Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Y <strong>Casglwr</strong>, rhif 131, <strong>Gwanwyn</strong> <strong>2021</strong><br />
Llun o Garn Fadrun yn Llŷn a geir ar glawr y rhifyn hwn. Y tu mewn, mae’r arlwy mor amrywiol<br />
ag arfer. Mae Philip Lloyd yn ei erthygl Cofiwch Dryweryn a murweithiau eraill yn mynd â ni’n ôl i<br />
ddyddiau’r peintio, pan oedd ef a’i gyfeillion yn mynd o gwmpas i beintio ‘Free Wales’ ar waliau a<br />
ffyrdd ac ambell le arall, fel giatiau barics Aberhonddu. Llyfr cyfrifon John Jones o Abercin yn<br />
Llanystumdwy sy’n cael sylw Dawi Griffiths yn Hynt a helynt y porthmon moch. Cawn beth o<br />
hanes Abercin, oedd yn gallu bod yn dra chynhyrfus ar adegau, cyn canolbwyntio ar y llyfr a’i<br />
wybodaeth am gostau’r porthmon yn 1804-1805, megis y taliadau i’r giatiau tyrpeg gwancus a’r<br />
cyflogau a dalai i’w gynorthwywyr. Dal i drwsio a chynhyrchu o’r newydd mae Gwyn Jones yn yr<br />
olaf o’i dair erthygl Yr adferwr dodrefn. Mae hen fainc ysgol wedi cael bywyd newydd fel cist<br />
ddroriau ganddo ac ochr hen wardrob wedi mynd yn faromedr yn null y ddeunawfed ganrif.<br />
Wyth rhifyn o gylchgrawn misol ‘Tarian Rhyddid’ a gyhoeddwyd, a hynny rhwng Ionawr ac Awst<br />
1839. Yn ei herthygl Dim rhyddid i Darian Rhyddid mae Gwawr Jones yn mynd ar ôl hanes y<br />
cylchgrawn gan nodi peth o’i gynnwys. Mae’n bosib mai am nad oedd yn plesio’r awdurdodau y<br />
daeth i ben yn ddisymwth ar ôl dim ond wyth rhifyn, a chawn ein hatgoffa ar y diwedd bod<br />
dyddiau’r sensro mor fyw heddiw ag erioed. Doedd dim llawer ohono’n digwydd yn hanes Gregory<br />
Isaacs chwaith, y canwr reggae o Jamaica. Yn erthygl Dewi Lewis, Casglu recordiau Gregory<br />
Isaacs, cawn wybod iddo gyhoeddi 1047 o recordiau sengl a 150 o recordiau hir rhwng 1969 a<br />
2010, y flwyddyn y bu farw, ac mae gan Dewi 978 o’r rhai sengl yn ei gasgliad.<br />
Y gannwyll gorff sy’n mynd â sylw Geraint Roberts yn ei erthygl Tân glas y nos, lle cawn<br />
hanesion am ddigwyddiadau yn ardal Harlech a Morfa Bychan yn 1693 ac 1694. Tân o fath arall<br />
llawer peryclach sydd gan Mai Roberts yn Llwch, lliw a llun, sef ffrwydrad llosgfynydd Krakatoa<br />
yn Awst 1883, ffrwydrad y gwelwyd ei effaith drwy’r byd gyda gwawriau a machludoedd nas<br />
gwelwyd eu tebyg. Mae gan Mai botelaid o lwch y ffrwydrad, wedi’i gasglu o ddec llong yr oedd<br />
brawd ei thaid yn gapten arni ar y pryd.<br />
Pwy oedd Emily Wood? gofyn Goronwy Wynne. Hi enillodd gystadleuaeth yn Eisteddfod<br />
Genedlaethol y Rhyl yn 1904 ar gasgliad o flodau gwyllt unrhyw ardal. Cyfrannodd hefyd wyth<br />
gant o luniau i’r gyfrol ‘Flora of the Liverpool District’. Yn Lerpwl hefyd mae D Ben Rees yn y<br />
gyntaf o ddwy erthygl Portread o Gymry Lerpwl, a gwerthfawrogiad o’r ‘<strong>Casglwr</strong>’ ei hun sydd gan<br />
Robin Gwyndaf yn ei erthygl Trysor amhrisiadwy.<br />
Argraffydd a chyhoeddwr o Lanymddyfri oedd William Rees, ac mae Edward Holdaway wrthi’n<br />
paratoi llyfr arno. Mae wedi darparu rhestr o’r cyhoeddiadau a ddaeth o’r wasg, ac fe’i ceir yn<br />
gyflawn yn Llyfrau William Rees Llanymddyfri. Gwahoddir y darllenwyr i gysylltu â’r awdur os<br />
gwyddant am deitlau eraill. Mae’n debyg i wasg William Rees rwymo’r llyfrau a argreffid ganddi<br />
ond go brin iddi ddefnyddio’r dull y mae Alun Jones, y Golygydd, yn sôn amdano yn Rhwymiad<br />
addas i’w destun, sef rhwymo llyfrau mewn croen dynol, neu Fibliopegiaeth Anthropodermig,<br />
arferiad sydd (gobeithio) wedi hen ddod i ben.<br />
Mae’r ddau golofnydd rheolaidd mor brysur ag erioed. Yn ei golofn Briwsion Bruce, mae Bruce<br />
Griffiths yn mynd â ni i ddyddiau coleg a’u caneuon hurt, yn ogystal â choleg Saunders Lewis.<br />
Cawn hefyd gerdd gan Kate Roberts, ac mewn darn sy’n goffâd cynnes i Emyr Humphreys cawn<br />
beth o hanes drama deledu, ar dynged y bardd Lorca, a sgrifennodd Bruce ar gais Emyr yn 1975.<br />
Gerald Morgan yw’r conglfaen arall. Yr hyn sydd ganddo yn ei golofn O’r Silff Lyfrau y tro hwn<br />
yw Rhys Jones o’r Blaenau, y gyfrol o’i farddoniaeth, ‘Gwaith Prydyddawl y Diweddar Rice<br />
Jones’, a’r gyfrol ‘Gorchestion Beirdd Cymru’. Cawn wybod fod y sensor wedi bod yn brysur eto<br />
hefo’r ‘Gwaith Prydyddawl’, a bod y llyfr fymryn yn llai na’r llawysgrif wreiddiol yn y Llyfrgell<br />
Genedlaethol, yn ogystal â bod sêr bychain wedi’u cynnwys yn rhai o’r cerddi a gyhoeddwyd yn lle<br />
llinellau nad oeddent yn plesio lledneisrwydd y golygydd Rice Jones Owen.<br />
Ceir hefyd yn y rhifyn nifer o hysbysebion am lyfrau ar werth ac yn eisiau, a phum llythyr yn<br />
cyfeirio at gyfraniadau o’r rhifyn blaenorol. Mae’r cylchgrawn yn croesawu llythyrau bob amser.