Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
26<br />
Bydd cloc larwm, a stopiodd am<br />
9.13 Bangor y bore, yr union ar y amser brig y<br />
tarodd domen lo ysgol gynradd<br />
mewn tabl newydd<br />
Mae tabl newydd wedi canfod mai<br />
Prifysgol Bangor yw’r gorau yn<br />
y Deyrnas Unedig wrth ystyried<br />
ffactorau sy’n ymwneud â bywyd a<br />
phrofiadau myfyrwyr.<br />
Yn lle tabl traddodiadol mae tabl<br />
cynghrair amgen Unifresher yn<br />
cymharu ffactorau fel costau byw a lefelau<br />
trosedd, yn ogystal â’r ymdrechion a<br />
wna prifysgolion o ran cynaliadwyedd a<br />
darparu bywyd cymdeithasol da i<br />
fyfyrwyr.<br />
Mae uchelgais Prifysgol Bangor i arwain<br />
ym maes cynaliadwyedd wedi ennill<br />
sgôr uchel i’r brifysgol, a’i gosod ar frig<br />
y rhestr. Gosodwyd y Brifysgol ar y brig<br />
hefyd am fod yn lle cymharol rad a diogel<br />
i astudio.<br />
Wrth groesawu’r newyddion dywedodd<br />
Carys Roberts, Pennaeth Recriwtio<br />
Myfyrwyr y Deyrnas Unedig,<br />
“Mae’r canllaw yma’n edrych ar<br />
agweddau cymdeithasol ar astudio mewn<br />
prifysgol.<br />
“Wrth ystyried i ba brifysgol i anfon<br />
cais, mae’r rhain yn ystyriaethau sydd yr<br />
un mor deilwng â natur ac ansawdd yr<br />
addysgu a’r cwrs y mae arnoch eisiau ei<br />
ddilyn.”<br />
Mae Cymru’n gwneud yn dda iawn yn<br />
y Canllaw, gyda phum prifysgol ymysg y<br />
10 uchaf.<br />
Deddf Amaeth<br />
pentref Aberfan, yn dod yn rhan o<br />
gasgliad hanesyddol Sain Ffagan. Cymru<br />
Ers y drychineb ym mis Hydref<br />
yn dod i rym<br />
Mae Deddf Amaeth gyntaf erioed<br />
Cymru bellach yn gyfraith, ar ôl<br />
derbyn y Cydsyniad Brenhinol.<br />
Mae’r ddeddf yn rhoi’r pwerau sydd<br />
eu hangen ar Weinidogion Cymru<br />
i ddarparu cymorth yn y dyfodol i<br />
ffermwyr a sicrhau bod cefnogaeth ar<br />
gael iddynt dros gyfnod pontio, gan<br />
adlewyrchu ymrwymiad yn y Cytundeb<br />
Cydweithio â Phlaid Cymru.<br />
Mae’n paratoi’r ffordd hefyd ar<br />
gyfer gwahardd maglau a thrapiau<br />
glud. Cymru fydd y wlad gyntaf yn y<br />
Deyrnas Unedig i’w gwahardd yn<br />
llwyr.<br />
Dywedodd y Prif Weinidog Mark<br />
Drakeford: “Mae hon yn ddeddf<br />
hanesyddol. Am y tro cyntaf erioed,<br />
bydd Cymru’n gallu llunio ei pholisi<br />
ei hun ar gyfer ffermio. Hynny ar adeg<br />
tyngedfennol i’r diwydiant, wrth i ni<br />
siapio’r cymorth a roddir yn y dyfodol<br />
a wynebu heriau costau uwch a’r<br />
argyfwng hinsawdd.<br />
“Mae’r ddeddf yn caniatáu i ni<br />
ganolbwyntio ar gynaliadwyedd<br />
economaidd, amgylcheddol a<br />
chymdeithasol sector amaethyddol<br />
Cymru. Rydyn ni’n gwybod mai’r<br />
bygythiad mwyaf i fwyd cynaliadwy yn<br />
y dyfodol yw’r newid yn yr hinsawdd.<br />
Bydd y ddeddf yn erfyn i’r diwydiant<br />
i’w helpu i gynhyrchu bwyd yn<br />
gynaliadwy gan weithredu yr un pryd i<br />
ddelio â’r argyfwng hinsawdd.”<br />
Dilynwch<br />
Y <strong>Cymro</strong><br />
ar Twitter<br />
1966 mae’r cloc bach wedi bod<br />
@y_cymro<br />
‘A ydym yn dilyn y trywydd anghywir,<br />
ydy’r blaned yn barod i chwarae triciau<br />
gyda’r gwneuthurwyr polisi? @trefjon<br />
BARN - gan Trefor Jones<br />
Cynhesu marwol o’n blaenau neu oerni<br />
mawr... a ydym wir yn siŵr o’n ffeithiau?<br />
Os am ymarfer sydd yn codi safon<br />
eich ffitrwydd a’ch ymwybyddiaeth o<br />
ddaearyddiaeth Cymru, gallaf awgrymu<br />
eich bod yn ymuno â chlwb cerdded.<br />
Bûm yn aelod brwd o un ohonynt yng<br />
nghyffiniau Ystradgynlais ers naw ’mlynedd<br />
ac fel bron pob mudiad neu gymdeithas<br />
ymunais â nhw erioed, o fewn ychydig fisoedd<br />
’roeddwn yn aelod o’r pwyllgor gyda’r teitl<br />
crand o swyddog addysg y clwb.<br />
Er fy mod yn ysgrifennydd ar gymdeithas<br />
hanes, fy mhrofiad fel athro ac arholwr Lefel<br />
A daearyddiaeth sydd wedi dod yn fwyaf<br />
defnyddiol yn y rôl.<br />
Y rheswm syml yw, os nad oes gen i glem<br />
am yr ardal dan sylw, mae’r lle siŵr o fod<br />
wedi profi rhewlifiant a ffinrewlifiant, felly<br />
mae ’na wastad rhywbeth i’w bwyntio allan i’r<br />
aelodau, er mae ‘dyffryn sych perirewlifol’,<br />
wedi mynd yn jôc o fewn y clwb gan fy mod yn<br />
eu darganfod pan fo’r angen yn codi.<br />
Yn wir, rhaid cyfaddef cefais wir sylw<br />
myfyrwyr Lefel A wrth sôn am effaith<br />
rhewlifiant yng Nghymru, wrth nodi bod y<br />
tirwedd wedi ei rhewlifo’n aml yn ystod y<br />
Pleistosen sef y ddwy filiwn o flynyddoedd olaf<br />
gyda phob un yn rhoi sgrafelliad o’r newydd i’r<br />
arwyneb.<br />
Yn wir, mae’r Holosen, sef y cyfnod o ryw<br />
10 - 12,000 o flynyddoedd rhyngrewlifol ers<br />
diwedd yr oes iâ, ond yn ysbaid fer cyn bydd y<br />
blaned yn dechrau ar rewlifiant arall.<br />
Mewn ffaith, ’rydym dal mewn oes iâ gan<br />
fod rhew ar y pegynau. Gellir esbonio’r newid<br />
yn unol â newidiadau yn rhod y ddaear yn<br />
enwedig yr ongl ar ei hechel, cylchredoedd<br />
Milhancovitch yn hyd yr orbit, albedo neu<br />
adlewyrchiad y ddaear, cryfder y rheiddiad<br />
o’r haul, smotiau’r haul ag effaith tonfeddau<br />
rheiddiad hir a byr ynghyd â nwyon tŷ gwydr yr<br />
atmosffêr a miloedd o ffactorau eraill.<br />
Mewn cyfnod pan mae António<br />
Guterres,Ysgrifennydd Cyffredinol y<br />
Cenhedloedd Unedig, yn mynnu bod y byd<br />
mewn cyflwr o ‘ferwi’ oherwydd allyriadau<br />
carbon anthropogenig ychwanegol i’r rhai<br />
naturiol, a phwysau i greu cyfnod daearegol<br />
newydd yr ‘anthroposen’ i nodi effaith pobl<br />
yr oes ddiwydiannol, fe gefais syndod i weld<br />
erthygl gan Damian Carrington yn y Guardian.<br />
Bwrdwn yr erthygl, mewn gwirionedd yn<br />
ail ysgrifeniad o’r un erthygl yn 2021, oedd<br />
bod ffrwd y Gwlff ar fin stopio gan achosi ein<br />
lledredau sydd yn cyfateb i Alaska wedi’r cyfan,<br />
newid dros nos i gyfnod eithafol o oer.<br />
Yn ôl Carrington, bu wyddonwyr ers cyfnod<br />
wedi canfod bod y cludydd o ddŵr cynnes<br />
trofannol Gwlff Mecsico yn methu, wrth i<br />
ddŵr halen gael ei wanhau gan lenni iâ’n<br />
ymdoddi dŵr ffres iddo, gan olygu bod y broses<br />
cylchynol neu AMOC (Atlantic Meridional<br />
Overturning Circulation) o oeri’r heli, ei suddo<br />
a’i dynnu’n osmotig yn ôl i’r Gwlff, ar ben.<br />
Gallai Prydain fod mewn trybini gyda newid i<br />
hinsawdd oer eithafol mor gynnar â 2025.<br />
Nid yw hyn yn syniad newydd wrth gwrs.<br />
Yn 2003, darlledwyd y ddamcaniaeth ar raglen<br />
Horizon gan BBC 2 ‘The Big Chill’.<br />
Bu’n arferiad gen i ddangos y rhaglenni<br />
ardderchog yma i’r 6ed dosbarth, ac felly gyda<br />
help Gŵgl fforiais amdano.<br />
I fy mawr syndod, mae trawsgript y rhaglen<br />
dal ar gael ac mae’r ‘Big Chill’, i’w gael yn ei<br />
gyfanrwydd ar YouTube.<br />
Wrth ei wylio am y tro cyntaf ers pymtheng<br />
mlynedd cefais syndod mor fanwl a gwyddonol<br />
oedd y rhaglen wrth sôn am yr AMOC neu’r<br />
cludydd mewn terminoleg symlach.<br />
Hefyd, dechreuodd y rhaglen gyda golygfeydd<br />
o dymereddau uchel ledled byd, bron yn union<br />
fel y cafwyd yn ein cyfryngau’n ddiweddar.<br />
Defnyddiwyd tystiolaeth gwyddonwyr<br />
amlyca’r gorffennol megis Dr Richard Alley<br />
o Penn State, arbenigwr byd ar greiddiau<br />
iâ’r Wlad Werdd ond hefyd y diweddar<br />
Wally Broecker o Brifysgol Colombia, a<br />
lysenwir fel ‘tad newid hinsawdd’, fe o bawb<br />
gafodd y syniad dadleuol mai yn y cefnforoedd<br />
oedd y perygl amlycaf o newid eithafol yn ein<br />
hinsawdd.<br />
‘Mae’n sicr yn gwneud i rywun<br />
feddwl bod tywydd anarferol o<br />
wlyb ac oerach na’r cymedr yng<br />
Ngorffennaf eleni yn ffactor,<br />
er does dim tystiolaeth’<br />
Wrth edrych ar record y creiddiau iâ, dros<br />
ddwy filltir o hyd, cafwyd neges hynod o<br />
ofidus.<br />
Nid newid graddol oedd yr arafu a’r stopio yn<br />
yr AMOC ond un sydyn dros ben, wedi ei fesur<br />
mewn ychydig o flynyddoedd neu hyd yn oed<br />
misoedd.<br />
Yn ail, mi ddigwyddodd droeon yn y<br />
gorffennol ac yn esbonio gaeafau arswydus a<br />
newyn yr Oes Iâ Fechan, rhwng 1300 a 1850, a<br />
ffeiriau iâ’r gaeaf y Tafwys yn Llundain.<br />
Yn drydydd, bu ymchwil ar y Wlad Werdd<br />
yn ymddangos bod rhewlif enfawr Jakobshavn<br />
yn arllwys dwbl y dŵr ffres â chynt, i’r man lle<br />
roedd yr AMOC yn disgyn. Yn ogystal, roedd<br />
afonydd Siberia gan gynnwys yr Ob yn tyfu o<br />
ran arllwysiad i’r cefnfor Arctig.<br />
Yn olaf, dangosodd arbrofion ar greiddiau<br />
mwd y cefnfor gysylltiad rhwng cregyn<br />
iach organebau fforam a rhai gwamal yn<br />
dynodi diffyg carbon a chynnydd methan gyda<br />
newidiadau arswydus cyfatebol i fiomau bydol.<br />
Beth sydd mwyaf arwyddocaol ydy bod y<br />
rhaglen yn proffwydo bydd hyn yn digwydd<br />
mewn ugain mlynedd, a oedd yn cytuno gydag<br />
amseriad erthygl Carrington o’r Guardian.<br />
Rhoddwyd y siawns mathemategol o brofi<br />
gaeaf tebyg i’r un a gafwyd yn 1963 ar<br />
gymhareb o 1:7, pan rhewodd y môr o gwmpas<br />
Ynysoedd Prydain a chafwyd eira ar y llawr am<br />
dri mis cynta’r flwyddyn.<br />
‘...dechreuodd y rhaglen gyda golygfeydd o<br />
dymereddau uchel ledled byd, bron yn union<br />
fel y cafwyd yn ein cyfryngau’n ddiweddar’<br />
Yn ôl y rhaglen byddai’n bosib profi hyd<br />
at 100 o ddiwrnodau eira mewn blwyddyn<br />
arferol.<br />
Mae’n sicr yn gwneud i rywun feddwl bod<br />
tywydd anarferol o wlyb ac oerach na’r cymedr<br />
yng Ngorffennaf eleni yn ffactor, er does dim<br />
tystiolaeth.<br />
Gan ystyried mai’r agenda sy’n tyrru<br />
llywodraethau at Net Sero yn 2030 a 2050<br />
yw’r naratif o wres eithafol, a ydym yn dilyn<br />
y trywydd anghywir, ydy’r blaned yn barod i<br />
chwarae triciau gyda’r gwneuthurwyr polisi?<br />
Ni gafodd erthygl Carrington lawer o sylw yn<br />
y cyfryngau, ac yn wir fe’i diystyrwyd gan rai<br />
rhaglenni y cyfnod dwl fel gorddweud eithafol!<br />
Gan ystyried bod AMOC yn cyfateb i wres<br />
miliwn o orsafoedd pŵer, ac mae llawer mwy<br />
yn marw o oerfel na gwres, awgrymaf wylio<br />
‘The Big Chill’.<br />
50 munud diddorol.