Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Llun: Geraint Todd<br />
24<br />
Yn dilyn cyfnod o waith teledu dwi ar fin<br />
cychwyn ar gyfnod o ysgrifennu ag ymarfer<br />
ar gyfer sioe lwyfan dwi wedi bod yn ceisio ei<br />
datblygu ers cryn dipyn o amser.<br />
Fy nghefnder Dafydd Hywel gofynnodd os fyddai gen<br />
i ddiddordeb mewn ysgrifennu sioe am yr actores<br />
Rachel Roberts beth amser yn ôl, ond rywsut, er i fi<br />
ysgrifennu drama gyflawn, gyda deg o gymeriadau,<br />
daeth dim cyfle i’w lwyfannu.<br />
Prysuraf i ddweud y byddai wedi bod modd dyblu sawl<br />
rhan, i arbed arian, ond erbyn hyn dwi wedi penderfynu bod<br />
y gwaith yn fwy addas ar gyfer ffurf sioe un menyw, ac mae’r<br />
drafft cyntaf, amrwd wedi ei gyflawni.<br />
Ond pwy oedd Rachel<br />
Roberts? Mae’n syndod<br />
parhaus i fi fod cyn lleied<br />
o bobl yn cofio am yr<br />
actores wych yma.<br />
Does prin sôn amdani<br />
pan rhestrir enwau’r<br />
actorion Cymreig<br />
adnabyddus o<br />
gefndiroedd<br />
digon cyffredin<br />
ddaeth i’r amlwg ym<br />
mhumdegau a<br />
chwedegau’r ganrif<br />
ddiwethaf, a aeth yn<br />
eu blaenau i lwyddo ar<br />
lwyfan ryngwladol.<br />
Mae cymaint ohonyn<br />
nhw - Richard Burton,<br />
Siân Phillips, Hugh<br />
Griffith, Stanley Baker,<br />
Rachel Thomas - i<br />
enwi dim ond rhai, yn<br />
gyfarwydd i ni.<br />
Ond diflannodd<br />
enw Rachel Roberts<br />
o gof y genedl, er iddi<br />
gael gyrfa ddisglair<br />
tu hwnt. Enillodd<br />
amryw o wobrwyon am ei<br />
gwaith, yn cynnwys dwy wobr<br />
BAFTA, gwobr Drama Desk,<br />
dau enwebiad Tony, a hyd yn oed<br />
enwebiad am Oscar. Fy ngobaith<br />
yw talu teyrnged iddi wrth geisio<br />
codi clawr ar yr hyn oedd yn<br />
gyrru ei chreadigrwydd.<br />
Does dim dwywaith fod ei<br />
natur angerddol a lliwgar fel<br />
actores a menyw, (i ba raddau<br />
mae modd gwahanu’r ddau?<br />
Trafodwch) wedi mynd yn ei<br />
herbyn.<br />
Roedd yn dra wahanol i’r<br />
Rachel arall honno, oedd<br />
yn ymgorfforiad o’r ‘Fam<br />
Gymreig,’ ac yn gwbl<br />
wrthgyferbyniol i geinder<br />
soffistigedig Siân<br />
Phillips, a’r ddwy, fel menywod<br />
BARN:<br />
arlein - Y<strong>Cymro</strong>.Cymru<br />
‘Fe greodd ei Chymreictod yn ogystal a’i<br />
greddf fel menyw annibynnol o fewn byd cyn<br />
dyfodiad ail don ffeministiaeth y saithdegau gyda<br />
brwydrau cymhleth ac anodd’<br />
Diflannodd ei henw o gof<br />
...fy ngobaith yw talu teyrnged<br />
i dalent ffyrnig Rachel<br />
‘...mae’r disgwyliadau sydd<br />
ar fenywod i gydymffurfio â<br />
phatriarchaeth yr un mor<br />
drafferthus’<br />
Rachel Roberts yn 1976<br />
- gan Sharon Morgan<br />
ac actoresau, yn dderbyniol i’r sefydliad yn eu gwahanol<br />
ffyrdd.<br />
Merch y Mans oedd Rachel, ganed yn Llanelli a’i magu<br />
yn Abertawe. Aeth i astudio yng ngholeg Prifysgol Cymru<br />
Aberystwyth cyn mynd i RADA.<br />
Roedd cydymffurfio gyda’r cyfyngiadau daeth i’w rhan yn<br />
sgil crefydd Anghydffurfiaeth (yn eironig), ac yna diwylliant<br />
y theatr Seisnig yn Llundain a byd ffilm Hollywood yn her<br />
i’w natur gwrthryfelgar.<br />
Fe greodd ei Chymreictod yn ogystal a’i greddf fel menyw<br />
annibynnol o fewn byd cyn dyfodiad ail don ffeministiaeth y<br />
saithdegau gyda brwydrau cymhleth ac anodd.<br />
Er iddi ymladd ar hyd y blynyddoedd arweiniodd ei anallu<br />
i gydymffurfio â normau’r cyfnod at hunan ddinistr ar<br />
ffurf dibyniaeth ar alcohol a chyffuriau yn y pendraw, ac fe<br />
lladdodd ei hun yn 1980 a hithau ddim<br />
ond yn 53.<br />
Nid ar chwarae bach mae rhywun yn<br />
mynd ati i greu sioe gall adlewyrchu<br />
hanes cymeriad mor gymhleth ag<br />
amlochrog.<br />
Llwyddodd Owen Thomas i greu sioe<br />
wych yn yr iaith Saesneg, ‘Who’s Afraid<br />
of Rachel Roberts?’ beth amser yn ôl,<br />
ac fe greodd yr actores Helen Griffin<br />
bortread cofiadwy iawn, ond fy mwriad yw<br />
mynd ati o gyfeiriad gwahanol, gan obeithio<br />
taflu goleuni ar natur gyfredol ein profiadau<br />
fel actorion Cymraeg ar yr un pryd.<br />
Mae ein sefyllfa fel artistiaid<br />
creadigol Cymreig yr un mor gymhleth ag erioed,<br />
wrth i ninnau, fel aelodau o ddiwylliant lleiafrifol<br />
trefedigaethol ddod wyneb yn wyneb a’r diwylliant<br />
theatr Seisnig a thu hwnt, ac mae’r disgwyliadau sydd<br />
ar fenywod i gydymffurfio â phatriarchaeth yr un mor<br />
drafferthus .<br />
Efallai bod y manylion wedi newid ond yr un yw’r<br />
berthynas o safbwynt pwy sydd â’r grym.<br />
Her yn wir, ond dwi’n teimlo y byddai, wrth geisio<br />
talu teyrnged i dalent ffyrnig Rachel Roberts hefyd yn<br />
talu teyrnged i ysbryd fy nghefnder Dafydd Hywel.<br />
Datgelu capel cudd y<br />
Brifddinas yn ei holl ogoniant<br />
Mae capel sydd wedi bod yn guddiedig ers degawdau<br />
wedi cael ei ddatgelu fel rhan o waith datblygu ar hen siop<br />
adrannol Howells yng Nghaerdydd.<br />
Mae’r ddelwedd newydd yn datgelu ffasâd blaen capel<br />
hanesyddol Bethany yn ei holl ogoniant wrth i waith<br />
barhau i fynd rhagddo i baratoi’r adeilad ar gyfer ei adfywio a’i<br />
ailddefnyddio, a fydd yn amodol ar gael caniatâd pellach.<br />
Adeiladwyd y capel, sydd wedi bod yn guddiedig ers tua 50<br />
mlynedd, yn 1865 ac mae’n cymryd lle capel cynharach o 1807.<br />
Cyn hynny pan oedd Howells yn masnachu, roedd llawr<br />
gwaelod y ffasâd blaen i’w weld yn adran teilwra’r dynion,<br />
gyda’r llawr gwaelod yn cynnwys esgidiau. Roedd y llawr cyntaf<br />
o fewn dillad merched, gyda cholofnau haearn bwrw a gwaith<br />
plastr addurniadol i’w gweld.<br />
Mae gan yr Ysgol Sul sydd ynghlwm, neuadd ymgynnull fawr â<br />
balconïau, nad oedd yn rhan o’r storfa gyhoeddus, a oedd yn cael<br />
ei defnyddio ar gyfer storio yn unig.<br />
Rhestrwyd y capel gan Cadw yn Radd II* ynghyd â gweddill y<br />
siop adrannol yn 1988.<br />
Dywedodd y Cynghorydd Dan ‘Mae arwyddocâd<br />
De’Ath, Aelod Cabinet Cyngor<br />
Caerdydd dros Gynllunio Strategol a hanesyddol i’r<br />
Thrafnidiaeth ei fod yn falch y bydd adeilad, ac mae’r<br />
yr hen gapel a’r ysgol Sul gysylltiedig<br />
yn cael eu diogelu a’u dathlu wrth i<br />
bensaernïaeth yn<br />
brosiect adfywio Howells symud<br />
syfrdanol’<br />
ymlaen.<br />
“Mae Capel Bethany yn adeilad<br />
hynod ddiddorol sydd wedi bod<br />
yn cuddio mewn golwg amlwg o fewn y siop adrannol. Mae<br />
arwyddocâd hanesyddol i’r adeilad, ac mae’r bensaernïaeth yn<br />
syfrdanol, felly rwy’n falch iawn bod yr adeilad bellach yn cael ei<br />
ddatgelu yn ei holl ogoniant.<br />
“Mae swyddogion y Cyngor yn gweithio’n agos gyda’r<br />
datblygwyr Thackeray Estates i sicrhau bod cynlluniau<br />
ailddatblygu yn datgelu ac yn diogelu elfennau mwyaf<br />
arwyddocaol yn hanesyddol a phensaernïol yr hen siop, gyda<br />
chymaint o fynediad cyhoeddus â phosibl, fel y gellir parhau i’w<br />
fwynhau am genedlaethau i ddod,” meddai.<br />
Ychwanegodd Antony Alberti o Gwmni Thackeray: “Mae<br />
gennym ni gyfle gwych i gychwyn y trawsnewidiad o<br />
Gaerdydd drwy greu calon newydd i’r ddinas. Mae Howells<br />
yn gyfle unwaith mewn cenhedlaeth i roi bywyd newydd i un o<br />
asedau mwyaf eiconig Cymru.”<br />
Profi gallu trenau newydd<br />
sbon y gogledd<br />
Cwblhaodd dau drên Dosbarth 805, a adeiladwyd gan<br />
Hitachi ar gyfer cwmni Avanti West Coast, eu rhediad<br />
prawf cyntaf i ogledd Cymru fel rhan o’u rhaglen brofi<br />
ddechrau mis diwethaf.<br />
Teithiodd y trenau deufodd, sy’n gallu rhedeg ar bŵer disel a<br />
thrydan, o Gaer i Gyffordd Llandudno ac yn ôl.<br />
Ers hynny bu mwy o deithiau ar y trenau newydd yn yr arfaeth,<br />
i wirio’r medrydd a’r cydnawsedd â’r llwybr, gan gynnwys<br />
rhediad i Gaergybi.<br />
Maent hefyd yn gwirio bod y systemau gwybodaeth teithwyr<br />
dwyieithog yn dangos yr wybodaeth gywir.<br />
Bwriad y rhediadau prawf hyn yw profi gallu’r trenau cyn eu<br />
trosglwyddo i Avanti.<br />
Mae disgwyl trenau newydd ar rwydwaith Avanti cyn diwedd<br />
y flwyddyn a byddant yn cymryd lle trenau Voyager bu mewn<br />
gwasanaeth ers 2001. Bydd trenau Dosbarth 805 yn rhedeg<br />
rhwng gogledd Cymru a Llundain, tra bydd trenau Dosbarth 807<br />
yn rhedeg rhwng Llundain, gorllewin canolbarth Lloegr a Lerpwl.<br />
Dywedodd Phil Cameron, Cyfarwyddwr Prosiectau Masnachol<br />
yn First Rail: “Roedd rhedeg y trenau cyntaf yn garreg filltir<br />
bwysig i’r fflyd newydd gyda’i rhediad prawf cyntaf i Gyffordd<br />
Llandudno.<br />
“Bydd hyn yn helpu i ddarparu gwybodaeth hanfodol<br />
am y llwybr, a pherfformiad y fflyd, i sicrhau bod y trenau<br />
newydd wedi’u paratoi’n llawn ar gyfer pan fyddant yn dechrau<br />
gwasanaeth y flwyddyn nesaf.<br />
“Bydd ein buddsoddiad yn y fflyd newydd yn helpu i godi’r bar<br />
ar gyfer teithwyr rheilffordd yng ngogledd Cymru ac mae’n rhan<br />
o’n hymrwymiad ehangach i drawsnewid profiad y cwsmer a<br />
gweithrediad mwy cynaliadwy.”