonuĢma açıldı. - bu iĢ üzrə çalıĢın.<br />
təqirman dəgirmən. tarıt. darıt. dartan.<br />
- acın ilə dəğirman daşının dişlərin açıb, ititmək:<br />
acdamaq.<br />
- dəgirmana buğdanı azar azar tökən quni, qıf: ard. -<br />
dəğirmənin alt daşı: iqi daĢı:<br />
- əl dəğirmanı: yarğucaq.<br />
- dəgirman daĢının dili: səpək.<br />
- dəğirman daşı: dığirmanda iĢlənən alt üst təkərlək daĢların<br />
hər biri.<br />
təqirmək təkirmək. üqürmək. dəvə üzərinə iki tərəflı yüklətilərək<br />
içərisinə binilən səbət. köçəvə. köçəbə.<br />
təqirmi dəğirmi. yap. girdə.<br />
təqirmilənmək yuvarlanmaqq. girdələnmək.<br />
təqirmilik yuvarlaq. girdə.<br />
təqiş dəqiş. 1. degiĢ. təbdil. təhəvvül. almaĢtırıĢ. çalıĢ. tə'viz.<br />
təbdil. mübadilə. bədəl. təmas. 2. az. - dəqiş qalmaq: az<br />
qalmaq. - onun gəlməyinə dəgiş qaldı. 3. taramba.<br />
tarampa. çalıĢ. mübadilə. - tüfənginən qılıncı tarampa<br />
yapdım. 4. dönmə. təhəvvül. təğyir. 5. dəqiĢ. təbdil.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təhəvvül. təbdil. mübadilə.<br />
- təqiş toquş: mübadilə. payapay.<br />
təqişçi dəğişçi. 1. s tarambaçı. tarampaçı. çalıĢçı. mübadiləçi.<br />
2. dəğiĢən. mütəğəyyir. - dəğişçi boya: atan boya.<br />
təqişdirmək dəğişdirmək. tarambalamq. tarampalamaq. çalıĢdırmaq.<br />
mübadiləedmək. - tüfənginən qılıncı tarampaladım.<br />
- tük dəğişdirmək: qıl tökmək.<br />
təqişən dəğişən. dəqiĢçi. mütəğəyyir. - dəğişçi boya: atan boya.<br />
təqişik dəğişik. birsiz.<br />
təqişmə dəgiĢmə. pozulma. dönmə. sapma. qırıq. qırqılıq. fəsad.<br />
inhiraf<br />
təqişmək dəgişmək. təğəyyür. təğyir. təbdil. - yolun dəğişmək:<br />
sapmaq. - yolun baĢında sağa sapın.<br />
təqitirmək dəqitirmək. yenilətmək. - paltarı dəgişdir.<br />
təqlənmək təklənmək.ayrılaĢmaq. ayrılmaq.<br />
təqlik təklik. tənğlik. saltlıq. yalnızlıq. mücərrədlik. - saltlıq<br />
yalnız ona yaraĢır. - saltlıq yazıqlıqdır.<br />
təqmə dəqmə. 1. təkmə. ləgəd. 2. hər gələ. rasgələ. olur olmaz.<br />
kim olursa. nə olursa.raslanan. hər kim. təsadüfi. -<br />
dəqmə kiĢinin iĢi değil. - dəğmə gələnə söz demə. - dəğmə<br />
1418 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ağız üzrə yazılmaz.<br />
- soyux dəğmə: tomağı. zükam.<br />
təqmə təkmə. dəqmə. dəğmə. ləgəd. - ayaqlarını toparlayıb<br />
təkmə atmaq: mörikmək.<br />
təqmədə dəğmədə. məĢkuk. ğeyri möhtəməl. ehtimalsız.<br />
təqmək dəqmək. dəqmək < met > gedmək. yetmək. edmək<br />
1419 http://WWW.TURUZ.NET<br />
əriĢmək. varmaq. 1. etgiləmək. tə'sir edmək. 2.<br />
yetiĢmək. baĢım çatıya dəğdi. 2. sona varmaq. dibə<br />
çatmaq. müntəhi olmaq. - koğa qazanın dibinə dəğdi. 3.<br />
varmaq. ulaĢmaq. vasil olmaq. - göndərdiyiz sav (xəbər)<br />
bizə dəğdi. - dəğən xəbərlər: çatan xəbərlər. 4. çarpmaq.<br />
rastamaq. isabət edmək. - qaranlıqda əlim bir sərt nərsiyə<br />
dəğdi: çarpdı. 5. toxunmaq. iliĢmək. - əlim sizə dəğmdi. -<br />
göz dəğdi. 6. qiymətlənmək. dəğər tapmaq. - bu kitab<br />
neçiyə dəğər. 7. əĢit müsavi olmaq. qarĢılıq olmaq.<br />
muqabil gəlmək. - bular inciyinə dəğməz. - əl dəğmək: əl<br />
çatmaq. vaxt bulmaq. - sizi görməyə əl dəğmədi. 8.<br />
yoxlamaq. keçmək. iliĢmək. yoxlamaq. aramaq.<br />
baxmaq. - axĢam bir bizə uğrayın. 9. çarpmaq. sezrilmək.<br />
sıdrılmaq. sızrılmaq. sıyrılmaq. görüĢmək. 10.<br />
toxunmaq. tutmaq. toxundurmaq. məs edmək. - kirli əl ilə
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ağ paltarı tutma: toxunma. - qısqaç issidi, tutma yaxar. 11.<br />
toplamaq. dəvĢirmək. devĢirmək. yığmaq.- üzüm<br />
devşirmək. - kitab devşirmək: kitab bağlamaq.<br />
- soyuq dəğmək. soyuqlamaq: soyuq almaq.<br />
təqməz alınmaz. tutunmaz. gəlməz. - sözə alınmaz işlər:<br />
danıĢmağa dəğməz iĢlər.<br />
- iĢə dəğməz yaramaz: qorada. qurada (< quru). qurumuĢ.<br />
alızlamıĢ. zayıflamıĢ. əsgimiĢ. yıpranmıĢ. bitmiĢ. - qorada<br />
oyu (fikir). - qorada qılınc. - qorada araba.<br />
təqnə - təknə qazıntısı: yaĢlı çağda doğulan son cocuq. sonbeĢik.<br />
- təknənin bir çeşiti: saqulava.<br />
təqnə təknə. təngə. 1. barnaq. bark. 2. yuva. 3. tapnaq.<br />
məscid. 4. boğaz. 5. tənəkə. pənahqah.<br />
- təknə daşı: bulaq suyunun axdığı yerin ağzına qiyulan daĢ<br />
təknə, çanaq.<br />
təqrar təkrar. baĢdan. yenidən. genə. yenə. daha. yenidən. -<br />
yenə gəldin.<br />
təqrar təkrar. baĢdan. yenidən. kərər. kərrə. yandruka.<br />
təqrarlama təkrarlama. yen. yenlək. yengi. yeniləmək. iqzirsayz.<br />
təmrin. - güc iĢlər, yen ilə (yenlək ilə. yengi ilə, təkrar ilə)<br />
qolaylaĢır. -<br />
1420 http://WWW.TURUZ.COM<br />
təqrarlamaq təkrarlamaq. hissələmək (< ıs). qatımlamaq.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
təqrarlanmaq təkrarlanmaq. kərətlətmək. yenilənmək. - bu çaĢıq iĢləri<br />
bir daha yenilətməyin.<br />
təqrarlatmaq təkrarlatmaq. kərələtmək. kərətlətmək. yenilətmək. - bu<br />
1421 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çaĢıq yazıları bir daha yenilətin. - bir kərə yapdırdın,<br />
yenilətməyə gərək yox. - bu pozsan, sənə yenilətəcəyəm. -<br />
əsgi oyunlarızı yenilətin.<br />
təqrə dəğrə. dayir. dəğir. görə. iliĢik. üzər. bağlı. mütəəlliq. -<br />
siz üzərə qonuĢma açıldı. - bu iĢ üzrə çalıĢın.<br />
təqrələmək dəğrələmək. dəyrələmək. təgirləmək. idarə edmək.<br />
uclamaq. tuclamaq. tuĢlamaq.<br />
təqrələmək dəğrələmək. idarə etmək: dolandırmaq. geçindirmək.<br />
birisini yaĢatmaq. durumun sağlayıb yaĢatmaq. - bu gəlir<br />
məni geçindirər.- yumĢaq olan kiĢi, hamını geçindirər. -<br />
belə bir ağır durumu geçindirmək olmaz. - çoluq cocuğunu<br />
alın təri ilə geçindirən.<br />
təqsin təksin. təkin.<br />
təqşiriş yoxlama. bərrəsi.<br />
təqşirmək dəğĢirmək. tevĢirmək. devĢirmək. çevĢirmək.<br />
çömbətmək. çönbətmək.<br />
təqyə təkyə. təkyə (< tikə: tikilən, sığınan yer).<br />
təlaş tələs. dalaĢ. təpinmək. yırtınmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təlaşifars < dalaşı (dalaşmaq: dallaĢmaq: dağılmaq).<br />
təlayədar baĢdöl. ilgəqol. iləri qol.<br />
təlbə bak. boĢqa.<br />
təlbə talba. talbamaq. tablamaq. təlbəmək. təbləmək ( lb bl )<br />
təblə. təpləmək. təlpəmək. talpamaq. taplamaq. təpmək ><br />
tapla. tabla.<br />
təlbəmək təbləmək. talbamaq. tablamaq (bl lb\ b p ) təpləmək.<br />
təlpəmək. talpamaq. taplamaq. təpmək.<br />
təldirmək dəldirmək. ünqtürmək. ünğtürmək.<br />
tələ dələ. dəlq. 1. sanğsar. qara boyalı, gərisindən kürk<br />
yapılan, tovuq gillərə üstün gəlib, yalnız qazdan qorxan<br />
piĢikdən böyücük bir heyvan. - qır sanğsarı. - göçgən<br />
sanğsarı. 2. qapan. duzaq. bağırdaq. tutaq. dam. tuzaq.<br />
duzaq ( tutsaq < tutmaq). dam. - duzağa düĢdük. -<br />
qapana düĢmək. - qapana tutulmaq. 3. qursa. totiə. kələk.<br />
desisə. 4 aval. avar. (avlamaq: tutmaq). duzağ.<br />
tələcik qapanca. qapancık. duzacıq. damcıq.<br />
tələk dələk. oğma. oğuĢturma.<br />
tələn - çox yumşaq qabıqlı badam çeşiti: qarqa dələn. fılıx<br />
badam.<br />
tələs təlaĢ.<br />
1422 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tələsik əldən. əlsiz. acilən. qoĢu. qaçu. qaçıĢ. qoĢıĢ. ivmə.<br />
1423 http://WWW.TURUZ.NET<br />
hərvələ. yüryüĢ. qoğala qaç. sıqı sıkı. sıxı. iti. yeyin.<br />
sürətli. əcələli. tezəlik. tazar. tazra. tezər. təzrə. tez.<br />
təkəvər. itik. ütük. çalağ. - sıqı iş. - sıqı sıqı: tələsik. əcələ<br />
ilə. - tələsik çatdırmaq: qoĢdırmaq. tizik yeritmək. ivdirmək.<br />
- tələsik tələsik: yelkən kürək.<br />
tələsiklik tezlik. təlsəklik. axınc. axıĢ. tə'cil.<br />
tələsinmək yələmək. yeləmək. qaçınmaq. talaĢlanmaq.<br />
tələsmə ivəkinlik. ivədilik. çapuqma. əcələ.<br />
tələsmək aĢıqmaq. acıqmaq. atıĢdırmaq. əcələ edmək. daban<br />
qaldırmaq. dara boğmaq. tizik yerinmək. qoĢılmaq.<br />
qaçınmaq. ivilmək. çaqqanmaq. çaqlanmaq. yapramaq.<br />
qaçmaq. itimək. - böylə qoşılmaz. - qoşılmağında çəki,<br />
həddi var.<br />
tələstirmək aĢıqtırmaq. acıqtırmaq. qaçdırmaq. qoĢdurmaq.<br />
aĢdırmaq.<br />
təli dəli. 1. çılqın. divanə. 2. azğın. qudurqan. iĢində<br />
qorxmaz. 3. düĢgün. vurqun. hər nəyin pisi, sərti, bərki,<br />
çətini, sıxı. 4. dəlicə türlü. dəliĢmən. dəlisman. dəlisov.<br />
- ayran dəlisi: axmaq. avanaq.<br />
- dəli qanlı: qızan. qəhrəman.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qızıl dəli: büsbütün dəli. çılqın.<br />
- dəli alaca: cıf alabula.<br />
- dəli alacası: birbirinə tutmaz tünd parlaq boyalar.<br />
- dəli urman: bərk sıx, azıq meĢə.<br />
- dəli duman: bərk sərt, sayğısız kiĢi.<br />
- dəli satçması: karsız, anlamsız söz.<br />
- dəli doli: dəli düli: qarasız.<br />
- zır dəli: qızıl dəli: büsbütün dəli.<br />
- nə oldum dəlisi: ələ çatdığı üstünlüyün dəlisi, vurqunu.<br />
təlicə dəlicə. 1. külçər. buğda zəstəliyi. 2. dəlimsi. hər nəyin<br />
azğını, pisi, yabanısı, müzirri.<br />
təlik dəlik. 1. sınğ. sinğ. çuxur. qəbir. 2. burğa.3. açma. - dəlik<br />
deşik: oylum. oyuq. 4 yuva. baca.<br />
- duvar dibindən su yeritməyə olunan dəlik: avqın. ovqın.<br />
oyqın. güdük. gük.<br />
- təlik deşik olmaq: deĢilmək. dəlinmək. yarılmaq.<br />
- qulağı dəlik: bilgə. aqah. zirəng.<br />
- (heyvan) - burun dəliyi: qalaq.<br />
təliqanlı - iri boylu dəliqanlı: gənc irisi.<br />
təlinmək dəlinmək. deĢilmək. yarılmaq. dəlik deĢik olmaq.<br />
təlir dəlir. dilir. igit. casuq.<br />
1424 http://WWW.TURUZ.COM<br />
təlirinə dəlirinə.casuquna. dilirinə. igitinə. igityana.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
təlirlətmək dəlirlətmək. sanğlatmaq. təngitmək. təngə gəitmək.<br />
1425 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çəktirmək. acıqdırmaq. hirsləndirmək.<br />
təlirmək dəlilmək. vurqunlanmaq. çıldırmaq. aĢiq olmaq.<br />
təlirtmək dəlilətmək. çıldırtmaq. vurqunlatmaq. aĢiq edmək.<br />
təlisman dəlisman. dəliĢmən. dəlisov. dəlicə türlü.<br />
təlisov dəliĢmən. dəlisman. dəlicə türlü.<br />
təlişmən dəliĢmən. dəlisman. dəlisov. dəlicə türlü.<br />
təlq dalaq. dəlq. dələ. 1. sanğsar. qara boyalı, gərisindən<br />
kürk yapılan, tovuq gillərə üstün gəlib, yalnız qazdan<br />
qorxan piĢikdən böyücük bir heyvan. - qır sanğsarı. -<br />
göçgən sanğsarı. 2. dalına bilən, keçilə bilən nərsə.<br />
saydam, Ģəffaf olan bir çeĢit daĢ, ki sırça düzəltməkdə<br />
iĢlənməklə dolayı, oda dayanıqlı olduğundan , kağaz kimi<br />
kəsildigindən, sobanın, pincin qapı, baca dəliklərinə qoyulur.<br />
təlqək dəlqək. soytarı. dəğiĢik paltarda, qılıqda olub eli<br />
əğləndirən.<br />
təlqəklik dəlqəklik. soytarılıq. məsxərəlik.<br />
təlmək dəlmək. 1. ünqmək. önğmək. ünğmək. 2 sürüyə qatmaq.<br />
təlpə təplə. tapla. təblə. təpləmək. təlpəmək. talpamaq.<br />
taplamaq. təpmək (bl lb). tabla. təlbə. talbamaq.<br />
tablamaq. təlbəmək. təbləmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təlpəmək təpləmək. talpamaq. taplamaq. təpmək. (bl lb\ b p )<br />
təbləmək. təlbəmək. talbamaq. tablamaq.<br />
təlsəklik tezlik. tələsiklik. axınc. axıĢ. tə'cil.<br />
təlvə qəhvə tortısı.<br />
təm dəm. 1. bucaq. qonaç. 2. dəmiç. hər nəyin bir böləki,<br />
bölükü. - bir dəm soluq. bir dəm nəfəs.<br />
təmamən takımca. takımınca. heyəti ilə. həp birlikdə. kamilən.<br />
həpisi. olduğu kimi. məcmuən.<br />
təmbəl ağırĢaq. səmirgin. yeyib bəslənilən kimsə. doğduğuna<br />
peĢman. kəslən. qabran. üĢənc. gəvĢək. kəkiz. kənğiz.<br />
kəniz. avara. aylaq.<br />
təmbəlləşdirmək üĢəndirmək. kəsəllətmək. gəvĢətmək.<br />
təmbəllik təbbəllik. sustluq.<br />
təmbəllik üĢən. üĢün. üĢənmə. gəviĢlik.- üĢən gətirən sözlər.<br />
təməkcə - ufaq, yosulyana kiçik dəməkcə, yuva: küməs. izbə. külbə.<br />
- baĢın küməsinə soxdu. - bir küməsdə otrur.<br />
təməl - təməl daşı: yapıların təməlinə qoyulan iri, sağlam daĢ.<br />
- gənəl, təməl, baş qapı: tümlə qapısı.<br />
təməlindən kökün. kökdə. kökündən. əsasən.<br />
təməlləşmək cücərmək. tutmaq. kökləĢmək. kök salmaq. - ağaclar<br />
tutmadı. əkilən tuxumlar tutdu.<br />
1426 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
təməlsizlik köksüzlük. qalayçılıq. üzdəklik. süsüclük.<br />
bəzgəkliksaxtakarlıq.<br />
təmət dəmət. kiltə. kitlə. dəsdə. - buğda dəməti: toqurçın.<br />
təmiç dəmiç. dəm. hər nəyin bir böləki, bölükü. - bir dəm soluq.<br />
bir dəm nəfəs.<br />
təmin dəmin. 1. kimi. ayaq. bir iĢin lap, elə olan çağı.- gördüyüm<br />
kimi: - gördüyüm ayaq: görər görməz. - gələn kimi geddi:<br />
gələn ayaq geddi qalmadan. durmadan. dəmin. 2 elə indi.<br />
bir az öncə.<br />
təmir 1. dəmir. dayaq. duraq. paya. hər nərsənin kök, ayaq<br />
kök bölümü. - pıçağın, qılıcın sapanın dəmiri. 2. ləngər. -<br />
gəmiyə dəmir salın. - dəmir atmaq: dəmir salmaq. ləngər<br />
salmaq. - dəmir daramaq: güclü küləklə ləngərin dənizdə<br />
sürünməsi, daranması. - ocaqlıq dəmir: gəmidə olan ehtiyat<br />
dəmiri. - dönür dəmiri: gmini yolundan çevirmək üçün suya<br />
atılan dəmir. dəmir vergi: bir gəminin ləngər salmaq ödəvi,<br />
vergisi. 3. hər ağır nərsiyə verilən ad. duraqa, durmağa<br />
gücləyənnərsə. - ayğı dəmirli: ayağı ağır. - ayağı<br />
dəmirlənmiş: ayağı boxovlu, zəncirli. - aq dəmir: çəkiclə<br />
döğülmüĢ dəmir. - qara dəmir: tökmə dəmir. - dəmir qapan:<br />
aharruba. - ərkək dəmir: sərt bərk dəmir. - diĢi dəmir<br />
1427 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yumĢaq dəmir. - dəmir qırı: dəmir boyasın andıran boya.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
dəmiri qır. - dəmirqar yola{: 1. dəmir yol. 2. dəmir qapu}. 4.<br />
bərkiliyi, dayanıqlığı, müqaviməti andıran söz. - dəmir<br />
baş. - dəmir çarıq.<br />
- dəmir yonğası: dəmir talaĢının irisi. - dəmir toxmaq:<br />
güpüz. qabaĢ. qəbəĢ.<br />
- ocaqlıq dəmir: can qurtaran dəmir.<br />
- qızqın dəmirlə yaxmaq: alazlamaq.<br />
- türmədə barmaqlı dəmir pəncərə: quzğuncıq.<br />
- dəmir qapan: miğnatis.<br />
- biləgi dəmiri: sallaxın, qəssabın pıçaq ititmək üçün<br />
çəlikdən olan ayqıtı.<br />
- dəmir bıtraq: dəmir batraq: üç bucaqlı dəmir tikən ki<br />
keçmiĢdə düĢman ayaqlarına batmaq üzrə yol üstündə<br />
buraxılırdı.<br />
- dəmir dırnağı: ləngərin sivri ucu.<br />
- dəmir qapı:{ 1. iki yanı uçurumlu, qorxunc boğaz, dərbəd.<br />
2. ırmaq içində, gəminin yolun qapıyan böyek qaya, daĢ. -<br />
arazın dəmir qapıları.<br />
- dəmir tas: tuğla. tuğılğa. miğfər.<br />
- dəmirli yaraqların iyi, dayanıqlı, damğalı dəmiri: taban.<br />
daban. - təbriz, izmir, hind dabanı.<br />
- dəmir qır: dəmir boyalı.<br />
1428 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- dəmiri ağartma ayqıtı: bıcırğan.<br />
- xorasan dəmiri: qara daban.<br />
təmirbaş dəmirbaş. qanmaz. baĢı dəmirdən. kəndi<br />
1429 http://WWW.TURUZ.NET<br />
düĢüncəsindən dönməz. inad. dəgiĢməyən nərsə.<br />
təmrən - təmrəni yumru, düğməli olan ox çeşiti: toxmar. tuqmar.<br />
təmük buta. hədəf. amac.<br />
tən 1. döĢ. gövdə. tuqĢ. tuĢ. bədən. 2. arnayıl4. ərəkcə4.<br />
özəl. məxsus.<br />
- diş diş, dən dən olan: tarama. darama. - darama küri:<br />
kürinin( xavyar) diĢ diĢ duran çeĢiti.<br />
təncərə aĢıçka. aĢac. qablama. qab (yemək). - sağır təncərə: ağır<br />
qaynayan, çabuq qaynamıyan qazan.<br />
tənə dənə. boqul. bürcək. mənə. (dən: mən). tuxum. tıkız.<br />
- yuvarlaq dənə: burçaq. burçaq.<br />
- o dənəsi bu dənəsi, atanın bir dənəsi.<br />
tənəbi qoğuĢ. sala. salon. baĢ oda. divan. evlərdə, yapılarda<br />
ən böyük oda. rəsmi yerlədə geniĢ böyük oda. qonaq.<br />
böyük otaq, dayirə. - böyük xanlar qonaqları süslənmiĢdi. -<br />
böyük talarlarda, binalarda, dayrələrdə salunların, tənəbilərin<br />
hər biri. qoğuĢ. - yemək qoğuşu. - danĢıq qoğuşu. - yataq<br />
qoğuşu. - qıĢla qoğuşu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tənəcik dənəcik. bircik. yalnız bir.<br />
tənək dənək. 1. qayda. qanun. - dənəkləri, qaydaları sıqmaq. -<br />
qayıqlarda dənək, dəngə daşı: ayaq daĢı.<br />
- bir yuvarlaq pambıq dəngi, dənəyi: bir topalaq pambıq:<br />
bir yumaq pambıq. 2. pənah. sığıncaq. saxlantı.<br />
tənəkə pənəkə. təknə. təngə. pənahqah. yalı. yalqı. yalıq.<br />
qoraq.<br />
tənəqqülat aĢıl > acil. məzə. (xırım xırda qarıĢıq quru yemiĢ).<br />
tənəmə dənəmə. görgi. sınama. tatma. dadma. təcrübə.<br />
tənəmək dənəmək. tatmaq. dadmaq. sınamaq. təcrübə edmək.<br />
dənğləmək.<br />
tənəmsiz dənəmsiz. görgüsüz. təcrübsiz. alıĢmamıĢ. toy. əcəmi. iĢ<br />
biliksiz.<br />
tənəş dənqdəĢ. bənzər. sınar. xuydaĢ. həmxuy. - heyvan<br />
sınarına çəkər.<br />
tənəzül edmək düĢmək.<br />
təng dəng. dəh. quyu. teyxa. xalis. - quyu türk. - quyu ərəb. -<br />
quyu safı.<br />
təngə dəngə - qayıqlarda dənək, dəngə daşı: ayaq daĢı.<br />
təngək dəngək. sınaq. təcrübə.<br />
1430 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
təngəş tənqiĢ. uyquĢ. onğuĢ. unğuĢ. axınc. axıĢ. axınĢ. süzüĢ.<br />
düzüĢ. uyqun. mutabiq. muvafiq.<br />
təngətmək dəngətmək. təcrübə qazandırmaq. - öğrətmənlər<br />
1431 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dərsliklərə baĢlamamıĢdan kitablara dəngətməliyik.<br />
təngişmək təpiniĢmək. təkibiĢmək. təkapuya düĢmək. qoĢuĢmaq.<br />
üĢüĢmək. qaça qaça düĢmək.<br />
təngitmək apıĢdırmaq. yapĢatmaq. yormaq.<br />
təngləşmək dəngləşmək. bərabərləĢmək. birbirəĢmək.<br />
tənğ dənğ. tanğ. 1. cür. tür. dür. nov'. çeĢit. - nə dənğli kiĢidir. -<br />
nə dənğ istirsiz. 2. ölçü. dərəcə. miqdar. qədər. - nə<br />
dənğ: nə qədər. - bir dənğ: bir parça. bir tikə. 3. e'tina.<br />
e'tibar. diqqət. - dənğə almaq: maraq göstərmək. - dəğsiz:<br />
e'tibarsız. 4. ĢaĢa qalma. ĢaĢma. əcəb. - nə tənğ: nə<br />
əcəb. - tənğ qalmaq: ĢaĢa qalmaq. - dənğ durmaq: dinc<br />
durmaq. tək durmaz. diĢ durmaq. rahat durmaq. - o tək<br />
duramaz. 5. dəh. əĢ. əqran. həmta. nəzir. musavi. 6.<br />
dinğ. dinc. rahat. sikun. 7. düzlük. muvazinə.<br />
tənğizlənmək dənğizlənmək. xuysuzlanmaq. qılıqsızlanmaq. çıxarsız<br />
ləyaqətsiz davranmaq.<br />
tənğləmək dənğləmək. dəhləmək. 1. maraqlanmaq. diqqət edmək.<br />
2. saymaq. e'tibar edmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tənğləmək dənğləmək. dənəmək.<br />
tənğsiz dənğsiz. dənğsiz. dəğərsiz. e'tibarsız. əhmiyətsiz.<br />
dağnıqlıq.<br />
tənhalıq tanqalıq. saltlıq. yalnızlıq. tənğlik. təklik. mücərrədlik. -<br />
saltlıq yalnız ona yaraĢır. - saltlıq yazıqlıqdır.<br />
tənin təntin. tınlama. çınlama. səsin sürəkli davamlı<br />
eĢidilməsi. - çanğın hələdə tənini gəlir.<br />
- tənin əndaz: təninli. tınlı. tınlayan. tınqıraq. çınqıraq.<br />
çınlayan.- çınğırağın çınğıltısı hər yanda tılayan irdi.<br />
təninləmək inğildəmək. çınlamaq.<br />
təninlənmək tın edmək. tınlamaq. tıntınlamaq. tıntaqlamaq. çınlamaq.<br />
təntinləmək. sürəkli səsin yansıması. - qırağına vurunca<br />
bir uzunca tınladı.<br />
təninli tınlı. tənin əndaz. tınlayan. tınqıraq. çınqıraq. çınlayan.-<br />
çınğırağın çınğıltısı hər yanda tılayan irdi.<br />
təniz dəniz. 1. dərya. bəhr. - açıq dəniz: engin. - adalar dənizi:<br />
adası çox olan dəniz. aral. - dörd yanı dəniz kəsilmək: ĢaĢa<br />
qalıb nə yapacağın bilməmək. - dənizə qalxmaq: dənizə<br />
girmək. - dəniz qıyısı: dəniz qırağı, yalı. - dəniz qoyunu: ayı<br />
balığı. - dəniz köpüyü: bir çeĢit yüngül, yumĢaq ağ daĢ. 2.<br />
dalqa. tufan. külək. - bu gün sabahdan dəniz vardı. 3. göl.<br />
1432 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
su. durqun su.<br />
1433 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dəniz qünəşi: dəniz məməsi kimi bir çeĢit bitgi.<br />
- dəniz açığı: engin. əngin. orta. ulu orta.<br />
- dəniz dodağı: dəniz qırağı.<br />
- dəniz qulağı: dovĢan qulağı: bir çeĢit bitgi.<br />
- ağ dənizdə qoşut adası: qoz adası.<br />
- xəzər dənizi: quzğun dənizi.<br />
- dəniz qıyısında salaş, dam yapılmış yer: qavala.<br />
- dənizdə boğulmaqdan qutaran: can qurtaran. qəriqi<br />
nəcat.<br />
- dəniz qıyısında, boğazda olan təpincək, ev: yalı. yalqı.<br />
yalıq. yazlıq. yaylıq.<br />
- dəniz quşlarından, qara, ördəyə bənzər, suyun üzərinə<br />
çıxıb batması çabuk olanı: qara bataq.<br />
- dənizin içində olub görünməyən qaya: kor qaya.<br />
- dənizin qaraya ilərləmiş, yeldən qorunmuş bölümü:<br />
doğal liman: qoy. kiçik körfəz.<br />
- qaradan dənizə uzanan daşlıq burun: kərəmpə.<br />
tənizaltı qayıq dənizaltı qayıq. sunğğur4. suvastı köymə7. suvastı<br />
kəmə3.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tənizlik dənizlik. suyun içəri girməsinin qarĢısın alan arxcıq.<br />
lovla. tərəzənin pəncərələrin sökəsinin qabağına<br />
qoyulan novdancıq.<br />
tənq dənq. dan. 1. muvazinə. - qayığın dəngi. 2. mütəvazin.<br />
muvazinəli. - iki dəng çuval. 3. musavi. əĢ. - o sizə dəng<br />
olamaz. - qarı qoca dəng olmalıdır: ər arvad cür olmalıdır. 4.<br />
sıra. 5. nə. nən. nənğ. Ģey. 6. ka'la. 7. dək. iyi. münsif.<br />
- bir yuvarlaq pambıq dəngi, dənəyi: bir topalaq pambıq:<br />
bir yumaq pambıq.<br />
- təngə gəitmək: təngitmək: sanğlatmaq. çəktirmək.<br />
dəlirlətmək. acıqdırmaq. hirsləndirmək.<br />
tənqcə tənğcə. təkcə. saltın. yalnızca. - saltın sən danıĢma. -<br />
saltın qulaq ve mənə. - saltın itil: çəkil. sikdir.<br />
tənqdəş dənqdəş. tənəĢ. bənzər. sınar. xuydaĢ. həmxuy. - heyvan<br />
sınarına çəkər.<br />
tənqə təknə. 1. barnaq. bark. 2. yuva. 3. tapnaq. məscid. 4.<br />
boğaz. 5. tənəkə. pənahqah.<br />
tənqəlqüçka təriqəlqün. dölənqəç quĢu.<br />
tənqəş tanqac. münsif.<br />
tənqiş təngəĢ. uyquĢ. onğuĢ. unğuĢ. axınc. axıĢ. axınĢ. süzüĢ.<br />
düzüĢ. uyqun. mutabiq. muvafiq.<br />
1434 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tənqitmək təngə gəitmək: sanğlatmaq. çəktirmək. dəlirlətmək.<br />
acıqdırmaq. hirsləndirmək.<br />
tənqiz - böyük, sonsuz tənqiz. ənğin. əngin. dənizin, açıq, dərin,<br />
uzaq yeri. əninə açılmıĢ yeri. uqyanus.<br />
tənqlənmək çara düĢünmək. düĢünmək.<br />
tənqləşmək muvazinə edmək.<br />
tənqlik tənğlik. təklik. saltlıq. yalnızlıq. mücərrədlik. - saltlıq<br />
yalnız ona yaraĢır. - saltlıq yazıqlıqdır.<br />
tənqüçka saçayağı kimi yarım arĢın yüksəkliğində olan hər Ģey.<br />
tənqürmək havaya doğru yüksəlib itmək, qeybolmaq. yüksələn bir<br />
Ģeyi salıvermək.<br />
tənsix tansıqx. 1. əcib. görünməmiĢ. 2. taysız. 3. ulu. ali. 4.<br />
ilahi.<br />
təntənəli tumturaq. taptapalı. təptəpəli. nərsəni ĢiĢirib,<br />
1435 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çalıqlayıb, parlaq, təpiniĢli, səsli küylü, bəzəkli<br />
göstəmək.<br />
təntin tənin. tınlama. çınlama. səsin sürəkli davamlı eĢidilməsi.<br />
- çanğın hələdə tənini gəlir.<br />
təpdirmək oynatmaq.rəqs etdirmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təpdirmək 1. yerindən oynadub atmaq. fırlatmaq. - topun səsi<br />
taxcadaki qabları təpdirdi. 2. itələmək. itmək. püsgürtmək.<br />
geriyə çəkdirmək. - bu barut tüfəngi təpdirir.<br />
təpə dəfə. öğün. övün. yol. kərə. baĢ. qop. dikə. yoxuĢ.<br />
yüksək yer.<br />
təpəcək təpə. təpəcik. tıkacaq. - təpə burğusi: bütri, ĢüĢə tixacağın<br />
çıxaracaq burqu. - təpəyi atmaq: patlamaq.<br />
təpəcik 1. taqya. taxya. baĢa taxılan, qoyulan kiçik Ģapqa. baĢ<br />
tərlik. 2. təpə. təpəcək. tıkacaq. - təpə burğusi: bütri,<br />
ĢüĢə tixacağın çıxaracaq burqu. - təpəyi atmaq: patlamaq.<br />
3. sıqı. sıkı. sıxı. nəsənin üzərinə təpəcik basmaq.<br />
təpək (təpməyə yarar). 1. tıqac. tıxac. (tıxmağa yarar nərsə).<br />
bağlac (bağlamağa yarar). nərsənin ağız boĢluğun<br />
təpməyə, bağlamağa yarar nərsə. çağında iĢkəncə<br />
üçün yazıqların (mücrimlərin) ağzına basılan tıxac. 2.<br />
kötək. gütək. dayaq. dögmə. - kötək vermək. kötək<br />
çalmaq: döğmək. - kötək yemək: döğülmək.<br />
təpə 1. tümsək yer. kiçik dağ. təl. kümə. kuma. günbət. qullə.<br />
təpəcək. təpəcik. tıkacaq. ĢiĢik. turuq. duruq. dik. qalaq.<br />
toruq. doruq. duruq. - ovanın ortasında bir təpə var. - təpə<br />
sıraları. 2. sivrə. zirvə. uc. nərsənin ən yüksək yeri.<br />
1436 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1437 http://WWW.TURUZ.NET<br />
baĢının uci. - minarənin təpəsi. - dağın təpəsi. - təpəsinə<br />
vurdu. 3. bir sıra quĢların baĢında olan qaba, top tük.<br />
qotuz kimi süs. - təpəli quĢlar: qotuzlu quĢ. - bu quĢun çox<br />
gözəl təpəsi var. 4. uc. baĢ. örgüc. çıxıntı. - dağ örgücü. -<br />
iğnə, qazıq ucu. - məmə ucu. - dağın yassı təpəsi: dağ<br />
ərqəci. - üzərindən yol keçən təpə: bələk.<br />
- təpəsi üsdə dönmək: baĢ aĢağı gedmək. qəhqəraya<br />
uğramaq. - təpə atmaq: qan təpəyə sıçramaq: öfgələnmək.<br />
- acı təpədən çıxmaq: təpəsindən tüstü çıxmaq. çox acı<br />
çəkmək.<br />
- qan təpəyə sıçramaq: təpə atmaq: öfgələnmək.<br />
- təpədən dırnağa: baĢdan ayağa.<br />
- təpə göz: yuxarı baxan.<br />
- təpəsi üsdə dönmək. baĢ aĢağı gedmək: qəhqəraya<br />
uğramaq.<br />
- təpə üsti: baĢ aĢağı: göt baĢ:<br />
- təpəsi üsdə dönmək: baĢ aĢağı gedmək: qəhqəraya<br />
uğramaq.<br />
- təpəli torğay.<br />
- dərə təpə. dağ daĢ.<br />
- təpədən dırnağa: baĢdan dırnağa.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- təpə burğusi: bütri, ĢüĢə tixacağın çıxaracaq burqu.<br />
- təpəyi atmaq: patlamaq.<br />
təpəl təpər. sərzəniĢ.<br />
təpələmək dəpələmək.1. tapalamaq. qaldırmaq. barsatmaq.<br />
barastılamaq > pərəstiĢ edmək. 2. turuqlamaq.<br />
duruqlamq. nərsəni baĢına dək duldurmaq.<br />
komalamaq.- ölçəyi duruqladı. 3. təpəsinə döğüb<br />
öldürmək. öldürmək. iyicə döğmək. - birbirin təpələmək:<br />
təpiĢmək. itiĢmək. uruĢmaq. savsaĢmaq. savaĢmaq.<br />
təpələmə 1. toruqlama. toruqlu. təpə quracaq dək doldurulmuĢ. 2.<br />
tümsək. yığın. daĢqın. öbək. 3. iyicə döğmə. 4. öldürmə.<br />
təpələnmək 1. döğülmək. 2. öldürülmək. 3. arxa üsdə yatıb iki yana<br />
çabalamaq. çırpınıb durmaq. 4. sərzəniĢ olmaq.<br />
tobixlənmək.<br />
təpələtmək dəpələtmək. təpəsinə döğüb öldürtmək. öldürtmək. iyicə<br />
döğdürmək.<br />
təpəli dəpəli. sarğuc kimi baĢında qaba top tükü olan quĢ.<br />
qotuzlı. - təpəli toyuq.<br />
təpəlik qotuzluq. qotazlıq. topuzluq. - quş təpəliyi: suluq.<br />
təpən > taban. ıĢıqlı. qünəĢ kimi. parlaq. duru.<br />
1438 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
təpəngi təpəngü. qalın qaltaq belləməsi. ənli yəhər qolanı.<br />
1439 http://WWW.TURUZ.NET<br />
: təpəngü. təpəngi. qalın qaltaq belləməsi. ənli yəhər<br />
qolanı.<br />
təpəngü təpəngi. qalın qaltaq belləməsi. ənli yəhər qolanı.<br />
sarpun. çuxur. ambar. kəndüc.<br />
- təpəngi ağacı: qaltağ.<br />
təpər təpəl. sərzəniĢ.<br />
təpəş qımıl. hərəkət.<br />
təpik tobix. danlaq. qalay. yerik. əzmə. tə'ziz. sərzəniĢ.<br />
məzzəmət.- qalay atmaq, basmaq: paylamaq.<br />
təpikləmək tapaqlamaq. pataqlamaq. pat küt deyə döğmək.<br />
vurmaq.<br />
təpikləmək tobixləmək. qalaylamaq. danlamaq. paylamaq. yermək.<br />
əzmək. tə'ziz edmək. sərzəniĢ edmək. məzzəmət<br />
edmək.<br />
təpi tipi. sıx yağıb, sis kiçi hər yanı qapsayan qar.<br />
təpincək - dəniz qıyısında, boğazda olan təpincək, ev: yalı. yalqı.<br />
yalıq. yazlıq. yaylıq.<br />
təpindirmək artığına qızdırmaq. həyəcanlandırmaq.<br />
təpiniş təpiĢ. vurquĢ. vırqıĢ. həyəcan.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təpinişmək təngiĢmək. təkibiĢmək. təkapuya düĢmək. qoĢuĢmaq.<br />
üĢüĢmək. qaça qaça düĢmək.<br />
təpinmə 1. tarba. tərəb. Ģənlik. sevinc.- toy tutub tarba qıldılar. 2.<br />
çırpınmaq. əl ayağın yerə vurub sıçramaq.<br />
təpinmək tapınmaq. 1. tarbalamaq. tərəb tutmaq. Ģənlənmək.<br />
təpir incə göz qıl ələk.<br />
sevinmək.- toy tutub tarbaladılar. 2. çırpınmaq. əl ayağın<br />
yerə vurub sıçramaq. yırtınmaq. dalaĢ. təlaĢ.<br />
- yalnız ona təpin: təkcə ona sitayiĢ elə.<br />
təpirləmək incə göz qıl ələklə ələmək. incə ələmək.<br />
təpiş tavuş. tapuş. tapış. tovuş.1. tap tap, tıp tıp səsi. döğmə,<br />
çarpma səsi. 2. ayaq səsi. yürüyüĢ səsi. 3. tov. nəbz. -<br />
ürək tovuş. - damar tavuşu. 4. tapıĢ. tıb. tıb təpir.<br />
damlama, yumĢaqca ayaq səsi. - tıb tıb dalayır. - cocuq<br />
tıb tıb təti pati elir.<br />
təpiş təpiniĢ. vurquĢ. vırqıĢ. həyəcan.<br />
təpişin təpiĢdə olan. qələyan. qalağan. qaynayan. qaynaqda.<br />
təpişmək 1. itiĢmək. birbirin təpələmək. uruĢmaq. savsaĢmaq.<br />
savaĢmaq. 2. xorlaĢmaq. korlaĢmaq. biribirin<br />
çəkəməmək.<br />
təpişməz oynamaz. sabit.<br />
1440 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
təpişsizlik ruhsuzluq. turğunluq. durğunluq. hərəkətsizlik. - alıĢ<br />
veriĢin turğunluğu.<br />
təplə tapla. təblə. təpləmək. təlpəmək. təpmək. talpamaq.<br />
1441 http://WWW.TURUZ.NET<br />
taplamaq. (bl lb). tabla. təlbə. talbamaq. tablamaq.<br />
təlbəmək. təbləmək.<br />
təpləmək təlpəmək. talpamaq. taplamaq. təpmək. bl lb\ b p )<br />
təbləmək. təlbəmək. talbamaq. tablamaq.<br />
təpmək təpləmək. təlpəmək. talpamaq. taplamaq. (bl lb\ b p<br />
) təbləmək. təlbəmək. talbamaq. tablamaq. 1. heyvanın<br />
art ayağı ilə vurması. Ģıllaqlamaq. cütə atmaq. 2.<br />
qiymət, qədir verməmək. Ģükürsülük edmək. naĢükürlük<br />
edmək. əlinə keçəni dəğərləməmək. - var yoxun təpdi.<br />
3. oynamaq. rəqs edmək. 4. geri dönmək. artmaq.<br />
yenidən itiləĢmək. - yara təpdi. 5. rədd edmək. dəf'<br />
edmək - düĢmanı təpmək gərək.<br />
- nərsəni nərsiyə soxmaq: təpmək: gömmək. örtmək.<br />
quylamaq. batırmaq.<br />
təpmə heyvanın art ayağı ilə vurması. Ģıllaq. cütə.<br />
- təpmə altına almaq: təpmə vurmaq: təpmə atmaq.<br />
- təpmə keçə: təpib döğərək yapılan qalın keçə. qar keçəsi.<br />
dibək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təpnə dəfinə. tünək. tüngə. gənc. gəncinə. xəznə. tübək.<br />
təpnək > dəfinə. gəniz. kənzərəb. (< kan). gənc. qaznaq. xəzinə.<br />
təprə 1. sıçrama. atlama. 2. dərəcə qazanma. tərfi'. 3. bülənd<br />
pərvazlıq.<br />
təprəçi üsdən satan. qabağa verən. ĢiĢirən. bülənd pərvazlıq<br />
edən.<br />
təprəm - yer sarsıntısı: yayıq.<br />
təprənmə talabımaq. dalabımaq. qıpırdanma.<br />
təprənməmək qalmaq. hərəkət etməmək.<br />
təprəş sallanma. sallanıĢ. oynama. hərəkət. xuram.<br />
təprəşmək yürünmək. davranmaq. davraĢmaq. hərəkət edmək. -<br />
böylə yürünməz.<br />
təprətmək dəprətmək. sallamaq. sallandırmaq. oynatmaq. təhrik<br />
edmək.<br />
təprəz təpriz. təbrək. hərəkət.<br />
təprik qaqma. qalxma. qabaq (qabarıq). bərcəsdə.<br />
təpriş oynaq. əsnək. mütəhərrik.<br />
təpriz təprəz. təbrək. hərəkət.<br />
təpsəmək qıvırmaq. qırıtmaq. oynamaq. qırcanmaq. nazlanmaq. -<br />
qıvıra qıvıra oynamaq.<br />
təpsənmək sallanmaq. salğınmaq. oynamaq. xuraman olmaq.<br />
1442 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
təpsi - oyun, təpsi, rəqs havası: quĢma. qoĢma. qoĢuq. quĢ kimi<br />
atılıb düĢmə.<br />
təptəpəli taptapalı. təntənəli tumturaq. nərsəni ĢiĢirib,<br />
1443 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çalıqlayıb, parlaq, təpiniĢli, səsli küylü, bəzəkli<br />
göstəmək.<br />
tər - ayaq təri: həqqüzzəhmət.<br />
tərazı çəki.<br />
- qan tər: teyxa tər. tilit tər. { "qan" sözü əkim (sifət) olaraq<br />
artırılan sözün anlamın vurqulur.}.<br />
- tər kimi damla damla axmaq: sızmaq. tərəĢĢüh edmək. -<br />
su küpündən, yağ sızmaz.<br />
- tər köynəyi: altdan geyilən köynək. at köynəyi. iç köynəyi:<br />
tərbəd dərbəd. geçid. yarıq. gədik. boğaz. nərsənin geçiləcək<br />
tərbiyətçi atabəy.<br />
yeri.- dağ geçidi. - iki yanı uçurumlu, qorxunc boğaz,<br />
dərbəd: dəmir qapı.<br />
tərcə dərcə. dərəcə. sıra. təbəqə.<br />
tərcələmək dərcələmək. - daşı, dişli qələmlə taraşlamaq, taraclamaq,<br />
dərcələmək: taramaq. daramaq. - bu daĢı iyi daramamışlar.<br />
tərd dərd. acıqlıq. ağırı. man. kəsəl. titik. didik. yara. {dərə:<br />
açıqlıq}. ağrı. əzab. qıyıntı. küyük. göyük. kədər. ağ (
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ağı). - ağı kəsən darı.<br />
- tərd edən: qoğan. qaĢar. qaĢır. ayıq. uzaqladan.<br />
tərə dərə. dərya. çağ çağ axan durqun, axıb həm duran<br />
böyük suya denir. ırmaq. çay. su. oz. avlaq. ovlaq.<br />
oylaq. doğrudan doğruya dənizə tökülən suya ırmaq<br />
söylənir. bir ırmağa töküləninə çay, çaydan kiçiqinə su, üzən<br />
söylənir.<br />
- daşmış çay, dərə: azmaq. sel. axın. daĢıq.<br />
- min dərədən su gətirmək: min bir mahana gətirmək.<br />
- bu ölkənin suları çoxdur.<br />
- dərə təpə. dağ daĢ.<br />
- dərə içi: avuc kimi toplu yer. toqqa. tuqa. tuqa.<br />
- min dərədən (dəryadan. çaydan) su gətirmək: bollu<br />
bahanalar tapmaq.<br />
- su tərəsi: kıresonlatin. salat yapılır.<br />
tərəcə dərəcə. dərcə. sıra. təbəqə. rütbə. paya. qədər (qəd < met<br />
> dəq) dəğər. çatı. qat. - yuxar qata çatmaq.<br />
- uca dəğərli: ali rütbəli. qat. - yuxar qata çatmaq. kərtə. -<br />
tam kərtəsində.<br />
- dərcə dərcə: dərəcə dərəcə: qat qat.<br />
1444 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1445 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dərcə dərcə: dərəcə dərəcə: qat qat.<br />
- dərəcə qazanma: təprə. tərfi'.<br />
tərəf - hər tərəf: hər yan. quĢə bucaq: bucaq bucaq. - tərəf tutma:<br />
çəkiĢlik.<br />
- tərəfdar: qatlı. yanlı. yönlü. idəli. məsləkli. əqidəli.<br />
- tərəfkeş qoĢuntu. uyuntu. azarkeĢ. mürid. tabe'.<br />
tərəkə qalma.- onların qalmaları.<br />
tərəqqi edmək sivrilmək. sivrimək. qalxmaq. osusmaq.<br />
tərən dərən. 1. açıq saçıq yer. çöl. 2. dəgrən. xərmən<br />
savurmağa yarar böyük yaba.<br />
tərəpzə dərəpsə. üzərinə təpsi kimi yeməklər, qoĢular düzülüb<br />
dərilən taxda. miz. masa.<br />
tərgəh dərgah. qapı. dərbar. ətəbə. - onun qapısından kimsə<br />
qoğulmaz.<br />
tərgilgən dərgilgən. tərilgənka. dərilən. dirilən. dirgilgən. toplanan.<br />
yığılan.<br />
təri qapuq.<br />
- üz dərisində ĢiĢ parlaq qızarma ilə olan xəstəlik: yılancıq -<br />
yılancıq olmaq.<br />
- dəridə düşən çürük ivlər: azınğ
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təri qoĢur > qiĢr. qoĢulmuĢ, yapıĢmıĢ nərsə.<br />
- uyuĢmuĢ, uyuĢuq, kehimiĢ, hissini itirmiĢ dəri. daĢ topraq<br />
kimi baĢqaların tutmaqdan xıĢır xıĢır, qat qat olmuĢ, bərkimiĢ<br />
dəri. - əllərim keçə oldu. - çox suda qalmaqdan əllərim<br />
keçəmiş.<br />
- davul dərisi: utanmaz. qatı üz.<br />
- dərisin fırıq çıxarmaq: tulum çıxarmaq.<br />
- tikişsiz qab yapılan bütün dəri: tuluq.<br />
- incə-bağırsaq dərisi, incə-bağırsaq qurusu: qursaq. -<br />
düdüyün qursağı patladı.<br />
- incə bağısağın ki kimi incə dəri: qursaq. - qursaq qaval<br />
(dəf). - qursağım patladı: çox söylədim. çox bağırdım.<br />
- dəri iğnə iğnə olmaq: ürpərmək. örpərmək. urparmaq.<br />
bezgənmək. qalxıb dikəlmək.<br />
- geyik dərisi: gödəri. gövdəri. kudəri.<br />
- quzu dərisi: amĢan. əmĢən.<br />
- quzu dərisi: kürk, qalpaq yapılan yumĢaq, kəvrək, qısa<br />
qıvırcıq tüklü dəri.<br />
tərik dərik. 1. dar qazılmıĢ dərə, yarıq, açıqlıq. 2. qumpas.<br />
tərtib.<br />
1446 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tərilən dərilən. tərilgənka. dirilən. dərgilgən. dirgilgən. toplanan.<br />
yığılan.<br />
tərilgənka dərilən. dirilən. dərgilgən. dirgilgən. toplanan. yığılan.<br />
tərilik dərilik. 1. gönlük. gönü, dərini qoruyan. köynək. 2.<br />
1447 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tarvat. taravat. təravət. yenilik. tazalıq.<br />
tərilmək dərilmək. 1. toplanmaq. devĢirilmək. yığılmaq.<br />
cəmləĢmək. - el bir yerə dərildi. - üzümlər hələ dərməyib.<br />
2. dərmək. taramaq. açıb yırtmaq. qazımaq.<br />
tərin dərin. çuxur. batmıĢ. batqın. çökük. çökmüĢ. - bir çayın<br />
dərin olan orta yeri: taban. daban.<br />
tərincək neçə parçadan yapılan nərsə.<br />
tərinqüqlənmək dərinlənmək. oğalmaq.<br />
tərinləşmək dərinləĢmək. cummaq. gömmək. çuxurlaĢmaq.-<br />
gömmüş gözlər.<br />
tərinti dərinti. dərmə. toplama. devĢirmə. cəm. təhĢid. iqtaf.<br />
ötədən bəridən toplanıb bir yerə gətirilmiĢ<br />
tərk edmək bıraqmaq. - bu odanı bıraq. - siqarı yarından bıraqmalısın.<br />
tərk buraxma. kəsim. tə'til. aralıq vermə. - dərslərin kəsimi.<br />
tərkəlik malikanə. ocaqlıq. sovğalıq. mirasa buraxılmıĢ nərsə.<br />
tərkəş sağdaq. sadaq. ox qabı. ox qoburı.<br />
tərquvə omuz uçurcağı. köpricik.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tərlan (avçı quĢu). alğır quĢ. avçı quĢu.<br />
tərləmək dərləmək. tərbiyələmək. asıramaQ. bəsləmək.<br />
yedirmək.<br />
tərlik çalpık. güdə ətəkli, qollu canlıq.<br />
- baş tərlik: təpəcik. taqya. taxya. baĢa taxılan, qoyulan kiçik<br />
Ģapqa.<br />
tərman dərman. ota. ot. dava.<br />
tərmansız dərmansız arqın. yorqun. zayıf. düĢgün.<br />
tərmə dərmə. dərinti. toplama. devĢirmə. cəm. təhĢid. iqtaf.<br />
ötədən bəridən toplanıb bir yerə gətirilmiĢ. - dərmə<br />
çatma ev: hər gələ nərsədən yapılmıĢ ev. - dərmə çatma<br />
öllkə, parça, paltar: ordan burdan yığılmıĢ, yapıĢdırılmıĢ olan.<br />
- dərmə çatma çərik.<br />
tərmək dərimək. taramaq. açıb yırtmaq. qazımaq.<br />
tərmək dərmək. tarmaq. dizmək. düzmək. toplamaq. devĢirmək.<br />
yığmaq. cəmləmək.<br />
tərnə (< tər + nə: nən > nanka: çörək) tər, yavanlı nə, nən,<br />
yemək.<br />
tərnək dərnək. 1. toplanma. cəmiyyət. toy. yığva. toplanma.<br />
cəmiyyət. toy. yığva. zırna davul ilə bir yığva oyunu. 1.<br />
zırna davul ilə bir yığva oyunu.<br />
1448 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tərpən bir qımıltı. göz qıpımı. - bir tərpəndə vurub yıxdı. -<br />
1449 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tərpəncə ara verin: bir balaca fasilə verin.<br />
tərs əğri. geçməz. qəlb. əkĢi. əksi. zidd. uğursuz. mənhus. iyi<br />
getməyən. əqit. əkit. əqti. əgti. ətacı. acı.<br />
- (# üz: nərsənin doğru üzü: uvand. uvat.). - bu qumaĢın üzü<br />
tərsi bəlli deyil.<br />
- əkti söz.<br />
- əksi iĢ. - əkşi durumda. - əkşi görüĢlər.<br />
- tərs gəlmək: qarĢı durmaq. muxalifət göstərmək.<br />
- bösbütün tərs, zidd, mübayin: daban dabana.<br />
- quş tərsini buraqmaq: sağnqmaq. çıqramaq. - quş<br />
kübrəsi, tərsi: sağı.<br />
- quş kübrəsi, tərsi: sağı.<br />
- quş tərsi: quş kübrəsi: sanq. sanğ.<br />
- geçməz aqça.<br />
tərsə qarĢı. muqabil. - tərsəindən ged. - tərsinə çıxmaq: qarĢına<br />
çıxmaq.<br />
tərsən tərsin. mədəni. qeyri mədini.<br />
tərsin tərsən.mədəni. qeyri mədini.<br />
tərsləmək pisləmək. sıçmaq.<br />
tərsləmə paylama. azarlama. tobix.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tərslik əkĢilik. əksilik. turĢluq. sərtlik. pis xuyluq. sərtlik. ətacılıq.<br />
tərtibləmək qurmaq. yerləĢtirmək. hazırlamaq. - ordu qurmaq. - qazan<br />
qurmaq. - yığva qurmaq. - duzaq qurmaq.<br />
tərviş - başına qara sarıq bağlayan dərviş qollarından: qara baĢ.<br />
tərya dərya. dərə. çağ çağ axan durqun, axıb həm duran<br />
böyük suya denir. doğrudan doğruya dənizə tökülən suya<br />
ırmaq söylənir. bir ırmağa töküləninə çay, çaydan kiçiqinə su,<br />
üzən söylənir.<br />
tərya dərya. dərə. ırmaq. çay. su. oz.- bu ölkənin suları çoxdur.<br />
tərzi dərzi. quĢaqçı. gürĢaqçı. qurĢaqçı.<br />
tərzilik dərzilik. pəxlə (< bağ). tikiĢ.<br />
təs dəs. dəsd. qoĢu. takım.- takım yapmaq: nərsənin dəsdin,<br />
setin, bütün biçimin iĢləmək. - takım açmaq: yanqın<br />
tulumbasın iticə qoĢdurmaq. - ayaq takımı: ayaq qoĢu. -<br />
onbaşı takımı: onbaĢı ilə yanındaolan on kiĢi. - bir takım<br />
ciyər: ağ ciyərlə qara ciyər birlikdə. bir dəs ciyər. - bir takım:<br />
bir para. bir bölük. bir qism. bir zümrə. bir sinif, sınıb. bə'zi. bir<br />
miqdar.<br />
təsadüf sataĢ. toxuĢ. çaqquĢ. çaquĢ. taxuĢ. sancıĢ.<br />
təsd dəsd. qoĢu. taxım. qapama. - qapama çıxmaq: xələt<br />
vermək. - qapama baha: paltar parası, bahası. paltar dəğəri,<br />
çalıĢı, dəğiĢi, bədəli.- on qapama paltarım var.<br />
1450 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1451 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- nərsənin dəsdin, setin, bütün biçimin işləmək: takım<br />
yapmaq.<br />
təsd qoĢu. qat. takım. set. - bir qat geyim. - bir qat istikan.<br />
təsdə dəsdə. balçaq. sap. qəbzə. boyunka. tutamaq. sap. orum.<br />
örum. hörüm. urum. kəsim. alay. kiltə. kitlə. dəmət. çoq.<br />
çuq. cuxə. (< tuq. cuq. ciq). quruh.- bir örüm ot: bi örum<br />
ot. bir oraqta biçilən ot.<br />
- qılıc balcası: qılıc sapı.<br />
təsmə həlqə. bağ. kəskük. qulladə. tuq.<br />
təsmək tazıqmaq. tasamaq. ürkmək. qaçmaq.<br />
təstək dəstək. götürgüc. tayaq. dayaq. paya. qapı arxasına,<br />
duvara dayanan gügər ( güclədən). yolağuka. yoluğu.<br />
yoluq. dayaq. - qapı dayağı.<br />
təstəkləmək dəsdəkləmək. tayaqlamaq. dayaqlamaq. arxalamaq.<br />
təqviyət edmək. - qapını arxadan dayaqla. - bu dərmanları<br />
yeyib, güclü yemələrlə dayaqlanın. - ordunu dayaqlamaq. -<br />
ölkə iqtisadın dayaqlamaq.<br />
təsti çanaq. ulmaka. ulmak. olma. çömlək.<br />
təşkabab - tas kababı: kiçik kəsilmiĢ ətdən yapılan kabab.<br />
tətə - böyük dədə: atabəy. - buda bizim atabəyimizdi.<br />
tətəng - qalın dəgəng, dəğənək: sopa.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tətənq - sancı dəgəngi: sancı dəyənəyi: atın sancısına iyi gəldiyi<br />
düĢünülən qırmızı qabuqli bir çeĢit ağac. bu ağacdan qamçı<br />
sapı düzəldilir.<br />
təvam dəvam. duru. duruĢ. idman. adət. ardara. tətabö'. sürək.<br />
qərar.- elə bu sürəkdə gedin. - sürətin sürəki: itiliyin qərarı.<br />
- dəvam edmək: sürmə. tutmaq. - sözünü tutmaq.<br />
- dəvamın tutan: sırtıq: sırtın tutan.<br />
- iĢlərin duru pozuldu.<br />
- iĢi baĢlamaq birdir, durusu mindir.<br />
- davam edən: sürən. sürün. davamlı.<br />
- davam edmək: dikiĢ tuddurmaq. sübat tapmaq.<br />
- dəvam edmək.bulunmaq. turmaq. durmaq. qalmaq.<br />
sürmək. sürmək. qalmaq.- on il öylə qaldı.- siz orda<br />
durursuzmu. - aĢçız genə sizdə durur. - kitabların məndə<br />
durur. - dünya durduqca. - at durdu. - sözünd durmaq.<br />
təvamlı dəvamlı bərqərar. sürəkli. durur. sürən. tayanıqlı.<br />
dayanıqlı. sürər. sürəkli.<br />
təvamsız dəvamsız. savan. keçən. qalmaz. müvəqqət. bibəqa.<br />
fani. sürməz. sürəksiz.<br />
təvə - dəvə dağarcığ: quduz dəvənin dili altında sarqan kisə.<br />
- dəvə dırnağı: bitgi adı.<br />
- dəvə dolu: iri dolu. (# ləpə dolu: incə dolu).<br />
1452 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1453 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- iki yaşında dəvə yavrısı: törün. torun. {1. < törəmək. 2. <<br />
turum ( < durmaq: edmək.)}.<br />
- dəvə dabanı: 1. açıq, iri addım. 2. bitgi adı.<br />
- bir yaşılı dəvə balası: yelək. yələk.<br />
- dəvə balası: boduq. - dəvə bağırdan: daĢlıq yoxuĢ. -<br />
dəvə döĢlü: döĢləri ĢiĢik, qarınsız. - dəvə tüki: karıĢnı,<br />
qəveyi boya. - dəvə tumar: ayaq üstü, baxımsız<br />
diqqətsiz göri iĢ.<br />
- dəvə bağırdan: çamurlu yoxuĢ yer.<br />
- dəvə ayqırı: buğur. buxur. poğur.<br />
- dəvə tikəni: sınçqanka.<br />
- dişi dəvə: inğən. inğan.<br />
- dəvə balası: köĢək. küçək.<br />
- dəvə, at kimi heyvanların dərisinin üstündə olan qıssa, incə<br />
örrtüyünə "tük" deyərlər.<br />
- dəvədə qulaq: çox kiçik bir nə.<br />
- dəvəyə vurulan kiçik palan: qavut. havut.<br />
təvələmək dəvələmək. qubbalamaq. yekətmək. - həbbəni<br />
qubbalamaq: ləpəni dəvələmək.<br />
təvəran dəvəran. girdə. dönmə.<br />
təvərək dəvərək. ağzı yayvan qab.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
təvgənə həmiĢə. hər vax. hər zaman.<br />
təvlə tövlə. tavla. 1. yan yana, arxa arxaya olanların yığını.<br />
sürü. - bir tavla qoyun, keçi. 2. çayırda heyvan ayağına<br />
bağlanan ip, köstək. - at tavlasın açıb qaçıb. - qırıq tavla,<br />
mal saxlamaz.<br />
təvləmək tavlamaq. tovlamaq. tövləmək. dolamaq. ip bağlayıb<br />
dolandırmaq. alqatmaq. aldatmaq.<br />
təvşirmə dəvşirmə. 1. toplama. yığma. cəmləmə. dərmə. toplama.<br />
cəm. təhĢid. iqtaf. - para devşirmə. - Ģəritdən paltarları<br />
deşirmə. - üzüm devşirmə. - kitab devşirmə: kitab<br />
bağlamaq. 2. qatlama. sarma. burma. - bu qalını<br />
devşirməli. 3. qatlama. bükmə. qat qat edmə.- qatlama<br />
yeri: bükmə yeri. qırım.<br />
təyənq - sancı dəyənəyi: sancı dəgəngi: atın sancısına iyi gəldiyi<br />
düĢünülən qırmızı qabuqli bir çeĢit ağac. bu ağacdan qamçı<br />
sapı düzəldilir.<br />
təyər dəyər. 1. kəməl. qədir. qiymət. baha'. - bunun kəməli nə?:<br />
qiməti nə?. - kəməli beĢ para edməz. 2. yalqı. təkər.<br />
təkərlək.<br />
təyərləmək bulğamaq. türləmək. yaraklamaq.<br />
1454 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
təyərsiz dəyərsiz. kəkiz. kənğiz. kəniz.qiymətsiz. kəməlsiz.<br />
1455 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qədirsiz. qiymətsiz. bahasiz. savan. qiymətsiz.<br />
təyitilmək ağıllanmaq. zəkiləĢmək.<br />
təyləsən < talasan. sarıqın sallanan ucu.<br />
təyrələmək dəyrələmək. təgirləmək. idarə edmək. uclamaq.<br />
tuclamaq. tuĢlamaq.<br />
təyyus dəyyus. kərsələ. pezəvəng. qaltaban. namussuz.<br />
Ģərəfsiz. quduĢ. xuduĢ. pezəvəng. qurumsaq. qaltaban.<br />
pezəvəng.<br />
təyyusluq dəyyusluq. kərətəlik. qaltabanlıq. pezəvənglik.<br />
namussuzluq.<br />
təzə körpə. qatlaĢmamıĢ.<br />
təzgah dəzgah. dolanan, dönər çarx, ki quyudan su almağa<br />
yarar. çığrıq. dilab. dolab. sağız. sağya. dilab. dolab.<br />
təzrə tezər. tazar. tazra. tez. tezəlik. tələsik.<br />
tib dib 1. nərsənin ən dərin, aĢağı yeri, altı. tək. göt. tənəl.<br />
kök. - dənizin dibi: dənizin təki. - duarın dibi. ağacı dibindən<br />
kəsmək. 2. nərsənin dıĢardan aĢağıya gələn üzi.<br />
təncərənin, bardağın dibi. 3. nərsənin ən arxa, ən geri<br />
yanı. - evin dibində. 4. əsl. əsas. 5. dib. damənfars.<br />
taman. (< təmən. təbən). aĢağ. asraka. alt. ətək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- dibinə darı əkmək: nərsəni kökləmək. təhqiq edmək.<br />
nərsənin dibin, təkin çıxartmaq.<br />
- dib tutmaq. gəzlənmək. qazmaqlanmaq.<br />
- dibə durmaq: dibə çökmək. turulmaq. durulmaq (<<br />
durmaq).<br />
- dibli iğnə: götdü iğnə: toplu iğnə.<br />
- dırnağə dibində: nəğdən. peĢin.<br />
- dibin çıxarmaq: nə var nə yoxunu aranıb eĢinib alıb<br />
vermək. qazınmaq. kökdən incələmək. arayıĢ aparmaq.<br />
- dib tutdurmaq: gəzlətmək. qazmaqlandırmaq.<br />
- dibinə darı əkmək: ələmək. ələkləmək- incə ələmək.<br />
- qazan dibi: 1. qazmaq. sonbeĢik. 1. uĢaların ən kiçiyi.<br />
- dib diş: ən geridəki acı (azı) diĢ.<br />
tibaçə dibaçə. < dibçə. pitiyin kök, ilkin səyfələrinin bəzəkli<br />
biçgiləri, sayfaları. kitabın ilkin yazısısı, dib, kök, əsl<br />
yazısı.<br />
tibcək dibcək. 1. dibcik. hər nəyin qalın kündəli olan dibi,<br />
dibçəyi, altı. - tüfəngin dibcəyi. 2. tübəz. tübzə. köklü<br />
otlar. çuğundur, sarı kök kimi göy gövərəntilər ki kökləri.<br />
yeyilir.<br />
1456 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tibcik dibcik. dibcək. hər nəyin qalın kündəli olan dibi, dibçəyi,<br />
altı. - tüfəngin dibcəyi.<br />
tibçə dibçə. > dibaçə. pitiyin kök, ilkin səyfələrinin bəzəkli<br />
1457 http://WWW.TURUZ.NET<br />
biçgiləri, sayfaları. kitabın ilkin yazısısı, dib, kök, əsl<br />
yazısı.<br />
tibək dibək. 1. böyük diblik. böyük kovang (həvəh). həvəng <<br />
kovang. soxqu. soxu. soqu. soxu. soxqu. həvəng. qar<br />
keçəsi. təpmə keçə. təpib döğərək yapılan qalın keçə.<br />
2. çuğun (< kovun). kovaz. kovazan. cuvazan. həvəng.<br />
tıb tıb tıpır. təpiĢ. tapıĢ. damlama, yumĢaqca ayaq səsi. -<br />
tıb tıb dalayır. - cocuq tıb tıb təti pati elir. - cocuq kiçik<br />
ayaqları ilə tıpış tıpış yeriməyə baĢladı. - dovĢan qarın<br />
üzərində tıpır tıpır yeriyirdi. - ürəyim tıp tıp edib, əsirdi.<br />
tibləmək dibləmək. peyləmək. sonğlamaq. sonlamaq. izləmək. -<br />
nərsəni dibləmək: dibin çıxartmaq.<br />
tibsiz dibsiz. 1. yalan. əsilsiz. baĢsız. əsassız. 1. sübatsız.<br />
davamsız.<br />
tidin didin. çalıĢ. didiĢ. sə'y. cəhd.<br />
tidinmək didinmək. çalıĢmaq. sə'y edmək.<br />
tidirginmək didirginmək. olduğu yerdə gərginmək, darıxmaq, dinc<br />
olmamaq, narahat olmaq. qaĢınmaq. - didirgin olmaq:
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
salsurmaq. sərsəri olmaq. - didirgin didirgin çalıĢmaq:<br />
durmadan çalıĢmaq. - o kimsəyə aman dirdirməz: kimsəni<br />
din bıraqmaz.<br />
tidiş didiş. didin. çalıĢ. sə'y. cəhd.<br />
tidişmək didişmək. savaĢmaq. yoluĢmaq. - nə didişirsiz. - quĢlar<br />
didişirlər.<br />
tıfaq tufağ. dam duvar.<br />
tiftih büküm. qəzil. yolıçka. yovlıç. yulıç. geçi qıllarrnın<br />
diplərində bulunan yumuĢaq incə yün. yolıçka: yovlıç.<br />
yulıç. geçi qıllarrnın diplərində bulunan yumuĢaq incə<br />
yün.<br />
- tiftik keçisi: yumĢaq, parlaq qıllı geçi.<br />
tiğəfars (< dik). hər nəyin kəsin, iti yeri.<br />
tıxanmamış açıq. pozuqmayan. iĢlək<br />
tıkanmaq tıkanmaq sınqamaq. sınmaq.<br />
tikdirmək dikdirmək. durdurmaq. iqamə etdirmək. kəsinmək.<br />
kəndinə paltar yapdırmaq. - daĢı daĢ üsdə tikdirmək. - ev<br />
tikdirmək. - sancaq (ələm) tikdirmək.<br />
tikə dikə. 1. (> tikyə. təkyə: tikilən, sığınan yer). tapnağ.<br />
ibadətgah. 2. dik. qıvrıq olmayan. düz yaxa. 3. qırqındı.<br />
1458 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1459 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qırpıntı. kəsinti.- dırnaq kəsintisi. 4. təpə. yoxuĢ. yüksək<br />
yer.<br />
tikən dikən. əngəl. mane'. hayil. - tikənli kitrə ağaccığı:<br />
tüĢürqün. tüĢqünka.<br />
- qara tikən: bitgi çeĢiti.<br />
tikəni - dəvə tikəni: sınçqanka.<br />
tikici yamaçı.<br />
tikili dikili. abad. - bir dikili ağacı yoxdur: heç bir mülkə yiyə<br />
degil. - dikilidaş: abidə.<br />
tikim dikiĢ. xəyyatlıq. - tikiĢlə keçinmək.<br />
tikiş dikiş. 1. tikim. xəyyatlıq. - tikişlə keçinmək. 2. tikiləcək<br />
nərsə. - dikiĢim vardır. 3. iliĢik. rabitə. əlaqə. - dünyadan<br />
qırmıĢ tikiĢsiz yaĢamaq.<br />
- dikiş tuddurmaq: 1. iliĢmək. 2. davam edmək. sübat<br />
tapmaq.<br />
tikişçi sənətkar. əl iĢi görən. sənətkar. - işçi qız.<br />
tikişçilik iĢçilik. sənətkarlıq.<br />
tiklənmək diklənmək. tavranmaq. davranmaq. tovranmaq. ayağa<br />
qalxmaq. ayağa sıçramaq. durmaq.<br />
tikmək dikmək. 1. dikəmək. qaldırmaq. - iki qədəh dikəduq. 2.<br />
sancmaq. saplamaq. taxmaq. soxmaq. batırmaq.-
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tikməkə naxıĢlı:<br />
arabanı çamura saplayacaqsız. - pərçəmi sapla. - sancağı<br />
sapla. - əlimə iğnə sapladı.<br />
tiksinmə diksinmə. silki. titriĢ. titiĢ. sıçraĢ.<br />
tiksinmək diksinmək. səqmək. çaĢmaq. çəkinmək. ikrah edmək.<br />
yernəmək. yerinmək. iqrənmək. - xəstələnib tüm<br />
yeməklərdən tiksinir.<br />
tiq dik. 1. - dik ağac. di duvar. 2. bərk sarp. - dik qaya. - dik<br />
yoxuĢ. 3. iti. sərt. yüksək. bərk. - dik səs. 4. tünd. - dik<br />
qılıqlı: dik xuylu. - dik söyləmək. 5. aĢağıdan yuqarıya. -<br />
qılların dikinə: baĢı yuxarı. - dikinə qırxmaq. 6. sıxı.<br />
dümbələm düz. - dik dik baxmaq. 7. aĢağıdan uxar<br />
qalxmıĢ nərsə. əmudi. - dik ağac. di duvar. 8. bərk dik.<br />
yalçın. sal. qayar. düz.- yalçın qaya.<br />
9. dikə. qıvrıq olmayan. düz yaxa. 10. turuq. duruq.<br />
təpə. ĢiĢik. qalaq.<br />
- dik, qarşı durmaq: dirənmək. müxalifət edmək.<br />
- dikə davranmaq: qoçlanmaq. qoçaqlanmaq. tuqĢanmaq.<br />
igitlənmək. ürəklənmək. qalxunmaq. azmaq. qızmaq.<br />
- dik gəlmək: qarĢı durmaq. muxalifət edmək.<br />
- dikinə: diki dikinə: tərinə. əksinə.<br />
1460 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tıq hər nəyin bölünmüĢ, kiçik tikəsi.<br />
tiq tiğfars. (< dik). 1. dik bayır. yura. yoxuĢ. çox hündür yer.<br />
1461 http://WWW.TURUZ.NET<br />
uca. hər nəyin ucu, yüksək yeri. 2. (> tiğə). hər nəyin<br />
kəsin, iti yeri. 3. yal. yalım. yalav. odun, ıĢığın yalımı,<br />
Ģu'ası. 4. donuq. donmuĢ. balta. qat. uru. qalxıq. 5. hər<br />
nəyin ən dibində, toxunan, tikilən, qalın, qat, bölüm. 6.<br />
qat. yan. payqah. - sizin tikizdə. - mənim tikimdə bu sözlər<br />
keçə bilməz.<br />
- quyruğu uru: uru quyruğ. əğərəb.<br />
- dik olmayıb alçaq yer: düĢük. döĢək. açal. açıl. açıq.<br />
- dikə olmayan: yanğılınc. yenğilinc. gücsüz. quvvətsiz. zəif.<br />
miskin.<br />
- dik gəlmək: baĢınmaq. öngərmək. qarĢı durmaq. - bərk<br />
dik: sarp. - dikqafa: inad. tərsin. tərsən.<br />
- qat dur. - hava soyuqdan qat kəsilmiş.<br />
- dikbaşlı olmaq: yufqatmaq. yufqadmaq. yuvqalanmaq.<br />
yozlaĢmaq.<br />
tıqa! xəfə!. qapa!.<br />
tıqac tıxac. (tıxmağa yarar nərsə). təpək (təpməyə yarar). bağlac<br />
(bağlamağa yarar). nərsənin ağız boĢluğun təpməyə,
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tıqac tıxac. ixtinaq.<br />
bağlamağa yarar nərsə. çağında iĢkəncə üçün<br />
yazıqların (mücrimlərin) ağzına basılan tıxac.<br />
tıqacaq tıxacaq. küpək. kauçu. pəmbəçub.<br />
tıqacaq tıkacaq. təpə. təpəcək. təpəcik. - təpə burğusi: bütri, ĢüĢə<br />
tixacağın çıxaracaq burqu. - təpəyi atmaq: patlamaq.<br />
tıqalı tıqanıq. tıqanmıĢ. qapanıq. iĢləməz. məsdud. - tıqanıq<br />
yol. - tıqanıq - tıqanıq iĢ. - tıqanıq borı. - tıqanıq ağız.<br />
tıqamaq qarturmaq. qardırmaq.<br />
tiqan tikan. yaran. qaraq.<br />
tıqanıq tıkalı. tıqanmıĢ. qapanıq. iĢləməz. məsdud. - tıqanıq yol.<br />
- tıqanıq - tıqanıq iĢ. - tıqanıq borı. - tıqanıq ağız.<br />
tıqanış tıxanış. turğunluq. durğunluq. tutqunluq. insidad.<br />
tıqanma tıxanma. durğunluq. tutqun. insidad. - yolların tutqunu. -<br />
su yolu tutqunu.<br />
tıqanmış tıqanıq. qapanıq. iĢləməz. məsdud. tıyıq. tutqun.<br />
məsdud. turğun. durğun. tutqun. ruhsuz. təpiĢsiz.<br />
hərəkətsiz. boğuq. sakin. rakid. - durğun su. - durğun<br />
hava. alıĢ veriĢin turğunu. havanın tutqunu.<br />
- tutqun su yolu.<br />
1462 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1463 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- tıqanıq yol. - tıqanıq - tıqanıq iĢ. - tıqanıq borı. - tıqanıq<br />
ağız.<br />
tıqatmaq tıkatmaq. qapatmaq. bükətmək. kəsdirtmək. durdurmaq.<br />
tə'tillətmək. bağlatmaq.<br />
tiqə tikə. (tıkılmış, tıxınmış, tikilmiş, bükülmüĢ nərsə). 1. tikə<br />
burun. uc. quĢə. baqa. bağa. boq'əərəb. (< boq. baq).<br />
boqa. qətə. bal. parça. - qaranın dənizə girmiĢ bir ucu. -<br />
tikə parça: paçavra. aĢpazxana yağlığı, dəsmalı. 2. tö'mə.<br />
luqma. - tovĢan aslana bir tikədir. - əcələ tikə oldu. (öz<br />
üzərinə yuvarlanmıĢ, tikişmiş, tıkılmış kimi görünən). 3. -<br />
tikə tikə: tik tik (dik dik) dam dam, ayrı ayrı, bölük bölük<br />
olmuĢ nərsə.<br />
- sivri sivir, dikə durmaq: qoqoruzlanmaq. xoruzlanmaq.<br />
tiqəltmək dikəltmək. tovrandırmaq. tavrandırmaq. durdurmaq.<br />
ayaqa qaldırmaq.<br />
tiqəmək tikəmək. dikmək. qaldırmaq. - iki qədəh dikəduq.<br />
tiqən tikən. tıkın. tıkız.<br />
- tikən çeşiti: qalqıyan otu. qalqııyan. qulğan.<br />
- tikən tutu: bögürtlən yemiĢi.<br />
tiqəş - dikəş: kəllaĢ. qallaĢ. qalac. dikəbaĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tiqətmək dikətmək. düzəlmək. qayırmaq. bərkitmək. qayim<br />
qoymaq.<br />
tıqı tıxı. tıku. tıkılmıĢ, birbirinə keçmiĢ, burĢuq, qarĢıq nərsə.<br />
- tıxı saçlar. - tıxı sap.<br />
tıqıq tıxıq. bağlı. tutuq. məsdud. - tutuq yol.<br />
tıqıqlıq tıxıqlıq. bağlılıq. tutuqluq. məsdudluk.<br />
tıqılğan tıxılğan. yasırın. yasırılğan. gizli. məxfi.<br />
tıqılmaq soxlaĢmaq. araya girmək.<br />
tiqilmiş tikilmiş. tikiĢ. balat. balıt. qalat. kəsit. kəsilmiĢ. qayim.<br />
tıqın 1. tığın. avcuman (< av. ev). top. toplu. yığın (< yığıqın).<br />
eldar (< eldər). idarəli. 2. tıkın. tıkız. tikən.<br />
tiqin tikin. əkrin (< əkilmiş. tikilmiĢ) taxıq. yaxıĢıq. yapıĢıq.<br />
qovuĢuq.<br />
tıqınmaq tıxınmaq. ağınmaq. dolunmaq. bikinmək. nərsəni tələsik<br />
içinə basmaq, yemək.<br />
tıqır tıqır tıqır. tıqır tuqur. (tıq tıq). { "taqır" quru səsin qalının,<br />
yoğunun yansıdır, "tıqır" quru səsin incəsin yansıdır}. qarın<br />
ayağ altında əzilməsindən çıxan quru, incə, qırıc<br />
səsinin yansıması. xıĢıltı. xıĢırtı.<br />
- qələmi kağıza bərk basmasan tıqır tıqır edməz.<br />
- qardunların tıqır tıqırı yatmağa qoymadı.<br />
1464 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1465 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- quru parça sürtülərək tıqır tıqır, xışır xışır edir.<br />
- buzun, qarın üstündən tıqır tıqır yeriyirdi.<br />
- taqır taqır bir at keçdiyini eĢitdim.<br />
- bazardan keçəndə, dəmirçilərin taqu tuqru eĢitilirdi.<br />
- taqır taqır danıĢır: boĢ boĢ qonuĢur.<br />
- sizin sözləriz tam taqır: həp boĢ. bezsiz sözdür.<br />
tiqiş tikiş. 1. pəxlə (< bağ). dərzilik. 2. tikilmiĢ. balat. balıt.<br />
qalat. kəsit. kəsilmiĢ. qayim.<br />
tıqışdırmaq tıxışdırmaq. sıxıĢdırmaq. soqıĢdırmaq.- buxcanı dolaba<br />
soxuşdurdum.<br />
tıqışmaq soxuĢmaq. dar bir yerə, baĢqaları arasına girmək.<br />
tiqiz diqiz. tıkız. iti. qıvraq.<br />
tıqız tıkız. 1. dikiz. iti. qıvraq. 2. {öz üzərinə yuvarlanmıĢ,<br />
tikişmiş, tıkılmış kimi görünən (yuvarlaq, uzunsov, baĢqa<br />
biçiklərdə)}. dənə. tuxum. - alma, üzüm tıkızı. 3. tıkın.<br />
tikən. 4. çox qalın, tıqnaz. bərk sıxı, qatı doldurulmuĢ. -<br />
tıqız dolma.<br />
tıq "taq" səsinin incə səslənməsini yansıtır. - tıq tıq qapıya çaldı.<br />
tıqmaq 1. tıymaq. abamaq. ablamaq. avamaq. avlamaq.<br />
qapamaq. yapamaq. yasaqlamaq. mən' edmək. 2.<br />
tıxmaq. ağıtmaq. doldurmaq. bikitmək. 3. dar bir yerə
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
soxmaq. - tustağa tıqmaq. - dəliyə tıxmaq. 4. itərək,<br />
basaraq soxmaq. - yunu yastığa, balıĢa tıxmaq.<br />
tıqmas (< tıqmaq). meĢə. cəngəl.<br />
tiqmək tikmək. asmaq. taxmaq. iliĢdirmək. rəbt edmək. qoymaq.<br />
- tutunu (pərdə) qornıça taxmaq. - börki çiviyə tax. - köynəyə<br />
düymə tax.<br />
- büküb tikmək: aĢıtmaq. aĢlamaq.<br />
tıqnaz ətinə dolğun. pısırıq. toplu. - qısa boylu, tıqnaz, topac<br />
olan: top topuz.<br />
tiqrar tikrar. qatlam. təkərləmə.<br />
tiqrarlaşmaq tikrarlaşmaq. təkərləĢmək. qatlaĢmaq.<br />
tıqraz (qr < met > rq) tırqaz. (< tıqmaq). qapı dalına vurulan<br />
odun, dəmir sürgü. - qapıya tırqazı sürmək.<br />
tiqsinmə iğrəncilik. iğrənmə. ikrah. istikrah. məkruhiyyət.<br />
tiqsinmək tiksinmək. yermək. yərmək. bəğənməmək.<br />
xoĢlanmamaq. iğrənmək. çəkinmək. - aş yermək: boylu<br />
qadının yeməyi bəğəməyib, qıvır zıvıra yerikləməsi.<br />
tıqsırık - öksürüklü tıksırıklı: ağar düĢər. qalxar enər. mərizül hal.<br />
tıqsırıq ağzı qapalı, yavaĢca asqırıq. - asqırıq tıqsırıq.<br />
tıqsırmaq 1. ağzı qapalı, yavaĢca asqırmaq. - asqırıb tıqsırıb. 2.<br />
tısqırmaq. tüskürmək. geri püskürmək. dəf' edmək.<br />
1466 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tıqu tıku. tıxı. tıkılmıĢ, birbirinə keçmiĢ, burĢuq, qarĢıq nərsə.<br />
- tıxı saçlar. - tıxı sap.<br />
tiqyə tikyə. təkyə (< tikə: tikilən, sığınan yer).<br />
til 1. aracların, yaxud nərsədə olan yassı, uzunca, çoxun<br />
1467 http://WWW.TURUZ.NET<br />
oynar bölümləri. - balaban dili. - tərazı dili. - haçar dili. 2.<br />
dənizlərin içinə uzanan uzun, qumlıq, üsti düz, alçaq<br />
olan qara (qarrə. topraq) bölümü. {dağlıq, daĢlıq olanına<br />
"burun" söylənir}. 3. qeybət. məzəmmət. - tanrı sənin<br />
dilindən qorusun. 4. yalım. ağız. tirə. kəsərlərin kəsən<br />
ağzı. - qılıncın yalımı.<br />
- sığırın dil altı: qurbağacıq. qırpma.<br />
- birini dilə gətirmək: qarĢı durmağına, qarĢı söylənməsinə<br />
nədən vermək.<br />
- dil altında çıxan şiş: qurbağacıq.<br />
- dil durmaq: dinməmək. dilin tutmaq. söyləməmək. sikut<br />
edmək. - onun dili durmaz.<br />
- dil düğünü: dil döğməsi: kəkəmə.<br />
- quş dili: anlaĢılmaz dil.<br />
- dil burar: kəkrə. acımtıraq əkĢi.<br />
- dil burma: kəkrəlik. dil burma. acılıq. sərtlik. əkĢilik.<br />
- dil burmaq: əkrətmək. kəsitmək. gəsitmək. - turĢ heyva
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
dilimi burur.<br />
- türk dilində: türkcə. türk söyləyində.<br />
- ağzı var dili yox: danıĢmaz. səsi çıxmaz. utancaq. məcub.<br />
- idirnə dili: idirnə Ģəhrində, baĢlıca (əsasə) piĢirilən dil<br />
basdırması.<br />
- dil ucunda olmaq: söyləyək kimi olub, amma yadına<br />
düĢməmək. dilindən qaçınmaq. - dilimin ucundadır ha !<br />
gəlki yadıma düĢmür.<br />
- dil altı: qurbağacıq. toyuq xəstəliklərindən bir.<br />
- dil uzatmaq: dil uzuluq edmək. ölçüsün çaĢmaq.<br />
- dili uzun: ədəbsiz.<br />
- dil oğlanı: dilmanc.<br />
- dil bağlamaq: susdurmaq. məskut etdirmək.<br />
- dil balığı: yassı balığ çeĢiti.<br />
- dil çıxarmaq: dil burmaq: ələ salmaq. məsxərə edmək.<br />
- dil pəniri: uzun parçalı təzə penir çeĢiti.<br />
- dil tutmaq: düĢmanın əhvalın (dilin) söylətəcək bulun (əsir)<br />
tutmaq.<br />
- dilini tutmaq: dilin saxlamq.<br />
- dillərə düşmək: dillərdə gəzmək: pisliyə adlanmaq.<br />
- sığır dili: uzun yapralı bir bitgi.<br />
- quş dili: bir neçə kiĢi arasında qurulmuĢ olan, baĢqaları<br />
tərəfindən anlaĢılmaz olan dil.<br />
1468 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- dilini kəsmək: susmaq.<br />
1469 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dilə gəlmək: 1. dillərə düĢmək: dillərdə gəzmək. 2.<br />
dillənmək.<br />
- kiçik dil: dilçək.<br />
- yabancı dildə qonuşmaq: dilləĢmək.<br />
tilab dilab. tolab. dolab. 1. sağız. sağya. dolanan, dönər çarx,<br />
ki quyudan su almağa yarar. dəzgah. çığrıq. 2. iĢqab.<br />
nərsə doldurmaq, qoymaq üçün, duvar oyuğunda,<br />
yaxud ayrıca yapılmıĢ, qəfəsəli, qanatlı qapılı olan içək<br />
yer. - dolabda saxlamaq. - dolaba qoymaq. - aĢıq (aĢlıq)<br />
dolabı. - geyim dolabı. 3. iĢlərin dolandırması. idarə.<br />
sazıman. - ticarət dolabın aparmaq, çevirmək: ticarət iĢlərin<br />
aparan. - kim dolabın baĢındadır. - dolab baĢın dəğiĢdilər. -<br />
dolabı pozuldu. - dolbı dalandırmaq. - su dolabı: su idarəsi.<br />
- toq dolabı: bərq idarəsi. - kimlik dolabı: sicil əhval idarəsi.<br />
4. hücrə. hicrə. qapalı qapılı çarĢıda olan tükan. qızıl<br />
bazarında (bəcistanda) bir dolabı var. 5. kələk. aldaq.<br />
qurqu. hilə. dəsisə. - öz dolbın çevirməkdən baĢqa iĢ<br />
bilmir. - buna bir dolab düĢünməli. - dolabın açmaq: kələyin<br />
dağıtmaq. - fələyin dolbı. - dolab qurmaq: kələk gəlmək. 6.<br />
meĢə dirəklərinin bir kiçik çeĢiti. - qoĢa dolab. - tək dolab.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
7. qarman. qolun, qulağın burmaqla, qurmaqla çalınan<br />
çalqı qutusu. - dolab çivisi: orta oxu.<br />
tilcik dilcik. burancık. kilidin dili.<br />
tilək dilək. diləmə. sunu. ərz. arzu. aruz. istəmə. istəm.<br />
arama. tələb. niyyət. - diləksiz ( niyyətsiz) tutlan oruc,<br />
sayılmaz.<br />
- ərz o tələb: vermə alma.<br />
tiləkli diləkli. diləyən. arzulayan. aruzlayan. arzılı. aruzlı.<br />
istəyən. istəkli. arayan. tələbkar.<br />
tiləmə diləmə. dilək. arzu. aruz. istəmə. istəm. arama. tələb. -<br />
ərz o tələb: vermə alma.<br />
tiləmək diləmək. dilləmək. yalamaq. silmək sürmək.<br />
tilənc dilənc. 1. arzu. istək. 2. ehtiyaz.<br />
tilənçi dilənçi. möhtac.<br />
tiləyən diləyən. diləkli. arzulayan. aruzlayan. arzılı. aruzlı.<br />
istəyən. istəkli. arayan. tələbkar.<br />
tilim dilim. telim. delim. deyləm. uzunlğuna kəsilmiĢ parça.<br />
tilir dilir. dəlir. igit. casuq.<br />
tilirinə dilirinə. casuquna. dəlirinə. igitinə. igityana.<br />
1470 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tilqatmaq talqıtmaq. çarpıq yapmaq. nərsənin arasına dil, dal<br />
1471 http://WWW.TURUZ.NET<br />
soxmaq. iĢi qeciktirmək. yüklə ip arasına ağac parçası<br />
qoyaraq yükü düzəltmək üçün büküb, sıxmaq.<br />
tıllaq dıllaq. dalaq. qadınları qıç arasında, dal dal olmuĢ ət<br />
parçası.<br />
tilləmək dilləmək. diləmək. yalamaq. silmək. sürmək. dilimləmək.<br />
dilim dilimləmək. dilimlərə ayırmaq.<br />
tillənmək dillənmək. söylənmək. dilə gəlmək. - bir yaĢ yarımında o<br />
qədər dillənmək !.<br />
tilləşmək dilləşmək. danıĢmaq. sözləĢmək. söz güləĢdirmək.<br />
yabancı dildə qonuĢmaq. danıĢmaq. qoxuĢmaq.<br />
iyləĢmək. tanıĢmaq. bilgiĢmək.<br />
tilmanc - elçilikdə dilmanc yardımcısı: qapı oğlanı:<br />
tilu' < daluğ. ağarma. dan. sökən. Ģəfəq. fəcr.<br />
tim takım. quruh. hey'ət. kumpani. - takımıca: takımınca:<br />
heyəti ilə. həp birlikdə. kamilən. həpisi. təmamən. olduğu<br />
kimi. məcmuən. - onlar takımı ilə gəldilər. - bu takım<br />
qonaqlığa yerimiz olmaz. - av takımımı göndərin. - onun<br />
takımı: onun adamları. - sokaq takımı: çüçə adamı. aĢağ el.<br />
- siz öz takımınızla gedin, məndə özümküynən. - evi yıxıq,
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
takımı pozuq.<br />
- idim. - söylədim: söylədi idim. - vardım: vardı idim.<br />
tımarlamq tumarlamq. qaĢarlamaq. qaĢamaq.<br />
timdə dimdə. anda. ində. imdə. bir anda. göz qıpımıda. qaĢla<br />
göz arasnda.<br />
timdik dimdik. qaqa. quĢ burnu.<br />
- qaqaları, dimdikləri ilə, bitləşmək: tumuĢmq. birbirinin<br />
bitlərin ayıqlamaq. - toyuqlar tumuşub dururlardı.<br />
timdikləmək dimdikləmək. gəgələmək. qaqalamaq.- xoruzlar<br />
gəgələmiş: qaqalamıĢ.<br />
timdikləyən dimdikləyən. qağan. qağalayan. - ağac qağan: ağac<br />
timək dəmək.<br />
dələn. ağacların qabuğun dimdikləyən, qarğada kiçik bir quĢ.<br />
tımırıq tırmıq. dımırıq ( < dırnaq). 1. kiçik çəngəl. çəngəl<br />
biçimində iliĢəcək ayqıt. qartuq. qırtuq. kiçik sürgü. 2.<br />
neçə dəmir qazığı, çəngəli olub, əkin araclarından<br />
daraq çeĢiti. tarlada sapanla qazılmıĢ toprağı ufalatmaq<br />
üçün heyvanla sürülür. 3. dırnaqın yırtı qoyduğu iz. -<br />
tırmıq yarası. - piĢik tırmıqı. 4. zənciri qırılıb dənizdə itmiĢ<br />
nərsəni aramaqda iĢlənən dörd çatallı çəngəl. - tımıq<br />
edmək: bu dəmirlə darayıb aramaq.<br />
1472 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tın iç səs. ağır, kəsgin, sürəkli səs. - tın tın ötür: içdən ötür.<br />
- tınlamaq: tın tın edmək.<br />
1473 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- tın edmək: tınlamaq. tıntınlamaq. tıntaqlamaq. çınlamaq.<br />
təntinləmək. təninlənmək. sürəkli səsin yansıması. - qırağına<br />
vurunca bir uzunca tınladı.<br />
tin tınqa. tınıq. ruh.<br />
tinc dinc. dənğ. dinğ. uslı. uslu. ıslı. rahat. sikun. gənğ.<br />
gənğ. genğ. gen. gən. fərah. yorulmamıĢ. güclü.<br />
quvvətli. - yaĢlanmıĢsada, dinc kiĢidir. - bir dinc at arayım. -<br />
gen bir yaĢam sürür. - onun durumu çox gendir. - geniş<br />
könülli: qəmsiz. qeydsiz. - dinc buraxmamaq: dəxalət<br />
edmək. sataĢmaq. təərrüz edmək.- bu iĢə sataĢma. - mənim<br />
iĢlərimə sataĢma.<br />
- dinc durmayan: vızıltılı. qırlı.<br />
- dinc davranmayan: sərbəst iĢləmiyən. tutqun. - dili tutqun.<br />
- əli tutqun.<br />
- dinc durmaq: tək durmaz. dənğ durmaq: diĢ durmaq. rahat<br />
durmaq. - o tək duramaz.<br />
tincək dincək. dinlik. diĢlik. qaĢan. rahatlıq. istirahatlıq.<br />
qərarqah. turqaq. turqa. yerlək. otraq. istirahat. - beĢ gün<br />
oturaq aldıq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tincəlmək dincəlmək. əğləĢmək. əkləĢmək (< ək). oturmaq.<br />
sakinmək. yarıqqaq. sağlamlaĢmaq. qaĢanmaq.<br />
dinlənmək. rahatlanmaq. qoymaq. rahatlanmaq.<br />
sakinləĢmək. sakitlənmək. soluqlanmaq. nəfəs almaq.<br />
geniĢ nəfəs almaq. rahatlanmaq. quĢaq atmaq.<br />
soyunmaq. - xəsdə yarıqdı: dincəldi.<br />
tincəltən dincəltən. otutu. oturtu. susqa. soka. susduran.<br />
müsəggin. təsgin verən.<br />
tincətmək di ncətmək. qaĢandırmaq. dinlətmək. rahatlamaq.<br />
qoydurmaq. rahatlatmaq. sakinlətmək. sakitlətmək.<br />
tıncıqdırmaq qıvırmaq. dartmaq. büzmək. qıvrıĢdırmaq.<br />
tincqə dincqə. tincək. qərarqah. turqaq. turqa. yerlək.<br />
tincsizlik dincsizlik. qaqıl. qaqğı. qayğı. sıxıntı. rahatsızlıq.<br />
tinğdirmək dinğdirmək. durdurmaq. toxdatmaq. - yel yağmuru<br />
dinğdirdi.<br />
tınğıl bax > tınğır.<br />
tınğırdatmaq tınğır mınğır gurultulu səslətmək. - cibində ki paraları<br />
tınğırdatma.<br />
tınğır tınğıl. tınğır mınğır. 1. sehin, saxsı, qazan, təncərə kimi<br />
içi boĢ nərsələrin gurultu, quru səsin yansıtır. - qablama<br />
qazan tınğır mınğır, yuvarlandı, aĢağı gurladı. 2. nəğdən<br />
1474 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1475 http://WWW.TURUZ.NET<br />
aqçanın sayılma səsin yansıtır. - paranı tınğır mınğır<br />
verdi. - cibində ki paraları tınğır mınğır səslənirdi.<br />
tınğırtı tınğırtı mınğırtı. içi boĢ nərsələrin gurultu, quru səsi.<br />
tinğ dinğ. dənğ. 1. dinc. rahat. sikun. 2. düzlük. muvazinə.<br />
tinğlik dinğlik. sikunət. sakinlik.<br />
tinic dinic. qoyu. qərar. aramiĢ.<br />
tınıq tınqa. tin. ruh.<br />
tınqa tınıq. tin. ruh.<br />
tınqadaq tınğırdaq. böyük bir gurultu ilə düĢməyin səsin yansıtır. -<br />
tınğadaq bir nə düĢdü.<br />
tinqə dinqə. - dinqə ayratın: çula. ayrı baĢqa. hərcür. hər rəng.<br />
tınqıraq çınlayan. tınlayan. çınqıraq. təninli. tınlı. tənin əndaz. -<br />
çınğırağın çınğıltısı hər yanda tılayan irdi.<br />
tinqmək dinğmək. turmaq. oynamamaq. qımıldanmamaq. sakin<br />
olmaq. oturmaq. iqamət edmək. gedməmək<br />
(iĢləməmək). kəsilmək. - yerində durmaq. - ayaqda<br />
durmaq. - bizə gəlincə durdu. - su dura dura pozulur. -<br />
harda durursuz. - iĢlər durdu. - yağmur durdu.<br />
tınlama çınlama. tənin. təntin. səsin sürəkli davamlı eĢidilməsi. -<br />
çanğın hələdə tənini gəlir.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tınlamaq çınlamaq. tınmaq. tinmək. dinmək. səs çıxarmaq. nəyisə<br />
söyləmək. tıntınlamaq. tıntaqlamaq. tın edmək.<br />
təntinləmək. təninlənmək. sürəkli səsin yansıması. -<br />
qırağına vurunca bir uzunca tınladı. - heç dinmədi.<br />
tınlayan tınqıraq. çınqıraq. çınlayan. təninli. tınlı. tənin əndaz. -<br />
çınğırağın çınğıltısı hər yanda tılayan irdi.<br />
tinləmək dinləmək. səsləmək. qulaq vermək. gizlicə izləmək.<br />
dinləmək. güdmək. anındamaqcığa. andamaqcığa. tutmaq.<br />
qəbul edmək. - söz tutmaq. - öğüt tutmaq.<br />
tinlənmə dinlənmə. ortum. aram. hizur.<br />
tinlənmək dinlənmək. 1. yoqlanmaq. yoğlanmaq. öğlənmək.<br />
yığılmaq. çəkilmək. istirahət edmək. 2. səslənmək.<br />
çağırmaq. söylənmək. - buradan səslənin: çağırın. - arıq<br />
ər öğləndi: yorqun kiĢi istirahat eddi. 3. qaĢanmaq.<br />
dincəlmək. rahatlanmaq.<br />
tinlətmək dinlətmək. qaĢandırmaq. dincətmək. rahatlamaq. söz<br />
keçirmək.<br />
tınlı təninli. tənin əndaz. tınlayan. tınqıraq. çınqıraq.<br />
çınlayan.- çınğırağın çınğıltısı hər yanda tılayan irdi.<br />
tinlik dinlik. dincək. diĢlik. qaĢan. rahatlıq. istirahatlıq.<br />
1476 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tınmaq tinmək. dinmək. tınlamaq. çınlamaq. səs çıxarmaq.<br />
nəyisə söyləmək. - heç dinmədi.<br />
tınmaz çınmaz. səssiz. səs çıxarmaz. görməməzli<br />
1477 http://WWW.TURUZ.NET<br />
eĢitməməzlikdən gələn. - tınmaz enişgə (məleykə):<br />
susuq, yumĢaq kiĢi.<br />
tınmaz tinmədən.<br />
tinmə! dinmə!. - tıs!: süs!. sikut!.<br />
tinmədən tınmaz.<br />
tinmək dinmək. tınmaq. tınlamaq. çınlamaq. səs çıxarmaq.<br />
nəyisə söyləmək. - heç dinmədi.<br />
tinməmək dinməmək. dil durmaq. dilin tutmaq. söyləməmək. sikut<br />
edmək. - onun dili durmaz.<br />
tinməz dinməz. tısıq. sikut.<br />
tıntaqlamaq tınlamaq. tıntınlamaq. çınlamaq. tın edmək. təntinləmək.<br />
təninlənmək. sürəkli səsin yansıması. - qırağına vurunca<br />
bir uzunca tınladı.<br />
tıntınlamaq tınlamaq. tıntaqlamaq. çınlamaq. tın edmək.<br />
təntinləmək. təninlənmək. sürəkli səsin yansıması. -<br />
qırağına vurunca bir uzunca tınladı.<br />
tipi təpi. sıx yağıb, sis kiçi hər yanı qapsayan qar.<br />
tıpır - tıpır tıpır edərək yerimək: tıpırdamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tıpırdamaq 1. qımıldamaq. oynamaq. vurmaq. - ürəyim tıpırdır. 2.<br />
tıpır tıpır edərək yerimək.<br />
tıpırti 1. yeriməkdə tıpır tıpır çıxan ayaqqın basma səsi. 1.<br />
qımıltı. oynama. vurqu. vurma. urma. xələcan.<br />
tipli - dibli iğnə: toplu iğnə: göttü iğnə.<br />
tıppıltı dıppıltı (deyinmə sözü). güggü. hində.<br />
tıraşa yontı. yonuntu<br />
tıraşlamaq igəĢmək. əğələmək. yontmaq. kəsmək. yonmaq.<br />
çaldırmaq. - daĢdan heykəl çaldırdım.<br />
tirçəliş dirçəliĢ. arıl. Ģəfa. tüzəl.<br />
tirçəlmək dirçəlmək. düzəlmək. arımaq. arılmaq. qalxmaq.<br />
iyiləĢmək. Ģəfa tapmaq.<br />
tirə yalım. dil. ağız. kəsərlərin kəsən ağzı. - qılıncın yalımı.<br />
tirəxşan dirəxşan. parıldama. yalabıq. parıldı. ıĢıldayan.<br />
parlayan. parıldayan.- yalabıq saçlar.<br />
tirək dirək. kərəstə (< kərmək). kəsilmiĢ ağac. (kərstə özəlliklə<br />
yassı kəsilmiĢ kiriĢ taxdalar). situn. qoçan. dikəlmiĢ,<br />
duralmıĢ, qalxıq, uzanmıĢ olan. hər nəyin dayaqı.<br />
üstun. situn. hər nəyin qaldığı, dirsəlməyi üçün gərək<br />
olan dayaq. odun. dayaq. situn. tirgə. dirgə. tirlənmiĢ.<br />
dal. tal. uzun.<br />
1478 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- evin dirəği: əvĢüq.<br />
1479 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- döşəməlik uzun dirək, ağac: yollama dirək, kiriĢ.<br />
- quru dirək: yelkənsiz olaraq, ki yelə qapılır.<br />
- dirək kürsisi.<br />
- uzun qalın kəsilmiş dirək. saran. sərən.<br />
- qapı odunu.<br />
- göyün dirəklərəi alınmış kimi: qiyamət qopdu. Ģıdırğına<br />
yağmır yağdı.<br />
- dal boylum.<br />
- sıq dirək. yuxarısı bol, gen, aĢağısı dar olan.<br />
- dirəyin, sərənin. kərəstənin yoğun aşağısı: topuq.<br />
tirəklik dirəklik. çox dərəyi olan yer.<br />
tirəmək dirəmək . çox dirik, sərtcə basamaq. - ayaq<br />
dirəmək.<br />
tirəng dirəng. oturma. otraq. məks.<br />
tirənmək dirənmək. 1. dayanmaq. güclü davranmaq. 1. dik, qarĢı<br />
durmaq. müxalifət edmək.<br />
tirənti dirənti. müzahim. yaramaz. qoĢuntu. darqaĢayıt. yardaq.<br />
tirəş tiriş. talaş. yonğa. yonulmuĢ nərsədən çıxan iri tikə:
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tirətmək dirətmək. dirisəmək. mütəvəccih edmək. uclatmaq.<br />
tirgə dirgə. situn. tirək.<br />
yönətmək. - topları düĢmana dirisə. - nə mənə gözlərivi<br />
dirisəmisən. - yel batıdan doğuya dirisəyir.<br />
tirgilgən dirgilgən. tərilgənka. dərilən. dirilən. dərgilgən. toplanan.<br />
yığılan.<br />
tırxandıl iti gedən, yelkənli kürəkli kiçik gəmi çeĢiti.<br />
tiri diri. dirik. tirik. 1. iyi piĢməmiĢ. çiğ. - bu ət bərk diridir. -<br />
pilavın dənələri diridir. 2. sərt. bərk. qatı. - diri söz. 3.<br />
güclü. quvvətli. oyanıq. canlı. - diri dəliqanlıdır. 4. canlı.<br />
tiriğ diriğ. darıq. əfsus. yazıq. - diriğ edmək: < darqınmaq.<br />
darığlamaq. rəhm emək. asrağamaqcığa. asramaqcığa<br />
əsigətmək. əsirgəmək. acıyıb vurmamaq. qısırqanmaq.<br />
əsirgəmək. darıqtınmaq. qısınqanmaq. qısqanmaq:<br />
qısqınmaq . qısdırmaq. qısmaq. qıymamaq. əsirgəmək.<br />
sığqınmaq. cırcıranmaq. sırcıranmaq. əsirgəmək.<br />
əsirgənmək. - qarısı kəndini qulluqçu qızlarından çox<br />
qısqanırı.<br />
tiriğa! diriğa!. yazıq!. yazıqlar!.<br />
tırıldı piĢiyin dırnaqlarıynan çıxardığı səs.<br />
1480 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tirilən dirilən. tərilgənka. dərilən. dərgilgən. dirgilgən. toplanan.<br />
yığılan.<br />
tirilik dirilik. 1. sərtlik. bərklik. 2. dirim. canlılıq. yaĢayıĢ. həyat.<br />
1481 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sağlıq. sağlıcaq. yaĢam. həyat. yaĢam. durmuĢ.<br />
geçinmə. geçiniĢ. məiĢət. həyat. - güc geçinmə. - bol,<br />
qolay geçiniş. - geçinmə qoşu: həyat əsbabı.<br />
tırıl 1. titrər. çıplaq. yalın. - yaman tırıl qaldıq. - tırıl qalan<br />
canıva qurban. - tırılın biri tırıl: parasız olana deyilir. 2.<br />
titrəməyin yansısı. - tırıl tırıl titrəmək.<br />
tırıllamaq 1. titrəmək. çılpaqlanmaq. yalınmaq. zayıflamaq. - yaman<br />
tırıllamısan. 2. parasızlaĢmaq. yoxsullaĢmaq. - nədən<br />
belə tırılladın.<br />
tirilmək dirilmək. 1. canlanmaq. həyata gəlmək. 1. qatılaĢmaq.<br />
sərtləĢmək. qəvam tapmaq.<br />
tiriltəmək diriltəmək. diriltmək. dirləmək.<br />
tiriltmək diriltmək. 1. qatlaĢdırmaq. qatılaĢdırmaq. sərtləĢdirmək.<br />
1. yaĢatmaq. ehya edmək. həyat vermək. 1. abadlamaq.<br />
Ģənləndirmək.<br />
tiriltmək diriltmək. diriltəmək. dirləmək.<br />
tirim dirim. dirilik. yaĢayıĢ. həyat. canlılıq<br />
tirin dirin (< dərin). əsgi. atmıq. ətiq. qədim.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tirinlik dirinlik. əsgilik. atımlıq (uzaqlığı göstərir). ətiqlik. qədimlik.<br />
keçmiĢdən qalan. - bu Ģəhəin atımlığı. - atımlığı: qədimlığı.<br />
- bu küplərin dəğəri atımlığındadır.<br />
tirisə dirisə dirətmək. mütəvəccih edmək. uclatmaq.<br />
yönətmək. - topları düĢmana dirisə edmək. -<br />
tirisəmək dirisəmək. dirətmək. mütəvəccih edmək. uclatmaq.<br />
yönətmək. - topları düĢmana dirisə. - nə mənə gözlərivi<br />
dirisəmisən. - yel batıdan doğuya dirisəyir.<br />
tiriş tirəş. talaş. yonğa. yonulmuĢ nərsədən çıxan iri tikə:<br />
tirkəş tirqəĢ. Ģuluqluq. qalabalıq. sarmaĢlıq.<br />
tırqaz (rq < met > qr) tıqraz (< tıqmaq). qapı dalına vurulan odun,<br />
dəmir sürgü. - qapıya tırqazı sürmək.<br />
tırqazlama (qr < met > rq) tıqraz (< tıqmaq). qapı dalına sürgü<br />
sürmək.- qapını tırqazlayıb yatdım.<br />
tırqazlamaq (rq < met > qr) tıqraz (< tıqmaq). qapı dalına sürgü<br />
sürmək.- qapını tırqazlayıb yatdım.<br />
tirqəş tirkəĢ. Ģuluqluq. qalabalıq. sarmaĢlıq.<br />
tirləmək dirləmək. diriltəmək. diriltmək.<br />
tirlənmək dirlənmək. deyirlənmək. deyinmək. boĢ boĢuna demək,<br />
söylənmək.<br />
tirlənmiş tirək. dal. tal. uzun.- dal boylum.<br />
1482 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tirlik dirlik. 1. yaĢam. ömür. dirilik. sağlıcaq. sağlıq. yaĢam.<br />
1483 http://WWW.TURUZ.NET<br />
həyat. yaĢam. durmuĢ. geçinmə. geçiniĢ. məiĢət. həyat.<br />
- güc geçinmə. - bol, qolay geçiniş. - geçinmə qoşu: həyat<br />
əsbabı. - dirliyindən bıqmıĢ kimsələr: hayata doymuĢ<br />
adamlar. 2. maaĢ. məiĢət. 3. keçinmə. maaĢirət. ged gəl.<br />
birlikdə yaĢayıĢ.<br />
tirliksiz dirliksiz. ged gəli xoĢlamayan. maaĢirəti olmayan.<br />
tırmalamaq dırmalamaq. 1. cırmalamaq. dırnaqlamaq. dırnaqla<br />
qazmaq. qıraĢlamaq. xıraĢlamaq. cızmaq. çizmək.<br />
təxdiĢ edmək. çəngəlsi ayqıtla cızmaq, çizmək. yırtmaq.<br />
qazmaq. - piĢik əlimi tırmaladı. 2. yeri tırmaqla qazıb<br />
qabartmaq. 3. qıcıqlamaq. qaĢındırmaq. təhyic edmək. -<br />
onun sözlər baĢımı tırmlayır.<br />
tırmamaq dırmamaq. tirmək. çəngəl salıb çəkmək.<br />
tırmanmaq dırmanmaq. sarmaĢıq çardağa sarılmıĢ.<br />
tırmaşmaq dırmaşmaq. dırnaqlaĢmaq. dırnaqla iliĢib asılıb yuxarı<br />
çıxmaq.<br />
tirmək tırmamaq. dırmamaq. çəngəl salıb çəkmək.<br />
tırmıq tımırıq. dımırıq ( < dırnaq). 1. kiçik çəngəl. çəngəl<br />
biçimində iliĢəcək ayqıt. 2. neçə dəmir qazığı, çəngəli<br />
olub, əkin araclarından daraq çeĢiti. tarlada sapanla
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qazılmıĢ toprağı ufalatmaq üçün heyvanla sürülür. 3.<br />
dırnaqın yırtı qoyduğu iz. - tırmıq yarası. - piĢik tırmıqı. 4.<br />
zənciri qırılıb dənizdə itmiĢ nərsəni aramaqda iĢlənən<br />
dörd çatallı çəngəl. - tımıq edmək: bu dəmirlə darayıb<br />
aramaq.<br />
tırmıqlamaq tırmalamaq. çəngəlsi ayqıtla cızmaq, çizmək. yırtmaq.<br />
qazmaq.<br />
tırnaq dırnaq. tuynaq. heyvan dırnağı.<br />
- tırnaq otu: bitgi adı.<br />
- təpədən dırnağa: baĢdan ayağa.<br />
- çatal dırnaq: baqanaq. (keçi. qoyun. sığır)<br />
- qurt dırnağı: qurt pəncəsi: qan otu çeĢiti.<br />
- dırnaqın yırtı qoyduğu iz: tımırıq. tırmıq. dımırıq ( <<br />
dırnaq). - tırmıq yarası.<br />
- piĢik tırmıqı.<br />
- heyvanın dırnağı aşınmağla ( yeyilməklə), ətin<br />
daşmasından topallamaq: taĢırmaq. daĢırmaq.<br />
- {dırnaq ilişdirmək: dırnaq taxmaq: dırnaq keçirmək}:<br />
yapıĢıb, iliĢib buraxmamaq. pəncəni iliĢdirib ötürməmək.<br />
- başdan dırnağa: təpədən dırnağa.<br />
- dırnaq çörəyi: üzərində dırnaq izləri bulunan çörək.<br />
- dırnaq çəkici: dəniz yapıtlarında iĢlənən çəkic çeĢiti.<br />
1484 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- dəmir dırnağı: ləngərin sivri ucu.<br />
- dəvə dırnağı: bitgi adı.<br />
- dırnağə dibində: nəğdən. peĢin.<br />
1485 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dırnaq sökmək: dözümsüzlük edmək.<br />
- şeytan dırnağı: dırnağın yanından ayrılan dəri parçsı.<br />
- qatır dırnağı: çiçək çeĢiti.<br />
- dırnaq kəsintisi: dırnaqları kəsməkdən çıxan qırıntılar.<br />
- dırnaq kösgisi: dənizdə iĢlənən, çəlikdən olub, qalın qıssa<br />
kösgi.<br />
tırnaqlamaq dırnaqlamaq. cırmalamaq. dırnaqla qazmaq.<br />
tırnavurdu dövrə vurdu.<br />
tırmalamaq. dırmalamaq. qıraĢlamaq. xıraĢlamaq.<br />
cızmaq. çizmək. təxdiĢ edmək. - piĢik əlimi tırmaladı.<br />
tırpan dərpən. ( < dərmək). böyük oraq.<br />
- tırpan atmaq: qırıb keçmək. süpürü vermək. süpürtləmək.<br />
acıqlı iti yeyib bitirmək. - düĢmana iyi bir tırpan atmıĢlar.<br />
tirsək dirsək. 1. qol ilə bilək gəmiklərinin arasında olan büküm.<br />
mirfəq. bucaq. zaviyə. bük. - yol dirsəyində gözlə. -<br />
dirsək baĢı: dik bürgək, bucaq. gəminin altının birdən<br />
birə yuxarı qalxan yeri. 2. ortasında bükümü olan. 3.<br />
duvar kimi bir qalxıq yerə vurulan dayaq. - axsaq duvara<br />
dirsək vurdular.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tirsəlmək dirsəlmək. önqünmək. onqunmaq. doğrulmaq.<br />
tirsətmək dirsətmək. önqürtmək. onqurtmaq. düzəltmək.<br />
toxdatmaq.<br />
tırtıl dartıl. 1. kəpənək tuxumundan çıxan, yapraqlara<br />
yapıĢan uzunca qurd ki açılıb toplanır, çoxlu qıllı, qısa<br />
ayaqlı olur. - əriklərə tırtıl üĢmüĢ: düĢmüĢ, yığıĢmıĢ. 2. bu<br />
qurdun biçimində olan naxıĢlı sırma, iĢləmə (parça.<br />
Ģəkil). 3. nərsənin ən boyuna, zəncir kimi çizilən çiçək. -<br />
aqça tırtılı.<br />
- tırtıl kəsmək: diĢ diĢ kəsmək.<br />
tirtinmək didinmək. usanmaq. bezginmək. bezikmək. bıkınmaq.<br />
tırtır 1. Ģərab, qora, lumu suyunudan qabda qalan köçək. lığ.<br />
leh. 2. yeməkdə diĢlərə yapıĢan köçək.<br />
tıs qazın səsinin yansısı.<br />
- tıs!: süs!. dinmə!. sikut!. - ortalıq tıs oldu. - tıs qalmaq.<br />
- dış üz: səthi xarici.<br />
tisginmək disginmək. tetsinmək. siskinmək. silkinmək. sirkinmək.<br />
yuxudan xələcanla oyanmaq.iqrənmək. qaçınmaq.<br />
əçkinmək. nifrət edmək.<br />
tısıq sikut. dinməz.<br />
tısqırmaq tıqsırmaq. tüskürmək. geri püskürmək. dəf' edmək.<br />
1486 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tıslamaq qazın səsinin yansıtmaq.<br />
tiş diş. tış. dış. 1. dəndənə. - darağın neçə dişi qırılmıĢ. - diĢ<br />
1487 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çıxmaq: diĢin bitməsi. - diş çıxarmaq: diĢ çəkmək. - diş<br />
badamı: fırıx badam. incə qabıqlı badam. - diş biləmək:<br />
hirslənmək. yeməyə hazırlanmaq. - diş buğdayı: diĢlik.<br />
hədik. cocuqların diĢ çıxaranda qaynadılıb açılmıĢ buğda. 2.<br />
kərtik. kərtə. niĢan. iĢarə. çəntik. çizgi. - çıtlanın kərtəsi. -<br />
heyvan qulağının kərtəsi. 2. dış. yad. 'için' qarĢıtı. -<br />
açıqdan adam alınmır.<br />
- dişlərin sırıtıb gülüşmək: yılıĢmaq.<br />
- diş diş kəsmək: tırtıl kəsmək.<br />
- balıq dişi ki ondan piçaq kimi ayqıtlara sap yapılır: som.<br />
- diş badamı # daş badam: qabığı bərk badam<br />
- diş diş, dən dən olan: tarama. darama. - darama küri:<br />
kürinin( xavyar) diĢ diĢ duran çeĢiti.<br />
- diş durmaq: tək durmaz. dənğ durmaq: dinc durmaq. rahat<br />
durmaq. - o tək duramaz.<br />
- sıçan dişi: hər nəyin qırağında olan incə, sivri oya.<br />
- yeməkdə dişlərə yapışan köçək: tırtır.<br />
- quzu dişi: cocuqlar çıxaran ilkin diĢ, ki yedi yaĢına dək<br />
töküb dəğiĢir.<br />
- dişləri qıcıqlamaq: gəmrənmək. - gəmrənib dururdu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- gədik gədik, diş diş edmək: qədmək. kərtmək. kətmək. (<<br />
gədik. kərdik < kər). oymaq. çəntmək. çəntmək.<br />
- ön dişilərindən düşüyü olan kərik: gədik. - gədik həsən.<br />
gədik paĢa.<br />
tışar dışar. tişər. dişər. tışqar. 1. dıĢarı. iyavar. xarici. biruni. 2.<br />
içərin qarĢıtı. mihit. - dişər dəniz: bəhri mihit. 3. tuvalet.<br />
müstərah. xaric. - dışar çıxmaq: eĢiyə çıxmaq. əl suya<br />
yetirmək. { dışar (dıĢarı) getmək: eĢiyə getmək. gəzməyə<br />
çıxmaq. yabançı ölkə gedmək}.<br />
tışarı tış. tışraq. tışqarı. taşraq. taşqarı. dışra. dışraq. dışqarı.<br />
daşra. daşraq. daşqarı. bir nəyin içində olmayıb,<br />
qırağında olan. - dış sözü buraxan, iç sözün tutar. - dış<br />
sözün içi nədi: qırağ söz içərdə gəzməz. - dış baxan, dış<br />
görər: yandan baxan, yandan görər. - dış buraxan, içə alar:<br />
eĢiyə buraxılan, içəri alınır.<br />
tişər dişər. tışar. dışar. tışqar. 1. dıĢarı. yavar. xarici. biruni. 2.<br />
içərin qarĢıtı. tıĢıq. mihit. - dişər dəniz: bəhri mihit.<br />
tişi dişi. yumĢaq. mülayim.<br />
- dişi dəmir. dişi söz.<br />
- su sığırı dişisi: tombay.<br />
- dişi qopça: dişi kilid: dəlikli.<br />
1488 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- dişi dəvə: inğən. inğan.<br />
- dişi qulluqçu: qomaq. kilfət. kəniz.<br />
- geyik dişisi: burçın.<br />
tışıq 1. dıĢar. tiĢər. mihit. 2. tişli. dişli. tışlı. dışlı. xarici. - içli<br />
1489 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dıĢlı: içik tıĢıq. içi eĢiyi birlikdə. daxilən xaricən.<br />
məhrəm. təklifsiz.<br />
tış tışarı. tışraq. tışqarı. taşraq. taşqarı. dışra. dışraq.<br />
dışqarı. daşra. daşraq. daşqarı. bir nəyin içində olmayıb,<br />
qırağında olan. - dış sözü buraxan, iç sözün tutar. - dış<br />
sözün içi nədi: qırağ söz içərdə gəzməz. - dış baxan, dış<br />
görər: yandan baxan, yandan görər. - dış buraxan, içə alar:<br />
eĢiyə buraxılan, içəri alınır.<br />
tışqar tışar. dışar. tişər. dişər. 1. dıĢarı. iyavar. xarici. biruni. 2.<br />
içərin qarĢıtı. mihit. - dişər dəniz: bəhri mihit.<br />
tışqarı tışra. tışraq. taşraq. taşqarı. dışra. dışraq. dışqarı. daşra.<br />
daşraq. daşqarı. 1. tıĢ. tıĢarı. bir nəyin içində olmayıb,<br />
qırağında olan. - dış sözü buraxan, iç sözün tutar. - dış<br />
sözün içi nədi: qırağ söz içərdə gəzməz. - dış baxan, dış<br />
görər: yandan baxan, yandan görər. - dış buraxan, içə alar:<br />
eĢiyə buraxılan, içəri alınır. 2. astananın, baĢkəndin<br />
qırağından gələn. baĢkənddən olmayıb, qırağdan olan.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tışqarmaq dışqarmaq. yəstəkləmək. pisləmək. eĢiyə gedmək.<br />
sıçmaq.<br />
tışlamaq dışlamaq. daĢlamaq. bırakmaq. taĢlamaq.<br />
tişləmək dişləmək. diĢ keçirmək. ısırmaq. kərtdirmək. kərtik,<br />
çəntik, gədik yapmaq. çəntikləmək. çəntdirmək. - çitləyi<br />
kərtiklətmək.<br />
- dişləyib qoparmaq. ısırmaq. talamaq. dalamaq.- ayı<br />
dalamış.<br />
tişli dişli. tışlı. dışlı. tışıq. xarici. - içli dıĢlı: içik tıĢıq. içi eĢiyi<br />
birlikdə. daxilən xaricən. məhrəm. təklifsiz.<br />
tışlı dışlı. tişli. dişli. tışıq. xarici. - içli dıĢlı: içik tıĢıq. içi eĢiyi<br />
birlikdə. daxilən xaricən. məhrəm. təklifsiz.<br />
tişlik dişlik. 1. dincək. dinlik. qaĢan. rahatlıq. istirahatlıq. 2.<br />
gədik. çəntik.<br />
tışra tışraq. tışqarı. taşraq. taşqarı. dışra. dışraq. dışqarı.<br />
daşra. daşraq. daşqarı. 1. tıĢ. tıĢarı. bir nəyin içində<br />
olmayıb, qırağında olan. - dış sözü buraxan, iç sözün<br />
tutar. - dış sözün içi nədi: qırağ söz içərdə gəzməz. - dış<br />
baxan, dış görər: yandan baxan, yandan görər. - dış<br />
buraxan, içə alar: eĢiyə buraxılan, içəri alınır. 2. astananın,<br />
1490 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1491 http://WWW.TURUZ.NET<br />
baĢkəndin qırağından gələn. baĢkənddən olmayıb,<br />
qırağdan olan.<br />
tışraq tışra. tışqarı. taşraq. taşqarı. dışra. dışraq. dışqarı. daşra.<br />
daşraq. daşqarı. 1. tıĢ. tıĢarı. bir nəyin içində olmayıb,<br />
qırağında olan. - dış sözü buraxan, iç sözün tutar. - dış<br />
sözün içi nədi: qırağ söz içərdə gəzməz. - dış baxan, dış<br />
görər: yandan baxan, yandan görər. - dış buraxan, içə alar:<br />
eĢiyə buraxılan, içəri alınır. 2. astananın, baĢkəndin<br />
qırağından gələn. baĢkənddən olmayıb, qırağdan olan.<br />
tışralı dışralı. baĢkənddən qıraqda doğulub, böyüyən. -<br />
tışralılığı ağızlığından bəllidir. - tıĢralı ağız: baĢkəndin<br />
ağızlığı olmayan.<br />
tışralıq dışralıq. baĢkənddən qıraq yerlər. - dışralıqın havası çox<br />
arın sağındır: açıq təmiz. - dışralıqda gəzib gözə çarpınmır.<br />
titdirmək ditdirmək. yoldurmaq. çəkdirib qopartmaq. sökdürmək.<br />
titər - didər didərlənmək: didiĢmək. titiĢmək. açılıĢmaq.<br />
titik apuq. apqu. yapuq. çalağ. iti.<br />
titikləmək didikləmək. tartaqlamaq. dartıb çəkərək xırpalamaq.<br />
titinmək didinmək. tirtinmək. usanmaq. bezginmək. bezikmək.<br />
bıkınmaq. giciĢmək. qaĢınmaq. gədilmək. gədiklənmək.<br />
(< gədik. kərdik < kər).
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
titiş titriĢ. sallaĢ. silgiĢ. silkiĢ. silki. sıçraĢ. diksinmə. təhrik.<br />
titişmək didişmək. didər didərlənmək. açılıĢmaq.<br />
titmək ditmək. didmək. 1. (yun. pambıq) daramaq. atmaq. 2. lif lif<br />
edmək. parça parça edmək. parçalamaq. çəkib<br />
qoparmaq. sökmək. yolmaq. bütün, toplu nərsəni açıb<br />
saçmaq, ayırmaq.- qoyunun yapıqın (yunun) yoldu.<br />
titrək ditrək. sarsaq. sarsıq. sarsılan. mürtəiĢ. saqır. səyir.<br />
səyrə. - saqır saqır titrəmək.<br />
- titrək oti: bir çeĢit dağ otu.<br />
titrəmə ditrəmə. titrəyiĢ. sarsılma. irti'aĢ. sarsılıĢ. sallanma.<br />
lərzə. rə'Ģə.<br />
titrəmək ditrəmək. çox oynaqlamaq. incikmək. duyqusu gedmək.<br />
bayılmaq. büzülmək. sarsımaq. oynadmaq. təhrik<br />
edmək. incikmək. duyqusu gedmək. bayılmaq.<br />
büzülmək. kitrəmək. tırıllamaq. çılpaqlanmaq. yalınmaq.<br />
zayıflamaq. (qorxudan, soyuqsan). saqırdamaq.<br />
səyirmək. səyrəmək. - yaman tırıllamısan. - titrəməyin<br />
yansısı. - tırıl tırıl titrəmək.<br />
- üzərinə titrəmək: çox özləmək. çox arzulamaq. - yer göy<br />
titrəmək: qorxunc, ürkək bir durum olmaq.<br />
- qayqıdan titrəmək: irilmək. kəndi kəndini yermək. arılmaq.<br />
1492 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- yavaşca titrəmək: bınğıldamaq.<br />
- quyruğu titrəmək: ölmək.<br />
titrənmək sarsılmaq. oynadılmaq. təhrik olunmaq.<br />
titrər tırıl. çıplaq. yalın. - yaman tırıl qaldıq. - tırıl qalan canıva<br />
1493 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qurban. - tırılın biri tırıl: parasız olana deyilir.<br />
titrəş qorxuĢ. dehĢət. qorxu. qorxunc. vəhĢət.<br />
titrəşmək qıstaĢmaq. sılaĢmaq. qasnaĢmaq.<br />
titrətmək ditrətmək. qorxutmaq. salqıtmaq. sarsıtmaq. sirkmək.<br />
silkmək. sallamaq. təhrik edmək. - sərtlikilə hər kəsi<br />
titrətmişdir.<br />
titrəyiş titrəmə. ditrəmə. rə'Ģə. lərzə.<br />
titriş titiĢ. sallaĢ. silgiĢ. silkiĢ. silki. sıçraĢ. diksinmə. təhrik.<br />
tittirmək dittirmək. minğditmək:<br />
tivan divan. qurultay.: - divan durmaq: ayaqda durub, əllərini<br />
aĢağı uzatma komandası.<br />
tiyan diyan. dayan. sərin. səbir.<br />
tiyəcək - diyəcək yox: söz götürməz.<br />
tiyərək diyərək. deyu. deyibən. sanki. quya. - çarĢı qapalı deyu,<br />
dıĢarı çıxmadım. iddəası ilə. - pisdi deyu, saymadı.<br />
tıyıq tıxanmıĢ. tutqun. məsdud. - tutqun su yolu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tıymaq tıqmaq. tıqmaq. yasaqlamaq. abamaq. ablamaq.<br />
avamaq. avlamaq. qapamaq. yapamaq. mən' edmək.<br />
tıynaz təpələnmiĢ ot yığını.<br />
tiz diz.<br />
- diz üzərində. diz üstündə: dizlər yerə qoyaraq.<br />
- diz bağı: dizgə: patavanı, səğəli corabı qıçda saxlamaq<br />
üçün dizin altından, yada yuxarsından bağlanan bağ.<br />
- diz çürütmək: bir iĢi görməkdə candan çalıĢmaq.<br />
- diz dizə: yan yana.<br />
- diz qapağı: diz ağırşağı: dizin öndə olan kasası.<br />
- çörəyi diz üstündə olmaq: bəfasızlığ edmək. yasıya,<br />
qanuna uymamaq, riayət edməmək.<br />
- dizlər qapanmaq: ayaqlarına sarılmaq. yalvarmaq.<br />
- dizlərinə qapanmaq: heç nə düməmək. əlsiz, aciz qalmaq.<br />
- dizi dibində: götü dibində. dayima birlikdə. bərabər. -<br />
cocuğu dizi dibində böyütdü.<br />
tizdirmək dizdirmək. 1. düzdürmək. sıralatmaq. sıraya qoymaq. -<br />
çırağları hovzun qırağına dizdirdilər. 2. yazı biçikləri<br />
(hərfləri) birbiri yanına düzüb kitabı çapa hazırlamaq. -<br />
bu il ondana kitab dizdirib.<br />
tizgə dizgə. - diz bağı: patavanı, səğəli corabı qıçda saxlamaq<br />
üçün dizin altından, yada yuxarsından bağlanan bağ.<br />
1494 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tizgin dizgin. 1. atın ağzına keçirilən, gəmə bağlı qayıĢ ki<br />
onunla minici heyvanı dolandırar, idarə edər. cilov. inan.<br />
gəm. oyan. dizgin. ovsar. yular. yolar.2. idarə. - dolu<br />
dizgin: tam sürətlə.<br />
- dizginini çəkmək: cilovun yığmaq, qıvırmaq. çox ilər<br />
gedənləri önləmək.<br />
- tək dizgin: ağzı pozuq at.<br />
- dolu dizgin: atı ala bildiğinə, bacardıına qaçdırmaq.<br />
- dolu dizginə: dörd nal:- dörd nala gedirdi.<br />
tizi dizi. dizim. dizmə. düzüm. riĢdə. əriĢdə. əriĢ. ip. nəzm.<br />
silk. - nə dizidə bir kiĢidi. - məni sevən girsin mənim dizimə.<br />
tizik - tizik yerinmək: tələsmək. qoĢılmaq. qaçınmaq. ivilmək.<br />
çaqqanmaq. çaqlanmaq. - böylə qoşılmaz. - qoşılmağında<br />
çəki, həddi var.<br />
- tizik yeritmək: ivdirmək.tələsik çatdırmaq. qoĢdırmaq.<br />
tizili dizili. sıralı. düzənli. müntəzəm. sıra. səf. düzülmüĢ nə. -<br />
bir sıra inci. - ağacları var sıra sıra. - sıralı iĢlər qolay<br />
görünür.<br />
tiziliş diziliĢ. düzülüĢ. sıralalıĢ. sıranıĢ.<br />
tizim dizim. dizmə. düzüm. dizi. riĢdə. əriĢdə. əriĢ. ip.<br />
tiziş diziĢ. dizmə. düzmə.<br />
1495 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tizqur dizqur. dizbağı, quĢağı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tızlaq dızlaq. dazlaq. taslaq. çıplaq.<br />
tizlik dizlik. dizəcən olan don.<br />
tizmə dizmə. 1. sıralama. dizim. düzüm. dizi. riĢdə. əriĢdə. əriĢ.<br />
ip.- inci dizmə. 2. təsnif. 3. diziĢ. düzmə.<br />
tizmək dizmək. düzmək. tarmaq. dərmək.<br />
tob kömək. kümək. kuma. yığıntı. yığın. koma.<br />
tobaç qopal. kopal. kupal. küp kimi. qunt. biçimsiz. qıssa.<br />
tobix təpik. danlaq. qalay. yerik. əzmə. tə'ziz. atıĢ. sökə.<br />
sərzəniĢ. məzzəmət. tərsləmə. paylama. azarlama.-<br />
qalay atmaq, basmaq: paylamaq.<br />
tobixləmək söküb saymaq. söküb qoĢmaq. atıĢdırmaq. sökəmək.<br />
sərzəniĢ edmək. təpikləmək. qalaylamaq. danlamaq.<br />
paylamaq. yermək. əzmək. tə'ziz edmək. sərzəniĢ<br />
edmək. məzzəmət edmək.<br />
tobixlənmək sərzəniĢ olmaq. təpələnmək.<br />
tob " tob" ilə baĢlayan kəbir8 (bə'zi) sözlərin baĢına gəlib<br />
vurqulayan sözcük. - tob toğru.<br />
tobra tumaç. kisə. balıĢ.<br />
tobraçı allaq. aldaq. kələkçi.<br />
tobra > torba. 1. böyük kisə. dağarcıq. dağar. 2. gövddə<br />
oluĢan sarqıq ĢiĢ, ur. 3. daĢĢağın duran kisəsi, torbası. -<br />
1496 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
torbası şişmiş.<br />
- qıldan yoğurt tobrası: köynük.<br />
- arpa tobrası: köynük.<br />
tobralamaq torbalamaq. kisələmək. aldatmaq.<br />
tobralanmaq kisələnmək. aldanmaq.<br />
todaq tudaq. hər nəyin qırağı. - dəniz dodağı.<br />
1497 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dodağını ısırmaq: ĢaĢı qalmaq. heyrət edmək.<br />
- dodaq bükmək: ağlamsımaq.<br />
- dodaq çatlamaq: qussələnmək.<br />
- dodaq çuxuru: üst dodağın oluğu (oyuğu).<br />
- dodaq yarılmaq: birdən birə bərk qorxmaq.<br />
- dodağından qan damlar: gilas dodaq. al qırmızı gözəl<br />
dodaqlı.<br />
- dodaq dodağa öpüĢmək.<br />
- dodaq sarqıtmaq: dodaq sallamaq. somurtmaq.<br />
toğru - doğru bütün olmayan: yalan yanlıĢ. qırıq quruq. xətalı<br />
səhvili olan.<br />
toxtərfars doxtərfars. < duktər ( duk. tuq: bağlı, qapalı olan). qız.<br />
toqa toqqa. (< tuq). qayıĢı, ipi, bağı içinə keçirildib, nərsəni<br />
toqac çırpıcı toxmağı.<br />
bağlamağa yarar, öz çevrəsin çörəklənmiĢ,<br />
çevrələnmiĢ, içi boĢ tikə. həlqə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
toqaq tuqaq. toqqa. tuq. həlqə.<br />
toqa tuqa. toqqa. toxa. 1. qovuĢduracaq güclü bağ. 2. avuc<br />
kimi toplu yer. dərə içi. 3. qurĢaq, qayıĢ kimi nərsələri<br />
bağlamağa özəl, dilli baĢlı böyük qopca. qolan toqası. -<br />
quĢaq toqası. - qılıc qayıĢı toqası. 4. qavuĢdurma. - toqa<br />
edmək: qovuĢdurmaq. 5. ayaqlar (gilas) birbirinə çırpmaq.<br />
- toqalım!: toxuĢduralım. 6. öyləcığa. öğlə. iĢ. güc.<br />
məĢquliyyət. 7. xəstəlik. iğ. qəm. kəmkə. kefsizlik. mun.<br />
iç ağırlığı.<br />
toqal doğal. doğru. doğurdan. qalaysız. özdək. içdən.<br />
yalansız.<br />
toqamaq 1. toxuĢdurmaq. birbirinə vurmaq. 2. bağdaĢamaq.<br />
birbirinə bağlamaq.<br />
- toqalım!: toxuşduralım!.<br />
toqan Doğan. Qızıl QuĢ. ġunqur. Köğön. ġahin. ġunqar. Al<br />
QuĢ. - bir çeşit doğan. səksək.<br />
toqan doğan. toğan. doğan. (< doğmaq). 1. toyğan. 2. bəxt.<br />
Ģans. tale'. - doğanı dönmüş: taleyi çönmüĢ. - ağ doğan:<br />
çaqır doğrul. toğan. 3. soy. əsil. 4. çaqır. - ağ doğan. - boz<br />
doğan. - ala doğan. - çaqır doğan. - sarı doğan. - boz<br />
doğan: armud çeĢiti.<br />
1498 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- qara doğan: sunğur qara.<br />
- ağ doğan: sunğur. Ģunğar.<br />
1499 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- qanatları açıq olan "doğana" verilən ad: toğra.<br />
- çox doğan: doğurğan.<br />
- toplu köstək ki doğanın ayağına vurulur: tomağa.<br />
toqanaq toğanaq. girdab. əqrim. əkrim. iqrikcığa.<br />
toqançı doğançı. yeniçəri ocağında, turnaçı kimi, əsgər<br />
cərgələrindən.<br />
toqanlı doğanlı. bəxtli. Ģanslı. tale'li.<br />
toqansız doğansız. bəxtsiz. Ģanssız. doğanı dönmüĢ. taleyi<br />
çönmüĢ. tale'siz.<br />
toqat Ģaplaq. çaplaq. Ģapalaq. çapalaq. silli.<br />
toqbasar toxbasar. soğuqluq. deser. yeməkdən sonra yeyilən<br />
soyuq yemək. (dondurma, yemiĢ kimi).<br />
toqdama iyiləĢmə. əsənlik. Ģəfa.<br />
toqdamaq toxdamaq. arımaq. arınmaq. kəsəldən qalxmaq.<br />
toqdamaz toxdamaz. geçməz. düzəlməz. onmadıq. onqmadıq.<br />
onmadıq. onmaz. sağalmaz. - geçməz xəstəliyə tutulmaq,<br />
düĢmək.<br />
toqdatmaq toxdatmaq.önqürtmək. onqurtmaq. dirsətmək.<br />
düzəltmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
toqımaq toxumaq. (adam. dəmir) dövmək. vurmaq. çarpmaq.<br />
toxunmaq.<br />
toq tox. toyuq. 1. doymuĢ. 2. dolqun. qalın. sıx. - tox qumaĢ.<br />
3. tuq. sıq. tutaĢ. toquz. sıx. - toquz qumaĢ. 4. qalın.<br />
gobut. gobult. qalın. qaba. kəsif. zəxim. qəliz. koloftfars.<br />
5. saqın. pərhizkar. təqvalı. - saqın kiĢi.<br />
toqqa toqa. (< tuq). qayıĢı, ipi, bağı içinə keçirildib, nərsəni<br />
bağlamağa yarar, öz çevrəsin çörəklənmiĢ,<br />
çevrələnmiĢ, içi boĢ tikə. həlqə.<br />
toqqa tuqa. tuqa. 1. qovuĢduracaq güclü bağ. 2. avuc kimi<br />
toplu yer. dərə içi. 3. qurĢaq, qayıĢ kimi nərsələri<br />
bağlamağa özəl, dilli baĢlı böyük qopca. qolan toqası. -<br />
quĢaq toqası. - qılıc qayıĢı toqası. 4. qavuĢdurma. - toqa<br />
edmək: qovuĢdurmaq. 5. toqaq. tuqaq. tuq. həlqə.<br />
toqquz - doqquz doğurmaq: çox tələsmk. səbirsizliklə gözətləmək.<br />
çox maraqlaĢmaq.<br />
toqlaq toğlaq. aldanqıc. aldaq. iğfal.<br />
toqluq toxluq. - toxluq: toxbasar: son yemək (deser).{açıq yemək:<br />
giriĢ (antirə) yeməyi. - yoğur yemək: quyuq (əsl) yemək}.<br />
toqlu toxlu. 1. bir yaĢına girmiĢ qoyun. 1. boynunda küpə kimi<br />
sarqan dənələri olan qoyun, keçi.<br />
1500 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
toqluq toxluq. toyuqluq. 1. doymuĢluq. 2. dolqunluq. qalınlıq.<br />
sıxlıq. - qumaĢın toxluğu.<br />
1501 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- göz toqluğu: soğum. soğuma. doyma. qənaət.<br />
- qarın toxluğuna: yalnız yeyib içmə qarĢıtı çalıĢmaq.<br />
toqluluq - gözü toqluluq. soğumluq. soğuma durumu. doyumluq.<br />
qane'lik.<br />
toqma doğma. 1. təvəllüd. viladət. - doğma tarixi. 2. çırıl çıplaq.<br />
- doğma böyümə: doğmuĢ böyümüĢ, yerli. - doğma<br />
böyümə kəndlidi. 3. zihur. hidus. sinux. sidur. tilu'.<br />
toqmaq 1. toğramaq ( < doğ. döğ. oğ: oğuntu. bala). 2. toxmaq.<br />
döğüc. döqəc. döğəc. döqdi. 3. yakın. yakır (< yaxmaq).<br />
verimsiz. qısır. əqim. toymaq. doymaq. doyulmaq.<br />
qanmaq.<br />
- əksik doğmaq: cocuq çağı gəlmədən doğmaq.<br />
- içə doğmaq: ürəyə doğmaq: içinə qonmaq. sinux edmək.<br />
- doğduğuna peşman: təmbəl.<br />
- dəmir toxmaq: güpüz. qabaĢ. qəbəĢ.<br />
- döğüş araclarında zəncirli, toplu bir çeşit toxmaq:<br />
salaq. salıq.<br />
- geyim yumaqda işlənən yassı toxmaq: taqtaq
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- çırpıcı toxmağı: toqac.<br />
- toxmaq kimi: gürbüz, ətli cocuq.<br />
toqmar toxmar. tuqmar. düğməli. təmrəni yumru olan ox çeĢiti.<br />
toqmış doğmış. dünyayə gəlmiĢ. mütəvəlid. zadə.<br />
toqnaq toxnaq. toqun. 1. pozun. pozma. zərər. ziyan. - bunun<br />
bizə toxunu yoxdur. - bundan nə toxun gözlənilir. - bir belə<br />
toxnaqın altından çıxmaq olmaz. 2. baĢa vurma. Ģəmatət.<br />
sərzəniĢ. - toxnaqa düĢdük. 3. iĢləmə. keçmə. etgi. tə'sir.<br />
- onun varından bizə toxun yoxdu. - toxunun azaltmaq. -<br />
toxunun güclətmək. 4. lamisə.<br />
toqnaqlı toxnaqlı. toqunlı. 1. pozan. zərərli. ziyanlı. - bunun bizə<br />
toxunlusun ayırın. - bundan nə toxunlu söz gözlənilir. - bir<br />
belə toxnaqlı iĢlərin altından çıxmaq olmaz. 2. baĢa vuran.<br />
sərtcə. güclü. - toxnaqlı düĢüncə. 3. iĢlər. keçən. etgili.<br />
tə'sirli. - onun varından bizə toxunlı bir nə yoxdu. - toxunlı<br />
soyu. - toxunlı söz.<br />
toqra toğra. 1. qanatları açıq olan "doğana" verilən ad.<br />
xanlığın, Ģahlığın qolu, imzası. - toğralı kağız. - toğrasız<br />
heç bir nəyə baxılmaz. 2. ataman dövründə aqçaların bir<br />
üzünə vurulan doğan Ģəkli. - yazımı toğra oyunu: Ģer mi<br />
1502 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1503 http://WWW.TURUZ.NET<br />
xət oyunu: Ģer mən xət oyunu. 3. tumar. birlikdə paket<br />
yapılmıĢ kağaz. - toğra bəstəmək: tumar yapmaq.<br />
toqra toğra. toğrul. ağ doğan. çaqır doğan.<br />
toqrac toğrac. toğraçı. doğramaçı. dülgər. nəccar.<br />
toqraçı toğraçı. toğrac. 1. doğramaçı. dülgər. nəccar. 2.<br />
toğrakəĢ. toğra çəkən. imçi vəkil. niĢançı vəkil.<br />
toqrakəş toğrakəş. toğraçı. toğra çəkən. imçi vəkil. niĢançı vəkil.<br />
toqraq doğraq. qavaq ağacı.<br />
toqraqsıq doqramaq haqqı olan.<br />
toqram toğram. 1. kəsim. paralanma. kəsilmə. - bağırsaqlarım<br />
toğram toğram kəsilir: doğranır kimi bərk ağrımaq. 2. kəsiĢ.<br />
boreĢ.<br />
toqrama . doğrama. ufalama. təcziyə.<br />
toqramaçı doğramaçı. qəfəsçi. toğraçı. toğrac. dülgər. nəccar.<br />
toqramaq doğramaq. qırmalamaq. ufalamaq. qıymaq. qırmaq.<br />
əsirgəməmək. rəhmisizlik edmək. paralamaq. sanamaq.<br />
- bol doğramaq: yalançı sözlərlə aldatmaq. ĢiĢirdib<br />
yoluzdurmaq. - saqalına soğan doğramaq: ələ salmaq. -<br />
incə incə, rizə rizə doğramaq: qıymaq. qılmaq.<br />
toqramaq toğramaq. - bol doğramaq: 1. geninə xərcləmək. israf<br />
edmək. 2. bolunaa söz vermək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
toqranma doğranma. ufalanma. təcəzzü'.<br />
toqranmış - incə incə doğranmış: qıyıq. qıyma. qiymə. - qıyıq ət.<br />
toqrayan doğrayan. qıyıcı. - tütün qıyıcı.<br />
toqri doğri. sadiq.<br />
toqru - nərsənin doğru üzü: uvand. uvat. üz. (# tərs). - bu<br />
qumaĢın üzü tərsi bəlli deyil.<br />
toqru doğru. 1. düz. gərçək. mühəqqəq. - doğru söz. - doğru iĢ.<br />
2. sağlam. səhih. - doğru hesab. 3. yön. yan. cəhət.<br />
səmt. - doğuya doğru. - hançı yana: hara doğru. - hançı<br />
yönə: hara doğru. - hançı səmtə: hara doğru. 4. təqribən.<br />
civarında. - otuz yaĢlara doğru. 5. (< tor. tir. dir: düz.).<br />
öğüz. iyi. duraç. uz. gözəl. yarar. saleh.üzək. çin.<br />
daynaqlı. doğurdan. doğal. qalaysız. özdək. içdən.<br />
qayım. qaqım. düz. uyğun. saib. yalansız.sağlam.<br />
möhgəm. əsaslı. mühəqqəq. - üzək kiĢi: doğru, som<br />
adam. - toqru!: doğru !. aha !. ahan !. ha !. gərçək !.<br />
- doğru olmayan: yan. əğri. bir yana, bir tərəfə. yan baxıĢ.<br />
yan baxmaq.<br />
- dos doğru, çin, iç, xalis olan:. yalınğız. yalınqaq. yalıncız.<br />
- doğrusu: əlhəq.<br />
- doğru durmaq: iyilikdə bulunmaq.<br />
1504 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1505 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- doğru olmayan: tolaĢlı. dolaĢlı. dolaĢaraq varılan. sapa. -<br />
dolaşlı yol. - dolşlısöz. - dolaşlı yaĢam. - dolaşlı cizgi.<br />
- kəsə, doğru, düz yoldan yox, sapa yoldan götürmək,<br />
apartmaq: tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq. - bizi haralaracan<br />
dolaşdırdı.<br />
- doğrudan: doğrudan doğruya: doğruca. dolaĢmıyaraq.<br />
quĢqusuz. müstəqim. bilavasitə.<br />
- gün doğrusu: 1. gün doğuĢu. məĢriq. tilui Ģəms. 2. doğu<br />
güney yeli.<br />
- doğru yol: hidayət.<br />
toqru doğru. düz onat.<br />
toqruca bilavasitə. doğrudan. doğrudan doğruya. quĢqusuz.<br />
dolaĢmıyaraq. quĢqusuz. müstəqim.<br />
toqrudan doğrudan. sadəcə. düzcə. taarüfsüz. bilatəklif. təklifsiz.<br />
toqrul toğrul. toğra. ağ doğan. çaqır doğan.<br />
toqrulamaq toğrulamaq. doğruyu söyləmək. həqiqəti demək. - ha',<br />
Ģimdi doğruladı.<br />
toqruldan doğruldan. düzəltici. düzedici. təsviyəçi.<br />
toqrulmaq doğrulmaq. 1. düzəlmək. önqünmək. onqunmaq.<br />
dirsəlmək. 2. qalxmaq. qiyam edmək. - çevriĢə<br />
doğruldular. - ayaq üzrə doğruldu. 3. bir yol almaq. bir
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
istiqamət almaq. bir yerə təvəccüh edmək. - çarĢıya<br />
doğrulmaq. - evinə doğruldu. 4. çönmək. dönmək. - sağa<br />
doğrul. - qibləyə doğrul. 5. gərçək olmaq. təhqiq edmək.<br />
- iĢlər tamamilə doğrulmadı.<br />
toqrultmaq toğrultmaq. 1. düzətmək. əğri, yanlıĢı doğru yapmaq.<br />
təshih edmək. - onun burasın doğrultmalı. 2. isbat, sabit<br />
edmək. - sözlərizi doğrultmalısız.<br />
toqruluq toğruluq. 1. xilus. namus. 2. sədaqət. - doğruluqdan<br />
ayrılmamalı. - ürəyimin doğruluğu. 3. səhhət. 4. həqiqət.<br />
toqrum doğrum. doğram. kəsiĢ. boreĢ.<br />
toqrutmaq doğrutmaq. isbat edmək. - siz iĢlərizi doğrutmaq üçün<br />
nəməniyə dayatırsız.<br />
toqtamaq toxtamaq. onqulmaq. onulmaq. iyiləĢmək. düzəlmək. -<br />
onulmaz yaran vardı ?.<br />
toqtaştırmaq toxtaştırmaq. yatıĢdırmaq. basdırmaq. təsgin vermək. -<br />
yel yağmuri yatışdırdı.<br />
toqu doğu. 1. doğu yeri. müvəllid. vətən. 2. mətlə'. məĢriq.<br />
Ģərq. 3. doğurma. törə. tolid. - doğu güney yeli: gün<br />
doğrusu. 4. doğu. Ģərq. Ģırıq. ısıq. çit. çıtıq. çatıq.<br />
toxunmuĢ nərsə. parça.<br />
1506 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
toquq tokuq. (< toxunan yer. düğmə). tüq. tük. dük. amac. xal.<br />
niĢan. - oxu dükə çaldı.<br />
toqulamaq toqa yapmaq.<br />
toqulğa toğulğa. baĢlıq. tavulğa. baĢa qoyulan dəmir börk.<br />
miğfər.<br />
toqumaq toxumaq. yaratmaq. bəzəmək. düzəltmək.<br />
toqumaq toxumaq. 1. silkmək. çırpmaq. - ağac toxumaq. 2.<br />
atqılamaq.<br />
1507 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- iq (iğdə) kimi toxumaq: çox gedib gəlmək. çulxalar kimi<br />
tez tez ipliyi qərqərələrə sərdikləri kimi. - bu gün axĢamacan<br />
iğdə toxudum.<br />
- incə əliyib, sıx toxumaq: çox incələmək. dibinə gedmək.<br />
hər nəyə çöb qoymaq.<br />
toqun toxun. toxnaq. 1. pozun. pozma. zərər. ziyan. - bunun<br />
bizə toxunu yoxdur. - bundan nə toxun gözlənilir. - bir belə<br />
toxnaqın altından çıxmaq olmaz. 2. baĢa vurma. Ģəmatət.<br />
sərzəniĢ. - toxnaqa düĢdük. 3. iĢləmə. keçmə. etgi. tə'sir.<br />
- onun varından bizə toxun yoxdu. - toxunun azaltmaq. -<br />
toxunun güclətmək.<br />
toqun toxun. ulaĢ. bitiĢ. vəsl. ittisal.<br />
toqun toxun. ziyan. zərər.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
toqunaq toxunma.<br />
toqunaqlı toxunaqlı. kəsgin. təsirli. müəssir.<br />
toqunaqlı toxunaqlı.toqunur. toxunur. etgili. müəssir. - töxunur səs.<br />
- töxunur öğüt. - töxunur davranıĢ. - töxunur iĢlər.<br />
toqundurmaq toxundurmaq. - toxunacaq qədər yaxınlaşdırmaq:<br />
bitiĢdirmək. yanaĢdırmaq. qavuĢturmaq. müttəsil edmək.<br />
toqundurmaq toxunmaq. tutmaq. dəğmək. məs edmək. - kirli əl ilə ağ<br />
paltarı tutma: toxunma. - qısqaç issidi, tutma yaxar.<br />
toqundurmaq 1. iliĢtirmək. ləms etdirmək. təmas etdirmək. - bu yağı<br />
gözüzə toxundurmayın. - heç yana toxundurmuyaraq,<br />
buları burdan götürün. 2. incitdirmək. sataĢdırmaq. - bu<br />
yazıq kiĢini, cocuqlara toxundurmayın. 3. sözü dolayısı ilə,<br />
simgə ilə yerinə göndərmək, çatdırmaq. - sözünü mənə<br />
toxundurmaq istədi. 4. zərər yetdirmək. ziyan verdirmək.<br />
pozdurmaq. - heç kimə toxundurmayın. - qonĢu qonĢuya<br />
toxundurmasın.<br />
toqunlı toxunlı. toxnaqlı. 1. pozan. zərərli. ziyanlı. - bunun bizə<br />
toxunlusun ayırın. - bundan nə toxunlu söz gözlənilir. - bir<br />
belə toxnaqlı iĢlərin altından çıxmaq olmaz. 2. baĢa vuran.<br />
sərtcə. güclü. - toxnaqlı düĢüncə. 3. iĢlər. keçər. etgili.<br />
1508 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1509 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tə'sirli. - onun varından bizə toxunlı bir nə yoxdu. - toxunlı<br />
soyu. - toxunlı söz.<br />
toqunluq kin. öc. qərəz. - birinə dolqunluğu olmaq.<br />
toqunmaq - toxunub qapıb içinə işləmək: tutmaq. - dəniz tutmaz<br />
məni. - arax biləsin tutmuş.<br />
toqunmaq toxunmaq. raslamaq. iləmək. tuĢ gəlmək.<br />
- toxunacaq qədər yaxınlaşmaq: bitiĢmək. qavuĢmaq.<br />
yanaĢmaq. müttəsil olmaq.<br />
toqunmaq toxunmaq. tutmaq. dəğmək. toxundurmaq. məs edmək.<br />
- kirli əl ilə ağ paltarı tutma: toxunma. - qısqaç issidi, tutma<br />
yaxar.<br />
toqunmaq toxunmaq. 1. iliĢmək. sürülmək. ləms etmək. təmas<br />
etmək. - əli gözünə toxundu. - heç yana toxunma. 2. əl<br />
sürüb, əl dəğib pozmaq. xərablamaq. - uĢaqlar, qonaq<br />
yeməyinə toxunublar. - əğrəti qoyduğum nərsələrə<br />
toxunublar. 2. incitmək. sataĢmaq. - bu yazıq kiĢiyə<br />
toxunma. - bizə toxundu. 3. etgiləmək. iĢləmək. keçmək.<br />
əsər edmək. - mənə onun sözü toxunmaz. - sizə eləbil çox<br />
toxundu bu. 4. iti, tünd olub götürmək. tutmaq. - bu içgi<br />
tez toxunur. - hər çeĢit tütün mənə toxunur. 5.<br />
qussələtmək. üzmək. - bu mahnılar mənə toxunur. 6.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
zərər yetirmək. ziyan vermək. pozmaq. yaramamaq.<br />
rahatsızlamaq. - bu gubba gubba qulğıma toxunur. - heç<br />
kimə toxunmuyun. - qonĢu qonĢuya toxunarmı. - hər<br />
yeməyin çoxu toxunur. 7. dəxalət, təcavuz edmək. -<br />
kimliyinə toxunmaq. - qonĢu iĢinə toxunmaq. - suya sabına<br />
toxunmamaq: heç kimə zərəri dəğməmək. 8. nərsiyə<br />
dolayısı ilə, keçərək dəğmək. iĢarə edmək. - söz arası<br />
dizə toxundu.<br />
- suya sabına toxunmamaq: kimsə haqqında ziyanı<br />
olmamaq.<br />
toqunmaqsızın toxunmaqsızın. yavaĢcacıq. e'tina ilə. - iĢlərizi yavaşcacıq<br />
qılın.<br />
toqunmuş toxunmuş. çit. çıtıq. çatıq. toxu. parça.<br />
toqunulmamış toxunulmamış. tutunmamıĢ. iĢlənməmiĢ. kullanmamıĢ.<br />
yeni. - tutunmaş yaĢmaq. - tutunmaş yapı. - tutunmaş<br />
topraq.<br />
toqunur toxunur. 1. müzirr. ziyanlı. - toxunur yemək. - toxunur yol.<br />
2. toxunaqlı. etgili. müəssir. - töxunur səs. - töxunur öğüt.<br />
- töxunur davranıĢ. - töxunur iĢlər.<br />
toqurçın 1. buğda dəməti. 2. gəlin cehizi qəfəsi. 3. mıncıqla<br />
oynalınır bir oyun.<br />
1510 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
toqurdan doğurdan. doğru. doğal. qalaysız. özdək. içdən.<br />
yalansız.<br />
toqurğan doğurğan. çox doğan.<br />
toqurma doğurma. doğu. törə. tolid.<br />
toqurmaq doğurmaq. - doqquz doğurmaq: çox tələsmk. səbirsizliklə<br />
gözətləmək. çox maraqlaĢmaq.<br />
toqurmaz doğurmaz. doğmaz. yakın. yakır (< yaxmaq). verimsiz.<br />
sısır. əqim.<br />
toqurmaz doğurmaz. qısraq. qısır. əqim. - qısır topraq. - qısır tarla. -<br />
qısır il. - qısır qadın.<br />
toquş toxuş. sataĢ. sancıĢ. çaqquĢ. çaquĢ. taxuĢ. təsadüf.<br />
- doğuz balası: burtlaq.<br />
toquşdurmaq toqamaq. toxuĢdurmaq. birbirinə vurmaq.<br />
- toxuşduralım!: toqalım!.<br />
toquş doğuş. 1. məs. 2. - təqiş toquş: mübadilə. payapay. 3.<br />
1511 http://WWW.TURUZ.NET<br />
anadan olma. viladət. təvəllüd. 4. zihur. tilu'.<br />
toquşlu doğuşlu. soylu. cis. nəcib. nəcabətli.<br />
toquşmaq toxuşmaq. düĢ olmaq. raslamaq.<br />
toquşmaq məs çəkmək.<br />
toquşturmaq toxuşturmaq. birbirinə toxuĢdurub, sürtmək.<br />
toquz tox. sıx. - toquz qumaĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tola dola. mutluluq. güvənc. sevinc. onqluq. kef. neĢə.<br />
ləzzət. mutluluq. güvənc. sevinc. onqluq. kef. neĢə.<br />
ləzzət.<br />
tolabbaşı dolabbaşı. dolabçı. idarə baĢçısı. rəis.<br />
tolabçı dolabçı. 1. dolabbaĢı: idarə baĢçısı. rəis. 2. oyunçu.<br />
aldaqçı. kələkçi.<br />
tolab dolab. dilab. 1. sağız. sağya. dolanan, dönər çarx, ki<br />
quyudan su almağa yarar. dəzgah. çığrıq. 2. iĢqab.<br />
nərsə doldurmaq, qoymaq üçün, duvar oyuğunda,<br />
yaxud ayrıca yapılmıĢ, qəfəsəli, qanatlı qapılı olan içək<br />
yer. - dolabda saxlamaq. - dolaba qoymaq. - aĢıq (aĢlıq)<br />
dolabı. - geyim dolabı. 3. iĢlərin dolandırması. idarə.<br />
sazıman. - ticarət dolabın aparmaq, çevirmək: ticarət iĢlərin<br />
aparan. - kim dolabın baĢındadır. - dolab baĢın dəğiĢdilər. -<br />
dolabı pozuldu. - dolbı dalandırmaq. - su dolabı: su idarəsi.<br />
- toq dolabı: bərq idarəsi. - kimlik dolabı: sicil əhval idarəsi.<br />
4. hücrə. hicrə. qapalı qapılı çarĢıda olan tükan. qızıl<br />
bazarında (bəcistanda) bir dolabı var. 5. kələk. aldaq.<br />
qurqu. hilə. dəsisə. - öz dolbın çevirməkdən baĢqa iĢ<br />
bilmir. - buna bir dolab düĢünməli. - dolabın açmaq: kələyin<br />
dağıtmaq. - fələyin dolbı. - dolab qurmaq: kələk gəlmək. 6.<br />
1512 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1513 http://WWW.TURUZ.NET<br />
meĢə dirəklərinin bir kiçik çeĢiti. - qoĢa dolab. - tək dolab.<br />
7. qarman. qolun, qulağın burmaqla, qurmaqla çalınan<br />
çalqı qutusu. - dolab çivisi: orta oxu. 8. oyun. aldaq.<br />
kələk.- oyun edmək. oyun yapmaq. oyun vermək: kələk<br />
gəlmək. - oyun çıxarmaq: bir yeni bir nərsə ortaya qoymaq.<br />
9. ələməgə. cəhrə. çarx. iplik əğirmək, sarmaq aracı.<br />
dayaqlanmıĢ bir oxun çevrəsinə ağıllanmıĢ neçə<br />
çubuğu olan doğalaq.<br />
- dolablı saat: çəkməcəli ( kəĢovlu), çalğılı saat.<br />
- su dolabı: quyudan su çıxarmağa özəl dönər çərx, dilab.<br />
tolaq dolaq. 1. dolanğ. dolangi. > doləngfars < kələk. 2. tozluq<br />
yerinə baldıra dolağan, bağlanan keçə çuxa qırağı,<br />
Ģəriti. patavar.<br />
tolamaq dolamaq. 1. tovlamaq. tövləmək. tavlamaq. təvləmək. ip<br />
bağlayıb dolandırmaq. alqatmaq. aldatmaq. 2.<br />
çevirmək. çevrəmək. quĢatmaq. yörəyə, çövrəyə<br />
döndərmək. - baĢına bi Ģal dola. - belivə bir quĢaq dola,<br />
soyuqdu. 3. nərsəni birinə yükləmək. ağır, iĢgilli bir nəyi,<br />
birinə göndərmək, iliĢdirmək. aldatmaq. oyalamaq.<br />
oynatmaq. baĢ qatmaq. yozmaq. iğfal edmək. - bu iĢi<br />
mənim baĢıma doladı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tolama dolama. 1. gen bol çuxa çeĢiti olub, iç paltarı kimi, önü<br />
açıq olaraq qavuĢdurulub, üstünə quĢaq bağlanılır<br />
geyim. 2. entari. rub dö Ģambr. 3. barmağı tutan ĢiĢli,<br />
irinli xəstəlik. qurlağan. ət yaranın yüngülü. domuz<br />
burnu.<br />
- dolama çeşiti: qurlağan. ət yaran. domuz burnu.<br />
tolamba dolamba. tulumba.döngi. qayta. nərsəni dolandıran.<br />
tolambac ( m n ) tolanbac. - dolambac ırmaq. qırx keçid. çay boyu<br />
gedmək üçün çoxlu kərələr butay o tayına atlamağlı olan<br />
ırmaq.<br />
tolamıq dolamıq. duzağ. ağ.<br />
tolam dolam. sarım. bir dövürdə sarılan ölçək, miqdar. sarığa<br />
(əmmamiyə) sarılan hər dövür. sarılan nəyin, bir kərə<br />
sarılması. - bu sapdan iki dolam verin. - on dolamlı sarğı. -<br />
onun sarığın beĢ dolam dola.<br />
tolanbac ( n m ) tolambac. tolanı. dolanı. dönə dönə bükülmüĢ.<br />
bərk dolaĢıq qarıĢıq. dalan ba dalan. dolan ba dolan.<br />
labirəntlatin.<br />
- çox dolanbaclı: çox yapraqlı. qatmarlı. qatmar. lay lay, qat<br />
qat olan.- qatmar çiçək. - qatmar çadıra. - qatmar manto. -<br />
qatmar börk.<br />
1514 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tolandıran dolandıran. baqan. baxan. qoruyan. idarə edən. idarəçi.<br />
dayrəçi.<br />
tolandırıcı dolandırıcı. aldatıb soyğunçuluq edən. aĢırıcı. qırıq. ipi<br />
1515 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qırıq. namussuz. Ģərəfsiz. - çoxları dolandırıcıya yem<br />
(mal) olur.<br />
tolandırıçı bataqçı. vərĢikəstə.<br />
tolandırıçılıq bataqçı. vərĢikəstə<br />
tolandırma dolandırma. dolaĢdırma. çevirmə. döndürmə. idarə.<br />
tolan. dolan. iğfal. dəsisə. - yalan dolan bir takım sözlərə<br />
qapılmamalı.<br />
tolandırmaq dolandırmaq. 1. aldatıb soymaq. aĢırıb məğbun edmək.<br />
tavramaq. tavlamaq. tovlamaq. tovramaq. - çoxları<br />
dolandırmağla keçinir. - ondan on tümən dolandırmış. 2.<br />
çevirmək. mahasirə edmək. əhatə edmək.<br />
- işlərin dolandırması: dilab. dolab. idarə. sazıman. - ticarət<br />
dolabın aparmaq, çevirmək: ticarət iĢlərin aparan. - kim<br />
dolabın baĢındadır. - dolab baĢın dəğiĢdilər. - dolabı<br />
pozuldu. - dolbı dalandırmaq. - su dolabı: su idarəsi. - toq<br />
dolabı: bərq idarəsi. - kimlik dolabı: sicil əhval idarəsi. 3.<br />
idarə etmək. geçindirmək. birisini yaĢatmaq. durumun<br />
sağlayıb yaĢatmaq. - bu gəlir məni geçindirər.- yumĢaq
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
olan kiĢi, hamını geçindirər. - belə bir ağır durumu<br />
geçindirmək olmaz. - çoluq cocuğunu alın təri ilə<br />
geçindirən.<br />
tolangi dolangi. dolanğ. dolaq > doləngfars < kələk.<br />
tolanğ dolanğ. dolangi. dolaq > doləngfars < kələk.<br />
tolanı dolanı. tolanbac ( n m ) tolambac. bərk dolaĢıq<br />
qarıĢıq.<br />
tolan dolan. 1. dolandırma. iğfal. dəsisə. - yalan dolan bir takım<br />
sözlərə qapılmamalı. 2. devran. dünya.<br />
- dolan ba dolan: dalan ba dalan. tolanbac ( n m )<br />
tolambac. dönə dönə bükülmüĢ. bərk dolaĢıq qarıĢıq.<br />
labirəntlatin.<br />
tolanma - birbirinə dolanma: tolaĢ. dolaĢ. giript. - sarmaş dolaş<br />
olmaq: sarmaĢıb giript olmaq.<br />
tolanmaq dolanmaq. 1. gəzmək. tolaĢmaq. dolaĢmaq. səyahət<br />
edmək. 2. dönüb dövr edmək. təvaf edmək. 3. mütədavil<br />
olmaq. Ģiyu' tapmaq. 4. iliĢmək. bükülmək. - ayağı<br />
dolandı. 5. dolamaq iĢini görmək. dolamaq. sarmaq. - bir<br />
sarqı dolandı. 6. aymaq. dönmək. sarılmaq.<br />
çərçevrələmək. 7. durumun sağlayıb yaĢamaq.<br />
1516 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1517 http://WWW.TURUZ.NET<br />
geçinmək. idarə olunmaq. - alın təri ilə geçinmək. 8.<br />
tavlanmaq. tovlamaq. burqunmaq. dözmək. keçinmək.<br />
tolanmış - dolanmış sarılmış: qıvraq. qanqal olmuĢ.<br />
tolaşan dönən.<br />
tolaşdırma dolaşdırma. dolandırma. çevirmə. döndürmə. idarə<br />
tolaşdırmaq dolaşdırmaq. 1. döndərmək. dövr etdirmək. çevrətmək.<br />
gəzdirmək. - tamam çüçələri dolşdırdıq. 2. kəsə, doğru,<br />
düz yoldan yox, sapa yoldan götürmək, apartmaq. - bizi<br />
haralaracan dolaşdırdı. 3. çevirmək. sarmaq. - ayağına ip<br />
dolaşdırdı. 4. quĢatmaq. devrəsin çevirmək. mahasirə<br />
edmək. - Ģəhəri qoĢun ilə dolaşdırdı. 5. üstələtmək.<br />
müsəllət edmək. - bu bəlanı baĢıma dolaşdırdı. 7.<br />
gəzilmək. yürünmək. - çimndə gəzilməz. - gecə çağ<br />
gəzintisi.<br />
tolaşıq dolaşıq. düz olmayan. tolaĢ. dolaĢ. çaprız. çaparız.<br />
qıvrıq dallı budaqlı. əğrəlti. əğri büğrü. dolaĢıq. girehfars.<br />
girək. bir birinə girmiĢ. giript. dügün. qarıĢıq. - dolaşıq<br />
yol.<br />
- parçanın dolaşığı, qırışığı: qamba.<br />
- əğrəlti bacaqlı qarı: dolaĢıq qıçlı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- əğrəlti yollar.<br />
- bərk dolaşıq yol: girəvə. girdəvə.<br />
tolaşıqlıq dolaşıqlıq. giriptlik. burğaclıq.<br />
tolaşılmaq dolaşılmaq. bir yerdən aĢmaq, keçmək. - bu gədik<br />
dolaşılıncan, o Ģəhər görüĢər.<br />
tolaş dolaş. 1. birbirinə dolanma. giript. - sarmaş dolaş olmaq:<br />
sarmaĢıb giript olmaq. 2. çaprız. çaparız. dolaĢıq. 3.<br />
əngəl. mane'. - dolaĢ olmaq: əngəl olmaq. birinə qatılmaq.<br />
quyruq olmaq. 4. gəzən. səyyar. - dolaş ulduz koması.<br />
tolaşlı dolaşlı. dolaĢaraq varıln. doğru olmayan. - dolaşlı yol. -<br />
dolşlısöz. - dolaşlı yaĢam. - dolaşlı cizgi.<br />
tolaşmaq dolaşmaq. 1. gəziĢmək. çəpə çevrə gəzmək. dönmək.<br />
dövr, cəvəlan edmək. - dan ertədən ( sabah tezdən)<br />
çüçələri dolaşırıq. - qırlarda (çöllərdə) dolşıb durduq. 2.<br />
gəzmək. dolanmaq. səyahət edmək. 3. yayılmaq. nəĢr<br />
olmaq. Ģaye' olmaq. - böylə bir söz dolaşır ki. 4.<br />
qarıĢmaq. giript olmaq. - dolaşmış saçlar. 5. düzdən,<br />
doğrudan getməyib, dolĢıqlı pımaq. ötə bəriyə ( oyan<br />
buyana) sapmaqla uzamaq, uzanmaq. - bu yol çox<br />
dolaşır. - düz yolu qoyub, dolaşmış yollarda itən canıva<br />
qurban. 6. dönüb baĢqa bir yandan varmaq, çatmaq,<br />
1518 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1519 http://WWW.TURUZ.NET<br />
girmək. - ön qapı qapalı olduğundan, arxadan dolaşdıq. -<br />
çayın aĢağısından dolaş gəl. 7. boĢ boĢuna gəzib<br />
durmaq. - burda nə dolaşırsan. - dolaşa dolaĢa yaĢın sürüb<br />
geddi. 8. gəzib yoxlamaq. - bütün otaqları dolaşdıq.<br />
- qapı qapı dolaşmaq: hər yana baĢ vurmaq.<br />
- arxasında dolaşmaq: axtarmaq.<br />
- ayağa dolaşmaq: əngəl' mane' olmaq.<br />
- ayaq dolaşmaq: doğru yeriyəmiyib, kefli kimi yerimək.<br />
- dörd dolaşmaq: o yan bu yana baĢ vurmaq. dlqın<br />
bulunmaq. iztirabda olunmaq.<br />
tolaşmaz dolaĢmaz. tulaĢmaz. kəsdirmə . qısa. xülasə.<br />
muxtəsər.- kəsdirmə yol.<br />
tolaşmıyaraq dolaşmıyaraq. bilavasitə. doğrudan. doğrudan doğruya.<br />
doğruca. quĢqusuz. quĢqusuz. müstəqim.<br />
tolayı dolayı. 1. dövr. çevrə. çövrə. çövər. ətraf. hovl. 2. dayirə.<br />
3. uyar. münasibət. - dolasilə: yeri gəlmiĢkən. bu<br />
münasibətlə. 4. münasibət düĢərək. yeri düĢürkən. -<br />
dolyısilə məndən bilgilər topladı. 5. kinayə.- dolayı söz:<br />
kinayə söz. 6. savuq. oxĢarı. məcazi.<br />
- dən dolayı: { 1. yönü, illəti göstərir.dən ötüri. dən ötqəri.-<br />
bundan dolayı: bundan ötəri. 2. həqqində. dayir. - sizdən
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
dolayı bir para sözlər sordu.<br />
- sözü dolayısı ilə, simgə ilə yerinə göndərmək,<br />
çatdırmaq. toqundurmaq. - sözünü mənə toxundurmaq<br />
istədi.<br />
- fır dolayı: ötə bəri. çəp çevrə. - ormanı fır dolayı dolandıq.<br />
tolaysiylə dolaysiylə. ardaradan. dalsıcan. bilmünasibət.<br />
toldurma doldurma. çubuğ. çubuğa. götüri. topdan. hərrac. çəksi,<br />
dartısı, ölçüsü olmayan iĢ. məqtu'. - götüri satıĢ. götüri<br />
bazarlığ. - evi götüri yapdırdı.<br />
- doldurma iş: götüri iĢ. bayağı diqqətsiz iĢ. hərgələ iĢ.<br />
toldurmaq doldurmaq. edmək. əncam vermək. ağıtmaq. tıxmaq.<br />
bikitmək. qavlamaq. çağlamak.<br />
- qabıq doldurmaq: qabuq qavlamaq.<br />
- donun doldurmaq: tumanın doldurmaq: özün batırmaq.<br />
- çuxur doldurmaq: ölmək. quylanmaq.<br />
- qulaq doldurmaq: qurĢalatmaq. bir iĢə yarqıtmaq,<br />
hazırlatmaq.<br />
toldurulmuş - təpə quracaq dək doldurulmuĢ: təpələmə. toruqlama.<br />
toruqlu.<br />
toləng doləngfars < dolanğ. dolangi. dolaq. kələk.<br />
1520 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tolqun dolğun. 1. qabarıq. ĢiĢgin. - dolğun ürək. - dolğun buxca.<br />
1521 http://WWW.TURUZ.NET<br />
2. tam. çoqca. dəğərincə. - dolğun dəğər, baha'.<br />
- ətinə dolğun: tıqnaz. pısırıq.<br />
tolqunluq dolğunluq. səmizlik. ĢiĢmanlıq. yağlılıq. köklük. - qulaq<br />
dolqunluğu: çox eĢitməklə qulağı dolub bilgi əldə edmək.<br />
tolma dolma. 1. dolma iĢi, çağı. sürəsi. 2. içi ət, göy ilə<br />
doldurulmuĢ qabaq, yapraq. - yalançı dolma: əti olmayan<br />
dolma. 3. içi doldurulmuĢ nərsə.- dolma quzu. - dolma<br />
badımcan. 4. daĢ topraq tökülməklə düzəlinmiĢ nərsə. -<br />
dolma duvar. - dolma təpə.<br />
- kiçik dənəli yapraq dolması: sarma.<br />
- dolma yarpağı: asma yarpağı:<br />
- dolmayı utmaq: bir sapa sözə inanmaq. - mən bu dolmanı<br />
utammaram.<br />
- qaburqa dolması: quzu qaburqasının düğü, kiĢmiĢ, fıstıqla<br />
dolması.<br />
tolmaq dolmaq. 1. ĢiĢmək. qabarmaq. - qarım doldu. 2.<br />
patlayacaq, daĢacaq qədərə gəlmək. - hava dolmuş:<br />
qabarmıĢ. - artıq dözə dözə dolmuşam. 3. bitmək. tamam<br />
olmaq. - hesab dolmaq. - onu iĢi doldu: mə'muriyyəti<br />
qurtuldu. - onun çağı doldu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- gözü dolmaq: gözə yaĢ gəlmək. ağlayacaq olmaq.<br />
- ürək dolmaq: sıxılmaq.<br />
- qulaq dolmaq: eĢitməklə öğrənmək.<br />
- dolmaq işi: toluĢ. doluĢ.<br />
- doluya dolduq: tutulduq.<br />
tolmuş dolmuş. dolub yollanan araba, arac.<br />
tolnamaq - qılınca dolnamaq: qılınca tavranmaq, sarılmaq.<br />
tolşaq dolşaq. girdab < girdəv. dönək.<br />
tolu dolu. 1. məmlu. məĢhun. 2. çox. bol. kəsir. mübah. 3.<br />
sum. içi boĢ olmayan. 4. yarqaq. yaraqlı. müsəlləh.<br />
hazır. - dolu gələk, yoxsa nə?. 5. yağıĢın buz, yuvarlaq<br />
dənə biçimində yağanı. - doluya dolduq: tutulduq. - sulu<br />
dolu: yumĢaq, tez əriyən dolu. - süpür dolu: incə olub,<br />
Ģıdırğı yağan dolu. - daş dolu: bər sərt, daĢ kimi yaran dolu.<br />
- dəvə dolu: iri dolu. # ləpə dolu: incə dolu. 6. səmiz. ağız<br />
ağıza. toplu. bəsli. ətli. arıq olmayan. - bu kərə onu toplu<br />
gördüm.<br />
- dolu dizginə: dörd nal.<br />
- dörd nala gedirdi.<br />
- quşağı dolu: ehtibarlı. güclü.<br />
- dolu ay: tolun. dolun. bədr.<br />
1522 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1523 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- içi dolu: bütün. som. kamil. kofu kafı olmayan. - som kiĢi. -<br />
som gümüĢ. - som altın.<br />
- ağız dolusu qonuşmaq: hər gələ danıĢmaq.<br />
tolumba döngi. qayta. nərsəni dolandıran. dolamba. tulumba.<br />
tolun dolun. 1. alın, baĢ, qulaq arasında olan ĢiĢik yer. girgah.<br />
2. dolu ay. bədr.<br />
tolunmaq dolunmaq. ağınmaq. tıxınmaq. bikinmək.<br />
tolunmaq dolunmaq. üfürülmək. ĢiĢmək.<br />
toluş doluş. dolmaq iĢi.<br />
tom yumar. yumur. yumrı. yuvar.<br />
tomağa toplu köstək ki doğanın ayağına vurulur.<br />
tomağı soyux dəğmə. zükam.<br />
tomaq 1. ağacdan top. 2. çizmənin ağır, qalın çeĢiti. 3. at<br />
üzərində daĢınan qalın bir çomaq. ağac kərəz.<br />
tomalan 1. dombalan. göbələk. 2. yumrı çiban.<br />
- domalan: dombalan: tomuz alması.<br />
tomalıc tomalnıc. hörgüclü. hörgüçlənmiĢ. çıxıntısı olan.<br />
tomalmaq domalmaq. 1. dombalmaq. çömbəlmək. tümsəlmək. -<br />
duvar domalmış: qarın vermiĢ. 2. arxasın bükərək<br />
oturmaq. çökmək. əğilmək. - it tomaldı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tomaltmaq domaltmaq. dombaltmaq. çömbəltmək. tümsəltmək. -<br />
yükü almaq üçün arxasını domaltmaq.<br />
tomat - yaşıl tomat: bir para yeməklərdə iĢlənən çiğ tomat<br />
tombaq altın qaplanmıĢ qab. - tombaq ləgən.<br />
tombalağ dombalağ. dümbələk. tümbələk. tumbalaq.<br />
tombala 1. hoqqabaz yuvarlağı. 2. "loto" oyunu.<br />
tombalaq dombalaq. tombul. yuvarlaq. ĢiĢman. - tombalaq cocuq.<br />
tombalan dombalan. tomalan. göbələk. - dombalan: domalan:<br />
tomuz alması.<br />
tombalmaq dombalmaq. tomalmaq. domalmaq. çömbəlmək.<br />
tümsəlmək. - duvar domalmış: qarın vermiĢ.<br />
tombaltmaq dombaltmaq.tomaltmaq. domaltmaq. çömbəltmək.<br />
tümsəltmək. - yükü almaq üçün arxasını domaltmaq.<br />
tombay dombay. manda. suv sıqırıka.<br />
tombay su sığırı diĢisi.<br />
tombaz 1. gögərtəsiz (çatısız) olub, altı düz, çaylara salınan<br />
qayıq. 2. kiçik boĢqa biçimində olub köprü altına<br />
qoyulan dəbbə. - köprü tombazı.<br />
tombul gombul. apalaq. yapalaq. gündə. iri. tombalaq.<br />
dombalaq. yuvarlaq. ĢiĢman. - tombalaq cocuq. - ağ<br />
dombul uşaq: qartopu.<br />
1524 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tomrucuq tomruqcuq. tomurcuq. tumruq. yazda çırtmaq üzrə, qıĢın<br />
1525 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ağacların üstündə kiçik düğümlərin hər biri.<br />
tomruqcuq tomrucuq. tomurcuq. tumruq. yazda çırtmaq üzrə, qıĢın<br />
ağacların üstündə kiçik düğümlərin hər biri.<br />
tomrum - tomrum ağaç: kütük. kötük. kündə.<br />
tomurmaq yemürmək. kəsmək.<br />
tomuz qabalıq, pislik, güclülük simgəsi olan heyvan.<br />
- tomuz yavrusu: çürpə. çörpə.<br />
- nə tomuzdur bu: nə gobut kiĢidir bu.<br />
- tomuz ayağı: 1. tüfəngdə iĢləyən bir burqu. 2. düĢman<br />
ayağına batmaq üzrə, yol arasına atılan sivri uclu, üç bucaqlı<br />
dəmirdən, ayağ çəngəli, oltası.<br />
- domuz balası: cocqa < cocuq. cocuq8.<br />
- domuz burnu: qurlağan. dolama çeĢiti. ət yaran.<br />
- domuz quyruğu: bitgi adı.<br />
- acı, qudurqan domuz: ılğıncar.<br />
- domuz burnu: barmağı tutan ĢiĢli, irinli xəstəlik. qurlağan.<br />
tolama. dolama. ət yaranın yüngülü.<br />
- tomuz arabası: bir çeĢit yaraqlı araba.<br />
- tomuz alması: domalan. dombalan.<br />
- tomuz başı: sıraca (daül xinazir) xəstəliyi çeĢitlərindən.<br />
- tomuz balığı: yunis balığının böyüyü.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tomuzluq inadlıq. - genə tomuzluq tutdu.<br />
ton don. 1. sat tükünün rəngi. - bu atın donu gözəl. - torı don:<br />
açıq don. 2. donat. bəzək. təzyin. - donlu donatlı ev. 3.<br />
boya. - qoyu al don, boya: kürən (at). 4. qın. geyim. örtük.<br />
qabıq. 5. Ģalvar. salvar ( salınıb, vurulan nərsə) ümka.<br />
yum. - don yağı: qəliz yağ.<br />
- sıq don. yuxarısı bol, gen, aĢağısı dar olan.<br />
- bol, gen, qıssa iç donu: tuman.<br />
- bir don bir köynək: özün örtməyə yalnız donla köynəyi<br />
əğnində olan.<br />
tona otaq. oturaq.<br />
- donun doldurmaq: tumanın doldurmaq: özün batırmaq.<br />
- külə çalar at donu: durna qırı.<br />
- qarailə qızıl arasında olan boya, don: turi. duri. - yağız<br />
duri. - kəstana duri. - açıq duri. - xurma durisi.<br />
tonanma donanma. 1. Ģənlik. - donanma gecəsi. 2. döyüĢ gəmi<br />
toplusu.<br />
tonat donat. don. ton. bəzək. təzyin. - donlu donatlı ev.<br />
tonatım donatım. donatma. beton.<br />
tonatma donatma. 1. donatım. beton. 2. süsləndirmə. bəzəmə.<br />
təzyin.<br />
1526 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tonatmaq donatmaq. 1. bəzəmək. süsləmək. təzyin edmək. 2.<br />
1527 http://WWW.TURUZ.NET<br />
geydirmək. 3. süslü düzən vermək. - toy üçün yemiĢ<br />
tablası donatmaq. 4. söyüb sayaraq alçatmaq.<br />
paylamaq. sıçıb sıvamaq. 5. hazırlamaq.<br />
tondura dondura. muqatiə. peymani.<br />
tonduraçı donduraçı. muqatiəçi. peymankar.<br />
tondurma dondurma. toplama. yığma. yapma. qondarma. yasama.<br />
1. bir yerə yığıb bütünləmə. 2. muntaj. 3. məsnoyi. təbiyi<br />
olmuyan. - dondurma daş: məsnoyi daĢ. təbiyi olmuyan.<br />
tonğcımaq donğcımaq. buzcımaq. büzülmək. üzülüb darılmaq.<br />
tonğ don. buz.<br />
köksü qısılıb qatılaĢmaq, darılmaq.<br />
- don çözülmək: buz ərimək.<br />
- don havasıdır: havalar don gedir hava dona çəkir.<br />
- don yağı: iç yağı ki maĢınlara sürülür.<br />
tonğra donğra. (< donğmaq). 1. buzlağ. 2. firizer. 3. donmuĢ<br />
bataqları olan sibir çölü. 4. baĢ qonağı. kəpək.<br />
tonğuzlan donğuzlan. osurğan böcəyi. yer eĢĢəyi.<br />
tonquraq naqus. qonğraqu. çınqıraq. qonraq. çan. zəng.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tonquşmaq tonğuşmaq. tönğüĢmək. qözlərini dikərək bir Ģeyə<br />
tonluq xələt. xələtlik.<br />
saldırmaq. bir iĢi almadan qəbuldan çəkinmək. qözlərini<br />
tikərək, iğrənərək, baxmaq.<br />
tonmuş donmuş. 1. tonuğ. donuğ. buz bağlamıĢ. camid. - əlləri<br />
donuq. - donmuş bataqları olan sibir çölü: tonğra. donğra.<br />
(< donğmaq). 2. donuq. balta. qat. dik. - qat dur. - hava<br />
soyuqdan qat kəsilmiş.<br />
tonuğ donuğ. 1. donmuĢ. buz bağlamıĢ. camid. - əlləri donuq.<br />
2. ıĢıltılı, bərraq olmayan. dumanlı. tüssüli. bulutlu. boz.<br />
soluq. - donuğ sırça. 3. sığalsız. cəlasız. (təxdə. dəmir). 4.<br />
soluq. fərsiz. ruhsuz. - donuğ kiĢi. - donuğ göstəriĢ. 5.<br />
donmuĢ. balta. qat. dik. - qat dur. - hava soyuqdan qat<br />
kəsilmiş. 6. pozlu. mat. tumuq boyalı.<br />
topaç 1. cocuqların qıbacla (iplə) döndürdükləri, təxdədən<br />
olub, soba (məxrut) biçimində, ucunda sivri bir çivisi<br />
olan oyuncaq. fırıldaq. pırlanqıc. 2. qayıq kürəyinin,<br />
qayığın içində qalan qalın, toparlaq yeri. 3. qıssa, qalın<br />
olaraq biçimsiz. 4. topaz. yaqutun sarı çeĢitlərindən.<br />
zəbərcəd.<br />
1528 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1529 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- topaç kiĢi. - topaç qıra, xiyar. - topaç yapı. - qısa boylu,<br />
tıqnaz, topaç olan: top topuz.<br />
topaq 1. top. yumaq. yuvarlaq nərsə. - bir topaq ip, sap. 2.<br />
heyvan ayağının topuğu.<br />
topalaq yuvarlaq. girdə. kəllək. kəllə biçimində. - topalaq kiĢi.<br />
- bir topalaq pambıq: bir yumaq, bir yuvarlaq pambıq dəngi,<br />
dənəyi.<br />
- topalaq köki: "xolıcan" çeĢiti.<br />
- topalaq ağacı: "xolan" deyilən ağac çeĢiti.<br />
topal 1. ağsaq. ləng. 2. ayaqlı nərsənin ayaqlarından qırığı<br />
olan. - topal miz. - topal səndəl. 3. qusurlu. mə'lul. səqət.<br />
- kor topal.<br />
topar külçə. arıtlanmamıĢ dəmirsilər.<br />
toparlaq 1. yuvarlaq. kəllə biçimində əni boyu bir olan. - toparlaq<br />
kiĢi. - tos toparlaq cocuq. 2. top arabası qoĢularından<br />
olan cübbəxana sandığı.<br />
- tos toparlaq devşirilmək: çörəklənmək. çövrəklənmək.<br />
çömbəlmək. çönbəlmək. qıvrılmaq. qanğallanmaq. - ilan,<br />
köpək qıvrılıb yatmıĢ.<br />
toparlamaq - buxca, heybəyi toparlamaq: yetmək. yidmək. yetəmək.<br />
yətirmək. uclarını birləĢtirmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
toparlamaq 1. top edmək. yığıb yuvarlamaq. - xəmiri topalamaq. 2.<br />
yığıb takımı ilə götürmək, qabağına qatıb gedmək. -<br />
süĢman əsgərlərini toparlayıb çəkib geddi. - var yoxun<br />
toparlayıb getddi.<br />
topaz topaç. yaqutun sarı çeĢitlərindən. zəbərcəd.<br />
topcıq qozalaq. - su qozalağı: köpük. hubab.<br />
- damqa qozalağı: bal mumu üzrəni basılan damqanın izi<br />
pozulmamaq üçün, üzərinə yapıĢdırılan fil diĢindən qapaqcıq.<br />
topdan yapış içaçsız. bürümə. təfsilatsız. təfərrüatsız.<br />
topdan birlikdə. birdən. cümlətən. məcmuə'n. götüri. çubuğ.<br />
çubuğa. hərrac. doldurma. çəksi, dartısı, ölçüsü<br />
olmayan iĢ. məqtu'. yığınilə. külliyyətən. - götüri satıĢ.<br />
götüri bazarlığ. - evi götüri yapdırdı.<br />
top 1. yuvar. yuvarlaq. girdə. kürə. Ģar. qozaq. yuvarlaq.<br />
qabar. quy. qoy. yuvarlaq.- yer topu: yer kürəsi. 2.<br />
yuvarlaq. girdə. kürəvi. - top üz. - top kahı. - top aqasya.<br />
3. barut, kələ ilə doldurulub atılan böyük yaraq. - qala<br />
topu: yerə top. topun yerisi. - çöl topu: düz yerdə iĢlənən,<br />
təkərləkli, heyvanlarla çəkilən top. - dağ topu: sarp yerlədə<br />
iĢlənən, qatır dalında çəkilən top. 4. topun atılması,<br />
boĢanması, səsi. - salam topu. - iftar topu. - alqıĢ topu. -<br />
1530 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
sağu topu: böyüklərin ölüsün quylayanda, yaslarında atılan<br />
top.- yanqın topu. - san topu. - dan topu: səhər topu. 5.<br />
bütün. həpsi. həp. - topu gəldilər. topunu gördük. -<br />
gözəllərin topuna qurban. - topun sən götürdün, bəs bizə nə<br />
qaldı. 6. yığılmıĢ. toplanmıĢ. məcmu'. - top yekun. -<br />
həpsini to:p edəlim. 7. - tor top edmək: düzənsiz biçimdə<br />
yığıb yığıĢdırmaq. - paltarların tor top edib, bir buxağa<br />
atdı. 8. - topdan: birlikdə. birdən. cümlətən. məcmuə'n. 9.<br />
qatlanıb bağlanmıĢ, bir dəngə, tay, bağ, dəsdə bəsdə<br />
halına qoyulmuĢ nərsə. - parça topu. - ip topu. - kağız<br />
topu. - Ģərit topu. - qeytan topu. 10. taqa. 11. topaq.<br />
yumaq. yuvarlaq nərsə. - bir topaq ip, sap. 12. öbək.<br />
öpək. obaq. oba. yığın. bölük. toplu. avcuman (< av. ev).<br />
tığın. yığın (< yığıqın). eldar (< eldər). idarəli. - topa<br />
vurmaq: tulmaq. - top qundağında, parça tıxılacaq güclü<br />
çəngəl: qoç buynuzu<br />
- top yoluna gurlamaq: havayı yerə gedmək.<br />
- qar topu: {1. yuvarlanıb böyük top yapılmıĢ qar yığını. 1.<br />
oynamaq üçün əldə sıxdırılb top yapdıqları bir avuc qar. 3. ağ<br />
çiçək çeĢiti. 4. çox ağ, səmiz olan kiĢi, cocuq}.<br />
- top qəməsi: topun quyruğunda qapaq iĢini görən ayqıt.<br />
1531 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- ışıq topı: ışıq damlası: çox gözəl cocuq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- top tüfəng sapartasına düĢmək.<br />
- topun qalın çəmbəri: biləzik.<br />
- el top top (öbək öbək. obaq obaq. oba oba) oturmuĢlar.<br />
- evləri var oba oba (öbək öbək.öpək öpək).<br />
- 1. sıx bağlanmış top nərsə: qondaq. qundaq. 2.<br />
təkərləksiz top yatağı: qondaq. qundaq.<br />
- su qozağı: su qabarı.<br />
- top saqal.<br />
- ucunda, başında topu, yuvarlağı olan: toplu.- toplu çadır.<br />
- toplu iğnə.<br />
- ağacdan top: tomaq.<br />
- parça topu: taqa.- sopalı taqa. - bir taqa Ģal. - altın uluq<br />
taqa: som sırmalı taqa. qızıl sırma ilə iĢlənmiĢ parça topu.<br />
- top arabası qoşularından olan cübbəxana sandığı:<br />
toparlaq.<br />
- top topuz: qısa boylu, tıqnaz, topac olan.<br />
- top atmaq: top boĢaltmaq. yazıq olmaq. sınmaq. iflas<br />
olmaq. - çox tükanların topu atıldı. - onunda topu atıldı.<br />
- topu atmaq: ölmək. - oda topu atdı.<br />
- top atımı: 1. bir kərə top boĢanması. 2. topun atdığı kələyin<br />
vardığı yer.<br />
- top arabası: top daĢımağa iki təkərli, alçaq araba.<br />
1532 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1533 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- top altı: qala alanı: qala meydanı: qala topları üçün açıq,<br />
alçaq kiçik yer.<br />
- altın topu: çox gözəl kiçik cocuq.<br />
- top ambarı: üç gögərtəli gəmilərin orta qatı.<br />
- topa tutmaq: topla döğmək.<br />
- top yoluna gedmək: topa gedmək: boĢuna, havayı<br />
gedmək. hədər olmaq.<br />
- top kimi: quĢqusuz. həmən.<br />
- qar topu: {1. yuvarlayaraq qardan oluĢan böyük yığın.<br />
Ģəpə. qar Ģəpəsi. bəhmən. 2. bir birinə vurmaq üçün, əldə<br />
sıxıĢtırıb, yuvarlatıb qar gülləsi. - qar topu oynamaq}. 3. ağ<br />
dombul uĢaq. 4. çiçək adı.<br />
topla xərmən yabasının üç barmaqlısı.<br />
toplam conqfars. (< çönək9. çöngək). yığın.<br />
toplama tondurma. dondurma. yığma. qondarma. yasama. 1. bir<br />
yerə yığıb bütünləmə. 2. muntaj. 3. məsnoyi. təbiyi<br />
olmuyan. - dondurma daş: məsnoyi daĢ. təbiyi olmuyan. 4.<br />
dərmə. devĢirmə. cəm. təhĢid. iqtaf.<br />
toplamaq 1. devĢirmək. yığmaq. 2. sarmaq. çəkmək. qaldırmaq.<br />
çırmamaq. - saçıvı topla. - ətəyivi topla. 3. birikdirmək.<br />
zəxirə edmək. - bunlar nədir belə toplusun. - çox toplayan,<br />
bükünə (poxuna) düĢər. 4. qatlamaq. - yataqları qatlayın. 5.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çağırmaq. də'vət edmək. - bütün tanıĢların topladı.<br />
- kəndini toplamaq: iyiləĢmək. - çox keçmədən yaxcı özün<br />
topladı. 6. dərmək. devĢirmək. yığmaq. cəmləmək.<br />
xarmanlamaq. qarmanlamaq. yığmaq. təvĢirmək.<br />
dəvĢirmək. devĢirmək. yığmaq. cəmləmək. iləmək.<br />
iliĢtirmək. yığmaq. çatdırmaq. üĢirmək. qoĢmaq.<br />
yığılmaq. dəvĢirmək. devĢirmək. yığmaq. dəğmək. 7.<br />
qanğırmaq. qanırmaq. qasmaq. qoparmaq. 8.<br />
albaqlamaq. altaqlamaq. alqaqlamaq. alqatlamaq.<br />
yığmaq.<br />
- üzüm devşirmək. - kitab devşirmək: kitab bağlamaq.<br />
- bu parçaları ilib, torba tikin. - ilməklənin əyləĢin.<br />
- para devşirmək.<br />
- döndərib, çevirib toplamaq, yığmaq: qanğırmaq.<br />
qanırmaq.<br />
- Ģəritdən paltarları deşir.<br />
toplanan tərilgənka. dərilən. dirilən. dərgilgən. dirgilgən. yığılan.<br />
toplanılmaq (əkin. yemiĢ). kəsilmək. düĢürülmək. qoparılmaq. - indi<br />
yemiĢ qoparılmaz.<br />
toplanış toplanma. yığılma. birikiĢ. birikmə. ictima.<br />
1534 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
toplanma toplanıĢ. yığılma. birikiĢ. birikmə. ictima. dərnək.<br />
cəmiyyət. toy. yığva.<br />
toplanmaq dərilmək. yığılmaq. deĢirilmək. cəmləĢmək. üĢmək.<br />
1535 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qoĢmaq. yığılmaq. qurulmaq. ictima edmək. səmirmək.<br />
düzəlmək. çətinlikdən qurtulmaq. - bir az toplandı, genə<br />
iĢlərin baĢdan tutdu. - çəkilib toplanmaq: qıvrılmaq.<br />
əğrilmək. bükülmək. qırtılmaq. qatlanmaq. - iplik, saç, qıl<br />
qıvrıldı. - bu kitabın yapraqları qıvrılmıĢ. - qıvrıla qalmaq:<br />
gəbərmək.<br />
- el bir yerə dərildi. - üzümlər hələ dərməyib.<br />
toplanmış 1. toplu. düzənli. səlqəli. dağınıq olmayan. müntəzəm.<br />
mürəttəb. - toplu idarə. - toplu Ģəhər. - toplu iĢ. - toplu<br />
paltar. - toplu kitabxana. - toplu yığva. - toplu sayı: hesab.<br />
dərli toplu qadın. 2. yığılmıĢ. top. məcmu'. - top yekun. -<br />
həpsini top edəlim. 3. yığındı. qalabalıq. izdiham. - bu<br />
yığıntı nədir.<br />
toplantı ilmək. yığın. yığva.<br />
toplaşmaq üĢüĢmək. qoĢuĢmaq. yığlıĢmaq.<br />
toplayan xərmənçi. qarmançı. yığan.<br />
toplayış toplaĢ. eanə yığma. pul yığm.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
toplu 1. ucunda, baĢında topu, yuvarlağı olan. - toplu çadır. -<br />
toplu iğnə: götdü iğnə. dibli iğnə. 2. toplanmıĢ. düzənli.<br />
səlqəli. dağınıq olmayan. müntəzəm. mürəttəb. - toplu<br />
idarə. - toplu Ģəhər. - toplu iĢ. - toplu paltar. - toplu<br />
kitabxana. - toplu yığva. - toplu sayı: hesab. dərli toplu<br />
qadın. 3. müəddəb. tərbiyəli. - toplu uĢaq. - toplu otur. 4.<br />
səmiz. bəsli. ətli. dolu. arıq olmayan. - bu kərə onu toplu<br />
gördüm. 5. tıqnaz. 6. avcuman (< av. ev). tığın. yığın (<<br />
yığıqın). eldar (< eldər). idarəli.<br />
- toplı olmayan: dağınıq. yavan. yayvan. pəriĢan. ğeyri<br />
məzbut.<br />
toplum qoĢı. taxım.<br />
- toplu iğnə: göttü iğnə. dibli iğnə.<br />
- toplu olmayan: yaymaçı. dağınıq. pəriĢanlıq.<br />
- avuc kimi toplu yer: dərə içi. toqqa. tuqa. tuqa.<br />
- toplu köstək ki doğanın ayağına vurulur: tomağa.<br />
toppuz qoppuz. qompuz. ĢiĢilmiĢ. ĢiĢirdilmiĢ.<br />
toprağı (toprağı) iĢləmək. kullamaq. sürmək.<br />
topraq - toz topraq: avar. avraq. oğraq. oğuq (< oğmaq). hər nəyin<br />
oğuntusu.<br />
topraq - üzü toprağa: üzü quyi. üzü aĢağı.<br />
1536 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
topraq (daĢın qarĢıtı). daĢ olmamıĢ nərsə. açaq.<br />
topraq yer. ərz. zəmin. yurt. yirim. alçaq. yer. qarmaq. qara yer.<br />
qara qızıl.<br />
1537 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- işlənməmiş, çiğ çalılı topraq: bozca.<br />
- duvarı boyamaqda, iĢlənən qırmızı, sarı topraq: aşı<br />
boyası. - azərbayxan toprağı. - rum toprağı. - topraq yiyəsi.<br />
- daş topraq tökülməklə düzəlinmiş nərsə: tolma. dolma. -<br />
dolma duvar. - dolma təpə.<br />
- çürük, boş, bataq topraqda su içində, tikilən yapının<br />
təməli olaraq, sıra ilə yerə soxulan dirəklərin hər biri: qazıq. -<br />
qazıq üzərinə yapı tikmək.<br />
- su yerə batıb, topraq tavlanmaq, dolmaq: soğıĢmaq.<br />
- topraq koma, külbə: turluq. turlaq.<br />
- topraq basdı: bir yerə girməyin vergisi.<br />
- ata topraq: kökən topraq.<br />
- quru toprq: döĢənməmiĢ yer.<br />
- topraq boya: topraq rəngi.<br />
- qara topraq altda yatmaq.<br />
- daş topraq altda yatmaq.<br />
- toprağı iĢləmək.<br />
- qara topraqlara keçmək.<br />
topraqsin oğuntu. xəkə. açaq.- kömür açağı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
topuq 1. ayağı baldıra bağlayan boğumun quran yumru. -<br />
topuq sınırı. - topuq gəmiyi. - ayağım topuğuma dək<br />
sudadı. 2. ırmaq ağzının bir az açıq yerində qumdan<br />
qurulan topar, sədd. - çay topuğu. 3. dirəyin, sərənin.<br />
kərəstənin yoğun aĢağısı. - onurğa topuğu: gəminin<br />
omurğasının arxa yanının dibi, quruğu. - topuq çalmaq:<br />
yerirkən topuqların birbirinə çarpdırmaq. - çamur topuqlara<br />
çıxmaq.<br />
- heyvan ayağının topuğu: topaq. 4. çək. sınır. hədd.-<br />
mənim topuğuma kim çatar. 5. misil. oxĢar. - topuq<br />
topuqa: birə bir. bərabər. musavilik. - topuğuna varmaq:<br />
əĢiĢmək. əĢləĢmək. birləĢmək.<br />
topuqlamaq ayaqlamaq. yarıqlamaq. bərabərləmək. birləmək.<br />
müsaviləmək. tarazlamaq.<br />
topuqlaşmaq ayaqlaĢmaq. yarıĢmaq.<br />
topuntu Cihazfars < yığac.<br />
topuz ucu toxmaqlı sopa. - topuz altında: güc altında. zor altında.<br />
topuzluq qotuzluq. təpəlik. qotazlıq.<br />
toraman iri, qanmaz gobud gənc. qılıqsız. gicbəsər.<br />
torba tobra. - qıldan yoğurt tobrası: köynük.<br />
- arpa tobrası: köynük.<br />
1538 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
torba < tobra. 1. böyük kisə. dağarcıq. dağar. 2. gövdədə<br />
1539 http://WWW.TURUZ.NET<br />
oluĢan sarqıq ĢiĢ, ur. 3. daĢĢağın duran kisəsi, torbası. -<br />
torbası şişmiş.<br />
torğu sərçənin kiçik çeĢiti.<br />
torı - torı don: açıq don.<br />
torına okinoz deyilənə balıq.<br />
tor 1. "to" ilə baĢlayan bir çeĢit sözlərin vurqulamağ üçün önünə<br />
gəlir. - tor top. 2. ağ. örgü. hörgü. hörük. örük. 3. hörük<br />
kimi yapılmıĢ nərsə. - tor quĢaq. - tor börk. - tor taqya: tor<br />
baĢlıq. - tor ağ: ufaq gözlü balığ ağı (toru). (iri gözlüsünə "<br />
fanya" deyilir. - tor kisə: iki baĢı qapalı, ortası yarıq, hörmə<br />
kisə. 4. toy. çiğ. piĢməmiĢ. yetinməmiĢ. əcəmi. gənc<br />
olan.<br />
- tor top edmək: düzənsiz biçimdə yığıb yığıĢdırmaq.<br />
top. - paltarların tor top edib, bir buxağa atdı.<br />
torlaq 1. budala. sapıq. səfeh. 2. alıĢmamıĢ. çiğ. - heç yoxdan,<br />
torlaq yeğdir.<br />
torlamaq dövrləmək. dövrələmək. dövürləmək. toplamaq.<br />
devĢirmək. buxcalamaq. boğcalamaq. paketləmək.<br />
torluq turluq. durluq. devlət yeri. rəsmi yer.<br />
torpı hər nəyin oğuntusu. - qızıl, dəmir torpusu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tort tortı. dürt. bir para suyuq nərsələrin dibinə duran quyu<br />
nərsə. köçək. köçələk. çökündi.<br />
torta türd. dürd. otur. çökə. - suçu oturu. - yağ əridilirkən oturu<br />
oturur.<br />
tortı tort. dürd. bir para suyuq nərsələrin dibinə duran quyu<br />
nərsə. köçək. köçələk. çökündi. - üzüm tortısı: cıra. - sucu<br />
(Ģərab) tortısı. - yağ tortısı. - qəhvə tortısı: təlvə.<br />
tortılı tortlı. dürtli. 1. köçəkli. köçələkli. çökünrüli. bulanıqlı.<br />
pusalı. 2. pırraq, bərraq olmayan. təsfiyə olunmayan.<br />
tortlı tortılı. dürtli. bulanıqlı. 1. köçəkli. köçələkli. çökünrüli.<br />
pusalı. 2. pırraq, bərraq olmayan. təsfiyə olunmayan.<br />
toruq doruq. duruq. 1. təpə. 2. nərsənin, baĢına dək<br />
duldurulması. komala, təpələmə doldurmaq. - duruqlu<br />
ölçək. 3. açıq. saf.<br />
toruqlama toruqlu. təpələmə. təpə quracaq dək doldurulmuĢ.<br />
toruqlu toruqlama. təpələmə. təpə quracaq dək doldurulmuĢ.<br />
torun oğul oğlu. nəbirə.<br />
torun < törün {1. < törəmək. 2. < turum ( < durmaq: edmək.) }. 1.<br />
tos dos. < düz. Ģərəf.<br />
nəvə. nəbirə. oğuĢ. öğüĢ. 2. iki yaĢında dəvə yavrısı.<br />
- tos toparlaq devşirilmək: çörəklənmək. çövrəklənmək.<br />
1540 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1541 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çömbəlmək. çönbəlmək. qıvrılmaq. qanğallanmaq. - ilan,<br />
köpək qıvrılıb yatmıĢ.<br />
tosd dosd. yaryan. yarıran. tanıĢ.<br />
tosdyana dosdyana. yaryana. yarıran.<br />
tos 1. "to" ilə baĢlayan bir para sözlərə gəlib, vurqulayan sözcük.-<br />
tos topalaq. - tos doğru. 2. (baĢ. kəllə. buynuz) atma.<br />
tolazlama. - tos vurmaq. - qoçlar tos vurur. - cocuqları tos<br />
vuruşdurmaq. - cocuqlar tos vuruşurlar. -<br />
tosqa 1. hey'ət. - çox gözəl bir tosqada. 2.güney arnaud eli.<br />
toslamaq tos vurmaq. atılmaq. - qoçlar tos vurur. - cocuqları tos<br />
vuruşdurmaq. - cocuqlar tos vuruşurlar. -<br />
toslatmaq tos vurdurmaq. atlatmaq.<br />
tosluq dosluq. yarlıq. yoldaĢlıq.<br />
tost 1. dosd. oynaĢ. metres. yardaq. yoldaĢ. rəfiq. ılıĢ. iliĢ.<br />
yoldaĢ. sağdıcka. 2. larin yığvada birinə verilən "tav",<br />
"sağlıq", " tuş". - tav qaldırmaq: sağlığa qaldırmaq. tos<br />
demək. tuĢ vermək.<br />
tosun 1. iki yaĢın aĢmıĢ qara sığır ayğırı. sığırın balasına<br />
deyilir. 2. tıqnazca, dolu, canlı igit. - ha! tosunum görəyim<br />
səni. 3. öküz.<br />
toşab - qarla doşab yeməyi: qar halvası.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
totaq - dodaqların aralayıb diĢlərin gösətib, dadsız dussuz,<br />
səssizcə gülmək: - nə sırıtıb durursun belə.<br />
totaq dodaq. - tavşan dodağı: aradan çarpıq dodaq.<br />
totaq dodaq. irən. əyrən. yarın. nərsədə olan yarıq yer. -<br />
ağarmış dodaqlar: gücdən düĢmüĢ kiməsnə. - dodaq<br />
burmaq: ağlayacaq olmaq.<br />
total tuta. cəmi. - borcuzla tuta, bir belə edər. - birinən iki tuta, üç<br />
elər.<br />
tov tav. (hər nəyin dolanbacı). 1. sıra. nobət. - tov sənə: nobət<br />
sənindir. sağlıq vetmədə deyilir. - tov kimindir. - tav mənə<br />
çatdı, bəxtim qoyub baĢın yatdı. - tovda sənə çatarmıĢ, axar<br />
sular yatarmıĢ. - yaĢam oyndu, bir tov sən, bir tov mənə. -<br />
tovla gələn tovla gedər. - öz tavın gözlə. 2. qat. kərəm. rəf.<br />
rədif. çin. - bu duvar on tav kəpiçlidir. - yer tavları. 3. sətir.<br />
xətt. - on tav. - bu yapraqda (səfhədə) neçə tav var. - bu<br />
yazının tav araları çox sıxdır.<br />
tov tavuĢ. tapuĢ. tapıĢ. təpiĢ. nəbz. tovuĢ.- ürək tovuş. -<br />
damar tavuşu.<br />
tovlamaq tavlamaq. qurmaq. qızqınlatmaq.<br />
tovlamaq tavlanmaq. dolanmaq. burqunmaq. dözmək. keçinmək.<br />
1542 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tovlamaq tövləmək. tavlamaq. təvləmək. dolamaq. 1. tovramaq<br />
1543 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tavramaq. tavlamaq. dolandırmaq. 2. ip bağlayıb<br />
dolandırmaq. alqatmaq. aldatmaq.<br />
tovlanış tavlanıĢ. quruluĢ. köküĢ. götürüĢ. qılınıĢ. əzəmətli<br />
təkəbbürlü davranıĢ.<br />
tovlanmaq çevrilmək. tavlanmaq. köklənmək. qurulmaq. burxulmaq.<br />
burulmaq. dönmək. bükülmək. altıva olmaq.<br />
tovlu tavlı. qurdu. qurd. qızqın. yırtıcı.<br />
tovramaq tovlamaq. tavramaq. tavlamaq. dolandırmaq.<br />
tovrandırmaq tavrandırmaq. 1. dikəltmək. durdurmaq. ayaqa<br />
qaldırmaq. 2. qarĢı durdurmaq. dayandırdmaq. 3. ürək<br />
vermək. qızıĢdırmaq. 4. təĢviq edmək. təĢci' edmək. - bu<br />
iĢləriz üçün sizi tavrandırıram. - onu tavrandırsan,<br />
tavranacaq. - iyilikləri tavrandırın, kötülükləri təprəndirin:<br />
qoğun.<br />
tovşan - dovşan yavrusu: göçgən. göçən.<br />
tovuq tavıq. quruq. kökük. götüĢ. qılıĢ. səltənət. ĢiĢik. əzəmət.<br />
təkəbbür.<br />
tovuş tavuş. tapuş. tapış. təpiş . 1. tap tap, tıp tıp səsi. döğmə,<br />
çarpma səsi. 2. ayaq səsi. yürüyüĢ səsi. 3. tov. nəbz. -<br />
ürək tovuş. - damar tavuşu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
toy - toy yələyi: toyda Ģənlikdə (doğum günü, ad günü) göydən<br />
duvardan sarılıb aslanan, yələk yələk kəsilmiĢ bəzəkli<br />
kağaz.- allı ballı yələklər. - sarı güllü yələk.<br />
toy (< tuq: qapalı). > tuyfars 1. hər nəyin bağlı, qapalı iç<br />
bölümü. 2. hər nəyi qatlaq yeri. tay. lay. - iki toylu parça.<br />
3. düyün. 4. yığva. məclis.<br />
toydarı "toy" quĢĢunun böyüğünə deyilir.<br />
toyğan toğan. doğan.<br />
toyınka ləĢgər: qoĢun. ordu.<br />
toyka orduqah. ortaqu. ordu. qoĢun qoraqı. ordu qərargahı.<br />
toy (< tüq: yığın. tüqmək: yığmaq). 1. qazdan böyük, yabanı<br />
quĢ. iki çeĢiti olur. böyüğünə toydarı, kiçiyinə toylaq<br />
deyilir. 2. ağılsız. səfeh. sapaq. çiy. yaĢ. xam. əcəmi.<br />
cahil. - toy kişi. 3. Ģənlik. sur. 4. tor. çiğ. piĢməmiĢ.<br />
yetinməmiĢ. əcəmi. gənc olan. 5. dərnək. toplanma.<br />
cəmiyyət. yığva. görgüsüz. dənəmsiz. təcrübsiz.<br />
alıĢmamıĢ. əcəmi. iĢ biliksiz. sürə. sür. cəĢn. -<br />
dəbdəbəli sürən, toy. alay.<br />
toylaq "toy" quĢĢunun kiçiyinə deyilir.<br />
toylıq ağılsızlıq. səfehlikk. sapaqlıq. çiylik. yaĢlıq. xamlıq.<br />
əcəmilik. cəhalət.<br />
1544 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
toyma doyma. soğum. soğuma. göz toqluğu. qənaət. qanma.<br />
toymaq doymaq. toqmaq. doyulmaq. qanmaq.<br />
1545 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- göz doymaq: qanıqmaq. qənaətə gəlmək. - göz<br />
doymadan, dincilməz. - göz doysa, ürək dinər.<br />
toymamaq - az alıb doymamaq: qoxumaq. - onun iĢi qoxumaqdır.<br />
toymaz doymaz.obur. abur. qarımpa. qanmaz. tamahlı.<br />
tamahkar. qənaət etməz. - nə doymaz kiĢidir bu. - abur<br />
obur: obur çobur.<br />
toymazlıq doymazlıq. soğumsızlıq. gözü aclılıq. tamahkarlıq. təmə'.<br />
toymuş doymuş. tox. toyuq.<br />
toymuşluq doymuşluq. toyuqluq. toxluq.<br />
toyuq - toyuq axırı: küməs. (< kümə. qoma) qomaç. qodus.- gün<br />
batır, toyuqları kümslə bala.<br />
toyuq tox. doyuq.1. doymuĢ. 2. dolqun. qalın. sıx. - tox qumaĢ.<br />
3. iĢba'. 4. kamil. əkməl.<br />
- qırmızı bibər, toyuqları qızdırar: yumurtlamağa gücləndirər.<br />
- toyuq nini: qütəs. kütəs. küməs.<br />
- toyuqların tudduğu, öldürücü bir çiban: quyruq üzəri.<br />
quyruq üsti.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
toyuqluq toxluq. 1. doymuĢluq. 2. dolqunluq. qalınlıq. sıxlıq. -<br />
qumaĢın toxluğu.<br />
- qarın toxluğuna: yalnız yeyib içmə qarĢıtı çalıĢmaq.<br />
toyulmaq doyulmaq. toymaq. doymaq. toqmaq. qanmaq.<br />
toyum doyum. qanma. qənaət.<br />
toyumluq doyumluq. 1. doyacaq qədər. 2. yağma. yəğma. çapavıl.<br />
qənimət. 3. soğumluq. soğuma durumu. gözü toqluluq.<br />
qane'lik.<br />
toyurmamaq doyurmamaq. az vermək. qoxulatmaq. - görsətib<br />
qoxulatıb getddi. - onun iĢi qoxulatmaqdı, hay küyünə<br />
baxma.<br />
toz - toz topraq: avar. avraq. oğraq. oğuq (< oğmaq). hər nəyin<br />
oğuntusu.<br />
toz 1. tuz. duz. 1. tuman. duman. püs. sis.<br />
- toz qondurmaq: ittiham vurmaq.<br />
- toz saman: ufaq ufaq qırılmıĢ, burçaqların (hibubatın)<br />
qabıq, qılçıqırından oluĢan incə saman.<br />
tozalmaq əzilmək. döğülmək.<br />
tozğuran dozğuran. düzəldən. düzənci. uyaran. oyarıcı. qılavız.<br />
mühərrik.<br />
1546 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tozluq 1. tozlu. tozla qarıĢıq. tozu olan. 2. # tozdan qorunmağa<br />
1547 http://WWW.TURUZ.NET<br />
özgü , məxsus arac. baldırı tozdan çamurdan qorumaq<br />
üçün çoxa, keçə paçalıq, ki potura (üsti genə bol, altı<br />
güdə dar Ģalvar) bitiĢikdə olur, yaxud ayrı, əğrətidə olur. -<br />
tozluq geymək. - potur tozluğu. 3. iĢ paltarı. önlük.<br />
peĢgirə.<br />
- qıça geyilən tozluq: qalçın.<br />
- xırman tozluğu: xırmanın dibində qalan tozlu topraqlı<br />
buğda, baĢqaları.<br />
töqbə4 döğbə4. döğmə. taxma. tamğa. zərb.<br />
töqdi döqdi. döğüc. döqəc. döğəc. toxmaq.<br />
töqəc döqəc. döğəc. döğüc. döqdi. toxmaq.<br />
töqəc töğəc. döğəc. döqəc. döğüc. döqdi. toxmaq.<br />
töqən - nal tökən: daĢlıq yoxuĢ yer.<br />
töqəndi tökəndi. dökəndi 1. tükəndi. hər nəyin tökündüsü,<br />
tükəndisi. - buğda tökəndisi, tükəndisi. - aĢlıq (zəxirə)<br />
bitib yalnız dökəndi qalmıĢ. 2. dəniz qıyısından az iləri<br />
tökülmüĢ daĢ parçaları. - qıyda çoxlu töküntü vardır.<br />
töqmə dögmə. kötək. gütək. dayaq. təpək. urma. vurma. tayaq.<br />
dayaq. zərb. zərbə. döğbə4. taxma. tamğa. zərb.- kötək<br />
vermək. kötək çalmaq: döğmək. - kötək yemək: döğülmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- dayaq atmaq. - dayaq vurmaq. - dayaq qınatı: çubuq<br />
cəzası. - dayaqın qaytarmaq. - dayaq dayaq döğdülər: çoxlu<br />
çubuqlarla vurdular.<br />
- tökmə sırça: kəsmə sırça: bilur.<br />
- dil döğməsi: dil düğünü: kəkəmə.<br />
- iyicə döğmə: təpələmə.<br />
töqmək - su tökmək: iĢəmək.<br />
- ürəyə su tökmək: dincəklik duymaq.<br />
- çox döğmək: sucuğunu çıxarmaq.<br />
- çox döğmək: çoxlu tapdamaq. quyruğunu tava sapına<br />
çevirmək.<br />
- döğüb qabartmaq: qaqmaq. ( q t ) taqmaq. - qablama<br />
hara dəğib böylə qaqılmış.<br />
- öz özünü döğmək: urunmaq. vurunmaq.<br />
- qıl tökmək: tük dəğiĢdirmək.<br />
- su tökməyə gedmək: əl suya yetirmək. gəzinmək. həyətə<br />
çıxmaq.<br />
- qurşun tökmək: pis gözləri (görüĢləri) qoğmaq istəyi ilə,<br />
əridilmiĢ qurĢunu, xəstənin üstündə su dolu qaba tökmək. bi<br />
iĢi yapanada "qurşunçu qarı" deyilir.<br />
- qurşun tökmək: pis gözləri (görüĢləri) qoğmaq istəyi ilə,<br />
əridilmiĢ qurĢunu, xəstənin üstündə su dolu qaba tökmək.<br />
1548 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
töqmək tökmək. qoymaq. çəkmək. axıtmaq.<br />
töqrüş döğrüş. asıvaĢ (sıv vız) avizeĢfars. aslağıĢ. aslığıĢ.<br />
salğavuĢ. savarıĢ.<br />
töqüc töğüc. döğüc. döqəc. döğəc. döqdi. toxmaq.<br />
töqük sınğın. qırıq. dağnıq. pərakəndə.<br />
1549 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- kəsik tökük: qırpındı. qırqındı. qırıntı. qırıq döğük.- saç<br />
qırpıntısı.<br />
- qırıq döğük: qırpındı. qırqındı. qırıntı. kəsik tökük. - saç<br />
qırpıntısı.<br />
töqüq tökük. çapçal. ĢabĢal. saçıq. təmbəl.<br />
töqüq tökük. tüng. parç.<br />
töqülmək döğülmək. dağınmaq. oğulmaq. ufalanmaq. qoyulmaq.<br />
düĢmək. düĢmək. sərilmək. kəsikmək. yorulmaq.<br />
yorğunmaq. qırılmaq. düĢmək. əzilmək. tozalmaq.<br />
- soyunub tökünmək: dincəlmək üçün yüngül paltara<br />
taxınmaq.<br />
- bolluqla tökülmək: yağmaq. - bu gün kağız yağır.<br />
. - yel əsib tüm yemiĢlər ağaclardan yerə sərildi. - yaĢıl<br />
ırmaq, qızıl ırmağa qoyulur.<br />
- əl ayağdan kəsikdim: düĢdüm
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
töqüm töküm. tökmə iĢi. əridib qalıba tökmə. rixdə. - qız<br />
toxumu: qız kilimi: elat qızlarının toxuduğu çox gözəl bir<br />
kilim, toxunma.<br />
töqün tökün. cari. - tökün il.<br />
töqünmək döğünmək. tökünmək. peĢmanlıqdan baĢına dizinə<br />
vurmaq. peĢmanlaĢmaq. kəndi üzərinə tökmək,<br />
çırpmaq. - hər sabah əl üzünə su tökünür. - uĢağın üzünə<br />
su tökündür: yu. - soyunub tökünmək: açılıb yaylanıb<br />
dincəlmək.<br />
töqüntü töküntü. pozıntı. qazuvat. pox. yıxıntı. pislik. tarantı.<br />
darandı. süpürüntü.<br />
töqüş döğüş. savaĢ. qıtqıl. qırqıl. qıtal. qırqın. vuruĢma.-<br />
aralarında qıtqıl üz verdi. - qıtqıl qırqıl: döğüĢ savaĢ. -<br />
tanışıq döğüş: danışıq döğüş: intiqad o intiqad əz xod.<br />
- kor döğüşü: göz gözü görməz döğüş: kor koruna<br />
döğüş: birinin birindən savsız, izsiz, xəbərsiz olmaqsızın<br />
döğüĢməsi.<br />
- döğüş gəmilərində olmuş, yelkənli, iti gedən təknələr:<br />
qırlanqıc.<br />
- döğüş araclarında zəncirli, toplu bir çeşit toxmaq: salaq.<br />
salıq.<br />
1550 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
töqüşgən - böyük, yaşlıca, döğüşgən, sınağlı, iş alışığı olan batur<br />
kişi: tayı. dayı. - qoç dayı. yaĢar dayı.<br />
töqüşgənlik döğüşgənlik. tayılıq. dayılıq. böyüklük. igitlik. ağalıq.<br />
baĢçılıq.<br />
töqüşmək döqüşmək. savaĢmaq. əlləĢmək.<br />
töl döl. 1. cənin. rəhmin içindəki yavru. 2. soy. uruq. ırq.<br />
1551 http://WWW.TURUZ.NET<br />
nəsil. - döl əşi: döl ilə çıxan torba. - döl yataq: oğuluduruq.<br />
yumurtalıq.<br />
- döl əşi: son. sonğ.<br />
- başdöl: 1. ilgəqol. iləri qol. təlayədar. 2. piĢkisvət.<br />
- döl döş: tənasül.<br />
- döl yatağı: rəhm.<br />
- döl almaq: yüklü, hamilə qalmaq. tutxumlanmaq.<br />
tölək - qarqa döləyi: əbucəhl qarpızı tuxumu.<br />
tölük bacarıqsız. əlsiz. əlsiz ayaqsız.<br />
tölül zigil. sivil. ufaq qabarcıq.<br />
töndərmə döndərmə. burma. çevirmə. qıvırma. bücə. büci. bükəc.<br />
bürkəc. devirmə. ağtarma.<br />
töndərmək döndərmək. çevirmək. gətirmək. geri vermək. geriyə<br />
çevirmək. irca' edmək. - dinə gətirmək. - inama gətirmək:<br />
inandırmaq. düzəltmək. islah edmək. yoluna qoymaq. -
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
quraqlıq əkini bu günə gətirmiş.<br />
- döndərib, çevirib toplamaq, yığmaq: qanğırmaq.<br />
qanırmaq.<br />
töndərmətmək döndərmətmək.bücətmək. bücitmək. bükəctəmək.<br />
bürkəctmək. devirtmək. ağtarmatmaq.<br />
töndürmə döndürmə. dolandırma. dolaĢdırma. çevirmə. idarə<br />
tönə dönə. 1. geri. - dönəsindən gerisindən. dönəsinə keç. -<br />
dönəsindən gedmək: gerisindən gedmək. tə'qib edmək. 2.<br />
genə. dubarə. - dönə dönə: dalbadal. genə genə.<br />
- dönə dönə bükülmüş: tolanbac ( n m ) tolambac. bərk<br />
dolaĢıq qarıĢıq. dalan ba dalan. dolan ba dolan. labirəntlatin.<br />
tönəged dönəged. yanın. yandan. geyin. qıçın. quĢqulu. Ģəggili.<br />
mütərəddidyanə. - yanın gedirdi. - nə yanın yanın<br />
düĢünürsən. - yanın yanın baxıĢlar.<br />
tönək dönək. 1. girdab < girdəv. dolĢaq. 2. sözündən dönən.<br />
əhdində durmaz. sübatsız. əlvan. mütəlləvvən. - bərk<br />
dönək kiĢidir. 3. dönək. allaq. aldaq. sözündə durmayan.<br />
4. iradəsiz. axarağlı. duyqu, hissin axarı ilə.<br />
düĢünmədən davranan.<br />
tönək dönək. yaltaq. yəltək. yelə baxan. sübatsız.<br />
1552 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tönəklik dönəklik. sözündən dönməklik. əhdində durmazlıq.<br />
sübatsızlıq. əlvanlıq.<br />
tönəm dönəm. dönüm. qırx adlımlıq topraq ölçüsü. - bu tarla əlli<br />
1553 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dönəmdir. ivlək. əvlək. evlək. əni boyu qırx arĢınlıq yer.<br />
rüb'.<br />
tönən dönən. tolaĢan.<br />
tönəndə dönəndə. dönüĢin. - bazardan dönüşin sizə uğraram:<br />
dəğərəm.<br />
tönər dönər. çönər. fırlanar. - dönər dünya. - dönər kabab. -<br />
dönər dərviĢ.<br />
töngəl döngəl. muĢmula. əzgildən böyük beĢ bıyıqdan kiçim<br />
yemiĢ.<br />
töngi döngi. qayta. nərsəni dolandıran. dolamba. tulumba.<br />
tönqül dönqül. kiçik əzgil.<br />
makinalarda suyu alıb verən tulumba.<br />
tönqülmək vaz keçmək. səvritmək. ərtürmək. bağıĢlamaq.<br />
qəbullanmaq. keçirmək.<br />
tönqüşmək tönğüşmək. tonquĢmaq: tonğuĢmaq. qözlərini dikərək<br />
bir Ģeyə saldırmaq. bir iĢi almadan qəbuldan çəkinmək.<br />
qözlərini tikərək, iğrənərək, baxmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tönmək dönmək. 1. çönmək. - genə dünya dönür. 2. geri<br />
qayıtmaq. - dan gedər axĢam dönər. 3. dəğiĢmək.<br />
mütəhəvvil olmaq. - onğ iĢi döndü. 4. caymaq. - sözündən<br />
dönmək. 5. üz çevirmək. - o bizdən döndü. 6. bir durum<br />
tapmaq. nərsiyə bənzəmək. - arslana döndü. - sıçana<br />
döndü. 7. aylanmaq. ayılmaq. fırlanmaq. aymaq.<br />
dolanmaq. çevrilmək. burxulmaq. burulmaq. tovlanmaq.<br />
bükülmək. altıva olmaq. fırlanmaq. dövürləmək.<br />
vurqulu. çitik. bərk. sərt. sağlam. əkit (< əkmək:<br />
dayaqlamaq). 8. (geri dönmək). üstələmək. qayıtmaq. -<br />
ısıtma üstələdi.<br />
- geri dönmək: təpmək. artmaq. yenidən itiləĢmək. - yara<br />
təpdi. - təpəsi üsdə dönmək: baĢ aĢağı gedmək.<br />
qəhqəraya uğramaq. 9. çönmək. toğrulmaq. doğrulmaq. -<br />
sağa doğrul. - qibləyə doğrul. - dönüb başqa bir yandan<br />
varmaq, çatmaq, girmək: tolaĢmaq. dolaĢmaq. - ön qapı<br />
qapalı olduğundan, arxadan dolaşdıq. - çayın aĢağısından<br />
dolaş gəl. - daşa dönmək: bərkimək. sərtləĢmək.<br />
tönmək dönmək. yönəlmək. üz tutmaq. üz çevirmək.<br />
tönmə dönmə. 1. dövr. ovdət. 2. dəğiĢ. təhəvvül. təğyir. 3.<br />
irtidad. 4. girdə. dəvəran. 5. pozulma. dəgiĢmə. sapma.<br />
1554 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1555 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qırıq. qırqılıq. fəsad. inhiraf. 6. vaz geçmə. udul. -<br />
sözündən vaz keçdi.<br />
tönməz dönməz. dabanlı. duraqlı. bərk. sabit.<br />
tönmüş dönmüş. qoğumuĢ. iylənmiĢ əksimiĢ. pozuq. qoxumuĢ. -<br />
dönmüş yemək: iylənmiĢ yemək. - gözləri dönmüş: gözləri<br />
fırlayıb çılğına dönmüĢ. - südi dönmüş: sedi qaçmıĢ qadın.<br />
töntərmək döndərmək. tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq. dövr etdirmək.<br />
çevrətmək. gəzdirmək. - tamam çüçələri dolşdırdıq.<br />
tönük dönük. qırıq. sıymızdi. sözün tutmamaq. əhdin sındıran.<br />
bəfasız.<br />
- dönüklük edmək: sıymızmaq. sözün tutmamaq. əhdin<br />
sındırmaq. bəfasızlıq edmək.<br />
tönüklük dönüklük. köpəklik. alçaqlıq. - böylə köpəklik olurmu. - bu<br />
köpəkliyi kim çəkə bilər.<br />
tönülmək dönülmək. qayıdmaq. rücət edilmək. odət edilmək.<br />
sapılmaq. əğrilmək. yayılmaq. devrilmək. çevrilmək.<br />
çönmək. - yer göy bir yol ilə dönür. - yol sağa sapılır.<br />
tönüm dönüm. 1. dövran. devran. dövr. cövlan. 2. qayıdıĢ.<br />
rücət. ovdət. 3. kərə. dəfə. növbət.<br />
tönüm dönüm. dönəm. qırx adlımlıq topraq ölçüsü. yarım<br />
hektar. - iki dönəm: bir hektar. - bu tarla əlli dönəmdir.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tönüş dönüş. udət. ricu'. - dıĢdan dönüş: xaricdən yurda dönmək.<br />
- bu tezlikdə dönüşünüzü gözləmirdim.<br />
tönüşdürmək dönüşdürmək. gəzinib aramaq. qurdalayıb tapınmaq.<br />
tönüşin dönüşin. dönəndə. - bazardan dönüşin sizə uğraram:<br />
dəğərəm.<br />
törcələmək dörcələmək8. ağdurmək9. çoXıno7. çukulö5. kavlamaQ6.<br />
törd - dörd nal: dolu dizginə. - dörd nala gedirdi.<br />
törə doğu. doğurma. tolid.<br />
törə türə. yol. yolaç. qayda.<br />
törəmək örəmək. ürəmək. yetiĢib çoxalmaq.<br />
törpə törpən. körpəç. təbərzə. çağından tez tetiĢmiĢ,<br />
yetiĢdirilmiĢ yemiĢ, baĢqaları. - son törpə: çağından son<br />
tetiĢmiĢ, yetiĢdirilmiĢ yemiĢ, baĢqaları.<br />
törpəçi törpənçi. körpəççi. təbərzəçi. çağına dıĢ olan yemiĢ,<br />
baĢqaların satan, sevən kiĢi.<br />
törpənçi törpəçi. körpəççi. təbərzəçi. çağına dıĢ olan yemiĢ,<br />
baĢqaların satan, sevən kiĢi.<br />
törpən törpə. körpəç. təbərzə. çağından tez tetiĢmiĢ,<br />
yetiĢdirilmiĢ yemiĢ, baĢqaları. - son törpə: çağından son<br />
tetiĢmiĢ, yetiĢdirilmiĢ yemiĢ, baĢqaları.<br />
1556 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tört - dörd ayağını bir yerə gətirmək: əlindən gələni<br />
1557 http://WWW.TURUZ.NET<br />
darıxmamaq, diriğ edməmək, qısqanmamaq, əsirgəməmək.<br />
var gücünü vermək.<br />
tört - dördə bir: çəyrək. çərək. kərtə. - dörd dolaşmaq: o yan bu<br />
yana baĢ vurmaq. dlqın bulunmaq. iztirabda olunmaq.<br />
törün torun. {1. < törəmək. 2. < turum ( < durmaq: edmək.)}. 1.<br />
nəbirə. nəvə.oğuĢ. öğüĢ. 2. iki yaĢında dəvə yavrısı.<br />
töş döş. tuqş. tuş. (< tuqmaq: bağlamaq). 1. gövdə. tən.<br />
bədən. 2. güc. zor. tuqĢ. tuĢ.<br />
töş tuĢ. birəbir. çox doğru, uyqun. ən uyqun. elə özü.<br />
töşək döĢək. düĢük. dik olmayıb alçaq yer. açal. açıl. açıq.<br />
töşək fərĢ.<br />
töşək yataq. - dayaqlı döşəkli: döşəli dayaqlı: hər bir qoĢu yaraqı<br />
(əĢya, ləvazim) yerləĢmiĢ, dayanmıĢ. - döşəli dayalı bir ev.<br />
- döşək yaymaq: döĢək, yayqı açmaq. Ģuraya bir yayğı,<br />
kilim yaymalı.<br />
töşəkli döşəkli. 1. yataqlı. yatımlı. sabit. 2. çox enli olub yalpası<br />
az gəmi. # narın yapılı.<br />
töşəmə - sokaklarda döşəməyə sərilən kiçik daş: qırma daĢ.<br />
töşəmək yeri qaplamaq. yeri səritmək. salmaq. təfriĢ edmək.<br />
töşəməlik - döşəməlik uzun ağac: yollama dirək, kiriĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
töşəmli döşəmli. döĢənmiĢ olan. məfruĢ. - döşəmli odalar,<br />
sarılmıĢ sararlar.<br />
töşən döşən. yaylıq. açlıq. bəsat.<br />
töşənmək döşənmək sərilmək. yayılmaq.- günə sərildi qurudu.<br />
töşənmək döşənmək1. yayılmaq. açılmaq. açınmaq. uzanmaq.<br />
tullanmaq. - sözə döĢənmiĢ: sözü əninə boyuna anlatmaq.<br />
2. xəstələnib qalmaq. - üçcə gün ayaq üsdə qalı, bir həfdə<br />
döşəndi. - çox içən əlbəd döşənər. 1. qaplanmaq. - dərə<br />
təpə qarla döşəndi.<br />
töşənməmiş döşənməmiş. açıq. quru. çıplaq. lüt. quru. boĢ. - quru<br />
toprq: döĢənməmiĢ yer.<br />
- quru yer. - quru söz. - quru taxda.<br />
töşənmiş döşənmiş. sərgin. sərili. sərilmiĢ. yayılmıĢ. yayıq.<br />
- yataqlar sərildi.<br />
- bir yerin döşənmiş damı: gögərtə. - üç gögərtəli gəmi: üç<br />
qatlı gəmi.<br />
töşət döşət. fərĢ. yer səriki. sərit. - döĢət buz bağlamıĢ. - danertə<br />
buz bağlamıĢ döĢətdə zivdik. - asfalt sərit. daĢ sərıt. - girdə<br />
daĢ sərit. bölmə daĢ sərit: mürəbbə' daĢlardan döĢənmiĢ<br />
yer.<br />
töşətmə döşətmə. açma. yayma. bəst.<br />
1558 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
töşəttirmək yeri qaplatmaq. yeri səritmək. saldırmaq. təfriĢ etdirmək.<br />
töşnəmək tövüĢnəmək. tuĢarmaq. köksü gərgin olmaq, qabarmaq,<br />
iləri çıxmaq.<br />
tövlə təvlə. tavla. 1. yan yana, arxa arxaya olanların yığını.<br />
1559 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sürü. - bir tavla qoyun, keçi. 2. çayırda heyvan ayağına<br />
bağlanan ip, köstək. - at tavlasın açıb qaçıb. - qırıq tavla,<br />
mal saxlamaz. 3. mal davarın yerləĢdiyi otaq. - tavla<br />
uşağı: tövlə iĢçisi. tövləçi.<br />
tövləçi tövlə iĢçisi. tavla uĢağı.<br />
tövləmək tovlamaq. təvləmək. tavlamaq. dolamaq. ip bağlayıb<br />
dolandırmaq. alqatmaq. aldatmaq.<br />
tövr dövr. tolayı. dolayı. çevrə. çövrə. çövər. ətraf. hovl.<br />
devran. dönüm. dövran. cövlan. dönmə. ovdət. - dövr<br />
edmək: cəvəlan edmək. tolaĢmaq. dolaĢmaq. gəziĢmək.<br />
çəpə çevrə gəzmək. dönmək. - dan ertədən ( sabah tezdən)<br />
çüçələri dolaşırıq. - qırlarda (çöllərdə) dolşıb durduq. -<br />
dönüb dövr edmək: tolanmaq. dolanmaq. təvaf edmək.<br />
- dövr etdirmək: tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq. döndərmək.<br />
çevrətmək. gəzdirmək. - tamam çüçələri dolşdırdıq.<br />
- qıt dövrü: biçin çağı.<br />
tövran dövran. dönüm. devran. dövr. cövlan.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tövrə dövrə. geçim. əsr. - geçmiĢ geçimdə. - gələcək geçim. - nə<br />
gözəl geçimlər gördük.<br />
tövrələmək dövrələmək. dövrləmək. dövürləmək. torlamaq.<br />
toplamaq. devĢirmək. buxcalamaq. boğcalamaq.<br />
paketləmək.<br />
tövrləmək dövrləmək. dövrələmək. dövürləmək. torlamaq.<br />
toplamaq. devĢirmək. buxcalamaq. boğcalamaq.<br />
paketləmək.<br />
tövül dövül. tavıl. davul.<br />
- tavıl zurna: göstəriĢ. senic, Ģənlik bildirmə. açıq.<br />
- sənə bir toy tutacağam, onuda tavıl zurna ilə. - tavıl<br />
zurnamı çaldıracağız.<br />
- tavul çuxası: bir qaba yarça çuxa çeĢiti.<br />
- davul dərisi: utanmaz. qatı üz.<br />
tövürləmək dövürləmək. dövrləmək. dövrələmək. torlamaq.<br />
toplamaq. devĢirmək. buxcalamaq. boğcalamaq.<br />
paketləmək.<br />
tövüşnəmək töĢnəmək. tuĢarmaq. köksü gərgin olmaq, qabarmaq,<br />
iləri çıxmaq.<br />
töyüş - döyüş gəmi toplusu: tonanma. donanma.<br />
1560 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
töz - söztözü: sözün kökü. etimoloji. sözün biti. sözdaban. daban<br />
söz.<br />
tözdürtmək dözdürtmək. qatlandırmaq.<br />
tözgünmək dözgünmək. götürmək. mütəhəmmil olmaq. - söz<br />
götürməz, çox sərtin biridir.<br />
tözmək dözmək. qatlanmaq.<br />
tözmək dözmək. tavlanmaq. tovlamaq. dolanmaq. burqunmaq.<br />
keçinmək.<br />
tözmək soğuqtan acıqmaq. bəkləmək. turmaq. durmaq. səbr<br />
1561 http://WWW.TURUZ.NET<br />
edmək. iç durmaq. çəkmək. qaldırmaq. götürmək.<br />
saxlamaq. təhəmmül edmək. - bu sözü o qaldıramaz. - bu<br />
acını o qaldıramaz.<br />
- dözəmmirəm: içim durmur. - burda bir iki saat duralım. -<br />
bir az durun. - durammıram. - gedir gedir, durmaq bilmir.<br />
tözü dözü. qoyu. qərar səbr.<br />
tözüm dözüm. qatılaĢ. qatlaĢ.<br />
tözüm dözüm. qursaq. gücəm. cidam. müqavimət. taq. taqa.<br />
taqat. taqət. durum. taqət < met > qatat. qursaq. hövsələ.<br />
çək. çəki. çəkim. Çaqfars. ölçü. sınır. tutar. tutum. həqq.<br />
huquq. - qatatıtım qatlandı: taqətim taq oldu. qursağım
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
darıldı.<br />
- qursaqsız: dözümsüz. müqavimətsiz.<br />
tözüm dözüm. tuĢ. tuqĢ. dayaq. taqət.<br />
tözümlü dözümlü. tayanğan. dayanğantayanan. dayanan.<br />
tayanıqlı. dayanıqlı. tablı.<br />
tözümsüz dözümsüz. kəkiz. kənğiz. kəniz. muqavimətsiz.<br />
tözümsüz dözümsüz. qursaqsız: müqavimətsiz.<br />
tözümsüzlük - dözümsüzlük edmək: dırnaq sökmək. qabına sığmamaq.<br />
tubba nə gözəl ! afərin.<br />
tubbara dubbara. aldaq. kələk. qazıq. hilə. - qazıqlamaq: kələk<br />
gəlmək. - qazığa düĢmək.<br />
tubbaraçı dubbaraçı. qazıqçı. kələkçi. aldaq. hiləçi.<br />
tubluka tuplu. qəbir. məzar.<br />
tuc tuş. uc. amac. hədəf.<br />
tuc tünc.<br />
tuclamaq tuşlamaq. 1. uclamaq. amaclamaq. hədəfləmək. 2.<br />
dəyrələmək. dəğrələmək. idarə edmək.<br />
tuç tuş. heyva. beyik alma.<br />
tudə tuydə. tüydə (< tuq). qıvırcıq. buruĢuq.<br />
tudu dudu. tutu. tuti. böyük xanım.<br />
tufağ tıfaq. dam duvar.<br />
1562 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tufan yayıq. təprəm.<br />
tuğlay - böyük sarquclı durna, ki tükləri tuğlaya, qotuza taxılır:<br />
qərqərə.<br />
tuq tuqş. tuş. (< tuqmaq: bağlamaq). 1. bucaq. burcaq. qıyın.<br />
1563 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- barmağın tuşundan bax. - göz tuşundan nə baxır gözlər.<br />
2. iyi közü olub, dayancıqlı odun.<br />
tuqaq toqaq. toqqa. tuq. həlqə.<br />
tuqa tuqa. toqqa. 1. qovuĢduracaq güclü bağ. 2. avuc kimi<br />
toplu yer. dərə içi. 3. qurĢaq, qayıĢ kimi nərsələri<br />
bağlamağa özəl, dilli baĢlı böyük qopca. qolan toqası. -<br />
quĢaq toqası. - qılıc qayıĢı toqası. 4. qavuĢdurma. - toqa<br />
edmək: qovuĢdurmaq.<br />
- tuqa salmaq: yaxa tutmaq. girləmək. girə salmaq.<br />
tuqar tutra. çal. əti dadlı quĢ.<br />
tuq duq. 1. həlqə. 2. qulladə. təsmə. 3. güc. taqət. ixtiyar.<br />
iqtidar. - mənim tuqumdan dıĢarı. - tuqu çatsa edər. 4. toq.<br />
sıq. tutaĢ. - başa taxılan tuğ: sarğuc. sorğuc. çələng. 5.<br />
tuğ. yelkən bezinin iyi çeĢiti. 6. toqaq. tuqaq. toqqa.<br />
həlqə. 7. > tuyfars. nərsənin içi, tikili, qapalı bölümü.<br />
- duq min: neçə min.<br />
tuqla tuğla. piĢmiĢ, sərt kərpiç. - çiğ, pişirilməmiş tuğla: kərpiç.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tuqmaq istəmək.<br />
tuqmar tuqmar. toxmar. təmrəni yumru olan ox çeĢiti.<br />
tuqraqlanmaq alay. biniĢ günlərində xan tərəfındən, sonra alınmaq<br />
üzərə, at verilmək. atlandırmaq. tuğra ilə mühürlənmək.<br />
tuqsi > (q . ) tusi. (< tuqmək: bağlamaq). 1. qapaq. örtük.<br />
kəpəng. - tükan tusisi: kəpəngi. 1. tutqun boya. çala ağ.<br />
kölgəli ağ.<br />
tuqş (< tuqmaq: bağlamaq) > tuş. 1. dayaq. dözüm. taqət. 2.<br />
döĢ. gövdə. tən. bədən. 3. tuĢə. yemək. 4. güc. zor.<br />
tuqş tuq. tuş. (< tuqmaq: bağlamaq).bucaq. burcaq. qıyın. -<br />
barmağın tuşundan bax. - göz tuşundan nə baxır gözlər.<br />
tuqşanmaq qoçlanmaq. qoçaqlanmaq. igitlənmək. ürəklənmək.<br />
qalxunmaq. dikə davranmaq. azmaq. qızmaq.<br />
tuqum tuxum. 1. otunğa. 2. kəsiləcək heyvan.<br />
tuqum tuxum. dənə. tıkız.<br />
tuqur taqur tuqur. gurultunu yansıdan səs.<br />
tuqurmaq durdurmaq.<br />
tuqusuzluq duğusuzluq. tuymayıĢ. tuymayıĢ. fikirsizlik.<br />
tuqyan tuğyan. 1. azqınlıq. qababaĢlıq. 2. daĢma. daĢqınlıq.<br />
tuqzaq tuqraq. dönüĢtə geri alınmaq üzərə savaĢ za -manında<br />
əsgərin binməsi üçün xaqan tərəfından verilən at.<br />
1564 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tul < dal. tal. uzun. boy. uzunluq.tirək. tirlənmiĢ. - dal<br />
1565 http://WWW.TURUZ.NET<br />
boylum. - dal vermək: uzanmaq. - dal verib gəlib çıxdı<br />
buraya.<br />
- dul arvad otu: araqitun.<br />
tulambar tuĢqan. tutuĢqan. odluq. tün. hamam ocağı.<br />
tulambarçı külxan bəyi. tüngi.<br />
tulaşmaz dolaĢmaz. kəsdirmə . qısa. xülasə.<br />
muxtəsər.- kəsdirmə yol.<br />
tullanmaq döĢənmək. yayılmaq. açılmaq. açınmaq. uzanmaq.-<br />
tulmaq topa vurmaq.<br />
sözə döĢənmiĢ: sözü əninə boyuna anlatmaq.<br />
tulpamaq urqutmaq. - ağcı urkutmaq: dallamaq. budamaq. ağacın<br />
budaqlarının baĢların çırparaq böyüməsinin, ucalmasının<br />
önləmək.<br />
tuluq ayranlıq. dalaq. oymacığa. tikiĢsiz qab yapılan bütün dəri.<br />
tulumba (tulumba!: " tulumba " kimi tapdığın utan, içdəkin sıçan. çəki,<br />
ölçünü, həddi bilməyən kimsə). qayta. çapqın. qaba.<br />
gobud. tərbiyəsiz.<br />
- tulumbaçı çəngəli: qapcaq.<br />
tulumba dolamba. döngi. qayta. nərsəni dolandıran.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tulum 1. tikiĢsiz qab yapılan bütün dəri. 2. bir baĢında düdük<br />
olub, sıxılaraq çalınan, hava dolu tulum.<br />
- tulum çıxarmaq: dərisin fırıq çıxarmaq.<br />
- tulumunu çıxarmaq: üzmək. çəkin, həddin bildirmək. ədəb<br />
edmək.<br />
- tulum kimi şişmək: çox ĢiĢimək. tuluxlanmaq. su, hava ilə<br />
dolmaq.<br />
tumaç kisə. tobra. balıĢ.<br />
tuman duman. 1. püs. sis. toz. 2. buğ. sıcaq havada soyuq<br />
qabların üzərinə qonan buğ. - dumanı üstündə: yep<br />
yeni. təbtəzə. - tozu dumana qatmaq: çox tələsmək. çox<br />
qaĢmaq. 3. tümən. (< tuqman. tuqan < tuq). sancaq. quyu.<br />
qəza. urçin.<br />
- tuman bağı, quĢağı: uçqur: içqur.<br />
- şeh, yaş, sulu, çilli duman: sis. yerə enən bulut. püs.<br />
tuman duman. gəmi sükanı, buyurduruğu, fərmanı.<br />
tuman bol, gen, qıssa iç donu.<br />
- tumanın doldurmaq: donun doldurmaq. özün batırmaq.<br />
tumanlamaq dumanlamaq. tüstülətmək. dumana asmaq, tutmaq.<br />
bulatmaq. qaratmaq. - başı dumanlı: kefli. sərxoĢ.<br />
1566 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tumanlanmaq dumanlanmaq. 1. tüstülənmək. dumana tutulmaq. 2.<br />
1567 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bulanmaq. qaralmaq. bulanmaq. bulutlanmaq.<br />
bulanmaq. dumanlanmaq. qaralmaq.<br />
- göy bulutlandı: bulandı.<br />
- gözü dumanlanmaq: gözü qararıb görməz olmaq.<br />
tumanlı dumanlı. ıĢıltılı, bərraq olmayan. tonuğ. donuğ. tüssüli.<br />
bulutlu. boz. soluq. bulutlu. bulanıq.- göy bulutlandı:<br />
bulandı. - donuğ sırça.<br />
tumanlıq dumanlıq. bulanıq. qaramlıq. qaramtulluq. sislik.<br />
tumar 1. toğra. birlikdə paket yapılmıĢ kağaz. - tumar yapmaq:<br />
toğra bəstəmək. 2. vəxtilə ceylan dərisindən olub, boyuna<br />
uzun kəsilib, üzərində qol (imza) toplanıb, yazı yazılan<br />
bükət.<br />
tumarlamq tımarlamq. qaĢarlamaq. qaĢamaq.<br />
tumarlayan bəkçi. baqıçı. bakıçı.<br />
tumbadız ĢiĢman, biçimsiz, qıssa olan. - tumbadız kiĢi.<br />
tumba tümbə. yatağa atılıb dincin almaq. cocuq dilində<br />
"yatmaq" anlamındadır. - saat üçə gəlincə haydı tumba.<br />
yuxusu gəlincə tumba yatdı.<br />
tumbalaq dümbələk. tümbələk. dombalağ.<br />
tumbalamaq cocuq dilində yatmağa deyilir. - yallah tumbaladıq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tumb düĢən nərsənin səsin yansıtır. - tumb suyun içinə düĢdü.<br />
tumb etdi:cumb etdi.<br />
tumən dumən. tuman sancaq. quyu. qəza. turçin. (< tuman:<br />
tuqman: girdə nərs). (< tuqman. tuqan < tuq). sükan.<br />
gəminin fərmanı. (> dom. düm). quyruq. fərman. - dayısı<br />
düməndə: qohum tanıĢı iĢ baĢında olan. odada adamı olan.<br />
- düməni əğri: çarpıq quyruğlu at.<br />
- dümən tutmaq: gəmini sürmək. - dumənçi: gəmiçi. -<br />
dumənçilik: gəmiçilik.<br />
tum dum. dövül, dümblək səsin yansıdan söz. - dum dum<br />
dövül çalınır.<br />
tummaq süsmək. susmaq.<br />
tumruq 1. tomrucuq. tomruqcuq. tomurcuq. yazda çırtmaq üzrə,<br />
qıĢın ağacların üstündə kiçik düğümlərin hər biri. 2.<br />
qalınlaĢmıĢ dal. kök. kündə. 3. nərsənin böyük bölümü.<br />
- daĢ, mərmər tumruqu. 4. kündə. dustaqların ayağına<br />
vurulan, iki dəlikli kündə. 5. türmə. sindan. zindan. -<br />
tumruğa atmaq: tumruğa vurmaq. - tumruq ağası: türmə<br />
baĢçısı.<br />
- suçluların boyunlarına vurulan qalın tumruq: qanğ. -<br />
1568 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1569 http://WWW.TURUZ.NET<br />
salma tumruq: müvəqqəti türmə. qara qolun gecə çüçədə<br />
tutduğu kiĢiləri saldığı türmə.<br />
tumşuq it, yapağan kimi heyvanların yumrı ağızları.<br />
tumturaq < > təntənəli. taptapalı. təptəpəli. nərsəni ĢiĢirib,<br />
çalıqlayıb, parlaq, təpiniĢli, səsli küylü, bəzəkli<br />
göstəmək.<br />
tumuqmaq duruqsunmaq. turmaq. durmaq. ĢaĢmaq. heyrətə<br />
dalmaq. - bunu eĢidib durdu. - gözlərinə inanmayıb durdu.<br />
tumuşmq qaqaları, dimdikləri ilə, bitləĢmək. birbirinin bitlərin<br />
ayıqlamaq. - toyuqlar tumuşub dururlardı.<br />
tun dun. kəmnə. kəmnək. kəmkən. kəminə. həqir. aciz. -<br />
sizin kəmnə quluz.<br />
tuplu qəbir. tubluka. məzar.<br />
tur (< dur. durmaq: dözmək. çəkmək). 1. batur. bahadur. iyit.<br />
pəhlivan. 1. "turşca, turşa" deyilən çox turĢ yemiĢ ki aĢa<br />
tökülür. 1.<br />
tur dur. (< durmaq). bulun. qərar. - dursuz xəstə alınmır. - dur<br />
almaq: qərar almaq. - dur vermək: qərar vermək. - on kərə<br />
dur qoydum gəlmədi: qərar qoydum. - durlu çağda buluĢarız:<br />
qoyulmuĢ zamanda tapıĢarıq.<br />
- tur!: dur!. dayan!. yavaĢ!. - dur baxalım.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tura evi dura evi. duraxana. davaxana.<br />
tura - dura dura, kəsik kəsik söyləmək: turaqlamaq.<br />
duraqlamaq.<br />
tura dura. darı. dava. daru.<br />
turacaq duracaq. bəkləmə. bəklək. qarucaq. qoucaq.<br />
turaç duraç. öğüz. iyi. doğru. gözəl.<br />
turaxana duraxana. duraevi. davaxana.<br />
turAxsız durAxsız.oynaq. sözgən.<br />
turaqa sipər. qalxan. savağ. savınma ayqıtı.<br />
turaqçı duraqçı. durqaçı. yamçı. evçi. qalaqçı. qalqaçı. mənzilçi.<br />
turaq duraq. (durulacaq, durulan yer). 1. aramqah. 2. məqam. 3.<br />
məkan. mənzil. məskən. 4. istqah. istasyon. - duraq otu:<br />
bitgi adı. 5. otraq. oturaq. aramqah. məsgən. yam. ev.<br />
durqa. qalaq. qalqa. mənzil. oturaq. qonaq. məks.<br />
qərar. - on gündə bir gün qonaq etdik.<br />
turaqlamaq duraqlamaq. yapĢamaq.apıĢmaq yapıĢıb qalmaq. əldən<br />
düĢmək. yorulmaq. təngimək. acizləmək. ləngimək.<br />
turaqlamaq duraqlamaq. dura dura, kəsik kəsik söyləmək.<br />
turaqlı duraqlı. dabanlı. bərk. dönməz. sabit.<br />
turanc turanğ. dürrac. çöl xoruzu.<br />
turanğ turanc. dürrac. çöl xoruzu.<br />
1570 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
turan duran. 1. qımıldanmayan. sakin. sabit. 2. bulunan.<br />
1571 http://WWW.TURUZ.NET<br />
mocud. kain. qayim. 3. bağlı. 4. vəqf. 5. baqi.<br />
- qursaqda duran: sindiriləməz. həzm olunmaz.<br />
turaşmaq duraşmaq. davalaĢmaq. darılaĢmaq. dərman olmaq.<br />
turba durba.oğcaq. oycaq. ocaq. oyuq yer. baca. yol. - ildə bir<br />
kərə ocaqları arıtlanmalıdır.<br />
turdurmaq - su üzündə durdurmaq, gəzdirmək: yüzdürmək.<br />
turdurmaq durdurmaq. tuqurmaq. 1. ayaqda qalmağa, durmağa<br />
alıĢdırmaq. - cocuğu durdurmaq. 2. bəklətmək.<br />
gözətlətmək. - bir azda onu durdur baxalım. 3. bərpa<br />
edmək. qayim edmək. - ölkəni yeniləyib, böyük yapılar<br />
durdurdular. 4. qapatmaq. tıkatmaq. bükətmək.<br />
kəsdirtmək. tə'tillətmək. bağlatmaq. 5. tayamaq.<br />
dayamaq. iliĢdirib saxlamaq. - bu iĢlərizi bir yerə<br />
dayıyamazsız. durdurammasız. 6. sazlamaq. əkləmək.<br />
qaldırmaq. oturtmaq.<br />
- qarşı durdurmaq: tovrandırmaq. tavrandırmaq.<br />
dayandırdmaq.<br />
turəndiş oyanıq. qurnaz.<br />
turğar tuyğayın, tarla quĢunun çeĢiti. çayır quĢunun böyük<br />
çeĢiti. - təpəli torğay.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
turğun durğun. 1. tutqun. tıxanmıĢ. ruhsuz. təpiĢsiz. hərəkətsiz.<br />
boğuq. sakin. rakid. - durğun su. - durğun hava. alıĢ<br />
veriĢin turğunu. havanın tutqunu. 2. gəvĢək. ağır. bataq.<br />
batıq. - o çox durqun kiĢiymiĢ. 3. bıkmıĢ. yorqun. utanclı.<br />
usanlı. usanmıĢ. - onun durğunun görməmisən. 4.<br />
heyrətli. ĢaĢaq. mat qalmıĢ. - durğun adam. - durqun<br />
ürəkli. 5. səktə. - ürək durğunu. 6. durğunluq. tutqunluq.<br />
tıxanıĢ. insidad. - yolların tutqunu. - su yolu tutqunu.<br />
turğunluq durğunluq. 1. tutqunluq. tıxanıĢ. insidad. 2. boğuqluq.<br />
rikudət. - havanın tutqunluğu. 3. gəvĢəklik. ağırlıq.<br />
bataqlıq. batıqlıq. bətalət. - o durqunluqla, iĢ görülməz. 4.<br />
bıkındı. yorqunluq. utanıĢ. usanıĢ. - onun bir durğunluğu<br />
vardır. 5. ruhsuzluq. təpiĢsizlik. hərəkətsizlik. - alıĢ veriĢin<br />
turğunluğu. 6. heyrət qalmaq. ĢaĢa qalmaq. - adama<br />
turqunluq gəlir. - yaĢamda turqunluqa qapılan çox olur.<br />
turxan vergi, yükdən, görəvdən boĢ olub, soylu seçgin kiĢi.<br />
turıcaq cocuğu ayaqda durmaq üçün qızıĢtırmaq sözcüğü. -<br />
durıcaq durıcaq!.<br />
turi duri. qarailə qızıl arasında olan boya, don. - yağız duri. -<br />
kəstana duri. - açıq duri. - xurma durisi.<br />
turıq palamud balığının böyükcəsi.<br />
1572 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
turqa durqa. yam. ev. duraq. qalaq. qalqa. mənzil.<br />
turqaçı durqaçı. duraqçı. yamçı. evçi. qalaqçı. qalqaçı. mənzilçi.<br />
turqaq turqa. qərarqah. dincqə. tincək. yerlək.<br />
turqulamaq durqulamaq. ucalığın ölçmək:<br />
turqum durqum. tutamaq. oturad.sübat.<br />
turqumsuz durqumsuz. sübatsız. oturadsız. tutamaqsız.<br />
turqun 1. sovqat. - turqunu mançu sezinmə: sovqatı əl müzdü<br />
1573 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sanma. 2. Kasat. tayqun. dayanıqlı. torluq . durluq.<br />
devlət yeri. rəsmi yer.<br />
- durqun su: dəniz. göl. su.<br />
turlaq turluq. 1. kömür yaqtıqları topraq gömülü, çuxuru. 2.<br />
topraq koma, külbə.<br />
turlamaq durlamaq (< durmaq). bulunlamaq. qərarlamq. qərar<br />
turlamaq<br />
qoymaq.<br />
turlu durlu. qərarlı. sabit. qayım. qəvamlı. - durlu kiĢi. - durlu<br />
söz.<br />
turluq turlaq. 1. kömür yaqtıqları topraq gömülü, çuxuru. 2.<br />
topraq koma, külbə.<br />
turma durma. 1. duruĢ. dayqun. qıvam. tavan. quysunq.<br />
çağqın. 2. qalıĢ. qalma. 3. qərar.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
turmadan durmadan.yatab. həmiĢə. dayima.<br />
turmaq durmaq. 1. oynamamaq. qımıldanmamaq. sakin olmaq.<br />
oturmaq. iqamət edmək. gedməmək (iĢləməmək).<br />
dinğmək. kəsilmək. - yerində durmaq. - ayaqda durmaq. -<br />
bizə gəlincə durdu. - su dura dura pozulur. - harda<br />
durursuz. - iĢlər durdu. - yağmur durdu. 2. bulunmaq.<br />
qalmaq. sürmək. dəvam edmək. - siz orda durursuzmu. -<br />
aĢçız genə sizdə durur. - kitabların məndə durur. - dünya<br />
durduqca. - at durdu. - sözünd durmaq. 3. bəkləmək.<br />
dözmək. səbr edmək. - burda bir iki saat duralım. - bir az<br />
durun. - durammıram. - gedir gedir, durmaq bilmir. 4.<br />
tumuqmaq. duruqsunmaq. ĢaĢmaq. heyrətə dalmaq. -<br />
bunu eĢidib durdu. - gözlərinə inanmayıb durdu. 5.<br />
keçməmək. iliĢmək. ilərləməmək. yığılmaq. - boğazıma<br />
durdu. - canıma durdu daha!. 6. qonmaq. düĢmək. -<br />
qumun üzərinə duz durmuş. 7. artırılan fe'lin sürməsin,<br />
dəvamın göstərir. - yatıb durur. - baxıb durur. - baxa<br />
durmaq. - axan sular durur: heç diyəcək yoxdur. açıq<br />
aydındır. 8. tavranmaq. davranmaq. tovranmaq. ayağa<br />
qalxmaq. ayağa sıçramaq. diklənmək. 9. oturuĢmaq.<br />
yatıĢmaq.- qarğaĢalıq oturuşdu. - turuqlııka: turmayı<br />
1574 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
düĢünən, tasarlayan. 10. qalmaq.<br />
1575 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- bir gün qalmaq, durmaq: güni keçirmək: günləmək.<br />
- dibə çökmək: turulmaq. durulmaq (< durmaq).<br />
turmaz durmaz. biqərar. sürəksiz.<br />
turmaz durmaz. əbədi. yatab. qalmaz.<br />
turmu durmu. pəriĢanfars. barıĢan. buruĢqan. ürpək. tükləri biz<br />
biz, miz miz ĢiĢmiĢ. qarıĢıq.<br />
turmuş durmuş. birlikdə yaĢayıĢ. geçim. amiziĢ. imtizac. dirilik.<br />
yaĢam. geçinmə. geçiniĢ. məiĢət. həyat. - güc geçinmə.<br />
- bol, qolay geçiniş. - geçinmə qoşu: həyat əsbabı. - böylə<br />
geçim olmaz.<br />
turmuzka tarmaz. bir çeĢit xiyar.<br />
turnaçı yeniçəri ocağında, doğançı kimi, əsgər cərgələrindən<br />
turna leylək çeĢitləndən böyük, balıqçıl quĢ.<br />
- mısır durnası.<br />
- böyük sarquclı durna, ki tükləri tuğlaya, qotuza taxılır:<br />
qərqərə.<br />
- durna qırı: durna boyalı qır.<br />
- durna balığı: balığ çeĢiti.<br />
- durna qatarı: sürü ilə, dalı ba dal gəzənlərdən söz edəndə<br />
deyilir.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- durna qaqası: çiçək çeĢiti.<br />
- durna qırı: külə çalar at donu.<br />
- durna keçidi: yaz fıtınası.<br />
- durna gözü: ıĢıltılı, bərraq, sarı göz.<br />
- durnayı gözündən vurmaq: ürəyi kimi nərsəni əldə<br />
edmək. (ələ salmaq üçündə söylənir).<br />
turpi - yuvarlaq turpi çeşiti: sıçan quyruği:<br />
turp yaxıcı bir kök. - tur salatı. - turp rəndəsi. - eşək turpı:<br />
yabanı turp. - bayır turpı: uzun irri, ağ çeĢiti. - kiraz turpı:<br />
qızıl turp: al turp: duza batırıb, yeyilən qırmızı turp. -<br />
kəstənə turpı: qara, kiçi dənəli turp. - turp kimi: bərk<br />
sağlam, güclü.<br />
turş durş. - turş turşa gəlmək: turuĢlaĢmaq. turĢamaq .<br />
durĢamaq. (< durmaq). duruĢmaq. durĢuqmaq. qarĢı qarĢıya<br />
gəlib bir iĢə quruĢmaq. bəhsə, cəngə giriĢmək.<br />
- turş kişi: əkĢi üzlü. üzü sarxıq, turĢa. ətacı. - əktinin biridir.<br />
turşa sarxılıq. turĢluq kiĢi. əkĢik üzlü.<br />
turşalmaq turşulmaq. tüqşürülmək (< tuq: bükük). bürkülmək.<br />
burtılmaq. burtuq olmaq. buruĢmaq.<br />
turşamaq durşamaq. (< durmaq). duruĢmaq. durĢuqmaq.<br />
turuĢlaĢmaq. turĢ turĢa gəlmək. qarĢı qarĢıya gəlib bir<br />
iĢə quruĢmaq. bəhsə, cəngə giriĢmək.<br />
1576 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
turşatmaq bükmək. əqritmək. əğirmək. - üz əğritmək: üzün<br />
sarqıtmaq.<br />
turşi (< tuqşi: toqtanmıĢ. tutulmuĢ. bağlanmıĢ). tutum. duz, sirkə<br />
1577 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ilə qurulub, yatırılmıĢ yeməklər.- sarımsaq tutumu. - yetcə<br />
tutumu: həfdəcicar. - soğan tutumu.<br />
turşi durşi. açar. iĢtahı açan nərsə. nərsəni basdırıb<br />
durdurmaq, saxlatmaq. - qızıvı nəyə durdurmusan<br />
(saxlamısan), turşu qoyacaqsan.<br />
turşluq əkĢilik. əksilik. tərslik. sərtlik. pis xuyluq.<br />
- turşluq kişi: sarxılıq. turĢa. əkĢik üzlü.<br />
turşuqmaq durşuqmaq. duruşmaq. turĢamaq . durĢamaq. (<<br />
durmaq). turuĢlaĢmaq. turĢ turĢa gəlmək. qarĢı qarĢıya<br />
gəlib bir iĢə quruĢmaq. bəhsə, cəngə giriĢmək.<br />
turşulmaq tüqşürülmək. turşalmaq (< tuq: bükük). bürkülmək.<br />
burtılmaq. burtuq olmaq. buruĢmaq.<br />
turturmaq durdurmaq. savdurmaq. keçirmək. dəf etdirmək.<br />
qoğdurmaq. - baĢ ağrısını savdurdum.<br />
turturmaq durdurmaq. tovrandırmaq. tavrandırmaq. dikəltmək.<br />
ayaqa qaldırmaq.<br />
turtut durtut. 1. zəbt o rəbt. 2. itaət. inqiyad.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
turuq duruq. doruq. 1. təpə. ĢiĢik. dik. qalaq. təpə. zirvə. 2.<br />
nərsənin, baĢına dək duldurulması. komala, təpələmə<br />
doldurmaq. komalaq. - duruqlu ölçək. 3. turu. duru.<br />
duruq. bərraq. açıq. saf. - duru su.<br />
- burun duruq: heyvanın ağız burun bağı. tumĢuq bağı.<br />
əsnək.<br />
turu duru. turuq. duruq. 1. bərraq. açıq. saf. qünəĢ kimi.<br />
parlaq. təpən (> taban). - duru su. 2. teyxa. çin. xalis.<br />
tamla. damla. - damla daş: bərk duru, göz kimi daĢ. -<br />
damla söz: çin söz. - damla qızıl: som qızıl. - damla qız: çox<br />
gözəl, arıq incə qız. 3. təvam. dəvam. duruĢ. - iĢlərin duru<br />
pozuldu. - iĢi baĢlamaq birdir, durusu mindir.<br />
- içi duru kiĢi: bön kiĢi. öküz. köylü1. kəndli2.<br />
turuqlamaq duruqlamq. nərsəni baĢına dək doldurmaq. komalamaq.<br />
təpələmək. - ölçəyi duruqladı.<br />
turuqsamaq duruqsamaq. vellənmək. qoyvanmaq. yubanmaq. -<br />
iĢlərində qoyvanma.<br />
turuqsi duruqsi. quĢqu. tərəddüd.<br />
turuqsunmaq duruqsunmaq. tumuqmaq. turmaq. durmaq. ĢaĢmaq.<br />
heyrətə dalmaq. - bunu eĢidib durdu. - gözlərinə inanmayıb<br />
durdu.<br />
1578 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
turulmaq durulmaq (< durmaq). 1. açılmaq. tortusu dibə durub,<br />
1579 http://WWW.TURUZ.NET<br />
açıq ayınlaĢmaq. süzülmək. çökmək. durub tortısı dibə<br />
çökmək. - su duruldu. 2. durmaq iĢini görmək. qərar<br />
tutmaq. sakinləĢmək. - beĢ gün burda durulmalıyıq. - su<br />
duruldu. 3. uslanmaq. yaramazlığı, bulantılığı keçmək.<br />
4. durultmaq(< durmaq). açmaq. tortılı nərsəni durdurub,<br />
tortısın dibə köçdürüb arıtlatmaq, aydınlatmaq. təsfiyə<br />
edmək.<br />
turuluq duruluq. arıqlıq. saflıq. təmizlik.<br />
- duruluğun gedmək: bulanmaq. qərəlmək. qararmaq.<br />
qaralmaq. - bulut çıxıb hava qaraldı. - günəĢə baxdım<br />
gözüm qarardı. - uçurumdan, köprüdən aĢağı baxdım<br />
gözüm qarardı. - baĢ gicəllənib, gözün qararlmasın.<br />
- duruluğun gidərmək: bulandırmaq. qərətmək. qarartmaq.<br />
qaratmaq. - bulut çıxıb havanı qarartdı.<br />
turum durum. 1. taq. taqa. taqat. taqət. dözüm. 2. hal. tutam.<br />
tür. cür. duruĢ. turuĢ. hal. olağ. oluğ. bolağ. boluğ. hal.<br />
əhval. qarabet. Ģərayit. vəziyyət. qın. gün. olum. -<br />
xəstəlik tutamı: naxoĢluq halı. - tutamı yaman. - tutamı əldə<br />
tutmaq gərək. - tutamı pozuq. - iyi tutamlı kiĢi: halı yaxcı. -<br />
tutamı qolay: dinc hallı. rahat.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
turur durur. bərqərar. sürəkli. dəvamlı<br />
turuş duruş. 1. durum. hal. görkəm. görnüĢ. əndam. vəziyyət.<br />
tərz. tür. cür. hal. heyət. - bu yapının duruşu çox kötüdür.<br />
- yan duruş: pırofil. bir Ģəklin, cizginin yandan görnüĢü. 2.<br />
təvam. dəvam. duru.- iĢlərin duru pozuldu. - iĢi baĢlamaq<br />
birdir, durusu mindir. 3. durma. dayqun. qıvam. tavan.<br />
quysunq. çağqın.<br />
- bir quruğun biçimi, duruĢu. bünyə. yapi.- iri yapıli.<br />
turuş tuĢa (qalının, hər nəyin) ortasına gedən yol. (><br />
torəncfars).<br />
turuş tuĢa gedən yol. (> torəncfars). xalçada bucaqdan<br />
baĢlayıb ortaya gedən tuĢ, yol.<br />
turuşlaşmaq turĢ turĢa gəlmək. turĢamaq . durĢamaq. (<<br />
turuşlu duruşlu. mədəni.<br />
durmaq). duruĢmaq. durĢuqmaq. qarĢı qarĢıya gəlib bir<br />
iĢə quruĢmaq. bəhsə, cəngə giriĢmək.<br />
turuşmaq duruşmaq. durşuqmaq. turĢamaq . durĢamaq. (<<br />
durmaq). turuĢlaĢmaq. turĢ turĢa gəlmək. qarĢı qarĢıya<br />
gəlib bir iĢə quruĢmaq. bəhsə, cəngə giriĢmək.<br />
turuşmaq duruşmaq. sə'y edmək. iqdam edmək.<br />
1580 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tusi (. q ) < tuqsi. (< tuqmək: bağlamaq). qapaq. örtük.<br />
qapaq.<br />
tustaqlıq tutaqlıq. qulluq. əsarət.<br />
tuş 1. töĢ. birəbir. çox doğru, uyqun. ən uyqun. elə özü. - tuş<br />
1581 http://WWW.TURUZ.NET<br />
gəlmək: raslamaq. iləmək. toxunmaq. 2. tuc. uc. amac.<br />
hədəf. 3. yığvada birinə verilən "tav", "sağlıq", "tost"larin,-<br />
tav qaldırmaq: sağlığa qaldırmaq. tos demək. tuĢ vermək.<br />
tuş göbək. qalının, hər nəyin ortası.<br />
tuş tuq. tuqş. (< tuqmaq: bağlamaq). 1. dayaq. dözüm. taqət.<br />
2. döĢ. gövdə. tən. bədən. 3. tuĢə. yemək. 4. güc. zor.<br />
5. bucaq. burcaq. qıyın. - barmağın tuşundan bax. - göz<br />
tuşundan nə baxır gözlər. 6. tuç. heyva. beyik alma.<br />
tuşarmaq töĢnəmək. tövüĢnəmək. köksü gərgin olmaq, qabarmaq,<br />
iləri çıxmaq.<br />
tuşə tuqĢ. tuĢ. (< tuqmaq: bağlamaq). yemək.<br />
tuşizə duşizə. < tükĢizə < tüq: bağlı. bikir. (doxtərfars < duktər )(<br />
duk. tuq: bağlı, qapalı olan). qız.<br />
tuşqan tutuĢqan. tulambar. tün. hamam ocağı.<br />
tuşlamaq tuclamaq. uclamaq. 1. amaclamaq. hədəfləmək. 2.<br />
dəyrələmək. dəğrələmək. idarə edmək.<br />
tuşurmaq heyvan ağzına yem vermək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tut - tikən tutu: bögürtlən yemiĢi.<br />
tutacaq qıpsa. dəsgirə.<br />
tutacaq qurbağacıq. - pəncərə qurbağacığı: pəncərəni arxadan<br />
çərçiviyə kipləyən iki ĢiĢi, qaldırıb yendirmək üçün, dəmirdən<br />
komma yuvarlaq sap. - tutacaq yer: qulp. tutam. qəbzə.<br />
tutaq duzaq. bağırdaq. tələ.<br />
tuta (tutaraq. hesab olaraq). total. cəmi. - borcuzla tuta, bir belə<br />
edər. - birinən iki tuta, üç elər.<br />
tutaqlıq tustaqlıq. qulluq. əsarət.<br />
tutamaq 1. məslək. oturad. 2. durqum. turqum. oturad. sübat. 3.<br />
təsdə. dəsdə. boyunka. sap. orum. hörüm. örum. hörüm.<br />
urum. kəsim. - bir örüm ot: bi örum ot. bir oraqta biçilən ot<br />
tutamaqsız oturadsız. 1. məsləksiz. 2. durqumsuz. turqumsuz.<br />
sübatsız.<br />
tutam 1. təsmim. iradə. - tutamlı kişi: müsəmməm adam. -<br />
tutamsız: təsmimsiz. 2. tür. cür. durum. hal. - xəstəlik<br />
tutamı: naxoĢluq halı. - tutamı yaman. - tutamı əldə tutmaq<br />
gərək. - tutamı pozuq. - iyi tutamlı kiĢi: halı yaxcı. - tutamı<br />
qolay: dinc hallı. rahat. 3. yol. rəviĢ. səbk. - bu nə tutamdır<br />
ki siz tutduz. - tutamınızı dəğiĢməlisiz. - tutamızı kötüdən<br />
kötüyə yeritdiniz. - ədəbi tutamlar. - əsgimiĢ tutamları, yeni<br />
1582 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1583 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tutamlarla dəğiĢməliyik. - qoşu tutamı: Ģe'r səbki. 4. bir<br />
avuca sıxan qədər. - bir tutam saqqalı var. 5. tutacaq yer.<br />
qulp. qəbzə. 6. bir kərədə, birdən tutulacaq tutar, ölçü,<br />
miqdar. - bir tutam ot. - bir tutam duz. 7. qulp. qapaz (><br />
qəbzə (< qab). - qılınc qapazı. 8. qısım. sıxım. avuc.<br />
qapsa. qəbzə. - bir qısım buğda.<br />
tutamlamaq avucla ölçmək. - o neçə tutam olar.<br />
tutamlı müsəmməm: - tutamlı kişi: müsəmməm adam.<br />
tutammaq 1. təsmim tutmaq. iradə edmək. - bu dalğınlıqla<br />
tutamsız iradəsiz.<br />
tutammaq çox çətindir.<br />
tutan qapan. qabıq. qapıq. alan. qısqaç.<br />
tutar - üzü tutar: üzü bək. utanmaz.<br />
tutaraq tutuĢduruq. oto tutuĢdurmağa özəl nərsə. qav. kav. çıra.<br />
kibrit.<br />
tutarıq tutar. çağsız savsız, xəbərsiz tutan, gələn xəstəlik. cin.<br />
qəĢĢ. sər'. - tutarı vardır. - tutarlı uĢaq: cinli cocuq. - tutarı<br />
tutmaq: qəĢĢi tutmaq.<br />
tutar tutarıq. 1. çağsız savsız, xəbərsiz tutan, gələn xəstəlik.<br />
cin. qəĢĢ. sər'. - tutarı vardır. - tutarlı uĢaq: cinli cocuq. -<br />
tutarı tutmaq: qəĢĢi tutmaq. 2. alım. hozə. barıĢıq. uyuq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
uyğun. muvafiq. tutum. çək. çəki. çəkim. Çaqfars. ölçü.<br />
sınır. dözüm. həqq. huquq.<br />
- bir kərədə, birdən tutulacaq tutar, ölçü, miqdar: tutam. -<br />
bir tutam ot. - bir tutam duz.<br />
tutaş savaĢ. qada. qadağ. aval. avar. (< avlamaq: tutmaq).<br />
tutaşdırmaq yaqıĢdırmaq. yakıĢdırmaq. müvafiq, uyğun duruma<br />
qomaq.<br />
tutaş 1. bitiĢik. yaxın. müttəsil. 2. sıq. tuq. toq. 3. təmas. - tutaş<br />
qurmaq: təmas qurmaq. 4. tutuĢma. gürəĢ. güləĢ. birbirin<br />
yenməyə çabamaq. - gürəş tütma. 5. uyğun. yaqıĢ.<br />
yakıĢ. müvafiq.<br />
tutaşmaq yaqıĢmaq. yakıĢmaq. yaraĢmaq. müvafiq, uyğun olmaq.<br />
uymaq.<br />
tutdurmaq qısdırmaq. tutmaq. ələ keçirmək. qapsalamaq.<br />
yaxalamaq. dar yerə gətirib tutmaq.<br />
tutxumlanmaq döl almaq: yüklü, hamilə qalmaq.<br />
tuti "tütək, tutu" deyilən ötüb, danıĢmağı yansılayan gözəl quĢ.<br />
tuti 1. papağan. 2. keçmiĢdə qadın, xanımlara söylənirdi.<br />
Ģimdilik, əsgi geyimdə olan ərməni qadınlarına deyilir.<br />
dudu. tutu. böyük xanım.<br />
1584 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1585 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- tuti namə: köksüz təməlsiz, böĢ uydurma sözlər.<br />
- tutu quşı: anğlaçaksızın çox söylər gəvəzə.<br />
tutqal yilimka. yılım. yəlim. çəsb.<br />
tutqal (< tutmaq). yapıĢqan. çəsb. - balığ tutqalı: almas iĢlərində<br />
iĢlənir, saydam özəl yapıĢqan.<br />
tutqallamaq yapıĢdırmaq. çəsbləmək.<br />
tutqallanmaq yilimlənməkka. yəlimlənmək. yılımlanmaq. çəsblənmək.<br />
tutquc qəhvaltı. quĢluq.<br />
tutqun 1. tutulmuĢ. mə'xuz. 2. düĢgün. düçar. alıĢıqın. mübtəla.<br />
- bu alçağın nəyinə tutqun oldun. - tutqunluqdan boĢun qıl.<br />
- tutqun vermək: tutulmaq. 3. itiliyi, çalqaqlığı (> çalak)<br />
alınmıĢ. çolaq kimi bağlı qalmıĢ. - tutqun kiĢi. 4. sərbəst<br />
iĢləmiyən. dinc davranmayan. - dili tutqun. - əli tutqun. 5.<br />
tıyıq. tıxanmıĢ. məsdud. - tutqun su yolu. 6. kusuf. xusuf.<br />
- günəĢ tutqunu. ay tutqunu. 7. durğunluq. tıxanma.<br />
insidad. - yolların tutqunu. - su yolu tutqunu. 8. turğun.<br />
durğun. tıxanmıĢ. ruhsuz. təpiĢsiz. hərəkətsiz. boğuq.<br />
sakin. rakid. - durğun su. - durğun hava. alıĢ veriĢin<br />
turğunu. havanın tutqunu. 9. avsuq. avusq (> avizfars).<br />
avuz. asılı. aslaq. vurqun. salqun. düĢgün. zindani.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tinlan. (< sin. sindan: içəryən. tutan). ilit. tutsaq. - tutqun<br />
boya: çala ağ. kölgəli ağ.<br />
tutqunluq turğunluq. durğunluq. tıxanıĢ. insidad. tutuqluq. qısıqlıq.<br />
sıxıqlıq.<br />
tutma sayma. sanma. e'tibar edmə. - böyük sanma. - kiĢi sayma.<br />
tutmaq - tut ki: fərz ed ki. fərzən. sanki. elə bil ki.- sanki yedim.<br />
tutmaq 1. əldə bulundurmaq. qapsamaq. qəbzə edmək. - bu ipi<br />
tut. 2. ələ keçirmək. yaxalamaq. toqif edmək. - bir quĢ<br />
tutdum. 3. toxunmaq. dəğmək. toxundurmaq. məs<br />
edmək. - kirli əl ilə ağ paltarı tutma: toxunma. - qısqaç issidi,<br />
tutma yaxar. 4. bir nəyi iĢlətmək, iyələnmək. - bu tarlanı<br />
tutmalıyıq. - bu iki topraqdan bilmirəm hançın tutum. 5.<br />
almıĢ olmaq. əğdində edmək. - onun böyük qızın kim<br />
tutur. - o qıza elçi göndəri, tutula tutulmuya bəlli deyil. 6.<br />
gözləmək. saxlamaq. riayət edmək. - oruc tutmaq. -<br />
pərhiz tutmaq. 7. toxunub qapıb içinə iĢləmək. - dəniz<br />
tutmaz məni. - arax biləsin tutmuş. 8. alcalamaq1.<br />
qaplamaq. iĢqal etmək. - duman ortalığı tutdu. - bu<br />
kanapə çox yer tutur. 9. kiralamaq. icarə edmək. - bir ev<br />
tutduq. - bir araba tutun gedin. 10. qapmaq. - qılıfın tutub,<br />
için buraxıb. 11. bağlamaq. bəddəmək. qapamaq. - bir<br />
1586 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1587 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qaya zivib yolu tutdu. 12. saymaq. gözü ilə baxmaq. -<br />
özün yoxsul tutur. - özüvü az tutma. - bunu kim üçün üstün<br />
tutursuz. 13. fərz edmək. - tutalım ki gəldi. - tutun buda<br />
öldü, nə olsun. - tutun ki yemisiz. 14. baĢlamaq. - iĢi yolu ilə<br />
tutun. - ayağ tutdu: dirsəldi. - ayağ tutmasa, baĢ axar. 15.<br />
qoymamaq. qadamaq. mən' edmək. - ayağından tutdu.<br />
16. saxlamaq. əzbərləmək. hifz edmək. - dərslərizi tutun,<br />
sonra sınağa gəlin. - öc tutmaq. - ağlında tutmaq. 17.<br />
buraxmamaq. ötürməmək. yığmaq. çəkmək. - kəndini<br />
tutmaq. - dilini tutmaq. - soluğun tutmaq. 18. qollanmaq.<br />
kullanmaq. iĢlətmək. istixdam edmək. - uĢaq (çırağ,<br />
Ģayırd) tutmaq. öğrətci tutmaq. iĢçi tutmaq. - bit yol, iĢ<br />
tutmaq. 19. dağılmaq. yayılmaq. - ad sanı hər yanı<br />
tutmuş. 20. sanamaq. salmaq. hesablamaq. - bunu<br />
neçiyə tutursuz. - bularıda bizə tutun: bizim hesaba qoyun.<br />
21. dinləmək. qəbul edmək. - söz tutmaq. - öğüt tutmaq.<br />
22. sürmək. dəvam edmək. - sözünü tutmaq. 23. ariz<br />
olmaq. - ısıtma tutdu. - sızılar tutdu. - köksüm tutdu. 24.<br />
amaclamaq. hədəfləmək. - topa tutmaq. 25. baĢa<br />
qoymaq. - dilək (niyyət) tutmaq. - biriynən sözü tutmaq. 26.<br />
açmaq. iĢlətmək. - çətir, örtük, pərdə tutmaq. 27.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
götürmək. - iĢi çox böyük, yekə, ağır tutmaq. 28. yapmaq.<br />
bəsləmək. qurmaq. yetiĢdirmək. hazırlamaq. - turĢı<br />
tutmaq. ipək böcəyi tutmaq. - xəmir tutmaq. maya tutmaq.<br />
- yoğurt tutdu. 29. cücərmək. kökləĢmək. təməlləĢmək.<br />
kök salmaq. - ağaclar tutmadı. əkilən tuxumlar tutdu. 3.<br />
qorumaq. hifz edmək. - qiymətləri tutun: enməyə,<br />
qalxmaya qoymuyun. 31. sağlam olmaq. yaxcı olmaq. - əl<br />
ayağı tutmaq. - heç bir yerim tutmur. 32. ağrımağa<br />
baĢlamaq. - baĢım tutdu. - ürəyim tutdu. 33. iĢləmək.<br />
keçmək. etgili olmaq. - bu boya ilə damqa iyi tutar. - bu<br />
boya tutmaz. 34. uymaq. uyğun gəlmək. müvafiq<br />
düĢmək. mütənasib olmaq. - mənlə tutmaz. - bu ilə o<br />
tutar. 35. olunmaq. yerinə gemək. - baĢ tutmaq. 36.<br />
qapamaq. qapsamaq. bətdəmək. yumutmaq. sədləmək.<br />
səddəmək. kəsmək. - dəliyi qapat. 37. içərmək.<br />
qaplamaq. qapsamaq. havi olmaq. Ģamil olmaq. - bu<br />
para onun xərcinidə qapsar. - iki, biri qapsar. - bu kitab<br />
nələri qapsır. 38. çatmaq. əriĢmək. iriĢmək. uyumlamaq.<br />
yer salmaq. kökləĢmək. üstün gəlmək. qələbə çalmaq.<br />
almaq. sığırmaq. sığdınmaq. qısdırmaq. tutdurmaq. ələ<br />
keçirmək. qapsalamaq. yaxalamaq. dar yerə gətirib<br />
1588 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1589 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tutmaq. qomaq. qoymaq. bulundurmaq. bıraqmaq.<br />
saxlamaq. gütmək. qorumaq. götürmək. hifz edmək. -<br />
kin qın, qərəz güdən adamdır. - anasının qılığın güdən uĢax.<br />
- kiĢi oğlu gördüyün yox, bildiyin güdməlidir. - məni ac<br />
qoydular.<br />
- sözün tutmamaq: sıymızdi. dönük. qırıq. əhdin sındıran.<br />
bəfasız.<br />
- qulaq tutmaq: dinləmək. maraqlanmaq. diqqət edmək.<br />
- od basdı. kərdini ot basdı.<br />
- ağac uyumladı.<br />
- ağızla quş tutmaq: çox can atmaq, çalıĢmaq. - ağız<br />
kullanmaq: dil tökmək.<br />
- bu qab bir kilo alır.<br />
- ağız tutmaq: susdurmaq.<br />
- tutub saxlamaq: yubatmaq. alqulamaq. alıqomaq.<br />
alıqlamaq.<br />
- əriĢir qonağına asta gedən (qonağ: məqsəd. mənzil). - bu<br />
taxcaya əlin iriĢirmi: boyun çatırmı.<br />
- daşa tutmaq: daĢ ataraq qoğalamaq.<br />
- topa tutmaq: topla döğmək.<br />
- tutarı tutmaq: qəĢĢi tutmaq.<br />
- damarın tutmaq: damarına girmək: birin göylün alıb,
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qılığına girib, əldə edib iĢlətmək, kullanmaq.<br />
- ??ağız tutmaq:<br />
- ağız ilə quş tutmaq: olmasın kimi zirəklik göstərmək.<br />
- sözə tutmaq: sözlə oyalamaq.<br />
- əlini tutmaq: özün saxlamaq. əl uzatmamaq.<br />
- uzun tutmaq: uzatmaq.<br />
- xor tutmaq: koratmaq. korlatmaq. yıpratmaq. əsgitmək.<br />
- əl üsdə, göz üsdə tutmaq: çox saymaq. əzizləmək.<br />
- xoş tutmaq: üz göstərmək. üz vermək.<br />
- söz tutmaq: dinləmək.<br />
- damarı tutmaq: 1. gövdənin sınırlı damarlı yerində, birdən<br />
çəkinmə ağrı duymaq. 2. inad edmək.<br />
- qafa tutmaq: özün dartmaq. darqınlıqla özün çəkmək.<br />
- qulaq tutmaq: qulaq vermək.<br />
- göz tutmaq: bəyənmək.<br />
- yaxa tutmaq: girləmək. girə salmaq. tuqa salmaq.<br />
- yaxasından tutmaq: sorumlu görmək. müaxizə edmək.<br />
- yer tutmaq: 1. iĢə yaramaq. - bilgivi iĢə salsan, yaĢamda<br />
yer tutarsan. 2. yer saxlamaq.<br />
- üz tutmaq: {1. yönəlmək. üz qoymaq. - iĢlər iyiliyə üz<br />
tutdu. 2. qorxmamaq. çəkinməmək. üzə gəlmək. üzünə qarĢı<br />
söylüyə bilmək. - söyləməyə üzüm tutmur}.<br />
1590 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tutman dudman. xanəvadə. ailə.<br />
tutmaz qırağ. yad. xuylanmayan. afət.<br />
tutra tuqar. çal. əti dadlı quĢ.<br />
tutsaq 1. dar yer. kütəs. türmə. dam. 2. tutulmuĢ. əsir. zindani.<br />
tutsaq əsir. giriftar.<br />
1591 http://WWW.TURUZ.NET<br />
< tinlan. (< sin. sindan: içəryən. tutan). ilit. tutqun.<br />
tutşdurmaq 1. qızıĢdırmaq. alovlandırmaq. 2. yavaĢca əlinə vermək,<br />
tutşma yanma.<br />
sıxıĢdırmaq, buraxmaq. - iki quruĢ tutuşdurdu. - birbelə<br />
pulunan üryin gəlmir bir quruĢ yoxsullara tutuşdurasan.<br />
tutturma ilinti. iliĢtirmə. çapĢtırı. çattırma. iki tikəni birbirinə<br />
yapıĢtırma.<br />
tutturmaq soxmaq. uğratmaq. bəddəmək. giriftar edmək. - baĢımı<br />
bəlaya uğratdım.<br />
tutu "tuti, tütək" deyilən ötüb, danıĢmağı yansılayan gözəl quĢ.<br />
tutu 1. konu. danıĢığa qoyulan nərsə. 2. girov. rəhn. rəhnə<br />
qoyulan nərsə. - tutu vermək. - tutu qoymaq. 3. kira.<br />
icarə. - tutu vermək: kira vermək. 4. dudu. tuti. böyük<br />
xanım.<br />
tutuq 1. fələc. mənzul. 2. ağır. iti olmayan. - tutuq kiĢi. 3.<br />
utancaq. usancaq. 4. qısıq. sıxıq. tutulmuĢ. - tutuq səs.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
5. bağlı. tıxıq. məsdud. - tutuq yol. 6. pərdə. örtük.<br />
yaĢmaq. 7. bulutlu. qapanıq.- qapanıq hava. 8. quraq.<br />
kibritçi. asıq üz. qaĢqabaqlı. 9. məĢqul. avnuq. avu.<br />
mə'Ģuq. məhbub. kədər. kətər. kətir. kitər (< kitmək:<br />
qapamaq). qapalı. bulanıq. kədərli. puĢaqa. buĢaq.<br />
buĢqan. içi sıxıntılı. qussəli. qısrıq. götrük. bəcəriksiz.<br />
yazıq. miskin. aciz. - qısrıq kimsə.<br />
tutuqluq 1. fələclik. 2. ağırlıq. yavaĢlıq. - tutuqluqa nədən varmı. 3.<br />
utancaqlıq. usancaqlıq. 4. qısıqlıq. sıxıqlıq. tutqunluq. 5.<br />
bağlılıq. tıxıqlıq. məsdudluk. 6. pərdəlik. örtüklik.<br />
yaĢmaqlıq. 7. sağırlıq. kar korluq.<br />
tutulacaq - bir kərədə, birdən tutulacaq tutar, ölçü, miqdar: tutam. -<br />
bir tutam ot. - bir tutam duz.<br />
tutulmaq bağlanmaq. qapılmaq. girlənmək. girə düĢmək.<br />
avunmaq. oyalanmaq. məĢqul olmaq. qapılmaq.<br />
bozlanmaq. bozarmaq. solğunmaq. boyası qaçmaq.<br />
qısılmaq. sərbəst iĢləməmək. - səsim qısıldı. - boğazım<br />
qısıldı. - çox çığırmadan səsim qısıldı.- bir kəsələ<br />
tutulmaq: urulmaq. vurulmaq.<br />
- nə bağlanmısan bu iĢə. - yaman yerə bağlandıq.<br />
tutulmuş 1. qısıq. sıxıq. tutuq.- tutuq səs. 2. tutqun. mə'xuz.<br />
1592 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tutum 1. duz, sirkə ilə qurulub, yatırılmıĢ yeməklər. turĢi. - sarımsaq<br />
1593 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tutumu. - yetcə tutumu: həfdəcicar. - soğan tutumu. 2.<br />
sumaq. 3. hərəkət. 4. tür. cür. 5. maamilə. 6. dadım.<br />
sumaq. 7. tutar. çək. çəki. çəkim. Çaqfars. ölçü. sınır.<br />
dözüm. həqq. huquq.<br />
tutumsuz ağımçı9. ağma9. davamsız. qararsız.<br />
tutun kira. icarə. - tutun vermək: kira vermək.<br />
tutunmaq 1. sarınmaq. sarmaq. örtünmək. bağlamaq. gövdəsi<br />
üzərinə qoymaq. - yaĢmaq tutunmaq. - fitə tutunmaq. 2.<br />
kullanmaq. iĢlətmək. - qılınc tutunmaq. qələm tutunmaq.<br />
3. sarılmaq. asılmaq. tutub yapıĢmaq. təməssük edmək.<br />
təvəssül edmək. - barmaqlığa tutunmaq. - ipə tutunmaq. -<br />
qapıya tutunmaq. 4. alınmaq. dəğər tapmaq. dəğinmək.<br />
bahalanmaq. qiymətlənmək.<br />
tutunmamış iĢlənməmiĢ. kullanmamıĢ. toxunulmamıĢ. yeni. -<br />
tutunmaş yaĢmaq. - tutunmaş yapı. - tutunmaş topraq.<br />
tutunmaz alınmaz. dəğməz. gəlməz. - sözə alınmaz işlər:<br />
danıĢmağa dəğməz iĢlər.<br />
tutuşan mütəĢəbbiskar.<br />
tutuşdurmaq - bibirinə tutuşdurmaq: nifaq salmaq. adamı adamı<br />
taxmaq:
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tutuşduruq tutaraq. oto tutuĢdurmağa özəl nərsə. qav. kav. çıra.<br />
kibrit.<br />
tutuşqan tuĢqan. tulambar. odluq. tün. hamam ocağı.<br />
tutuşma tutaĢ. gürəĢ. güləĢ. birbirin yenməyə çabamaq. - gürəş<br />
tütma.<br />
tutuşmaq 1. baĢlamaq. giriĢmək. təĢəbbüs edmək. - bu iĢin ilkin<br />
tutuşanlarındanıdır. 2. bir yerə gətirmək. birlikdə tutmaq.<br />
təmas etdirmək. - əl tutuşmaq.<br />
- ətəklər tutuşmaq: çox talaĢlanmaq. ĢaĢıb nə yapacağın<br />
bilməmək.<br />
tuvaq duvaq. - govduĢ yuvarlanıb, duvağın tapıb: qazan yuvarlanıb,<br />
qapağın bulmuĢ: iki arxadaĢ, iki qarı birbirinə uyğun.<br />
tuvar - dam duvar: tufağ. tıfaq.<br />
tuvar duvar. hörük. əkrim. iqrikcığa əqrim. əkrim. iqrikcığa baru.<br />
uru. sədd. - duvar kürsisi: kürsi daĢı: binörə daĢı.<br />
- dondurma duvar: beton armə.<br />
- duvarı sağlamlaĢdırmaq üçün, yaparkən, hər bir iki<br />
arĢından çəkilən kərpiç, dirək sırası: qurĢaq. quĢaq. -<br />
quşaqsız duvar uca dirsəlməz.<br />
tuyacaq - duyacaq ayqıt: tuynaq. lamisə.<br />
1594 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tuyar duyar. tuyqulu. duyğulu. tuyumlu. duyumlu. bilgili.<br />
mə'lumatlı. - duyğulı kiĢi.<br />
tuyarlıq duyarlıq. ehsas. hiss.<br />
tuydə tüydə. tudə (< tuq). qıvırcıq. buruĢuq.<br />
tuyfars < tuq. nərsənin içi, tikili, qapalı bölümü.<br />
tuyfars toy (< tuq: qapalı). hər nəyin bağlı, qapalı iç bölümü.<br />
tuyğar - tuyğara bənzər gözəl ötüşlü bir quş: boğmaqlı.<br />
1595 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- tuyğay çeşitlərindən: turğar. çayır quĢunun böyük çeĢiti.<br />
tuyğu duyğu. duyum. 1. eĢitmə. estema'. - duyğusu gəvĢək:<br />
zəif, az. 2. aqahi. bilgi. mə'lumat. - duyğusı çox kiĢi. 3.<br />
hiss. - bu kiĢidə duyğu yoxdur. axsaq duyğulu.<br />
tuyqar - böyük tuyğar çeĢiti. gəlin quĢu:<br />
tuyqu duyğu. əs. his. - duyqusu gedmək: incikmək. bayılmaq.<br />
büzülmək. titrəmək. - duyqusu gedmək: incikmək.<br />
bayılmaq. büzülmək. titrəmək.<br />
tuyqulu duyğulu. tuyumlu. duyumlu. 1. tuyar. duyar. bilgili.<br />
mə'lumatlı. - duyğulı kiĢi. 2. hissli. mütəəssir. - bu kiĢinin<br />
duyğulu olmasına söz yoxdur. yoxdur. - axsaq duyğulu.<br />
tuyqusuz duyğusuz. tuyumsuz. duyumsuz. 1. tuymaz. duymaz.<br />
eĢitməz. - duyğusuz, çolaq qalmaq. 2. dərksiz. bilgisiz.<br />
mə'lumatsız. xəbərsiz. - duyğusuz baĢ, ayaqla, əl ilə
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
güdaza gedər. - duyğusuz baĢ ucalsada, göydə qalmaz. 3.<br />
tuymaz. duymaz. hissisiz. hiss edməz. - bu kiĢidə<br />
duyğusuzluq yoxdur. - əllərim duyumsuz qaldı. - axsaq<br />
duyğulu. 4. götürük. fələc.<br />
tuymaq duymaq. tatmaq. dadmaq. hiss etmək.<br />
tuyma duyma. 1. eĢitmə. estema'. 2. sav alma. xəbər alma.<br />
estexbar. 3. etgilənmə. mütəəssir olma.<br />
tuymayış duymayış. tuğusuzluq. duğusuzluq. fikirsizlik.<br />
tuymaz duymaz. 1. tuymaz. tuyqusuz. duyğusuz. tuyumsuz.<br />
duyumsuz. hissisiz. hiss edməz. - bu kiĢidə duyğusuzluq<br />
yoxdur. - əllərim duyumsuz qaldı. - axsaq duyğulu. 2.<br />
eĢitməz. qanmaz. anlamaz. düĢüməyən.- vurdum<br />
duymaz: çabıq anlamayan. sözə aldırmayan. - duyğusuz,<br />
çolaq qalmaq.<br />
tuynaq 1. duyacaq ayqıt. lamisə. 2. dırnaq. heyvan dırnağı.<br />
tuyu duyu. hiss (< ıs). sezim.<br />
tuyulmaq - nərsənin öndən olunması duyulmaq: qoxumaq. - savaĢ<br />
qoxur. - iĢlərin səngiməsi qoxumur: pisəlməsi duyulur,<br />
gözlənilir.<br />
1596 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tuyum duyum. tuyğu. duyğu. 1. eĢitmə. estema'. - duyğusu<br />
1597 http://WWW.TURUZ.NET<br />
gəvĢək: zəif, az. 2. aqahi. bilgi. mə'lumat. - duyğusı çox<br />
kiĢi. 3. hiss. - bu kiĢidə duyğu yoxdur. - axsaq duyğulu.<br />
tuyumlu duyumlu. tuyğulu. duyğulu. 1. tuyar. duyar. bilgili.<br />
mə'lumatlı. - duyğulı kiĢi. 2. hissli. mütəəssir. - bu kiĢinin<br />
duyğulu olmasına söz yoxdur. yoxdur. - axsaq duyğulu.<br />
tuyumsuz duyumsuz. tuyğusuz. duyğusuz. 1. tuymaz. duymaz.<br />
eĢitməz. - duyğusuz, çolaq qalmaq. 2. dərksiz. bilgisiz.<br />
mə'lumatsız. xəbərsiz. - duyğusuz baĢ, ayaqla, əl ilə<br />
güdaza gedər. - duyğusuz baĢ ucalsada, göydə qalmaz. 3.<br />
tuymaz. duymaz. hissisiz. hiss edməz. - bu kiĢidə<br />
duyğusuzluq yoxdur. - əllərim duyumsuz qaldı. - axsaq<br />
duyğulu. 4. götürük. fələc.<br />
tuyurılmaq duyurılmaq. eĢitdiirilmək. - bu sav kimsəyə duyurılmalıdır.<br />
tuyurmaq duyurmaq. tattırmaq. daddırmaq. hiss ettirmək. - tanrı<br />
kimsəyə oğul acıĢın daddırmıya.<br />
tuyurmaq duyurmaq. 1. eĢitdiirmək. çatdırmaq. - söylədiyizi<br />
duyurmalısız. - bunu kimsəyə duyurmayın. 2. açmaq. ifĢa<br />
edmək. nəĢr edmək. - bunları duyurmamalı.<br />
tuzacıq duzacıq. qapanca. qapancık. tələcik. damcıq.<br />
tuzağ aval. avar. (avlamaq: tutmaq). tələ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tuzaq - duzaq yemi: aldatma üçün səpilən yemək.<br />
tuzaq duzaq. aldaq. kəvlək. kələk (< kav. kov).<br />
tuzaq duzağ ( tutsaq < tutmaq). 1. tolamıq. dolamıq. ağ. qapan.<br />
tələ. dam. qapan. açıq olmayıb, gizli, qapalı olan iĢ.<br />
qaplama. kələk. desisə. kündə. qapanca. qazamat.<br />
qazıq. qurlaq. tutaq. bağırdaq. tələ. düzmə. tovtiə. - bir<br />
düzmə qurdular. - düzməyə düsdük. - qaplama iĢlər. -<br />
qaplama kağız. - qaplama oyun.<br />
- kündəyə düĢmək. - kündədən qaçmaq.<br />
- dərin qazıq. - dar, qara qazıq.<br />
- quş qapanı, duzağı çeşiti: quĢmar.<br />
- qapana tutulmaq. - qapana düĢmək. - qapana qapılmaq. -<br />
qapana düĢmək. - qapana tutulmaq. - duzağa düĢdük. 2.<br />
pusı. kəmin. - ona (kəndisinə) duzaq qurmuĢlar. 3. kələk.<br />
nəxĢə. - o bir duzaqdır. - bu duzaq kiĢidən uzaq ol.<br />
tuz duz. 1. toz. 2. dad. - duzsuz sözlər. - duzlu qız.<br />
- duz çörək: duz əkmək: ne'mət. ehsan. - duz çörək həqqi.<br />
- duzu qurı: varlı. müstəğni.<br />
- qurşun duzu: bir Ģimik suyu.<br />
- duzu quru: düzi quylu: düzəməlli. iĢi sağlam. quĢuqusuz<br />
durum.<br />
- duz ruhi: dər dəmiri aĢındırıb, arındırıb parıldadan maddə.<br />
1598 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tuzlanmaq yanğĢamaq. dadsızlanmaq. sırtılmaq.<br />
tuzlatmaq duzlatmaq. duza əkdirmək. duz vurdurmaq. - əti duzlatın<br />
qurudun.<br />
tuzluca 1. duzu çox olan. 2. bahalıca. olduqca bahalı.<br />
tuzluq duzluq. duz qabı.<br />
tuzlu 1. duzu olan. dadlı. ləzzətli. məzəli. - dadlı yeməklər,<br />
1599 http://WWW.TURUZ.NET<br />
duzlu yeməklər. 2. duzu çox olan. tuzluca. - bu pənir<br />
duzludur. 3. bahalı. - bu mal mənə çox duzlu oturdu: çox<br />
bahalı gəldi. - yaban noxudu: duzlı ot. 4. dəniz suyu kimi,<br />
duz, duza tay acımtıl maddəsi olub, içməyə yaramaz<br />
nərsə. - duzlu su. - bu quyunun suyu duzludur.<br />
tuzsuz duzsuz. tatsız. dadsız. namətbu'. saman kimi. tamsız.<br />
soyuq. suyuq. ləzzətsiz. yavan. dadsız. məzəsiz.<br />
dadsız. ləzzətsiz. məzəsiz.<br />
tuzsuzlanmaq duzsuzlanmaq. duzsuzlanmaq. Ģuluqluq edmək.<br />
isizlənmək. ısızlanmaq. səvimsizləĢmək.<br />
yaramazlaĢmaq. sırtılmaq. tatsızlanmaq. dadsızlanmaq.<br />
ləzzətsizlənmək. suyuqlanmaq. soyuqlanmaq.<br />
tamsızlanmaq.<br />
tuzsuzluq duzsuzluq. suyuqlıq. soyuqluq. tatsızlıq. dadsızlıq.<br />
namətbu'luq. tamsızlıq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tübbə dübbə. dübə. dəbbə.<br />
tübə dübə. dübbə. dəbbə.<br />
tübək tünək. tüngə. gənc. gəncinə. xəznə.<br />
tübəz tübzə. dibcək. köklü otlar. çuğundur, sarı kök kimi göy<br />
gövərəntilər ki kökləri. yeyilir.<br />
tübzə tübəz. dibcək. köklü otlar. çuğundur, sarı kök kimi göy<br />
gövərəntilər ki kökləri. yeyilir.<br />
tüçar düçar. düĢar. düĢmək durumu. düĢmüĢ. düĢgün. əsir.<br />
ulaĢmıĢ. çatmıĢ. varmıĢ. düĢgün. üftadə. düĢgün.<br />
tutqun. alıĢıqın. mübtəla. urğun. uruq. vuruq. vurqun.<br />
vurulmuĢ. girifdar. - sevgi urğunu.<br />
- tüçar olma: düçar olma. düĢ. ibtila. - imalə. burun tükü.<br />
əngəl. - buda bizə düĢ oldu.<br />
- bu alçağın nəyinə tutqun oldun. - tutqunluqdan boĢun qıl.<br />
- tutqun vermək: tutulmaq.<br />
tüçarlıq düçarlıq. düçarlıq. düĢarlık. tüĢgünlük.<br />
düĢüklük.mübtəlalıq.<br />
tüdə kümə. kuma. yığıntı. birkinti.- ot kuma kuma yığmaq. - bir<br />
kuma buğda.<br />
tüdəş tülüş: tükləri boyaĢlı.<br />
1600 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tükə tükə. tükkə. yapba. islatılmıĢ mal heyvan kübrəsindən<br />
yapılan kündə.<br />
tüq - quş tükü altında olan incə tüklər: yüntə. yündə.<br />
tüq tük. dük. 1. xal. 2. tokuq. amac. niĢan. - oxu dükə çaldı.<br />
tüq tük. tüğ. düğ. duq. dəlicə. taxıl dəlicəsi.<br />
1601 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dəvə, at kimi heyvanların dərisinin üstündə olan qıssa, incə<br />
örrtüyünə "tük" deyərlər.<br />
- tük dəğişdirmək: qıl tökmək.<br />
- tükəri boyaşlı: tüdəĢ. tülüĢ.<br />
- at tükünün rəngi: ton.- bu atın donu gözəl. - torı don:<br />
açıq don.<br />
- qartal tüki: bitgi adı.<br />
- tüklü geyim: yanbulı gəbə.<br />
tüqa tüka. tülük. rəng. boza ( y z ) boya. boyuq. boduq.<br />
çüvüt. süyüt. suyut. önğ. çalı.- nə tülük atdı o.<br />
tüqan tükan - qapalı qapılı çarĢıda olan tükan: hücrə. hicrə. dilab.<br />
dolab. - qızıl bazarında (bəcistanda) bir dolabı var.<br />
tüqə tügə. dügə. tüngə. gənc inək. hələ doğmamıĢ inək.<br />
tüqəli dükəli. bütün. həp. qamu. hamı. bütün.- qamu aləm.<br />
tüqən düğən. döğən. xərmən döğməyə yarar çaqmaqlı ayqıt.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tüqənməz tükənməz.sonsuz. bitməz. əbədi. arılmaycığa. arılmaz.<br />
azalmaz. bitməz. sonsuz. - arılmaz kəsəl. arılmaz ağrıya<br />
düĢdük.<br />
tüqəsimək tügəsimək. dügəsimək. tüngəsimək. boğanın gənc inək<br />
istəmək.<br />
tüqi tügi. dügi. dibəkdə döğülmüĢ çəltik (qabıqlı dənə).<br />
tüqqə dügə. sığırın balasına deyilir.<br />
tüqqə tükkə. tükə. yapba. islatılmıĢ mal heyvan kübrəsindən<br />
yapılan kündə.<br />
tüqli tükli. - tükli qamış: qoğalıq. həsir otlarından olan bir çeĢit<br />
qamıĢ.<br />
tüqmə - pullu, düğməli cübbə: qalmaqı. bir çeĢit çuqal, bəkitvan,<br />
qalxan, zireh.<br />
tüqsüz tüksüz. yülük. tülük. yoluq.<br />
tüqşürülmək turşulmaq. turşalmaq (< tuq: bükük). bürkülmək.<br />
burtılmaq. burtuq olmaq. buruĢmaq.<br />
tüqü - düğü unundan bir çeşit çörək: qatmarlı çörək: qataq.<br />
kətək. kətə.<br />
tüqüm tüğüm. düğüm. bükünti. uqdə. - kor dügüm: çözülməsi<br />
çətin düyün. - qamıĢ. sulu yerlərdə bitib, içi boĢ, yumĢaq,<br />
1602 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
düğümlü bitgi: qamıĢ.<br />
tüqün düğün. qop.<br />
- düğümlü bir kök: qartal pəncəsi.<br />
tüqün düyün. gözək. çözək.<br />
tüqün düğün. { "tük güni" keçmiĢdə türklər bayram günlərinə ev<br />
1603 http://WWW.TURUZ.NET<br />
eĢiklərini bayraq yerinə, tüklər ilə bəzərdirlər. indi<br />
cığataycada "tük güni" tüy güni" denir}. 1. toy. Ģənlik. 2.<br />
bur. bor. iĢgil. çətinlik. müĢgül. məsələ. pıroblem.<br />
dügün.girehfars. girək. bir birinə girmiĢ. dolaĢıq.<br />
- düğün ev: toy evi.<br />
- dil düğünü: dil döğməsi: kəkəmə.<br />
- əğrəti düğün: ilmək. ilgək.<br />
tüqür tügür. dügür. qaynata. - dügürü gilə qonaq gedib. - o<br />
mənim dügürümdür.<br />
tüqüz tügüz. düküz. güclü. zorlu. bütün. tamam.<br />
tülək - quşların tülək, tük dəğişmə çağı, dövrü: qırınsa (özəlliklə<br />
doğan üçün).<br />
tülgər dülgər. doğramaçı. toğraçı. toğrac. nəccar.<br />
tülgərlik - incə dülgərlik: tavĢanlıq.<br />
tülük tüka. rəng. boza ( y z ) boya. boyuq. boduq. çüvüt.<br />
süyüt. suyut. önğ. çalı.- nə tülük atdı o.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- tülkü üzümü: Ģuqluka.<br />
- tülkü quyruğu: üzüm çeĢiti.<br />
tülük yülük. yoluq. tüksüz.<br />
tülüş tüdəş. tükləri boyaĢlı.<br />
tüm tam. köb11. həp. bərk. qurs. bütün. cümlətən. yambar12.<br />
yampar. tamma. bütün. olduqca. - yambar sayqandı: çox<br />
gözəldi.<br />
tümbə tumba. yatağa atılıb dincin almaq. cocuq dilində<br />
"yatmaq" anlamındadır. - saat üçə gəlincə haydı tumba.<br />
yuxusu gəlincə tumba yatdı.<br />
tümbələk dümbələk. dombalağ. tumbalaq.<br />
tümən - dür dümən: al alvan. rəhbərəh.<br />
tümən dümən.<br />
tümən əyalət.<br />
tümlə - tümlə qapısı: gənəl, təməl, baĢ qapı.<br />
tümlətən cümlətən. topdan. birlikdə. birdən. məcmuə'n.<br />
tümrüq - tümrüq ağası: türmə baĢçısı, müdürü.<br />
tümsək qanbur. kanbur. kambur. (beli) bükük, büklü. (arxası)<br />
çıxıq. əğri. yumru. kəmrik. mühəddəb. təpələmə. yığın.<br />
daĢqın. öbək. - çox iĢləməkdən kambur olmuĢ. - orasında<br />
kamburu vardır. - duvar kambur vermiĢ.<br />
1604 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tümsəlmək tomalmaq. domalmaq. dombalmaq. çömbəlmək.- duvar<br />
domalmış: qarın vermiĢ.<br />
tümsəltmək tomaltmaq. domaltmaq. dombaltmaq. çömbəltmək.-<br />
yükü almaq üçün arxasını domaltmaq.<br />
tümsətmək qanburlatmaq. kamburlatmaq. kanburlatmaq.<br />
1605 http://WWW.TURUZ.NET<br />
büklətmək. bükmək. əğritmək. yumrutmaq. kəmritmək.<br />
mühəddəb edmək.<br />
tün tuĢqan. tutuĢqan. odluq. tulambar. hamam ocağı.<br />
tünc tuc.<br />
tünd boyalı boyası açıq olmayan. quyu. rənhli. - qoyu çay.<br />
tünd acı. cik. çığrı. kibrit. quru. iti. bədəxlaq. qoyu. yanıq.-<br />
yanıq boya. - yanıq qara. - acı səs.<br />
tünd əkmir. əsmir. boğuq.<br />
tünək tüngə. təpnə. dəfinə. gənc. gəncinə. xəznə. tübək.<br />
tüngə tügə. dügə. gənc inək. hələ doğmamıĢ inək.<br />
tüngə tünək. təpnə. dəfinə. gənc. gəncinə. xəznə. tübək.<br />
tüngi külxan bəyi. tulambarçı.<br />
tüngü tanqu. kərəniz. buynuzdan olub, kürəyi çırtıb qan alma<br />
aracı. həcəmət ayqıtı.<br />
tünq tüng. tökük. parç.<br />
tünüşqə " sülüklü pancar" deyilən səbzə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tüpəmək tüpmək. tüf tüf edib yel qoğzamaq. tufan yapmaq.<br />
tüpən > tufan.<br />
tüpmək tüpəmək. tüf tüf edib yel qoğzamaq. tufan yapmaq.<br />
tüppüldəmək düppüldəmək. güplümək. guplamaq. gütləmək. güp güp<br />
səslənmək. - yel əsib qapı gütlür.<br />
tür - dür dümən: al alvan. rəhbərəh.<br />
türd dürd. otur. torta. çökə. tortı. tort. bir para suyuq<br />
nərsələrin dibinə duran quyu nərsə. köçək. köçələk.<br />
çökündi. - suçu oturu. - yağ əridilirkən oturu oturur.<br />
türə 1. kələk. çaqqalın tabu adı. 1. törə. yol. yolaç. qayda.<br />
türək türgə. bürək. bürgə. geyim.<br />
türgə türək. türük. bürək. bürgə. geyim.<br />
türilmək dürilmək. burulmaq. qatlanmaq. sarılmaq.<br />
türk - türk yolunda: türkcə.<br />
- türk dilində: türkcə.<br />
- türkcəyi itirmək: ĢaĢırmaq. çaĢmaq.<br />
- türk cinsi: türklük.<br />
- türk yurdu. - azərbaycan türklükdür.<br />
türkcə 1. türk yolunda. 2. türk dilində. türk söyləyində.<br />
- türkcəyi itirmək: ĢaĢırmaq. çaĢmaq.<br />
1606 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
türkcələşdirmək 1. türkcəyə çevirmək. türkcəyə tərcümə edmək. - ən<br />
1607 http://WWW.TURUZ.NET<br />
önəmli əsgi yazılar türkcələşdirilməlidir. 2. əsgi, çətin<br />
türkcəni yalın, aydın, sadə türkcəyə çevirmək. - əsgi türk<br />
yazılarını türkcələşdirməliyik.<br />
türkləşmək türrk qılığın, dilin tapmaq. türk olmaq.<br />
türklük 1. türk cinsi. 2. türk yurdu. - azərbaycan türklükdür.<br />
türkvarı türkəvarı: türk yolunda.<br />
xaçvarı xaça bənzər.<br />
tür (< turmaq. durmaq). cür. 1. olmaq təhəri, yolu. oluq.<br />
qılıq. hal. əda. tərz. tutam. tutum. durum. tərz.hal. dür.<br />
cür. çeĢit. dənğ. nov'. - türün heç bəğənmirəm. - xəstəlik<br />
tutamı: naxoĢluq halı. - tutamı yaman. - tutamı əldə tutmaq<br />
gərək. - tutamı pozuq. - iyi tutamlı kiĢi: halı yaxcı. - tutamı<br />
qolay: dinc hallı. rahat. 2. gediĢ. yol. surət. - iĢi bu tür<br />
açmaq olmaz: bu surətdə həll edmək olmaz.<br />
türqmən türkmən - uzun türkmən çizməsi: soqman.<br />
türləmək bulğamaq. təyərləmək. yaraklamaq.<br />
türlü dürlü. 1. qəbil qabıl. soy. nov'. dürlü. sinif. sınıb.<br />
məqulə. 2. soy. cis. nov'. - cis maldi: soy maldı. - nə<br />
cisdəndir: nə soydandır.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
türmə dar yer. kütəs. tutsaq. dam. duzaq. kündə. qapanca.<br />
tumruq. sindan. zindan. - kündəyə düĢmək. - kündədən<br />
qaçmaq.<br />
- tumruğa atmaq: tumruğa vurmaq. - tumruq ağası: türmə<br />
baĢçısı.<br />
- müvəqqəti türmə: salma tumruq: qara qolun gecə çüçədə<br />
tutduğu kiĢiləri saldığı türmə.<br />
türməçi kündəçi. qarqavul.<br />
- tümrüq ağası: türmə baĢçısı, müdürü.<br />
- türmədə barmaqlı dəmir pəncərə: quzğuncıq.<br />
türmək dürmək. burmaq. qatlamaq. sarmaq.<br />
türməkləmək dürməkləmək. lülələmək. yüyələmək. talqıĢmaq.<br />
bükmək.<br />
türrac dürrac. turanğ. turanc. çöl xoruzu.<br />
türti dürti. dürtüş. 1. təĢviq. tərğib. 2. iğva. təhyic.<br />
türtləngic dürtləngic. dürtmə ayqıtı.<br />
türtmək dürtmək. 1. birbirin təĢviq edmək. birbirin tərğib edmək.<br />
2. birbirin iğva edmək. birbirin təhyic edmək. 3.<br />
barmaqlamaq. qurtdalamaq. təhrik edmək.<br />
- dürtüb itərək xırpalaşmaq: çəkiĢ bəkiĢmək: qaqıĢmaq.<br />
türtüş dürtüş. dürti. 1. təĢviq. tərğib. 2. iğva. təhyic.<br />
1608 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
türtüşmək dürtüşmək. 1. birbirin təĢviq edmək. birbirin tərğib<br />
1609 http://WWW.TURUZ.NET<br />
edmək. 2. birbirin iğva edmək. birbirin təhyic edmək.<br />
türük türgə. türək. bürək. bürgə. geyim.<br />
türünc - türünci qızıl boya: axĢam qünəĢi.<br />
tüsqürmək tüskürmək. tısqırmaq. tıqsırmaq. geri püskürmək. dəf'<br />
edmək.<br />
tüssüli ıĢıltılı, bərraq olmayan. tonuğ. donuğ. dumanlı. bulutlu.<br />
boz. soluq. - donuğ sırça.<br />
tüstülənmək tumanlanmaq: dumanlanmaq. dumana tutulmaq.<br />
tüş düş. 1. təsadüf. raslama. 2. qəza. xəta. uğrama. - bir düĢ<br />
ora. - ayda neçə kərə bizə düĢür. 3. düçar olma. ibtila. -<br />
imalə. burun tükü. əngəl. - buda bizə düĢ oldu. 4. Ģans.<br />
bəxt. - düĢünə çıxan nə olursa. - düĢsüz: bəxtsiz. - düĢlü:<br />
Ģanslı. bəxtli. 5. boya. 6. üzsuyu. abrı.<br />
- düş olmaq: raslamaq. toxuĢmaq.<br />
- düş azmaq: cinub olmaq.<br />
tüşar düşar. düçar. düĢgün.mübtəla. üftadə.<br />
tüşarlıq düşarlıq. düĢarlık. düçarlıq. tüĢgünlük.<br />
düĢüklük.mübtəlalıq.<br />
tüşazma düşazma. cunub olma.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tüşə düşə. tüĢərgə. düĢərgə. düĢək. hotel. aruqa. arquqaq.<br />
aruqqa. dincəliĢ yeri. müsafirxana.<br />
tüşək düşək. 1. tüĢərgə. düĢərgə. tüĢə. düĢə. hotel. aruqa.<br />
arquqaq. aruqqa. dincəliĢ yeri. müsafirxana. 2. salıq.<br />
zə'f.<br />
tüşəlmək düşəlmək. qonulmaq. enilmək. - qonaqlar qonuldular.<br />
tüşən düşən. düĢmən. bulaq. vaqiə. macəra. - tanrı ilə düşən<br />
belədidə.<br />
tüşənmək düşənmək. düĢmək. qoyulmaq. girmək. - yola düşənmək:<br />
yola qoyulmaq.<br />
tüşərgə düĢərgə. düĢək. tüĢə. düĢə. hotel. aruqa. arquqaq.<br />
aruqqa. dincəliĢ yeri. müsafirxana. orduqah.<br />
tüşəri düşəri. söz gəli. söz gəliĢi. söz uyu. ras gələ. elə.<br />
ittfaqən.<br />
tüşəş düşəş. < düşiş. salıĢ. sağıĢ.<br />
tüşgün düşük. 1. düĢmüĢ. aĢağıya sarqmıĢ. düşgün. tutqun.<br />
düçar. alıĢıqın. mübtəla. - bu alçağın nəyinə tutqun oldun.<br />
- tutqunluqdan boĢun qıl. - tutqun vermək: tutulmaq. 2.<br />
bədbəxt. 3. avsuq. avusq (> avizfars). avuz. asılı. aslaq.<br />
tutqun. vurqun. salqun. 4. düĢar. düçar. düĢmək<br />
durumu. düĢmüĢ. ulaĢmıĢ. çatmıĢ. varmıĢ. mübtəla.<br />
1610 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1611 http://WWW.TURUZ.NET<br />
giriftar. əsir. düçar. mübtəla. üftadə. 5. düçar. mübtəla.<br />
giriftar. sərgin. yorqun. xəsdə. - sərgin vermək: xəsdə<br />
düĢmək. əsir olmaq. döĢənmək.<br />
tüşgünlük düşüklük. 1. düĢmüĢ. aĢağıya sarqmıĢ. 2. bədbəxtlik. 3.<br />
tüşirmək devĢirmək.<br />
məhrumiyyət. 4. düĢarlıq. düçarlıq. əsirlik. mübtəlalıq.<br />
tüşirtmək düşirtmək. devĢirtmək. tevĢirtmək: devĢirtmək.<br />
tüşiş düşiş > duşeş. düĢmə. siqut. rastlaĢma. təsadüf. salıĢ.<br />
sağıĢ. düĢmə. siqut.<br />
tüşqünka düĢgün. arqın. yorqun. zayıf. dərmansız. tüĢürqün.<br />
tikənli kitrə ağaccığı.<br />
tüşqünlənmək dağı kitrə ağacı çoğalmaq.<br />
tüşqünmək düşgünmək. yorulmaq. arıqmaq. arğımaq.<br />
tüşlü düĢlü. Ģanslı. bəxtli.<br />
tüşman düşman. yat. yad. yatlı. yadlı. yatlu. yağı. yavı. yav.<br />
yava. yağı. ası.<br />
tüşmanlıq düşmanlıq. qan. xisumət. yavlıq. cavlıq. ocmanlıq.<br />
- aralarında qan vardır.<br />
tüşmə düşmə. düĢmə. düĢiĢ. siqut. düĢiĢ. rastlaĢma.<br />
təsadüf.əldən düĢmə. ələ düĢmə. okazyonlatin. raslı. rast
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
gələ. təsadüfi. pozulma. sarsılıĢ.- bu ısıtmadan çox<br />
sasılışım oldu.<br />
tüşmə düşmə. yıxım. pozulma. xərablıq. viranlıq.<br />
tüşmək - ağar düşər: öksürüklü tıksırıklı. qalxar enər. mərizül hal.<br />
tüşmək düşmək. 1. yağmaq. - yağıĢ, qar düĢür. 2. enmək.<br />
ucuzlanmaq. - bazar düĢdü. 3. azalmaq. tənəzül<br />
edmək. zayıflamaq. - sıcaqlar düşdü. - soyuqlar düĢdü. yel<br />
düşdi. - qızağı düşüncə öz yalmıĢlığın anladı. - əldən<br />
düĢduq. 4. rast gəlmək. bulunmaq. olunmaq. təsadüf<br />
edmək. - gün düĢərki sizdə anlarsız. - köy yolun sağına<br />
düĢər. 5. uymaq. uyuĢmaq. yaxıĢmaq. münasib olmaq.<br />
- sizə böylə yapmaq dü.məz. düĢər düĢməz<br />
deyəcəyəm. düĢsədə düĢməsədə yedik. 6. qatılmaq. -<br />
qabağıma düĢ. - yola düĢdük. 7. sığınmaq. - ocağına<br />
düşdük. - ətəyinə düşdük. ayağına düşdü. 8. kəsikmək.<br />
yorulmaq. yorğunmaq. tökülmmək. sərilmək. qoyulmaq.<br />
itiliyin itirmək. qırılmaq.- fırtına qırıldı. - soyuq qırıldı. -<br />
yaĢıl ırmaq, qızıl ırmağa qoyulur. - yel əsib tüm yemiĢlər<br />
ağaclardan yerə sərildi. - əl ayağdan kəsikdim: düĢdüm. 9.<br />
ucuzlamaq. boĢalmaq. enmək. 10. Ģəhid olmaq. 11.<br />
batmaq. dalmaq. girmək. qaruqmaq. 12. düĢmək. düĢüb<br />
1612 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1613 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sarılmaq. qapanmaq. hevanın ön ayağı sürcüb, baĢı<br />
üsdə düĢmək. qapanmaq. - bu at çox qapanır. - qapına<br />
qapandı. - əl qoluna qapandı. - əl ayaqına qapnmaq.<br />
- düşmək durumu: düçar. düĢmüĢ. ulaĢmıĢ. çatmıĢ. varmıĢ.<br />
düĢgün. mübtəla. giriftar. - söz ayağa düşmək: söz ayağ<br />
tapıb yerimək. hər ağızdan bir söz çıxmaq.<br />
- ağza düşmək: Ģayiə olmaq.<br />
- qaça qaça düşmək: təpiniĢmək. təngiĢmək. təkibiĢmək.<br />
təkapuya düĢmək. qoĢuĢmaq. üĢüĢmək.<br />
- kiçik düşmək: qarĢılıqda bulunamayıb utanmaq.<br />
alçanmaq.<br />
- üzərinə düĢmək: qoyulmaq. uğraĢmaq. məĢqul olmaq.<br />
- bu ara yazıya çox qoymuşuq.<br />
- gündə üç saat tar çalmağa qoyuldu.<br />
tüşmək düşmək. yanğılmaq. yenğilmək. yıxılmaq. sınmaq.<br />
- iştahdan düşmək: açımlanmaq. soğumaq. ürəyi vurulmaq.<br />
tüşmək düşmək. yıxılmaq. devrilmək.<br />
tüşmən düşmən. düĢən. - tanrı ilə düşən belədidə.<br />
tüşmüş düşmüş. 1. düĢük. yerindən çıxıb əksik qalmıĢ. - düşük<br />
diĢ. düşük daĢ. 2. tüĢgünlük. düĢüklük. aĢağıya sarqmıĢ.<br />
3. düçar. düĢmək durumu. ulaĢmıĢ. çatmıĢ. varmıĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
düĢgün. mübtəla. giriftar.<br />
- burnandan düşmüş: çox bənzəmiĢ. - qıx deyib burnundan<br />
düĢüb.<br />
tüşmüş düşmüş. yıqqın. yıxqın. yıxılqın.<br />
tüşnəv tüşü. 1. qusl təknəsi, daĢı. 2. mirdəĢirxana.<br />
tüşsüz düĢsüz. bəxtsiz. 3. düĢük. düĢgün. aĢağıya sarqmıĢ.<br />
tüşük düĢük. döĢək. dik olmayıb alçaq yer. açal. açıl. açıq.<br />
tüşük düşük. 1. əksik. qusur. altına üstünə tutmaz. - sözün<br />
burası düĢükdür. - düşük səyfə. - düşük yerlərini<br />
düzəltməli. 2. düĢmüĢ. yerindən çıxıb əksik qalmıĢ. -<br />
düşük diĢ. düşük daĢ. 3. aĢağı sallanmıĢ, sarqmıĢ. -<br />
düşük adam. düşük ətək. 4. vaxsız, tez doğmuĢ cocuq. -<br />
düşük cocuq. 5. düĢgün. düĢmüĢ. aĢağıya sarqmıĢ. 6.<br />
baqana. bağana. bağan. bağlan. çatmadan düĢən<br />
yavru. saqit cənin. 7. itik. itmiĢ.<br />
tüşüklük düşüklük. 1. əksiklik. qusurluğ. altına üstünə tutmaz. -<br />
sözün düĢüklüğün qalddırmalıyıq. 2. düĢarlık. düçarlıq.<br />
tüĢgünlük. mübtəlalıq.<br />
tüşü tüşnəv. 1. qusl təknəsi, daĢı. 2. mirdəĢirxana.<br />
tüşüm düĢüm. damğa. özəlliklə taxıl yığınlarını damğalayan<br />
taxda damğa.<br />
1614 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tüşüməyən düşüməyən. tuymaz. duymaz. eĢitməz. qanmaz.<br />
tüşün düşün. yad. xatir.<br />
1615 http://WWW.TURUZ.NET<br />
anlamaz.- vurdum duymaz: çabıq anlamayan.<br />
tüşüncə anğaĢa. əndiĢə. əfkar. - bu gün çox düşüncəliyəm. - sizin<br />
bir düşncəniz vardır.<br />
tüşüncəli düşüncəli. yavaĢlıq. təəni.<br />
tüşüncəyə - dərin oykuya, fikrə, düşüncəyə qapılmaq. talmaq:<br />
dalmaq. - öz quruntularına dalmış biri.<br />
tüşündürmək düşündürmək. qayğılandırmaq.<br />
tüşünən düşünən. sanacı. sanıcı. zənnidə bulunan. - uğur sanıcı:<br />
xeyir sanıcı: uğurçu. xeyirdah. - kəm sanıcı: pisikçi. pis<br />
düĢünən. bədxah.<br />
tüşünən düşünən. yavaĢ. ağır. mülayim. mətin.<br />
tüşünmə düşünmə.yavaĢlıq. usluluq. usulluq. təənni.<br />
tüşünmədən düşünmədən. imtili. birdən. filbədahə.<br />
tüşünmək düşünmək. sanğırmaq. fikrə qoymaq. təxəyyül edmək.<br />
anğamaq. anmaq. xatırlamaq. taĢınmaq. daĢınmaq.<br />
fikirləĢmək. təfəkkür edmək. mülahizə edmək.<br />
yadlamaq. yadamaq. xatırlamaq.<br />
- qurduqca qurmaq: çox düĢünmək. düĢünməyə dalmaq.<br />
- tək tək oturub bir nələr quracaq. - kəndisi baĢ olmağı
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
qurmuş.<br />
- çara düşünmək: tənqlənmək.<br />
- iyi düşünülmüş: mülahizəli. tartılı. dartılı. təəmmülli.<br />
- özünü itirib, baysınmaq, düşünmək, qıraqdan<br />
ayrınmaq: mat qalmaq. - o ağır görnüĢ önündə bir az daldı.<br />
- sonucun düşünmək: sonu saymaq.<br />
tüşünülmək düşünülmək. mülahizəyə qoymaq. mülahizə edmək.<br />
tədqiqə almaq. mütaliədən keçirmək.<br />
tüşünüş düşünüş. 1. düĢünmək iĢi. təfəkkür. mütaliə. əndiĢə. 2.<br />
ğailə. vəsvəsə. dalğınlıq.<br />
tüşünüşmək düşünüşmək. oyalanmaq. fikir xiyala dalmaq.<br />
tüşürqün . tüĢqünka. tikənli kitrə ağaccığı.<br />
tüşürmək düĢürmək. yıxmaq. yerə çalmaq, vurmaq salmaq.<br />
tüşürmək düşürmək. düşürtmək. saldırmaq. endirmək. aĢağı<br />
düĢmək. səqt etmək. qırmaq. düĢürmək. devĢirmək.<br />
endirtmək. qırdırmaq.- qiymətləri qırdırdılar. - kasanı<br />
əlindən düşürüb qırmaq. - ağacdan yemiĢ düşürmək. -<br />
dəğərdən düşürmək: e'tibardan salmaq. - bizim yazıya nə<br />
düşürəcəksiz. - kiçik düşürmək: aĢağı salmaq.<br />
tüşürtmək düĢürtmək. ağacdan yemiĢ düĢürmək. dəğmək.<br />
toplamaq. - artıq üzüm düşürtməli.<br />
1616 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tüşürülmək düşürülmək. (əkin. yemiĢ). kəsilmək. toplanılmaq.<br />
qoparılmaq. - indi yemiĢ qoparılmaz.<br />
tüşüş düşüş. yenğiliĢ. yanğılıĢ. sınıĢ. məğlubiyyət.<br />
tüşüşmək düĢüĢmək. sataĢmaq. raslaĢmaq. buluĢmaq. müsadif<br />
olmaq. - gözümə nəisə sataĢdı.<br />
tüşütmək düşütmək. ucuzlatmaq. boĢlatmaq. enitmək.<br />
tüt tünd. qoyu. yanıq.- yanıq boya. - yanıq qara.<br />
tütə ur. bez. ət xal. "tüt" " tut" yemiĢinin biçiminə oxĢar,<br />
gövdədə çıxan artıq ət parçası.<br />
tütək (< tütmək: ötmək. püləmək. oxumaq). 1. qamıĢdan olub,<br />
1617 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tütülərək, çalınan arac. 2. tuti, tutu deyilən ötüb,<br />
danıĢmağı yansılayan gözəl quĢ.<br />
tütmək ötmək. püləmək. oxumaq.<br />
tütük düdük. (tütmək). 1. tütək. - tütək çalmaq. 2. buğ. - qatar<br />
düdüyü. - gəmi düdüyü. - araba düdüyü. 3. içi boĢ kiĢi.<br />
ağılsız. - düdüyüm gəl qabağa. - düdüyün biri düdük. 4.<br />
uzun içi boĢ nərsə. - düdük gəmiyi.<br />
- düdük yapmaq, sucuq doldurmaqda iĢlənilir, incə-bağırsaq<br />
dərisi, incə-bağırsaq qurusu: qursaq. - düdüyün qursağı<br />
patladı.<br />
tüydə tuydə. tudə(< tuq). qıvırcıq. buruĢuq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tüymə düymə. verə. kilid. maĢınalarda çevrilməyə yol verən<br />
kumanda.<br />
tüyü düyü. qurunc6. qırınıc. birinc.<br />
tüz düz. 1. düzə. saf. sal. yal. saf. yalçın. sadə. dik. dikə.<br />
qayar. bərk dik. qıvrıq olmayan. - düz yaxa. budaqsız.<br />
qolsuz. 2. ağvəl. ağbƏl. ağbaĢ. dürüst. sözünƏ<br />
güvƏnilir KiĢi. 3. doğru. gərçək. mühəqqəq. qayım.<br />
qaqım. onat. - doğru söz. - doğru iĢ.<br />
- düz daban: uğursuz.<br />
- tarla, dağın yassı, düz kürək biçimində olan yeri: taban.<br />
daban. - daban yer. - daban tarla.<br />
- kəsə, doğru, düz yoldan yox, sapa yoldan götürmək,<br />
apartmaq: tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq. - bizi haralaracan<br />
dolaşdırdı.<br />
- düz ayaq: saf ayaq.<br />
- düz yer: yazı (< yazmaq. yaymaq). ova.<br />
- düz, dos doğru, çin, iç, xalis olan: yalınğız. yalınqaq.<br />
yalıncız.<br />
- yalçın qaya.<br />
- düz daban: dabanı oyuq, qalxıq olmayan.<br />
- düb düz: düm düz: büsbütün düz, doğru.<br />
1618 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1619 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- ayaq düzə basmaq: { 1. iĢlərin çətinliklərin yoxalıb<br />
açıqlanması. 2. ayağın düz yerə basmaq. 3. düz yer. aya.<br />
kəf}<br />
- tüz edilmək: düz edilmək. düzədilmək. təsviyə edilmək.<br />
tüzcə düzcə. 1.sadə. adi. sürüzsüz. süssüz. zinətsiz. - düzcə<br />
yazı. - düzcə kiĢi. - düzcə anlayıĢ. 2. sadəcə. taarüfsüz.<br />
bilatəklif. təklifsiz. doğrudan. 3. bayağı. adətən.<br />
tüzedici düzedici. düzəltici. doğruldan. təsviyəçi.<br />
tüzə düzə. tüz. düz. saf. sadə.<br />
tüzədilmək düzədilmək. (kəsilib, qazılıb) yontılmaq. yonulmaq.<br />
iĢlənmək. uydurmaq. düz edilmək. təsviyə edilmək. - evi<br />
yapıb, sonra uydurub qoĢuları düzərlər.<br />
tüzədilmiş düzədilmiş. düzgün. təsviyə edilmiĢ. - düzgün para. -<br />
düzgün taxda. düzgün yol.<br />
tüzəl tüzəl. arıl. Ģəfa. dirçəliĢ.<br />
tüzəldən düzəldən. düzənci. dozğuran. uyaran. oyarıcı. qılavız.<br />
mühərrik.<br />
tüzəliş düzəliş. yapılıĢ. üslub. yapılma. iĢlənmə. e'mal olunma. -<br />
bu masanın yapılmasi qolaydır. - bu yapılışı çox gözəldir.<br />
tüzəlmək düzəlmək. onqulmaq. onulmaq. toxtamaq. iyiləĢmək<br />
onqarmaq. onartmaq. iyilətmək. yeğlətmək. arılmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
arımaq. qalxmaq. iyiləĢmək. Ģəfa tapmaq. dirçəlmək.<br />
sağaltmaq. arımaq. arınmaq. kəsəldən qalxmaq.<br />
toxdamaq. toğrulmaq. doğrulmaq. qayırmaq. dikətmək.<br />
bərkitmək. qayim qoymaq.<br />
- onulmaz yaran vardı ?.<br />
tüzəlməz düzəlməz. toxdamaz. geçməz. - geçməz xəstəliyə<br />
tutulmaq, düĢmək.<br />
tüzəltici düzəltici. düzedici. doğruldan. təsviyəçi.<br />
tüzəltmək düzəltmək. 1. safaltmaq. təsviyə edmək. - yolları<br />
düzəltmək. 2. tənzimləmək. mürəttəbləmək. uralamaq.<br />
qoyarlamaq. miyzanlamaq. - bu otağı kim düzəltəcəkdir. -<br />
bu ölkəni düzəldən yoxdur. 3. pürüzünü əğrini gidərmək. -<br />
bu ağacı düzəltin. 4. təshih edmək. tə'mir edmək. islah<br />
edmək. - bu paltarları düzəltib girin. 5. safaltmaq. təsviyə<br />
edmək. - yolları düzəltmək. 6. önqürtmək. onqurtmaq.<br />
dirsətmək. toxdatmaq. 7. onqartmaq. onqurtmaq.<br />
yonqartmaq. keçirtmək. sağaltmaq. 8. yatsamaq:<br />
yasmaq. açmaq. təsviyə edmək. yatıĢdırmaq. təsviyə<br />
edmək. - iĢlərizi yatışdırın, sonra hara getsəz gedin. 9.<br />
yaratmaq. bəzəmək. toxumaq.<br />
1620 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tüzəmək düzəmək. düzətmək. düzmək. təsviyə edmək. yonmaq.<br />
yontamaq.<br />
tüzən düzən. bəs. yasaqçı. qanun qoyan. düzənçi. harmoni.<br />
1621 http://WWW.TURUZ.NET<br />
akord. kök. quran. tərhəndaz. yasaq.- bu iĢin quranı,<br />
düzəni.<br />
- süslü düzən vermək: tonatmaq. donatmaq. - toy üçün<br />
yemiĢ tablası donatmaq.<br />
- bu piyananın düzəni pozuq.<br />
tüzənci düzənci. düzəldən. dozğuran. uyaran. oyarıcı. qılavız.<br />
tüzəngah düzəngah. ovalıq.<br />
mühərrik. düzən. yasaqçı. qanun qoyan.<br />
tüzənləmək düzənləmək. bəzəmək. süsləmək. qaplatmaq.<br />
qaplamaq. qalpatmaq. qalpamaq. - evi qalpatladıq. - bu<br />
qoca qarı özün nə qalpatıb durur.<br />
tüzənlənmək düzənlənmək. uralanmaq. qoyarlanmaq. miyzanlanmaq.<br />
tüzənli düzənli. toplanmıĢ. toplu. səlqəli. dağınıq olmayan.<br />
müntəzəm. mürəttəb. sıralı. dizili. müntəzəm. - sıralı iĢlər<br />
qolay görünür. - toplu idarə. - toplu Ģəhər. - toplu iĢ. - toplu<br />
paltar. - toplu kitabxana. - toplu yığva. - toplu sayı: hesab.<br />
dərli toplu qadın.<br />
tüzənli düzənli. akordlı. harmonik. qumpaslı. mürəttəb. tərtibli.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tüzənmək düzənmək. (kəsilib, qazılıb) yontılmaq. yonulmaq.<br />
iĢlənmək.<br />
tüzənsiz düzənsiz. qarma qarıĢıq. sırasız. akordsız. harmonisiz.<br />
tüzənsizlik düzənsizlik. akordsızlıq. harmonisizlik.<br />
tüzətmək düzətmək. düzəmək. yonmaq. yontamaq. (kəsib, qazıb)<br />
iĢləmək. yontmaq. yonmaq. safatmaq. miyzanlamaq.<br />
tənzimləmək. əğri, yanlıĢı doğru yapmaq. toqrultmaq.<br />
toğrultmaq. təshih edmək. - onun burasın doğrultmalı.<br />
tüzgün düzgün. 1. düzədilmiĢ. təsviyə edilmiĢ. - düzgün para. -<br />
düzgün taxda. düzgün yol. 2. yoluna qoyulmuĢ. mürəttəb.<br />
müntəzəm. 3. acar. axar. ahar. ağlıq. 4. süzgün.<br />
yalınğac.<br />
- düzgün iĢ. düzgün bağça.<br />
- düzgün sürmək: qadınların üzlərinə sürdükləri ağ qızıl.<br />
ənlik kirĢan.<br />
tüzgünçü düzgünçü. 1. ənlik kirĢan yapıb satan kimsə. 2. gəlin<br />
üzünə ənlik kirĢan sürən bəzəkçi.<br />
tüzgünlü düzgünlü. bəzəkli. süslü. ənli kirĢanlı. - düzgünlü qız aldı<br />
ürək əlimdən.<br />
tüzi - qulaq tüzi: qulaq düzi: qulağın aĢağı doğru sallaq, yumĢaq<br />
yeri. küpəlik.<br />
1622 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
tüzlə düzlə. iĢ. sən'ət. peĢə.<br />
tüzlük düzlük. tostluq. dostluq. adaĢlıq. arxadaĢlıq. arxadaĢlıq.<br />
kəndlik. kətlik. sədaqət.<br />
tüzlük düzlük. 1. talaz. taraz. sadəlik. təkəllüfsüzlük. taarifsizlik.<br />
2. dənğ. dinğ. muvazinə.<br />
tüzmək düzmək. dizmək. düzəmək. təsviyə edmək. tarmaq.<br />
1623 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dərmək. qoĢmaq. sıramaq. sıralamaq. - söz qoşmaq. -<br />
orda nə düzüb qoşursuz.<br />
tüzmə düzmə. 1. qondarma. yalan. saxda. - düşmə iĢlər, sözlər. -<br />
bu söz onun öz düzməsidir.2. duzağ. tovtiə. - bir düzmə<br />
qurdular. - düzməyə düsdük. 3. məsnoi. süni. sünni. - bu<br />
söz onun öz düzməsidir. 4. diziĢ. dizmə. yapma.<br />
yalandan. saxda. - yapma sevgi. - yapma davranıĢ.<br />
tüztəmək düzətmək. safatmaq.<br />
tüzü düzü. - bir düzüyə: davamlı. verə. kəsməksizin. arasız.<br />
müttəsil<br />
tüzülmüş - düzülmüş nə: tizi. dizi.<br />
tüzülüş düzülüş. diziliĢ. sıralalıĢ. sıranıĢ.<br />
tüzüm düzüm. dizim. dizmə. dizi. riĢdə. əriĢdə. əriĢ. ip. takım.<br />
tərtib. - takımı pozulmuĢ iĢlər.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tüzüş düzüş. uyquĢ. onğuĢ. unğuĢ. axınc. axıĢ. axınĢ. süzüĢ.<br />
tənqiĢ. təngəĢ. uyqun. mutabiq. muvafiq.<br />
tüzüyə düzüyə. - bir düzüyə: həmən. arasız. elə o çağ. - həmən<br />
söylər.<br />
uc 1. nərsənin sivri təpəsi. baĢ. - iğnə, qazıq ucu. - məmə<br />
ucu. - uc uca: baĢ baĢa: uzunasına. - dirəkləri uc uca<br />
(baĢbaĢa) düz. - ucdan uca: baĢdan baĢa: çoxdan aza.<br />
ifratdan təfritə. - bir ucdan bir uca: bir baĢdan bir baĢa:<br />
boyuna. bir yandan bir yana. - ucun ortasın bulmaq:<br />
kəsdirmək. baĢ açmaq. qərar vermək. - ip ucu: sərriĢdə. -<br />
ucunu bulmaq: yolun tapmaq. həll edmək. - ucu bulunmaz:<br />
çətin, iĢgilli sori. - burunucu: çox yaxın. - dilin ucunda<br />
olmaq: yadında olubda, söylənməkdə qaçırılan nərsə. -<br />
ucun qaçırmaq: bir sayıda, hesabda çaĢmaq. - uc vermək:<br />
ucarmaq. çıxmaq. bitmək. 2. qırax. yan. 3. son. qayət.<br />
müntəha. - ucuna vardıq. 4. burun. tikə quĢə. - qaranın<br />
dənizə girmiĢ bir ucu. 5. üz. səbəb. illət. - sənin ucundan. -<br />
istək ucundan yaxından qalan. 6. yatmıĢ kiĢinin yastıq<br />
yanı. - canbəsərin başucuna keçib oturdu. 7. yan. ağız.<br />
qıraq. qıyı. kənar. - çurum ağzı. 8. burun. rə's. - Ģamın<br />
burnun qır, kəs. - dənizə irəliləmiĢ. - birinin baĢucuna<br />
tikilmək: yanından ayrılmamaq. - ip ucu: yol baĢı. sərriĢtə. 9.<br />
1624 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1625 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dağlıq, daĢlıq qara uci. alçağına "dil" deyilir. 10. zirvə <<br />
sivri. - dağ təpəsinin sivrisi: zirvisi: barmaq. 11. qıyı. nahiyə.<br />
12. tuĢ. tuc. amac. hədəf.<br />
- gözün qulağa sarı, dışar yana olan ucu: quyruq. -<br />
gözünün quyruğ ilə baxırdı.<br />
- uc uca: qulaq qulağa.<br />
- arabanı qulaq qulağa sokağa soxdum. - ucdan uca:<br />
yandan yana.<br />
- ucunu qulpun itirmək: ĢaĢırıb qalmax. hardan tutacağın<br />
bilməmək.<br />
- sivri uclu: ərsay: iti. çivri. ərsay: iti. çivri.<br />
uca oca. dik > tiğfars. hər nəyin ucu, yüksək yeri. göütün<br />
üstündəki uclu olan sümük. quyruq soxumu. uclı. uclu.<br />
sivir. ərsənğ. sevincək. Ģad. fərəhli. sivrilib, itilib duran.<br />
ağta. ağıt. adaq. adax. yüksək. ula. ulu. yura. yoxuĢ. dik<br />
bayır. çox hündür yer. ataq. hündür.- ərsənğ gülüş: qıs-<br />
qıs. ucadan gülüĢ. - ərsənğli ərsənğlə: sevinə sevinə.<br />
fərəhli. fərəhlə.<br />
- ucalığın ölçmək: durqulamaq.<br />
ucalmaq uzalmaq. azıtmaq. uzanmaq. boy atmaq.<br />
ucar ucraq. hicran. ayrılıq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ucarmaq ucramaq. uc vermək. çıxmaq. bitmək.<br />
ucqar (uc: qırax. yan + qar). olduğu bulunan yerə görə lap uzaq,<br />
yan yer. sınır. hədd.<br />
uclamaq tuclamaq. tuĢlamaq. 1. amaclamaq. hədəfləmək. 2.<br />
dəyrələmək. dəğrələmək. idarə edmək.<br />
uclatmaq dirisəmək. dirətmək. mütəvəccih edmək. yönətmək. -<br />
ucli burunlu.<br />
topları düĢmana dirisə. - nə mənə gözlərivi dirisəmisən. - yel<br />
batıdan doğuya dirisəyir.<br />
uclı uclu. uca. sivir.<br />
uclu uclı. uca. sivir.<br />
ucraq 1. qıraq. kənar. 2. ayrılıq. hicran.<br />
ucramaq ucarmaq. uc vermək. çıxmaq. bitmək.<br />
ucsuz - ucsuz bucaqsız: kərənsiz. < kərmək (> bikəranfars.<br />
bikəranəfars). yansız. qıraqsız. sınırsız.<br />
ucuz uçuz. boĢ. boĢar. bayağ. bərah. - çox bərah dəğərə<br />
almısan: bayağı, ucuz dəyərə.<br />
ucuzçu ucuzluq arayan.<br />
ucuzlamaq uçuzlamaq. boĢuqmaq. boĢarmaq. boĢalmaq. enmək.<br />
düĢmək. enilmək.<br />
ucuzlatmaq boĢlatmaq. enitmək. düĢütmək.<br />
1626 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
uça gövdə. tamamən qızarmıĢ qoyun gövdəsi.<br />
uçaq uçqar. sarmaĢan. sarılan.<br />
uçan uçucu. quĢ. təyyar.<br />
uçar 1. pərəndə. 2. boĢ. gedər. qalmaz. sırğal.<br />
uçarı 1. iti. itik. ütük. çapqın. qırıq. həĢəri. - uçarı<br />
1627 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çapqınlardandır. 2. əğrəti. müvəqqəti. - uçarı yaĢam. uçarı<br />
çevrən.<br />
uçqar uçaq. sarmaĢan. sarılan.<br />
uçqun ocaqdan uçan od parçası. qığıcım.<br />
uçqunmaq kırıxmaq. qayıxmaq. bara qoymaq. iĢtibah edmək. - söz<br />
arası uçqunmadın.<br />
uçqunmaq ürkmək. qaçqınmaq.<br />
uçqur 1. < iç qur. tuman bağı, quĢağı. iç bağı. tuman bağı ki<br />
uçma uçuĢ. təyəran.<br />
beldə bağlanır. 2. ölüm ər. fədayi.<br />
uçmaq buğlamaq. - sıcaq yeməklər süyĢə qabları uçutmuş:<br />
buğlatmıĢ.<br />
- yardan uçmaq: aldanıb bəlayə düĢmək.<br />
- bənzi uçmaq: bənzi atmaq: bənzi pozulmaq: sararmaq.<br />
uçmuş - əğli uçmuş: savuruq. abdal. çapıq. səfeh.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
uçratmaq uçurtmaq. ("uç" sözündə itilik, yeyinlik sağlanmıĢtır). 1.<br />
buğarlatmaq. təbxirlətmək. 2. nərsənin təpəsin vurub<br />
götürmək. 3. xarablamaq. 4. yoxaltmaq.<br />
uçrum bərk, sarp, dik yer. yarıq. yarlı.<br />
uçrumluq carlıq (c y ) yarlıq. yarıqlı. yarı, yarıqı çox olan yer.<br />
uçucu uçan. quĢ. təyyar.<br />
uçulamaq cüvlamaq: yelin əsməyi.<br />
uçunmaq uçqunmaq. qaçqınmaq. ürkmək.<br />
uçur casut. casus. xəbərçi.<br />
uçurcağ - omuz uçurcağı: köpricik. tərquvə. - uçurcaq gəmiyi:<br />
toyuğun uçaq qanat gəmiyi.<br />
uçurmaq uçurtmaq. uçlatmaq. yəldirmək. yeldirmək.<br />
talaĢlatmaq. salıvermək. saldırmaq.<br />
uçurtma ucuna ip bağlayıb uçurtulan nə. yeləcək. yelləncək.<br />
bərdüvan2.<br />
uçurtmaq 1. iticə qırmaq, qoparmaq. 2. yoxlamaq. yox edmək.<br />
uçuş uçma. təyəran.<br />
xərablamaq. 3. əldən çıxartmaq. qaçırtmaq. 4.<br />
uçratmaq. buğarlatmaq. təbxirlətmək. 5. uçlatmaq. yeyin<br />
götürmək. göttürmək. iti çatdırmaq, ulutmaq. çalqutmaq.<br />
çarputmaq. - xəbər uçurtmaq: casutlamaq.<br />
1628 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
uçuşmaq yönəlmək. havalanmaq. - quĢlar göydə yönəlirlər.<br />
uçuz ucuz. boĢ. boĢar.<br />
uçuzlamaq uçuzlamaq. boĢuqmaq. boĢarmaq. enilmək.<br />
ud < öd. öt (< ötmək). id. ötən, ötür nərsə. qoxu. - ud ağac:<br />
öt ağac. qoxar.<br />
uduşmaq yoduĢmaq (ləkə) yutuĢmaq. siliĢmək. qidəriĢmək.<br />
uf yuf. təəssüf bildirən söz. - uf sənə!.<br />
ufaq - un ufaq: ip incə. - irili ufaqlı: irili xırdalı.<br />
ufaqlıq xırda pul. - ufaqlıq varmı: xırda pulun varmı.<br />
ufalama doğrama. təcziyə.<br />
ufalamaq avqamq. oğqamaq. oğmaq. küçüləmək. kiçilmək.<br />
1629 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qırmalamaq. doğramaq. - kiĢi yaĢlandıqca ufalanır.<br />
ufalanma doğranma. təcəzzü'.<br />
ufalanmaq dağınmaq. oğulmaq. döğülmək.<br />
ufanmaq oğulmaq. - bu əkmək durduğu yerdə ufanır.<br />
ufantı qırıntı. oğuntu. oğuntu. qırıntı. talaĢ. dalaĢ. talaz. dalaz.<br />
ufaraq kiçikcə.<br />
- parça ufantısı. əkmək ufantısı.<br />
ufatmaq oğalatmaq. xırda xaĢlamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
uf püf !. əəh. ağrını, irgən duyusun, bezginliyi, bıqqınlığı,<br />
usanmağı, yorqunlu doyqunluğu göstərir. - nə ağır qoxu,<br />
uf !. - bu nasıl iĢ, uf aman. - uf tanrım, nə güclük bu iĢim.<br />
uflamaq üfləmək. usanıb bıkıb, uf, of demək.<br />
uq uğ oq oğ: yol. çat. çar. çarp. çart (çapr).<br />
uqab qara quĢ. tavĢancıl.<br />
uqdə bügü. bükü.<br />
uqdələşmək ağdalaĢmaq. quyuqlaĢmaq. bəkiĢmək.<br />
uqdələştirmək aqturmaq. ağdurmaq. quyuqlaĢtırmaq. bəkiĢtirmək.<br />
ağdalaĢtırmaq.<br />
uqlamaq uğlamaq. uğuldamaq. quğuldamaq. uğ edmək.<br />
kufuldamaq. - qulağım uğuldayır.<br />
uqraq fırlaq. çıxar. (# çıxmaz). - yoluz uğraq olsun.<br />
uqrama uğrama. qəza. düĢ. xəta.- bir düĢ ora. - ayda neçə kərə<br />
bizə düĢür.<br />
uqramaq uğramaq. 1. (keçirkən: yol üstü) yoxlamaq. keçmək.<br />
dəğmək. iliĢmək. - axĢam bir bizə uğrayın. 2. keçmək. -<br />
yollar tehrana təbrizdən uğrur. 3. fırlamaq. çıxmaq. -<br />
gözlərim dıĢarı uğradı. 4. qazanmaq. mütəla olmaq. - Ģeh<br />
yerdə durmaqla bir neçə xəstəlik qazandı.<br />
uqraş uğraĢ. savaĢ. ğoğa.<br />
1630 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
uqraşdırmaq uğraşdırmaq. 1. baĢ qatmaq. məĢqul edmək. - uĢağ iĢləri<br />
1631 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bizi çox uğraştırdı. - onu uğraştırmayın, qoyun iĢinə baxsın.<br />
2. nərsə ilə, kim ilə deytiriĢmək. - yarıĢçıları axĢamacan<br />
uğraşdırdılar.<br />
uqraşıq uğraşıq. götür qoy. məĢquliyyət.<br />
uqraşmaq uğraşmaq. üzərinə düĢmək. qoyulmaq. məĢqul olmaq.<br />
oynaĢmaq. məĢqul olmaq.<br />
- hançı bir işlə uğraşmaq: yerləĢmək. qapılanmaq.<br />
kullanmaq. qayınmaq. qulluğlanmaq.<br />
- nərseylə uğraşmaq: talmaq. dalmaq. - siz öz iĢizə dalın. -<br />
bu ara yazıya çox qoymuşuq. - gündə üç saat tar çalmağa<br />
qoyuldu.<br />
uqraşsız uğraşsız. gücsüzlük. iĢsizlik. məĢquliyətsiz.<br />
uqraştırmaq uğraştırmaq. əngəlləmək. oyalamaq. məĢğul etmək.<br />
uqratmaq uğratmaq. 1. çattırmaq. vardırmaq. iliĢtirmək. - ora gedən<br />
olsa bizədə uğratın. - oracan gəttid, yalnız sizə<br />
uğratamadıq. 2. soxmaq. bəddəmək. tutturmaq. giriftar<br />
edmək. - baĢımı bəlaya uğratdım.<br />
- bir iş tapıb uğratmaq: qapılandırmaq. hançı bir iĢə<br />
qoymaq. yerləĢdirmək. kullatmaq. qayırmaq. qayrıtmaq.<br />
qulluğlamaq. xidmət vermək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
uqri uğri. oğri. əğri. sapa.<br />
uqrı uğrı. uğur. 1. yol. cizgi. xədd.- gün uğrusu: gün yolu.<br />
günün çıxandan batana qədər keçdiyi yol. - saman uğrusu:<br />
saman yolu. 2. əsər.<br />
uqrulamaq uğrulamaq. oğurlamaq: keçərkən yol azınmaq. bir<br />
yoldan keçərkən, baĢqa nərsənin yolun tutmaq. yol<br />
üstünə varmaq. azınmaq. çarpmaq.<br />
uqrunda uğrunda. yolunda. içün. - oğul içün. - yurd içün.<br />
uquka oku. oxu. anlayı.<br />
uquldamaq uğuldamaq. uğlamaq. quğuldamaq. uğ edmək.<br />
kufuldamaq. - qulağım uğuldayır.<br />
uqur uğur. uğrı. 1. yol. cizgi. xədd.- gün uğrusu: gün yolu.<br />
günün çıxandan batana qədər keçdiyi yol. - saman uğrusu:<br />
saman yolu. 2. əsər. 3. attım. atım. ayaq. Ģans.<br />
meymənət. - atım gətirən: Ģans gətirən. - atımlı: {1. Ģanslı.<br />
2. yeriyən. attım atan. ilərləyən. 3. davamlı. paytalı. payıdar.}<br />
- xoĢ gəldiniz atım gətirdiniz. - atımlı: - ayaq çəkən: dalı<br />
oturan. yanaĢmayan.<br />
- uğur sanıcı: xeyir sanıcı: uğurçu. xeyirdah. {# kəm<br />
sanıcı: pisikçi. pis düĢünən. bədxah).<br />
1632 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1633 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- axşamlar uğurlu: axĢalarız xeyr ola. - uğur ola: uğur<br />
gələ: xeyr olsun: xeyirli olsun.<br />
uqurçu - uğurçu: uğur sanıcı: xeyir sanıcı: xeyirdah. {# kəm<br />
sanıcı: pisikçi. pis düĢünən. bədxah).<br />
uqurlanmaq uğurlanmaq. qutlanmaq. xoĢbəxt olmaq.<br />
uqurlu uğurlu. əziz. saygıdəğər. onuq. yağlı. xeyirxah. xeyirli.<br />
məsud. bərəkətli. yumli. yümli. - çox yağlı kiĢidir.<br />
uqursuz uğursuz. məĢum. yümsüz. saqarlı. nəs. mənhus.<br />
qutsuz. qutuz. qarabet. mənhus. namüarək.<br />
meymənətsiz. yoxluğa uğayan. yox olmalı. bataq.<br />
batmalı. umsuz. umutsuz. qurtarılmaz. əkĢi. əksi. tərs.<br />
zidd. mənhus. iyi getməyən. yatlı. yadlı. yatlu. məĢ'um. -<br />
əksi iĢ. - əkşi durumda. - əkşi görüĢlər. - uğursuz: düz<br />
daban.<br />
uquş uğuĢ. tayfa. oğuĢ. soy.<br />
uquşlu uğuĢlu. oğuĢlu. tayfalı. qohumlu. elli.<br />
ul ula. zəncir.<br />
ula ul. zəncir. ulu. uca. ataq. hündür.<br />
ulaka bəlgə. qırda. əlamət.<br />
ulaq 1. yaxın. qərib. əl çatar. qərib. - əl ulağı: yadımçı. 2.<br />
müttəsil.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ulama uzanan sim, nərsə uzadı. alonj. əkləmə. rabit.- ulama<br />
yonca: yerə sərilib sürünən çeĢiti.<br />
- ulama yonca.<br />
ulamaq < oğlamaq. ağları bicləmək. ağacların biclərin qırmaq.<br />
ulumaq. ürümək. hürümək.<br />
ulam takım. bölüm. əl. qol. dəsd. - ulam ulam: bölük bölük.<br />
takım takım. əl əl. qol qol. dəs dəs.<br />
ulan 1. uzun. silsilə. 2. zəncirli. müttəsil.<br />
ulanmaq 1. zəncirlənmək. sarılmaq. sarınmaq. 2. uzanmaq.<br />
ulanma sarılma. bağlanıb zəncirlənib uzadılma. uzanma.<br />
ulanmış yörqəyək.<br />
sarılma. təsəlsül. ittisal.<br />
ulaş toxun. bitiĢ. vəsl. ittisal.<br />
ulaşdırı ulaĢıq. dalbadal. bitqiĢ. yetqiĢ. müttəsilən. peyvəsdə.<br />
ulaşdırmaq tapĢırmaq. isal edmək.<br />
ulaşı çattırı. irtiĢ. yetĢiri. bulduri. göndəri. götüri. nəql. isal.<br />
görüĢ. qavuĢ. qovuĢ. çatıĢı. yetiĢi. mulaqat.<br />
ulaşıq ulaĢdırı. dalbadal. bitqiĢ. yetqiĢ. müttəsilən. peyvəsdə.<br />
ulaş 1. qavuĢ. bitiĢmə. bitiĢiklik. ittisal. 2. vəslət.<br />
ulaşmaq görüĢmək. qavuĢmaq. qovuĢmaq. çatıĢmaq. yetiĢmək.<br />
mulaqat edmək.<br />
1634 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ulaşmış düçar. düĢmək durumu. düĢmüĢ. çatmıĢ. varmıĢ.<br />
düĢgün. mübtəla. giriftar.<br />
ulatı böyütü. təkbir. öğüĢ. təqdis<br />
ulatmaq böyütmək. öğmək. tə'zim edmək. təqdis edmək:<br />
ulayıcı ipi çəkib, əğiri çilə yapan iĢçi.<br />
uldımaq yalın ayaq nalsız qalmaq. ayağı ya -ralanmaq. ayağı<br />
aĢınmaq.<br />
ulduq yalın ayaq. olduq. nalsız. yalın ayaq.<br />
ulduz - dolaş ulduz koması: gəzən, səyyar ulduz yığını.<br />
ulıtmaq əğdirmək. bükdürmək.<br />
ulqatmaq öqnəmək. öngnətmək. öğünətmək. ağırlamaq.<br />
ulmaq 1. ərpimək. əprimək. əriyəcək. dağılacaq duruma<br />
1635 http://WWW.TURUZ.NET<br />
gəlmək. əsqiyərək yıpranıb yırtılmaq. 2. olma. çanaq.<br />
təsti. çömlək.<br />
ulmaqa ulmak. olma. çanaq. təsti. çömlək.<br />
ulnatmaq altını üstünə gətirərək düzəlttirmək. çəvirtmək.<br />
ulta olta (< ulamaq: uzatmaq. çatıdırmaq). baĢı qıynaqlı, at<br />
qılından, naylondan olan balığ avqarı. balığ qullabı.<br />
ulu abın. aban. avan. yüksək. ali. ali. tansıq. tənsix. ula.<br />
uca. ataq. hündür.<br />
- ulu orta: açıqda açığa. doğrudan doğruya.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
uluca hörmətli. sayqılı. sayaq. ululuğa yaxın. saygıdəğər.<br />
uluq - altın uluq taqa: som sırmalı taqa. qızıl sırma ilə iĢlənmiĢ<br />
parça topu.<br />
ululamaq böyütmək. ağırlatmaq. tə'zim edmək. ikram edmək.<br />
ulular baĢıqlar. baĢlar. baĢlıqla. ruəsa. rəislər.<br />
Ulum bilim. bilgi.<br />
ulumaq ulamaq. ürümək. hürümək.<br />
ulun təmrənsiz ox. - ulunluq ər: təmrənsiz. oqları yələksiz kiĢi.<br />
ulus millət. - ulus ellərə, el oymaqlara, oymaq uruqlara bölünür.<br />
uluşmaq bağrıĢmaq.<br />
ulvan ögənmə. fəxr.<br />
- bir ulusun bənzər tikələri, bölükləri: oymaq.<br />
um yuvarlaq. gəmiyin, nərsənin girdə yumarlaq yuvarlaq<br />
baĢı.<br />
umac 1. alacaq. ümid. təmə'. 2. im.<br />
umacı uma. umma. xuxu. xoxan. cocuqları qorxutmaq üçün<br />
xiyalı, adı var özü uox varlıq. ummacı. qonculus. qərə<br />
qonculus. yabanı qul. xoxan. qəbirdən çıxan ölünü<br />
andıran Ģəbəh. vampir.<br />
umaq 1. sevimli. istəkli. 2. tabu. 3. ümid. 4. qudrətli olmaq.<br />
gücü yetmək.<br />
1636 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
uma umma. umacı. xuxu. xoxan. cocuqları qorxutmaq üçün<br />
xiyalı, adı var özü uox varlıq<br />
ummacı umacı. qonculus. qərə qonculus. yabanı qul. xoxan.<br />
1637 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qəbirdən çıxan ölünü andıran Ģəbəh. vampir.<br />
ummaq bəkləmək. - sizdən bunu bəkləməzdim.<br />
umma umu. 1. ümid. 2. fal. 3. bəkləmə. gözləmə. 4. inanma. 5.<br />
zənn.<br />
umma umut. umu. ümüt. uma. umacı. xuxu. xoxan. cocuqları<br />
qorxutmaq üçün xiyalı, adı var özü uox varlıq<br />
ummul umulan. gözlənən. - ummul iyiliklərə çatdıq. - hər<br />
kiməsnənin ummulun çatdıran bayat.<br />
umsanmaq umunmaq. ummaq. ümid edmək.<br />
umsuz umutsuz. bataq. batmalı. qurtarılmaz. yox olmalı.<br />
yoxluğa uğayan. uğursuz.<br />
umu umma. 1. ümid. umut. umma. ümüt. 2. fal. 3. bəkləmə.<br />
gözləmə. 4. inanma. 5. zənn.<br />
umulan ummul. gözlənən. - ummul iyiliklərə çatdıq. - hər<br />
kiməsnənin ummulun çatdıran bayat.<br />
umulmaq bəklənmək. gözlənmək.<br />
umulmaz bəklənməz. gözlənməz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
umursanmaq önəmsəmək. önəm vermək. əhmiyət vermək. - iĢi<br />
anlattımda, umursanmadı. - kəndivi umursanmadan,<br />
baĢqasın umrsanma.<br />
umut etmə umunc. umma. ümid.<br />
umut umu. umma. ümüt.<br />
umutsuz umsuz. bataq. batmalı. qurtarılmaz. yox olmalı. yoxluğa<br />
uğayan. uğursuz.<br />
umutsuz ümitsiz. qınıt. üzük.<br />
un - un aşı: buğra. buqrağanı.<br />
- un ufaq: oğuq.<br />
unaş uyuĢ. onaĢ. saziĢ. qəbul.<br />
unqundal8 Kas boya. mat (boya). Ģavsız. bulaĢιq. veyran.<br />
unquş unğuĢ. uyquĢ. onğuĢ. süzüĢ. düzüĢ. axınc. axıĢ. axınĢ.<br />
unta pudr.<br />
tənqiĢ. təngəĢ. uyqun. mutabiq. muvafiq.<br />
unufaq un ufaq. yuxar. yox kimi. incə. incə ufaq.<br />
unutqa talqın. dalqın. alıq. ağlı baĢında olmayan. gic. - elə o<br />
dalğın kiĢidir. - dalğın uĢaq. - oğlunu itirməsi, onu dalğına<br />
saldı. - dalqınlığı burax qıl, ayaq üstündə durqıl.<br />
unutqanlıq talqınlıq. dalqınlığ. alıqlıq. giclik.<br />
1638 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
unutmaq atlamaq. üstündən keçmək. salmaq. arxada qoymaq.<br />
ardamaq.<br />
unutulmaq atlanmaq. salınmaq.<br />
unutulmuş atıq.<br />
ur 1. vur. (vurma, çırpma, güc, yel etgisin göstərir). ĢiĢ. bez.<br />
1639 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tütə. bez. ət xal. 2. səngər. sığnaq. xəndək. - ur qazmaq:<br />
səngərə, qalıya girmək. 3. pərdə. hayil. qoyma aralıq. -<br />
gövdədə oluşan sarqıq şiş, ur: tobra. torba.<br />
ura 1. vuracaq kimi durmaq. - ura durmaq: qalxmaq. hazır<br />
durmaq. 2. hura. səs verib qalxıĢma. 3. sınırda im olaraq<br />
qoyulan, vurulan təpələr.<br />
- ura, xəndək yapmaq: qazmaq. oramaq. uramaq.<br />
uralamaq düzəltmək. qoyarlamaq. miyzanlamaq.<br />
uralanmaq düzənlənmək. qoyarlanmaq. miyzanlanmaq.<br />
uramaq oramaq. 1. vurmaq. qırmaq. oraqlamaq. 2. qazmaq. ura,<br />
uras uruĢ. zərbə.<br />
urat orat. qırqın.<br />
xəndək yapmaq. 3. ölçüb biçmək.<br />
uratmaq oratmaq (< ur. vur. ura. uraq. oraq).oraqlanmıĢ kimi<br />
qılmaq, qırmaq. vurub yıxmaq. dibdən qaldırmaq.<br />
urbəy urxan. qala, səngər baĢçısı. bəkçi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
urçın örçin. ip nərdivan.<br />
urçin sancaq. quyu. qəza. tuman: tümən. (< tuqman. tuqan <<br />
tuq).<br />
urçuq vurulan, qurulan nərsə.<br />
urdurmaq öldürmək. həlak etdirmək. söküb dağıtmaq. qarətləmək.<br />
urğun 1. vurğun. vırqın. bəla. - urğuna düĢmək. yaralı.<br />
vurulmuĢ. - urğunlar: yaralılar. 2. düçar. girifdar. - sevgi<br />
urğunu. 3. yara. - yəhər urğunu. 4. pinə. qabarcıq. -<br />
baĢmaqçının əli gəzən urğununa tutulur. 5. sürgün avı.<br />
geyik sürüsün ortalayıb olunan av. - urğun avı. 6. kəsəl.<br />
ağrı. - soğuq urğunu: soğuq dəğmə. 7. (urğun avında<br />
olduğu kimi) qumarda döğrənin tam parasın toplamaq. -<br />
urğuna raslanmaq.<br />
urğunluq vurğunluq. düĢgünlük. ibtila.<br />
urxan urbəy. qala, səngər baĢçısı. bəkçi.<br />
urı gürültü. qığıkaĢ. hay küy. hayqırı. qıqı.<br />
urılaşmaq bağrıĢmaq. çağrıĢmaq. orılaĢmaq. orlaĢmaq. urılamaq.<br />
urlaĢmaq. yurlamaq.<br />
urqançı örkənçi. qalın ip iĢləyib satan.<br />
urqan örkən. qalın ip.<br />
1640 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
urqutmaq tulpamaq. - ağcı urkutmaq: dallamaq. budamaq. ağacın<br />
1641 http://WWW.TURUZ.NET<br />
budaqlarının baĢların çırparaq böyüməsinin, ucalmasının<br />
önləmək.<br />
urlamaq urılamaq. bağırmaq. ulumaq. orılaĢmaq. orlaĢmaq.<br />
urlanmaq ĢiĢmək. qabarmaq.<br />
urlaĢmaq. yurlamaq. urlaĢmaq bağrıĢmaq. çağrıĢmaq.<br />
urlı qursaqlı. ciqli. bezli. hər yanında ĢiĢi olan.<br />
urluq mə'Ģuq. - o ikisi uruq urluqdular: aĢiq mə'Ģuqdurlar.<br />
urma 1. vurqu. vurma. qımıltı. tıpırti. oynama. xələcan. 2.<br />
basma. çaplanmıĢ naxıĢ. (# örmə: qabarıq naxıĢ) urqu.<br />
uru. vurma. vurulmuĢ, çarpılmıĢ, ayrılmıĢ yer. - çayır<br />
urusu. - otlaq urusu. - özəl uru. 3. vurma. döğmə. tayaq.<br />
dayaq. çarpıĢ. zərb. zərbə. - dayaq atmaq. - dayaq<br />
vurmaq. - dayaq qınatı: çubuq cəzası. - dayaqın qaytarmaq.<br />
- dayaq dayaq döğdülər: çoxlu çubuqlarla vurdular.<br />
urparmaq ürpərmək. örpərmək. bezgənmək. qalxıb dikəlmək. dəri<br />
iğnə iğnə olmaq.<br />
ursalamaq 1. soldurmaq. ölüĢgətmək. pozmaq. əsgitmək. 2.<br />
vurmaq. bərələtmək. zədələmək. - yemiĢlər sandıqda<br />
ursallanıb. əzib yormaq. bıqtırmaq. incitmək. - bu sözlər<br />
məni ursaladı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ursalamaq vursalamaq. vurub əzib yumĢatıb, yıpratmaq. - bu<br />
kağazın qıraqları ursalanmış.<br />
urs örs. sindan. zindan. ağraĢ üstündə dəmir döğülən<br />
dəmirçilik aracı.<br />
- kiçik, biləyi, əl ursi: sava.<br />
uruq 1. vuruq. ırıq. ılıq. ilik. boy. bölük. Ģö'bə. ırq. soy. döl.<br />
nəsil. 2. vuruq. vurqun. vurulmuĢ. düçar. girifdar. aĢiq. -<br />
seviĢ uruqu. - ulus ellərə, el oymaqlara, oymaq uruqlara<br />
bölünür.<br />
uru 1. dik. qalxıq. - quyruğu uru: uru quyruğ. əğərəb. 2. urma.<br />
urqu. vurma. vurulmuĢ, çarpılmıĢ, ayrılmıĢ yer. - çayır<br />
urusu. - otlaq urusu. - özəl uru. 3. yapı. bina. - daş uru:<br />
daĢdan yapılmıĢ yapı. - uru palçığı: samanlı çamır sıvı. 4.<br />
duvar. sədd.<br />
uruqluq ipli. - uruqluq qova ipli kova.<br />
urulmaq vurulmaq. 1. yaralanmaq. çarpılmaq. - ayağından<br />
urulmuş. 2. bir kəsələ tutulmaq. 3. aĢıq olmaq. - qıza<br />
urulmaq. 4. əzilmək. bərələnmək. zədələnmək. -<br />
urulmuş yemiĢlər. 5. boĢanmaq. atılmaq. - ox uruldu.<br />
urum orum. örum. hörüm. təsdə. dəsdə. boyunka. tutamaq.<br />
sap. kəsim. - bir örüm ot: bi örum ot. bir oraqta biçilən ot<br />
1642 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
urundalamaq yerləĢtirmək. qoymaq. təxsisləmək. seçmək.<br />
urunmaq vurunmaq. öz özünü döğmək. tutulub kədərlənmək.<br />
uruş uras. zərbə.<br />
mütəssif olmaq. peĢmanlamaq.<br />
uruşmaq təpiĢmək. itiĢmək. birbirin təpələmək. savsaĢmaq.<br />
savaĢmaq.<br />
us 1. ədəb. 2. yavaĢ. həlim. 3. ağıl. - us dəğəri: ağılsızlıqla<br />
1643 http://WWW.TURUZ.NET<br />
olunan bir iĢdən qıyın, cəza çəkib uslanmaq.<br />
- uz uza, us usa gətirtmək: uzlaĢdırmaq. uylaĢtırmaq.<br />
barıĢtırmaq.<br />
usanc ( s t ) utanc. 1. bıqıĢ. beziĢ. 2. tənəffür. 3. məlal.<br />
usancaq utancaq. tutuq. utancaq. üĢəngən. ürkək. qapanıq.<br />
çəkingən. məhcub. - çox qapanıq kiĢidir.<br />
usancaqlıq utancaqlıq. tutuqluq.<br />
usanclı utanclı. usanmıĢ. bıkmıĢ. turğun. durğun. yorqun.- onun<br />
durğunun görməmisən.<br />
usandıran usandırıcı. usdıran. bıqdıran. bıqdırı. bezdiri. bezdirən.<br />
usandırıcı usandıran. usdıran. bıqdıran. bıqdırı. bezdiri. bezdirən.<br />
usandırmaq uyutmaq. can sıxmaq. - onun uzun danıĢığı məni uyutdu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
usanılmaq bıqılmaq. bezgilmək. bezginmək. bezikmək. bıkınmaq.<br />
didinmək. tirtinmək. hösələdən gedmək. - iĢlərdən nə tez<br />
usanılmışsan.<br />
usanış utanış. bıkındı. turğunluq. durğunluq. yorqunluq.- onun<br />
bir durğunluğu vardır.<br />
usanmaq utanmaq. bıqıĢmaq. beziĢmək. gücənmək. sıqılmaq.<br />
sıxılmaq. həya edmək. aymaqcığa. çəkinmək.<br />
açınmamaq. bezginmək. bezikmək. bıkınmaq.<br />
didinmək. tirtinmək.<br />
- ayman: çəkin. - aymanmadı: çəkinmədi.<br />
- sıxılmaqsızında söylüyor. - sıxılmadan gözün yumdu ağzın<br />
açdı.<br />
usanmış bezgin. üzgün. bıqmıĢ. mə'yus. usır. bezar. bıkır.<br />
usda çəpər. mahir.<br />
bıkmıĢ. utanclı. usanclı. bıkmıĢ. turğun. durğun.<br />
yorqun.- onun durğunun görməmisən.<br />
usdalıq çəpərçilik. məharət. mahirlik.<br />
usdıran usandırıcı. usandıran. bıqdıran. bıqdırı. bezdiri.<br />
bezdirən.<br />
usır usanmıĢ. bezar. bıkır. bıkmıĢ.<br />
usqük < yüksük. yüklənmiĢ olan. hamil.<br />
1644 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
uslaq ussaq. uslu. ağıllı. mətin. vüqarlı.<br />
uslanmaq 1. huĢlanmaq. ağıllanmaq. öğrəĢinmək. tərbiyətlənmək.<br />
1645 http://WWW.TURUZ.NET<br />
2. yumĢanmaq. - onu uslatan olursa, siz olursuz ancaq.<br />
uslanmaq turulmaq. durulmaq (< durmaq). yaramazlığı, bulantılığı<br />
keçmək.<br />
uslatmaq 1. huĢ qoymaq. ağıl qoymaq. öğrətmək. bilik, aqahlıq<br />
öğrətmək. tərbiyətləndirmək. 2. yumĢatmaq. - onu<br />
uslatan olursa, siz olursuz ancaq.<br />
uslı uslu. uslaq. ağıllı. mətin.ıslı. ədəbli. yumĢaq. mülayim.<br />
həlim.<br />
uslu - uslu durmaq: yaramazlıq edməmək.<br />
usluc usluca. ağıllı. olduqca yumĢaq. həlim.<br />
usluca usluc. ağıllı. olduqca yumĢaq. həlim.<br />
usluluq usulluq. yavaĢlıq. təənni. düĢünmə.<br />
usluş anaç. anaĢ. kökəĢ. kötcük. baĢıc.<br />
usrıq uyuqlayan adam.<br />
ussaq uslu. uslaq. ağıllı. mətin.<br />
usta ustad. çəpər. məəllim. göstərci. göstərən. mürəbbi.<br />
adistik. uzmanlık. mahir.<br />
- ulqan, uca ustad: atabəy. əmir.<br />
ustadanə ustayana. usta iĢi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ustanmaq kibirlənmək. avurt satmaq. üzlənmək. ĢiĢinmək.<br />
ustayana ustadanə. usta iĢi.<br />
ustura usturə. utsara. 1. kərəyka. yüliqü. ülgük. saç tıraĢ edən. 2.<br />
kiĢilik. qaramanlıq. qəhrəmanlıq.<br />
usturə ustura. utsara. kiĢilik. qaramanlıq. qəhrəmanlıq.<br />
usul yavaĢ. - usullacıq: yavaĢcana.<br />
usulluq usluluq. yavaĢlıq. təənni. düĢünmə.<br />
usum osom. yosom9. bənzəĢ. qiyas.<br />
uş uĢt. köpəyi qoğmaq üçün deyilən söz. çıx çıx !. uş uş !. -<br />
uş köpək deməmək: it yerinədə qoymamaq.<br />
uşaq gənc. bala. cocuq. cücə. Ģagird. - cocuq təpisinin<br />
yumşaq yeri: əngək. yafuq. bınğıldaq.<br />
- doğuz balası: burtlaq.<br />
- körpə uşaq: külük (< kövkül).<br />
- ağ dombul uşaq: qartopu.<br />
- tavla uşağı: tövlə iĢçisi. tövləçi.<br />
- uşaqların başında çıxan çiban: suluq.<br />
- uşaq qapan: böyü kərkəs (qara quĢ) ki cocuqları yaxalayıb<br />
qaldırar.<br />
- doğuz balası: burtlaq.<br />
1646 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- oğrət gəncin iĢətti.<br />
1647 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- uşaqlıq edmək: bunqamaq. bunamaq. səfehləmək.<br />
uşaqlıq Ģagirdlik durumu, dövrü.<br />
uşdə iĢtə. bax. haza. - işdə o işdə bu. - işdə kağaz işdə qələm.<br />
uşqun aĢqın. keçi qulağı.<br />
ut yapru. abrı. namus. heysiyyət. Ģərəf.<br />
utamamaq boğaza durmaq: yaramamaq.<br />
utanc ( t s ) usanc.<br />
utancaq - utancaq: üzü yox. - yanıza gəlməyə üzüm yoxudu.<br />
utancaq usancaq. tutuq. üĢəngən. ürkək. qapanıq. çəkingən.<br />
məhcub. bısrıq. basrıq. ərincək. utanıq. məhcub.<br />
utanmalı. utana bilir.- çox qapanıq kiĢidir.<br />
utancaqlıq usancaqlıq. tutuqluq.<br />
utancaqlıq utanıĢ. utanma. məhcubiyyət.<br />
utanclı usanlı. usanmıĢ. bıkmıĢ. turğun. durğun. yorqun.- onun<br />
durğunun görməmisən.<br />
utancsızlıq uyatsızlıq. güstaxlıq. üz. cürət. - bu qoduğda nə üz vardır.<br />
utandırmaq alğatmaq.<br />
utanıq utancaq. məhcub.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
utanış usanış. bıkındı. turğunluq. durğunluq. yorqunluq.<br />
utanma. utancaqlıq. məhcubiyyət. - onun bir durğunluğu<br />
vardır.<br />
utanma utanıĢ. utancaqlıq. məhcubiyyət.<br />
utanmaq əğilmək. ərimək. arınmaq. usanmaq. arlanmaq.<br />
gücənmək. sıqılmaq. sıxılmaq. həya edmək. -<br />
sıxılmaqsızında söylüyor. - sıxılmadan gözün yumdu ağzın<br />
açdı.<br />
utanmamaq üz tutmaq. üzə qarĢı sölüyə bilmək.<br />
utanmaz əriməz. arınmaz. əğilməz. alınlı. üzlü. arsız. ədəbsiz.<br />
bədsiz. bağsız. har. uyatmaz. yırtlaz. qorxmaz. güstax.<br />
arsız. yartılmıĢ. yırtılmıĢ. sırtılmıĢ. yırtıq. sırtıq. arsız.<br />
həyasız. alnın damarı çatlamıĢ. üzü bərk. üzü bək.<br />
bulaqan. darqaĢayıt. üzsüz. üzü bərk. arsız. - arsız<br />
üzsüz kiĢi.<br />
- qatı üz: davul dərisi.<br />
- yırtılmış cocuq.<br />
- üzü bək: utanmaz. üzü tutar.<br />
utanmazlıq üzsüzlük. üzlülük. arsızlıq. həyasızlıq.<br />
utmaq yutmaq. köçürmək. hirslə yemək. aĢırmaq. yenmək.<br />
yenğmək. yendirmək. qazanmaq. oyunda. qələbə<br />
1648 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
çalmaq.<br />
- bir bulut pilovu köçürdü.<br />
1649 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- dolmayı utmaq: bir sapa sözə inanmaq. - mən bu dolmanı<br />
utammaram.<br />
utmaqlanmaq udmaqlanmaq.<br />
utsara usturə. ustura. kiĢilik. qaramanlıq. qəhrəmanlıq.<br />
utsız utanmaz. kərsələ. pezəvəng. qaltaban. dəyyus.<br />
namussuz. Ģərəfsiz.<br />
utuq ütük. yutuq. tamahkar. acgöz.<br />
utulmaq içilmək.<br />
utum - bir utum su: qabağından qolay, çabuq gəlinir. - o mənə bir<br />
utum sudur.<br />
utunka dəğərsiz. alçaq. güstax.<br />
utunka qüstax. güstax<br />
utuzmuş yanqın. yanlıĢ. yanmıĢ.<br />
uvand uvat. nərsənin doğru üzü. üz. (# tərs). - bu qumaĢın üzü<br />
tərsi bəlli deyil.<br />
uvat uvand. abad. nərsənin doğru üzü. üz. (# tərs). - bu<br />
qumaĢın üzü tərsi bəlli deyil.<br />
uyar 1. sən'ət. 2. uyu. uyaĢ. qərar. - bir uyarı uyarlamaq: bir<br />
qərar çıxartmaq. 3. bənzər. oğĢar. 4. oqat. onqat. iyi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
münasib. 5. yaqıĢır. yarar. yaraĢır. yaxıĢır. 6. tolayı.<br />
dolayı. münasibət. - dolasilə: yeri gəlmiĢkən. bu<br />
münasibətlə.<br />
uyaran oyarıcı. qılavız. düzəldən. düzənci. dozğuran. mühərrik.<br />
uyarı sən'əti.<br />
uyarlamaq qərar vermək. tutuĢmaq. - bazarlığımız uyarlamadı. - bir<br />
uyarı uyarlamaq: bir qərar çıxartmaq.<br />
uyarsız 1. oransız. çəksiz. yaxıĢıqsız. biçimsiz. tanasübsüz. 2.<br />
bənzərsiz. oğĢarsız.<br />
uyarsızlıq oransızlıq. çəksizlik. yaxıĢıqsızlıq. yarmaĢsızlıq.<br />
biçimsizlik. tanasübsüzlük.<br />
uyaş uyu. uyar. 1. qərar. - bir uyarı uyarlamaq: bir qərar<br />
çıxartmaq. 2. müqəllid.<br />
uyatmaz utanmaz. yırtlaz. qorxmaz. güstax. arsız.<br />
uyatsızlıq utancsızlıq. güstaxlıq. üz. cürət. - bu qoduğda nə üz<br />
vardır.<br />
uyduri 1. təsni'. 2. öğrəti. tə'lim. 3. təqlid.<br />
uydurma - uydurma söz: qıtır. yalan. - qıtır atmaq.<br />
uydurmaq gətirmək. tətbiq edmək. barıĢtırmaq. cürləmək.<br />
cütləmək. - dərzi köynəyin yaxasın iyi gətirməmiş. - ipləri<br />
1650 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1651 http://WWW.TURUZ.NET<br />
baĢ baĢa gətir. - onu bir uca gətirdi. - astar üzün dalına<br />
gətirilməlidir.<br />
uydurmaq 1. tasarlamaq. pılan cızmaq. bərnamə tökmək. 2.<br />
uyğun uyqun.<br />
uyğun doğru. saib.<br />
düzədilmək. - evi yapıb, sonra uydurub qoĢuları düzərlər. -<br />
bağı uydurub, sonra dikilməlilər tikilir. 3. biçiminə gətirmək.<br />
qalıbına qoymaq. yaraĢdırmaq. yaxıĢdırmaq. tətbiq<br />
edmək. tofiq edmək. təqlid etdirmək. yuxlatmaq.<br />
uyqu uyku.yuxu. sanam. sənəm. röya.<br />
uyqun uyğun. uyuq. uz. barıĢıq. tutar. ağız ağıza. əlveriĢ.<br />
münasib. alıq. yalıq. layıq. üstün. biçim. oran. əndam.<br />
yaxĢıq. tənasüb. muvafiq. yaqıĢ. yakıĢ. tutaĢ. müvafiq.<br />
uyuq. uğur. sıra. yerli. yollu. uyquĢ. onğuĢ. unğuĢ.<br />
axınc. axıĢ. axınĢ. süzüĢ. düzüĢ. tənqiĢ. təngəĢ.<br />
mutabiq. muvafiq. münasibət. - sırasız söz<br />
söyləməkdənsə, sırasın gözləmək yeğdir.<br />
- müvafiq, uyğun olmaq: yaqıĢmaq. yakıĢmaq. yaraĢmaq.<br />
tutaĢmaq. uymaq.<br />
- tavşan uykusi: təbbəllik. təmbəllik. sustluq.<br />
- uyğun düşmür: uymur. yaxıĢıq almır.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- uyğun gəlmək: sarmaq. yaxıĢmaq. yaraĢmaq. uyuĢmaq.<br />
yapıĢmaq. münasib gəlmək. yaraĢmaq. münasib gəlmək.<br />
müvafiq gəlmək. yaxıĢmaq. uymaq. iyi gəlmək. - bu süs sizə<br />
sarmır.<br />
- müvafiq, uyğun duruma qomaq: yaqıĢdırmaq.<br />
yakıĢdırmaq. tutaĢdırmaq. - o bu iĢə alıqdı.<br />
uyqunluq uyğunluq kullanıĢ. kullanıĢlıq. qolaylıq. rahatlıq. axıĢ.<br />
yaqıĢ. yaxıĢ. iyi gediĢ. - bu iĢin ön görüĢü gözəlisədə<br />
kullanışı iyi degil.<br />
uyqunmaq uykunmaq. önqünmək. onqunmaq. təqlid edmək.<br />
uyqunsuz qiyafəsiz. namətbu'. qılıqsız.<br />
uyqur giray. Ģayistə. müstəhəq.<br />
uyqurlaşmaq önqürdəĢmək. alıĢmaq. yolqanmaq. ağtarılmaq.<br />
uyqusuz uykusuz. biçimsiz. uymaz. uyuĢsuz. yaxĢıqsız. qeyri<br />
mütənasib:<br />
uyqusuzluq uykusuzluq. yuxusuzluq. sirkək. silkək. sirkən. silkən.<br />
uyquş onğuĢ. unğuĢ. süzüĢ. düzüĢ. axınc. axıĢ. axınĢ. tənqiĢ.<br />
təngəĢ. uyqun. mutabiq. muvafiq.<br />
uylaşaraq uzlaĢaraq. sülhyana.<br />
uylaşma uzlaĢma. müsalihə. barıĢ. muvafiqət. saziĢ. sülh.<br />
1652 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
uylaşmaq uzlaĢmaq. yollaĢmaq. quraĢmaq. saziĢ edmək. qoz<br />
1653 http://WWW.TURUZ.NET<br />
paylaĢmaq. - savaĢların buraxıb, qozların paylaĢırlar.<br />
uylaştırmaq uzlaĢdırmaq. uz uza, us usa gətirtmək. barıĢtırmaq.<br />
uyma yaraĢıq. yaraĢma. yaxıĢma. mütənasib. müvafiq.<br />
uymaq 1. bağdaĢmaq. bağlaĢlamaq. qatlamaq. qətləmək.<br />
qalqıtmaq. artırmaq. ĢiĢirtmək (# oymaq: boĢaltmaq).<br />
yaraĢmaq. uyğun gəlmək. münasib gəlmək. müvafiq<br />
gəlmək. yaxıĢmaq. iyi gəlmək. yaqıĢmaq. yakıĢmaq.<br />
yaraĢmaq. tutaĢmaq. müvafiq, uyğun olmaq. müvafiq<br />
olmaq. yaxıĢıq almaq. mütabiq gəlmək. - çevrə uymaq.<br />
mihitə uymaq: ağıllanmaq. 2. bənzəmək. uyuĢmaq.<br />
oxĢamaq. qərarlaĢmaq. 3. qablanmaq. qaplanmaq.<br />
qapılmaq. razı olmaq. muvafiqət edmək. uyğun gəlmək.<br />
tutmaq. müvafiq düĢmək. mütənasib olmaq. - mənlə<br />
tutmaz. - bu ilə o tutar.<br />
- bu koĢulları qaplanısız?: bu koĢuulara qapılısız: razısız.<br />
uymamaq uyuĢmamaq. sırıtmaq. gözə taxılmaq. gözə girmək. pis<br />
uymayış uyuĢmama. ixtilaf.<br />
görünmək. - bu parçada ağınan qara sırıtır.<br />
uymaz bəd əxlaq. pozuq. biçimsiz. uymaz. uyuĢsuz. uykusuz.<br />
yaxĢıqsız. qeyri mütənasib. uzaq. zidd. mübayin.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaqıĢıqsız. gəlməz. yaraĢmaz. namünasib. - yaxışıqsız<br />
bir görüĢ: nəzər. - uzaq güclər. - kimsəyə uymaz: bədəxlaq.<br />
əkĢi. əksi. inad. - çox əkşi kiĢidir.<br />
uymazlıq uzaqlıq. ziddiyyət. mübayinət.<br />
uymur uyğun düĢmür. yaxıĢıq almır.<br />
uynaş oynaĢ. mələkə.<br />
uysal kəkiz. kənğiz. kəniz. yumĢaq. üzü yola.<br />
uysatmaq qalıbsatmaq. - əsgi fikirlərin çərçivəsin yenisinə<br />
qalıbsatmaq istəyirdir.<br />
uysunmaq qalıbsınmaq. bir duruma enilmək, tabe' olmaq. -<br />
qalıbsınan birinə oxĢamır.<br />
uyu uyar. uyaĢ. 1. qərar. - bir uyarı uyarlamaq: bir qərar<br />
çıxartmaq. 2. müqəllid. 3. uyu !: yat !. qal !. qafil ol !. yuban<br />
!. geri qal !. - uyuma !: yubanma !. geri qalma !.<br />
uyuğunda sırasında: sarası ilə. münasibəti ilə.<br />
uyuqcığa 1. im. him. yolu bəllətmək üçün, yol qırağında tikilən<br />
daĢlar. 2. xunsa. 3. qafil. huĢsuz. 4. uyğun. barıĢıq.<br />
tutar. muvafiq. 5 uyqun. uğur. sıra. yerli. yollu.<br />
münasibət. - sırasız söz söyləməkdənsə, sırasın gözləmək<br />
yeğdir.<br />
uyuqlama pinəkləmə. ımızğanma.<br />
1654 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
uyuqluq kəmərli.<br />
uyuma ! yubanma !. geri qalma !.<br />
uyumaq yuxlamaq. göz qapamaq.- bütün gecə göz qapamadım.<br />
uyumlamaq yer salmaq. tutmaq. kökləĢmək. - ağac uyumladı.<br />
uyumlu yatman. müti'. itaətkar.<br />
uyunti 1. misgin. alçaq. 2. təmbəl.<br />
uyuntu 1. qoĢuntu. azarkeĢ. tərəfkeĢ. mürid. tabe'. 2. cığa<br />
çağrılmamıĢ qonaq.<br />
uyur durğun. yatıq. yatqın. - uyur sular. - uyur ırmaq. - uyur<br />
hava.<br />
uyuş 1. onaĢ. unaĢ. saziĢ. qəbul. 2. cığa. simitən.<br />
uyuşma 1. sözbiri. sözləĢmə. ittfaq. təvafüq. 2. surəti təsviyə.<br />
əranjmanfırans.<br />
uyuşmaq 1. uymaq. bənzəmək. oxĢamaq. 2. uzlaĢmaq.<br />
1655 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bağdaĢmaq. bağlaĢlamaq. 3. sarmaq. yaxıĢmaq.<br />
yaraĢmaq. uyğun gəlmək. yapıĢmaq. münasib gəlmək.<br />
- bu süs sizə sarmır.<br />
uyuşmama uymayıĢ. ixtilaf.<br />
uyuşmamaq uymamaq. sırıtmaq. gözə taxılmaq. gözə girmək. pis<br />
görünmək. - bu parçada ağınan qara sırıtır.<br />
uyuşsuz biçimsiz. uymaz. uykusuz. yaxĢıqsız. qeyri mütənasib:
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
uyuşturmaq uzlaĢtırmaq. qanıtmaq. qane' edmək. müvafiqət əldə<br />
edmək. - o tərəfi uyuşturmağa çalıĢır.<br />
uyuşuq 1. sözbir. sözləĢik. müttəfiq. 2. təmbəl.<br />
uyutma pənir: - o uyutma uyutdu: o pənir çaldı.<br />
uyutmaq 1. usandırmaq. can sıxmaq. - onun uzun danıĢığı məni<br />
uyutdu. 2. huĢdan aparmaq. kehətmək. bihuĢ edmək. -<br />
uyatsızın cərrahlıq etdilər. 3. yubatmaq. tə'viq etdirmək.<br />
tə'xirə salmaq. - iĢləri büsbütün uyutduq. aldatmaq. iğfal<br />
edmək. - onu uyudub parasından elədilər.<br />
- sərxoş edib bayqıtmaq, uyutmaq: sızdırmaq.<br />
kefləndirmək. - içdirib içdirib sızdi. - sızdırıb istəyin yerinə<br />
gətirdi.<br />
uyuz oyuz. oyuq. - uyuz kəsəli: dəridə tüklərin yer yer tökülməsi.<br />
- uyuz olmaq: sərinsizlik edmək. səbirsizlik edmək. - kəl,<br />
uyuzun qafası: irik. - uyuz kəsəli: quru gicik.<br />
uza uzay. ara. orta. fəza. - uza gec: maziyi bəid: ötə gec.<br />
uzadı ulama. uzanan sim, nərsə. alonj. əkləmə. rabit.<br />
uzaqgörüş peyizaj. mənzərə.<br />
uzaq sapa. qıraq. sapa. yol üstündə olmayan. ötə. oyan. zidd.<br />
mübayin. uymaz. (# bəri: yaxın). qıraq (# qıyraq. qıyıraq.<br />
qıyıda olan. yaxın. yağuq. yoğuq. qonĢu. qərib). - uzaq<br />
1656 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1657 http://WWW.TURUZ.NET<br />
görüşü olmayan: mürtəce'. baĢı qapalı: qapalı baĢ. - uzaq<br />
güclər. - ötə ölkələr: uzaq yerlər. - ötə bəri: uzaq yaxın. - o<br />
bir sapa kənddi. - sapa yer. - sapa yollar.<br />
uzaqladan qoğan. qaĢar. qaĢır. ayıq. tərd edən.<br />
uzaqlaşmaq azalmaq. ayrılmaq. - arxadaĢlarından ayrıldı.<br />
uzaqlıq ziddiyyət. mübayinət. uymazlıq. təfavüt. fərq. ıraqlıq.<br />
bö'd. məsafə.<br />
uzalı uzaylı. ortalı. aralı. fəzalı.<br />
uzalmaq ucalmaq. azıtmaq.<br />
uzamaq boy atmaq. sivirmək. incə uzun olmaq. - bu cocuq bərk<br />
sivirdi.<br />
uzana uzuna. uzuca. boyca. boyunca.<br />
uzanan uzun. sürəkli. çox sürər. dəvamlı. bəqa'. - qıĢın soyuq<br />
bərk olmadısada, sürəkli oldu.<br />
- dar uzun, ustuvani biçimində olan nərsə: qobur. - qobur<br />
Ģalvar.<br />
uzanma sürüncəmə. tə'xir. tə'viq. ulanma. sarılma. təsəlsül.<br />
ittisal.<br />
uzanmaq 1. sərinmək. sarqımaq. aslanmq. əğilmək. - pencərədən<br />
sarqımaq. 2. döĢənmək. yayılmaq. açılmaq. açınmaq.<br />
tullanmaq. - sözə döĢənmiĢ: sözü əninə boyuna anlatmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
3. boylaĢmaq. boylanmaq. boy qazanmaq. ucalmaq.<br />
boy atmaq. sürmək. dəvam edmək. - fırtına üç gün sürdi.<br />
- durumuz böylə sürəcəkmi. 4. dal vermək. - dal verib<br />
gəlib çıxdı buraya.<br />
- boyuna uzanmış: sıra. boyuna uzanmıĢ. - sıra duvar. sıra<br />
ağacları.<br />
uzaşdırmaq acıĢdırmaq. azıĢdırmaq. ititmək. hiddətləndirmək.<br />
uzaşmaq acıĢmaq. azıĢmaq. itiĢmək. qızıĢmaq. qutruĢmaq.<br />
hiddətlənmək.<br />
uzatı sürə. sürmə. təmdid.<br />
uzatmaq 1. sürəmək. sürmək. əkləmək. təmdid edmək. boylamaq.<br />
boy qazandırmaq. boylatmaq. boylandırmaq. boy<br />
qazandırmaq. 2. qoymaq. qoyuvermək.<br />
sarqıtmaqburaxmaq. sərbəs ötürmək (# kəsməmək). -<br />
saç, dırnaq, ağac uzatmaq.<br />
- dil uzatmaq. söz uzatmaq.<br />
- üz uzatmaq: suratın asmaq.<br />
- uzun tutmaq.<br />
- saçların sarqıtmış. - saqqal sarqıtmışlar.<br />
uzatmamaq qısa kəsmək. ixtisar edmək. - əl uzatmamaq. özün<br />
saxlamaq. əlini tutmaq.<br />
1658 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
uzay uza. 1. ara. orta. fəza. 2. yayqır: səma. ulduzlar alemi.<br />
uzaylı uzalı. ortalı. aralı. fəzalı.<br />
uz 1. çin. doğru. iyi. yarar. saleh. 2. yumĢaq. mülayim. həlim<br />
1659 http://WWW.TURUZ.NET<br />
(# yavuz). - az olsun, uz olsun, çox olub yavuz olmasın. 3.<br />
uyğun. müvafiq. səlah.<br />
uzqaq yat. yad. qərib. yabançı.<br />
uzlaşaraq uylaĢaraq. sülhyana.<br />
uzlaşdırmaq uz uza, us usa gətirtmək. uylaĢtırmaq. barıĢtırmaq.<br />
uzlaşıq anqlaĢıq. anlaĢıq. muvafiqət.<br />
uzlaşmaq uylaĢmaq. yollaĢmaq. quraĢmaq. saziĢ edmək. qoz<br />
paylaĢmaq. uyuĢmaq. bağdaĢmaq. bağlaĢlamaq.<br />
- savaĢların buraxıb, qozların paylaĢırlar.<br />
uzlaşma uylaĢma. müsalihə. barıĢ. muvafiqət. uylaĢma. saziĢ.<br />
sülh.<br />
uzlaştırmaq uyuĢturmaq. qanıtmaq. qane' edmək. müvafiqət əldə<br />
edmək. - o tərəfi uyuşturmağa çalıĢır.<br />
uzman yetgin. yetiĢkin. yetərli. yetmən. olgun. geliĢkin. yetərli.<br />
yetənəkli. əhil.<br />
uzmanlıq ustad. adistik. mahir.<br />
uzuca uzuna. uzana. boyca. boyunca.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
uzun 1. dal. tal. tirək. tirlənmiĢ. - dal boylum. - dal vermək:<br />
uzanmaq. - dal verib gəlib çıxdı buraya. 2. sürür. təvil.<br />
- incə, uzun boylu, uyqun boylu, boylu boslu gənc. -<br />
dalyan kimi. - dalyan kimi qız. 3. ulan. silsilə. sarın. 4.<br />
uzanan. sürəkli. çox sürər. dəvamlı. boy. tul. 5. böyürlü.<br />
bögürlü. (heyvan üçün) yanlı yanaqlı. boylu. 6. ənğliz.<br />
açıq. 7. incə. sivri. sivir. boylı. uca. boy atmıĢ. sivri bir<br />
cocuq.<br />
- uzun qulaq: qulaqlı. eĢĢək.<br />
- uzun tutmaq: uzatmaq.<br />
- qıĢın soyuq bərk olmadısada, sürəkli oldu.<br />
- uzun burun: sivri burun.<br />
- çox uzun boylu olan kimsə: dallaq. sırıq.<br />
- uzun uzadıya:əriz o əmiq.<br />
uzuna 1. uzana. uzuca. boyca. boyunca. 2. əleyhinə.<br />
uzunluq iriĢ. əriĢ. boy. tar. dal.<br />
üçək səqf. atma. örtəm. saqaf. saqaq. saqab. salaç. sarlaq.<br />
savan. saya. Ģatır4. çatır. tavan. tarus. Ģip6. çatı.<br />
üçün için. içün. 1. ötür. illət. səbəb. için. xatir. - onun üçün:<br />
ona xatir. - nə içün gəldiz. - bir içün tapdıda geddi. 2.<br />
bahana. bağana. - içünsüz gələn içünsüzdə gedər. - içün<br />
1660 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1661 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tapılsa, iĢlərin görər. - çalıĢ ona bir içün vermə. 3. yolunda.<br />
uğrunda. - oğul içün. - yurd içün. 4. andı göstərir. - tanrı<br />
içün. - baĢın içün.<br />
üdiq ödiq. sevq.<br />
üf nəfəs. soluq.<br />
üfələtmək nəfəs salmaq. solumaq. nəfəslə çaldırmaq. nəfəs<br />
etdirmək. oxuyub üfləmək. ağızla üf deditmək.<br />
üfləmə püləmə. püfləmə. ĢiĢirmə.<br />
üfləmək uflamaq. usanıb bıkıb, uf, of demək.<br />
üfləmək püləmək. piləmək. kufa kufla soluq almaq.<br />
üfür arbaq. arpaq. ovsun. büyü.<br />
üfürmək oxumaq. cadalamaq.<br />
üfürükçü arpaqçı. arbaqçı. ovsunçu. büyücü. cadugər. sehirçi.<br />
üfürükçü baxıcı.<br />
üfürükçülük baxıcılıq.<br />
üfürük verd. baxıcıların oxuyub kəsəlin üzərinə pülədikləri söz,<br />
soluq.<br />
üfürülmək ĢiĢmək. dolunmaq.<br />
üfürüm çəkmə. bir kərəlik çəkim, soluq. - bir üfürüm tütün.<br />
üğri əğri. əğri üğri. sapa. münhərif.<br />
üjümlənməkka dutlanmaq. dut vermək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
üqey - ögey oğul: ügey oğul: əməksiz.<br />
üqra tutmaca bənzər, ondan daha sulu yemək.<br />
üqrilmək sallanmaq·.<br />
üqrimək sallanmaq. qımıldatmaq. birisinə qarĢı yaltaqlanaraq<br />
hiləsini saqlamaq.<br />
üqrişmək sallamaqda yardınn edmək.<br />
üqrüq cocuqun beĢikini sallama.<br />
üqürmək təkirmək. dəvə üzərinə iki tərəflı yüklətilərək içərisinə<br />
binilən səbət. köçəvə. köçəbə.<br />
üqütmək üğütmək. oğutmaq. oğub əzmək.<br />
ülçək ölçək. 1. miyzan. peymanə. 2. qiyas.<br />
ülçər olçər. (< ul: uzun). uzun qollu maĢa. ĢiĢ. ərsin. odu<br />
qarıĢtırma aracı. gəlbəri.<br />
ülçərmək ölçərmək (< ul: uzun). 1. ölçər ĢiĢlə odu qarıĢtırmaq. 2.<br />
ölçü ilə ölçmək. 3. qiyaslamaq:<br />
ülqəc (< yolqəc < yolmaq). üstərə. üztəri.<br />
ülqək ülkək. ağa bəygiri. güstax. cəsarətli. (# ürkək: qorxaq).<br />
ülqər ülkər (dizi anlamına). ülgəv. ürgü. sürəyya. pərvin.<br />
- ülkər yıldızı. sürəyya yıldızı.<br />
- ülkər çəriq: döğüĢ usulündə bir hilə yolu.<br />
ülqəv ülgəv. ülkər. ürgü (dizi anlamına). sürəyya. pərvin.<br />
1662 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ülqi ülgi. yolgi. yulgi. usturə.<br />
ülqü ülkü. ürkü. ürf. qorxu. dəhĢət.<br />
ülqüc ülgüc. yilliqüka. saç tıraĢ edən ustura.<br />
ülqük ülgük. yüliqü. kərəyka. saç tıraĢ edən. ustura.<br />
ülqün pürüz. pürz. porz. məxmər hovlə kimi nərsələrin kiçik<br />
tükləri.<br />
ülqütmək ülkütmək. ürfələmək. ürkütmək. qorxutmaq. dəhĢət<br />
vermək.<br />
Üm - süm issiz. səssiz<br />
ümid alacaq. umac. təmə'. umaq. umu. umma.<br />
ümidsiz yolçu. xəsdə. üzük. dilənçi. möhtac. niyazmənd. - bir tikə<br />
ümitli yubağan.<br />
1663 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çörək yolçusudur. - siz nəyin yolçususuz.<br />
ümitsiz umutsuz. qınıt. üzük.<br />
ümitvar ümidli.<br />
ümka yum. Ģalvar. salvar ( salınıb, vurulan nərsə) don.<br />
ümləşmək Ģalvarını ortaya qoyaraq qumar oynamaq.<br />
ümran bayındırlıq.<br />
ümüt umut. umu. umma.<br />
üngətmək öngətmək. 1. çığırtmaq. bağırtmaq. 2. oxutmaq.<br />
yırlatmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
üngür hüngür. səslə, qıçqıra qımqıra. - hüngür hüngür ağlamaq.<br />
ünğmək ünqmək. önğmək. dəlmək.<br />
ünğür ünqür. in. mağara.<br />
ünqəmək üngəmək. öngəmək. oxumaq.<br />
ünq 1. səs. 2. yayqara. bağırtı. 3. ləhn. nəğmə.<br />
ünqləmək ünləmək. bağırmaq.<br />
ünqmək önğmək. ünğmək. dəlmək.<br />
ünqtürmək ünğtürmək. dəldirmək.<br />
ünqüjin ünğüjin. çöldə insanı öldürən umacı. qulyabani.<br />
ünqülmək ünğülmək. oyulmaq.<br />
ünqür ünğür. in. mağara.<br />
ünvan baĢlıq.<br />
üp ap. rəngdə bərkitmə ilgəci. - üp ürünq. ap paq.<br />
üpürünmək oxunmaq. özünü baxıcıya görsətmək. cadalamaq.<br />
yadalanmaq.<br />
ürək - ürəyə su tökmək: dincəklik duymaq.<br />
- daş ürəkli: daĢ kimi qat, bərk.<br />
- ürək qaldırmaq: könül bulandırmaq.<br />
- ürək ötünmək: ürəyi keçinmək.<br />
- ürək qalxması: bulantı.<br />
- ürək səktəsi: gülgü. gültükka.<br />
1664 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1665 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- içə doğmaq: ürəyə doğmaq: içinə qonmaq. sinux edmək.<br />
- ürək dolmaq: sıxılmaq.<br />
- ürək tapıb işləmək: tavranmaq. davranmaq. tovranmaq.<br />
qeyrət qılmaq. qızıqmaq. qılınmaq. iĢləmək. qımıldamaq. iĢə<br />
keçmək. əksüləməl göstərmək. - bu iĢləriə qarĢı<br />
davranmalıyıq. - ona davranın. - davranırsa, vurulduğun<br />
görürdü, anlırdi. - tavranmağa canım daha yox. - iyiliklə<br />
tavranmaq, kötülükləri qaqarın. tetik davranmaq. gəvĢək<br />
davranmaq. ağır davranmaq.<br />
- ürək keçinməsi: ürəyə qan damma: səktə. tamla. damla.-<br />
damlaya tutulma: səktə edmək. damla gəlmiĢ: səktə edmiĢ.<br />
- ürək vermək: tovrandırmaq. tavrandırmaq. qızıĢdırmaq.<br />
- ağ ürək: roĢəndil.<br />
- ürəksiz. quĢ ürəkli. qorxaq.<br />
- ürəyi vurulmaq: açımlanmaq. soğumaq. iĢtahdan düĢmək.<br />
- ürəyin ələ almaq: dilə tutmaq. avıtmaq. oyalamaq.<br />
mehribanlıq edmək.<br />
ürəkli qonğur. cəsur. Ģüca'. - qonğur alp.<br />
ürəksiz 1. zoraki. 2. qorxaq. ödlək. quĢ ürəkli.<br />
ürəq - ürək qaralıq: büqz > boğz. öykə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
ürəqlənmək cürətlənmək. qoçlanmaq. qoçaqlanmaq. tuqĢanmaq.<br />
igitlənmək. qalxunmaq. dikə davranmaq. azmaq.<br />
qızmaq.<br />
ürəqsizlik 1. qorxaqlıq. 2. zorakılıq.<br />
ürəmək örəmək. törəmək. yetiĢib çoxalmaq.<br />
ürfələmək ürkütmək. ülkütmək. qorxutmaq. dəhĢət vermək.<br />
ürf ürkü. ülkü. qorxu. dəhĢət.<br />
üriməkka örimək. içtən çürümək.<br />
ürkək iti. qıyaq. cəsur. igid. qorxaq. (# ülkək ağa bəygiri. güstax.<br />
cəsarətli).<br />
- qıyaq qəhrəman igid.<br />
ürkü vəlvələ. tezik. qorxu.<br />
ürqəq ürkək. utancaq. usancaq. üĢəngən. qapanıq. çəkingən.<br />
məhcub. sıçraq. sıçran. vəhĢi. - çox qapanıq kiĢidir.<br />
ürqəqlik ürkəklik. sıçraqlıq. sıçranlıq. vəhĢilik.<br />
ürqənmək ürkənmək. 1. qaçınmaq. çəkinmək. - uydurucu nərsələrdən<br />
ürküməli. 2. bitgilərin yemiĢləri ĢaĢmaq, tökülmək. - bu<br />
Ģafdalı ağacı, bu il ürkdü.<br />
ürqmək ürkmək. təsmək. tazıqmaq. tasamaq. qaçmaq.<br />
uçqunmaq. uçunmaq. qaçqınmaq. - qorxub ürkmək:<br />
talaĢlanmaq. qıĢqırmaq.<br />
1666 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
ürqü ürgü. ürkü. 1. ülkər. ülgəv (dizi anlamına). sürəyya.<br />
ürqüq ürkük.<br />
1667 http://WWW.TURUZ.NET<br />
pərvin. 2. ülkü. ürf. qorxu. dəhĢət. 3. urma. uru. vurma.<br />
vurulmuĢ, çarpılmıĢ, ayrılmıĢ yer. - çayır urusu. - otlaq<br />
urusu. - özəl uru. 4. quĢqu. quĢ kimi ürkmə.<br />
qorxu.asavlıq.<br />
ürqün ürkün. yılğın. yılmıĢ. qorxmuĢ.<br />
ürqütmək ürkütmək. ürfələmək. ülkütmək. qorxutmaq. dəhĢət<br />
vermək.<br />
ürqütmək ürkütmək. yıldırmaq. qorxutmaq. - düĢmanı yıldırdıq. -<br />
yıldıran kəsəl. - bu ısıtma məni yıldırdı.<br />
ürpək pəriĢanfars. barıĢan. buruĢqan. tükləri biz biz, miz miz<br />
ĢiĢmiĢ. qarıĢıq. durmu.<br />
ürpərmək örpərmək. urparmaq. bezgənmək. qalxıb dikəlmək. dəri<br />
iğnə iğnə olmaq.<br />
ürümək ulumaq hürümək. ulamaq.<br />
üs - əl üsdə tutmaq: göz üsdə tutmaq: çox saymaq. əzizləmək.<br />
üsgü - əsgi üsgi (nərsələr): yamalı. qalura. köhnə.<br />
üsqük üsgük. oymaqcığa.<br />
üst üzər. əl. ərkə. ixtiyar. yan.- üzərində para olmamaq. -<br />
yaraqı üzərindən atmaq. - mənim üzərimə düĢdü. - ayaq
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
üstü: ayada. dikə. qayim. - öğlə üstü: günortadan sonra.<br />
- alt üst edmək: arayıb daramaq: sorub sorağlaĢıb<br />
incələmək. təhqiq edmək.<br />
- üsdən satan: təprəçi. qabağa verən. ĢiĢirən. bülənd<br />
pərvazlıq edən.<br />
- üstündə bulunmaq: yanıca götürmək: taĢınmaq.<br />
daĢınmaq.- simsiz tilfun daşına bilir. - Ģəhərdə otlu yaraq<br />
taşınmaz.<br />
- üstünə taxmaq, asmaq: taxınmaq. quĢanmaq. - üzük, süs,<br />
bəzək taxınmaq.<br />
üstələmək 1. (ü i ) istələmək üstün gəlmək. altamaq. yenmək.<br />
yıxmaq. 2. aĢmaq. çoğalmaq. artırılmaq. keçmək. 3. geri<br />
dönmək. qayıtmaq. - ısıtma üstələdi. 3. qəmə basmaq.<br />
qələbə çalmaq. yenmək.<br />
üstələnmək alt olmaq. altanmaq. yenilmək. yıxılmaq.<br />
üstələtmək tolaĢdırmaq. dolaĢdırmaq. müsəllət edmək. - bu bəlanı<br />
baĢıma dolaşdırdı.<br />
üstən yeyin. qalib.<br />
üstərə üztəri. ülqəc (< yolqəc < yolmaq).<br />
üstün alıq. yalıq. layıq. uyqun. münasib. basıb keçən. basqın.<br />
faiq. yeğən. artıq. yenqə. qalib.<br />
1668 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1669 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- yeğən qazanmaq üçün oyun oynamaq: qumar oynamaq.<br />
- o bu iĢə alıqdı.<br />
- üstün gəlmək: tutmaq. qələbə çalmaq.<br />
- od basdı. kərdini ot basdı.<br />
- üstün görü iş. bəzək. yalandan iĢ. yaldız. üstün gör iĢləmə.<br />
göz boyama. solaylama. qolaylama.<br />
- onun diplomu bir yaldızdır.<br />
- içi təzək, üzü yaldız.<br />
- üstün gəlmək: üstələmək. yenmək. yendirmək. qələbə<br />
çalmaq.<br />
üstünə almaq geyinmək. taxmaq. quĢanmaq.- taraq taxınmalı. - qılınc<br />
taxmaq. - üzük taxmaq.<br />
üsüqləmək osuqlamaq. hilə ilə kilit açmaq.<br />
üşdə uĢdə. iĢtə. bax. haza. - işdə o işdə bu. - işdə kağaz işdə<br />
qələm.<br />
üşənc üşünc. gəvĢic. təmbəl. qabran. gəvĢək.<br />
üşəndirmək kəsəllətmək. gəvĢətmək. təmbəlləĢdirmək.<br />
üşəngən utancaq. usancaq. ürkək. qapanıq. çəkingən. məhcub. -<br />
çox qapanıq kiĢidir.<br />
üşəngən üĢünən. ərincək. əringən. gəvĢək. təmbəl.<br />
üşən üşün. üĢənmə. gəviĢlik. təmbəllik. - üĢən gətirən sözlər.<br />
üşənmək yığıĢıb bir yerdə oturmaq, qalmaq. gəvĢinmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
üşirmək yığmaq. qoĢmaq. toplamaq.<br />
üşişmə saldırı. cumma. hicum. basma.<br />
üşmək qoĢmaq. yığılmaq. toplanmaq.<br />
üşün üşən. üĢənmə. gəviĢlik. təmbəllik. - üĢən gətirən sözlər. 1.<br />
üĢənc. gəvĢic. təmbəl.<br />
üşünən üĢəngən. ərincək. əringən. gəvĢək. təmbəl.<br />
üşünmək soyuq dəğinmək, alınmaq. - soğuqda üşündüm.<br />
üşüntü qoĢuntu. həmlə. təhacüm. - üşüntü edmək: birikib bir iĢi<br />
yoxlamaq.<br />
üşüşmək 1. təpiniĢmək. təngiĢmək. təkibiĢmək. təkapuya düĢmək.<br />
qoĢuĢmaq. qaça qaça düĢmək. 2. qoĢuĢmaq.<br />
yığlıĢmaq. toplaĢmaq.<br />
üşütmək soyuq dəğdirmək, aldırmaq. - kəndimi üşütdüm.<br />
ütmək ütüləmək. alazlamaq. alatlamaq. qızartmaq.<br />
suruĢlamaq. qavurmaq.<br />
ütü ütük. (oduçu < od: yax). isti, odlu dəmir. ütən qızqın<br />
dəmir.<br />
ütüçü ütükçü. (oduçu < od: yax). 1. ütüləyən. parçanı, yaxud<br />
nərsənin qıvrığın, sıcaqlıqla götürən, Ģumallayan arac,<br />
bu aracla çalıĢan. 2. heyvan dırnaqların oda tutmaqla,<br />
1670 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1671 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qızqın dəmirlə, tüklərin gidərən kiĢi. 3. iĢ bilən. əngəbəli<br />
iĢləri yerinə qoyan. 4. ütük. qarıĢmal. oportünist.<br />
ütüq ütük. 1. utuq. yutuq. tamahkar. acgöz. 2. itik. varıĢlı.<br />
yeyin. - varışlı kiĢidi. 3. ütüləmə. alazlanıb qoğrulmuĢ<br />
buğda. iti. uçarı. itik. çapqın. qırıq. həĢəri. - uçarı<br />
çapqınlardandır. 4. ütük. ütükçü. ütüçü. qarıĢmal.<br />
qırıĢmal. oportünist. 5. itik. təkəvər. çalağ. tələsik.<br />
- ütük sütül.<br />
ütüqçü ütükçü. ütüçü. (oduçu < od: yax). 1. ütüləyən. parçanı,<br />
yaxud nərsənin qıvrığın, sıcaqlıqla götürən, Ģumallayan<br />
arac, bu aracla çalıĢan. 2. heyvan dırnaqların oda<br />
tutmaqla, qızqın dəmirlə, tüklərin gidərən kiĢi. 3. iĢ bilən.<br />
əngəbəli iĢləri yerinə qoyan. 4. ütük. qarıĢmal.<br />
oportünist.<br />
ütüləmək 1. yerinə qoymaq. çıxıq nərsəyi taxmaq. 2. alazlayıb<br />
qoğurmaq. 1. ütmək. alazlamaq. alatlamaq. qızartmaq. -<br />
sütül ütmək. 3. qoğsulamaq. - tüklərim ütüləndi.<br />
ütüləmə ütük. 1. alazlanıb qoğrulmuĢ buğda. -ütük sütül. 2.<br />
sınıqçılıq. sınqıclıq.<br />
üyə üzv. QıltaĢ. arab. yarab. yırıq.<br />
üyənləmək oyanlamaq. atı noxtalamaq. cilovlamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
üyüq - üyüq yer: qumluq (yer sulu, buna bənzər yerlərdə ayaq<br />
basıldığı zaman batıb, çıxarması qüç olan qumluq yer.<br />
üyüqmək (ayaq) qömülmək. incinmək. burqulmaq·ı.<br />
üz 1. nərsənin dıĢ görnüĢü. zahir. xarici görnüĢ. - iç üz. - yer<br />
üzü. 2. nərsənin doğru üzü. uvand. uvat. (# tərs). - bu<br />
qumaĢın üzü tərsi bəlli deyil. 3. xarici görnüĢ. ( # astar). -<br />
astarı üzündən bahalı. 4. səbəb. vəch. illət. - bu üzdən<br />
girə düĢdük. 5. utancsızlıq. uyatsızlıq. güstaxlıq. cürət. -<br />
bu qoduğda nə üz vardır. 6. mənzərə. - pis, çirkin, pozuq<br />
üz. 7. qiyafə. - bu nə üzdü, özüvü salmısan. - göy üzü.<br />
- üz ağı: üz suyu: namus. abrı. - bu iĢdən üzümüzün ağı ilə<br />
çıxdıq. 8. (bet # bat) arxa. bəniz. bənz. bənzik. görnüĢ. -<br />
dənizin bənzi. 9. uc. səbəb. illət. 10. yol. qılıq. kimi. surət.<br />
tərz. vəziyyət. - sənəd qılığında nir kağaz. - nə qılığdadır<br />
o. - gəlin qılığında bəzəkli. 11. yön. vəch. - nə yöndən. - bu<br />
yöndən: bu vəch ilə.<br />
- üz tutmaq. qorxmamaq. çəkinməmək. üzə gəlmək. üzünə<br />
qarĢı söylüyə bilmək. - söyləməyə üzüm tutmur}.<br />
- qatı üz: utanmaz. davul dərisi.<br />
- çatıq, əkşi üz: əbus.<br />
- üz vermək: baĢ götürmək. - üz tutmaq: baĢ vurmaq:<br />
1672 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
istəmək.<br />
1673 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- üzü bərk: üzsüz. utanmaz. arsız. - arsız üzsüz kiĢi.<br />
- üzü qara: ısnat8.<br />
- üzə gəlmək: üz tutmaq. qorxmamaq. çəkinməmək. üzünə<br />
qarĢı söylüyə bilmək. - söyləməyə üzüm tutmur}.<br />
- üzü bərk: üzü bək: utanmaz.<br />
- üzü əkşik: üz əkĢidən. üzü gülməz.sorıtğan.<br />
- üz bə üz: qarĢılıqlı. - qarşılıqlı kanpə. - bu bağın iki<br />
qarşılıqlı qapısı var.<br />
- asıq üz: quraq. tutuq. kibritçi. qaĢqabaqlı.<br />
- üz göstərmək: üz vermək. xoĢ tutmaq.<br />
- üz qarası: ar. namussuzluq.<br />
- üz tutmaq: {1. yönəlmək. üz qoymaq. - iĢlər iyiliyə üz<br />
tutdu. 2. qorxmamaq. çəkinməmək. üzü gəlmək. üzünə qarĢı<br />
söylüyə bilmək. - söyləməyə üzüm tutmur}.<br />
- üzdə göstərən: üzdək, səthi, təməlsiz köksüz iĢ yapan<br />
kimsə. saxtakar. qalayçı. üzdək. süsüc. bəzgək.<br />
- üz darağ: xuttaraĢ.<br />
- üz yazısı: gəlinlərin üz gözünə yaxılan boya, yapıĢdırılan<br />
tel, pul pilək: yazı.<br />
- sənin ucundan.<br />
- üz su: abı hava.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- üz tapıb azmaq: Ģımarmaq. əzilmək. üzlənmək. sırtılmaq.<br />
ərköyüllənmək.<br />
- şımarmış cocuğ.<br />
- üz vermək: Ģımartmaq. əzdirmək. üz vurub azdırmaq.<br />
sırtıtmaq. ərköyül böyütmək.<br />
- cocuğu şımartma.<br />
- üz vurub azdırmaq: Ģımartmaq. əzdirmək. üz vermək.<br />
sırtıtmaq. ərköyül böyütmək.<br />
- cocuğu şımartma.<br />
- bir üz şişmə xəstəliyin toxdatmaq üçün baxıcıya üz<br />
yazdırma: yazma.<br />
- iki üzlü: ikixana: iki evli.<br />
- istək ucundan yaxından qalan. biçim. gəliĢ. surat.<br />
- yeni biçim.<br />
- bal, qaymağın üzü: ağız.<br />
- iki üzlüklə: sınğcə. sinğcə. münafiqyana.<br />
- üz bulmaq: sırtılmaq. düz yoldan azmaq.<br />
- üzərinə titrəmək: çox özləmək. çox arzulamaq.<br />
- üzü yola: qanıqsar. qane. razılaĢan.<br />
- üzü asılmaq: qirpilənmək. kirpilənmək sərtləĢmək. kirpi<br />
kimi büzülmək.<br />
- bənəkli bəniz: xallı üz.<br />
1674 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1675 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- üz bulmaq. omuza çıxmaq. üzlənmək. daĢınmaq.<br />
- üz örtüyü: pəçə. nuqab.<br />
- üzdən aparmaq: üzüntürmək. üzmək. darsatmaq.<br />
- üz üstünə buraqmaq: iĢi yarımçılıq qoymaq.<br />
- iç üz: həqiqi illət: iĢin içüzün bilmirəm.<br />
- üz üzə baxmaq: bir birini raslayanda, utancaq nərsə, bir<br />
keçmiĢ olmamaq. - necə üzünə baxacağam.<br />
- üz bulmaq: üzlənmək. ürək tapıb ilərləmək.<br />
- üzə baxa qalmaq: mat qalmaq. ĢaĢıb qalmaq.<br />
- üzünə baxılmaz: 1. çox gözəl. 2. çox çirkin.<br />
- üzü bək: utanmaz. üzü tutar.<br />
- üzdə: üzlü: ədəbsiz. çox iləri varmıĢ.<br />
- sıcaq üz: çəkim. cazibə.<br />
- üzü sıcaq: çəkimli. cazibəli.<br />
- üz edmək: saflatməq. təsviyə edmək. əklənəcək iki ağacın<br />
üzlərin iĢləmək.<br />
- üz tutmaq: 1. baĢlamaq. - iyiləĢməyə, kötüləĢməyə üz<br />
tutdu. - 2. utanmamaq. üzə qarĢı sölüyə bilmək.<br />
- dış üz: səthi xarici.<br />
- üz qarası: namussuzluq. Ģərəfsizlik. ar.<br />
- üzü quyi: üzü toprağa. üzü aĢağı.<br />
- üz görümü: yeni gəlinin birinci kərə üzün açmaqda
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
kürəkəndən alan qızıl, sovğat.<br />
- üz göz olmaq: kiçik böyük tanınmamaq. qarma qarıĢıqlıq<br />
olmaq. təklifsizliğə düĢmək.<br />
- üzə gülmək: 1. üz vermək. sırtıtmaq. 2. yalançı sevgi<br />
göstərmək.<br />
- üz yazısı: üzə vurulan bəzək düzək.<br />
- üz yasdığı: yumĢaq yastıq, balıĢ.<br />
- üzü yox: utancaq. - yanıza gəlməyə üzüm yoxudu.<br />
- üz dərisində ĢiĢ parlaq qızarma ilə olan xəstəlik: yılancıq -<br />
yılancıq olmaq.<br />
üzal hüzal. üzüklük. arqal. arıqlıq. zayıflıq.<br />
üzdə - üzdə: üzlü: ədəbsiz. çox iləri varmıĢ.<br />
üzdək 1. səthi. qalay. - yalançı, üzdək süs, bəzək: qalay. ĢiĢik.<br />
kova. qaval.- bildiyin bu qədər, qalayın nərədən. - atalıq<br />
qalayı kişiyə yaramaz: atasının ad sanına güvənmək<br />
(sevinən) kiĢiyə yaraĢmaz. 2. qalayçı. süsüc. bəzgək.<br />
üzdə göstərən. üzdək, səthi, təməlsiz köksüz iĢ yapan<br />
kimsə. saxtakar. (# özdək).<br />
üzdəklik qalayçılıq. süsüclük. bəzgəklik. təməlsizlik köksüzlük.<br />
saxtakarlıq.<br />
1676 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
üzdən üzən. yalan. yalğan. yalağ. səthi.- yalan bir ev qurdu. -<br />
1677 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yalandan süpürdi. - yalandan kiĢi: dayaz kiĢi. dərin<br />
düĢüncəli olmayan.<br />
üzdürmək sürdürmək. qoqdurmaq. qoğdurmaq. qovdurmaq. tərd<br />
edmək. - kəndisini hər qapulandığı qapudan qoğdurdu. -<br />
onu hər yerdən qoğdurduran, qılığının sərtliyidir.<br />
üzək 1. arabanın düz oxu. 2. doğru. çin. - üzək kiĢi: doğru, som<br />
adam. özdək. 3. çəkirdək. çərdək. göbək. sonğır.<br />
ağırĢağ. 4. çibanın zuğu, özü. 1. üzük. zulum. incik.<br />
cəfa.<br />
üzən süsən. 1. çaydan kiçik axara deyilir. - doğrudan doğruya<br />
üzən üzgəc. üzmək bilir.<br />
dənizə tökülən suya ırmaq denir. daha kiçginə, bir ırmağa<br />
töküləninə çay denir . çağ çağ axan durqun, axıb həm duran<br />
böyük suya dərə, dərya denir. 2. üzdən. yalan. yalğan.<br />
yalağ. səthi.- yalan bir ev qurdu. - yalandan süpürdi. -<br />
yalandan kiĢi: dayaz kiĢi. dərin düĢüncəli olmayan.<br />
üzəngi (< uzanmaq: dartılıb qısalmaq). yəhərə qayıĢla bağlanmıĢ<br />
dəmir basamaqlarki, ayaq basılıb yəhərə çıxılır. -<br />
üzəngiyə basmaq: ata minmək. - üzəngi ağası: ata<br />
minilirkən o bir üzəngini tutub saxlayan qulluqçu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
üzənmək çabalamaq. çalıĢmaq. can atmaq. hazırlanmaq. - quĢ<br />
yavrusu uçmağa üzənir.<br />
üzənmə çaba. çalqaĢ.<br />
üzər 1. əl. ərkə. ixtiyar. yan. üst. - üzərində para olmamaq. -<br />
yaraqı üzərindən atmaq. - mənim üzərimə düĢdü. 2. iliĢik.<br />
bağlı. dayir. dəğir. dəğrə. görə. mütəəlliq. - siz üzərə<br />
qonuĢma açıldı. - bu iĢ üzrə çalıĢın. 3. dayaq. kök. sənəd. -<br />
üzərinə atmaq: isnad edmək.<br />
- üzərinə almaq: sapınmaq. saplanmaq. öhdələnmək.<br />
üzərlik üzərlik otu. yıTıq ot. yıdıq otka. əldrüq. ilrüq. üzərük. -<br />
üzərlik tuxumu. ilrük. yıdıq ot.<br />
üzərük yıTıq ot. yıdıq otka. üzərlik otu. əldrüq. ilrüq.<br />
üzgəc 1. suya batmaz. suyun üzündə durur. yüngül. 1. üzən.<br />
üzmək bilir.<br />
üzgər > rüzqâr. əsinkə. əsinti. nəsim. yılıq. yelik. yelək.<br />
üzgöz qarabet. qiyafə.<br />
üzgün sayrı. sayru. xəsdə. kəsəl. məriz. naxoĢ.<br />
üzqəc çəkilib alınan ip nərvan.<br />
üzqün üzgün. bezgin. bıqmıĢ. usanmıĢ. mə'yus. zəhləgedməli.<br />
alçaq. əclaf.<br />
1678 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
üzlənmək Ģımarmaq. əzilmək. üz tapıb azmaq. sırtılmaq.<br />
1679 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ərköyüllənmək. omuza çıxmaq. üz bulmaq. daĢınmaq.<br />
avurt satmaq. ustanmaq. ĢiĢinmək. kibirlənmək.-<br />
şımarmış cocuğ.<br />
- üzlənib azmış: Ģımarıq. ĢımarmıĢ. sırtıq.<br />
üzlü yapıĢqan. qəliz. alınlı. utanmaz.<br />
üzlülük üzsüzlük. utanmazlıq. arsızlıq. həyasızlıq.<br />
üzmək 1. qussələtmək: toxunmaq. süzəmək. üzüntürmək.<br />
üzsuyu tüĢ. abrı.<br />
üzdən aparmaq. darsatmaq. gücəndirmək. qırmaq.<br />
könlünə dəğmək. xətrinə dəğmək. xatir yapmaq.<br />
qazımaq. yolmaq. 2. üzmək bilir. üzən. üzgəc. - kut<br />
ülgüclə üzümü qazdı. - bu qədərlik az nərsədən ötrü ürəyin<br />
qırmayın. - mən səni qırmam. - gülən ürəklər qırılmasın.-<br />
bu mahnılar mənə toxunur.<br />
- su üzünün altında olub üzmək: talqıĢ. dalğıĢ.<br />
üzsüz üzü bərk. utanmaz. arsız. - arsız üzsüz kiĢi.<br />
üzsüzlük üzlülük. utanmazlıq. arsızlıq. həyasızlıq.<br />
üztək üzdək. əkin, otun yerdn üzülüb biçildikdə, yerdə qalan<br />
kökü, anğızı. kötük.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
üztəkləmək üzdəkləmək. özdəkləmək. tarlada qırılıb qalmıĢ<br />
baĢaqları arıtlayıb toplamaq. - üzdəkləyib büzdəkləmək:<br />
gah nala, gah mıxa vurmaq. bacarıqdan dıĢ olan iĢ görmək.<br />
quĢqulu davranmaq.<br />
üztəri üstərə. ülqəc (< yolqəc < yolmaq).<br />
üzük ümidsiz. yolçu. xəsdə. dilənçi. möhtac. niyazmənd. - bir<br />
tikə çörək yolçusudur. - siz nəyin yolçususuz. - üzük qaşı:<br />
seçgin.<br />
üzüq üzük. 1. güzəri keçimi iyi olmayan kiĢi. üzük: qusqunu<br />
düĢük. 2. üzək. zulum. incik. cəfa. pozul. xərab. 3.<br />
umutsuz. ümitsiz. qınıt.<br />
üzüqləmək üzükləmək. hicalamaq.<br />
üzüqlük üzüklük. üzal. hüzal. arqal. arıqlıq. zayıflıq.<br />
üzüqlükğa üzüklükğa. kəsilmə.<br />
üzülmə sıxıntı. qıyıntı. darıxma.<br />
üzülmək yüzülmək. soyulmaq. ayıqlanmaq. ərimək. zayıflamq.<br />
yıpranmaq. axmaq.<br />
üzüm pozum. pozma. ifsad. təxrib.<br />
- tülkü üzümü: Ģuqluka.<br />
- məşiç üzümka: qara üzüm.<br />
- üzüm çeşiti: tülkü quyruğu.<br />
1680 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1681 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- quş üzümü: quĢ kirazı: çox kiçik kiraz, qara üzüm çeĢiti.<br />
- üzüm sıxı: üzüm su. üzüm suyu.<br />
- üzüm tortısı: cıra.<br />
üzünmək qazınmaq. yolunmaq. - kut ülgüclə üzüm qazındı.<br />
- üzünərək yapılan iş: gülbət. çətinlik. zəhmət.- yaxcı iĢdir,<br />
ama gülbəti çoxdur. - onun qoĢqularında gülbətlik var.<br />
üzüntü 1. yorulma. sıxılma. iztirab. 2. maraq. əndiĢə. 3. əziyət.<br />
əzab. cəfa. - çox daha üzüntü vermə. 4. zəhmət.<br />
üzüntülü 1. sıxıntılı. əziyətli. zəhmətli. 2. maraqlı. əndiĢəli. -<br />
üzüntülü kiĢi.<br />
üzüntürmək üzmək. üzdən aparmaq. darsatmaq.<br />
üzüş su üzüĢ9: su oyunu.<br />
üzüşmək üzüm toplamaqda, ipə bənğzər nəsnələri kəsməkdə,<br />
üzməkdə yardım edmək.<br />
üzütləmək pinti görmək.<br />
üzüyola üzyola. 1. yavaĢ. xoĢəxlaq. 2. müti'. ram.<br />
vax çaq. çağ. aman. - hər vax: həmiĢə. təvgənə. hər zaman. -<br />
vax vax: ara ara. ara sıra. arada sırada. gah gah. - hər vax:<br />
ikidə bir: ikidə birdə: bərk sıx.<br />
- vAxt geşdikcə: baram baramdan8. günü gündən. geddikcə.<br />
gün sayın. ged gedə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
vamlatmaq azaltmaq.<br />
var 1. yiyəlik göstərən ək. - ümitvar: ümidli. - sögəvar: dərdli. -<br />
evivar: evli. 2. varı. bənzərligi göstərən ək. - bülbül var:<br />
bülbülvarı. 3. bar. səmər. səmir. 4. (vaz baz <br />
var)vaz keçmək. baz keçmək. yanqılmaq. genilmək.<br />
engilmək.<br />
- var yoxun almaq: soyub soğana döndərmək.<br />
- varı olan: yiyə. varan9. sahib. malik. - ev varan: evi olan.<br />
varagələ bir cızıq üstündə gedib gələn. gedərgələn. gedibgələn.<br />
çəkər gələn.<br />
- bu tüfəyin varagələni çox doğru iĢlir.<br />
- varagələli səbət: bir cızıq üstündə gedib gələn doludurulub<br />
boĢaldılan səbətlər.<br />
varan9 1. ərən. gedib çatan. vasil, nayil olan. tanrıya varmıĢ.<br />
ərən. ilqəmiĢcığa. ilərmiĢ. çatmıĢ. yetim. yetmiĢ. baliğ.<br />
vasil. - istəyinə varan. - seviĢinə varan: sevgilinə çatan. 2.<br />
bayan. zəngin. dövlətli. 3. varı olan. yiyə. sahib. malik. -<br />
ev varan: evi olan. 4. ək. artırılan sözün bolluğun<br />
göstərir. - pulvaran: pullu. - yervaran: yerili.<br />
varavanlıq bolluq. islik. avadanlıq. abadanlıq.<br />
varavara asayın. bala-bala. gedgedə.<br />
1682 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
varda 1. bax!. diqqət!. 2. ged. çəkil. - varda yoldan: çəkil<br />
1683 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yoldan. 3. ĢiĢman, Ģanlı, adlı kiĢi. əĢraf. - bu yığımda<br />
vardalardan kim varıdı.<br />
- varda varda!: bardabarda!: barda!: çəkil. geç. bük bük!: yol<br />
açmaqda deyilən söz.<br />
vardaqlqmaq bardaqlamaq {> pərdaxtənfars ( < bar. var)}<br />
vardi gəldi vurdi gəldi. bardı gəldi8. Əgər. gərəkirsə.<br />
vardırmaq uğratmaq. çattırmaq. iliĢtirmək. - ora gedən olsa bizədə<br />
uğratın. - oracan gəttid, yalnız sizə uğratamadıq.<br />
vardırmaq çatdırmaq. yetiĢdirmək.<br />
varəstə < varısta. varmıĢ. çatmıĢ. qurtulmuĢ. azadə.<br />
varəstəlik < varıstalıq. varıĢma. çatıĢma. qurtulma. azadəlik.<br />
varı var. bənzərligi göstərən ək. bənzər. çəkən. gedən. sayaq.<br />
yolunda. biçimində. müĢabih.<br />
- bülbülvarı: bülbül var.<br />
- sıravarı: bir sırada. bir sıralı.<br />
- çapqınvarı: çapqın olan kimi.<br />
- türkvarı: türkəvarı: türk yolunda.<br />
- xaçvarı: xaça bənzər.<br />
varıl varluc. qabĢaq. boĢqa. - bir varıl suci.<br />
varısta > varəstə. varmıĢ. çatmıĢ. qurtulmuĢ. azadə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
varıstalıq > varəstəlik. varıĢma. çatıĢma. qurtulma. azadəlik.<br />
varış 1. varma. getmə. yetiĢmə. visul. - bu qədər çabuk varış. 2.<br />
getmə, çatma yeyinliyi. - çox varışlı. - çox varışı vardır.<br />
- varıĢna gəliĢim: muqabilə.<br />
- varıĢ gəliĢ: gedib gəlmə. ülfət. e'tilaf.<br />
varışlı itik. ütük. yeyin. - varışlı kiĢidi.<br />
varışma varəstəlik. varıstalıq. çatıĢma. qurtulma. azadəlik.<br />
varışmaq gedib gəlmək. görüĢmək. öğrəĢmək. alıĢmaq. ülfət<br />
edmək.<br />
varqun olqun. piĢmiĢ. görmüĢ. keçitmiĢ. bacarmıĢ. salqun.<br />
çəpər. yekkə. çaqqun. mücərrəb.<br />
varlanmaq barlanmaq. bolunmaq. olunmaq. mövcud olmaq.<br />
varlı barlı. səmərli. səmir. səmiz. səmirgin. yüklü.bərəli. -<br />
böyük varlı kişi: atabay. atabəy.<br />
varluc varıl. qabĢaq. boĢqa. - bir varıl suci.<br />
varma varıĢ. getmə. yetiĢmə. visul. - bu qədər çabuk varış.<br />
varmaq 1. yetmək. edmək gedmək < met > dəqmək.<br />
əriĢmək. çatmaq. yetiĢmək. - yarın ikidə varırız. 2.<br />
yanaĢmaq. təqərrüb edmək. - tanrıya varmaq. - ətəyinə<br />
varmaq. bulmaq. qormaq. yuvmaq. yüvmək. yüvsəmək.<br />
yavsamaq. əriĢmək. könül almaq. yoxlamaq. keçmək.<br />
1684 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1685 http://WWW.TURUZ.NET<br />
dəğmək. iliĢmək. yoxlamaq. - axĢam bir bizə uğrayın. 3.<br />
dalmaq. - yuxuya vardı. 4. çəkinməmə. qıymaq. ürək<br />
edmək. acımamaq. - bunu edməyə necə əli varır. -<br />
bunu deməyə necə ağzı vardı. 5. gedmək. - qız vardı:<br />
qız geddi.<br />
- qocuya varmaq: ərə gedmək.<br />
- aşağı varmaq: alçalmaq. tənəzzül edmək.<br />
- puça varmaq: boĢa çatmaq.<br />
- əl varmamaq: əli gedməmək. ürəyi istəməmək.<br />
- üstünə varmaq: 1. israr edmək. 2. birdənbirə gəli vermək.<br />
- var !: haydi. ged. yallah.<br />
- varsun: buraq. qo. qoy. - varsun desin.<br />
- vararaq: vara vara: get gedə.<br />
varmış (tanrıya varmıĢ.) ərən. varan. ilqəmiĢ. ilərmiĢ. çatmıĢ.<br />
yetim. yetmiĢ. baliğ bər. düçar. düĢmək durumu.<br />
düĢmüĢ. ulaĢmıĢ. çatmıĢ. düĢgün. mübtəla. giriftar.<br />
varısta > varəstə. çatmıĢ. qurtulmuĢ. azadə. - ona<br />
varmış: ona baliğ.<br />
varsağı 1. bir çeĢit enli yatağan. 2. bir çeĢit qaya baĢı hava.<br />
varsaq varsat. vəsilə.<br />
varsat varsaq. vəsilə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
varsış vərziş (< varmaq). edmən. idman.<br />
varun çönmüĢ<br />
varuş yapı, bina, qalanın dıĢarsında olan boĢluq. meydan.<br />
vaşaq qara qulağın böyügü. piĢik çeĢitində olub dərisindən<br />
kürk yapılır.<br />
vaşar pincin baĢına keçirilən vaĢar. somi. somun. sumun.<br />
vatuz qalfana balığ çeĢitlərindən, ki bir çeĢitinin adıda<br />
tırpanadır.<br />
vaz (vaz baz var) - vaz keçmək: var keçmək. baz keçmək.<br />
yanqılmaq. genilmək. engilmək. - vaz keçmək: əl çəkmək: əl<br />
üzmək. sərfi nəzər edmək. tönqülmək. ümidini kəsmək.<br />
səvritmək. ərtürmək. bağıĢlamaq. qəbullanmaq. keçirmək.<br />
- vaz geçmə: tönmə. udul. - sözündən vaz keçdi.<br />
vellənmək qoyvanmaq. duruqsamaq. yubanmaq. - iĢlərində<br />
qoyvanma.<br />
verdiş verliş. berdiş. bərnamə. günki. götüri. götri. göndəriĢ.<br />
pəxĢ. - saat on ikidə radyolun son göndərişidir. -<br />
günkidəkilər: bərnamədəkilər. - günkilər: bərnamələr. -<br />
gün günkisi: bu günkü iĢlər, sözlər, görcəklər. - bu günki<br />
çox uzun sürəcək. - günkini üçə bölüblər: bərnaməni üçə<br />
bölüblər.<br />
1686 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
verəcək borc.<br />
verəcəkli borclı.<br />
verə vərgiş. 1. təslim. - qalanı verə ilə aldılar. - qala verə gəldi<br />
1687 http://WWW.TURUZ.NET<br />
alındı: təslim olmaq. 2. düymə. kilid. maĢınalarda<br />
çevrilməyə yol verən kumanda. 3. bərə. mərə. mirə.<br />
mürə. əbə. hey. əyə. yansıma sözlər. verəsiyə.<br />
kəsməksizin. arasız. bir düzüyə. davamlı. müttəsil. -<br />
verə gəl ged varıdı. - verə söylür. - verə vurdu. - vərə<br />
demədimmi. - vərə qardaĢ.<br />
verəmək verə gəlmək. təslim olmaq.<br />
verən - yeddi verən: bir ildə neçə kərə güllənən, bar verən nərsə.<br />
verəsiyə verəsi. verə. kəsməksizin. arasız. bir düzüyə. davamlı.<br />
müttəsil. - verə gəl ged varıdı. - verə söylür. - verə vurdu.<br />
verəsiyə verəsi. verə. kəsməksizin. arasız. bir düzüyə. davamlı.<br />
müttəsil. - verə gəl ged varıdı. - verə söylür. - verə vurdu.<br />
vergi vəriĢ. veriĢ. bağıĢlama. ehsan. ətiyyə. - illığ vergi: salğın.<br />
verim səmər. hasıl. məhsul. - verimli ağac. - verimli topraq.<br />
verimli səmərli. hasıllı. məhsullı. - verimli ağac. - verimli topraq.<br />
verimsiz yakın. yakır (< yaxmaq). qısır. doğmaz. doğurmaz. əqim.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
veriş vermə. əta'.<br />
- görməcə alış veriş: görməcə. görmək Ģərti ilə.nərsəni<br />
görüb baxmaqla almaq.<br />
verliş verdiş. göndəriĢ. pəxĢ. - saat on ikidə radyolun son<br />
göndərişidir.<br />
vermə ödəmə. vəriĢ. veriĢ. əta'. bağıĢlama. veriĢ. əta'.<br />
- vermə alma: ərz o tələb.<br />
vermək 1. əda edmək. - onun həqqi verildi. 2. isnad edmək.<br />
nisbət edmək. yapıĢdırmaq. - ona böylə bir iĢ veriləməz.<br />
3. yormaq. saymaq. açmaq. həml edmək. - hər kəs öz<br />
oyun (fikrin) yorar: verər. - iyiyə yormaq: yaxcıya açmaq. 4.<br />
atmaq. qomaq. qoymaq. yüklətmək.- hər kimə bir iĢ<br />
qoydu. - bu mala çox yük qoma. - basqın vermək: cumaqa,<br />
hicuma üzləĢmək. bir iĢəə uğraĢırkən tutuqlanmaq.<br />
- itib, itəliyib vermək: yollayı vermək: tayamaq. dayamaq.<br />
təslim edmək. dartmaq. serv edmək. servis vermək. - gedər<br />
getməz bir acı qəhvə dayadılar. - bir yeməkdən<br />
qurtulmamıĢdıq ki, elə öbür yemək dayandı. - bu nədi<br />
dayadın mənə.<br />
- acımıyaraq qoymaq, vermək, edmək: bağıĢlamaq. bəzl,<br />
fəda edmək. əsirgəməmək. qıymaq.- parasın qıyamır. -<br />
parasına qıyıb bu kitabı almadı.<br />
1688 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1689 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- usulca vermək: sıxıĢdırmaq. soqıĢdırmaq. tıxıĢdırmaq. -<br />
dilənçinin əlinə bir neçə para soxuşdurdu.<br />
veyran Kas boya. mat (boya). Ģavsız. bulaĢιq. unqundal8.<br />
vərdişlətmək yavaĢdırmaq. alıĢdırmaq. yumĢatmaq. öğrətmək. tə'lim<br />
edmək. tə'nis edmək. amuziĢ vermək. əmiĢdirmək.<br />
əmziĢdirmək.<br />
vərəq < bərək > bərg. yapraq.<br />
vərgiş verə. 1. təslim. - qalanı verə ilə aldılar. - qala verə gəldi<br />
alındı: təslim olmaq. 2. düymə. kilid.<br />
vəriş veriş. 1. vermə. əta'. bağıĢlama. 2. vergi. ehsan. ətiyyə.<br />
3. çıxıĢma. paylama. tə'ziz. 4. maamilə. 5. münasibət. 6.<br />
satıĢ.<br />
vərziş varsış. (< varmaq). edmən. idman. yenir. görnək. alıĢ.<br />
adət.<br />
vıcıq mıncıq.<br />
virana yıxıntı. xəraba.<br />
vırğın vurğun. sərsəm. ĢaĢqın. sanğı. fikirli. xiyallı. ohamlı.<br />
budala.- baĢı sanğı, beyni sanğı. - sanğı kiĢi.<br />
vırğınlıq vurğunluq. ĢaĢqınlıq. sanğılıq. ohamlıq. budalalıq.<br />
sərsəmlik.<br />
vırqaç vurqaç. qovqa. çəkbək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
vırqın urğun. vurğun. bəla. - urğuna düĢmək. yaralı. vurulmuĢ. -<br />
urğunlar: yaralılar.<br />
vırqış vurquĢ. təpiniĢ. təpiĢ. həyəcan.<br />
vızıltılı qırlı. dinc durmayan.<br />
vulqan > volkan. burkan. bulqan. yanar (dağ).<br />
vuran qaqan. çalan. çırpan. qarqan. qarqan. (< qaqmaq:<br />
vurmaq). - ağac qaqan: ağac dələn: qaqası ilə ağac<br />
qabığına çalan quĢ.<br />
vurdi gəldi vardi gəldi. Əgər. gərəkirsə. bardı gəldi8.<br />
vurğun 1. urğun. vırqın. bəla. - urğuna düĢmək. yaralı. vurulmuĢ.<br />
- urğunlar: yaralılar. 2. vırğın. sərsəm. ĢaĢqın. sanğı.<br />
fikirli. xiyallı. ohamlı. budala.- baĢı sanğı, beyni sanğı. -<br />
sanğı kiĢi.<br />
vurğunluq vırğınlıq. ĢaĢqınlıq. sanğılıq. ohamlıq. budalalıq.<br />
sərsəmlik.<br />
vurqaç vırqaç. qovqa. çəkbək.<br />
vurqu vurma. urma. qımıltı. tıpırti. oynama. xələcan.<br />
vurqulu çitik. bərk. sərt. dönməz. sağlam. əkit (< əkmək:<br />
dayaqlamaq).<br />
vurqun 1. uruq. vuruq. vurulmuĢ. aĢiq. 2. avsuq. avusq (><br />
avizfars). avuz. asılı. aslaq. tutqun. salqun. düĢgün. 3.<br />
1690 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1691 http://WWW.TURUZ.NET<br />
əmrən. əmə. imə. himə. kökə iyə olan kimsə. ərmin.<br />
ərgin. çatmıĢ. yetmiĢ.<br />
- vurqun olmaq: tapınmaq. məftun olmaq. - el oğlu toprağa<br />
tapınar.<br />
vurqunlanmaq təlirmək. dəlilmək. çıldırmaq. aĢiq olmaq.<br />
vurqunlatmaq təlirtmək. dəlilətmək. çıldırtmaq. aĢiq edmək.<br />
vurquş vırqıĢ. təpiniĢ. təpiĢ. həyəcan.<br />
vurli cidamlı. qursaqlı. dayaqlı. ərkəli.<br />
vurma 1. urma. döğmə. tayaq. dayaq. zərb. zərbə. urma. urqu.<br />
uru. vurulmuĢ, çarpılmıĢ, ayrılmıĢ yer. - çayır urusu. -<br />
otlaq urusu. - özəl uru. - dayaq atmaq. - dayaq vurmaq. -<br />
dayaq qınatı: çubuq cəzası. - dayaqın qaytarmaq. - dayaq<br />
dayaq döğdülər: çoxlu çubuqlarla vurdular. 2. vurqu. urma.<br />
qımıltı. tıpırti. oynama. xələcan. 3. sədmə. çarpma.<br />
çatma.- gəmi sədmiyə uğradi. - görüm səni sədmiyə<br />
uğrayasın.<br />
- bir yerə vurma: bir yerə əks etmə: bir yerə çarpma.<br />
vurmaq (böcək. heyvan) gəgələmək. çalmaq. sancmaq. soxmaq.<br />
ısırmaq. ursalamaq. bərələtmək. zədələmək. oramaq.<br />
uramaq. qırmaq. oraqlamaq. basmaq. qoymaq. qomaq.<br />
çalmaq. yamamaq. yamamaq. çalmaq. qaqmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
çalmaq. tıpırdamaq. qımıldamaq. oynamaq.- ürəyim<br />
tıpırdır.<br />
- vurub qoparmaq. talamaq. dalamaq. talanlamaq.<br />
yağmalamaq. qənimət, əsir götürmək. - qız dalamaq: tutub<br />
əsir götürmək.<br />
- vurub əzib yuşmatıb, yıpratmaq: vursalamaq.<br />
ursalamaq.- bu kağazın qıraqları ursalanmış.<br />
- qünəş vurmaq: qünəĢ çarpmaq. qünəş keçmək: qünəĢ<br />
etgiləyib xəsdə edməsi.<br />
- birbirinə vurmaq: toqamaq. toxuĢdurmaq- çəkiĢi<br />
barmağıma yamadım.<br />
- çəkiĢi barmağıma yamadım.<br />
- topa vurmaq: tulmaq.<br />
- barmaq basın.<br />
- yemiĢlər sandıqda ursallanıb. əzib yormaq. bıqtırmaq.<br />
incitmək.<br />
- bu sözlər məni ursaladı.<br />
vursalamaq ursalamaq. vurub əzib yuĢatıb, yıpratmaq. - bu kağazın<br />
qıraqları ursalanmış.<br />
vuruq uruq. 1. ırıq. ılıq. ilik. boy. bölük. Ģö'bə. 2. vurqun.<br />
vurulmuĢ. aĢiq.<br />
1692 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
vurulmaq - ürəyi vurulmaq: açımlanmaq. soğumaq. iĢtahdan düĢmək.<br />
vurulmaq bitmək. - bu ata bitdim.<br />
vurulmaq sançıqmaq. yənilmək. sancılmaq.<br />
vuruşma qıtqıl. qırqıl. qıtal. qırqın. savaĢ. - aralarında qıtqıl üz<br />
verdi. - qıtqıl qırqıl: döğüĢ savaĢ.<br />
yab yap. yapca. yappac. oğrın. yavaĢca. - yab yab: yap yap.<br />
yapca yapca: yabbac: oğrun oğrun.<br />
yaba yapa. 1. həp. bütün. bütünlük. 2. atqı. əkin bağlarını<br />
1693 http://WWW.TURUZ.NET<br />
birbiri üstünə atmaq ayqıtı. 3. azqın. asav. vəhĢi.<br />
- xərmən yabasının üç barmaqlısı: topla.<br />
yaban - yabanı ördək çeşiti: tamat.<br />
- yaban noxudu: duzlı ot.<br />
- yaban arı: sarıca.<br />
- yaban eşşəyi: qulun.<br />
- yaban qoyunu: dağ qoyunu. arqalı.<br />
- yabana atmaq: aĢağ atmaq. aĢağıya atmaq: etibar<br />
edməmək.<br />
- yaban soğanı: yabanı soğan. gömürən.<br />
- yabana atmaq: saymamaq. e'tibar edməmək. - bu sözü<br />
yabana atmayın.<br />
- sözüm yabana:sözüm ona. dur əz hizur.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- yabana söyləmək: havayi danıĢmaq. əbəs söyləmək.<br />
- yabanı gül: it burnu.<br />
- yabanı qul: qonculus. qərə qonculus. ummacı. umacı.<br />
xoxan. qəbirdən çıxan ölünü andıran Ģəbəh. vampir.<br />
- yaban arpası: yulana oxĢar bitgi. arpağan.<br />
- yaban gögərçinin ərkəyi: qusquğuq.<br />
- yabanı bir çeşit heyvan: dağ geçisi.<br />
- yarı yaban: yabansı.<br />
yabançı yabanı. yad. el oğlu. yat. yad. qərib. uzqaq. yavı. yav.<br />
yava. yağı. qərib. yatlı. yadlı. yatlu. məchul. namə'lum.<br />
- yabancı dildə qonuşmaq: dilləĢmək.<br />
yabançılıq biqanəgi. özgərçilik. təkəllüf. - bu yabançılıq nədir.<br />
yabanı e'tibarsız. yabançı. yad. el oğlu. (# yerli: bir yerin doğması<br />
olan). - bu ölkənin yerlilərin köçürdüblər, yabançıları<br />
yerləĢtiriblər.<br />
- yabanı toyuq. dağ toyuğı: bednus.<br />
- yabanı yer: qıraq yer. dağ.<br />
yabanılıq vəhĢilik. yırtıcılıq. yolçuluqda geyiləcək nərsələr.<br />
yabansı yarı yaban.<br />
yolçuluqda iĢlənən qoĢu.<br />
1694 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yabbac yappac. yap. yapca. oğrın. yavaĢca. - yabbac: yab yab:<br />
yap yap. yapca yapca. oğrun oğrun.<br />
yabca yapca. yap. yappac. oğrın. yavaĢca. - yapca yapca:<br />
yabıs quraq. qurı. qıt.<br />
1695 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yabbac: yab yab: yap yap. oğrun oğrun.<br />
yadamaq yadamaq. yadlamaq. tüĢünmək. düĢünmək. xatırlamaq.<br />
yadgar anıt. iz. qalıntı. əsər. niĢan.<br />
yafta yatfa. yapıt. yapta. (y t ). tapıt. tapıt. 1. sənəd. 2. lövhə.<br />
kətibə. 3. suçluların, dustaxların boynuna asılan kağız.<br />
4. etiket. sĢəni, tayın, nərsənin üsütnə yapıĢılan,<br />
yatırılan, taxılan səyfə. 5. e'lan.<br />
yafuq əngək. bınğıldaq. cocuq təpisinin yumĢaq yeri.<br />
yağız (yağdırma). təbliğ.<br />
yahu ! yahu !. < yavu !. (< yayva. yava: açıq. boĢ. qanmaz. bayağı<br />
kimsə.). səfeh gədə. alçaltaraq birin səsləmək. - yavu !<br />
sənə nə dedim.<br />
yaq yuq yoq yaq: çanaq bulaĢıqı. - yaq. yoq. yuq. yuq yaq.<br />
yaq yağ. 1. kir. bataq. çirk. - əlim yağlıdır. 2. yak. yax. zərər.<br />
ziyan. - yaksız dərman. - yaksız söz. 3. yək. yenğə. yekə.<br />
tək. yalınız. 4. yak. zərər. ziyan. - yaksız dərman. - yaksız<br />
söz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- iç yağı, quyruq əridildikdən sonra qazanda qalan<br />
qızarmış tikə: qığırdaq - qığırdaq böyrəyi.<br />
- don yağı: qəliz yağ.<br />
- yağ bal: çox yaxcı. ə'la. - yağ bal olsun: nuĢ olsun. afiyət<br />
olsun.<br />
- quyruq yağı: qaraman qoyunlarının iri quyruğunun<br />
əridilməsindən çıxan yağ.<br />
- yağ tortısı.<br />
- iç yağı ki maşınlara sürülür: don yağı.<br />
- qurşun yakı: bir çeĢit qurĢunlu mərhəm.<br />
- yağlı yeməkdən bıqmaq: yalqmaq. yağqılmaq. qanmaq.<br />
bıqmaq.<br />
- zac yağı: qara boya.<br />
- yağilə balilə: tam ləzzətlə.<br />
- ürək yağ bağlamaq: 1. bir ürək xəstəliyi. 2. könül<br />
dincəlmək.<br />
- kəndi yağı ilə qovrulmaq: olana qanıqlanıb, dıĢdan bir<br />
nəyisə gözləməmək.<br />
yaqa yaxa. əğindirik. çiqindirik. çiyindirik. arxa gəmiyinin<br />
əğilmiĢ, bükülmüĢ yerini örtən bölüm. (echinefırans.<br />
schienaitalyan). qoyun. paltarın köksünün yelpələrinin<br />
qovuĢmasından arıya gələn qoyutu yer.<br />
1696 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1697 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- birinin əqninə minmək. - əğnivə bir Ģey sal.<br />
yaxa ısırmaq: əli yaxasında qalmaq. yardıma gərəyi olmaq.<br />
- qara yaxa: əvam. ayaq takımı.<br />
- yaxa oyuntusucığa: yaxa çakı.<br />
- sıqı yaxa: dar yaxa.<br />
- yaxa tutmaq: girləmək. girə salmaq. tuqa salmaq.<br />
- yaxa tutmaq: girləmək. girə salmaq. tuqa salmaq.<br />
- birinin yaxasına girmək: birinə taxılmaq. birin girləmək.<br />
- düz yaxa: dik. dikə. qıvrıq olmayan.<br />
yaqalamaq yaxalamaq. ələ keçirmək. tutmaq. toqif edmək. uzaqdan<br />
çəkmək. qapmaq. cəzb edmək. cəlb edmək. - ısıtma<br />
qapmaq. - kəsəl qapmaq. - xuy qapmaq. - Ģeh qapmaq. -<br />
bir quĢ tutdum.<br />
yaqalamaq yaxalamaq. qısdırmaq. tutdurmaq. tutmaq. ələ keçirmək.<br />
qapsalamaq. dar yerə gətirib tutmaq.<br />
yaqan yaxan. 1. əridən. çözər. açan. qodaz. çözən (> suzan).<br />
közərtən. çökürtən. çözərtən. yaxıci. ot gətirən.<br />
mühərriq. yandıran. qoraq. qora. acıdan. 2. fil. yanğan. -<br />
yaqan təkin. - yaqanlıq: filli olan. filci.<br />
yaqci! yaxci!. bax bir!. bax bəri. görəlim!.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaqçı yağçı. 1. yaltaq. 2. məddah. 3. mütəməlliq. 4. yaltaq. 5.<br />
yaxcı. adaq. adlı. iyi. dək.<br />
- yaxcı!: bax bir!. bax bəri. görəlim!.<br />
- yaxcı olmaq: sağlam olmaq. tutmaq- əl ayağı tutmaq. -<br />
heç bir yerim tutmur.<br />
yaqday yağday. axıĢ. görnüĢ. yol yuda. yönğ. rəviĢ.<br />
yaqıc yaxıc. zülm. zülüm. sitəm.<br />
yaqıci yaqıci. yaxan. ot gətirən. mühərriq.<br />
yaqıxmaq yağıxmaq. axıxmaq.<br />
yaqı yağı. yav. yavı. yava. 1. yoxluq. füqdan. 2. fəna. zay. 3.<br />
yabançı. yad. qərib. 4. düĢman. hayta. hayda. haydut.<br />
xaylaz. haylaz. ası. yatlı. yadlı. yatlu. düĢman. 5.<br />
məchul. 6 taqi. daği. salqaĢ. sərkiĢ. azğın. asi. asav.<br />
zallə. 7. suyuq olmayıb quyuqlanan. quduran. qudran.<br />
qutran. 8. yaxı. mərhəm.<br />
- yava heyvan: yiyəsiz.<br />
yaqılıq yağılıq. suyuq olmayıb quyuqlanmaq. qudurqanlıq.<br />
qudranlıq. qutranlıq.<br />
yaqımlı yaxımlı. adaqlı. bəlgili. mə'ruf.<br />
yaqımsı yağımsı. yağlı kimi. yağlıya bənzər. - yağımsı qoxu: yağ<br />
qoxulu.<br />
1698 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yaqımsız yaxımsız. yağsız. yaxmaz. sürümsüz. kəsət. kasad.<br />
qısıq. rivacsız.<br />
yaqın yaxın. 1. tutaĢ. bitiĢik. müttəsil. 2. yakır. (< yaxmaq).<br />
1699 http://WWW.TURUZ.NET<br />
verimsiz. sısır. doğmaz. doğurmaz. əqim. - bir birinə<br />
yaxın, bitiĢik: sıq. sıx. sığ. 3. yağuq. yoğuq. qıyraq.<br />
qıyıraq. qıyıda olan. qonĢu. qərib. (# qıraq: uzaq). yan.<br />
civar. - mənim yanımdaki kiĢi. - buların yanında.: - çox<br />
yaxın: burunucu. 4. ulaq. əl əlulağı. çatar. qərib. yenəĢə.<br />
yanaĢı. yan yana.<br />
yaqır 1. yağır. (yağ + ır: yağ olan yer). atın omuzları arasında<br />
olan yağlı yer. 2. yağır. cıdav. yəhərin vurmasından atın<br />
yağırında oluĢan yara. 3. yağır. at, qatır, eĢĢək kimi<br />
heyvanların sırtında, səmər, əkər, yük vurmasından<br />
ortaya gələn yara. 4. yakır. yakın. (< yaxmaq). verimsiz.<br />
sısır. doğmaz. doğurmaz. əqim.<br />
yaqış yaxış. axış. 1. iyi gediĢ. uyqunluq. 2. pırosə. 3. yakıĢ.<br />
tutaĢ. müvafiq. uyğun. 4. xahiĢ. istək. damağ. ac.<br />
- yağış soyuq havada bərkiyib qarar (qara çönər).<br />
- yağış qarıdı: yağıĢ qara döndərdi.<br />
- birdən yağan bol yağış: sağnaq. - sağnağa düĢdük.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaqışdırmaq yaxışdırmaq. 1. yaraĢtırmaq. artmaq. qoĢmaq. artırmaq.<br />
yapıĢdırmaq. Ģərik edmək. - tanrıya yardımçı qoşmaq. 2.<br />
yaraĢdırmaq. uydurmaq. tətbiq edmək. - paltarların əninə<br />
yaraşdırmış. 3. bəzəmək. təzyin edmək. - otaqları nə<br />
gözəl yaraşdırmısız. 4. tutaĢdırmaq. müvafiq, uyğun<br />
duruma qomaq.: - kəndinə yaxışdırmaq: edinmək.<br />
taxınmaq. becərinmək. - kiĢi kimiliyin taxınmalıdır. - kiĢi<br />
sözünə taxınmalıdır.<br />
yaqışıq yaxışıq. əkrin (< əkilmiş. tikilmiĢ) tikin. taxıq. yapıĢıq.<br />
qovuĢuq. 1. tənasüb. gözəllik. hüsn. cəmal. lətafət. -<br />
yaxışıq almaq: uymaq. müvafiq olmaq. - yaxışıq almır:<br />
uyğun düĢmür. uymur. - yaxışıq aldırmaq: tənasüb<br />
yaratmaq.<br />
yaqışıqsız yaxışıqsız. 1. uymaz. gəlməz. yaraĢmaz. namünasib. -<br />
yaxışıqsız bir görüĢ: nəzər. 2. çirkin. qəbeh. - yaxışıqsız<br />
kiĢi. 3. oransız. çəksiz. uyarsız. biçimsiz. tanasübsüz. -<br />
yaxışıqsız qız. 4. biçiksiz. bəĢiksiz. qatanqur. biçimsiz.<br />
gobud. qılıqsız. beqiyafə.<br />
yaqışıqsızlıq yaxıĢıqsızlıq. oransızlıq. çəksizlik. yarmaĢsızlıq.<br />
uyarsızlıq. biçimsizlik. tanasübsüzlük.<br />
1700 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yaqışır yaxışır. 1. gərək. Ģayisdə. Ģayan. layiq. müstəhəq. - bu<br />
1701 http://WWW.TURUZ.NET<br />
iĢ sizə gərəkdir. - əsgərliyə gərək iyid. - gərəyi kimi iĢləmək. -<br />
gərəyinə çalıĢmaq. gərəyi kimi. 2. yarar. yaraĢır. uyar.<br />
yaxıĢır. 3. gözəl. 4. yarar. yaraĢır. uyar.<br />
yaqışma yaxışma. yaraĢıq. yaraĢma. uyma. mütənasib. müvafiq.<br />
yaqışmaq yaxışmaq. 1. sarmaq. yaraĢmaq. uyuĢmaq. uyğun<br />
gəlmək. yapımaq. münasib gəlmək. - bu süs sizə sarmır.<br />
2. yaraĢmaq. uyğun gəlmək. münasib gəlmək. müvafiq<br />
gəlmək. uymaq. iyi gəlmək. 3. gərəkmək: iqtizası olmaq.<br />
lazim olmaqlayiq olmaq. səzavar olmaq. layiq olmaq. -<br />
böylə davranmaq gərəkmir. 4. yakıĢmaq. tutaĢmaq.<br />
müvafiq, uyğun olmaq. uymaq.<br />
yaqışmaz yaxışmaz. - acınacaq, yaxışmaz durum: yazıq.<br />
yaqız yağız. 1. tüki parlaq qara olan. - qara yağız: büsbütün<br />
qara. 2. yanğız. yanmıĢ. küymüĢ. qoyu. əsmər.<br />
- türi yağız: qaramtul.<br />
- yağız duri.<br />
- qara at: yağız.<br />
yaqqılmaq yağqılmaq. yalqmaq. yağlı yeməkdən bıqmaq. qanmaq.<br />
bıqmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaqlamaq yağlamaq . - yağlayub ballamaq: təlləyüb pullamaq.<br />
tə'rif tosif edmək.<br />
yaqlaşdırmaq yaklaşdırmaq. darlaĢdırmaq. sıqlaĢdırmaq. daha<br />
bitiĢdirmək. araların daha daratmaq. - ava, dağa<br />
gedməyinizi sıqlaşdırmısız. - qız oğlan sıqlaşdırıldılar. - dar<br />
yerdə sıqlaşdırıldılar.<br />
yaqlaşmaq yaxlaşmaq. yamanmaq. yanaĢmaq.<br />
yaqlatmaq yağlatmaq. kirlətmək. bataqlamaq. batırmaq.<br />
yaqlavı yağlavı. böyük yağ tavası.<br />
yaqlıq yağlıq. 1. kir silmək üçün parça. əl bezi. peçətə. dəsmal.<br />
- aĢpazxana yağlığı, dəsmalı: tikə parça: paçavra. 2. çevrə.<br />
məndil. 3. səmizlik. ĢiĢmanlıq. dolğunluq. köklük.<br />
yaqlı yağlı. 1. uğurlu. xeyirxah. - çox yağlı kiĢidir. 2. zəngin.<br />
pullu. - yağlı alıcıdı. 3. paslı. kirli. - yağlı paltar. 4. murdar.<br />
5. səmiz. səmin. ĢiĢman. ətli.<br />
yaqlış yaklış. yaman. yavuz. iti. bətər.<br />
yaqma yağma. yəğma < yığma. 1. çərik. talan. dalan. qənimət.<br />
toyumluq. doyumluq. çapavıl. qapıĢ. çalma. çapma.<br />
qəsb. çal çap. qıyın, güc zorla alma. - savaĢda yenilən<br />
çər çərlik verməlidir. 2. lütf. mərhəmət.<br />
1702 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yaqmaçı qapan. qapıcı. çalan. çapan. qasib. çal çapla, qıyın, güc<br />
zorla alan.<br />
yaqmaq yaxmaq. 1. talamaq. dalamaq. dağlamaq. acıtmaq.<br />
1703 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qavurmaq. - ısırqan daladı, əbə köməçi yaladı. 2. ziyan<br />
vermək. batırmaq. 3. yakmaq. ziyan vermək. 2. yağmaq.<br />
bolluqla tökülmək. - bu gün kağız yağır.<br />
- qınalar yaxınmaq: çox oğünmək.<br />
- qızqın dəmirlə yaxmaq: alazlamaq.<br />
- qar yağdı: üstünə qar yağmıĢ kimi, ağ bənəkli nərsə. - qar<br />
yağdı toyuq. qar<br />
yaqmalamaq yağmalamaq. haydamaq. hay küy ilə cummaq. sürüb<br />
axın edmək. qapmaq. qoparmaq. yerindən almaq.<br />
çalmaq. qəsb edmək. talamaq. dalamaq. talanlamaq.<br />
qənimət, əsir götürmək. vurub qoparmaq. - qız dalamaq:<br />
tutub əsir götürmək.<br />
yaqmamaq yağmamaq. axmamaq. rakid olmaq. - fırtına qaldı. - yel<br />
qaldı.<br />
yaqmaz yaxmaz. yaxımsız. yağsız. sürümsüz. kəsət. kasad.<br />
qısıq. rivacsız.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaqmır yağmır. yamçı. yağan nəyin qabağın alan. örtük.<br />
- yağmur suyun biriktirməyə yer altı qoya, ambar: sarınc.<br />
səhrinc. səhric.<br />
yaqmur yaqmur. qarda çobanların qeydiği kiçik bir kəpənək.<br />
gəbə. yaptaç.<br />
yaqmurli yağmurli. yağmur yağdıran. salqı. salıq.- salqı bulut.<br />
yaqmurluq yağmurluq. qaput.<br />
yaqmurluq yağmurluq. yağmırlı havada geyilən geyim. qaput.<br />
yaqsız 1. yaksız. yaxsız. zərərsiz. ziyansız. - yaksız dərman.<br />
2. yağsız. yavan. - yavan ət. - yavan Ģorba.<br />
3. yaxmaz. yaxımsız. sürümsüz. kəsət. kasad. qısıq.<br />
rivacsız.<br />
- yağsız pənir: kəĢ. kəç. çək. yoğurt pəniri.<br />
yaqsız yaxsız. yaksız. zərərsiz. ziyansız. - yaksız dərman.<br />
yaqsu yaksu. yəkso. əksü. (< yaxmaq: yandırmaq).<br />
yaxılmıĢnərsə. köskü. bir yanı yanmıĢ, qaralmıĢ od<br />
qarıĢtıran ağac.<br />
yaqşı yaxşı. yaxuc. tanrı adlarından. yaqĢıq. alan. gözəl. iyi.<br />
yaqşıq 1. yaxĢı. alan. gözəl. iyi. 2. yaxĢıq. biçim. oran. əndam.<br />
uyqun. tənasüb.<br />
yaqşıqlıq yaxşıqlıq. bərə. iyilik.<br />
1704 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yaqşıqsız yaxşıqsız. biçimsiz. uymaz. uyuĢsuz. uykusuz. qeyri<br />
mütənasib:<br />
yaqşıqsız yaxşıqsız. pis. acı. iti. oxarsız. qaba. sərt. - acı söz.<br />
yaqtı yağtı. yalqım. yaldız. yıldız. açıq. yaĢın > roĢən.<br />
yaquc yaxuc. yaxĢı. tanrı adlarından.<br />
yaqud yaxud. < yatuq. {quĢqunu, Ģəggi çatdıran imgəli söz}. olsun<br />
1705 http://WWW.TURUZ.NET<br />
ki. ya bu ki. ya da. - sən yatuq mən. - bu gün yakut o.<br />
yaquq yağuq. yavuq (< yaq). 1. niĢanlık. adaqlık. namzədlik. -<br />
onun yavuğu varmı. 2. yaxın. yoğuq. qıyraq. qıyıraq.<br />
qıyıda olan. qonĢu. qərib. (# qıraq: uzaq).<br />
yaquqlamaq yağuqlamaq. yavuqlamaq. (< yaq). niĢanlamaq.<br />
adaqlamaq. namzədləmək. - onun yavuğladıq.<br />
yaquqlanmaq yağuqlanmaq. yavuqlanmaq (< yaq). niĢanlanmaq.<br />
adaqlanmaq. namzədlənmək:.- onun yavuğladıq.<br />
yaquqlı yağuqlı. yavuqlı (< yaq). niĢanlı. adaqlı. namzəd. - o qızın<br />
yavuqlısı var.<br />
yaquş yaxuş. xahiĢ. istək.<br />
yaqut - göyçil yaqut: bəzədi.<br />
yal < yələ. yələk. 1. arası açıq, iri, sərt, yelpiklənib quĢun<br />
uçmasın sağlayan tük. 2. bir para heyvanların<br />
ənsəsində (boyun arxasında) olan uzun qıllar, ki yellənib
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sağa sola çarpar. 3. yalım. yalav. alov. odun, ıĢığın<br />
yalımı, Ģu'ası. (tiğfars< dik). 4. yalın. çıplaq. açıq. 5. düz.<br />
saf. 6. parlaq. 7. boynun kökü. hər nəyin qalın yeri. 8.<br />
güc. zor. quvvət. - yallı ballı: yaraĢıq gövdəli.<br />
yalab parıl. parlaq. - yalab yalab sular axır.<br />
yalabıq 1. alovun oynayıb parlaması. 1. parıldama. parıldı.<br />
ıĢıldayan. parlayan. parıldayan. dirəxĢan. - yalabıq<br />
saçlar.<br />
yalabımaq parıldamaq. parlamaq. ıĢıldamaq.<br />
yalaq yalama. yalağ. 1. aĢınma. aĢınmıĢ. köhnə. yetik. - yalaq<br />
mal. 2. peyvət. - yalaq ağac: aĢınmıĢ ağac. 3. heyvanların<br />
bulağ, quyu baĢında, tövlə ağzında suyuq nələri<br />
içdikləri qab. 4. yalan. yalğan. səthi. üzdən. üzən. -<br />
yalan bir ev qurdu. - yalandan süpürdi. - yalandan kiĢi:<br />
dayaz kiĢi. dərin düĢüncəli olmayan.<br />
yalama yalaq. 1. aĢınma. aĢınmıĢ. köhnə. yetik. - yalaq mal. 2.<br />
peyvət. - yalaq ağac: aĢınmıĢ ağac. 3. üzdə çıxan bir çeĢit<br />
çiban. 4. neçə tikədən qurulmuĢ yapıc, zireh.<br />
yalamaq 1. silmək. diləmək. dilləmək. sürmək. 2. yaxından<br />
toxunmaq, dəğmək. dadlamaq. dadlanmaq. 3. yalayıb<br />
almaq. səpəmək. somurmaq. soluyub çəkərək içmək.<br />
1706 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1707 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- od saçlarımı yaladı. - yeməsəkdə yaladıq. 4. siyritmək.<br />
sürtüb, dəğib keçmək.- qurĢun sırtdı keçdi.<br />
- avcını yalamaq: əli boĢa çıxmaq.<br />
- yalayub somurmaq: yalmarmaq. çəkib içərmək.<br />
yalan 1. çakma. saçma. Çaxan. takma. - yalan aytma yararmı?<br />
(yaraĢarmı). - yalançının sözünə inan, ayağın qoru, baĢın<br />
yerin tapar.<br />
2. dibsiz. əsilsiz. baĢsız. əsassız.<br />
3. düzmə. qondarma. saxda. - düzmə iĢlər, sözlər.<br />
- öğündürücü böyük yalan: atış.<br />
- yalan yalnıĢ. lala pitik. çatra patra.<br />
- ingilizcəni çala patra qonuĢur.<br />
4. yalğan. yalağ. səthi. üzdən. üzən. əsassız. - yalan bir<br />
ev qurdu. - yalandan süpürdi. - yalandan kiĢi: dayaz kiĢi.<br />
dərin düĢüncəli olmayan.<br />
- yalan yanlış: doğru bütün olmayan. qırıq quruq. xətalı<br />
səhvili olan.<br />
5. qıtır. uydurma söz. - qıtır atmaq.<br />
- yalan dolan bir takım sözlərə qapılmamalı.<br />
6. yalın. heç bir gərçəyə, olağa, olana bağlı olmayan.<br />
7. qablaq. kavlaq. boĢ. köksüz. əssasız.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yalançı Ģarlatan. qaltaban. Ģaqılban. arsız. namussuz.<br />
- yalançı, üzdək (səthi) süs, bəzək: qalay. ĢiĢik. kova.<br />
qaval.- bildiyin bu qədər, qalayın nərədən. - atalıq qalayı<br />
kişiyə yaramaz: atasının ad sanına güvənmək (sevinən)<br />
kiĢiyə yaraĢmaz. - yalançının evi yanmıĢ, kimsə inanmamıĢ.<br />
yalançılıq Ģarlatanlıq. qaltabanlıq. Ģaqılbanlıq. arsızlıq.<br />
namussuzluq.<br />
yalandan yapma. düzmə. saxda. - yapma sevgi. - yapma davranıĢ. -<br />
yalandan iş: bəzək. yaldız. üstün görü iĢ. üstün gör iĢləmə.<br />
göz boyama. solaylama. qolaylama. - onun diplomu bir<br />
yaldızdır. - içi təzək, üzü yaldız.<br />
- yalandan öğünmək: atıb savurmaq. avurt satmaq.<br />
yalanqac söğüt (qovaq) ağacı kimi qabığı çatlayıb soyulur ağac.<br />
yalanmaq 1. özün yalamaq. - dadlı nərsə yeyən özün yalanar. 2.<br />
nərsədən bir bölük iĢlənmək. sürtünmək. - varı çoxdu,<br />
yalnız ondan yalanır. 3. yaltaqlanmaq.<br />
yalansız qalaysız. özdək. içdən. doğal. doğru. doğurdan.<br />
yalav 1. cilov. ip. yular. 1. niyaz. 3. yal. yalım. alov. odun, ıĢığın<br />
yalımı, Ģu'ası. (tiğfars< dik).<br />
yalavac (< yol + avac). savaçı. savçı. peyğəmbər.<br />
- yalavac arpası: qılcıqsız arpa.<br />
1708 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yalavçı niyazmənd.<br />
yalayan yalayıcı. 1. sürtərək üstündən keçmək. 2. süpürüb<br />
götürən. - yalayıcı od.<br />
yalayıcı yalayan. 1. sürtərək üstündən keçmək. 2. süpürüb<br />
götürən. - yalayıcı od.<br />
yalçın sal. qayar. düz. bərk dik. - yalçın qaya.<br />
yaldıraq parıldayan. parlaq.<br />
yaldızçı 1. bəzəkçi. ayna daraxçı.- taxdaların özəl yaldızçısı. 2.<br />
1709 http://WWW.TURUZ.NET<br />
baĢı soyuq. yalandan iĢçi. üstün görü iĢləyən. üstün gör<br />
iĢləyən. göz boyaçı. solayçı. qolayçı. 3. təlakar:<br />
yaldız 1. bəzək üçün nərsənin üzərinə sürülən, qoyulan,<br />
yapĢdırılan qat. - taxdaların yaldızı pozulmuĢ. - təxtəyə<br />
yaldız sürmək. - tavanı yaldızla bəzəçək. - yaldız altını:<br />
bəzək sürülən teyxa altın. 2. bəzək. yalandan iĢ. üstün<br />
görü iĢ. üstün gör iĢləmə. göz boyama. solaylama.<br />
qolaylama. - onun diplomu bir yaldızdır. - içi təzək, üzü<br />
yaldız. 3. dəmir, baĢqaların suvarma. nərsənin suyun<br />
nərsənin üzərinə yatırmaq. - altın yaldız: qızıl suyu ilə<br />
qablamaq. - qızıl yaldız: abi təla. 4. ağrıyan, yarılmıĢ<br />
yerə sürülən mərhəm, yağ. pomad. 5. boya. rəng. 6.<br />
yıldız. yalqım. yağtı. açıq. yaĢın > roĢən.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaldızlaq yaldızlama. təzhib.<br />
yaldızlama yaldızlaq. təzhib.<br />
yaldızlamaq qablamaq. qapalamaq. bəzəmək. zinət vermək. təzhib<br />
edmək.<br />
yaldızlı müzəhhəb<br />
yaldruqka yuldruq. parlaq. süslü. yoldruq. cilalı.<br />
yalğan yalan. yalağ. səthi. üzdən. üzən. - yalan bir ev qurdu. -<br />
yalandan süpürdi. - yalandan kiĢi: dayaz kiĢi. dərin<br />
düĢüncəli olmayan.<br />
yalğınlamaq yalınlamaq. aydınlatmaq. türkcələĢdirmək.<br />
sadələĢdirmək.<br />
yalxalamaq yalxamaq. yayqamaq. yıkamaq. yumaq.<br />
yalxamaq yalxalamaq. yayqamaq. yıkamaq. yumaq.<br />
yalıq alıq. layıq. uyqun. üstün. münasib. - o bu iĢə alıqdı.<br />
yalı yalqı. yalıq. 1. qıyı. qırağ. kənar. - yalıya enmək. - yalı<br />
boyunca getmək. - yalıya düĢmək. 2. tənəkə. pənəkə.<br />
pənahqah. qoraq. 3. dəniz qıyısında, boğazda olan<br />
təpincək, ev. yazlıq. yaylıq. 4. kimi. tayı. - meĢə yalı:<br />
meĢə kimi. - bu yalı o yalı.<br />
yalılınğ yallı. yalınğ. 1. oynağan. oynağan od. Ģö'lə. 2. parlaqlıq.<br />
təĢə'Ģü'. 3. ĢimĢək. çalğın. çılğın. çaqın. barqa.<br />
1710 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yalım 1. dil. ağız. tirə. kəsərlərin kəsən ağzı. - qılıncın yalımı. 2.<br />
1711 http://WWW.TURUZ.NET<br />
soy. maya. covhər. gövhər. cins. - yalımı alçaq: alçaq<br />
yalım: firumayə. 3. təxdə. - yalım qaya: təxdəsəng. 4. yal.<br />
yalav. alov. odun, ıĢığın yalımı, Ģu'ası. (tiğfars< dik).<br />
yalınca 1. büsbütün tək. 2. büsbütün çıplaq. büs bütün yalnız,<br />
tək. təki tənha.<br />
yalıncız yalınğız. yalınqaq. dos doğru, çin, iç, xalis olan.<br />
yalınğac 1. qovaq, kavak, söğüt ağacı kimi qabığı iyi, qolay<br />
soyulan ağac. 2. düzgün. süzgün.<br />
yalınğız yalınqaq. yalıncız. dos doğru, çin, iç, xalis olan.<br />
yalınğ yallı. yalılınğ. 1. oynağan. oynağan od. Ģö'lə. 2. parlaqlıq.<br />
təĢə'Ģü'. 3. ĢimĢək. çalğın. çılğın. çaqın. barqa. 1. yan<br />
yana vuran, oynayan od yalımı, dilimi. 2. parlaqlıq.<br />
təĢə'Ģü'. 1. ĢimĢək. çaqın. barqa.<br />
yalınğlamaq 1. parlamaq. 2. yalınlamaq. lütləmək. soymaq.<br />
yalınız yenğə. yekə. tək. yək. yak.<br />
yalın yalınğ. 1. tək. tanqa. tənha. 2. sadə. - yalın kiĢi. - yalın<br />
yemək. - yalın əkmək: yağsız çörək. - buruĢuq sözü baĢa<br />
düĢməm, yalın söylə alalım. - yalın yazı: sadə yazı. 3.<br />
doğru. qarĢığı olmayan. - yalın kiĢi. - yalın qız. 4. çıplaq.<br />
lüt. - yalın ayaq. 5. yalan. heç bir gərçəyə, olağa, olana
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bağlı olmayan. yal. çıplaq. açıq. arıt. arıq. arın. sadə.-<br />
nalsız, yalın ayaq: ulduq. 6. tırıl. titrər. çıplaq.- yaman tırıl<br />
qaldıq. - tırıl qalan canıva qurban. - tırılın biri tırıl: parasız<br />
olana deyilir. 7. dal. tal. çıplaq. sadə. arı. düz. - dal<br />
daban: dal ayaq: ayaq yalın. - dal qılınc: qılıncı qınsız.<br />
qınsız qılınc. qılıncı çıxarmıĢ. - dal börk, dal qavuq: sarıqsız.<br />
8. quru. qatsız. qatıqsız. - quru əkmək. 9. yalnız. quru<br />
baĢına. tək.<br />
- yalın qat: yos. yoz. qatmər olmayan. sadə.<br />
yalınqaq yalınğız. yalıncız. dos doğru, çin, iç, xalis olan.<br />
yalınquq yalınğuq. insan. kiĢi. insanlara verilən gənəl ad. adam.<br />
adam atamız.<br />
yalınlamaq yalğınlamaq. aydınlamaq. türkcələĢdirmək.<br />
sadələĢdirmək. lütləmək. soymaq.<br />
yalınmaq lütlənmək. soğunmaq. soğqunmaq. silkinmək. tırıllamaq.<br />
titrəmək. çılpaqlanmaq. zayıflamaq. - yaman tırıllamısan.<br />
yalıtka təxdə. enli. bütün olan nərsə.<br />
yalqı təkər. təkərlək. təyər.<br />
yalqım yağtı. yaldız. yıldız. açıq. yaĢın > roĢən.<br />
yalqmaq yanğılmaq. qanmaq. bıqmaq. yağlı yeməkdən bıqmaq.<br />
1712 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yallı yalınğ. yalılınğ. 1. oynağan. oynağan od. Ģö'lə. 2.<br />
1713 http://WWW.TURUZ.NET<br />
parlaqlıq. təĢə'Ģü'. 3. ĢimĢək. çalğın. çılğın. çaqın.<br />
barqa.<br />
- yallı ballı: yaraĢıq gövdəli.<br />
yalluz açıq məĢrəbli, yüngül məzaclı qadın. yelpənək. bolağan.<br />
açıq. cıf. əclaf.<br />
yalma yəlmə. yırtmaclı, bir parça olmayan cuqal, zireh.<br />
yalmaq 1. yelmək. gənə bol geyim. 2. yandurmaq.<br />
yalman 1. iki yanı kəsgin olan qılıncın iti ucu. 2. dağın sarp sivri<br />
yanı. iti yamac.<br />
yalmarmaq yalayub somurmaq. çəkib içərmək.<br />
yalnamaq anlamaq. qanlamaq. qanamaq. qanmaq.<br />
yalnıqmaq lütlənmək. yalınmaq. soğunmaq. soğqunmaq. silkinmək.<br />
yalnış - yalan yalnış. lala pitik. çatra patra. - ingilizcəni çala patra<br />
qonuĢur.<br />
yalnızca saltın. tənğcə. təkcə. - saltın sən danıĢma. - saltın qulaq ve<br />
mənə. - saltın itil: çəkil. sikdir.<br />
yalnız 1. ancaq. fəqət. elə. teyxa. tək. sadəcə. sirf. məhz.<br />
həmən. ancaq. yalın. quru baĢına. tək. - həmən birbelə<br />
param qalmıĢ. - həmən üç odalı evmiz vardır.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
2. mücərrəd. 3. salt. ancaq. böylə. bu qədər ki.<br />
- təki yalnız qalmaq: aralanmaq. seyrəĢmək.<br />
yalnızlıq 1. təklik. 2. vəhdət. saltlıq. tənğlik. təklik. mücərrədlik. -<br />
saltlıq yalnız ona yaraĢır. - saltlıq yazıqlıqdır.<br />
yalnquka yalnğuka. kənizlərin oynadığı bir oyun. salıncaq oyunu· -<br />
yalnğulamaq.<br />
yalnuq yanluq. nökər. - nökər sifət: qulsıqa.<br />
yalpa 1. ləpə. Ģəpə. 2. yanpa. yana vermək. gəminin<br />
yanlaması, yana əğilməsi. sağa sola vurmaq.<br />
yalpatmaq yılpatmaq. (ot. saman. yem) ıslatmaq. yumĢatmaq.<br />
yalpıq yalpuq. yayvan. yayluq. yayılıb açılmıĢ.<br />
yalpuq yalpıq. yayvan. yayluq. yayılıb açılmıĢ.<br />
yaltaq 1. oyun. atılıb düĢən. - bəsdi bu oyunbazçılıq. 2. talqağuq.<br />
dalqağuq. çılpaq. sarıqsız. soytar. əngəl. kasalis. tüfeyli.<br />
3. yəltək. yelə baxan. dönək. sübatsız.<br />
yaltaqlanmaq sallamaq. quyruq sallamaq. quyruq bulamaq.<br />
sürtüklənmək. yalanmaq.<br />
yalvac - yalvac quşu: yund quşu çeşiti:quyruq salan.<br />
yalvarış təzərrü'.<br />
yalvarma rica' edmə<br />
1714 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yalvaşa lavaşa. layvaşa. hər nəyin yalıq, yayaq, yayıq, incə<br />
sərilmiĢ durumu.<br />
yalvatmaq alçaqlamaq. kiçiltmək. təhqirləmək.<br />
yam 1. ev. duraq. durqa. qalaq. qalqa. mənzil. 2. yap.<br />
1715 http://WWW.TURUZ.NET<br />
vurqulayan sözlərdən. - yam yassı. - yam yamalaq.<br />
- yam yası: büs bütün əzilmiĢ kimi.<br />
yama - ək. rufu. - əkli: yamalı.<br />
- yama yapışdırmaq: yamatmaq.<br />
- yama vurulmuş: yamalaq. yamalı. əkli. - yarım yamalaq:<br />
əksik üksük. naqis. qısurlı.<br />
yamac amac. 1. xiyavanlarda qaldırımın (yaya yolun)<br />
yamaclarına, yanlarına düzülən daĢlar. 2. yamanmıĢ.<br />
dağ yanına yamanmıĢ bölük.<br />
- iti yamac: dağın sarp sivri yanı. yalman<br />
yamaçı əsgiçi. tikici. yamaqçı. pinəçi<br />
yamaq 1. > camək > camə. cama. yamaq. yalmaq. yelmək.<br />
qəba. 2. əkləmə. rufu. 3. ləkə. takız. takuzka. taqzıl.<br />
taqaz. 4. yarmaq. yardaq. yardımçı. maavin. 5. arqadaĢ.<br />
maavin.<br />
yamaqçı pinəçi:<br />
- yamaq vurmaq: yamalamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yamalaq yamalı. yama vurulmuĢ. əkli. - yarım yamalaq: əksik<br />
üksük. naqis. qısurlı.<br />
yamalamaq yamaq vurmaq.<br />
yamalı 1. (nərsələr). qalura. əsgi üsgü. köhnə. 2. yamalaq. yama<br />
vurulmuĢ. əkli. - yarım yamalaq: əksik üksük. naqis.<br />
qısurlı.<br />
yamamaq çalmaq. vurmaq. - çəkiĢi barmağıma yamadım.<br />
yaman iti. bətər. yaklıĢ. yavuz. bərk. bətər. Ģədid. Ģiddətli. çox<br />
sərt. əntiq. foquladə. xariqüladə. qıyaq. kötü. fəna.<br />
fasid. - tutamı yaman: halı pis.<br />
yamandırmaq yapandırmaq. yapıĢdırmaq.<br />
yamanlıq yavuzluq. bərklik. bətərlik. Ģədidlik. sərtlik.<br />
yamanmaq yanaĢmaq. yaxlaĢmaq.<br />
yamanmış yamac.<br />
yamasız əqssiz. əksiz. bütün.<br />
yamat yatba. 1. əğik. mayil. iĢtahlı. - içkiyə yatbalı kiĢi. - yuxuya<br />
yatbalı: yuxuçul. - {yatba qıran: 1. təvəccühi, meyli, iĢtahı<br />
çevirən. 2. iğrənc}. 2. vəsl. rəbt. - yatba biçi: hərfi rəbt. -<br />
mənlə sən: mən və sən: ( bu tümlədə "lə", "və" yatba biçidi).<br />
yamatmaq 1. > amadə edmək. bəsləmək. bəsitmək. becətmək. 2.<br />
yama yapıĢdırmaq. 3. öğrətmək. əmitmək. əmcitmək.<br />
1716 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yambar 1. yanbar. qambar. hambar. ambar > ənbar. 2. 12<br />
1717 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yampar. tamma. tüm. bütün. olduqca. - yambar<br />
sayqandı: çox gözəldi.<br />
yamçı 1. evçi. duraqçı. durqaçı. qalaqçı. mənzilçi. 2. yağmır.<br />
yağan nəyin qabağın alan. örtük.<br />
yamlaşmaq 1. yardım edmək. 2. süpürüĢmək.<br />
yamlatmaq 1. yardım etdirmək. 2. süpürtmək.<br />
yamlıq küllük. zibillik.<br />
yampar yambar12. tamma. tüm. bütün. olduqca. - yambar<br />
sayqandı: çox gözəldi.<br />
yamrı - yara izlərindən yamrı yumrı nərsə: kələ kərtik.<br />
- yumrı yumrı: əngəbəli. alçaq ucası olan. düz, saf olmayan.<br />
- yamrı yumrı təpəli. - yamrı yumrı qoz kimi.<br />
yamsılamaq yanğsalamaq. yansılamaq. anğsalamaq. təqlid edmək.<br />
yamtaq qoĢu. taxım. qapama. dəsd. vəsayil.<br />
yamtamaq yamatmaq. öğrətmək. əmitmək. əmcitmək.<br />
yamut yuva. bark. barnaq. ev.<br />
yamüka - oldumu: bu sôzü qəbul ettin mi. söylədiğimi yapmaq üçün<br />
qafana qoydun mu.<br />
yan 1. cəhət. səmt. 2. yaxın. civar. - mənim yanımdaki kiĢi. -<br />
buların yanında. 3. ön. piĢ. nəzd. - xanın yanında. - o
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
bölmənin yanında. - kimin yanında böyüdü. 4. gövdənin bir<br />
yanı. - heç yanı bir təhər tutmur. 5. doğru olmayan. əğri.<br />
bir yana, bir tərəfə. - yan baxıĢ. - yan baxmaq. 6. böyür.<br />
bögür. 7. qoltuq. qırax. kənar. bucaq. quytu yer. - orası<br />
bir qoltuqdur: yan yerdir. - qoltuq devlətlər: qıraxda qalan<br />
devlətlər. 8. üzər. əl. ərkə. ixtiyar. üst. 9. qat. qulluq.<br />
xidmət. hizur. - onun qurrasından (qururundan) qatına<br />
varılmaz. 10. zil'. 11. qabıl. qat.- xan qablında: xan<br />
qabalında: xan qabağında: xan qatında. - yanı sıra: yan<br />
yana. bərabər. 12. doğru. - hançı yönə: hara doğru. 13. ön,<br />
arxa, alt, üstdən baĢqa yön. cinah. - sol yan. - sağ yan.<br />
14. qıra.<br />
- yan yerimək: yanğsımaq. çarpuq yerimək.<br />
- yan kəsici: oğru. oyalayıb, aldatıb cibdən kiçik ayın oyun<br />
çalan.<br />
- yan gəlmək: bir yana çəkilib dinc oturmaq.<br />
- yan yana yenəĢə. yanaĢı. yaxın.<br />
- hər yan: hər tərəf.quĢə bucaq: bucaq bucaq.<br />
- iki yanlı: iki baĢlı: qarĢılıqlı. - qarşılıqlı sevgi.<br />
- yana vermək: yalpa. yanpa. gəminin yanlaması, yana<br />
əğilməsi. sağa sola vurmaq.<br />
1718 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1719 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- yanına qalmaq: qınaqsız (cəzasız) qurtulmaq.<br />
- bir yana dursun: Ģöylə dursu. bundan sıvay. bundan sərfi<br />
nəzər.<br />
- yandan görnüş: yan duruĢ. pırofil. bir Ģəklin, cizginin<br />
yandan görnüĢü.<br />
- yanıca götürmək: taĢınmaq. daĢınmaq. üstündə<br />
bulunmaq. - simsiz tilfun daşına bilir. - Ģəhərdə otlu yaraq<br />
taşınmaz.<br />
- yan baxmaq: kinlə qıyınla baxmaq.<br />
- yan çızmaq: usulluca sıvıĢmaq.<br />
- yan kəsici: oğru. cibvuran.<br />
- yan gəlmək: bir yana çəkilib dinc oturmaq.<br />
- yanına qalmaq: etdiyi yolsuzluğun cəzasını görməmək.<br />
cəzasız qalmaq.<br />
- yan yan: əğri əğri.<br />
- yandan yana: ucdan uca.<br />
- yan yana: bitiĢik. müttəsil. - yan yana oturmaq. - evlərimiz<br />
yan yanadır.<br />
- yanı baĢında: pek yaxınında. - onun tükanı evi baĢındadır.<br />
- yanı qara: yanıq qara: taun çibanı.<br />
- üzərində para olmamaq.<br />
- yaraqı üzərindən atmaq. - mənim üzərimə düĢdü.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- bir yandan bir yana: bir baĢdan bir baĢa: bir ucdan bir<br />
uca: boyuna.<br />
yana (< yan: əğim. meyl). ək. -ına. kimi. - bu yana: bu kimi. - nə<br />
yana biridir:<br />
yanağ yanğa. Ģikayət.<br />
yanağır yanğar. Ģikayətçi.<br />
yanağız yanaz. yanğaz. deyingən. hər vax Ģikayətlənən. - yanğaz<br />
cocuq. - yanğaz xəsdə.<br />
yanağızılıq yanğazlıq. yanazlıq. deyinmə. tetizlik. hər vax<br />
Ģikayətlənmə. xırçınlıq.<br />
yanaq yanğaq.- al yanaqlı: pambıq yanaqlı. (qozalı pambığın<br />
boyası açıq al qırımızı olur).<br />
- yanaq yumrusu: almacıq.<br />
- yanaq çuxuru.<br />
- çökük yanaqlı: ovurdu çökük. qaĢıqçı avırdı.<br />
yana - dən yana: cə. gəlincə. cəhətcə. - yiyəcəkdən yana<br />
sıxındımız yoxiydi. - tərbiyədən yana nasıldır. - yazıdan yana<br />
bərk geridir. - məndən yana bir nə taparmadı. - səndən<br />
yana: ötürü.<br />
yanan yanar. küyən.<br />
1720 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yanar yanan. küyən. yanma. yanqın. < güdaz. küydas.<br />
1721 http://WWW.TURUZ.NET<br />
küydaz(< küymək: yanmaq)( > qodazfars) küyən nərsənin<br />
durumu.- nə küyə küyə, küydazla yalvarırdı. - yanar dağ:<br />
burkan. volkan. ot püsgürən dağ.<br />
yanaş yanaĢma. kömək.<br />
- yanar dağ: burkan. bulqan. vulqan > volkan.<br />
yanaşacaq yer yanĢaq. iskilə. ağız.<br />
yanaşdırmaq bitiĢdirmək. qavuĢturmaq. toxunacaq qədər<br />
yaxınlaĢdırmaq. müttəsil edmək.<br />
yanaşı yenəĢə. yaxın. yan yana.<br />
yanaşıq bitiĢik. müttəsil.<br />
yanaşılmaz əxlaqsız. bədəxlaq.<br />
yanaşma 1. gündəlikçi. güniĢçi. 2. çərçi. 3. tabaqçı. 4. əl satıcı.<br />
küçə satıcı. dəstfiruĢ. 5. əl altı qulluqçu. çirağ. pədo.<br />
Ģayıt. 6. yanaĢ. kömək. - yanaşma qız: bəsləmə. qulluqçu<br />
qız.<br />
yanaşmaq bitiĢmək. toxunacaq qədər yaxınlaĢmaq. qavuĢmaq.<br />
müttəsil olmaq. yamanmaq. yaxlaĢmaq.<br />
- gəvşək gəvşək yanaşmaq: sırıtıb gülüĢmək. yılıĢmaq.<br />
- qayıq qıçın qıçın yanaşdı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yanaz yanğaz. yanağız. 1. yanğaz. yenğəz. yenirak. 2.<br />
deyingən. hər vax Ģikayətlənən. tetiz. qılıqsız. darxaz.<br />
xuysuz. - yanğaz cocuq. - yanğaz xəsdə.<br />
yanazlanmaq yanğazlanmaq. yanağızlanmaq. deyinmək. hər vax<br />
Ģikayətlənmək. xırçınlanmaq.<br />
yanazlıq yanğazlıq. yanağızılıq. deyinmə. tetizlik. hər vax<br />
Ģikayətlənmə. xırçınlıq.<br />
yanazlıq darxazlıq. tetizlik. qılıqsızlıq. xuysuzluq. təngdillik.<br />
yanbar yambar. qambar. hambar. ambar > ənbar.<br />
yanbulı yunlu. yünlü. - yanbulı gəbə: tüklü geyim.<br />
yanbüri yanpuri. əğribüğri. çampuri. çarpuri. yenkəc kimi.<br />
yancıq 1. qalça. qalçaq. göt. budun yuxarı bölümü. bacağın<br />
yuxarsı, üstdən oynaq yeri. 2. çuqal. at zirehi. bəkitvan.<br />
- qalçam ağrır. - qalçavı qoy bir yerə. - qalça gəmiyi: yancıq<br />
sümüyü.<br />
yançı çirağ. Ģayırd. qulluqçu.<br />
yandan yanın. geyin. qıçın. dönəged. quĢqulu. Ģəggili.<br />
mütərəddidyanə. - yanın gedirdi. - nə yanın yanın<br />
düĢünürsən. - yanın yanın baxıĢlar.<br />
yandaş səmir. yoldaĢ. arxadaĢ.<br />
yandıq ağca tikan. dəvə tikanının böyüyü.<br />
1722 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yandıran yaxan. qoraq. qora. acıdan.<br />
yandırmaq yanıqdırmaq. yanqturmaq. iqlətmək. inğlətmək.<br />
yandruka təkrar:<br />
yandurmaq yalmaq.<br />
1723 http://WWW.TURUZ.NET<br />
inlətmək. səsləndirmək. - top gurultus dağları inlətdi.<br />
yangəc yengəc (< yan. yan yeriyən). farscada xərçəng (< qara +<br />
çəngəl) söylənir.<br />
yanğ yenğ. qol. - bol yanğ.<br />
yanğa yanağ. Ģikayət.<br />
yanğabuc çox əğri büğrü, çarpuq.<br />
yanğaq yanaq.<br />
yanğan yaqan. fil. - yaqan təkin. - yaqanlıq: filli olan. filci.<br />
yanğar yanağır. Ģikayətçi.<br />
yanğaş tə'rif. qoltuq. mədh. - qoltuq sürmək, gəlmək: qoltuğa<br />
girmək: mədh edmək.<br />
yanğaz yanaz. yenğəz. yenirak.<br />
yanğaz yanaz. yanağız. deyingən. hər vax Ģikayətlənən. - yanğaz<br />
cocuq. - yanğaz xəsdə.<br />
yanğazlanmaq yanazlanmaq. yanağızlanmaq. deyinmək. hər vax<br />
Ģikayətlənmək. xırçınlanmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yanğazlıq yanazlıq. yanağızılıq. deyinmə. tetizlik. hər vax<br />
Ģikayətlənmə. xırçınlıq.<br />
yanğıca yencə. yenğicə. olduqca yeni. cədid. mücəddəd.<br />
yanğılınc yenğilinc. dikə olmayan. gücsüz. quvvətsiz. zəif. miskin.<br />
yanğıltmaq yanıltmaq. çaĢdırmaq. ĢaĢırtmaq. müĢtəbeh edmək.<br />
yanğqulamaq yanqılamaq:<br />
yanğli yenğli. qollu. - uzun yenğli, qıssa yenğli kot.<br />
yanğmaq yanılmaq. yanıqmaq. yanmaq. acımaq. heyiflənmək.<br />
təəssüflənmək. - onun yoxluğuna içdən yanıldıq.<br />
yanğsalamaq yansılamaq. yamsılamaq. anğsalamaq. təqlid edmək.<br />
yanğsı yansı. əğri. yanpuri. çarpuq.<br />
yanğsımaq 1. yan yerimək. çarpuq yerimək. 2. yansılamaq. təqlid<br />
edmək.<br />
yanğşaq ağzı yayvan. ağzı boĢ. gəvəzə. laqırtı.<br />
yanğşamaq dadsızlanmaq. duzlanmaq. sırtılmaq.<br />
yanğtırmaq anğtırmaq. 1. anlatmaq. baĢa salmaq. - ona bu iĢləri<br />
andır. 2. xatırlamaq. - ona keçənləri andır. 3. ölçütmək.<br />
iĢarə ilə bənzətmək. - bir qalabalıq ki qiyaməti andırır.<br />
yanı yanıq. yanqı. acı. acın. təəssüf. - yanıq ki çatmadı baĢa<br />
yaĢamı, xoĢ günlər ilə. - min yanıqla bildirməliyəm ki. - bu<br />
iĢlərə yanıq yox. - indi yanıqdan kar çıxmaz.<br />
1724 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yanıkır aĢiqanə. - yanıkır davranış: aĢiqanə davranıĢ.<br />
yanıqdırmaq yanqturmaq. yandırmaq. iqlətmək. inğlətmək. inlətmək.<br />
1725 http://WWW.TURUZ.NET<br />
səsləndirmək. - top gurultus dağları inlətdi.<br />
yanıq 1. yanmıĢ. məhruq. 2. Ģuridə. - yanıq kiĢi. 3. cılız. sısqa. -<br />
yanıq cocuq. 4. qoyu. tünd. - yanıq boya. - yanıq qara. 5.<br />
aĢiq. - mən sənə yanıq, sən mənə yanıq. 6. yanqı. cavab.<br />
qayıt. qaytarı. 6. yanqı. yanı. acı. acın. təəssüf. - yanıq<br />
ki çatmadı baĢa yaĢamı, xoĢ günlər ilə. - min yanıqla<br />
bildirməliyəm ki. - bu iĢlərə yanıq yox. - indi yanıqdan kar<br />
çıxmaz. 7. ərgin. yetmiĢ. olmuĢ. - ərgin yemiş.<br />
- yanıq qara: taun çibanı. yanı qara: yumrucuq.<br />
- yanıq qara: yanı qarataun çibanı.<br />
yanıqlamaq yanqılamaq: cavablamaq. qayıtlamaq. qaytarmaq.<br />
yanıqmaq yanılmaq. yanğmaq. yanmaq. acımaq. heyiflənmək.<br />
yanıl yazıq. suç. günah.<br />
təəssüflənmək. - onun yoxluğuna içdən yanıldıq.<br />
yanılma sürc. suç. xəta. səhv. sürçmə. xəta.<br />
yanılmaq kündədən atmaq. çaĢıb yanqın, yanlıĢ təprəĢmək,<br />
davraĢmaq. sapmaq. iĢtibah edmək. ĢaĢırmaq.<br />
ĢaĢqınlamaq. çaĢmaq. heryrətdə qalmaq. suçalmaq.<br />
sürcmək. xəta, səhv yapmaq. yanıqmaq. yanğmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yanmaq. acımaq. heyiflənmək. təəssüflənmək. - onun<br />
yoxluğuna içdən yanıldıq.<br />
yanıltmaca bilməcə. müəmma.<br />
yanıltmac yeyin söylənirkən kırıxıb yanılan deyim. ĢaĢırtma.<br />
təkərləmə.<br />
yanıltmaq bənzətmək. əks etdirmək. təqlid edmək. - sizin Ģəklizi<br />
çəkib, lap bənzətdi. - bu Ģəkli lap mənə bənzətdin. - bu iĢləri<br />
bənzətən varmı. - bu sözləri bənzətən.<br />
yanıltmaq yanğıltmaq. çaĢdırmaq. ĢaĢırtmaq. müĢtəbeh edmək.<br />
yanında nəzdində. - elə yanında: alt baĢında: elə altında. yanında.<br />
yanın yandan. geyin. qıçın. dönəged. quĢqulu. Ģəggili.<br />
mütərəddidyanə. - yanın gedirdi. - nə yanın yanın<br />
düĢünürsən. - yanın yanın baxıĢlar.<br />
yanıt tayat. qarĢıt. cəvab. - sorularım hamısı tanıtsız qaldı. -<br />
səsimə tanıt vern olmdı. - tanıt vermək. - tanıtlarız çox boĢ.<br />
yanıtan oxĢatan. bənztən. hünərpiĢə. aktiyor.<br />
yanıtmaq səslənmək. cavab vermək. tayatmaq. tayat vermək.<br />
qarĢıt qoymaq, vermək. cəvab vermək. - bir az daha<br />
sordum, tayatdı. - sorularım hamısı tayatsız qaldı. - səsimə<br />
tayat vern olmdı. - tayat vermək. - tayatlarız çox boĢ.<br />
- eĢidirdə səslənmir.<br />
1726 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yanqı 1. əksi səda. eko. inqilti. inqiliĢ. 2. yanıq. yanı. acı. acın.<br />
1727 http://WWW.TURUZ.NET<br />
təəssüf. - yanıq ki çatmadı baĢa yaĢamı, xoĢ günlər ilə. -<br />
min yanıqla bildirməliyəm ki. - bu iĢlərə yanıq yox. - indi<br />
yanıqdan kar çıxmaz. 3. yanıq. cavab. qayıt. qaytarı.<br />
yanqığ azqınlıq. qızğınlıq. köysünmə. küysünmə.- kiĢinin<br />
yanqılamaq yanğqulamaq.<br />
qızğınlığı. - buğanın qızğınlığı.<br />
yanqılamaq yanıqlamaq. cavablamaq. qayıtlamaq. qaytarmaq.<br />
yanqılış yanğılış. yenğiliĢ. sınıĢ. düĢüĢ. məğlubiyyət.<br />
yanqılmaq vaz keçmək. var keçmək. baz keçmək. genilmək.<br />
engilmək.<br />
yanqılmaq yanğılmaq. yenğilmək. düĢmək. yıxılmaq. sınmaq.<br />
yanqımaq yenqimək. yanğıtmaq. yenğitmək. qələbə çalmaq.<br />
məğlub edmək. qazanmaq.<br />
yanqın 1. yanlıĢ. yanmıĢ. utuzmuĢ. 2. yanma. yanar. < güdaz.<br />
küydas. küydaz(< küymək: yanmaq)( > qodazfars) küyən<br />
nərsənin durumu.- nə küyə küyə, küydazla yalvarırdı. -<br />
bilərək yanqın törədən qırıqçı, cani: qondaqçı: qundaqçı.<br />
- yanqın ağac:geçgin odun.<br />
- yanqın qızıllığı: alovun yanqıtı, qızıllığı, inikası.<br />
yanqışmaq yanğışmaq. davraĢmaq. əksül əməl göstərmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yanqıt - alovun yanqıtı, qızıllığı, inikası: yanqın qızıllığı.<br />
yanqıtmaq yanğıtmaq. yenğitmək. yenqimək. qələbə çalmaq.<br />
məğlub edmək.<br />
yanqız yanğız. ənğiz. anğız. (< yanmaq: nərsənin qarĢıtı). bitgiləri<br />
biçəndən son, yerə yapĢıq qalan yanqıları, əksiləri,<br />
əsgikləri, qırıqları.<br />
yanqız yanğız. yağız. yanmıĢ. küymüĢ. qoyu. əsmər.<br />
yanqturmaq yanıqdırmaq. yandırmaq. iqlətmək. inğlətmək. inlətmək.<br />
səsləndirmək. - top gurultus dağları inlətdi.<br />
yanqulama səsin dəğib qayıtması. pejvak.<br />
yanlı yanaqlı böyürlü. bögürlü. (heyvan üçün) uzun. boylu.<br />
yanlı yönlü. qatlı. tərəfdar. idəli. məsləkli. əqidəli.<br />
yanlış yanqın. yanmıĢ. utuzmuĢ.<br />
- yalan yanlış: doğru bütün olmayan. qırıq quruq. xətalı<br />
səhvili olan.<br />
- çox yanlıĢlar (xətalar) yapdı: qırdığı qoz mini keçdi.<br />
- əğri, yanlışı doğru yapmaq: toqrultmaq. toğrultmaq.<br />
düzətmək. təshih edmək. - onun burasın doğrultmalı.<br />
- yanlış, suç, xəta yapmaq: qoz qırmaq.<br />
yanluq yalnuq. nökər. - nökər sifət: qulsıqa.<br />
1728 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yanma yanar. yanqın. < güdaz. küydas. küydaz(< küymək:<br />
1729 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yanmaq)( > qodazfars) küyən nərsənin durumu. tutĢma.-<br />
nə küyə küyə, küydazla yalvarırdı.<br />
yanmaq 1. nərsənin qarĢıtı. 2. oynamaq. qaynamaq.<br />
həyəcanlanmaq. - ürəyim oynadı. 3. yalmaq. yunmaq. 4.<br />
yanılmaq. yanıqmaq. yanğmaq. acımaq. heyiflənmək.<br />
təəssüflənmək. - onun yoxluğuna içdən yanıldıq.<br />
- yanmasada közəyir: yanmasada alızır: axmasada damlır:<br />
yeri dibli əksilib kəsilmir. çox gəlməsədə büsbütün kəsilmir.<br />
heç yox deyil.<br />
yanmaz Ģikəst. fələc.<br />
yanmış 1. yanıq. məhruq. 2. yanqın. yanlıĢ. utuzmuĢ. 3. yağız.<br />
yanğız. küymüĢ. qoyu. əsmər.<br />
yanpa yalpa. yana vermək. gəminin yanlaması, yana əğilməsi.<br />
sağa sola vurmaq.<br />
yanpuri yanğsı. yansı. əğri. çarpuq.<br />
yanpuri yanbüri. əğribüğri. çampuri. çarpuri. yenkəc kimi.<br />
yansı 1. biçik. qılıq. rəsm. çəkil. Ģəkil. əks. foto. fotoqrafya. -<br />
qılıq çıxarmaq: qılıq çəkmək: əks salmaq. 2. oyun. qılıq.<br />
məsqərə. - qılıq çıxartmaq: Ģəkil çıxartmaq: yansılamaq. -<br />
qılıq çıxarma: oyun çıxarma.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yansı 1. yanğsı. əğri. yanpuri. çarpuq. 2. yansılama. kəsinti.<br />
təqlid.<br />
yansılama yansı. kəsinti. təqlid.<br />
yansılamaq yanğsalamaq. yamsılamaq. anğsalamaq. təqlid edmək.<br />
yansılamaq yanğsımaq. təqlid edmək.<br />
yansız qıraqsız. sınırsız. ucsuz bucaqsız.: kərənsiz > bikəranfars.<br />
bikəranəfars (< kərmək).<br />
yanşaq 1. bitiĢik. qavĢaq. qovĢaq. müttəsil. peyvəsdə. 2.<br />
yanaĢacaq yer. iskilə. ağız.<br />
yanu qarqıĢ. ilinc. lə'nət.<br />
yap yab. 1. yapca. yappac. oğrın. yavaĢca. - yap yap: yab<br />
yab: yapca yapca: yabbac: oğrun oğrun. 2. ip: sap. 3.<br />
dəğirmi olan hərhanki bir Ģey. - yap yarmaq. dəğirmi<br />
para. sağ para. 4. yam. vurqulayan sözlərdən. - yam<br />
yassı. - yam yamalaq.<br />
yapa yaba. həp. bütün. bütünlük.<br />
yapağ yun. yün. qoyunun dərisinin üstündə olan tükə deyilir.<br />
yapağı - heyvan yapağısın (yunun) qırxılan çağı: qırqım. qırxım. -<br />
birindən yapağı (yun) borc alıb, qırxımda ödəmək.<br />
yapaq 1. yapqa. yapaqa. abaqa. abqa. 2. istək. istənilən,<br />
görülən nərsə. - sənin abağan nədir. 3. oya.<br />
1730 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1731 http://WWW.TURUZ.NET<br />
məĢquliyyət. - özüvə bir abaqa seçdə, oyasız qalma. 4.<br />
peyk. payak. elçi. savaç. qasid. 5. yumĢaq qalın yün.<br />
qoyunun qıĢın sürən yuni.<br />
yapaqlı yumĢaq, qalın yünlə örtülü. bu yüni verən heyvan. (#<br />
qıllı: keçi)<br />
yapalaq apalaq. gündə. gombul. tombul. iri.<br />
yapalqa yapluqa. abluqa. quĢaq. mahasirə.<br />
yapamaq qapamaq. abamaq. ablamaq. avamaq. avlamaq. tıymaq.<br />
tıqmaq. mən' edmək.<br />
yapan edən. qılan. görən. mücri. iĢləyən. qılan. amil. fail. - bu iĢi<br />
işləyən.<br />
yapandırmaq 1. abandırmaq. çökərtmək. ıxlamaq. xıxlamaq. 2.<br />
yamandırmaq. yapıĢdırmaq.<br />
yapanlamaq abanlamaq. 1. iĢləmək. iqdam edmək. 2. kullamaq.<br />
iĢlətmək.<br />
yapanmaq abanmaq. 1. qapanmaq. çulqanmaq. çökünmək. üzərinə<br />
düĢmək. - nə mənim üstümə abanmısan. 2. əğilmək.<br />
salqınmaq. sarqınmaq. - potuĢqadan abanıb baxdı.<br />
yapar - qış yapar: qıĢlaq. qıĢı çox olan yer.<br />
yapba tükə. tükkə. islatılmıĢ mal heyvan kübrəsindən yapılan<br />
kündə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yapca yabca. yap. yappac. oğrın. yavaĢca. - yapca yapca:<br />
yappac: yabbac: yab yab: yap yap. oğrun oğrun.<br />
yapi 1. bir quruğun biçimi, duruĢu. bünyə. 2. uru. bina. - daş<br />
yapıc zireh.<br />
uru: daĢdan yapılmıĢ yapı. - uru palçığı: samanlı çamır sıvı.<br />
- yapını gürĢadlamaq, gürĢadlamaq, quĢaqlamaq.<br />
- topaç yapı: qıssa, qalın olaraq biçimsiz.<br />
- iri yapıli. - narin yapıli: nəhifül bünyə.<br />
yapıci sane'. amil. me'mar. bənna.<br />
yapıl qurul. bina.<br />
yapılış düzəliĢ. üslub. - bu yapılışı çox gözəldir.<br />
yapılma iĢlənmə. düzəliĢ. e'mal olunma. - bu masanın yapılmasi<br />
qolaydır.<br />
yapılmış qoyma. əğrəti. sünni. əkmə. əklənmiĢ. doğal, təbiy<br />
olmayan. - əğrəti diĢ: qoyma diĢ. - əğrəti saç.<br />
yapın 1. ibadət. 2. namaz.<br />
yapıncaq 1. örtük. özəlliklə uzun tüklü at geyimi. güstüvan. coĢun.<br />
2. bir çeĢit üzüm.<br />
yapınış yapıĢ. cə'l. saxta.<br />
yapınmaq etilmək. edilmək. qılınmaq. olunmaq. devrinmək. rəftar<br />
edmək.<br />
1732 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yapınmaq 1. istifadələnmək. 2. özənmək. hazırlanmaq. - quĢ yavrusi<br />
1733 http://WWW.TURUZ.NET<br />
uçmağa yapınır. 3. keçinməsi qolaylaĢmaq. keçinmək. 4.<br />
təzahür edmək. 5. cə'l edmək.<br />
yapış 1. apıĢ. yapĢı. bəndər. liman. 2. ediĢ. qılıĢ. oluĢ. devriĢ.<br />
rəftar. 3. ariz. 4. taxma ad. ləqəb. 5. təmas. 6. yapınıĢ.<br />
cə'l. saxta.<br />
yapışdırılmaq qomaq. qonulmaq. sürülmək. tədhin edilmək. - boya<br />
sürüldü. - yağ sürülmək.<br />
yapışdırmaq taxmaq. keçirmək. tətbiq edmək. artmaq. qoĢmaq.<br />
artırmaq. yaxıĢdırmaq. yaraĢtırmaq. Ģərik edmək. isnad<br />
edmək. vermək. nisbət edmək. taxdırmaq. qodurmaq.<br />
qoydurmaq. ilqa' edmək tə'liq edmək. tutqallamaq.<br />
çəsbləmək. yamandırmaq. yapandırmaq.<br />
- tanrıya yardımçı qoşmaq.<br />
- çizgini qornıça tax. - qornıça ĢiĢə tax. - kitaba qab tax.<br />
- ona böylə bir iĢ veriləməz.<br />
- bu çəkinin qornıçı əsgimiĢ, baĢqasın taxdırmalı.<br />
yapışıq 1. dəvamlı. arqaĢ. 2. apĢaq. apĢıq. çaltıq. açıla. 3. qıçları<br />
aralı. 4. gəvĢək. yaramaz. yürüməz. gücsüz. açıla.<br />
təmbəl.<br />
yapışıq əkrin (< əkilmiş. tikilmiĢ) tikin. yaxıĢıq. taxıq. qovuĢuq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yapışır yapıĢqan. siviĢik. ziviĢik. sıvaĢık. qayar. - sivişik çamır.<br />
yapışqan 1. yılıĢqan. yılıĢıq. bulaĢqan. 2. adama yapıĢır. yılıĢıq.<br />
sırtıq. sırıtqan. - yılışıq bir adam.<br />
yapışqan tutqal (< tutmaq). çəsb. üzlü. qəliz. yapıĢır. siviĢik.<br />
ziviĢik. sıvaĢık. qayar. - sivişik çamır.<br />
- balığ tutqalı: almas iĢlərində iĢlənir, saydam özəl yapıĢqan.<br />
yapışqanlıq yılıĢqanlıq. yılıĢıqlıq. bulaĢqanlıq sırtıqlıq. sırıtqanlıq<br />
yapışma iltisaq.<br />
yapışmaq 1. giriĢmək. - iĢə giriĢmək. 2. israr edmək. - nə<br />
yapışmısan bu iĢə. 3. təvəssül edmək. - o qapıya yapışın.<br />
- onun ətəyinə yapışın. 4. ariz olmaq. sıvıĢmaq.<br />
örtüĢmək. (# savuşmaq: ötrüĢmək. keçiĢmək). - bu il əkilnə<br />
bir xəstəlik yapışdı: ariz oldı. - bu nə haldı bizə yapışdı.<br />
yapıştırma - iki tikəni birbirinə yapıştırma: ilinti. iliĢtirmə. tutturma.<br />
çapĢtırı. çattırma.<br />
yapıt yapta. (y t ). tapıt. tapıt. yatfa. yafta. 1. sənəd. 2. lövhə.<br />
kətibə. 3. suçluların, dustaxların boynuna asılan kağız.<br />
4. etiket. sĢəni, tayın, nərsənin üsütnə yapıĢılan,<br />
yatırılan, taxılan səyfə. 5. e'lan.<br />
1734 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yapqa yapaqa. yapaq. abaqa. abqa. 1. istək. istənilən, görülən<br />
1735 http://WWW.TURUZ.NET<br />
nərsə. - sənin abağan nədir. 2. oya. məĢquliyyət. - özüvə<br />
bir abaqa seçdə, oyasız qalma.<br />
yapqın sərxoĢ. zəngin. halı xoĢ. vəz'i yaxci.<br />
yapluqa abluqa. yapalqa. quĢaq. mahasirə.<br />
yapmaq atamaq. edəmək. edmək. əda edmək. qılmaq. qılmaq.<br />
eyləmək. eləmək. edmək. tutmaq. bəsləmək. qurmaq.<br />
yetiĢdirmək. hazırlamaq. - turĢı tutmaq. ipək böcəyi<br />
tutmaq. - xəmir tutmaq. maya tutmaq. - yoğurt tutdu.<br />
- düzmə yapmaq: kələk gəlmək. - qapı yapmaq: öncədən<br />
hazırlanmaq. - könül yapmaq: könül almaq. - yuvasını<br />
yapmaq: həqqindən gəlmək. iyicə döğüb uslandırmaq.<br />
yapma 1. düzmə. yalandan. saxda. - yapma sevgi. - yapma<br />
davranıĢ. 2. sün'i. məsnoi. 3. qılma. eyləmə. eləmə.<br />
edmə. iĢləmə. e'mal.<br />
yappac yabbac. yap. yapca. oğrın. yavaĢca. - yappac: yabbac:<br />
yab yab: yap yap. yapca yapca. oğrun oğrun.<br />
yapraq (bərg < bərək > vərəq) qat. qət. tabaq. - iki tabaq kağız<br />
kiçik dənəli yapraq dolması: sarma.<br />
- qızıl yapraq: ağır otu.<br />
- ağac üstə quruyan yapraq: xəzəl. qəzəl.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- qızıl yapraq: qasıq otu.<br />
- buğa yaprağı: sınırlı yapraq.<br />
- çox yapraqlı: çox dolanbaclı. qatmarlı. qatmar. lay lay, qat<br />
qat olan.- qatmar çiçək. - qatmar çadıra. - qatmar manto. -<br />
qatmar börk.<br />
- içi ət, göy ilə doldurulmuş qabaq, yapraq: tolma. dolma.<br />
- yalançı dolma: əti olmayan dolma.<br />
yapramaq qaçmaq. tələsmək. itimək.<br />
yapru abrı. namus. ut. heysiyyət. Ģərəf.<br />
yapsar avsar. əbzar.<br />
yapşamaq apışmaq yapıĢıb qalmaq. əldən düĢmək. yorulmaq.<br />
təngimək. acizləmək. ləngimək. duraqlamaq.<br />
yapşatmaq apışdırmaq. 1. yormaq. təngitmək. 2. ləngərləmək.<br />
ləngər salmaq.<br />
yapşı yapıĢ. apıĢ. bəndər. liman.<br />
yapşıq bitĢik. qovĢaq.<br />
yapta yapıt. (y t ). tapıt. tapıt. yatfa. yafta. 1. sənəd. 2. lövhə.<br />
kətibə. 3. suçluların, dustaxların boynuna asılan kağız.<br />
4. etiket. sĢəni, tayın, nərsənin üsütnə yapıĢılan,<br />
yatırılan, taxılan səyfə. 5. e'lan.<br />
1736 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yaptırmaq - yenidən yaptırmaq, etdirmək: yenilətmək. təcdid<br />
1737 http://WWW.TURUZ.NET<br />
etdirmək.- pozuq, yıxıq bölümlərin yenilətin. - genə keçmiĢ<br />
iĢlərin əlinə alıb, taza fırıldağlarla yenilətir.<br />
yaptırmaq yapturmaq. qapatmaq. yapulmaq qapanmaq. örtulmək.<br />
yapturmaq qapatmaq. yaptırmaq. yapulmaq qapanmaq. örtulmək:<br />
yapuq apuq. apqu. 1. titik. çalağ. iti. 2. hazır. anuq. 3. çiriklərin<br />
taxındıği bəzək. pülək. pilək.<br />
yapul apul. qaz kimi yanların basa basa yerimək. - apul apul<br />
yerimək.<br />
yapulmaq yapturmaq. qapatmaq. yaptırmaq. qapanmaq. örtulmək.<br />
yapyar abı hava. - yapyarı pozuldu.<br />
yar car. 1. yarıq. uçurum. vərtə. girdab. 2. yarlıq. keçər.<br />
keçit. icazə. salı.<br />
- yardan atlatmaq: bəlayə düĢürmək. qəzaya salmaq.<br />
- yardan uçmaq: aldanıb bəlayə düĢmək.<br />
- yar yıxıntısı: yoldaĢ bəlası, ziyanı.<br />
yara ( y p ) para. 1. urğun. - yəhər urğunu. 2. yarafars <<br />
yaraq. yarqa. güc. zor quvvət. - top yarqası söz yarqası.<br />
- yaranın bətərləĢməsi, ĢiĢməsi, kötüləĢməsi: azmaq. -<br />
yaram azdı. 12 qırqa. - akıla qırğa: yayılıb geniĢlənən yara.<br />
yarab yırıq. arab. üyə. üzv.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaradılış yaradlıĢ. qurum. xilqət. afəriniĢ.<br />
yaradış yaratma. xəlq. afəriniĢ.<br />
yaradlış yaradılıĢ. qurum. xilqət. afəriniĢ.<br />
yaraq 1. qapı. mahana. vəsilə. - öz iĢi üçün bir qapı axtarır. - qapı<br />
yapmadan evə girmək: çox tələsik iĢ aparmaq. - hər evin<br />
qapısı var, hər iĢin aracı. - odlu yaraqı boşaltmaq: sıqmaq.<br />
sıxmaq.- tapancanı sıxdı. 2. qılınc. qoĢaq. qorlaq. qur.<br />
qoĢu. əsləhə. sarıq. salıq. silah. - cübbə, qalxan kimi<br />
dəmir yaraq: qağıĢ.3. yarqa (> yarafars). güc. zor quvvət.<br />
4. yat yaraq. ləvazim. mühümmat. - dal yaraq: iti. kəsgin.<br />
heç bir nəyə baxmadan davranan. 5. gərək. lazim.<br />
- yat yarağ: silah o mühümmat.<br />
- yarağlı yarağın görmək: hər kəs öz iĢini görüb yerinə<br />
gətirmək.<br />
yaraqı ləvazim<br />
yaraqlamaq yaraklamaq. asqamaq. yasqamaq. hazırlamaq. qoĢmaq.<br />
hazırlamaq. bağlayıb qurmaq. bulğamaq. bulğamaq.<br />
təyərləmək. türləmək.<br />
- qoşu qoşmaq: cüt qoĢmaq.<br />
yaraqlı 1. qurcı. quĢaqlı. kəmərli. 2. yarqaq. tolu. dolu. müsəlləh.<br />
hazır. - dolu gələk, yoxsa nə?.<br />
1738 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yaramaq yarmaq. paramaq. paralamaq. parçalamaq.<br />
yaramamaq boğaza durmaq. utamamaq. zərər yetirmək. ziyan<br />
1739 http://WWW.TURUZ.NET<br />
vermək. toxunmaq. pozmaq. rahatsızlamaq. - bu gubba<br />
gubba qulğıma toxunur. - heç kimə toxunmuyun. - qonĢu<br />
qonĢuya toxunarmı. - hər yeməyin çoxu toxunur.<br />
yaramaz qoĢuntu. darqaĢayıt. dirənti. yardaq.<br />
yaramaz yürüməz. apĢıq. apĢaq. yapıĢıq. çaltıq. açıla. gəvĢək.<br />
gücsüz. təmbəl. aĢqar. həĢəri. rahat durmaz. haĢarı.<br />
aĢağı. alçaq. əsgik. - yaramaz nərsə: bırağındı. artıqlama.<br />
- iĢə dəğməz yaramaz: qorada. qurada (< quru). qurumuĢ.<br />
alızlamıĢ. zayıflamıĢ. əsgimiĢ. yıpranmıĢ. bitmiĢ. - qorada<br />
oyu (fikir). - qorada qılınc. - qorada araba.<br />
yaramazlaşmaq Ģuluqluq edmək. isizlənmək. ısızlanmaq.<br />
səvimsizləĢmək. duzsuzlanmaq. sırtılmaq.<br />
yaramazlıq - yaramazlığı, bulantılığı keçmək: uslanmaq. turulmaq.<br />
durulmaq (< durmaq).<br />
yaramazlıq - yaramazlıq edməmək: uslu durmaq.<br />
yaran 1. yarıcı. yarcı. ayıran. açan. paralayan. kəsən. - ət<br />
yaran: qurlağan. dolama çeĢiti. domuz burnu. 2. qaraq.<br />
tikan.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaranış 1. faydalı. nafe'. iĢə gəlmə. 2. birinə xoĢa gəlmək<br />
durumda bulunmaq. 3. xoĢa gəliĢ. bəyəniĢ.<br />
yaranmaq 1. faydalı olmaq. 2. istifadə edmək. 3. yalandan birinin<br />
xoĢuna gedəcək davranıĢda bulunmaq.<br />
yarar 1. fayda. 2. yaqıĢır. yaraĢır. uyar. yaxıĢır. uz. çin. doğru.<br />
iyi. saleh. layiq. Ģayisdə. 3. mənfəətli. nafe'. lazım.<br />
yararlıq 1. mənfəətlilik. nafe'lik. 2. lazımlik. 3. igitlik. cəsarət. - bu<br />
yararsız faydasız.<br />
iĢdə çox yararlıq gərəkir. 4. çıxar. güc. qabiliyyət. - onun<br />
yararlığı bəs bəllidir. 5. gərəklik. lizum. vaciblik. - onun<br />
gərəkliyi budur. - gərəklik olsa doğrulur. 6. təxhizat.<br />
yarasa ayarsqu. yarısa. aya yersqü.<br />
- yarasanın böyük çeşiti: ət qanat.<br />
yaraşdırmaq uydurmaq. yaxıĢdırmaq. tətbiq edmək. tofiq edmək.<br />
yaraşıq yaraĢma. uyma. yaxıĢma. mütənasib. müvafiq.<br />
yaraşır yaqıĢır. yarar. uyar. yaxıĢır.<br />
yaraşma yaraĢıq. uyma. yaxıĢma. mütənasib. müvafiq.<br />
yaraşmaq sarmaq. yaxıĢmaq. uyuĢmaq. uyğun gəlmək. yapımaq.<br />
münasib gəlmək. - bu süs sizə sarmır.<br />
1740 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yaraşmaq yaqıĢmaq. yakıĢmaq. tutaĢmaq. müvafiq, uyğun olmaq.<br />
1741 http://WWW.TURUZ.NET<br />
uymaq. uyğun gəlmək. münasib gəlmək. müvafiq<br />
gəlmək. yaxıĢmaq. uymaq. iyi gəlmək.<br />
yaraşmaz yaqıĢıqsız. uymaz. gəlməz. namünasib. - yaxışıqsız bir<br />
görüĢ: nəzər.<br />
yaraştırmaq yaxıĢdırmaq. artmaq. qoĢmaq. artırmaq. yapıĢdırmaq.<br />
yaratılğan məxluq.<br />
Ģərik edmək. - tanrıya yardımçı qoşmaq.<br />
yaratma yaradıĢ. xəlq. afəriniĢ.<br />
yaratmaq bəzəmək. toxumaq. düzəltmək.<br />
yarav > yavərfars. kömək.<br />
yarcı yarıcı. yaran. ayıran. açan. paralayan. kəsən.<br />
yardaq 1. yamaq. yarmaq. yardımçı. yardaĢ. qoldaĢ. arxadaĢ.<br />
yədək. yetək. köməkçi. bir iĢi, olayı yapmaq üçün, bir<br />
nərsiyə qarĢı durmaq üçün yararlanan yardaq, köməkçi<br />
ayqıt. 2. dosd. yoldaĢ. 3. bir iĢdə ortaq, Ģərik. 4. maavin.<br />
5. yaramaz. qoĢuntu. darqaĢayıt. dirənti.<br />
yardam sağat. tayaq. dayaq. bərkit. təqviyət. söğəy. qoldam.<br />
qolqapas. kömək.<br />
yardaş yardaq. qoldaĢ. arxadaĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yardım 1. abyar. kömək. 2. vasitə. yeti aracları.<br />
1742 http://WWW.TURUZ.COM<br />
yarğucaq əl dəğirmanı.<br />
3. eanə. 4. yetə. yeti. imdad. maavinət. qop.<br />
- yardım edmək: omuz vurmaq: omuz vermək.<br />
- qolundan qopanı elə: əlindən gələni elə. - yardımın olsun<br />
altı kiĢi, heç olmasa yarı kiĢi.<br />
- əl yardımı: iĢdə kömək. əl köməyi.<br />
- dil yardımı: öğüt. nəsihət.<br />
- birinə yardım edmək: yulumaq. yulutmaq. yoluqmaq.<br />
yolıtmaq. yoluĢmaq. yolutmaq. yulıtmaq. yuluĢmaq. birinin<br />
yoluna çatqılmaq, yatılmaq. birini yağma edmək,<br />
yağaçlamaq, yağqarlamaq.<br />
- yardım edmək: yamlaĢmaq. bulunmaq.- bu kiĢi hər zaman<br />
mənə bulunmuşdu.<br />
- yardıma yetişmək: köməyə gəlmək.<br />
yardımçı yamaq. yarmaq. yardaq. maavin. mədədkar.<br />
yardımçılıq yavraq. yaravıq. yavəri. köməklik. köməkçilik. imdad.<br />
maavinət.<br />
yardırmaq biçdirmək. kəsdirmək. Ģəqqələtmək. - ağac biçdirmək.<br />
yarğa böyük piliç.<br />
yarğıcı hakim. qazi.<br />
yarğılamaq hükm edmək.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yarı orta.- yarı yarı: orta orta.<br />
1743 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- yarı qapalı: aralıq. - qapıyı aralıq ed: kipləmə, ört.<br />
- yarı qaranlıq: alaca qaranlıq.<br />
- yarı yaban: yabansı.<br />
- yarısına varmaq: yarılamaq. yarısını bitirmək.- iĢləri<br />
yarıladıq.<br />
yarıcı yarcı. yaran. ayıran. açan. paralayan. kəsən.<br />
yarıq 1. fəcr. 2. yırıq. cırıq. çatlaq. açıq. 3. fürcə. fürsət. 4.<br />
Ģans. 5. yarılmıĢ. fətqili. - qasıq yarığı: fətq. 6. oyluq<br />
gəmiklərin baĢının yan çanaq sümüklərinə bitiĢən yeri.<br />
oyluqların çənətlərə bitiĢtiği yer. 7. yar. car. e'lan. 8.<br />
yarlı. uçrum. bərk, sarp, dik yer. 9. geçid. gədik. boğaz.<br />
dərbəd. nərsənin geçiləcək yeri.- dağ geçidi. 10. qıp.<br />
qıpır. qıvrıq. - yağıĢ yağıb çəkilib, topraq qıp qıp qaldı. -<br />
yaĢı ötüb, dərisi qıp kəsildi. - dağlar baĢ alıb buram buram,<br />
qıpır qıpır gedirdi. 11. yasıq. hazır. amadə. 12. yırıq.<br />
yırtıq. qaç. qaĢ.<br />
- qarnı yarıq: qara badımcanı qarnın uzunasına yarıb içinə<br />
qiymə ot qoyma yeməyi.<br />
yarıqlamaq topuqlamaq. ayaqlamaq. bərabərləmək. birləmək.<br />
müsaviləmək. tarazlamaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yarıqlaşmaq zireh öndül qoyaraq bahsə girmək.<br />
yarıqlı yarı, yarıqı çox olan yer. carlıq (c y ) yarlıq. uçrumluq.<br />
yarıqmqaq dincəlmək. - xəsdə yarıqdı: dincəldi.<br />
yarıqsamaq yarlıqanmaq istəmək.<br />
yarıl paraç. para. parça.<br />
yarılamaq 1. yarımlamaq. yarısını bitirmək. yarısına varmaq.<br />
qolaylamaq. - iĢləri yarıladıq. 2. ortalamaq.- yolu ortadıq.<br />
- yaĢın ortalamış gənclər. yarı yarı.<br />
yarılmaq ayrılmaq. deĢilmək. dəlinmək. dəlik deĢik olmaq.<br />
ortadan kəsilmək. ayrılmaq. açılmaq.<br />
- dodaq yarılmaq: birdən birə bərk qorxmaq.<br />
- azacıq yarılmaq: yırılmaq. çatlamaq. aralanmaq. - çiban<br />
yırıldı.<br />
yarılma ortadan kəsilmə. ayrılma. açılma.<br />
yarılmış yırtılmıĢ. yırtlaq. yartlaq. açılmıĢ. partlaq. - yırtlaq göz.<br />
yarım - yarım bilikli: yonğa. savadsız. - dəmir yonğası: dəmir<br />
talaĢının irisi. - yarım bilikli: yonğa. savadsız. - dəmir<br />
yonğası: dəmir talaĢının irisi.<br />
yarım {içən (mə'nəvi) anlam}. yirim. bıçuq. biçuq. nisf. əksik.<br />
naqis. - yarım kiĢi. - bir öğrətmənimiz var oda yarım.<br />
- yarım qapuş: sürtük.<br />
1744 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1745 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- yarım sağ, yarım sol: qoĢunda doxsan dərəcədə quran bir<br />
dönmək komandası.<br />
- bir buçuq: yarım qədər. - bir buçuq yarım: bir yarım. birə<br />
at üstünə yarım. - yarım arşın: qolun dirsəkdən aĢağı<br />
bölümünün yarısı. oniki barmaqlıq aralıq.<br />
- yarım yamalaq: əksik üksük.<br />
yarımlamaq yarılamaq. yarısını bitirmək. yarısına varmaq.<br />
qolaylamaq. - iĢləri yarıladıq.<br />
yarın 1. yərin. irən. əyrən. nərsədə olan yarıq yer. dodaq. 2.<br />
yarna. yarınma. arın. arna. arınma. kəffarə. - bunun arını<br />
kimə düĢür: bunun kəffarəsi kimə düĢür.<br />
- yarın değil öbürü gün: sabah yox obiri gün.<br />
- bu gün yarın edmək: yubatmaq.<br />
yarında ertə. sabahı. - yarındası özü gəldi.<br />
yarınma yarın. yarna. arın. arna. arınma. kəffarə. - bunun arını<br />
kimə düĢür: bunun kəffarə kimə düĢür<br />
yarıran yaryan. dosd. tanıĢ. yaryana. dosdyana.<br />
yarısa yarasa. aya yersqü.<br />
yarış yarma. yarma iĢi. barğıĢ. sapdaĢ. bağdaĢ. bağlaĢ.<br />
mərcləĢmə. öçəĢka. Ģərt bağlama. qoĢu. - qoşu atı. -<br />
qoşu yolu: yarıĢ yeri. - qoşu öndüli: yarıĢ mükafatı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- çənə yarışı: havayı söyləmək. gəvəzəlik. - sidik yarışı: boĢ<br />
iĢlərlə uğraĢmaq.<br />
yarışmaq bağdaĢmaq. bağlaĢlamaq. sapdaĢmaq. barğıĢmaq.<br />
qabaqlamaq. öncələmək. müsabiqə vermək. ölçüĢmək.<br />
önqürdəĢmək. topuqlaĢmaq. ayaqlaĢmaq.<br />
yarqa yaraq (> yarafars). güc. zor quvvət.<br />
yar yarıq. car. e'lan.<br />
yarqac qaraq. 1. hesablara qarınan, baxılan gün. qiyamət<br />
(günü). son gün. 2. yoxlayıĢ.<br />
yarqacın tanıĢman. yarqıcın köməkçisi. dadsitan.<br />
yarqaq yaraqlı. tolu. dolu. müsəlləh. hazır. - dolu gələk, yoxsa<br />
nə?.<br />
yarqat yamaq. yarmaq. yardımçı. yardaq. maavin.<br />
yarqıc yarqıcın köməkçisi. tanıĢman. yarqacın. dadsitan.<br />
yarqıl kasıb. yoxsul. çıqan. çıqay9. yazıq. yarlıq9. yazıq.kasıb.<br />
yoxsul.<br />
yarqu təbiət<br />
yarlamaq yarmaq. açmaq. baĢlamaq. - iĢi yarladıq. - iĢi yarlamadan<br />
iĢə düĢdük.<br />
yarlı yarıq. uçrum. bərk, sarp, dik yer.<br />
1746 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yarlığamaq bağıĢlamaq. ğəfran edmək. rəhmət edmək. rəhm<br />
edmək. əfv edmək<br />
yarlıq 1. (y c ) carlıq. yarıqlı. yarı, yarıqı çox olan yer.<br />
1747 http://WWW.TURUZ.NET<br />
uçrumluq. 2. yar. keçər. keçit. icazə. salı. 3.9. yarqıl.<br />
yazıq.kasıb. yoxsul. 4. ücrət. müzd. 5. dosluq. yoldaĢlıq.<br />
məhəbbət. müsadiqət. aĢiqlik. mə'Ģuqluq. 5. 9. yoxsulluq.<br />
kasıblıq. qolaysızlık11. yarlıla11. yokluk11. - yarlılığa ayıb<br />
yok11. 6. buyruq. buyrultu. fərman. 7. carlıq. carlıyaraq<br />
satılan mal. hərrac.<br />
yarlıla11 1. Kasıblıq. qolaysızlık11. yoxluk11. yoxsulluk. - yarlılığa<br />
ayıb yok11. 2. yarlıq9. yoxsulluq. kasıblıq. qolaysızlık11.<br />
yokluk11. - yarlılığa ayıb yok11.<br />
yarmağan ərməğan. bərgüsar. töhvə.<br />
yarmaq 1. yaramaq. paramaq. paralamaq. parçalamaq. 1.<br />
yarlamaq. açmaq. baĢlamaq. - iĢi yarladıq. - iĢi<br />
yarlamadan iĢə düĢdük. 3. yardaq. yamaq. yardımçı.<br />
maavin. 4. açmaq.<br />
- qılı qırx yarmaq: çox incələmək. tədqiq edmək.<br />
yarma 1. yarıla bilən. yarılmıĢ. - yarma hulu. - yarma odun. 2.<br />
öğüdülmüĢ. para para olmuĢ. - arpa yarması. - bağla<br />
yarması. - burçaq yarması. 3. yarma iĢi. yarıĢ. 4. yarmıq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
əyirmiq (< yarmaq).<br />
- yarma yuqa: bir çeĢit qatmər·.<br />
yarmalamaq boyuna biçmək, kəsmək.<br />
yarmaşsızlıq oransızlıq. çəksizlik. yaxıĢıqsızlıq. uyarsızlıq. biçimsizlik.<br />
tanasübsüzlük.<br />
yarmıq əyirmiq (< yarmaq). yarma.<br />
yarna yarın. yarınma. arın. arna. arınma. kəffarə. - bunun arını<br />
kimə düĢür: bunun kəffarə kimə düĢür<br />
yarpaq - asma yarpağı: dolma yarpağı.<br />
yarşa mə'nəviyyət.<br />
yarşıq mə'nəvi.<br />
yartılmış yırtılmış. 1. bizləməkdən yanları yırtlımıĢ, biz<br />
qorxusundan yeriməyə alıĢmıĢ heyvanın. - bu tay daha<br />
yırtılmamış. 2. sırtılmıĢ. utanmaz. - yırtılmış cocuq.<br />
yartlaq yırtlaq. yarılmıĢ. yırtılmıĢ. açılmıĢ. partlaq. - yırtlaq göz.<br />
yaruq ası. fayda. qoĢuq.<br />
yaryan yarıran. dosd. tanıĢ.<br />
yaryana yarıran. dosdyana.<br />
yas (< yasmaq. yassılanmaq: əzilmək. alçalmaq). 1. yasqı.<br />
sayqı. saymaq üçün tutulan, qurulan törən. 2. acıq. acı.<br />
müsibət. matəm.<br />
1748 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yasa - yasa batmaq: qaralar geymək.<br />
yasaq 1. mən'. məmniiyyət. 1. qanun. düzən. nizam.<br />
yasaqçı 1. qanun qoyan. düzən. düzənçi. 2. buyruqçu. mə'mur. 3.<br />
mahafiz.<br />
yasaq 1. qanun. nizam. 2. qadağa. mən'.<br />
yasaqlamaq qanun qoymaq. nizam qoymaq. 2. qadaqlamaq. qadağa<br />
edmək. mən' edmək.<br />
yasaqlamaq tıymaq. tıqmaq.<br />
yasama tondurma. dondurma. toplama. yığma. qondarma. 1. bir<br />
1749 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yerə yığıb bütünləmə. 2. muntaj. 3. məsnoyi. təbiyi<br />
olmuyan. - dondurma daş: məsnoyi daĢ. təbiyi olmuyan.<br />
- dondurma duvar: beton armə.<br />
yasar əlsuyu. vizu. dəsdəmaz. - əlsuyu almaq: əlsulanmaq<br />
dəsdəmaz almaq.<br />
yasarmaq əlsulanmaq. dəsdəmaz almaq<br />
yasarsız əlsusuz. vizusuz. dəsdəmazsız.<br />
yasavul yol bəkcisi aly çavuĢu.<br />
yasdama yasdanma. tayama. dayama. tayanma. dayanma. ittika.<br />
yasdamaq dayamaq. - bunu duvara yasdaynız.<br />
yasdan ittika.<br />
yasdancaq dayancaq. yasdıq. mitəkkə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yasdanma yasdama. tayama. dayama. tayanma. dayanma. ittika.<br />
yasdanmaq ittka edmək.<br />
yasdanmış tayalı. dayalı. dayanmıĢ.<br />
yasdığac üzərində xəmir, çörək açma taxdası.<br />
yasdıq 1. yasdancaq. dayancaq. mitəkkə. 2. Ģitil, bitgi becərmək<br />
üçün, kübrə ilə incə topradan, yüksəkcə yapılan<br />
təpəcik. - Ģitilləri yasıqa yatırmaq. 3. buğun uzun<br />
görünməsi üçün saqqalı uzaltmaq. - buğ yasdığı.<br />
- üz yasdığı: yumĢaq yasdıq.<br />
- üz yasdığı: yumĢaq yastıq, balıĢ.<br />
yasdım patqa. yastı, basıq burun. pat burun.<br />
yasgi əzgi. nəğmə.<br />
yası yassı. 1. yatsıvın. yastıvın. yatıq. basıq. 2. təsgin. 3. açıq.<br />
basıq. müstəvi. basılıb əzilmiĢ kimi.<br />
- yası daĢ.<br />
- yam yası: büs bütün əzilmiĢ kimi.<br />
yasıq 1. yarıq. hazır. amadə. 2. yazıq. yaysıq. əzik. bükük.<br />
yasıqlıq yasılıq. yassılıq. yassıqlıq. basıqlıq. əzilib açılmıĢ<br />
durum. - bir taxdananın yasılıqı.<br />
yasılanmaq basılıb əzilmiĢ kimi açılmaq.<br />
1750 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yasılatmaq basıb əzmək, genətmək. - ayaqqablarım dar gəlir,<br />
yasılatmalıyam.<br />
yasılıq yassılıq. yasıqlıq. yassıqlıq. basıqlıq. əzilib açılmıĢ<br />
durum. - bir taxdananın yasılıqı.<br />
yasımanka su boĢaltilirkən boğazı "qır qır" edən təsti.<br />
yasırılğan yasırın. gizli. tıxılğan. məxfi.<br />
yasırın yasırılğan. gizli. tıxılğan. məxfi.<br />
yasqalıq tapınmaq, namaza durmaq, ibadətdə geyilən paltar.<br />
yasqamaq asqamaq. yaraqlamaq. hazırlamaq.<br />
yasqan əlsuqan. abdəstxana. vizuxanə.<br />
yasqar əlsuqar. yasarmağ ibriqi.<br />
yaslanma söyküĢ. söykənmə. dayanma. ittka.<br />
yaslanmaq yaslı olmaq. acıqlanmaq. acğılmaq. matəmə batmaq. -<br />
1751 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çox yaşlanıb qocalmaq: çox qarımaq. qağĢamaq. (< qaq:<br />
sərt səs).<br />
yasmaq yatsamaq. 1. düzəltmək. açmaq. təsviyə edmək. 2.<br />
yasmıq mərcimək.<br />
gərgin nəyi gəvĢətmək. - oxu atıb yayı yasmaq: oxu atıb<br />
yayı asmaq. 3. örtü. pərdə. 4. yəmĢək. peçə.<br />
yassı yası. 1. yatsıvın. yastıvın. yatıq. basıq. pısıq. açıq. basıq.<br />
müstəvi. basılıb əzilmiĢ kimi.- yatıq su qabı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
2 təsgin. - yası daĢ.<br />
- yam yası: büs bütün əzilmiĢ kimi.<br />
- dağın yassı təpəsi: dağ ərqəci.<br />
- tarla, dağın yassı, düz kürək biçimində olan yeri: taban.<br />
daban. - daban yer. - daban tarla.<br />
- yassı, quru əncir: daban ənciri.<br />
yassılıq yasılıq. yasıqlıq. yassıqlıq. basıqlıq. əzilib açılmıĢ<br />
durum. - bir taxdananın yasılıqı.<br />
yastıq taya. tayaq. mitəkkə. - dayaqlı döşəkli: döşəli dayalı: hər<br />
bir qoĢu yaraqı (əĢya, ləvazim) yerləĢmiĢ, dayanmıĢ. - döĢəli<br />
dayalı bir ev.<br />
yastısına palasınma.<br />
yastıvın yatsıvın. 1. yatıq. yassı. yası. basıq. 2. yatma çağı. -<br />
yatsıvım gəlir: yuxum gəlir.<br />
yastur mastur. gəminin, sarayın ən geniĢ qonağı.<br />
yaşam dirlik. ömür. sağlıq. sağlıcaq. dirilik. həyat. durmuĢ.<br />
geçinmə. geçiniĢ. məiĢət. həyat. - güc geçinmə. - bol,<br />
qolay geçiniş. - geçinmə qoşu: həyat əsbabı.<br />
- olduqca uzun yaĢam diləyi: tanrım gecindən versin.<br />
- dirliyindən bıqmıĢ kimsələr: hayata doymuĢ adamlar.<br />
- bilgivi işə salsan, yaşamda yer tutarsan: iĢə yaramaq.<br />
1752 http://WWW.TURUZ.COM<br />
yer tutmaq.
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yaşamaq sağ olmaq. sağlaĢmaq. - durumun sağlayıb yaşamaq:<br />
yaşasın! dursun.<br />
1753 http://WWW.TURUZ.NET<br />
geçinmək. dolanmaq. idarə olunmaq. - alın təri ilə geçinmək.<br />
yaşatmaq diriltmək. ehya edmək. həyat vermək. - birisini<br />
yaşatmaq: durumun sağlayıb yaşatmaq: geçindirmək.<br />
dolandırmaq. idarə etmək. - bu gəlir məni geçindirər.-<br />
yumĢaq olan kiĢi, hamını geçindirər. - belə bir ağır durumu<br />
geçindirmək olmaz. - çoluq cocuğunu alın təri ilə<br />
geçindirən.<br />
yaşayış (birlikdə). geçim. durmuĢ. amiziĢ. imtizac. canlılıq. dirim.<br />
həyat. - böylə geçim olmaz.<br />
yaşıq aĢıq. eĢq. səvük. sevik. sevgili. məhbub. ıĢıq. sevinc.<br />
əziz.<br />
yaşıl 1. sarı ilə göy arasında olan boya. 2. çiğ. xam. yaĢ. taza.<br />
körpə. gənc. cavan.<br />
- yaşıl tomat: bir para yeməklərdə iĢlənən çiğ tomat.<br />
. göyümtül yəşil boya: böcək qabuğu.<br />
- yaşıl baş: baĢı yaĢıl olan ördək çeĢiti.<br />
- yaşıl bağa: bağa çeĢiti.<br />
- yədə daşı: yaşıl daş: yəĢm. yəĢəm.<br />
- yaşıl oy: onat, muvafiq səs.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaşıllandırmaq yeniləndirmək. tazalatmaq.<br />
yaşın 1. > roĢən. yalqım. yağtı. yaldız. yıldız. açıq. 2. yaĢırın.<br />
astın. gizli. gizlin. əlatı. əlaltın. xəfiyyən.<br />
yaşırın yaĢın. astın. gizli. gizlin. əlatı. əlaltın. xəfiyyən.<br />
yaş 1. yaĢıl. taza. körpə. gənc. cavan. 2. ağılsız. toy. səfeh.<br />
sapaq. çiy. xam. əcəmi.- toy kişi. 3. göz suyu. - yaşın<br />
saxlayammadı. - yaşı durmaz axar. - yaşın sıxdı. - yaş<br />
ağlayıb ciyər dağlamak. 4. həyat.<br />
- yaşlı başlı: saçlı baĢlı. bitgin yaĢa gəlmiĢ.<br />
- yaş baş: saç saqqal.<br />
- man yaşlıq qoyka: dört yaĢını keçən qoyun (yalnız qoyun<br />
için).<br />
- yaşı dümüş adam: yaĢlı adam.<br />
- yaşın başın almıĢ: yaĢlı. yetmiĢ.<br />
- yaşında: bir yaĢında.<br />
yaşquluq aĢuqlıq. yıĢıqlıq. tulqalı. tulqa qeyimi.<br />
yaşlı geçgin. qoca. sınaqlı. təcrübəli. qart. qarı. qarıq. keçmiĢ.<br />
geçgin. əsgimiĢ. qıtlaĢmıĢ. söyküĢ. dayıĢ. mütəkki.<br />
- yaşlıların çənəsinin özözünə titrəməsi: gəviĢ. - geçgin<br />
kiĢi.<br />
1754 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1755 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- yaşlı çağda doğulan son cocuq: sonbeĢik. təknə<br />
qazıntısı.<br />
yaşlıca - böyük, yaşlıca, döğüşgən, sınağlı, iş alışığı olan batur<br />
kişi: tayı. dayı. - qoç dayı. yaĢar dayı.<br />
yaşlıq ağılsızlıq. toylıq. səfehlikk. sapaqlıq. çiylik. xamlıq.<br />
əcəmilik. cəhalət.<br />
yaşmaq pərdə. tutuq. örtük.<br />
yaşmaqlıq pərdəlik. tutuqluq. örtüklik.<br />
yaşuq aşuq. mətin. ağır.<br />
yat yad. 1. ip. əyp. eyp. zehn. xatir. fikir. 2. yabançı. yabanı.<br />
el oğlu. dıĢ. için qarĢıtı. - açıqdan adam alınmır. 3. yat !:<br />
uyu !. qal !. qafil ol !. yuban !. geri qal !. 3. qərib. uzqaq.<br />
yabançı. 2. düĢman. 4. zikir. 5. anğma. anma. xatirləmə.<br />
6. yatsaq. xatirə. (< qatıra. qayıta). keçmiĢə dönmüĢ,<br />
keçəcəyə bağlı olan nərsə. 7. yataqan. pusat. busat.<br />
bəsat. basat. yataq. qalxan zireh kimi, qorunmaq üçün<br />
nərsənin üzərinə yatırılmıĢ yat yaraq, silah sürsat. - yat<br />
yaraq: ləvazim. mühümmat.8. yet. yad. çat. həqq. - sizin<br />
mənə gücənməyə yetiz yoxdur. - yada daşı: haq daĢı. 9.<br />
qalxan yapıc (zireh) kimi qorunma yaraği. cəhaz.<br />
mühümmat. püsat. silah. - yat yarağ: silah o mühümmat.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
10. qırağ. xuylanmayan. tutmaz. afət. tüĢün. düĢün.<br />
xatir. yabançı. yavı. yav. yava. yağı. qərib. 1. yet. yat.<br />
çat. həqq. - sizin mənə gücənməyə yetiz yoxdur. - yada<br />
daşı: haq daĢı.<br />
yata yada. yədə. yetə. yeti. damarlı yəĢil daĢ ki əsgi türklər<br />
arzulanıb (niyyət edib) quya atardılar.<br />
yatab 1. həmiĢə. durmadan. dayima. 2. əbədi. durmaz.<br />
qalmaz.<br />
yatacaq yatcaq. qonaq. yataq yer.- yolçuya qonaq vermək.<br />
yataç 1. yataĢ. yatas. yaddaĢt. 2. toyuğun uçurcaq, çanağ (><br />
cinah) gəmiyin qıraraq, tutulan söz.<br />
- yataç gəmiyi: uçurcaq, çanağ gəmiyi.<br />
yatağan (yatar durumda olan). 1. bərk uzun pıçaq.<br />
- yatağan pıçağının bir çeşiti: qulaqlı. - bir çeşit enli<br />
yatağan: varsağı. 2. yat. yataq. pusat. busat. bəsat.<br />
basat. qalxan zireh kimi, qorunmaq üçün nərsənin<br />
üzərinə yatırılmıĢ yat yaraq, silah sürsat.<br />
yataq yatlaq. 1. bəstərfars bastar pəstər pıstır. altlıq.<br />
altda olan. 2. avlaq. ovlaq. 3. ambar. 4. oğruları, oğurluq<br />
nərsələriynə gizlədən kiĢi. 5. bəndər. liman. - gəmi<br />
yatağı: bəndərqah. 6. yol. məcra. 7. yataqan. yat. pusat.<br />
1756 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1757 http://WWW.TURUZ.NET<br />
busat. bəsat. basat. qalxan zireh kimi, qorunmaq üçün<br />
nərsənin üzərinə yatırılmıĢ yat yaraq, silah sürsat.<br />
- yataq odası: 1. yatmaq takımları qoyulan kiçik oda. sandıq<br />
odası. sandıxana. 2. yatılan otaq.<br />
- döl yataq: oğuluduruq. yumurtalıq.<br />
- yataq takımı.<br />
- yatağa atılıb dincin almaq: tümbə. tumba.<br />
- iki, dörd qollu olan əğləncəli yataq: salıncaq.<br />
yataqan - yatağan pıçağının bir çeşiti: qulaqlı.<br />
yataqlı yatlaqlı. yatağı, məcrası dərin olan . - yataqlı ırmaq.<br />
yatalaq döĢək düĢgünü. həmmiĢə yatmıĢ olan.<br />
yatalanmaq yadalanmaq. cadalamaq. oxunmaq. özünü baxıcıya<br />
görsətmək. üpürünmək.<br />
yatan - bir yatanlar: yatdaĢ. yatqaĢ. bir yatanlar. ər arvad.<br />
yatas 1. yataĢ. yataç. yaddaĢt. 2. toyuğun uçurcaq, çanağ (><br />
cinah) gəmiyin qıraraq, tutulan söz.<br />
- yatas gəmiyi: uçurcaq, çanağ gəmiyi.<br />
yataş 1. yatas. yataç. yaddaĢt. 2. toyuğun uçurcaq, çanağ (><br />
cinah) gəmiyin qıraraq, tutulan söz.<br />
- yadas gəmiyi: uçurcaq, çanağ gəmiyi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yatba yamat. 1. əğik. mayil. iĢtahlı. - içkiyə yatbalı kiĢi. - yuxuya<br />
yatbalı: yuxuçul. - {yatba qıran: 1. təvəccühi, meyli, iĢtahı<br />
çevirən. 2. iğrənc}. 2. vəsl. rəbt. - yatba biçi: hərfi rəbt. -<br />
mənlə sən: mən və sən: ( bu tümlədə "lə", "və" yatba biçidi).<br />
yatcaq qonaq. yataq yer. yatacaq.- yolçuya qonaq vermək.<br />
yatdaşt yaddaşt. (< yat). yataĢ. yatas. yataç.<br />
yatfa yafta. yapıt. yapta. (y t ). tapıt. tapıt. 1. sənəd. 2. lövhə.<br />
kətibə. 3. suçluların, dustaxların boynuna asılan kağız.<br />
4. etiket. sĢəni, tayın, nərsənin üsütnə yapıĢılan,<br />
yatırılan, taxılan səyfə. 5. e'lan.<br />
yatı yatma. gecəni keçirmə. beytutə. - gecə yatısı: gecə<br />
yatması.<br />
yatigar yadigar. yatıqar. yatyaq. yatqay. (< yatırmaq). yatırılmıĢ,<br />
qoyqunmuĢ nərsə. anıt. xumaruka. - sizlərə məndən<br />
yatıqar olsun. - bu kitab atamdan mənə yatıqardır. istəlik4.<br />
bələk5. sıylıq. qalın. - keçmiĢ qalın.<br />
yatıq (# qalqıq). 1. yatılmıĢ. əğilmiĢ. yatsıvın. yastıvın. yassı.<br />
yası. basıq. 2. devrik. çevrik. devrik. 3. yassı. pısıq.<br />
yatıqar yadigar. yatyaq. yatqay. (< yatırmaq). yatırılmıĢ,<br />
qoyqunmuĢ nərsə. - sizlərə məndən yatıqar olsun. - bu<br />
kitab atamdan mənə yatıqardır.<br />
1758 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yatıl yatqıl. yatqın. atıl. atqıl. atqın. 1. iĢsiz. iĢləməz. 2. etgisiz.<br />
əsərsiz.<br />
yatılı gecə gündüz. Ģəbanə ruz. - yatılı okul: Ģəbanə ruz<br />
mədrəsə.<br />
yatılmış yatıq. əğilmiĢ.<br />
yatılmış yatmıĢ. sərilmiĢ. basılmıĢ.<br />
yatımçı yadımçı. əl ulağı.<br />
yatım sərgik. nərsənin yatmıĢ, əğrik durumu. yatmıĢ, əğilmiĢ<br />
olan.<br />
yatımlı oturaqlı, samballı olan. kiləsli. qursili. kürsili. töĢəkli.<br />
1759 http://WWW.TURUZ.NET<br />
döĢəkli. yataqlı. sabit. (< qurmaq).- kürsili yazı. - gözəl,<br />
yatımlı olan: kiləs. kürsi. qursi.<br />
yatır yatrı. yatırı. yatırma. pəsəndaz.<br />
yatırı yatır. yatrı. yatırma. pəsəndaz.<br />
yatırılmış - yatırılmış nərsə: yatyaq. yatyaq. yatqay. yadigar. (<<br />
yatırmaq).<br />
yatırqamaq yadırqamaq. (< yat). { yatqarmaq. yatırılmıĢ, uzadılmıĢ<br />
dururma qaymaq, qoydurmaq}. uzaqlaĢmıĢ, uzaq oluq bir<br />
durumda baxmaq. yayın görmək. yan gözdən görmək.<br />
yabançılaĢmaq. yabansımaq. yabansamaq. cocuğun<br />
tanımpamadığın gördüyündə ağlamağı. tanğrımaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
tanğlamaq. tanğmaq. qəribsinmək. ĢaĢınmaq.<br />
təəccüblənmək. - bu uĢaq məni yadırqayır.<br />
yatırma yatır. yatrı. yatırı. pəsəndaz.<br />
yatırmaq qısdırmaq. qısmaq. endirmək. - qulaqların qısdı.<br />
- kük yatırmaq. basdırmaq. basmaq. quluçqa oturtmaq. - iki<br />
toyuq basdım.<br />
yatışdırmaq qapamaq. xəfələtmək.<br />
yatışdırmaq 1. basdırmaq. toxtaĢtırmaq. təsgin vermək. - yel yağmuri<br />
yatışdırdı. 2. düzəltmək. təsviyə edmək. - iĢlərizi<br />
yatışdırın, sonra hara getsəz gedin. 3. razılatmaq. razı<br />
edmək. - sizi nə ilə bu iĢə yatışdırdırlar.<br />
yatışmaq 1. təsgin tapmaq. rakid olmaq. itiliyi keçmək. oturuĢmaq.<br />
durmaq. - qarğaĢalıq oturuşdu. - dəniz yatışdı. - fırtına<br />
yatışdı. 2. rahatlanmaq.<br />
yatqarmaq yadırqamaq (< yat). { yatırılmıĢ, uzadılmıĢ dururma qaymaq,<br />
qoydurmaq}.<br />
yatqay yatyaq. yatıqar. yadigar. (< yatırmaq). yatırılmıĢ,<br />
qoyqunmuĢ nərsə. - sizlərə məndən yatıqar olsun. - bu<br />
kitab atamdan mənə yatıqardır.<br />
yatqı basıb basılmaqdan oluĢan qırma. qırım. - qumaĢ yatıqı.<br />
1760 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yatqıl yatıl. yatqın. atıl. atqıl. atqın. 1. iĢsiz. iĢləməz. 2. etgisiz.<br />
əsərsiz.<br />
yatqın yatıl. yatqıl. atıl. atqıl. atqın. 1. iĢsiz. iĢləməz. 2. etgisiz.<br />
əsərsiz. 3. əğri.<br />
yatlaq yataq. 1. bəstərfars bastar pəstər pıstır. altlıq.<br />
1761 http://WWW.TURUZ.NET<br />
altda olan. 2. avlaq. ovlaq. 3. ambar. 4. oğruları, oğurluq<br />
nərsələriynə gizlədən kiĢi. 5. bəndər. liman. - gəmi<br />
yatağı: bəndərqah. 6. yol. məcra.<br />
yatlaqlı yataqlı. yatağı, məcrası dərin olan . - yataqlı ırmaq.<br />
yatlamaq yadlamaq. yada salmaq. eypləmək. ipləmək. əypləmək.<br />
xatırlatmaq.<br />
yatlamaq yadlamaq. yadamaq. tüĢünmək. düĢünmək. xatırlamaq.<br />
yatlamamaq yadlamamaq. bəlləmək. öğrənmək. zehnə tapĢırmaq.<br />
əzbərləmək. - dərsi bəllədizmi.<br />
yatlanmamaq yadlanmamaq. bəllənmək. öğrənilmək. zehnə<br />
tapĢırılmaq. əzbərlənmək. - dərsi bəlləndizmi.<br />
yatlı yadlı. yatlu. 1. yağı. düĢman. 2. yabançı. məchul.<br />
namə'lum. 3. uğursuz. məĢ'um.<br />
yatma beytutə. yatı. gecəni keçirmə. qalma. - geciydi, orda<br />
qalmalıydım. - gecə yatısı: gecə yatması.<br />
yatmaq sərilmək. xəstələnmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yatman müti'. uyumlu. itaətkar.<br />
yatmayan gəzər. ayaqda olan. qalxub dolanan.<br />
yatmış oğuĢmuĢ. yığıĢmıĢ. yorulmuĢ. kehəlmiĢ. yatılmıĢ.<br />
sərilmiĢ. basılmıĢ.<br />
yatrı yatır. yatırı. yatırma. pəsəndaz.<br />
yatsaq xatirə. yat. yad. (< qatıra. qayıta). keçmiĢə dönmüĢ,<br />
keçəcəyə bağlı olan nərsə.<br />
yatsamaq yasmaq. 1. düzəltmək. açmaq. təsviyə edmək. 2. gərgin<br />
nəyi gəvĢətmək. - oxu atıb yayı yasmaq: oxu atıb yayı<br />
asmaq<br />
yatsıvın yastıvın. 1. yatıq. yassı. yası. basıq. 2. yatma çağı. -<br />
yatsıvım gəlir: yuxum gəlir.<br />
yatsız yadsız. yetsiz. yatsız. çatsız. haqsız. - öz yurdumda çatsız<br />
qaldım.<br />
yatsu yatma. - yatsu yeri, çağı. - yatsu namazı: yatma namazı.<br />
yattamaq yada yazmaq, qoymaq (> yad dadən) amuxtənfars <<br />
yamatmaq. yamtamaq. öğrətmək. əmitmək. əmcitmək.<br />
yattaş yaddaĢ. yadlıq. - yaddaĢ dəfdəri: baĢlıq.<br />
yatturulmaq yittirilmək. yox olqunmaq. qeyb ettirilmək. bir nəyi, Ģeyi<br />
buxcaya saqlatmaq.<br />
1762 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yatuq > yaxud. {quĢqunu, Ģəggi çatdıran imgəli söz}. olsun ki. ya<br />
1763 http://WWW.TURUZ.NET<br />
bu ki. yada. - sən yatuq mən. - bu gün yakut o.<br />
yatuq qucağa yatırılıb çalınan çalarlar.<br />
yatyaq yadigar. yatyaq. yatqay. (< yatırmaq). yatırılmıĢ nərsə.<br />
yava - yava qıldı özünü.<br />
yava yav. yavı. yağı. 1. yoxluq. füqdan. 2. fəna. zay. 3.<br />
yabançı. yad. qərib. 4. düĢman. ası. 5. məchul.<br />
- yava heyvan: yiyəsiz. 6. yavəfars (< yayva: açıq. boĢ).<br />
saçma. sapan. səfeh. əbəs. həzyan.<br />
yavan 1. < yayvan. bəllənməmiĢ, açıq, lüt olan. 2. geniĢ. açıq. bol.<br />
yayılmıĢ. münbəsit. 3. dağınıq. toplı olmayan. pəriĢan.<br />
ğeyri məzbut. 4. laqeyd. 5. duzsuz. dadsız. məzəsiz. 6.<br />
yağsız. yağık pək az. - yavan ət. - yavan Ģorba.<br />
- ağzı yayvan: ağzı açıq. sarsaq. boĢboğaz. ağzı gəvĢək.<br />
gəvəzə.<br />
yavanlamaq öğrəĢmək. əzbərləmək. hifz edmək.<br />
yavanlıq < yayvanlıq. 1. geniĢlik. açıqlıq. bolluq. inbisat. 2.<br />
dağqınıqlıq. pəriĢanlıq. 3. gəvĢəklik. laqeydlik .<br />
yavar tiĢər. diĢər. tıĢar. dıĢar. dıĢarı. xarici. biruni.<br />
yavaş 1. e'tina. 2. düĢünən. ağı. mülayim. mətin. 3. səssiz.<br />
gurultusuz. - yavaş durun: səssiz oturun. - alay yavaş
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
sürürdü: qonaqlıq. 4. yüngül. boĢ. tünd olmayan.<br />
toxunmaz. - yavaş tütün. yavaş alkol. - yavaş kiĢi. 5. ağır.<br />
us. həlim. yuvaĢ. ahəstə < asta. ağır. savsa. ağır. asta.<br />
ahüstə. - yavaş yavaş: atım atım. ağır ağır.<br />
- yavaş!: tur!. dur!. dayan!.- dur baxalım.<br />
- yavaş yavaş, sümsük sümsük, qıçın qıçın birinin yanına<br />
soxulmaq, yanaĢmaq gəlmək.<br />
yavaşa lavaşa. > ləvaşəfars. (< yavaş). asav heyvanları tutmaq<br />
üçün dodaqlarına taxılan odun qısqac.<br />
yavaşca oğrın. yap. yapca. yappac. - yavaşca yavaşca: yab yab:<br />
yap yap. yapca yapca: yabbac: oğrun oğrun.<br />
yavaşcacıq toxunmaqsızın. e'tina ilə. - iĢlərizi yavaşcacıq qılın.<br />
yavaşdırmaq alıĢdırmaq. vərdiĢlətmək. yumĢatmaq. öğrətmək. tə'lim<br />
edmək. tə'nis edmək. amuziĢ vermək. əmiĢdirmək.<br />
əmziĢdirmək.- cocuğu ekoldan qabaq, uĢaq baxcasına<br />
göndərməklə, onu dərsə yavaşdırmalı. - yavaşdırmadan yol<br />
alınmaz, öğrətmədən qız alınmaz. - bu atı miniyə<br />
yavaşdırmalı.<br />
yavaşlamaq yuvaĢlamaq. yelkən endirmək. ağır davranmaq,<br />
yürümək. - çox yavaşlamadan yeriyin.<br />
1764 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yavaşlıq 1. düĢüncəli. təəni. 2. yumĢaqlı. mülayimət. - sərtlik iyi<br />
1765 http://WWW.TURUZ.NET<br />
değilsədə, bu qədər yumşaqlıqda çoxdur. 3. usluluq.<br />
usulluq. təənni. düĢünmə. 4. ağırlıq. tutuqluq. tatlılıq.<br />
dadlılıq. iyilik. mülatifət. lütf. - dadlılıqla kəndini vaz<br />
keçirdi: qutardı. - dadlıqıla qandırdım. - tutuqluqa nədən<br />
varmı.<br />
yavaşsız e'tinasız. gobud.<br />
yavat - yavat olmayan: yürük. iĢlək. axal. rayic.- yürük pul.<br />
yavəfars < yava (< yayva: açıq. boĢ).<br />
yavərfars < yarav. kömək.<br />
yavəri < yaravıq. yavraq. köməklik. köməkçilik. yardımçılıq.<br />
imdad. maavinət.<br />
yavı yav. yava. yağı. 1. yoxluq. füqdan. 2. fəna. zay. 3.<br />
yabançı. yad. qərib. 4. düĢman. ası. 5. məchul.<br />
- yava heyvan: yiyəsiz.<br />
yav yavı. yava. yağı. 1. yoxluq. füqdan. 2. fəna. zay. 3.<br />
yabançı. yad. qərib. 4. düĢman. ası. 5. məchul.<br />
- yava heyvan: yiyəsiz.<br />
yavlaq cavlaq: - tasın içi, dibi kimi yavlaq, çıplaq, qılsız vaĢ: başı<br />
tas: daz.<br />
- yavlaq yağı qaytaran: dəf edən.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yavlıq cavlıq. ocmanlıq. düĢmanlıq.<br />
yavraq < yaravıq. yavəri. köməklik. köməkçilik. yardımçılıq.<br />
imdad. maavinət.<br />
yavru - yavrı ağzı: quzi, dana ağzı kimi açıq qırmızı boya.<br />
- qapı yavrısı: böyük qapıların aĢağ ortasında olan kiçik<br />
qapıcıq.<br />
yavrucağız yavrucıq.<br />
- iki yaşında dəvə yavrısı: törün. torun. {1. < törəmək. 2. <<br />
turum ( < durmaq: edmək.)}.<br />
- çox kiçik eşşək yavrusu: qulun. daha irisinə sıpa deyilir.<br />
- doğuz balası: burtlaq.<br />
yavrucıq yavrucağız.<br />
- dovşan yavrusu: göçgən. göçən.<br />
- tomuz yavrusu: çürpə. çörpə.<br />
yavsamaq yuvmaq. yüvmək. yüvsəmək. qormaq. əriĢmək. varmaq.<br />
könül almaq.<br />
yavsi iğnəli bir çəkirgə.<br />
yavşaq kiçik bit. sirkədən yeni çıxmıĢ bit.<br />
yavşan batan. tikənli ot. - yavşan otı: veroniqə deyilən ot.<br />
1766 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yavu ! > yahu !. (< yayva. yava: açıq. boĢ. qanmaz. bayağı kimsə.).<br />
1767 http://WWW.TURUZ.NET<br />
səfeh gədə. alçaltaraq birin səsləmək. - yavu ! sənə nə<br />
dedim.<br />
yavuq yağuq (< yaq). niĢanlık. adaqlık. namzədlik. - onun<br />
yavuğu varmı.<br />
yavuqlamaq yağuqlamaq (< yaq). niĢanlamaq. adaqlamaq.<br />
namzədləmək. - onun yavuğladıq.<br />
yavuqlanmaq yağuqlanmaq (< yaq). niĢanlanmaq. adaqlanmaq.<br />
namzədlənmək:.- onun yavuğladıq.<br />
yavuqlı yağuqlı (< yaq). niĢanlı. adaqlı. namzəd. - o qızın<br />
yavuqlısı var. - onun yavuğu varmı.<br />
yavuz 1. bərk. bətər. yaman. Ģədid. Ģiddətli. çox sərt. 2. ə'la.<br />
bərk iyi. əntiq. foquladə. xariqüladə. qıyaq. 1. qorxu<br />
quran. qurqut. qorqut. qorxucu. qorxuz. qorxu verən. 1.<br />
yaman. iti. bətər. yaklıĢ. 1. (# yumĢaq. uz. mülayim. həlim).<br />
- yavuz gözdən ıraq dutsun, inayət birlə haqq anı.<br />
yavuzluq 1. bərklik. bətərlik. yamanlıq. Ģədidlik. sərtlik. 2. ə'lalılq.<br />
bərk iyilik. əntiqlik. foquladəlik. xariqüladəlik. qıyaqlıq.<br />
yay (< yayılmaq: açılmaq). 1. bu fəsildə hər nəyin sıcaqdan<br />
açılmasından böylə adlanmıĢ.<br />
- yay qolı: yayın iki qaĢından biri.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- öğrənci yayı: yay atmaqa alıĢmaq, qapınmaq üçün<br />
oynadılan yey: qappaz.<br />
- qaşa oxşar kimi, yaylı belli olan nərsələr: qaĢ.<br />
- yay çəkip ox atmaq.<br />
- oxu bərk atmaq üçün yaya keçirlən ağac. atabək. (< ata +<br />
bərk: bərk ata).<br />
- yay qurmaq: gəzləmək. oxu yayın kiriĢnə taxıb qurmaq.<br />
- yayda qışlamaq gərək: qıĢ iĢin, görəvin, çəkimin görmək,<br />
yerləmək.<br />
yaya yaya yeriyən. yayan. piyada. tabankeĢ. tabankeĢ.<br />
dabançək. dabançəkən.<br />
- yaya yerimək: daban atmaq.<br />
yayaq baydaq. piyada.<br />
yayan yaya yeriyən. piyada. tabankeĢ. tabankeĢ. dabançək.<br />
dabançəkən. yaya. ayaqla yeriyən. piyada. - yayan<br />
yolçu. - yayanlar geri qaldı. - yayan qalmaq: atsız qalmaq.<br />
məhrum. nəsibsiz. bəhrəsiz. - bilgidən yayanlar. - yaya<br />
çərisi: piyadə nizam.<br />
yayanlıq atsızlıq. yayalıq. piyadalıq. - uzun yolda, yayanlıq<br />
çəkilməz.<br />
1768 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yayğı 1. yayılan, sərilən, sərpilən nərsə. 2. sərgi. 3. örtük.<br />
1769 http://WWW.TURUZ.NET<br />
mələfə. ləhaf. nərsənin üstünə, altına sərilən yayıq,<br />
parça, örtük. - yorqan döĢək, balıĢ, yastıq yayqısı. - süfrə<br />
yayqısı. - hamam yayqısı.<br />
yayıcı dağıtıcı. xəbər yollayan. propaQAnist.<br />
yayıq 1. yayvan. ucsuz bucaQsız. geniĢ. yayvan. açıq.<br />
məbsut. - yayıq danıĢıq: hər tərəfli. 2. tƏprƏm. yer<br />
sarsıntısı. 3. atıq. çalıq. çalqaq. yoğurt, süt çalqama<br />
qabı. 4. yayılmıĢ. sərili. sərilmiĢ. döĢənmiĢ. - yataqlar<br />
sərildi. 5. yayqın. yayılmıĢ. 6. yağ çıxarmaq üçün içinə<br />
süt, yoğurt tökülən' altı geniĢ, uca, dar boğazlı qab. -<br />
yayıq toxmağı.<br />
yayılıb açılmış yalpuq. yalpıq. yayvan. yayluq.<br />
yayılma açılma. çatlama. ayrılma. inĢiqaq. inbisat.<br />
yayılmaq dağılmaq. tutmaq. əğrilmək. sapılmaq. dönülmək.<br />
saçılmaq. dağılmaq. sərilmək. döĢənmək. döĢənmək.<br />
açılmaq. uzanmaq. nəĢr olmaq. tolaĢmaq. dolaĢmaq.<br />
Ģaye' olmaq. - böylə bir söz dolaşır ki. - ad sanı hər yanı<br />
tutmuş.<br />
- yol sağa sapılır.<br />
- günə sərildi qurudu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yayılmış geniĢ. açıq. yavan. yayvan. bol. sərgin. sərilmiĢ.<br />
döĢənmiĢ. yayıq. sərili. sərilmiĢ. döĢənmiĢ. münbəsit.<br />
yayqın. yayıq.<br />
- yataqlar sərildi.<br />
yayın 1. böyücək, gəvĢək ətli dadlı su balığı. 2. sərab.<br />
- yayın balığı: kilis balığı: dadlı su balığlarından.<br />
yayqara çığlıq. hay küy. ünq. bağırtı. vaveyla.<br />
yayqın yayıq. geniĢ. geniĢləmiĢ. yayılmıĢ.<br />
yayquq yazquq. qısrağın məmə uclar.<br />
yayla yaylaq. yazlıq. yaz yeri. yazlıq. yüksək dağlıq bölgə.<br />
- yaylaəri: yayla-əri. yaylada yada yaylaya çıxarkən doğan<br />
cocuqlar için kullanılan adlardan.<br />
yaylaq yeylaq. 1. yaylıq evi, yeri. 2. ayıqlanma, yayılma,<br />
əğlənmə, dolanma yeri. təfərrüxqah. 3. yayla. yazlıq.<br />
yaylaqlatmaq yazlatmaq. yaylatmaq.- qoyunları harda yazlatacaqsan.<br />
yaylatmaq yazlatmaq. yaylaqlatmaq. - qoyunları harda<br />
yazlatacaqsan.<br />
yaylı 1. kamanlı. kandar. 2. açılıb bağlanan ayqıtı olan nərsə.<br />
əsnək. keĢli. - yaylı araba. - yaylı qapı.<br />
yaylıq 1. döĢən. açlıq. bəsat. 2. istirahat. - yaylığa çıxmaq.<br />
1770 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yaylım yayılım. - yaylım od: 1. atəĢfiĢanlıq. 2. bir cərgən birdən<br />
açılan od.<br />
yayluq yalpuq. yalpıq. yayvan. yayılıb açılmıĢ.<br />
yayma 1. döĢətmə. açma. bəst. 2. sərmə. sərgi. - xırdavat<br />
yayması.<br />
yaymaçı 1. sərgiçi. 2. xırdavatçı. kərçi. dəsfiruĢ. 3. toplu olmayan.<br />
dağınıq. pəriĢanlıq.<br />
yaymaq açmaq. dağıtmaq. saçmaq. səpmək. uzatmaq.<br />
yaysaq yay kimi.<br />
1771 http://WWW.TURUZ.NET<br />
böyütmək. genətmək. tovsi' edmək. təmdid edmək. nəĢr<br />
edmək. döĢəmək. bəst vermək. sirayət vermək.<br />
yalxamaq. yalxalamaq. yıkamaq. yumaq.<br />
- Ģuraya bir yayğı, kilim yaymalı.<br />
- xəstəlikdən yayılmaq: bayılmaq. ölümsər düĢmək. - ısıtma<br />
bütün uĢaqları yaydı.<br />
yaysıq yazıq. əzik. bükük.<br />
yayvan > yavan. 1. bəllənməmiĢ, açıq, lüt olan. yayıq. açıq.<br />
məbsut. yalpuq. yalpıq. yayluq. yayılıb açılmıĢ.<br />
2. geniĢ. açıq. bol. yayılmıĢ. münbəsit. yası gen açıq. -<br />
dəvərək: ağzı yayvan qab. 3. dağınıq. toplı olmayan.<br />
pəriĢan. ğeyri məzbut. 4. laqeyd.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ağzı yayvan: ağzı açıq. sarsaq. boĢboğaz. ağzı gəvĢək.<br />
gəvəzə.<br />
- yayıq danıĢıq: hər tərəfli.<br />
- ağzı yayvan: yanğĢaq. ağzı boĢ. gəvəzə. laqırtı.<br />
yayvanlıq > yavanlıq. 1. geniĢlik. açıqlıq. bolluq. inbisat. 2.<br />
dağqınıqlıq. pəriĢanlıq. 3. gəvĢəklik. laqeydlik .<br />
yaz - yaz fıtınası: durna keçidi.<br />
- yaz üçün qar birikdirib saxladıqları qaznaq, xəzən, xəznə (><br />
məxzən): qar quyusu.<br />
- yaz qış: həmiĢə. hər vax.<br />
- yaz açmaq: yaz olmaq.<br />
- son yaz: güz.<br />
- qamuyaz: həmiĢə bahar.<br />
yazan yazqan. yazıcı.<br />
yazar yazır: yazıcı. katip.<br />
yazı - üz yazısı: üzə vurulan bəzək düzək.<br />
yazıcı yazqan. yazan.<br />
yazıçı 1. bitikçi. yazır: yazar. katip. münĢi. katib. 2. məĢĢatə.<br />
yazıxana dəftərxana.<br />
yazmaçı. süsəĢ. gəlinlərin, qadınların üz gözünə boya<br />
yaxan, yapıĢdıran kiĢi. bəzəkçi. arayiĢgər.<br />
1772 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yazıq olmaq itmək. əzikmək. zaye' olmaq. fovt olmaq. tələf olmaq.<br />
yazı (< yazmaq. yaymaq). 1. ova. düz yer. 2. olacaq. biti.<br />
1773 http://WWW.TURUZ.NET<br />
kitabət. təhrir. müqəddər. yazqi. QədƏr. muQddƏrat.<br />
alın yazısı. - qara yazı: bədbəxlik. qara baxlıq.<br />
- olacaq imiĢ. - olacaqa çara yox. - kiĢi olacağa qaçır. - kiĢi<br />
nə yapırsa, olacağa varır.<br />
- üz yazısı: gəlinlərin üz gözünə yaxılan boya, yapıĢdırılan<br />
tel, pul pilək.<br />
- baş yazı: qazıq. yazılmıĢ. muqəddər. - qızaqlı qazıq:<br />
bədĢans. - qazıqdan qaĢmaq olmaz.<br />
- qara yazı: qara baxt.<br />
- üzü yazılı gəlin kimi qalmaq: boĢuna gözləmək.<br />
- yazımı toğra oyunu: Ģer mi xət oyunu: Ģer mən xət oyunu.<br />
- yazı daşı: üzərində yazı yazılan bir çeĢit qara daĢ.<br />
yazıq 1. batqın. müflis. 2. bitik. namə. məktub. 3. əfsus. darıq.<br />
diriğ. 4. qısrıq. tutuq. götrük. bəcəriksiz. miskin. aciz. -<br />
qısrıq kimsə. 5. yasıq. yaysıq. əzik. bükük. yarqıl. yarlıq9.<br />
kasıb. yoxsul. çıqan. çıqay9. 6. yazıq!: yazıqlar!. diriğa!. 7.<br />
boĢuna verilmiĢ, yayılmıĢ. israf. - bu yazıq nə üçün yarar.<br />
- yazıqa vermə: 8. boĢuna. bihudə. hədər. itgi. 9. itgi.<br />
zərər. ziyan. - bu iĢdə mənə çox yazıq oldu. 11. acınacaq,
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yaxıĢmaz durum. 11. ziyan. zərər. xiləl. xisar. - bu iĢdə<br />
yazıq yox: zərər yox. 12. yazqur. suclı. günahkar. 13.<br />
yanıl. suç. günah. 14. mücrim.<br />
- yazıqlar!: yazıq!. diriğa!.<br />
- yazıq olmaq: top atmaq. top boĢaltmaq. sınmaq. iflas<br />
olmaq. - çox tükanların topu atıldı. - onunda topu atıldı.<br />
yazıqlamaq ittirmək. əzikdirmək. zaye' edmək. fovt edmək. tələf<br />
edmək.<br />
yazıqlı yazqulu. talehli. bəxdi açıq.<br />
yazılış yazıĢ. yazma yolu.<br />
yazılmış baĢ yazı. qazıq. muqəddər. - qızaqlı qazıq: bədĢans.-<br />
qazıqdan qaĢmaq olmaz.<br />
yazın kağız. (< qaqas < qaq: quru).<br />
yazır 1. çoX ölkələr gəzmiĢ, görmüĢ. 2. çox ölkə fəthetmiĢ.<br />
fateh. 3. yazar. yazıcı. katip.<br />
yazısı - baş yazısı: gətir. qədər. gələn.<br />
yazış yazılıĢ. yazma yolu.<br />
yazqan yazan. yazıcı.<br />
yazqi 1. yazı. QdƏr. muQddƏrat. alın yazısı. 2. tanrısəl. ilahi.<br />
yazquq yayquq. qısrağın məmə ucları.<br />
- yazuq qılan: pis burakan. yavlaq (çox) ayıb kiĢi.<br />
1774 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yazqulu yazıqlı. talehli. bəxdi açıq.<br />
yazqur yazıq. suclı. günahkar.<br />
yazlatmaq yaylatmaq. yaylaqlatmaq. - qoyunları harda<br />
yazlatacaqsan.<br />
yazlıq yaylaq. yayla.<br />
yazmaçı yazıçı. məĢĢatə. gəlinlərin, qadınların üz gözünə boya<br />
1775 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yaxan, yapıĢdıran kiĢi. bəzəkçi. süsəĢ. arayiĢgər.<br />
yazmaq 1. bitmək. 2. yozmaq. açmaq5. - yuxu yozmaq: açmaq5. 3.<br />
yozmaq. bayılmaq. çaĢmaq.<br />
- yazdı: az qaldı. iltizami siqədən sonra eyləmlərə artırılır. -<br />
düşə yazdı: az qaldı düĢə.<br />
- çuxurlayaraq yazmaq, naxış salmaq: qazımaq. oymaq. -<br />
mənim çəkilimi daĢlara qaz. - ürəyə qazılmış duyğular.<br />
- yazıb cızmaq: uzun uzadısıya yazıb pozmaq.<br />
yazma 1. əl iĢi. qələmkarlıq. oyma. 2. əl ilə yazılmıĢ. basma<br />
qarĢıtı. - yazma kitab. 3. bir üz ĢiĢmə xəstəliyin<br />
toxdatmaq üçün baxıcıya üz yazdırma.<br />
- yazma yolu: yazıĢ. yazılıĢ.<br />
yazmalı 1. nəxĢəli. 2. sevimli. iltizami<br />
yeddi - yeddi verən: bir ildə neçə kərə güllənən, bar verən nərsə.<br />
yedi sayı, hesab bilməz. müsrif.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yedirən comərd. gərəyini doyurman, doyuran. - xəsis olmayıb<br />
gərəkliləri (möhtacları) yedirən.<br />
yedirmək 1. bəsləmək. tavlamaq. infaq edmək. 2. yetirmək.<br />
aĢılamaq. aĢlatmaq. 3. sindirmək. - yağı taxdaya yedirt.<br />
4. tərbiyələmək. dərləmək. asıramaQ. bəsləmək. 5.<br />
qəbul etdirmək. - bu sözləri özünə yedirəmmədin.<br />
yedirmə yılım. mə'cun. yağ, kirəc, kəndirlə yapılmıĢ bir mə'cun ki<br />
lükün kimi su borularını yapıĢdırmağa yarar.<br />
yedirtmək qatlatmaq. keçirtmək. əğib, burub yerləĢtirmək.<br />
yeditmək aĢındırmaq. apartmaq. həzf edmək.<br />
yehmüka yemüka. ''tamammı ?'' anlamına bir söz. -<br />
yekə yeqə. yeyi. yeğ.<br />
yekətmək ĢiĢirtmək. böyütmək. mubaliğə edmək. - iĢi böyütdülər.<br />
yeq yek. yeyi. yekə.- kəm yek < kəmik.tək. az. az tapılan.<br />
yeqə yekə. 1. iri. yenğə. 2. yenğə. tək. yək. yak. yalınız.<br />
- yekə qapan: bağra. 3. böyük. qop. iri. qart. qoca. əzim.<br />
irimiĢ. ərmiĢ. iri. yetgin. qocaman. böyük. - qoca dağ. -<br />
qoca ölkə. - qoca dəniz. - qoca yapı.<br />
yeqəxanalanmaq yekəxanalanmaq.taslamaq. ĢiĢinmək. bulutlarda<br />
gəzmək. həvalanmaq. - igitlik taslıyan.<br />
yeqəlik yekəlik. irilik. böyüklük. qocamanlıq.<br />
1776 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yeqən yeğən qardaĢ oğlu. - o mənim yegənimdir.<br />
yeqən yeğən. artıq. üstün. - yeğən qazanmaq üçün oyun<br />
oynamaq: qumar oynamaq.<br />
yeqətmək yekətmək. dəvələmək. qubbalamaq.<br />
yeqqə yekkə. çəpər. olqun. piĢmiĢ. görmüĢ. keçitmiĢ. bacarmıĢ.<br />
salqun. varqun. çaqqun. mücərrəb.<br />
yeqlətmək yeğlətmək. iyilətmək. onartmaq. onqarmaq. sağaltmaq.<br />
düzəlmək.<br />
yeqman yekman. qarunğ. ĢiĢman.<br />
yeqni yəqni. yüngül.<br />
yeqrək yeğrək. yəğrək. daha iyiraq.<br />
yel (yel sözündə neçə çıxar vardır, əsnəklik. boĢluq. yumĢalıq<br />
1777 http://WWW.TURUZ.NET<br />
itilik. güclük, ha belə baĢqaları). 1. sınır, rumatizm<br />
xəstəliklərində olan yel kimi gəzən ağrı. 2. yəl. bahadur.<br />
batur. pəhləvan.<br />
- bir yöndən əsən yel: apazlama. qapazlama.<br />
- yelə baxan: yaltaq. yeltək. dönək. sübatsız.<br />
- yel yayar: qazlı. - bu yel yayar yeməkdir.<br />
- qara yel: güney batı yeli.<br />
yel 1. al. yeləncik. cin. 2. bəla. - ölət yeli: qırqın kəsəli.<br />
- gurultulu yel: bora. boran. fırtına.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- sıcaq əsən bir yel: sıruqu.<br />
- yel Əsintisi. yelƏs. yelli. havadar.<br />
- yelin əsməyi: uçulamaq: cüvlamaq.<br />
- doğu güney yeli: gün doğrusu<br />
yelbasa > yelpazə. yelpik. - yelpaza, yelpik sallamaq: yelpikləmək.<br />
yelçi elçi. yapaq. peyk. payak. savaç. qasid.<br />
yeldirmə yəldirmə. qadınların gen, bol eĢik geyimi. abalıq. manto.<br />
yeldirmək yəldirmək. uçurmaq. talaĢlatmaq. salıvermək. saldırmaq.<br />
yeləcək yelləncək. ucuna ip bağlayıb uçurtulan nə. uçurtma.<br />
bərdüvan2.<br />
yelək yələk. yələ. (yel alan). 1. quĢun qanatında, quruğunda<br />
olub, onu uçurub saxlayan, böyük, iki yanlı tük. 2.<br />
qolsuz, önü açıq, yellənə bilən geyim. - iç yeləyi. 3. bir<br />
yaĢılı dəvə balası. 3. bir yaĢılı dəvə balası. 4. Ģırıx, Ģərit<br />
kimi əsik, kəsilmiĢ nərsə. - bir yələk kağız. 5. (> yal).<br />
arası açıq, iri, sərt, yelpiklənib quĢun uçmasın sağlayan<br />
tük. 6. bir para heyvanların ənsəsində (boyun arxasında)<br />
olan uzun qıllar, ki yellənib sağa sola çarpar. - başa,<br />
təpiyə vurulan quş yələyi: otağa. kalağı. 7. - toy yələyi:<br />
toyda Ģənlikdə (doğum günü, ad günü) göydən duvardan<br />
sarılıb aslanan, yələk yələk kəsilmiĢ bəzəkli kağaz.- allı ballı<br />
1778 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1779 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yələklər. - sarı güllü yələk. 8. yılıq. yelik. əsinkə. əsinti.<br />
nəsim. rüzqâr < üzgər.<br />
yeləkləmək nərsiyə yələk taxmaq. ox quyruğuna yələk taxmaq.<br />
yeləmək yələmək. qaçınmaq. talaĢlanmaq. tələsinmək.<br />
yelən yələn. fırtına. qatı yel. qasıntı. qasa. savurqac.<br />
yeləncik al. cin.<br />
yelƏsƏr Əsintili. havadar. yel ƏsƏn.<br />
yelgim havadar. havası gÖzƏl yer.<br />
yelik yılıq. yelək. əsinkə. əsinti. nəsim. rüzqâr< üzgər.<br />
yelim 1. yellənmə. qoĢma. qoĢuĢ. qaçıĢ. sürəkli qımıldanma. -<br />
yelim yaparaq: tələsiklə. böyük çaba ilə. 2. çəsb. 3. yilimka.<br />
tutqal. yılım. çəsb.<br />
yeliz yel - iz. havadar. havalı.<br />
yelqən - yelkən endirmək: yavaĢlamaq.<br />
- yelkənləri suya endirmək: yenilmək. sınmaq. vaz geçmək.<br />
təslim olmaq.<br />
- yelkən kürək: tələsik tələsik.<br />
- ağla yelkən edmək: ağlına gələni edmək.<br />
yelqən - yelkəni qaldırmaq: açıb gedmək.<br />
yelləmək ətəkləmək. ətəklə yelləmək. körükləmək. təhrik edmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yelləncək yeləcək. ucuna ip bağlayıb uçurtulan nə. uçurtma.<br />
bərdüvan2.<br />
yelli sızılı. sızısı, ağrısı olan. yelƏs. yel Əsintisi. havadar.<br />
yelmək yalmaq. gənə bol geyim.<br />
yelpənək bolağan. yalluz. açıq. cıf. əclaf.<br />
yelpik 1. süpürgə. - otu yelləməyə tükdən yelpik, süpürgə: toyuq<br />
yeltə yeltən. özən. qiptə.<br />
qanatı. 2. soluğan (asm) kəsəlinin bərki.<br />
yeltənmək özənmək. qiptələnəmək. nərsəni yapmağa çalıĢmaq,<br />
meyillənmək.<br />
yem - duzaq yemi: aldatma üçün səpilən yemək.<br />
yem ot. otunğa.<br />
- heyvan ağzına yem vermək: tuĢurmaq.<br />
yemək - bir yemək sırasında gözlənən ardıcıllıq: - açıq yemək: giriĢ<br />
(antirə) yeməyi. - yoğur yemək: quyuq (əsl) yemək. - toxluq:<br />
toxbasar: son yemək (deser).<br />
yemək 1. aĢdırmaq. gəmirmək. oymaq. - dolçanın ipi, quyunun<br />
biləzik daĢın (quyu ağzının daĢı) yemiş. 2. alıb götürmək.<br />
yıxmaq. əksiltmək. - sel topraqı yemiş. - dəniz qıyını yeyər.<br />
3. iĢlətmək. kullamaq. xərcləmək. sərf edmək. - var<br />
yoxun qumarda yedi. - yeməyi var yeməz. 4. tutulmaq.<br />
1780 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1781 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yeməkxana aĢçı tükanı.<br />
uğramaq. - iki sillə yedi. - soyuq yemək. - ısma yemək. 5.<br />
ısırmaq. sancmaq. salmaq. toxunmaq. - canımı cücülər<br />
yeyib. - bu böcək yermi. 6. almaq. qəbul edmək. - həram<br />
yemək.<br />
- başın ətin yemək: çox dirənib baĢın aparmaq. - bu<br />
dilənçiyə bir nə ver, lap başımın ətin yedi.<br />
- toyuq ayağı yemək: çənə çalmaq.<br />
- kəndi kəndin yemək: qussədən ərimək.<br />
yemək aĢırtmaq. aĢırmaq. oğurlamaq. içəri atmaq.<br />
- hirslə yemək: utmaq. köçürmək. aĢırmaq. - bir bulut pilovu<br />
köçürdü.<br />
- quşluq yeməyi: öğlədən öncə yeyilən yemək.<br />
- dönmüş yemək: iylənmiĢ yemək.<br />
- ağız dadilə yemək: dadını almaq. ləzzətlə yemək.<br />
- qıtır qıtır çörək yemək.<br />
- qapış qapış yemək: ac gözleklə, qapa qapa didə didə<br />
yemək.<br />
- yemək yemək: azuqlanmaq.<br />
- yemək istəmək: yeysəmək.<br />
- qış yemək: soyuq çəkmək.<br />
yemək tuĢə. tuqĢ. tuĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yeməkləmək yeməkli qonaqlıq vermək.<br />
yeməksiz ac.<br />
yeməli sucuq. ləziz. - içməli yeməl: aĢrım. aĢam (< aşırmaq.<br />
aşamaq). aĢlıq.<br />
yemiş bər. sonaç. nəticə.<br />
- xiyar, qoğun kimi soyulub yeyilən nərsələr: soymandı.<br />
- sıxılmış yemiş suyu: sıxı. sıqı. sıqıntı. sıxıntı.<br />
- bərsiz ağac, baĢ əğməz.<br />
- bərsiz barsız karsız.<br />
- buda bizim bərimiz.<br />
- bayağı, çürük yemiş qurusu: qığ.<br />
- yemiş səbətlərinin dibinə baĢına qoyulan dal yapraqlar:<br />
ağızlıq.<br />
yemişlik yemiĢ, meyvə qabı.<br />
yemka - ot yem: baharat.<br />
yemləmək göyləmək.<br />
yemrüka ağac sökməkdə yardım edmək ·.<br />
yemşənka qıpçaq ölkəsində bltən bir qır yemiĢi.<br />
yemüka yehmüka. ''tamammı ?'' anlamına bir söz. -<br />
yemürmək kəsmək. tomurmaq.<br />
1782 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yen yenlək. yengi. yeniləmək. təkrarlama. iqzirsayz. təmrin. -<br />
1783 http://WWW.TURUZ.NET<br />
güc iĢlər, yen ilə (yenlək ilə. yengi ilə, təkrar ilə) qolaylaĢır. -<br />
yencə yenğicə. yanğıca. olduqca yeni. cədid. mücəddəd.<br />
yencilmək çeynənib əzilmək, basılmaq.<br />
yencitmək lincitmək. əzib dağıtmaq.<br />
yencmək çeynəyib əzmək, basmaq. - ərə əlimi yencdi.<br />
yendirmək endirmək. yenmək. üstün gəlmək. qələbə çalmaq.<br />
yenğmək. utmaq. qazanmaq. oyunda. qələbə çalmaq.<br />
yendün 1. tƏrcih. sƏçim. 2. referans.<br />
yenə genə. 1. daha. təkrar. yenidən. - yenə gəldin. 2. belə.<br />
hətta. - bir belə yeməkdən yenə yorulmadın. - çox<br />
yoruldumsa, yenə yazacağım.<br />
yenə yəməka. yinə. həp. bütün. tamamiylə. dahi.<br />
Yenəkən unikornlatin: at baĢlı, at gövdəli, baĢında tək buynuzu<br />
yenər qalib.<br />
olan böyük heyvan.<br />
yenəşə yanaĢı. yaxın. yan yana.<br />
yenəz yenğəz. yanğaz. yanaz. yenirak.<br />
yengə - gəlinin sağıcı: yengə. yangə.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yengəc yangəc. (< yan. yan yeriyən). farscada xərçəng (< qara +<br />
çəngəl) söylənir.<br />
- yangəc kimi: yanpıri. əğri büğri.<br />
yengə yangə. (< yan. yanda gedən). 1. qardaĢ, əmi, dayı arvadı.<br />
2. toy gecəsi gəlinə qılavuzluq edən.<br />
yengi yen. yenlək. yeniləmək. təkrarlama. iqzirsayz. təmrin. -<br />
yengil taqa. təkə. iti.<br />
güc iĢlər, yen ilə (yenlək ilə. yengi ilə, təkrar ilə) qolaylaĢır. -<br />
yengil yüngül. mingil. rahat. huzur. rifah.<br />
yengin - yengin, çürük nərsə: geçgin. - geçgin odun: yanqın ağac.<br />
yenğ yanğ. qol. bol yanğ.<br />
yenğəz yenğəz. yanğaz. yanaz. yenirak.<br />
yenğicə yencə. yanğıca. olduqca yeni. cədid. mücəddəd.<br />
yenğilinc yanğılınc. dikə olmayan. gücsüz. quvvətsiz. zəif. miskin.<br />
yenğli yanğli. qollu. - uzun yenğli, qıssa yenğli kot.<br />
yenğmək yenmək. yenğmək. yendirmək. utmaq. qazanmaq.<br />
oyunda. qələbə çalmaq.<br />
yeni - olduqca yeni: yencə. yenğicə. yanğıca.<br />
yeni<br />
- yenidən yeni: getdikcə daha yeni. - yenidən yeni daha<br />
1784 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
nələr çıxacaq.<br />
- yenidən: baĢdan. təkrar.<br />
yeni ancaq. hənuz. həmən. tutunmamıĢ. iĢlənməmiĢ.<br />
1785 http://WWW.TURUZ.NET<br />
kullanmamıĢ. toxunulmamıĢ.- tutunmaş yaĢmaq. -<br />
tutunmaş yapı. - tutunmaş topraq.<br />
- hənuz bitmiĢ yapı. - mən hənuz yetiĢmiĢdim ora, o gəldi.<br />
yeniçəri - yeniçəri başçısının baş geyimi: qaplat.<br />
- yeniçəri ocağında özəl qol, sinif: qorcı. cübbəçi. cübbəli.<br />
- yeniçəri ocağında, doğançı kimi, əsgər cərgələrindən:<br />
turnaçı.<br />
yeniçəri yeni kələk, zorbalıqla bir nə yapmaq istəyən.<br />
yenidən genə. yenə. daha. təkrar.- yenə gəldin.<br />
yenik ləkə. çürük. - gügə yeniyi: güvədən oluĢan dəlik, iz.<br />
yeniləmə tazalama. təcdid.<br />
yeniləmək 1. yeni, taza duruma salmaq. təcdid etmək. - bu<br />
paltarlarıvı yenilə bir. 2. tə'mir edmək. tərmim edmək. - .<br />
- bu yapını yeniləyib satmalı. 3. təkrarlamaq. kərələmək.<br />
kərətləmək. - bu pozqunluqlarızı bir daha yeniləməyin. - bir<br />
kərə söylədiyini, yeniləməyə gərək yox.<br />
yenilənmək 1. yenidən yapınmaq, edinmək. təcdid edinmək. 2.<br />
kökdən tə'mir, tərmim edinmək. - bu yapı yenilənənməsə
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
satılmaz. 3. təkrarlanmaq. kərətlətmək. - bu çaĢıq iĢləri bir<br />
daha yenilətməyin.<br />
yenilətmək 1. yenidən yaptırmaq, etdirmək. təcdid etdirmək.- pozuq,<br />
yıxıq bölümlərin yenilətin. - genə keçmiĢ iĢlərin əlinə alıb,<br />
taza fırıldağlarla yenilətir. 2. tə'mir etdirmək. tərmim<br />
etdirmək. - bu yapını yenilətib satmalıyız. 3. təkrarlatmaq.<br />
kərələtmək. kərətlətmək. - bu çaĢıq yazıları bir daha<br />
yenilətin. - bir kərə yapdırdın, yenilətməyə gərək yox. - bu<br />
pozsan, sənə yenilətəcəyəm. - əsgi oyunlarızı yenilətin.<br />
yenilik 1. tazalıq. cədidlik. 2. sınaqsızlıq. təcrübəsizlik.<br />
yenilik tarvat. taravat. təravət. dərilik. tazalıq.<br />
yenilmə tazalanma. təcəddüd<br />
yenilmək alt olmaq. altanmaq. üstələnmək. yıxılmaq. sançıqmaq.<br />
vurulmaq. sancılmaq.<br />
yenilmək . yənilmək. yeyilmək.<br />
yenir 1. yeyinir. yeyilə bilir. 2. - yenir kəsəli: qora (xurə. aĢıla,<br />
akıla, cüzam) kəsəli.<br />
yenir görnək. alıĢ. vərziĢ. adət.<br />
yenir yeyici. yiyən.<br />
yenirak yenğəz. yenğəz. yanğaz. yanaz.<br />
yenirçə akıla. tuttuqu yeri yeyib çürüdən kəsə.<br />
1786 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yenirmək yenişmək. öğrəĢmək. alıĢmaq. adət edmək. - görə görə<br />
1787 http://WWW.TURUZ.NET<br />
göz yenir, gedə gedə ürək yenir. - gözdən yenirməyən,<br />
ürəkdə qalmaz.<br />
yenişmək yenirmək. öğrəĢmək. alıĢmaq. adət edmək. - görə görə<br />
göz yenir, gedə gedə ürək yenir. - gözdən yenirməyən,<br />
ürəkdə qalmaz.<br />
yenişyoxuş ənqəbə. enqəbə. atar tutar.<br />
yenkəc - yenkəc kimi: yanbüri. yanpuri. əğribüğri. çampuri. çarpuri.<br />
yenqə buxca. heybə. yetqək.<br />
yenqə yenğə. 1. yekə. tək. yək. yak. yalınız. 2. üstün. qalib. 3.<br />
iri. yekə.<br />
yenqək yetkək. heybə. buxca.<br />
yenqiliş yenğiliş. yanğılış. sınıĢ. düĢüĢ. məğlubiyyət.<br />
yenqilmək yenğilmək. yanğılmaq. düĢmək. yıxılmaq. sınmaq.<br />
yenqimək yenğitmək. yanğıtmaq. qələbə çalmaq. məğlub edmək.<br />
qazanmaq.<br />
yenqiş8 yenğiş. Ģənlik. Ģadlıq.<br />
yenqitmək yenğitmək. yanğıtmaq. yenqimək. qələbə çalmaq.<br />
məğlub edmək.<br />
yenq (< yenmək). hər nəyin yenilən bölümü, qolu, ayrıntısı.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yenlək yen. yengi. yeniləmək. təkrarlama. iqzirsayz. təmrin. -<br />
güc iĢlər, yen ilə (yenlək ilə. yengi ilə, təkrar ilə) qolaylaĢır. -<br />
yenmək altamaq. alt edmək. üstələmək. yıxmaq. yendirmək.<br />
üstün gəlmək. qələbə çalmaq. yenğmək. yendirmək.<br />
utmaq. qazanmaq. oyunda. qələbə çalmaq. qəmə<br />
basmaq. üstələmək. qələbə çalmaq.<br />
yenmək yeyinmək. 1. aĢınmaq. oyulmaq. - ip quyunun biləzik daĢın<br />
yenmiş. 2. alınıb götürülmək. yıxılmaq. - dalqalar qıyını<br />
gündən günə yenir. 3. sərf, istehlak, israf olunmaq.<br />
pozulmaq. - o qədər mal yenirmi. 4. xərclənmək. - para<br />
yenməzsə yiyəsi yenir.<br />
yenti yeyinti. azıq. rizq. tö'mə.<br />
yer 1. ərsə. 2. otraq. səndəl. 2. iz. damağ. niĢan. - bu yerləri<br />
silin. - yara bitər yeri qalar, otda sönər közü qalar. - ayaq<br />
yeri. 3. sığacaq yer. - otaqda yer qalmadı. - hoteldə yer<br />
yoxdu. 4. bir iĢə özəl ara. - əğləncə yeri. - bazar yeri. 5.<br />
barq. məskən. lağ. məkan. - lağ çağ: zəman o məkan. 6.<br />
oran. orna. dəfdər.<br />
- yer altı: zerzəmi. - yer altı yol: tünel. yer altı sokaq.<br />
- yer alması.<br />
- oynaq yer: boğun. məfsəl.<br />
1788 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- yerinə gətirmək: əda' edmək ödəmək.<br />
- yerə oturmaq: aĢağı köçmək.<br />
- kəndini yerə vurmaq: təpinib, çırpınıb döğünüb durmaq.<br />
- yer edmək: iz salmaq. - yağmır köynəyimə yer etdi. -<br />
günəĢ vurub qumaĢa yer edib. 1. etgiləmək. tə'si salmaq.<br />
keçmək. müəssir olmaq.<br />
- yerə vurmaq: 1. düĢürmək. 2. aldatıb dolandırmaq.<br />
- arxa yerə gəlmək: 1. yenilmək. 2. arxası üstə düĢmək.<br />
- açıq yer: boĢ yer: boĢ məqam.<br />
- yerə atmaq: yabana atmaq. önəm verməmək.<br />
- yerə salmaq: rədd edmək.<br />
- yer edinmək: yer salmaq. alıb, ələ keçirib oturmaq.<br />
- yerə batmaq: 1. gömülmək. quylanmaq. 2. yox olmaq.<br />
ölmək. 3. izi sorağı kəsilmək.<br />
- yer bağırsağı: bitgi adı.<br />
- yerə baxar: sinsi. utancaq.<br />
- bir yerə gəlmək: toplanmaq.<br />
- yer bəğənmək: yer seçinmək.<br />
- yer bulmaq: yer tapmaq: 1. oturacaq yer tapmaq. - otaqda<br />
yer bulamadım. 2. bir iĢ, qulluq, məqam tapmaq. - bir yer<br />
tapdım, oda boĢ deyildir.<br />
- yerini bulmaq: iĢə bağlanmaq. icra olunmaq. - buyruğuz<br />
1789 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yerini bulsun diyə, bunu yapdım.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- yer çamı: bir çalı çeĢiti.<br />
- yer palıtı: bitgi çeĢiti.<br />
- yer sarmaĢığı: yerdə sürülən sarmaĢıq.<br />
- yer sıçanı: köstəbək.<br />
- qara yer: qəbir. gor. sin.<br />
- yerində: uyğun. çağında. münasib. layiq.<br />
yer alçaq. topraq. ərz. zəmin. - azərbayxan toprağı. - rum<br />
toprağı. - topraq yiyəsi.<br />
- yer dəğişmək: oynatmaq. hərəkətə gətirmək. - batılan yer.<br />
bataq. suya batan yer. çamur. - qara bataq: bataqlı topraq. -<br />
yeri qaplamaq. yeri səritmək: döĢəmək. salmaq. təfriĢ<br />
edmək. - yeri qaplatmaq. yeri səritmək. döĢəttirmək.<br />
saldırmaq. təfriĢ etdirmək.<br />
- bor yer: bur yer: Ģoraq yer. çoraq yer. bar. bur. bor. bora.<br />
düz, təkiz olmayan.<br />
- yer göçgəni: köstəbək.<br />
- çox qalabalıq yer: arı qoğanı.<br />
- yer tutmaq: 1. iĢə yaramaq. - bilgivi iĢə salsan, yaĢamda<br />
yer tutarsan. 2. yer saxlamaq.<br />
- yerinə gemək: olunmaq. tutmaq.- baĢ tutmaq.<br />
- yer şəqayiqi:ayı qulaqı.<br />
- daşlıq, çanqıllı yer: burtlaq.<br />
1790 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- düz yer: yazı (< yazmaq. yaymaq). ova.<br />
- köklük yer: kökən. vətən. mənĢə'.<br />
- kökündə böyümək: baĢqa yeri görməmək. dünyadan<br />
xəbərsiz olmaq.<br />
- oturulacaq yer: kürsi. ayaqlıq. altlıq. qaidə. - dirək kürsisi.<br />
- duvar kürsisi.<br />
- qara yer: qara qızıl: qarmaq. topraq.<br />
- qışı çox olan yer: yapar. qıĢ yapar: qıĢlaq.<br />
- qonaq yeri: ordu. qonaq.- quytu yer: qoltuq. qırax. kənar.<br />
bucaq. yan.- orası bir qoltuqdur: yan yerdir.<br />
- qoltuq devlətlər: qıraxda qalan devlətlər.<br />
- rəsmi yer: turluq. torluq . durluq. devlət yeri.<br />
- üyüq yer: qumluq (yer sulu, buna bənzər yerlərdə ayaq<br />
basıldığı zaman batıb, çıxarması qüç olan qumluq yer.<br />
- yerin qulağı var: ağızdan çıxan söz nə qədər də gizli olsa,<br />
duyulur.<br />
- yer topu: yer kürəsi.<br />
- dar yer: geniĢ olmayan. - dara gəldik.<br />
- qıraq yer: yabanı yer. dağ.<br />
- tutacaq yer: qulp. tutam. qəbzə.<br />
- yüksək yer: dağ. təpə.<br />
1791 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- isti yer: sıcaq. - sıcaqdan soyuğa çıxmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yeraltı zerzəmi. məxzən.<br />
- yer sıçanı: köstəbək deyilən heyvan.<br />
- yerli yerində. sıralı. münasib yerində.<br />
- yerdə. {1. qarada. quruda. bir nə döĢəməksizin. 2. yerinə.<br />
isə. - qorxulu yuxu görməkdən isə, oyaq dur}.<br />
yeridilmək sürülmək. qaçdırılmaq. - bu yerlərdə mal sürülməz.<br />
yerik 1. danlaq. qalay. əzmə. tə'ziz. tobix. təpik. sərzəniĢ.<br />
məzzəmət. - qalay atmaq, basmaq: paylamaq. 2. qaidə.<br />
taban. daban. hər bir nəyin yerə dayanan bölümü.- kiriĢ<br />
dabanı. - daban ağacı.<br />
yerimək - iti yeriyən, gedən: yorqa.<br />
yerimək - yan yerimək: yanğsımaq. çarpuq yerimək.<br />
- tıpır tıpır edərək yerimək: tıpırdamaq.<br />
- yaya yerimək: daban atmaq.<br />
- yeriməkdə tıpır tıpır çıxan ayaqqın basma səsi: tıpırti.<br />
yerinə yerdə. isə. - qorxulu yuxu görməkdən isə, oyaq dur.<br />
yerinik yernik. təəsüf.<br />
yerinmək 1. boĢuqmaq. peĢman olmaq. təəsüflənmək. 2.<br />
yernəmək. iqrənmək. tiksinmək. - tizik yerinmək:<br />
tələsmək. qoĢılmaq. qaçınmaq. ivilmək. çaqqanmaq.<br />
1792 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1793 http://WWW.TURUZ.NET<br />
çaqlanmaq. - böylə qoşılmaz. - qoşılmağında çəki, həddi<br />
var.<br />
yeritmək sürmək. iləri götürmək. - araba sürmək. sapan sürmək. -<br />
cüt sürmək.<br />
- tizik yeritmək: ivdirmək.tələsik çatdırmaq. qoĢdırmaq.<br />
yeriyən atımlı. attım atan. ilərləyən.<br />
yerlək qərarqah. dincqə. tincək. turqaq. turqa.<br />
yerləmək 1. bəlləmək. bilgəmək. bəlgəmək. niĢanlamaq. 2. tohin<br />
edmək. təhqir edmək. 2. kökləmək. kökləĢdirmək. tə'sis<br />
edmək.<br />
yerləşdirilmək qonmaq. qonulmaq. qoyulmaq. ölçmək. miyzanlamaq. -<br />
bu sırçalar nərəyə qonacaqdır. - yemək boĢqabları oraya<br />
qonmaz. - dilaba qonsa iyi olur.<br />
yerləşdirmək qapılandırmaq. hançı bir iĢə qoymaq. bir iĢ tapıb<br />
uğratmaq. kullatmaq. qayırmaq. qayrıtmaq.<br />
qulluğlatmaq. xidmət vermək.<br />
yerləşmək kökləĢmək. tə'sis olmaq. yer salmaq. uyumlamaq.<br />
tutmaq. kökləĢmək. - ağac uyumladı.<br />
yerləşmək qapılanmaq. hançı bir iĢlə uğraĢmaq. kullanmaq.<br />
qayınmaq. qulluğlanmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yerləştirmək 1. orunqdələmək. orundalamaq. öqürtləmək.<br />
ögürtləmək. aldırmaq. sığdırmaq. urundalamaq.<br />
qoymaq. təxsisləmək. - bunu ora aldır. 2. qurmaq.<br />
tərtibləmək. hazırlamaq. - ordu qurmaq. - qazan qurmaq.<br />
- yığva qurmaq. - duzaq qurmaq.<br />
yerləştirmək qoymaq. qərar vermək.<br />
yerli 1. yollu. uyuq uyqun. uğur. sıra. münasibət. - sırasız söz<br />
söyləməkdənsə, sırasın gözləmək yeğdir. 2. qəralı. sabit.<br />
- yerli yerində: sıralı. münasib yerində.<br />
- yerli olmayan: geçici. geçən. köçəri. müvəqqti. - geçici bir<br />
durum.<br />
yerli 1. oynamaz. daĢınmaz. sabit. qeyri mənqul. yerə yapıĢıq<br />
olan. - o dilab yerlidir. - indi sərgilərin, yığvaların çoxu yerli<br />
yapılarda yox, çadırlarda tutulmur. 2. (# yabanı). bir yerin<br />
doğması olan. - bu ölkənin yerlilərin köçürdüblər,<br />
yabançıları yerləĢtiriblər.<br />
yerliş qərar. oltraĢ. olturaĢ. otraĢ.<br />
yermək qalaylamaq. danlamaq. paylamaq. əzmək. tə'ziz edmək.<br />
tobixləmək. təpikləmək. sərzəniĢ edmək. məzzəmət<br />
edmək.<br />
- kəndi kəndini yermək: irilmək. qayqıdan titrəmək. arılmaq.<br />
1794 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yermək yərmək. 1. bəğənməmək. xoĢlanmamaq. tiksinmək.<br />
1795 http://WWW.TURUZ.NET<br />
iğrənmək. çəkinmək. - aş yermək: boylu qadının yeməyi<br />
bəğəməyib, qıvır zıvıra yerikləməsi. 2. alçatmaq. zəmm<br />
edmək.<br />
yermən çuğul. ırman. carçı. qovucu.<br />
yernəmək yerinmək. iqrənmək. tiksinmək.<br />
yernik yerinik. təəsüf.<br />
yersi həmkəf. - həmkəf oda: yer odası.<br />
yersiz sırasız. yolsuz. münasibətsiz.<br />
- yersiz söz söyləmək: asma budamaq.<br />
yesir qolay. rahat. səhl. - qolay gələ: rahat olsun. iĢ baĢında<br />
olanlara deyilən deyim.<br />
yesircə qolayımsı. rahatlıqla. zəhmətsizcə.<br />
yet yat. yad. çat. həqq. - sizin mənə gücənməyə yetiz yoxdur. -<br />
yada daşı: haq daĢı.<br />
yetə yeti. 1. yardım. imdad. - yeti aracları. 2. güc. zor. qudrət.<br />
3. çıxar. qabiliyyət. 4. əl. vasitə. - onun yeti ilə verdim. 5.<br />
yədə. yada. damarlı yəĢil daĢ ki əsgi türklər arzulanıb<br />
(niyyət edib) quya atardılar.<br />
yetək yədək. 1. heyvanı çəkəcək ip. yular sapı. 2. qayığı,<br />
gəmini axıntıya qarĢı qıyıdan çəkməyə yarar ip. - qayığı
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yədəyə vermək. 3. gərəyə (gərəkli olduğunda iĢlənmək<br />
üçün) boĢuna buraxılmıĢ nərsə. - yədək açar. - yədək<br />
azıq. 4. yanıcə götürülən nərsə. yularından çəkilərək<br />
götürülən boĢ at. 5. bir iĢi, olayı yapmaq üçün, bir<br />
nərsiyə qarĢı durmaq üçün yararlanan yardaq, köməkçi<br />
ayqıt. yardaq. 6. aĢı. peyvənd.<br />
yetəkçi iĢan. mürĢid. malla.<br />
yetəkləmək aĢılamaq. aĢlatmaq. peyvənd vurmaq.<br />
yetəklik yədəklik. köməklik. köməkçilik.<br />
yetəmək yetmək. yidmək. yətirmək. buxca, heybəyi toparlamaq,<br />
uclarını birləĢtirmək.<br />
yetənəkli yetmən. olgun. geliĢkin. uzman. yetərli.<br />
yetər yetərli. 1. əlverir. əlveriĢ. çatar. kafi. - əlverir deyil. -<br />
yetərincə. 2. daha artığı gərək deyil. - yetər söylədin. -<br />
artıq yetər.<br />
yetərli yetər. 1. bəsili. kafi. əlverir. - əlverir deyil. - yetərincə. 2.<br />
daha artığı gərək deyil. - yetər söylədin. - artıq yetər. 3.<br />
yetgin. yetiĢkin. əhil. uzman. 4. yetmən. olgun. geliĢkin.<br />
uzman. yetənəkli.<br />
- yetərli olmayan: az. tar. ğeyri kafi. - dar çağ: dar zaman.<br />
1796 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yetgin 1. yetiĢkin. əhil. uzman. yetərli. 2. etgiləyici. çekici.<br />
1797 http://WWW.TURUZ.NET<br />
mükəmməl. 3. olmuĢ. olqun. 4. kamil.<br />
- çox yetgin, olmuş, oluşmuş: artığına olqun.geçgin.<br />
geçmiĢ. - geçgin yemiĢ.<br />
yetginmək əriĢmək. iriĢmək. oluĢmaq. - üzümlərim irişti. - irişmiş<br />
qızları əriĢtirməliyik.<br />
yeti yetə. 1. yardım. imdad. - yeti aracları. 2. güc. zor. qudrət.<br />
3. çıxar. qabiliyyət. 4. əl. vasitə. - onun yeti ilə verdim. 5.<br />
yədə. yada. damarlı yəĢil daĢ ki əsgi türklər arzulanıb<br />
(niyyət edib) quya atardılar.<br />
yetigər yeddi ulduzlar. dübbi əkbər. bənatül nə'Ģ.<br />
yetik yedik (yeyilmiĢ). 1. yalaq. yalama. aĢınma. aĢınmıĢ.<br />
köhnə.- yalaq mal. 2. igit. ər. ərən. 3. bilgir. müttəl'.<br />
yetim yetmiĢ. ilqəmiĢcığa. ilərmiĢ. çatmıĢ. tanrıya varmıĢ. ərən.<br />
varan. irim. ərim. çatım. irmə. visal.<br />
yetimli irəmli. irimli. ərimli. çatımlı. ləyaqətli. layiqli. iste'dadlı.<br />
yetin oxumuĢ. bilgin. bilən. yetginliyin yetiyi. çatqınlığın çatıĢı.<br />
çatın. ərik. olqun. olun. olduğun olqunluğu. alim. kamil.<br />
kəmallı.<br />
yetinməmiş tor. toy. çiğ. piĢçəmiĢ. əcəmi. gənc olan.<br />
yetiri iblağ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yetiş bitiĢ. böyüĢ. nəmov.<br />
yetişdirmək vardırmaq. çatdırmaq. böyütmək. böyüməsinə qulluq<br />
edmək. bəsləmək. becərtmək. tərbiyət edmək. yapmaq.<br />
tutmaq. bəsləmək. qurmaq. hazırlamaq. - turĢı tutmaq.<br />
ipək böcəyi tutmaq. - xəmir tutmaq. maya tutmaq. - yoğurt<br />
tutdu. - bu cocuğu mən böyütdüm.<br />
yetişən - erkən, tez yetişən: ərik. irik. ərmiĢ.<br />
yetişi ulaĢı. görüĢ. qavuĢ. qovuĢ. çatıĢı. mulaqat.<br />
yetişib çoxalmaq örəmək. ürəmək. törəmək.<br />
yetişkin yetgin. əhil. uzman. yetərli.<br />
yetişmə yətişmə. 1. tərbiyə olunmuĢ. - məktəb yetişmələri. 2.<br />
lisans. - bilikənd yetişmələri: üniversitə yetiĢmələri. 3. varıĢ.<br />
varma. getmə. visul. - bu qədər çabuk varış. 4. gəlmə.<br />
olunma. hasil olma. - yazdan gəlmə. - sizdən gəlmə<br />
sovğat.<br />
yetişmək gəliĢmək. böyümək. boy atmaq. gəlmək. bərkimək.<br />
sarmaq. vasil olmaq. ulaĢmaq. görüĢmək. qavuĢmaq.<br />
qovuĢmaq. çatıĢmaq. mulaqat edmək. - sarılmamış<br />
otdan nasıl yanmaq olar. - ot saçağa sardı. - gəlişmiş ağac.<br />
- sobada yetişmək: tələsik, çabuq yetiĢmək.<br />
1798 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yetiştirmək əriĢtirmək: iriĢtirmək. çatdırmaq. oldurmaq.<br />
1799 http://WWW.TURUZ.NET<br />
olqunlaĢtırmaq. - yağıĢ yağsa, yel əssə fırtına olar: qopar. -<br />
tanrı istəklərivə iriştirsin.<br />
yetkək heybə. yenqək. buxca. yenqə. heybə.<br />
yetqi sorumluluq.<br />
yetqin yetgin. irimiĢ. ərmiĢ. iri. qocaman. böyük. yekə.<br />
yetqiş ulaĢdırı. ulaĢıq. dalbadal. bitqiĢ. müttəsilən. peyvəsdə.<br />
yetmək edmək gedmək < met > dəqmək. 1. yidmək.<br />
yetəmək. yətirmək. buxca, heybəyi toparlamaq. uclarını<br />
birləĢtirmək. əriĢmək. varmaq. 2. qorımaq. görmək.<br />
çatmaq. kifayət edmək. idarə edmək. kafi olmaq. vəfa<br />
edmək. - bu para xərcimizi qorımaz.<br />
yetmən olgun. geliĢkin. uzman. yetərli. yetənəkli.<br />
yetməz qısıq. çatmaz.- bu iĢdə çox qısıqlar (çatmaz. yetməz)<br />
görünür. - iĢin qısığın (çatmazın. yetməzin) çıxarmalıyıq. -<br />
hər nəyin qısığın (çatmazın. yetməzin) çıxarıb, aradan<br />
qaldırmalıyıq. - sizin yaĢamda çatmaz (qısıq. yetməz) nə var<br />
ki. 2. iĢlərində qıssa gələn. iĢini bitirməyən.<br />
yetmiş ərgin. olmuĢ. yanığ. əmrən. əmə. imə. himə. kökə iyə<br />
olan kimsə. ərmin. ərgin. çatmıĢ. vurqun. yetim.<br />
ilqəmiĢcığa. ilərmiĢ. çatmıĢ. tanrıya varmıĢ. ərən. varan.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yetriş irtiĢ. ərtiĢ. bulduruĢ. isal.<br />
yetsiz yatsız. yadsız. çatsız. haqsız. - öz yurdumda çatsız<br />
qaldım.<br />
yetşiri çattırı. irtiĢ. ulaĢı. bulduri. göndəri. götüri. nəql. isal.<br />
yetüt -yetüt saçka: yetrüm saç:sonradan buraxılan saç. -<br />
yeyi yeğ. yekə.<br />
yeyici yenir. yiyən.<br />
yeyilmək yənilmək. yenilmək.<br />
yeyilməz ağza alınmaz. içilməz. tatula. dadula. dadı kötü. dadıq.<br />
dadıqmıĢ.<br />
yeyin 1. qalib. üstən. 2. qəvi. 3. Cəldfars < çalt. iti. tez. basım.<br />
çalasın. çala çala. çappaq. sürəkli. sürək. yorqa. varıĢlı.<br />
itik. ütük.- varışlı kiĢidi. - sürək davranıĢ. - bir sürək at<br />
aldım.<br />
yeyin burraq. burqaq. bırraq. bırqaq. iti.<br />
yeyin tələsik. sıqı sıkı. sıxı. iti. sürətli. əcələli. - sıqı iş. - sıqı<br />
yeyinmə istihlak.<br />
sıqı: tələsik. əcələ ilə.<br />
yeyinmək yenmək. 1. aĢınmaq. oyulmaq. - ip quyunun biləzik daĢın<br />
yenmiş. 2. alınıb götürülmək. yıxılmaq. - dalqalar qıyını<br />
gündən günə yenir. 3. sərf, istehlak, israf olunmaq.<br />
1800 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1801 http://WWW.TURUZ.NET<br />
pozulmaq. - o qədər mal yenirmi. 4. xərclənmək. - para<br />
yenməzsə yiyəsi yenir.<br />
yeyinti yenti. azıq. rizq. tö'mə.<br />
yeylaq yaylaq. 1. yaylıq evi, yeri. 2. ayıqlanma, yayılma,<br />
yeyrek məqbul.<br />
əğlənmə, dolanma yeri. təfərrüxqah.<br />
yədə yada. yetə. yeti. damarlı yəĢil daĢ ki əsgi türklər<br />
arzulanıb (niyyət edib) quya atardılar.<br />
- yədə daşı: yaşıl daş: yəĢm. yəĢəm.<br />
yədək yetək. 1. heyvanı çəkəcək ip. yular sapı. 2. qayığı,<br />
gəmini axıntıya qarĢı qıyıdan çəkməyə yarar ip. - qayığı<br />
yədəyə vermək. 3. gərəyə (gərəkli olduğunda iĢlənmək<br />
üçün) boĢuna buraxılmıĢ nərsə. - yədək açar. - yədək<br />
azıq. 4. yanıcə götürülən nərsə. yularından çəkilərək<br />
götürülən boĢ at. 5. bir iĢi, olayı yapmaq üçün, bir<br />
nərsiyə qarĢı durmaq üçün yararlanan yardaq, köməkçi<br />
ayqıt. yardaq.<br />
yədəklik yetəklik. köməklik. köməkçilik.<br />
yədəmək 1. yetmək. yidmək. yetəmək. yətirmək. buxca, heybəyi<br />
toparlamaq, uclarını birləĢtirmək. 2. ipindən, yularından,<br />
cilovundan, yalavundan. tutub çəkmək, götürmək. 3.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
axıntıya qarĢı çəkmək. - qayığı yədəmədən yuxarı çıxmaq<br />
olmaz.<br />
yəhər əkər əqər əkər əqir. qaltaq. zin. - tatar qaltağı.<br />
- ənli yəhər qolanı: təpəngü. təpəngi. qalın qaltaq belləməsi.<br />
- heyvanın belinə bağlayan qayış: qolanğ.<br />
- yəhərin altına qoyulan tərlik: belləmə.<br />
- yəhər bağı, bəndi: aşırtma. aşırma. qulan.<br />
- at quyruğu altından keçirilən, yəhərə bağlı qayış:<br />
qusqun. quĢqun.<br />
- əğrək önü: art qaĢı: yəhər qaĢı: yəhərin ön arxasında olan<br />
belli yüksək yerləri.<br />
- yəhərin taxtası, qurşanmamışı, qaplanmamışı, lütü:<br />
qaltaq.<br />
yəhərcik əĢəkcik. əkəkcik.<br />
- qaltaq qaşı: yəhərin öndə arxasında olan yüksək yeri.<br />
yəq 1. yək. yak. yenğə. yekə. tək. yalınız. 2. yəğ. yeğ. yek.<br />
daha iyi.<br />
yəqə yəkə. yaka. dumanı (gəmi sükanı, buyurduruğu,<br />
fərmanı) tərpətmək üçün baĢına taxılan qol.<br />
yəqma yəğma. yağma. (dağıdıb, qənimət almaq amacı ilə olan<br />
cumuĢ, hicum). çapul. axın. ilğar. qarət. toyumluq.<br />
1802 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1803 http://WWW.TURUZ.NET<br />
doyumluq. çapavıl. yığma. çərik. qənimət. - savaĢda<br />
yenilən çər çərlik verməlidir.<br />
yəqni yeqni. yüngül.<br />
yəqrək yəğrək. yeğrək. daha iyiraq.<br />
yələ yələk. (> yal). 1. arası açıq, iri, sərt, yelpiklənib quĢun<br />
yələk bax > yelək<br />
uçmasın sağlayan tük. 2. bir para heyvanların<br />
ənsəsində (boyun arxasında) olan uzun qıllar, ki yellənib<br />
sağa sola çarpar. 3. Cilov (atın ovsarı) calın.<br />
yələk yelək. (yel alan). 1. quĢun qanatında, quruğunda olub,<br />
onu uçurub saxlayan, böyük, iki yanlı tük. 2. qolsuz, önü<br />
açıq, yellənə bilən geyim. - iç yeləyi. 3. bir yaĢılı dəvə<br />
balası. 4. Ģırıx, Ģərit kimi əsik, kəsilmiĢ nərsə. - bir yələk<br />
kağız. 5. - toy yələyi: toyda Ģənlikdə (doğum günü, ad günü)<br />
göydən duvardan sarılıb aslanan, yələk yələk kəsilmiĢ<br />
bəzəkli kağaz.- allı ballı yələklər. - sarı güllü yələk.<br />
yəlimlənmək yilimlənməkka. tutqallanmaq. yılımlanmaq. çəsblənmək.<br />
yəlkən baĢmaq. kəviş8 > kəfş. çəpək.<br />
yəlmə yalma. yırtmaclı, bir parça olmayan cuqal, zireh.<br />
yəltək yaltaq. yelə baxan. dönək. sübatsız.<br />
yəməka yinə. yenə. həp. bütün. tamamiylə. dahi.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yəmşək kələkə. kalağayi. baĢa örtülüb oyluqa dək enən yəmĢək.<br />
yaĢmaq. peçə.<br />
- içinə qonulub bağlanan yəmşək: qadınların yalın, sadə<br />
baĢ örtüsü: qondaq. qundaq. - baĢ qundağı.<br />
yənilmək yenilmək. yeyilmək.<br />
yəp yap: ip: sap.<br />
yəpitmək əpitməkcığa. ıslatmaq. sulatmaq.<br />
yəprəs bərsə. bərəs. 1. xallı. 2. zədəli.<br />
yərmək yermək. 1. bəğənməmək. xoĢlanmamaq. tiksinmək.<br />
iğrənmək. çəkinmək. - aş yermək: boylu qadının yeməyi<br />
bəğəməyib, qıvır zıvıra yerikləməsi. 2. alçatmaq. zəmm<br />
edmək.<br />
yəstəkləmək pisləmək. eĢiyə gedmək. dıĢqarmaq. sıçmaq.<br />
yətirmək yedirmək. yidmək. yetəmək. aĢılamaq. aĢlatmaq.<br />
yetmək. yidmək. yetəmək. aqtarmaq. axtarmaq.<br />
axıtmaq. çatdırmaq. buxca, heybəyi toparlamaq,<br />
- əl suya yetirmək: gəzinmək. həyətə çıxmaq. su tökməyə<br />
gedmək.<br />
yıdlaşmaq yıtlaĢmaqka. yıylaĢmaq. iyləĢmək. qoqlaĢmaq.<br />
yidmək yetmək. yetəmək. yətirmək. buxca, heybəyi toparlamaq,<br />
uclarını birləĢtirmək.<br />
1804 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yıqac yığac. Cihaz. topuntu.<br />
yıqamaq yıkamaq. yayqamaq. yalxamaq. yalxalamaq. yumaq.<br />
1805 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yuymaq. yumaq. təkər təkər yumaq.<br />
yıqan yığan. xərmənçi. qarmançı. toplayan.<br />
yıqanış yıxanış. yıxanıĢ. yuvunuĢ. qusl.<br />
yiqənka həsir yapılan qovalaq otu.<br />
yıqıq yıxıq. - yıxıq yer: gədik. xaraba.<br />
yıqılan yığılan. tərilgənka. dərilən. dirilən. dərgilgən. dirgilgən.<br />
toplanan.<br />
yıqılasımaq yıxılasımaq. sürcmək. yerirkən ayağın bir nərsiyə<br />
toxunub düĢəcək olmaq.<br />
yıqılı yığılı. toplanmıĢ. birikmiĢ. koma.<br />
yıqılqın yıxılqın. yıqqın. yıxqın. düĢmüĢ.<br />
yıqılma yığılma. toplanıĢ. toplanma. birikiĢ. birikmə. ictima.<br />
yıqılmaq 1. yığılmaq. üĢmək. qoĢmaq. toplanmaq. 2. yıxılmaq. alt<br />
olmaq. altanmaq. üstələnmək. yenilmək. 3. yoqlanmaq.<br />
yoğlanmaq. öğlənmək. dinlənmək. çəkilmək. istirahət<br />
edmək. dərilmək. toplanmaq. devĢirilmək. cəmləĢmək.<br />
4. keçməmək. turmaq. durmaq. iliĢmək. ilərləməmək. -<br />
boğazıma durdu. - canıma durdu daha!. 5. alınıb<br />
götürülmək. yenmək. yeyinmək.- dalqalar qıyını gündən
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
günə yenir. 6. yıxılmaq. yanğılmaq. yenğilmək. düĢmək.<br />
sınmaq. 7. düĢmək. devrilmək. 8. pozulmaq.<br />
xərablanmaq. viran olmaq. 9. dağılmaq. pəriĢan olmaq.<br />
- el bir yerə dərildi. - üzümlər hələ dərməyib.<br />
- arıq ər öğləndi: yorqun kiĢi istirahat eddi.<br />
- yıxılmaq: - içəri yıxılmaq: köçmək.<br />
- sərt quru gurultu ilə yıxılmaq: qağĢamaq. (< qaq: sərt<br />
səs).<br />
- yığılmaq:<br />
yıqılmış yığılmış. 1. birkəfars < birikə. birikmiĢ. 2. toplanmıĢ. top.<br />
məcmu'. - top yekun. - həpsini top edəlim.<br />
- bir yerə yığılmış nərsə: təcmi. cəmləmə.<br />
yıqım yıxım. pozulma. düĢmə. xərablıq. viranlıq.<br />
yıqın yığın. 1. conqfars. (< çönək9. çöngək). toplam. kom. koma.<br />
2. alay. qalabalıq. yığın (< yığıqın). tığın. avcuman (< av.<br />
ev). top. toplu. eldar (< eldər). idarəli. ilmək. toplantı.<br />
yığva. öbək. öpək. obaq. oba. top. bölük. - el yığın yığın<br />
( öbək öbək. obaq obaq. oba oba) oturmuĢlar. - evləri var<br />
yığın yığın ( öbək öbək. obaq obaq. oba oba). 3. koma. tob.<br />
- yığınilə: topdan. külliyyətən. 2. çələng. 3. izdiham.<br />
qalabalıq. 1. quruh. or. fovc.<br />
1806 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yıqın yığın. əyliĢ. əyiliĢ. otruĢ. cəlsə<br />
yıqıncaq yığıncaq. yığva. bəzm.<br />
yıqındı yığındı. 1. toplanmıĢ. qalabalıq. izdiham. - bu yığıntı<br />
nədir. 1. mütərakim koma<br />
yıqınlıq yığınlıq. yığın. qalabalıq. izdiham. - bir yığınlıq gördüm.<br />
yıqınmaq yığınmaq. geyinib quĢanmaq. hazırlanmaq.<br />
yıqıntı yıxıntı. 1. qazuvat. pox. töküntü. pislik. 2. xaraba. örənlik.<br />
1807 http://WWW.TURUZ.NET<br />
3. kümə. kuma. birkinti. tüdə. - ot kuma kuma yığmaq. -<br />
bir kuma buğda. - yıxıntı. - yar yıxıntısı: yoldaĢ bəlası,<br />
ziyanı. 4. kömək. kümək. kuma. tob. 5. xəraba. virana.<br />
yıqışma yığışma. sıxıĢma. yıĢ. yuĢ. yiĢka. - yış bolmaq: yığıĢmaq.<br />
yuğĢılmaq. sıxıĢmaq.<br />
yıqışmaq yığışmaq. qoĢuĢmaq. qoĢdaĢmaq. qoĢlaĢmaq.<br />
qoĢuqlanmaq. birləĢmək.<br />
- birbirin sıxaraq yığışmaq: basıĢmaq. bir birinə girmək.<br />
soxuĢmaq. sıqıĢmaq. sığıĢmaq. sıxıĢmaq. sıkıĢmaq.-<br />
qalabalıq sıxışırdı. - el məçidə sıqışdı.<br />
yıqışmış yığışmış. oğuĢmuĢ. yatmıĢ. yorulmuĢ. kehəlmiĢ.<br />
yıqqın yıxqın. yıxılqın. düĢmüĢ.<br />
yiqləmək yikləmək. ikləmək. xəstə olmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yiqlənmək yiklənmək. iğlənmək. iklənmək. xəstələnmək.<br />
çərlənmək. qəmlənmək. ağrınmaq. korlanmaq.<br />
çorlanmaq. pozulmaq.<br />
yıqlınmaq yığlınmaq. irinqləmək. irinğləmək. irginmək. birkinmək.<br />
yıqlışmaq yığlışmaq. üĢüĢmək. qoĢuĢmaq. toplaĢmaq.<br />
yıqma yığma > yəğma. yağma. 1. çərik. qənimət. - savaĢda<br />
yenilən çər çərlik verməlidir. 1. yığma. tondurma.<br />
dondurma. toplama. qondarma. yasama. 1. bir yerə yığıb<br />
bütünləmə. 2. muntaj. 3. məsnoyi. təbiyi olmuyan. -<br />
dondurma daş: məsnoyi daĢ. təbiyi olmuyan. 4. yıxma.<br />
təxrib<br />
- dondurma duvar: beton armə.<br />
yıqmaq yığmaq. toplamaq. biriktirmək. komamaq.<br />
yıqmaq yıxmaq. yığmaq. 1. üĢirmək. qoĢmaq. toplamaq. yığmaq.<br />
iləmək. iliĢtirmək. çatdırmaq. toplamaq. - bu parçaları ilib,<br />
torba tikin. - ilməklənin əyləĢin. 2. {(yıxmaq. yuğmaq.<br />
yoğmaq. yumaq): bu sözlərin hamısında ayrılmaq, yox<br />
olmaq, qaldırılmaq anlamları vardır}. altamaq. alt edmək.<br />
üstələmək. yenmək. 3. təvĢirmək. dəvĢirmək.<br />
xarmanlamaq. qarmanlamaq. devĢirmək. toplamaq.<br />
cəmləmək. dəvĢirmək. devĢirmək. dəğmək. dərmək.<br />
1808 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1809 http://WWW.TURUZ.NET<br />
toplamaq. devĢirmək. cəmləmək. - üzüm devşirmək. -<br />
kitab devşirmək: kitab bağlamaq. 4. buraxmamaq. tutmaq.<br />
ötürməmək. çəkmək. - kəndini tutmaq. - dilini tutmaq. -<br />
soluğun tutmaq. 5. devĢirmək. toplamaq. 6. albaqlamaq.<br />
altaqlamaq. alqaqlamaq. alqatlamaq. toplamaq. 7.<br />
pozmaq. xərablamaq. 8. düĢürmək. yerə çalmaq,<br />
vurmaq, salmaq.<br />
- yığıb yuvarlamaq: toparlamaq. top edmək.- xəmiri<br />
topalamaq.<br />
- yuxarı yığmaq: çox qiymət vermək.<br />
- para devşirmək. - Ģəritdən paltarları deşir.<br />
- döndərib, çevirib toplamaq, yığmaq: qanğırmaq.<br />
qanırmaq.<br />
yıqmaq yıxmaq. 1. pozmaq. xərablamaq. viran edmək.<br />
dağıtmaq. batırmaq. məhv edmək. 2. dayamaq. isnad<br />
edmək. təhmil edmək. - öz suçların mənim üzümə yıxdı.<br />
yıqrılmaq yığrılmaq. yıxsılmaq. kötüləĢmək. büzülmək.<br />
yıqsılmaq yıxsılmaq. yığrılmaq . kötüləĢmək. büzülmək.<br />
yiqtürmək incitmək.<br />
yıqva yığva. 1. dərnək. toplanma. cəmiyyət. toy. 2. ilmək.<br />
toplantı. yığın. yığıncaq. bəzm. 3. məclis. toy.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yıl - yund yılıka: at ili. türklərin on ikili yıllarından biri.<br />
yılan - ilan qıs qıvraq olmuĢdu.<br />
- ilanın ıslıq çalması, fısıldaması: qızğırmaq.<br />
yılancıq ilancıq. üz dərisində ĢiĢ parlaq qızarma ilə olan xəstəlik.<br />
- yılancıq olmaq. - ilancıqçı: bu xəstəliyi qaldıran ovsunçu.<br />
yılançıl ilançıl. baĢlıca (ümdətən) ilan tutub yeməklə yaĢayan<br />
quĢ.<br />
yıldıraq yıldırğan. 1. şəbçirağ qiymətli daĢ adı. 2. par par<br />
parlayan. 3. ĢimĢək. barqa.<br />
yıldıramaq yıldırmaq. 1. par par parıldamaq. aralıq aralıq<br />
parıldamaq. 2. ĢimĢək çaxmaq. yıldıramaq.<br />
barqalamaq.<br />
yıldıran yıldırayıcı. parlayan. dirəxĢan.<br />
yıldırayıcı yıldıran. parlayan. dirəxĢan.<br />
yıldırğan yıldıraq. 1. şəbçirağ qiymətli daĢ adı. 2. par par parlayan.<br />
3. ĢimĢək. barqa.<br />
yıldırım {- "ılıdırm" bir yerə dəğdi isə, elə "ıldırım. yıldırım" deyilir. -<br />
ıldırımın uzaqda çaxan ıĢığına "simşək" deyilir. - ıldırımın<br />
səsinə "göy gurlaması" deyilir.}<br />
1810 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yıldırmaq yıldıramaq. 1. par par parıldamaq. aralıq aralıq<br />
1811 http://WWW.TURUZ.NET<br />
parıldamaq. 2. ĢimĢək çaxmaq. yıldıramaq.<br />
barqalamaq.<br />
yıldırmaq ürkütmək. qorxutmaq. - düĢmanı yıldırdıq. - yıldıran kəsəl.<br />
- bu ısıtma məni yıldırdı.<br />
yıldız yaldız. yalqım. yağtı. açıq. yaĢın > roĢən.<br />
yılğa > Cəlafars < cıyla.<br />
yılxıka - edinçu yılxıka: yük vurulmayaraq buraxılan heyvan.<br />
yilik ilik.<br />
yilikliq ilikli. iliği olan.<br />
yılıq yelik. yelək. əsinkə. əsinti. nəsim. rüzqâr< üzgər.<br />
yılım 1. yilimka. tutqal. yəlim. çəsb. 2. yedirmə. mə'cun.<br />
yilimka tutqal. yılım. yəlim. çəsb.<br />
yılımlanmaq yilimlənməkka. yəlimlənmək. tutqallanmaq. çəsblənmək.<br />
yilimlənməkka yəlimlənmək. tutqallanmaq. yılımlanmaq. çəsblənmək.<br />
yılışıq 1. yılıĢqan. yapıĢqan. bulaĢqan. 2. adama yapıĢır. sırtıq.<br />
sırıtqan. - yılışıq bir adam.<br />
yılışıqlıq yapıĢqanlıq. yılıĢqanlıq. bulaĢqanlıq. sırtıqlıq. sırıtqanlıq.<br />
yılışqan yılıĢıq. yapıĢqan. bulaĢqan.<br />
yılışqanlıq yapıĢqanlıq. yılıĢıqlıq. bulaĢqanlıq. sırtıqlıq. sırıtqanlıq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yılışmaq diĢlərin sırıtıb gülüĢmək. gəvĢək gəvĢək yanaĢmaq.<br />
sırıtıb gülüĢmək.<br />
yılka - yunt yılıka: türklər'in on iqili yıllarından biri.<br />
yılqın yılğın. ılqın. ılqın ağacı. yılmıĢ. ürkün. qorxmuĢ.<br />
yıllamaq illəmək. 1. bir ili keçmək. yaĢına girmək. bir yaĢında<br />
olmaq. - o quzu, o cocuq daha illəmədi. 2. ili keçmək. bir<br />
yaxud neçə illik olmaq. əsgimək. - o iĢ illəmiş daha.-<br />
zeytun yağını illətməliyik. 3. bərk gecləmək, gec qalmaq.<br />
yapıĢıb qalmaq. - göndərdiyimiz kiĢi, orada illədi.<br />
yıllatmaq illətmək. bir il saxayıb əsgitmək. - zeytun yağını<br />
illətməliyik.<br />
yilliqüka ülgüc. saç tıraĢ edən ustura.<br />
yılmış yılğın. ürkün. qorxmuĢ.<br />
yılpatmaq yalpatmaq. (ot. saman. yem) ıslatmaq. yumĢatmaq.<br />
yimləmək imləmək. iĢarət edmək.<br />
yin ək. tə. də. - öğləyin: öğləndə.<br />
yincgələnmək incgələnmək. alçaq könüllülük edmək. tanrıya qarĢı<br />
kiçiklik göstərmək. tapmaq. ibadət edmək. qulluq<br />
edmək.<br />
yinçqəka incqə. tapan. abid. qulluqçu. - yinçqə qızka. odalıq qız.<br />
inçqə qız. kəniz.<br />
1812 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yindürmək itgini arattırmaq.<br />
yinə yəməka. yenə. həp. bütün. tamamiylə. dahi.<br />
yinmək aramaq. sormaq.<br />
yip - yip iti: ip iti: qıs qıvraq. sıxıq bərk. bərk bərkinə. bək<br />
bəkinə. kip kipinə.<br />
yipinka qoyu qırmızı. qızıl bayın. yipqil. yipqin.<br />
yipqil yipqin. qızıl. bayın. ərğəvan rəngində olan.<br />
yipqin yipqil. qızıl. bayın. ərğəvan rəngində olan.<br />
yıpramaq əprimək. kavĢamaq. gəvĢəmək. qağĢamaq. (< qaq: sərt<br />
səs). xərab olmaq. çox əsgimək.<br />
yıpranışlıq yıTıqlıq.yıdıqlıq. qoxumuĢluq.<br />
yıpranmaq ərimək. zayıflamq. üzülmək. axmaq.<br />
yıpraşmaq yıtıĢmaq. yıdıĢmaq. çürüĢmək.<br />
yıpratmaq xor tutmaq. koratmaq. korlatmaq. əsgitmək.<br />
1813 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- vurub əzib yumşatıb, yıpratmaq: vursalamaq.<br />
ursalamaq.- bu kağazın qıraqları ursalanmış.<br />
yırağ arıq. ətsiz yağsız olan (at). zayıf.<br />
yıraqlamaq arıqlamaq. zayıflamaq.<br />
yıraqlandırmaq arıqlandırmaq. zayıflandırmaq.<br />
yıraqlatmaq arıqlatmaq. zayıflatmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yırıq 1. cırıq. yarıq. çatlaq. açıq. aĢqar. aĢqal. açqal. açıq.<br />
bəlli. 2. yarab. arab. üyə. üzv. 3. yarıq. yırtıq. qaç. qaĢ.<br />
yırılmaq azacıq yarılmaq. çatlamaq. aralanmaq. - çiban yırıldı.<br />
yirim 1. solak. çolaq. 2. yarım . yurt. toprak.<br />
yırqalanmaq ırqalanmaq. qımıldamaq. sallanmaq.<br />
yırqalantı ırqalandı. qımıldama. sallanma.<br />
yırqın yırtığına. aĢqara ( r l ) aşqala. açqala. açıqına. bəllək.<br />
yırlatmaq oxutmaq. ötütmək. üngətmək. öngətmək.<br />
yırtcaq cərilik. ataqlıq.<br />
yırtıcı tavlı. tovlu. qurdu. qurd. qızqın.<br />
yırtıcılıq yabanılıq. vəhĢilik.<br />
yırtığına yırqın. aĢqara ( r l ) aşqala. açqala. açıqına. bəllək.<br />
yırtıq 1. cırıq. qazıntı. oyuq. qazıq. yırıq. yarıq. qaç. qaĢ. -<br />
yırtı alıĢma.<br />
qazıq nərsə.- qazıntılı təkər. - qazıntılı kağız. 2. sırtıq.<br />
utanmaz. arsız. həyasız. 3. alıĢdırılmıĢ. 4. cəri. ataq. -<br />
əsgi püsgi, yırtıq: parsal. - parsal paltar.<br />
yırtılmış yartılmış. 1. bizləməkdən yanları yırtlımıĢ, biz<br />
qorxusundan yeriməyə alıĢmıĢ heyvanın. - bu tay daha<br />
yırtılmamış. 2. sırtılmıĢ. utanmaz. - yırtılmış cocuq.<br />
yarılmıĢ. yırtlaq. 3. yartlaq. açılmıĢ. partlaq. - yırtlaq göz.<br />
1814 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yırtınmaq təpinmək. dalaĢ. təlaĢ.<br />
yırtlaq yartlaq. yarılmıĢ. yırtılmıĢ. açılmıĢ. partlaq. - yırtlaq göz.<br />
yırtlaz qorxmaz. utanmaz. uyatmaz. güstax. arsız.<br />
yırtmac açıq yer.<br />
1815 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- kot yırtmacı: kotun arxasında iki yana gələn açıq yeri.<br />
- Ģalvar yırtmacı: Ģalvarda uçqurun taxılan yeri.<br />
yırtmaq 1. yartmaq. çakmaq. çəkəmək. 2. tırmıqlamaq.<br />
tırmalamaq. çəngəlsi ayqıtla cızmaq, çizmək. qazmaq. -<br />
açıb yırtmaq: dərmək. dərimək. taramaq. qazımaq.<br />
yiş yişka. yış. yuş. yığıĢma. sıxıĢma. - yış bolmaq: yığıĢmaq.<br />
yuğĢılmaq. sıxıĢmaq.<br />
yış yuş. yişka. yığıĢma. sıxıĢma. - yıĢ bolmaq: yığıĢmaq.<br />
yuğĢılmaq. sıxıĢmaq.<br />
yışıqlıq yaĢquluq. aĢuqlıq. tulqalı. tulqa qeyimi.<br />
yişilmə k: əli iĢə yatıĢmaq. udumlaĢmaq. - iĢilmək.<br />
yıTıq yıdıqka. kötü qoxan hər Ģey. - yıTıq ot: yıdıq otka: üzərlik<br />
otu. əldrüq. ilrüq. üzərük.<br />
yıTıqlıq yıdıqlıq. qoxumuĢluq. yıpranıĢlıq.<br />
yıtışmaq yıdışmaq. çürüĢmək. yıpraĢmaq.<br />
yıtlamaq yıdlamaq. qoqlamaq.<br />
yıtlanmaq yıdlanmaq. qoxumaq. pozulmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yıtlaşmaqka yıdlaĢmaq. yıylaĢmaq. iyləĢmək. qoqlaĢmaq.<br />
yittirilmək yatturulmaq. yox olqunmaq. qeyb ettirilmək. bir nəyi,<br />
Ģeyi buxcaya saqlatmaq.<br />
yiv iv. uzunasına olan oyuq. - iv pozuq çərçivə. - zivananın ivi.<br />
yiverilən göndərilən. rəsul.<br />
yivli ivli. 1. uzunasına oyuğu olan. oyuğlu. cizgili. - ivli<br />
çərçivə. 2. ilan kavı (köynəyi) kimi dolaĢıq uzanan oyuğu<br />
olan. - ivli top. - ivli çivi: piç.<br />
yiyə varı olan. varan9. sahib. malik. - ev varan: evi olan. - yiyə<br />
olunması istənən nəsnə: ərək. alası. amac.<br />
yiyələnmək iĢlətmək. kullamaq. kollamaq. qayırmaq. qapıĢmaq.<br />
alıĢmaq. öğrəĢmək. öğrənmək. örgəĢmək. örgənmək.<br />
qazanmaq. edinmək. istehsal edmək. iktisab edmək. -<br />
onu o kullayır.<br />
yiyən aĢıran. aĢam içən. yenir. yeyici.<br />
yiyəsiz iyəsiz. açıq. sahabsız. issiz. - yiyəsiz mal: ortalıq malı.<br />
sapsız balta.<br />
yiyəsizlik issizlik. sahabsızlıq.<br />
yıylaşmaq yıtlaĢmaqka. yıdlaĢmaq. iyləĢmək. qoqlaĢmaq.<br />
yob (yop. op. ob. ab. ap) çoxluğu göstərən sözlər.<br />
yodunmaq yotulmaq. silinmək.<br />
1816 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yoq 1. olmayan. 2. yoğ. qoyu. quyu. qalın. qəliz. kəsif.<br />
1817 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- basıb yox edmək: sıymaq. qırmaq. kəsmək. əzmək.<br />
pozmaq.<br />
- var yoxun almaq: soyub soğana döndərmək.<br />
- yox edmək: külüni savurmaq. məhv edmək.<br />
- yox edmək: yoxlamaq. əritmək.<br />
- yox edmək: yoxlamaq. uçurtmaq.<br />
- yox etdirmək: əzdirmək. basdırmq.<br />
- yox kimi: yuxar. incə. incə ufaq. un ufaq.<br />
- yox olmaq: batmaq. itmək. - var yoxum batdı.<br />
- yoxluğa uğayan: yox olmalı. uğursuz. bataq. batmalı.<br />
umsuz. umutsuz. qurtarılmaz.<br />
- yox olmaq. siviĢmək. qaldırılmaq. məhv olmaq.<br />
- yox olqunmaq: yittirilmək. yatturulmaq. qeyb ettirilmək. bir<br />
nəyi, Ģeyi buxcaya saqlatmaq.<br />
- yox edmək: yoxamaq. yufamaq. məhv edmək. hədər<br />
edmək. həlak edmək.<br />
- işin yoxisə: boĢuna. havayi. heçinə.<br />
- var yox: 1. çox az var. yox kimi. 2. xəbər.<br />
yoqalmaq yoxalmaq. yox edilmək. yodulmaq. silinmək. yutulmaq.<br />
yoqaltmaq yoxaltmaq uçratmaq. uçurtmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yoqamaq yoxamaq. yox edmək. yufamaq. məhv edmək. hədər<br />
edmək. həlak edmək.<br />
yoqan yoğan. yoğun. gəbə. qaba. gobut. qalın. ĢiĢik.<br />
yoqar yoxar. qağĢar. kəvĢər. çökmüĢ. yoxluğa, məhvə doğru<br />
gedən.<br />
yoqdu yoğruka. yoqru. yuqdu. dəvə tükünün uzunları. cuqdu.<br />
yoqlaçı yoxlaçı. yoxlamaçı. yoxlayıĢ edən. müfəttiĢ.<br />
yoqlama yoxlama.bərrəsi. dəğĢiriĢ.<br />
yoqlamaçı yoxlamaçı. yoxlaçı. yoxlayıĢ edən. müfəttiĢ.<br />
yoqlamaq yoxlamaq çəkləmək.<br />
yoqlamaq yoxlamaq. kullamaq. kollamaq. araĢdırmaq. axtarıĢmaq.<br />
baxmaq. mayna edmək. baxmaq. mayna edmək.<br />
keçmək. dəğmək. iliĢmək. yox edmək. əritmək.<br />
yoxlamaq. keçmək. dəğmək. iliĢmək. yox edmək.<br />
uçurtmaq. aramaq. baxmaq. dəğmək. - axĢam bizi<br />
yoxlayın: bir bizə uğrayın. - geçirin (xatirin) kullamaq.<br />
- gəzib yoxlamaq: tolaĢmaq. dolaĢmaq. - bütün otaqları<br />
dolaşdıq.<br />
yoqlanmaq yoğlanmaq. öğlənmək. 1. dinlənmək. yığılmaq.<br />
çəkilmək. istirahət edmək. - arıq ər öğləndi: yorqun kiĢi<br />
istirahat eddi. 2. övkələnmək. huĢlanmaq. ağıllanmaq.<br />
1818 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1819 http://WWW.TURUZ.NET<br />
öncədən anlamayıb sonradan anlamaq. böyümək.<br />
gəliĢmək. - uĢağın öqlənməsi çox çəkər. - öqlənməmiş<br />
evlənən ev yıxar, öqlənibsə evlənir, ev yığar.<br />
yoqlaş yoxlaş. baxıĢ. yoxlayıĢ. mayna.<br />
yoqlaşdırmaq yoxlaşdırmaq. usulla, dolayısı ilə anlamağa çalıĢmaq.<br />
yoqlayan yoxlayan. araycı. müfəttiĢ.<br />
yoqlayış yoxlayış. san. götür qoy. yarqac. qaraq. yoxlaĢ. mayna.-<br />
san görmək: qoĢunun var yoxun, oluĢ yoxuĢun yoxlamaq.<br />
yoqluq 1. yox olma. olunmama. bulunmama. ədəm. 2. ehtiyac.<br />
zərurət. fəqr. 3. olmayıĢ. heç. fuqdan. - yoxdan nə çıxar.<br />
4. Kasıblıq. qolaysızlık11. yarlıla11. yoxsulluk. güclük.<br />
fəqr. möhtaclıq. yavı. yav. yava. yağı. füqdan. yarlıq9.<br />
yoxsulluq. kasıblıq. qolaysızlık11. yarlıla11. - yarlılığa ayıb<br />
yok11. əksilklik. olmamaq. fuqdan. yoxsulluq. ehtiyac.-<br />
güclük çəkmək. - güclükdə yaĢamaq. - yarlılığa ayıb yok11.<br />
yoqmaq yoğmaq. yoğunlanmaq. quyuqlanmaq. quyulanmaq.<br />
qoyulanmaq. qalınlanmaq. qəlizlənmək. donmaq.<br />
səlabət tapmaq. kəsiflənmək. təxmir olmaq.<br />
yoqru yoğruka. yoqdu. yoqru. yuqdu. yoqruyka. dəvə tükünün<br />
uzunları. cuqdu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yoqrulmaq yoğrulmaq. yuğrulmaq. yoğunlanmaq. quyuqlanmaq.<br />
quyulanmaq. qoyulanmaq. qalınlanmaq. qəlizlənmək.<br />
təxmir edilmək.<br />
yoqrutmaq yoğrutmaq. qavama gətirmək. yoğurmaq. qəlizlətmək.<br />
yoqruyka yoğruka. yoqdu. yoqru. yuqdu. dəvə tükünün uzunları.<br />
cuqdu.<br />
yoqsul yoxsul. ac. əliboĢ. ələbaxan. fəqir. kasıb. möhtac.<br />
qoquz. zügürt. müflis. kasıb. çıqan. çıqay9. yarqıl. yazıq.<br />
- ac doyurmaq. - parasız olana deyilir.<br />
- tırılın biri tırıl.<br />
- yoxsul yorqanı: öksüz yorğanı: ağ sarmaĢıq çeĢiti.<br />
- dayaq yoxsulu: yaramaz. kötək yeməli olan.<br />
yoqsullamaq yoxsullamaq. qoquzlamaq. zügürtləmək. parasız<br />
qalmaq.<br />
yoqsullaşmaq yoxsullaşmaq. parasızlaĢmaq. tırıllamaq.- nədən belə<br />
tırılladın.<br />
yoqsulluq yoxsulluq. Kasıblıq. qolaysızlık11. yarlıla11. yoxluk11.<br />
yarlıq9. kasıblıq. qolaysızlık11. yarlıla11. yokluk11. qıtlıq.<br />
kəsət. kasad. qoquzluq. zügürtlük. parasızlıq. yoxluq.<br />
ehtiyac. - para kasadı yoxumuzdur. - yemək kasadı. -<br />
yarlılığa ayıb yok11.- yarlılığa ayıb yok11.<br />
1820 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yoqsulluq zərurət.<br />
yoquq yoğuq. yaxın. yağuq. qıyraq. qıyıraq. qıyıda olan. qonĢu.<br />
qərib. (# qıraq: uzaq).<br />
yoqun yoğun. yoğan. 1. iri. böyük. əzim. cəsim. gəbə. qaba.<br />
1821 http://WWW.TURUZ.NET<br />
gobut. qalın. ĢiĢik. odun. qaba. kota. kut. - odunun biridi.<br />
2. yonulmamıĢ. qaba. xam. 3. ədəbsiz. tərbiyəsiz. 4.<br />
qalın. qəliz. quyu. qoyu. kəsif.<br />
yoqunlanmaq yoğunlanmaq. yuğrulmaq. yoğrulmaq. quyuqlanmaq.<br />
quyulanmaq. qoyulanmaq. qalınlanmaq. qəlizlənmək.<br />
təxmir edilmək.<br />
yoqunluq yoğunluq. 1. irilik. böyüklük. əzəmət. cəsamət. 2.<br />
qabalıq. xamlıq. 3. ədəbsizlik. tərbiyəsizlik. 4. qalınlıq.<br />
qilzət. quyuluq. qoyuluq. kəsafət.<br />
yoqur yoğur. mürəkkəb. - çox yoğur iĢdir.<br />
yoqurma yoğurma. xəmir tutma. əzib qarıĢdırma.<br />
yoqurmaq yoğurmaq. qavama gətirmək. yoğrutmaq. qəlizlətmək.<br />
tərkib edmək. - çox yoğur iĢdir.<br />
yoqurt yoğurt. yuğurt > yaurt. (< yoğun). yoğunlanmıĢ, kəsilmiĢ,<br />
quyulaqmıĢ, quyuqlaĢmıĢ süt.<br />
- torba yoğurdu: süzmə yoğurt.<br />
- yoğurt kimi: çox quyuq, qəliz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- yoğurt pəniri. kəĢ. kəç. çək. yoğurt pəniri. yağsız pənir.<br />
- qıldan yoğurt tobası: köynük.<br />
- süzmə yoğurt: kəsmik kəmsik.<br />
- yoğurt yuvası: yoğurt çalınan qabın qoyulduğu sıcaq yer.<br />
yoqurtmaq yoğurtmaq. yuğurtmaq. yoğunlaĢtırmaq. quyuqlatmaq.<br />
quyulatmaq. qoyulatmaq. qalınlatmaq. qəlizlətmək.<br />
təxmir etdirmək. - sözüvü yoğurt danıĢ. - yoğrulmamış<br />
xəmir kimi açıla qaldı. - ələmiĢ un, yoğrulmuş xəmir,<br />
yapılmıĢsa kim yeməz. - aĢı iyicə yoğurt. - yemək çox<br />
suyuqdur, qoy biraz yoğursun. - açıq (suyuq yemək), yoğur<br />
(əsl yemək), toxluq ( deser).<br />
yoquş yoxuş. dikə. təpə. yüksək yer. yura. yoxuĢ. dik bayır. çox<br />
hündür yer. uca.<br />
yoq-yaq yaq yuq. çanaq bulaĢıqı. - yaq. yoq. yuq. yuq yaq.<br />
yol 1. keçəcək yer. - qılağuzlar dənizdə gəmilərin yolun bilir. 2.<br />
axacaq yer. kəhriz. kanal. - su yolu. 1. cizgi. xətt. sopa. -<br />
yollu qumaĢ. 3. gediĢ. 4. seyr. səyahət. səfər. yolçuluq. -<br />
yol almaq: yolçuluğa çıxmaq. 5. yeriyiĢ. sürət. - bu atın,<br />
arabanın yolu nasıldır. 6. rəsm. ayin. adət. - bu iĢ yolunda<br />
deyi. - hər iĢin yolu vardır. - yolu ilə yapmaq. 7. məslək.<br />
onun yolu baĢqadır. - oda bu yoldadır. 8. uğur. - sənin<br />
1822 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1823 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yolunda baĢ qoyaram. 9. vasitə. vəsilə. əsbab. - hər nəyin<br />
yolu vardır. 11. təriq. ərkan. səbk. 12. övün. öğün. kərə.<br />
dəfə. 13. yolaç. törə. türə. qayda. 14. çat. çar. çarp. çart<br />
(çapr). oğ uğ. iv. oluq. nərsənin üstündə açılan yol.<br />
uğrı. uğur. cizgi. xədd. baca. oğcaq. oycaq. ocaq. oyuq<br />
yer. durba. yolağ. zolaq. bir günlük yol. mərhələ. qonaq.<br />
məsafə. bolıĢ. tərz. səbk. çara. keçir. - burdan ora neçə<br />
qonaqdır. - bu yolu üç gündə baĢa vurduq. 15. qol. axar.<br />
tamar. damar. - yağmır suları yerin damarlarına iĢlədi. 16.<br />
tutam. rəviĢ. səbk. 17. taraq. daraq. təriqət. - bu nə<br />
tutamdır ki siz tutduz. 18. qılıq. kimi. üz. surət. tərz.<br />
vəziyyət. - sənəd qılığında nir kağaz. - nə qılığdadır o. -<br />
gəlin qılığında bəzəkli. 19. gediĢ. tür. cür. surət. - iĢi bu tür<br />
açmaq olmaz: bu surətdə həll edmək olmaz. - sıçan yolu:<br />
yer altı lağımi.<br />
- gün uğrusu: gün yolu. günün çıxandan batana qədər<br />
keçdiyi yol. - saman uğrusu: saman yolu.<br />
- ildə bir kərə ocaqları arıtlanmalıdır. - su ocaqları tutulmuĢ.<br />
- hava zolağı: hava yolu. - dağ zolağı: dağ yolu.<br />
- ayaq yolu: tuvalet.<br />
- yol verməz: geçilməz. - geçilməz dağ. - geçilməz su.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- dəmirqar yola: dəmir yola. dəmir qapu.<br />
- o yolda: öyləlik öcüri.<br />
- öyləlik olmaz: - öyləlik yaĢamaq olmaz. - öyləlik qayıtdıq<br />
gəldik.<br />
- yol yol: kərpici. ivlək. əvlək. evlək. bölünmüĢ yerlərin ivi,<br />
xətti. - əvlək paltar. - əvlək parça.<br />
- yoluna qoyulmuş: mürəttəb. müntəzəm. - düzgün iĢ.<br />
düzgün bağça.<br />
- yol görsətmə: qulağuzluq. dəlalət.<br />
- yol + avac. yalavac: savaçı. savçı. peyğəmbər. kəsim.<br />
qırım. biçik. Ģəkil. islub. gəliĢ. tərz. məcra. yatlaq. yataq.<br />
- yol yapı: rah o saxtıman.<br />
- bərk dolaşıq yol: girəvə. girdəvə.<br />
- çıxmaz yol: çıxmaz. bünbəst.<br />
- dağ belindən keçən yol: bilan. belən. bilən.<br />
- oyuq yol: kərtik. kərtə.- sapan kərtəsi.<br />
- türk yolunda: türkcə.<br />
- yola çıxma: hərəkət.<br />
- yolundan çıxmaq: sapaĢmaq. əğrilmək. bürkülmək.<br />
burulmaq. caymaq. - əlim sapaşdı.<br />
- tutamınızı dəğiĢməlisiz. - tutamızı kötüdən kötüyə<br />
1824 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1825 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yeritdiniz. - ədəbi tutamlar. - əsgimiĢ tutamları, yeni<br />
tutamlarla dəğiĢməliyik. - qoşu tutamı: Ģe'r səbki. - əl yolu,<br />
ayaq yolu, bulaĢıq yolunun, bulanıq suyunu dıĢarı göndərən<br />
genglər, gühlər. qobur. - qobur tıxanmıĢ. - qoburu açmaq.<br />
- yol qıran: yol kəsən. soyqunçu.<br />
- yol ver!: savul!. çəkil!.<br />
- yolunda: uğrunda. içün. - oğul içün. - yurd içün.<br />
- bir yol almaq: toğrulmaq. doğrulmaq. bir istiqamət almaq.<br />
bir yerə təvəccüh edmək.<br />
- çarĢıya doğrulmaq. - evinə doğruldu.<br />
- işlədiləcək yol: qan alacaq damar.<br />
- yol açmaq: qapı açmaq. örnək vermək. örnək olmaq.<br />
- yol tası: yemək daĢımağa öz olub, birbiri üstünə keçən<br />
neçə çanaqdan qurulur.<br />
- yoldan çıxma: sapma. azma.<br />
- yol alan: yürük. iyi yürüyən. - yürük at.<br />
- yol yol edmək: yolmaq.<br />
- yola yaraqlanmaq yolçu olmaq.<br />
- yola salmaq. yolçu çıxarmaq: təĢyi' edmək.<br />
- yol aramaq: tədbir edmək.<br />
- yol almaq: yola çıxmaq. ilərləmək.<br />
- yolu almaq: varmaq. çatmaq. yetmək. vasil olmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- ayaq yol: abdəstxana. müstərah.<br />
- yol vurmaq: soyqunçuluq edmək.<br />
- yola vurmaq: təĢyi' edmək.<br />
- uzun yol: dolaĢıq, sürəkli yol.<br />
- yol üstü: önündən keçiləcək. yol uğrağı.<br />
- oğrın yol: gizli yol.<br />
- ulu yol: ana yol. Ģahrah.<br />
- yol bulmaq: yolunu bulmaq: çarə tapmaq.<br />
- yol bilir: müəddəb. tərbiyəli. adab ərkan bilir.<br />
- baytaq yol: yaya yol. yaya qaldırımı.<br />
- tatar yol: çapar yol. ana yol.<br />
- pir yoluna: eĢq yoluna.<br />
- dəmir yol.<br />
- yola çıxmaq: gedmək.<br />
- yola çıxartmaq: yola qoymaq. 1. yola salmaq. əzimət<br />
etdirmək. 2. təĢyi' etdirmək.<br />
- dörd yol ağzı.<br />
- yol düşmək: təsadüf edmək. uyqun olmaq. - yoluz düĢsə<br />
bizə uğrayın.<br />
- yol şaşmaq: çatallaĢmaq. müĢəvvəĢ olmaq.<br />
- yol heç şaşmır: sapmır.<br />
- top yoluna getmək: boĢuna gedmək.<br />
1826 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1827 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- doğru yol: 1. ana yol. 2. sirati müstəqim.<br />
- yol tutmaq: salik olmaq.<br />
- qaçamaq yolu: bahana. çəkilməyə yol.<br />
- yoluna qomaq: düzəltmək. nizama salmaq.<br />
- yola gəlmək: 1. düzəlmək. islah olmaq. 2. razılaĢmaq.<br />
müti' olmaq.<br />
- yol görünmək:<br />
- gözlər yolda qalmaq.<br />
- yol göstərmək: qılavuzluq edmək.<br />
- yol göstərən: qılavuz.<br />
- yola getmək: uymaq. uyuĢmaq. muvafiqət edmək.<br />
- yol vermək: izin vermək.<br />
- yola yatmaq: razılıq vermək.<br />
- yolu ilə uyqun. munasib.<br />
- yol yerimək: yol gedmək.<br />
- ay ışığının suda yansımasından ağ yol: gümüĢ sərvi.<br />
- yol yuda: axıĢ. yağday. görnüĢ. yönğ. rəviĢ.<br />
yolaç yol. törə. türə. qayda.<br />
yolağçı müsafir.<br />
yolağuka təstək. yoluğu. yoluq. dayaq.<br />
yolaq yulağ. zolaq. yol.- hava zolağı: hava yolu. - dağ zolağı: dağ<br />
yolu. - yul yulaki: kiçik kiçik bir çox su pınarları.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yolan yoluyuci. daracçi. taraĢçı.<br />
yolar yular. heyvanı yola çəkib sürmək, bağlayıb saxlamaq<br />
üçün, baĢına salınan ip, dizgin. ovsar. - yularından<br />
çəkmək, bağlamaq. - yular ipi.<br />
yolarmaq yol aldırmaq. heyvanın baĢına ip salıb yola çəkmək,<br />
sürmək.<br />
yolçı - yolçı takımı.<br />
yolçu 1. müsfir. - yolçu olmaq: yola yaraqlanmaq. - yolçu<br />
çıxarmaq: yola salmaq. təĢyi' edmək. 2. gedən. köçməli. -<br />
yazıq yolçudur: getməlidir. 3. ümidsiz. xəsdə. üzük.<br />
dilənçi. möhtac. niyazmənd. - bir tikə çörək yolçusudur. -<br />
siz nəyin yolçususuz.<br />
yolçuxana sapanc. müsafirxana.<br />
yolçuluq - yolçuluqda geyiləcək nərsələr. yolçuluqda iĢlənən qoĢu:<br />
yabanlıq.<br />
yolçuluq möhtaclıq. niyazməndlik.<br />
yoldaş bir orduda, ortalıqda çalıĢanların hər biri. dosd. ılıĢ. iliĢ.<br />
sağdıcka. səmir. yandaĢ. arxadaĢ. yardaq. dosd. rəfiq.<br />
- qapı yoldaşı: qulluqdaĢ. xidmət yoldaĢı. bir qapı, qulluq,<br />
xidmətdə olanlarının hər biri. bir əfəndinin qulluğunda<br />
1828 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
iĢləyənlər. bir ağası olanlar.<br />
yoldaşlıq yarlıq. dosluq.<br />
1829 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- qapı yoldaşı: bir bəyin qulluğunda olan əməkdaĢlar.<br />
yoldaşmaq yollaĢmaq. yoldaĢmaq. əĢləĢmək. arxalaĢmaq.<br />
əĢləĢmək. arxalaĢmaq.<br />
yoldaştmaq qoĢmaq. birkitmək. birlikdə göndərmək. tərfiq, həmrah<br />
edmək. - yollar qorxuludu, karvana neçə yaraqlı qoşun.<br />
yoldruq yuldruq. parlaq. süslü. yaldruq. cilalı.<br />
yoldurmaq ditdirmək. çəkdirib qopartmaq. sökdürmək.<br />
yolıçka keçi qıllarrnın diplərində bulunan yumuĢaq incə yün· -<br />
yovlıç. yulıç.<br />
yolıtmaq birinin yoluna çatqılmaq, yatılmaq. yulumaq. yulutmaq.<br />
yoluqmaq. yoluĢmaq. yuluĢmaq. yolutmaq. yulıtmaq.<br />
birinə yardım edmək. birini yağma edmək, yağaçlamaq,<br />
yağqarlamaq.<br />
yolqi yolgi. yulgi. ülgi. usturə.<br />
yollama 1. göndərmə. 2. döĢəməlik uzun ağac. - yollama dirək,<br />
kiriĢ.<br />
yollama göndərmə. salma. irsal.<br />
yollamaq - yollayı vermək: itib, itəliyib vermək: tayamaq. dayamaq.<br />
təslim edmək. dartmaq. serv edmək. servis vermək. - gedər
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
getməz bir acı qəhvə dayadılar. - bir yeməkdən<br />
qurtulmamıĢdıq ki, elə öbür yemək dayandı. - bu nədi<br />
dayadın mənə.<br />
yollaşmaq uzlaĢmaq. uylaĢmaq. quraĢmaq. saziĢ edmək. qoz<br />
paylaĢmaq. - savaĢların buraxıb, qozların paylaĢırlar.<br />
yollu 1. usulunda. nizamında. - yollu yolsuz bir iĢ oldu. 2.<br />
sopalı. çubuqlu. cızıqlı. - yollu parça. 3. hançı bir tərzidə<br />
olan. - öğüt yollu sözlər. 4. yerli. uyuq. uyqun. uğur. sıra.<br />
münasibət. - sırasız söz söyləməkdənsə, sırasın gözləmək<br />
yeğdir. 5. ivli. oluqlı.<br />
yolma yol yol olan. - yolmalı kövĢənlər. - yolma yolma: yol yol.<br />
yolmaq 1. bütün, toplu nərsəni açıb saçmaq, ayırmaq. didmək.<br />
çəkib qoparmaq. sökmək. - qoyunun yapıqın (yunun)<br />
yoldu. 2. yol yol edmək. 3. qəmələmək. qəl' edmək. 4.<br />
soymaq. varını qəsb edmək. - yazığı yoldular. 5. üzmək.<br />
qazımaq.- kut ülgüclə üzümü qazdı. 6. yolumaq. çəkib<br />
qoparmaq. taraĢlamaq. taraclamaq.<br />
yolsuz 1. namünasib. munasibətsiz. - yolsuz iĢ. - yolsuz<br />
davranıĢ. 2. iĢdən çıxarılma cəzası. bir iĢiçinin iĢ kağazın<br />
əlindən alma. - bu il ondana sürcü yolsuzlandı.<br />
yolsuz sırasız. yersiz. münasibətsiz.<br />
1830 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yolsuzluğ xəta.<br />
yoltar yoldar ( < yol + tutar). salik. mürid. - tanrı yoltarları. - sizin<br />
yoltarlarız.<br />
yoltaş yoldaş. qoĢu. həmrah.<br />
yoluğan salğın. sarılan. sari.- salğın xəstəliklər.<br />
yoluğu təstək. yolağuka. yoluq. dayaq.<br />
yoluq 1. təstək. yolağuka. yoluğu. dayaq. 2. yülük. tülük.<br />
tüksüz. tükləri yolunmuĢ.<br />
yoluqmaq birinin yoluna çatqılmaq, yatılmaq. yulumaq. yulutmaq.<br />
1831 http://WWW.TURUZ.NET<br />
yolıtmaq. yoluĢmaq. yuluĢmaq. yolutmaq. yulıtmaq.<br />
birinə yardım edmək. birini yağma edmək, yağaçlamaq,<br />
yağqarlamaq.<br />
yoluqmayan yoluxmayan. geçməz. sarılmayan. sirayət etməyən. -<br />
geçməz kəsəl.<br />
yolumaq yolmaq. dərmək. çəkib qoparmaq. taraĢlamaq.<br />
taraclamaq.<br />
yolundurmaq döğündürmək. ağlatmaq.<br />
yolunmaq üzünmək. qazınmaq. - kut ülgüclə üzüm qazındı.<br />
yoluşmaq birinin yoluna çatqılmaq, yatılmaq. yulumaq. yulutmaq.<br />
yoluqmaq. yolıtmaqyuluĢmaq. yolutmaq. yulıtmaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
birinə yardım edmək. birini yağma edmək, yağaçlamaq,<br />
yağqarlamaq.<br />
yolutmaq qazıtmaq. qırxdırmaq. - saqqalıvı qatız.<br />
yoluyuci yolan. daracçi. taraĢçı.<br />
yoluzmaq ayarmaq. ayrılmaq. açılmaq. azmaq. çaĢınmaq.<br />
sapınmaq.<br />
yonaçı ( on ön: iyi. yaxcı. yoğan. qalan). ). yonarçı. onqarçı.<br />
onarçı. onaçı. islahtələb.<br />
yonarçı ( on ön: iyi. yaxcı. yoğan. qalan).). yonaçı. onqarçı.<br />
onarçı. onaçı. islahtələb.<br />
yonca - sarı yonca. - qızıl yonca. - qara yonca. - ulama yonca.<br />
- ulama yonca: yerə sərilib sürünən çeĢiti.<br />
yonğa 1. dalaĢın, tiriĢənin irisi. kəsilən odun, ağacdan çıxan<br />
ufaq uzuna tikə. 2. iri. qaba. gobut. ədəbsiz. tərbiyəsiz.<br />
3. yarım bilikli. savadsız. - dəmir yonğası: dəmir talaĢının<br />
irisi. 4. tiriĢ. tirəĢ. talaĢ. yonulmuĢ nərsədən çıxan iri tikə.<br />
dalaĢın, tiriĢənin irisi. kəsilən odun, ağacdan çıxan ufaq<br />
uzuna tikə. 5. iri. qaba. gobut. ədəbsiz. tərbiyəsiz. 6.<br />
yarım bilikli. savadsız. - dəmir yonğası: dəmir talaĢının<br />
irisi.<br />
1832 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yonğar yunğar. bulğarı deyilən çalğının (alətin) kiçik çeĢiti. üç<br />
telli bağlama.<br />
yonqa (incə) yonqa. talaĢa. qazıntı. oğuntu. qırıntı.- odun<br />
1833 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qazıntısı. kavsala qazıntısı. - parça qazıntısı.<br />
- incə yonqa: küngə. qalın dalaĢa.<br />
- kiçik yonqa: yonquc. qıymıq. qırıq. xırda.<br />
yonqartmaq onqartmaq. onqurtmaq. düzəltmək. keçirtmək.<br />
sağaltmaq.<br />
yonquc kiçik yonqa. qıymıq. qırıq. xırda.<br />
yonmaq yontmaq. yontamaq. düzəmək. düzətmək. yontamaq.<br />
yontmaq. (kəsib, qazıb) iĢləmək. düzətmək. tıraĢlamaq.<br />
igəĢmək. əğələmək. kəsmək. çaldırmaq. - daĢdan heykəl<br />
çaldırdım.<br />
yonsuz yonulmamıĢ. tərbiyətsiz<br />
yontamaq yontmaq. yonmaq. düzəmək. düzətmək.<br />
yontı yonuntu. tıraĢa.<br />
yontılmaq yonulmaq. (kəsilib, qazılıb) iĢlənmək. düzədilmək.<br />
yontmaq yonmaq. (kəsib, qazıb) iĢləmək. düzətmək. yontamaq.<br />
yonmaq. tıraĢlamaq. igəĢmək. əğələmək. kəsmək.<br />
çaldırmaq. - daĢdan heykəl çaldırdım.<br />
yonulmaq yontılmaq. (kəsilib, qazılıb) iĢlənmək. düzədilmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yonulmamış yoğun. qaba. xam. piĢməmiĢ. xam. yonsuz. tərbiyətsiz<br />
yonumlu qonumlu. qısınlı. orınlı. sanalı. mə'qul.<br />
yonuntu yontı. tıraĢa.<br />
yop (yob. op. ob. ab. ap) çoxluğu göstərən sözlər.<br />
yorğunmaq yorulmaq. kəsikmək. qırılmaq. tökülmmək. düĢmək. - əl<br />
ayağdan kəsikdim: düĢdüm<br />
yorıq yoruq. 1. xuy: borıq. gediĢ. 2. yörüq. yozu. t'əbir.<br />
yorqa iti yeriyən, gedən. sürətli. sürək. yeyin.- sürək davranıĢ. -<br />
bir sürək at aldım.<br />
yorqan - yoxsul yorqanı: öksüz yorğanı: ağ sarmaĢıq çeĢiti.<br />
yorqun < armaq. harın. arqın. arqın. düĢgün. düĢgün. sərgin.<br />
xəsdə. zayıf. zəif. dərmansız. bıkmıĢ. turğun. durğun.<br />
utanclı. usanclı. usanmıĢ. - onun durğunun görməmisən. -<br />
sərgin vermək: xəsdə düĢmək. əsir olmaq. döĢənmək.<br />
yorqunluq bıkındı. turğunluq. durğunluq. utanıĢ. usanıĢ. əmək.<br />
incin. zəhmət. - əmək çəkmək: incinmək. zəhmət çəkmək.<br />
- onun bir durğunluğu vardır.<br />
yorma yoruq. zəhmət.<br />
yorma yorum. 1. açım. açma. təfəeül. falaçılıq. 2. yorqunluq<br />
vermə.<br />
1834 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yormaq 1. incitmək. zəhmət vermək. zəhmətə salmaq. - məni<br />
1835 http://WWW.TURUZ.NET<br />
buraya qədər yormayın. - ora geməkdən çox yoruldum. 2.<br />
vermək. saymaq. açmaq. həml edmək. - hər kəs öz oyun<br />
(fikrin) yorar: verər. - iyiyə yormaq: yaxcıya açmaq. 3.<br />
apıĢdırmaq. yapĢatmaq. təngitmək. sarsıtmaq.<br />
carcatmaq.<br />
yormayın bir iĢ qonusunda, iĢ görüləndə söylənir söz. zəhmət<br />
çəkməyin.<br />
yort yürt. soqaq. soxulan yer. özəlliklə iğnə dəliyi.<br />
yoruq 1. yorıq. xuy. borıq. gediĢ. Sıra (< sürə). Coruk11. 2.<br />
yozu. t'əbir. 3. yorma. zəhmət.<br />
yorulma üzüntü. sıxılma. iztirab.<br />
yorulmaq harınlamaq < armaq. arıqmaq. arğımaq. düĢgünmək.<br />
yapĢamaq.apıĢmaq yapıĢıb qalmaq. əldən düĢmək.<br />
təngimək. acizləmək. ləngimək. duraqlamaq.<br />
yorğunmaq. kəsikmək. qırılmaq. tökülmmək. düĢmək.<br />
incinmək. zəhmətə düĢmək. - əl ayağdan kəsikdim:<br />
düĢdüm. - əli ayağı yorulup zayıf olmaq: gölünmək.<br />
- bərk yorulmaq: ayaqlara qara su enmək:<br />
yorulmuş oğuĢmuĢ. yığıĢmıĢ. yatmıĢ. kehəlmiĢ.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yorum 1. yorma. açım. açma. təfəeül. falaçılıq. 2. yorqunluq<br />
vermə.<br />
yos yoz. 1. bayağ. bayağı. adi. qaba. 2. salma. götürü.<br />
becəri olmayan. əcəmi. - yoz biridir bu kiĢi. - yoz heyvan.<br />
3. yalın (qat). qatmər olmayan. sadə. 4. yuf. boĢ. -<br />
yofına: yoxuna. boĢuna.<br />
yosa (dülgər) ərəsi.<br />
yosma incək görüĢlü. ədalı. iĢvəli.<br />
yosmalı ədalı. iĢvəli. zərafətli.<br />
yosom9 osom. usum. bənzəĢ. qiyas.<br />
yosun ağac qabuğu , daĢ, durqun sular üzərində oluĢan<br />
yəĢillik, göylük, kətəncik, çimlik, ot. dənizdən alınan ot. -<br />
çisdən Ģehdən daĢ ağac yosunla qapandı. - su yosun<br />
bağlamıĢ. - dəniz yosunu.<br />
yosunlanmaq yosun bağlamaq.<br />
yotluşmaq yodluşmaq. silinmək. yutulmaq.<br />
yotturmaq yodturmaq. yutturmaq. sildirmək.<br />
yotulmaq yotulmaq. yutulmaq. silinmək. yox edilmək.<br />
yotuşmaq yoduşmaq. (ləkə) yutuşmaq. uduşmaq. siliĢmək.<br />
qidəriĢmək.<br />
1836 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yoz yos. 1. bayağ. bayağı. adi. qaba. 2. salma. götürü.<br />
1837 http://WWW.TURUZ.NET<br />
becəri olmayan. əcəmi. - yoz biridir bu kiĢi. - yoz heyvan.<br />
1. yalın (qat). qatmər olmayan. sadə.<br />
yozamaq qısırqanmaq. qısır bolmaq.<br />
yozqın azıq. azqın.<br />
yozqunluq sındırğı. həzimət. Ģikəst.<br />
yozlaşmaq yufqatmaq. yufqadmaq. yuvqalanmaq. dikbaĢlı olmaq.<br />
yozmaq yazmaq. açmaq5. oynatmaq. oyalamaq. aldatmaq.<br />
dolamaq. baĢ qatmaq. iğfal edmək. - yuxu yozmaq:<br />
açmaq5.<br />
yozmaq yazmaq. bayılmaq. çaĢmaq.<br />
yozu 1. aĢırı. iğfal.- aşırı işlər: yozan iĢlər. 2. yörüq. yorıq. t'əbir.<br />
yön doğru. üz. vəch. - nə yöndən. - bu yöndən: bu vəch ilə.-<br />
hançı yana: hara doğru.<br />
yönəlmək 1. üz tutmaq. üz çevirmək. dönmək. 2. qəsd edmək. əzm<br />
edmək. niyyət edmək. 3. əğlənmək. meyillənmək. 4.<br />
uçuĢmaq. havalanmaq. - quĢlar göydə yönəlirlər. 5. üz<br />
tutmaq. üz qoymaq. dirisəmək. dirətmək. mütəvəccih<br />
edmək. uclatmaq.- topları düĢmana dirisə. - nə mənə<br />
gözlərivi dirisəmisən. - yel batıdan doğuya dirisəyir. - iĢlər<br />
iyiliyə üz tutdu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yönğ axıĢ. yağday. görnüĢ. yol yuda. rəviĢ.<br />
yönlü yanlı. qatlı. tərəfdar. idəli. məsləkli. əqidəli.<br />
yöntürmək 1. qusmaq. 2. qorxutmaq.<br />
yörə - dağın yörəsi: dağın qaĢı.<br />
yörqəməçka iĢgəmbə. bağırsağın incəciq qıyılaraq, bağırsaq içində<br />
yörqəyək ulanmıĢ.<br />
qızartılması, piĢirilməsi yolu ilə yapılan yemək.<br />
yörülgə 1. təriqət. məslək. 2. Ģər'.<br />
yubağan istəkli. çəkici. cazib.<br />
yubalmaqka ehmal edilmək. üzüstü buraxılmaq. üzərində<br />
durulmamaq. yubanmaq. qarıĢmaq. burbaĢmaq.<br />
yubaltmaq əkləndirmək. əğləndirmək. əyləndirmək. (< ək). geri,<br />
qırağ buraxmaq. mə'təlləmək. tə'viq edmək. - boĢuna<br />
məni orda əyləndirdi.<br />
yubamaq 1. çəkmək. istəmək. cəzb edmək. 2. ehmal edmək. üz<br />
üstü buraxmaq. üstünə düĢməmək. burbamaq.<br />
buybamaq.<br />
yubandırmaq sallandırmaq. bir iĢi bir nədənlə, illətlə geciqtirmək. tə'xir<br />
etdirmək. - iki aydır, bu gün yarın ilə sallandırır.<br />
yubanış qaldırım. mə'təlçilik. tə'xir. - qaldırımsız gəlin.<br />
yubanmadan yubatsız.gericsiz. tə'xirsiz. gecsiz.<br />
1838 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yubanmaq yubalmaqka. qarıĢmaq. burbaĢmaq. vellənmək.<br />
1839 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qoyvanmaq. duruqsamaq. gerilmək. qalmaq.- o yarı<br />
yolda qaldı. - iĢlərində qoyvanma. - yuban!: uyu !. yat !. qal<br />
!. qafil ol !. geri qal !.<br />
- yubanma! uyuma ! geri qalma !.<br />
yubanmayan ərkənçi. çağda, vaxda həmiĢə irəli olan.<br />
yubat 1. asqı. tə'xir. tə'viq. alıq. mə'təl. - alıq qoyan: alı qoyan:<br />
tə'xir edən - iĢi asqıya qoymaq: yubatmaq. 2. qapalı.<br />
qapanmıĢ. bağlı. keçilməz. iĢləməz. məəttəl. məsdud. -<br />
qapalı göz. - qapalı qapı. - qapalı yol. - qapalı çarĢı. 3. açıl.<br />
möhlət.<br />
yubatmaq əkləmək. saxlamaq. dayandırmaq. alıqoymaq. tutub<br />
saxlamaq. alqulamaq. alıqomaq. alıqlamaq. uyutmaq.<br />
tə'viq etdirmək. tə'xirə salmaq. - iĢləri büsbütün uyutduq.<br />
aldatmaq. iğfal edmək. - onu uyudub parasından elədilər.<br />
yubatsı əğləncə. oyuncaq. - cocuq əğləncəsi.<br />
yubatsız yubanmadan. gericsiz. tə'xirsiz. gecsiz.<br />
yuda - yol yuda: axıĢ. yağday. görnüĢ. yönğ. rəviĢ.<br />
yuf ( yox). 1. yos. boĢ. - yofına: yoxuna. boĢuna. 2. müft.<br />
məccan. badi hava. - yufa gedmək. - yufa almaq. - yufdan<br />
qazanmaq. - yufuna vermək. 3. məhv. haba. hədər. həlak.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- yuf ol: rədd ol. - yufa gedi. - yufun bulasın: yox olasın. -<br />
yufuna qalmış: həlak olmuĢ. 4. uf. təəssüf bildirən söz. -<br />
uf sənə!.<br />
yufa yufqa. incə. - ürəyi yufa.<br />
yufamaq ( yox). yoxamaq. yox edmək. məhv edmək. hədər<br />
edmək. həlak edmək.<br />
yufqa 1. rəqiq. - yufa suyuq. 2. yüngül. - yufqa əğinli: yüngül<br />
paltar geymiĢ. 3. yoxsul. - yufqa kimsələr: yoxsullar.<br />
yufqadmaq yufqatmaq. yuvqalanmaq. yozlaĢmaq. dikbaĢlı olmaq.<br />
yufqatmaq yufqadmaq. yuvqalanmaq. yozlaĢmaq. dikbaĢlı olmaq.<br />
yufuna boĢuna. olmaz. bihudə.<br />
yufuna boĢuna. olmaz. namünasib. bihudə.<br />
yuğunuş yuvunuĢ. yıxanıĢ. qusl<br />
yuha hoy. oy. birinə qarĢı bağırmaq. - yuhaya tutmaq.<br />
yuxu uyku. sanam. sənəm. röya.<br />
yuq yuğ. bir ucu sabana bağlanmıĢ öküz boyunduruğu.<br />
yuqa yaqaka.<br />
yuqan yular > loqam.<br />
yuqar yuxar. yox kimi. incə. incə ufaq. un udaq.<br />
- yuxarı baxan: təpə göz.<br />
- boyuna uzanan dağın yuxarısı: dağ sırtı.<br />
1840 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yuqari yuxarı. bahalı. - yuxarı illər: bahalı illər.<br />
- yuxarı aşağı: ötə bəri.<br />
- aşağı yuxarı: təqribən.<br />
- yuxarıdan aşağı: baĢdan ayağa.<br />
- baş yuxarıda: baĢı dikə. məğrur.<br />
1841 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- burnu yuxarıda: çox istəyən. aza qanıqmayan.<br />
- yuxarı yığmaq: çox qiymət vermək.<br />
yuqdu yoğruka. yoqdu. yoqru. dəvə tükünün uzunları. cuqdu.<br />
yuqlamaq yuxlamaq. uyumaq. göz qapamaq.- bütün gecə göz<br />
qapamadım.<br />
yuqlatmaq uydurmaq.<br />
yuqrulmaq yuğrulmaq. yoğrulmaq. yoğunlanmaq. quyuqlanmaq.<br />
quyulanmaq. qoyulanmaq. qalınlanmaq. qəlizlənmək.<br />
təxmir edilmək.<br />
yuqu - yuxuya batmaq: talmaq. dalmaq. - bir az dlıb dalmaz gəlib<br />
oyandırdılar.<br />
yuqurt yuğurt. yoğurt. > yaurt. (< yoğun). yoğunlanmıĢ,<br />
kəsilmiĢ, quyulaqmıĢ, quyuqlaĢmıĢ süt.<br />
yuqurtmaq yuğurtmaq. yoğurtmaq. yoğunlaĢtırmaq. quyuqlatmaq.<br />
quyulatmaq. qoyulatmaq. qalınlatmaq. qəlizlətmək.<br />
təxmir etdirmək. - sözüvü yoğurt danıĢ. - yoğrulmamış
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
xəmir kimi açıla qaldı. - ələmiĢ un, yoğrulmuş xəmir,<br />
yapılmıĢsa kim yeməz. - aĢı iyicə yoğurt. - yemək çox<br />
suyuqdur, qoy biraz yoğursun. - açıq (suyuq yemək), yoğur<br />
(əsl yemək), toxluq ( deser).<br />
yuqusuzluq yuxusuzluq. uykusuzluq. sirkək. silkək. sirkən. silkən.<br />
yulaf heyvan yemi olan, uzunca, yüngül dənə.<br />
yulaq yolaq. - yul yulaki: kiçik kiçik bir çox su pınarları.<br />
yulan - yulana oxşar bitgi: yaban arpası: arpağan.<br />
yular yolar. heyvanı yola çəkib sürmək, bağlayıb saxlamaq<br />
üçün, baĢına salınan ip, dizgin. ovsar. ip. cilov. yalav.<br />
yuqan > loqam.<br />
- kiçik yular, çilbir: güvüç yükünka.<br />
- yularından çəkmək, bağlamaq. - yular ipi.<br />
yuldruq parlaq. süslü. yaldruq. yoldruq. cilalı.<br />
yulıç yolıçka: yovlıç. tiftik. geçi qıllarrnın diplərində bulunan<br />
yumuĢaq incə yün.<br />
yulqi yulgi. yolgi. ülgi. usturə.<br />
yultqamaqka yoltqamaq. yaltqamaq. bir nəyilə alay etmək.<br />
yulumaq yoluqmaq. yulutmaq. yolıtmaq. yoluĢmaq. yolutmaq.<br />
yulıtmaq. yuluĢmaq. birinin yoluna çatqılmaq, yatılmaq.<br />
1842 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1843 http://WWW.TURUZ.NET<br />
birinə yardım edmək. birini yağma edmək, yağaçlamaq,<br />
yağqarlamaq.<br />
yulutmaq yulumaq. yoluqmaq. yolıtmaq. yoluĢmaq. yolutmaq.<br />
yulıtmaq. yuluĢmaq. birinin yoluna çatqılmaq, yatılmaq.<br />
birinə yardım edmək. birini yağma edmək, yağaçlamaq,<br />
yağqarlamaq.<br />
yum ümka. Ģalvar. salvar ( salınıb, vurulan nərsə) don.<br />
yuma Ceməfars.<br />
yumaq 1. bürümcək. qoza kimi burumcək. burulmuĢ nərsə.<br />
topaq. top. yuvarlaq nərsə. - bir topaq ip, sap. 2.<br />
yayqamaq. yalxamaq. yalxalamaq. yıxamaq.<br />
- devşirib yumaq yapmaq: sarmaq.- bu ipliyi sarmalı.<br />
yumaq 1. çolaq. yumalaq. bükük. kələp. yun, ip kələpi. 2.<br />
yıkamaq. yuymaq. (təkər təkər yumaq).<br />
- əl yumaq: əl çəkmək. qəti irtibat edmək.<br />
yumalaq çolaq. yumaq. bükük. kələp. yun, ip kələpi.<br />
yumar tom. yumur. yumrı. yuvar.<br />
yumquc yumuc. təcmi. buncuq. muncuq. boğuncuq.<br />
yumli yümli. uğurlu.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
yumrı - yara izlərindən yamrı yumrı nərsə: kələ kərtik.<br />
- yumrı yumrı: əngəbəli. alçaq ucası olan. düz, saf olmayan.<br />
- yamrı yumrı təpəli. - yamrı yumrı qoz kimi.<br />
yumrı tom. yumar. yumur. yuvar. somi. somun. sumun.<br />
- yumrı çiban: tomalan.<br />
yumru qanbur. kanbur. kambur. (beli) bükük, büklü. (arxası)<br />
çıxıq. tümsək. əğri. mühəddəb. - çox iĢləməkdən kambur<br />
olmuĢ. - orasında kamburu vardır. - duvar kambur vermiĢ.<br />
yumrucaq yumurcaq. 1. taun kəsəlindən qasıqda, qoltuqda oluĢan<br />
yumrucu çiban.<br />
ur, bez. 2. taun kəsəli. 3. uĢaqlara deyinməkdə iĢlənən<br />
söz. bəla. - bir yerdə durmur yumrucaq.<br />
yumrucuq taun çibanı. yanı qara: yanıq qara.<br />
yumrutmaq qanburlatmaq. kamburlatmaq. kanburlatmaq.<br />
büklətmək. bükmək. tümsətmək. əğritmək. kəmritmək.<br />
mühəddəb edmək.<br />
yumşaq 1. diĢi. mülayim. kəkiz. kənğiz. kəniz. uysal. uslı. uslu.<br />
ıslı. uz. mülayim. həlim.mülayim. həlim. - qulaq<br />
yumşağı: qulaq məməsi. 2. savağ. əxlaqlı. müəddəb.<br />
mədəni. 3. sayvan. sayılı. sayqılı. mədəni. 4. sulu. -<br />
yumşaq, tez əriyən dolu: sulu dolu. - susuq, yumşaq kişi:<br />
1844 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
1845 http://WWW.TURUZ.NET<br />
tınmaz eniĢgə (məleykə). 5. avıt. avıtı. sevik. mehriban.<br />
axır. axar. armın. mülayim. axız. armın. mülayim.<br />
- yumşaq yastıq, balış: üz yasdığı.<br />
- qamıĢ. sulu yerlərdə bitib, içi boĢ, yumşaq, düğümlü bitgi:<br />
qamıĢ.<br />
yumşaqlıq axızlıq. armınlıq. mülayimət.<br />
yumşanmaq uslanmaq. - onu uslatan olursa, siz olursuz ancaq.<br />
yumşatmaq yavaĢdırmaq. vərdiĢlətmək. alıĢdırmaq. öğrətmək. tə'lim<br />
edmək. tə'nis edmək. amuziĢ vermək. əmiĢdirmək.<br />
əmziĢdirmək. öldürmək. ölüĢtürmək. əzmək. sərtliyin,<br />
qatlığın aparıb yumĢatmaq. uslatmaq. yılpatmaq.<br />
yalpatmaq. (ot. saman. yem) ıslatmaq. - onu uslatan<br />
olursa, siz olursuz ancaq. - soğanı, göyü öldürmək: balaca<br />
qızdırıb qızartıb pöĢləmək.<br />
yumuc yumquc. təcmi. buncuq. muncuq. boğuncuq.<br />
yumuq qapalı.<br />
yumur tom. yumar. yumrı. yuvar.<br />
yumurcaq taun. vəba.<br />
yumurta - böcək yumurtası: silkə. sirkə.<br />
- qızıl yumurta: al boyanmıĢ yumurta.<br />
- yumurtaya qulp taxmaq: hər nəyə bahana aramaq.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- yumurtaya qulp taxmaq: olmasın bahanaları gətirmək.<br />
- yumurtlamağa gücləndirər: toyuqlara qırmızı bibər verib,<br />
qızdırmaq.<br />
- qızıl yumurtamaq: yumurta yumurtlamaq: boĢ boĢ,<br />
dibsiz köksüz danıĢmaq, söyləmək.<br />
yumurtalıq oğuluduruq. döl yataq.<br />
yumutmaq qapamaq. qapsamaq. tutmaq. bətdəmək. sədləmək.<br />
səddəmək. kəsmək. - dəliyi qapat.<br />
yun yün. yapağı. yapağ. yapağı. qoyunun dərisinin üstündə<br />
olan tükə deyilir. - bir kərədə bükülən, yığılan yun: büküm.<br />
- bir büküm.- döğülmüş, təpilmiş yundan geyim: keçə.<br />
- yun, ip kələpi: çolaq. yumaq. yumalaq. bükük.<br />
yund - yund yılıka: at ili. türklərin on ikili yıllarından biri.<br />
- yund quşu çeşiti: quyruq salan. yalvac quĢu.<br />
yunğar yonqar. bulğarı deyilən çalğının (alətin) kiçik çeĢiti. üç<br />
telli bağlama.<br />
yunlu yünlü. yanbulı. - yanbulı gəbə: tüklü geyim.<br />
yunmaq yalmaq. yanmaq.<br />
yunt yunt. qobuz, gürbüz, yonulmamıĢ (tərbiyətsiz), yabansı<br />
(yarı yabanı) qısraq, at.<br />
1846 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- yunt quşu: quyruq salan quĢ çeĢiti.<br />
1847 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- yunt yılıka: türklər'in on iqili yıllarından biri.<br />
yura yoxuĢ. dik bayır. çox hündür yer. uca.<br />
yurt toprak. yirim.<br />
yurunluq ipək qumaĢ parçası olan.<br />
yus "yu" ilə baĢlayan bir para sözlərin baĢına gəlib, anlamı<br />
vurqular. - yus yuvarlaq. - yus yumru.<br />
yuş yış. yişka. yığıĢma. sıxıĢma. - yış bolmaq: yığıĢmaq.<br />
yuğĢılmaq. sıxıĢmaq.<br />
yuşatmaq - vurub əzib yumşatıb, yıpratmaq: vursalamaq. ursalamaq.-<br />
bu kağazın qıraqları ursalanmış.<br />
yutmaq utmaq. köçürmək. hirslə yemək. aĢırmaq. - bir bulut pilovu<br />
köçürdü.<br />
yutturmaq yodturmaq. sildirmək.<br />
yutuqka yuduqka. yudııt. 1. cocuqlara sövülən bir söz. 2. utuq.<br />
ütük. tamahkar. acgöz.<br />
yutulmaq utulmaq. yodluĢmaq. silinmək. içilmək. yodulmaq.<br />
silinmək. yox edilmək.<br />
yutuşmaq yoduĢmaq. siliĢmək. qidəriĢmək.<br />
yuva aĢyanfars. aĢıqan. aĢılanmıĢ yer. yerləĢmiĢ yer. otraq.<br />
qalaq. kovĢan > kaĢanə. ev. dəlik. baca. yamut. bark.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
barnaq. təknə. təngə.<br />
- göz yuvası.<br />
- yuvasını yapmaq: həqqindən gəlmək. iyicə döğüb<br />
uslandırmaq.<br />
- ufaq, yosulyana kiçik dəməkcə, yuva: küməs. izbə.<br />
külbə. - baĢın küməsinə soxdu. - bir küməsdə otrur.<br />
- yoğurt yuvası: yoğurt çalınan qabın qoyulduğu sıcaq yer.<br />
yuvar tom. yumar. yumur. yumrı. top. yuvarlaq. girdə. kürə.<br />
Ģar. - yer topu: yer kürəsi.<br />
yuvarlaq girdə. kürəvi. tombalaq. dombalaq. tombul. ĢiĢman.<br />
burçaq. burçaq. burçuq. dəgirmilik. girdə. qozaq. top.<br />
qabar. qurs. quy. qoy. top.<br />
- top üz. - top kahı. - top aqasya. 2. yuvar. top. kürə. Ģar.<br />
topalaq. girdə. kəllək. kəllə biçimində. kəllə biçimində<br />
əni boyu bir olan. toparlaq. topaq. top. yumaq.- bir topaq<br />
ip, sap. - topalaq kiĢi. - bir topalaq pambıq: bir yumaq, bir<br />
yuvarlaq pambıq dəngi, dənəyi. - yer topu: yer kürəsi.<br />
- tombalaq cocuq.<br />
- toparlaq kiĢi. - tos toparlaq cocuq.<br />
- hoqqabaz yuvarlağı: tombala.<br />
- ucunda, başında topu, yuvarlağı olan: toplu.- toplu çadır.<br />
1848 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
- toplu iğnə.<br />
1849 http://WWW.TURUZ.NET<br />
- yuvarlaq əkmək, ətmək: somi. somun. sumun.<br />
- yuvarlaq qayıq: qofa. kofa.<br />
- su qozağı: su qabarı.<br />
yuvarlamaq - yığıb yuvarlamaq: toparlamaq. top edmək.- xəmiri<br />
topalamaq.<br />
yuvarlanmaq 1. aĢağı fırlanmaq. - qablama qazan tınğır mınğır,<br />
yuvarlandı, aĢağı gurladı. 2. dəgirmilənmək. girdələnmək.<br />
yuvaş yavaĢ. ahəstə.< ağır asta. ağır. asta.<br />
yuvaşlamaq yavaĢlamaq.<br />
yuvqalanmaq yufqatmaq. yufqadmaq. yozlaĢmaq. dikbaĢlı olmaq.<br />
yuvunuş yıxanıĢ. qusl<br />
yuymaq yıkamaq. yumaq. (təkər təkər yumaq).<br />
yüq yük. 1. məsuliyyət. 2. sıxıntı. zəhmət. - yük olmaq:<br />
zəhmət vermək. 3. yünğ. oq yələğ. yöq. 4. laĢə. laĢa. < met<br />
> Ģələ. gövdə. 5. yünğ. quĢ tükü. quĢ yələği. oq yələk.<br />
- yük almaq: qaldırmaq.<br />
- yükü çox: 1. zəhməti çox. 2. iĢi ağır.<br />
- yük almamaq: məsuliyyətdən qaçınmaq.<br />
- yük altından qalxamamaq: öhdəsindən gələməmək.<br />
- yük vurmaq: yük yükləmək.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- yükünü tutmuş: iĢin birtirmiĢ. zənginləĢmiĢ.<br />
. - yükköç: > yüküç: yüköç daşqası: yüköç arabası: yük ilə<br />
köçmək üçün düzələn araba.<br />
yüqən yügən. yükünür. tapan. abid.<br />
yüqləmək yükləmək. 1. təhmil edmək. 2. isnad edmək.<br />
yüqləmək yükləmək. çoĢlamq. cuĢlamaq. bərkitmək.<br />
- nərsəni birinə yükləmək: tolamaq. dolamaq. ağır, iĢgilli bir<br />
nəyi, birinə göndərmək, iliĢdirmək. - bu iĢi mənim baĢıma<br />
doladı.<br />
yüqləmsinmək . yüklər görünmək.<br />
yüqlənmək yükləmək. 1. təhmil olunmək. 2. isnad olunmək.<br />
yüqlənmək yüklənmək. avunmaq. gəbə qalmaq.<br />
yüqlənmək yüklənmək. çiyinlənmək. omuzlanmaq. boyunlanmaq.<br />
öhdələnmək. qəbullanmaq.<br />
yüqlətmə göndərmə. ətf. - öz suçun mənə yüklətir. -<br />
yüqlətmək yüklətmək. atmaq. qomaq. qoymaq. vermək. - hər kimə<br />
bir iĢ qoydu. - bu mala çox yük qoma.<br />
yüqli yükli. 1. ağır əsrük, sərxoĢ. - çox yüklü idi. 2. borclu. -<br />
keçən sənə çox yüklü düĢdük.<br />
yüqlü yüklü. 1. avqan. ovğan. ovan. gəbə. (inək). barlı. varlı. 2.<br />
səmirgin.<br />
1850 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yüqlük yüklük. 1. otağın bir yanında yataq kimi nərsələri<br />
1851 http://WWW.TURUZ.NET<br />
qoymağa özəl böyük dolab. bu dolaba "yük" də deyilir.<br />
2. səmər. çul. çulaq. palan.<br />
yüqlükçi . səmərçi. çulçu. çulaqçı. palançı<br />
yüqnək yüğnək. alçak könüllü. mütəvazi.<br />
yüqnü yüknü. səcdə. səcdədə olan.<br />
yüqnük yüğnük. saleh. təmiz.<br />
yüqrünmək yügrünmək. qızıĢmaq. acıqlanmaq.<br />
yüqrütmək yügrütmək. cinlətmək. qızdırmaq. acıqlandırmaq. -<br />
əğlənmək üçün üçün birin qızdırmaq.<br />
yüqsək ağta. ağıt. adaq. adax. uca. ən yüksək. yüksək. avcıqar.<br />
yüqsətmək ağtamaq.<br />
ucaya ərmiĢ. ərən. yüksək. abın. aban. avan. ulu. ali.<br />
- yüksək yer: dağ. təpə.<br />
yüqüç yüküc. daĢıyan. daĢqa. hambal.<br />
- yüküc sırıq: hambal sırıqı: ağır yükləri daĢımaqda iĢlənir.<br />
yüküclər (daĢıyanlar) dörd olub, yükü iki sırığın üzərinə<br />
qoyub, daĢırlar.<br />
yüqün yükün. taĢın. daĢın. üztündə olan. yanında olan nərsə. -<br />
daşın nə varızdır: yükün nə varızdır üstünüzdə nə varızdır.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- cib tilfunu: taĢın tilfun. daĢın tilfun. tilfuni həmrah.<br />
- güvüç yükünka: kiçik yular, çilbir.<br />
yüqünür yükünür. yügən. tapan. abid.<br />
yüqürmək yügürmək. - dalıcan yügürmək: izinə düĢmək. qoyulmaq.<br />
hicuma keçmək. - qoĢun böyük bir çaba ilə yağılara<br />
qoyuldular.<br />
yüqürmək yükürmək. yükləmək. boylamaq. dölləmək. - oğurlayın<br />
yükürən. açgara doğar.<br />
yüliqü ülgük. kərəyka. saç tıraĢ edən. ustura.<br />
yülqi ülgi. yolgi. yulgi. usturə.<br />
yülük tülük. yoluq. tüksüz.<br />
yümli yumli. uğurlu.<br />
yümlü onqun.<br />
yümsüz saqarlı. məĢum. uğursuz.<br />
yüngül yengil. 1. mingil. rahat. huzur. rifah. 2. üzgəc (suya<br />
batmaz. suyun üzündə durur). 3. yəqni. yeqni. - çıq<br />
məşrəbli, yüngül məzaclı qadın: yalluz. yelpənək. bolağan.<br />
yünlü yunlu. yanbulı. - yanbulı gəbə: tüklü geyim.<br />
yünt yünt. qobuz, gürbüz, yonulmamıĢ (tərbiyətsiz), yabansı<br />
(yarı yabanı) qısraq, at.<br />
- yunt quşu: quyruq salan quĢ çeĢiti.<br />
1852 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yüntə yündə. quĢ tükü altında olan incə tüklər.<br />
yürək yürmə. sürək. sürmə. isal.<br />
yürmə yürək. sürək. sürmə. isal.<br />
yürt yort. soqaq. soxulan yer. özəlliklə iğnə dəliyi.<br />
yürüdülmək 1. iddəa olunmaq. də'vi olunmaq, sürülmək. 2. iĢlətilmək.<br />
1853 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sanalmaq. sayılmaq. hesablanmaq. məhsub olunmaq.<br />
yürük 1. sürük. iddəa. - bu iĢdə yürüküz nədir. - mənim bir<br />
yürüküm yoxdur. - yürüksüz qalan istəyindən olar. 2. yol<br />
alan. iyi yürirən. - yürük at. 3. rayic. iĢlək. axal. yavat<br />
olmayan. - yürük pul.<br />
yürük köçər. 1. səyyar. 2. qonar köçər: tez tez yer dəğiĢən.<br />
köçəbə. yaylaq qıĢlaq edib, sürüsünü araxasıca düĢüb,<br />
otlaq yerləri gəzən el. 3. köçəbə. opotunist. fürsəttələb.<br />
yürümək 1. rayic olmaq. iĢləmək. iĢlək olmaq. axmaq. 2. hərəkət<br />
edmək. iĢləmək. cevlana gəlmək. - qan damara yürüdü.<br />
3. keçmək. iĢləmək. - Ģeh sümüyə yürüdü. 4. saldırmaq.<br />
cummaq. üzərinə yürümək - haydı yürüyün. 5. icəĢmək.<br />
çıxıĢmaq. - ona yürümə. 6. ölmək. - oda yürüdü. 6.<br />
davranmaq. təprəĢmək. hərəkət edmək. - böylə<br />
yürünməz.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
- alıb yürümək: birdən çəkib gedmək.<br />
- yürüyü vermək: heç nəyi saymadan çıxıb gedmək.<br />
yürüməz yaramaz. apĢıq. apĢaq. yapıĢıq. çaltıq. açıla. gəvĢək.<br />
gücsüz. təmbəl.<br />
yürünmək gəzilmək. dolaĢılmaq.- çimndə gəzilməz. - gecə çağ<br />
gəzintisi.<br />
yürütmək yollamaq.<br />
yürütmək 1. iddəa edmək. iddəa sürmək. 2. iĢlətmək. sanamaq.<br />
saymaq. hesablamaq. məhsub edmək.<br />
yürüyən - iyi yürüyən: yol alan. yürük.- yürük at.<br />
yürüyüş yüryüş. davranıĢ. qılınıĢ. təprəniĢ. hərəkət. 2. rəftar. 3.<br />
cumuĢ. hicum. axıĢ. axın.<br />
yüryüş qoĢu. qaçu. qaçıĢ. qoĢıĢ. ivmə. hərvələ. tələsik. qoğala<br />
qaç. - yürüyüş səsi: ayaq səsi. tavuĢ. tapuĢ. tapıĢ. təpiĢ.<br />
yüvmək yuvmaq. yüvsəmək. yavsamaq. qormaq. əriĢmək.<br />
varmaq. könül almaq.<br />
yüvrük çalt. iti. biçqul.<br />
yüvsəmək qormaq. yuvmaq. yüvmək. yavsamaq. əriĢmək. varmaq.<br />
könül almaq.<br />
yüz - yüzlərcə: sayıca çox.<br />
yüz üz. yön. vəch. - nə yöndən. - bu yöndən: bu vəch ilə.<br />
1854 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
yüzdürmək su üzündə durdurmaq, gəzdirmək.<br />
yüzülmək üzülmək. soyulmaq.. ayıqlanmaq.<br />
zaq - zaq zaq: qoçları tos yapmağa qıĢqırtmaq üçün kullanılan bir<br />
söz.<br />
zanufars < çönü. çöngə. (< çönmək).<br />
zar incə qabıq. kəmis. qapıs. qamıs. ğiĢa. köynək. qapacıq.<br />
1855 http://WWW.TURUZ.NET<br />
hər nərsənin incə örtüyü, dərisi. - ürək, bağır (ciyər), beyin<br />
köynəyi.<br />
zart zurt qılmaq "sart surt" kimi səs çıxarmaq.<br />
zebel çeber: seber. sever. sivir.<br />
zəng çan. naqus. qonğraqu. qanğraq. çınqıraq. qonraq.<br />
tonquraq.<br />
zəngin bayan. varan9. dövlətli. səngin. bayar. qanqır. əĢraf.<br />
yağlı. pullu. - yağlı alıcıdı.<br />
zənn 1. iĢqil. quĢqu. güman. Ģübhə. Ģəgg. vəsvəsə. - bu haxda<br />
işgil yoxdu. 2. sanı. sanma. sanıma. güman. görün.<br />
güman. - sanmama görə: sanıma görə: zənnimə görə.<br />
sanıma ki: sanımama ki: san edmə ki: zənn edmə ki.<br />
- zənnidə bulunan: sanacı. sanıcı. düĢünən.- uğur sanıcı:<br />
xeyir sanıcı: uğurçu. xeyirdah. - kəm sanıcı: pisikçi. pis<br />
düĢünən. bədxah.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
zərənzə "yaban mərsini". "durdabaq" deyilən bir ot. - zərənzə<br />
uruqı: bu bitginin tuxumu.<br />
zıbqın < sapqın. neyzə saplayaraq, taxaraq böyük balığları<br />
avlamaq üçün neyzə.<br />
ziq qıs. sıq. tar. sıxıntılı. azlıqda bulunan. gərəklik, zərurət<br />
çəkən. - dar qaldıq.<br />
ziqil ziyil. siqil. səqil. siğil. süqülka. (< səkmiş: qalxmıĢ). əğinc.<br />
ur. ĢiĢəc. səkpil < met > səpgil. (sülək əttə, ağacta olan)<br />
yaĢlıq, təzəlik.<br />
- əldə ayaqda çıxan zigil çeşiti: toyuq göti.<br />
ziqilcə zigilcə. sivilcə. tölül. ufaq qabarcıq<br />
zil - zil zırna: kötük kimi: kor kötük: bərk kefli.<br />
zindan sindan. 1. urs. ağraĢ üstündə dəmir döğülən dəmirçilik<br />
aracı. 2. türmə. tumruq.- tumruğa atmaq: tumruğa<br />
vurmaq. - tumruq ağası: türmə baĢçısı.<br />
zindani < tinlan. (< sin. sindan: içəryən. tutan). ilit. tutqun. tutsaq.<br />
zingildəmək sınğılamaq. çınqılamq. çınlamaq. zınqıldamaq. - qulağın<br />
sınğıladı.<br />
zınqıldamaq zingildəmək. sınğılamaq. çınqılamq. çınlamaq.- qulağın<br />
sınğıladı.<br />
zıplatmaq sıçratmaq. yuxarı fırlatmaq.<br />
1856 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
zirək açıqqöz. çalağ. itik. arız. çalaq. oyaq. huĢlu. sivri.<br />
1857 http://WWW.TURUZ.NET<br />
sivir.çalıĢqan. kəsgin. çalak. qıvraq. qıyaq. sivir. sever. -<br />
olmasın kimi zirəklik göstərmək: ağız ilə quĢ tutmaq.<br />
zirəng qulağı dəlik. bilgə. aqah.<br />
zırıldamaq sızıldamaq. sızlanmaq. sızıqlanmaq. ağlaĢmaq.<br />
Ģikayətlənmək.<br />
zırna - zil zırna: kötük kimi: kor kötük: bərk kefli.<br />
zirvə < sivri. uc. turuq. duruq. təpə.- dağ təpəsinin sivrisi: zirvisi:<br />
barmaq.<br />
zivişik 1. siviĢik. sıvaĢık. qayar. yapıĢır. yapıĢqan. - sivişik<br />
zivişmək siviĢmək. qaymaq.<br />
çamır. 2. ayrılmaz. - sıvıĢık kiĢi. - o, sıvıĢığın birdir.<br />
ziyil ziqil. siqil. səqil (< səkmiş: qalxmıĢ). sikil. səkil. azıq. gök.<br />
əğinc. ur. ĢiĢəc. səkpil < met > səpgil.<br />
zoqal zoğal. qızılcıq. kallığda ağ, yetgində qızı al olan yemiĢ.<br />
zolaq yolağ. yol. - hava zolağı: hava yolu. - dağ zolağı: dağ yolu.<br />
zor çalıĢ. güc. gür. kür. gur. bol. barvan. baravan. fəravan.<br />
məbzul. - gür su. yal. quvvət. - yallı ballı: yaraĢıq gövdəli.<br />
zoraki ürəksiz. istəmiyərək.<br />
zorakılıq ürəksizlik.
ETİMOLOJİK İŞ APARAN HƏSƏNBƏY HADİ TƏBRİZ 2008<br />
zorba 1. ağır. qatmar. qatmarlı. qəliz. bükük. 2. haydut. ağın.<br />
axın.<br />
zorlaq zalim. zülm edən. qısan. qısır. qısar. qısqır. qısqar. (<<br />
qısmaq. sxmaq)<br />
zorlandırmaq gücəndirmək: gücləndirmək. çətinlətmək.- baĢı soyuqluq,<br />
qolay iĢidə gücləndirir.<br />
zorlaşdırmaq gücləĢdirmək. çətinləĢdirmək. zəhmətli edmək. - iĢlər<br />
gedgedə gücləşdirirsız. - iĢləri qolaylaĢdırcağına<br />
gücləşdirirsız.<br />
zorlaşdırmaq gücsimək. gücləĢdirmək. çətinləĢdirmək. zəhmətli<br />
edmək. - iĢlər gedgedə gücsinir.<br />
zorlaşmaq güclənmək. çətinləĢmək. iliĢginləĢmək. ilgiĢmək. müĢgül<br />
olmaq. gücləĢmək. gücsinmək. zəhmətli olmaq. - iĢlər<br />
gedgedə gücləşir. - iĢ gücləndi.<br />
zorluq güc. iĢgillik. zəhmət. - iĢlər güclə keçdi. - güclə yapa bildik.<br />
zuq zuğ qoçan.<br />
züqürt zügürt.qoquz. yoxsul. müflis. qıl quyruq. bir nəyi<br />
olmayan. qılıqsız. cansız. qıl quyruq.<br />
züqürtləmək zügürtləmək. qoquzlamaq. yoxsullamaq. parasız<br />
qalmaq.<br />
züqürtlük zügürtlük. qoquzluq. yoxsulluq. parasızlıq.<br />
1858 http://WWW.TURUZ.COM
QAMUSİ TÜRKİ ŞƏMSƏDDİN SAMİ<br />
zülm qısığ<br />
züvqan qaypaq.<br />
züvmək qaypamaq.<br />
1859 http://WWW.TURUZ.NET