E820A0
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
2019<br />
HISTORIA<br />
PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />
3
JOLANTA CHOIŃSKA-MIKA, PIOTR SZLANTA,<br />
KATARZYNA ZIELIŃSKA<br />
HISTORIA<br />
PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />
3
jak korzystać z podręcznika<br />
Przeczytaj, zapamiętaj, dowiedz się więcej<br />
ŚLADY PRZESZŁOŚCI<br />
WARTO WIEDZIEĆ<br />
BIOGRAM<br />
Kontrrewolucja – walka<br />
w obronie ładu obalonego<br />
lub zagrożonego<br />
przez rewolucję.<br />
objaśnienia<br />
ważniejszych pojęć<br />
Porządkuj wydarzenia i procesy historyczne<br />
POWSTANIE RUCHU<br />
FASZYSTOWSKIEGO<br />
WE WŁOSZECH<br />
MARSZ<br />
NA RZYM<br />
PODPISANIE<br />
TRAKTATÓW<br />
LATERAŃSKICH<br />
PODBÓJ ETIOPII<br />
PRZEZ WŁOCHY<br />
1919<br />
1922<br />
1929<br />
1935–1936<br />
KALENDARIUM<br />
1807 pasażerski statek parowy skonstruowany przez Roberta Fultona<br />
1825 lokomotywa parowa skonstruowana przez George’a Stephensona, obsługująca<br />
pierwszą publiczną linię kolejową<br />
1826 narodziny fotografii – pierwszy utrwalony obraz (Joseph Niepce)<br />
1831 pierwsza prądnica prądu stałego Michaela Faradaya<br />
Sprawdzaj wiedzę, ćwicz i doskonal umiejętności<br />
? Które państwa osiągnęły największą dynamikę rozwoju<br />
produkcji przemysłowej w latach 1820–1840?<br />
POLECENIA<br />
1. Wskaż polityczne, demograficzne, gospodarcze i ideowe<br />
podstawy rozwoju Stanów Zjednoczonych Ameryki<br />
w pierwszej połowie XIX w.<br />
polecenia do ilustracji,<br />
map, schematów<br />
i diagramów<br />
polecenia na zakończenie<br />
lekcji<br />
POWTÓRZENIE<br />
POLECENIA – ŹRÓDŁA – KONTEKSTY<br />
Zadanie 1.<br />
Porównaj sytuację gospodarczą i społeczną Stanów Zjednoczonych oraz państw europejskich<br />
w pierwszej dekadzie po Wielkiej Wojnie.<br />
Zadanie 2.<br />
Rozważ podobieństwa i różnice społeczno-politycznych następstw Wielkiego Kryzysu w Stanach<br />
polecenia powtórzeniowe<br />
na zakończenie działów<br />
Zjednoczonych oraz w Niemczech.<br />
Pamiętaj, by odpowiedzi do wszystkich zadań zamieszczonych w podręczniku zapisywać<br />
Zadanie 3.<br />
w zeszycie Przedstaw przedmiotowym.<br />
los grup społecznych skazanych w państwie sowieckim i w hitlerowskich Niemczech na<br />
unicestwienie. Wyjaśnij ekonomiczne i ideologiczne powody przyjęcia wobec nich takiej polityki.<br />
Zadanie 4.<br />
Wykaż podobieństwa celów i środków działania propagandy faszystowskiej we Włoszech<br />
Mussoliniego oraz komunistycznej w ZSRS Stalina.<br />
Zadanie 5.<br />
Porównaj funkcjonowanie totalitarnych systemów w Niemczech i w ZSRS w latach 30. XX w.
Spis treści<br />
1. Źródła do historii XIX i pierwszej połowy XX stulecia 6<br />
I. Europa i świat w epoce restauracji i rewolucji (pierwsza połowa XIX w.)<br />
2. Kongres wiedeński i system Świętego Przymierza 14<br />
3. Rewolucja przemysłowa i przemiany społeczne w pierwszej połowie XIX w. 23<br />
4. Przemiany kulturowe w pierwszej połowie XIX w. 36<br />
5. Główne nurty polityczne w Europie w pierwszej połowie XIX w.<br />
Rozwój parlamentaryzmu 47<br />
6. Ruchy rewolucyjne i narodowe w Europie Południowej 57<br />
7. Stany Zjednoczone i dekolonizacja Ameryki Łacińskiej 67<br />
8. Zaborcy Polski w pierwszej połowie XIX w. 75<br />
9. Państwa Europy Zachodniej w pierwszej połowie XIX w. 85<br />
10. Wiosna Ludów (1848–1849) w Europie 96<br />
Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 109<br />
II. Polacy i ziemie polskie w pierwszej połowie XIX w.<br />
11. Przemiany gospodarczo-społeczne na ziemiach polskich w pierwszej<br />
połowie XIX w. 114<br />
12. Królestwo Polskie w dobie konstytucyjnej (1815–1830) 123<br />
13. Powstanie listopadowe 131<br />
14. Wielka Emigracja – ugrupowania, programy, próby działania 141<br />
15. Ziemie zaboru pruskiego i austriackiego w latach 1815–1846 150<br />
16. Ziemie polskie i Polacy podczas Wiosny Ludów 160<br />
17. Kultura polska w pierwszej połowie XIX w. 168<br />
Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 180<br />
III. Europa i świat w epoce rozwoju cywilizacji przemysłowej<br />
(od połowy XIX w. do 1914 r.)<br />
18. Zjednoczenie Włoch i zjednoczenie Niemiec 184<br />
19. Francja i Wielka Brytania. Demokratyzacja ustrojów politycznych w drugiej<br />
połowie XIX w. 193<br />
20. Ideologie i ruchy polityczne w drugiej połowie XIX stulecia 203<br />
21. Stany Zjednoczone Ameryki w drugiej połowie XIX w. 212<br />
22. Rosja, Niemcy i Austro-Węgry w drugiej połowie XIX i na początku XX w. 221<br />
23. Ekspansja kolonialna mocarstw w Afryce i Azji 233<br />
24. Państwa Dalekiego Wschodu u progu XX stulecia 244<br />
25. Konflikty międzynarodowe u schyłku XIX i na początku XX w. 255<br />
26. Druga faza rewolucji przemysłowej 265<br />
27. Przemiany kulturowe drugiej połowy XIX i początków XX w. 275<br />
Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 286<br />
IV. Polacy i ziemie polskie w drugiej połowie XIX i na początku XX w.<br />
28. Przemiany gospodarczo-społeczne na ziemiach polskich w drugiej<br />
połowie XIX w. 292
29. Powstanie styczniowe i represje popowstaniowe w zaborze rosyjskim 301<br />
30. Masowe ruchy polityczne na ziemiach polskich u schyłku XIX w. 313<br />
31. Zabór austriacki w latach 1861–1914 322<br />
32. Polacy pod panowaniem niemieckim w drugiej połowie XIX i na początku<br />
XX stulecia 330<br />
33. Zabór rosyjski na przełomie XIX i XX w. 339<br />
34. Polacy wobec zbliżającej się wojny 348<br />
35. Polska kultura i obyczajowość przełomu XIX i XX stulecia 355<br />
Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 364<br />
V. Polska, Europa i świat w okresie Wielkiej Wojny<br />
36. Działania zbrojne i polityka międzynarodowa w latach 1914–1917 368<br />
37. Dwie rewolucje i wojna domowa w Rosji 380<br />
38. Sprawa polska podczas I wojny światowej 389<br />
39. Zakończenie I wojny światowej 400<br />
40. Odzyskanie niepodległości przez Polskę w 1918 r. 407<br />
Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 414<br />
VI. Europa i świat w okresie międzywojennym<br />
41. Ukształtowanie się ładu wersalsko-waszyngtońskiego 418<br />
42. Przemiany społeczne i gospodarcze po I wojnie światowej 430<br />
43. Wielki kryzys gospodarczy 1929–1935 436<br />
44. Niemcy i państwo sowieckie w latach 20. XX w. 444<br />
45. System faszystowski we Włoszech 453<br />
46. System stalinowski w Związku Sowieckim 460<br />
47. Powstanie III Rzeszy i system nazistowski w Niemczech 469<br />
48. Różne formy systemów niedemokratycznych. Autorytaryzm 478<br />
49. Demokratyczne państwa Zachodu: Francja, Wielka Brytania i Stany<br />
Zjednoczone 487<br />
50. Ku wojnie – rozpad systemu wersalsko-waszyngtońskiego 496<br />
51. Kultura i nauka okresu międzywojennego 506<br />
Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 519<br />
VII. Polska w dwudziestoleciu międzywojennym<br />
52. Kształtowanie się granic odrodzonej Rzeczypospolitej 524<br />
53. II Rzeczpospolita w okresie rządów parlamentarnych (1918–1926) 537<br />
54. II Rzeczpospolita pod rządami sanacji (1926−1939) 546<br />
55. Przemiany gospodarcze w międzywojennej Polsce 554<br />
56. Społeczeństwo II Rzeczypospolitej 563<br />
57. Kultura polska w okresie międzywojennym 573<br />
58. Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej 581<br />
Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 588<br />
Indeks ważniejszych pojęć 591<br />
Źródła fotografii i ilustracji 592
I.<br />
EUROPA I ŚWIAT W EPOCE<br />
RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
(PIERWSZA POŁOWA XIX W.)<br />
• Porządek wiedeński w Europie – zasady i funkcjonowanie<br />
• Ideologie polityczne pierwszej połowy XIX stulecia<br />
• Ruchy rewolucyjne i niepodległościowe w pokongresowej Europie<br />
i w Ameryce Łacińskiej<br />
• Rewolucja przemysłowa oraz przemiany społeczne pierwszej<br />
połowy XIX w.<br />
• Kultura epoki romantyzmu
2<br />
Kongres<br />
wiedeński i system<br />
Świętego Przymierza<br />
• Geneza i kształtowanie się porządku wiedeńskiego w Europie<br />
• Restauracja, legitymizm, równowaga sił – idee i praktyka polityczna<br />
• System Świętego Przymierza i „koncert mocarstw”<br />
POCZĄTEK OBRAD<br />
KONGRESU<br />
WIEDEŃSKIEGO<br />
STO DNI<br />
NAPOLEONA<br />
ZAKOŃCZENIE<br />
OBRAD KONGRESU<br />
WIEDEŃSKIEGO<br />
POWSTANIE ŚWIĘTEGO<br />
PRZYMIERZA<br />
IX 1814 III–VI 1815 VI 1815<br />
IX 1815<br />
Zwołanie i obrady kongresu wiedeńskiego<br />
Po zakończeniu – trwających od 1792 r. – wojen rewolucyjnych i napoleońskich w Europie<br />
powszechne było pragnienie trwałego pokoju i stabilizacji. Zwycięzcy musieli jednak na nowo<br />
wytyczyć mapę polityczną kontynentu. W tym celu, po kilku miesiącach intensywnych kontaktów<br />
dyplomatycznych, we wrześniu 1814 r. w Wiedniu rozpoczął się kongres międzynarodowy.<br />
Najważniejszą rolę odgrywali na nim: car Rosji Aleksander I Romanow (panował w latach<br />
1801–1825), król Prus Fryderyk Wilhelm III Hohenzollern (panował w latach 1797–1840)<br />
i – formalny gospodarz kongresu – Franciszek I Habsburg (cesarz Austrii w latach 1804–1835).<br />
Jean-Baptiste Isabey (czytaj:<br />
żan batist izabe), Kongres<br />
wiedeński, ok. 1815 r.<br />
1<br />
2<br />
3 4<br />
5<br />
Grafika przedstawia<br />
posiedzenie reprezentantów<br />
państw, które brały udział<br />
w kongresie. Na pierwszym<br />
planie od lewej siedzi<br />
przedstawiciel Prus, Karl<br />
Hardenberg (1), na prawo<br />
od niego stoi Metternich (2);<br />
naprzeciw zasiada Castlereagh<br />
(3), reprezentujący Wielką<br />
Brytanię. Po prawej stronie<br />
siedzą: Talleyrand (4) – Francja<br />
i Karl Nesselrode<br />
(5) – Rosja.<br />
? W dostępnych źródłach znajdź informacje na temat innych postaci ukazanych na rycinie. Które<br />
państwa reprezentowali?<br />
? Zwróć uwagę na stroje polityków. W jaki sposób nawiązywali oni do mody epoki ancien régime’u<br />
(fr., starego porządku, dawnego ustroju; czytaj: ąsien reżimu), a w jaki sposób z nią zrywali? (Czy noszą<br />
peruki? Jakie noszą spodnie?) Zastanów się, jakie znaczenie miał wybór stroju i fryzury w tym czasie.<br />
? Porównaj rozlokowanie postaci na obrazie z jakimkolwiek dawnym lub obecnym układem miejsc<br />
na międzynarodowym zgromadzeniu i osądź, na ile obrady kongresu były sformalizowane.<br />
14
2. Kongres wiedeński i system Świętego Przymierza<br />
Obradami kierował szef austriackiej dyplomacji Klemens von Metternich. Zjazd monarchów<br />
i dyplomatów europejskich na taką skalę był precedensem w historii Europy.<br />
Podczas kongresu wiedeńskiego nigdy nie doszło do wspólnych obrad delegatów wszystkich<br />
państw (czyli tzw. obrad plenarnych). Cztery mocarstwa, które wniosły największy<br />
wkład w pokonanie Napoleona – Rosja, Wielka Brytania, Austria i Prusy – rościły sobie<br />
pretensje do samodzielnego decydowania o losach Europy. Na to nie chciały zgodzić się<br />
inne państwa, zwłaszcza Francja. Ostatecznie o najważniejszych sprawach decydowali<br />
w swoim gronie władcy wielkich mocarstw – Rosji, Prus i Austrii oraz minister spraw<br />
zagranicznych Wielkiej Brytanii Robert Castlereagh (czytaj: kaselrei). W drugim etapie<br />
kongresu na jego decyzje wpływał także reprezentant Ludwika XVIII Burbona (panował<br />
w latach 1814–1824), francuski minister Charles Talleyrand (czytaj: szarl talirą). Dzięki<br />
jego talentom dyplomatycznym burbońska Francja ponownie została uznana za jedno<br />
z liczących się państw europejskich (paradoksalnie stało się tak, gdyż Talleyrand przekonał<br />
pozostałych monarchów, że Ludwik XVIII nie może im w żaden sposób zagrozić). Dopuszczono<br />
zatem, by Francja współdecydowała o nowym porządku w Europie razem z Rosją,<br />
Wielką Brytanią, Austrią i Prusami. Dopiero gdy tych pięć państw podjęło decyzję w jakiejś<br />
kwestii, oznajmiano ją innym uczestnikom kongresu. Opinie pozostałych państw brano<br />
pod uwagę w nieznacznym stopniu.<br />
Zasady restauracji, legitymizmu i równowagi sił<br />
Przy określaniu nowego ładu europejskiego politycy kierowali<br />
się kilkoma podstawowymi regułami. Pierwszą z nich<br />
Restauracja (łac. restauratio<br />
– odnowienie) – odbudowa,<br />
odnowienie, doprowadzenie<br />
była zasada restauracji, której istotę stanowiło przywrócenie<br />
do dawnego stanu. W znaczeniu<br />
na trony władców, obalonych w wyniku rewolucji francuskiej<br />
i wojen napoleońskich. Z koncepcją tą wiązała się ściśle przywrócenie do władzy dyna-<br />
politycznym oznacza zwykle<br />
zasada legitymizmu (łac. legitimus – słuszny, prawowity). stii, obalonej w wyniku rewolucji.<br />
Opierała się ona na przekonaniu, że władza monarsza pochodzi<br />
z nadania boskiego (nie z woli ludu), a co za tym idzie – „historyczne prawa” monarchów<br />
i dynastii do tronów i ziem są nienaruszalne. Określenie „historyczne prawa” ujmuje się tu<br />
w cudzysłów dla zaznaczenia, że w ówczesnej sytuacji stanowiły one często brutalną uzurpację<br />
(np. cara Rosji w stosunku do ziem polskich czy Habsburgów do prowincji włoskich).<br />
Na kongresie wprowadzono też pojęcie porządku legitymistycznego na określenie całokształtu<br />
stosunków międzynarodowych i wewnętrznych, zorganizowanych według ustaleń<br />
wiedeńskich.<br />
Części zmian terytorialnych i prawnych, do których doszło w rezultacie rewolucji francuskiej<br />
i panowania Napoleona, nie dało się już odwrócić (np. we Francji utrzymano zmiany dotyczące<br />
prawa własności i zasadę równości wobec prawa). Poza tym zwycięskie mocarstwa dążyły<br />
do powiększenia swoich terytoriów i umocnienia pozycji międzynarodowej – często wbrew<br />
głoszonym oficjalnie zasadom restauracji i legitymizmu. Dbano przy tym natomiast o zachowanie<br />
równowagi sił (równowagi europejskiej), czyli o to, aby żadne z mocarstw nie stało się zbyt<br />
potężne i nie uzyskało dominacji na Starym Kontynencie.<br />
Zasadami restauracji i legitymizmu nie objęto Polski. Jak pokrętnie tłumaczono, upadła<br />
ona wskutek własnego nierządu, a nie – w wyniku rewolucji francuskiej, a więc nie można było<br />
jej odbudować w oparciu o wspomniane zasady. Zwycięzcy wyszli jednak z założenia, że Polakom<br />
należy przyznać – w ramach państw zaborczych – pewien specjalny status.<br />
15
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
BIOGRAM<br />
Klemens von Metternich (1773–1859) był austriackim dyplomatą<br />
i politykiem. Zwykł mawiać, że w jego żyłach płynie<br />
Ren, ponieważ jego małą ojczyzną była niemiecka Nadrenia.<br />
Za swą większą ojczyznę uważał całą Europę. Emigrację<br />
do Wiednia wymusiła na nim rewolucja francuska, a karierę<br />
na dworze Habsburgów ułatwił mu ślub z córką wpływowego<br />
austriackiego polityka. Od 1808 r. Metternich pełnił funkcję<br />
ministra spraw zagranicznych, a od 1821 r. kanclerza<br />
Austrii. Jest uznawany za jednego z twórców i strażników<br />
systemu wiedeńskiego. Od jego nazwiska porządek międzynarodowy<br />
tej epoki nazwano „systemem Metternicha”,<br />
a lata 1815–1848 – „epoką Metternicha”. Sam kanclerz lubił,<br />
gdy go nazywano „głównym Ministrem Policji w Europie”.<br />
Podczas Wiosny Ludów, w marcu 1848 r., był zmuszony<br />
uciekać z Wiednia przed wzburzonym tłumem, co zapewne<br />
uratowało mu życie. W 1851 r. wrócił do austriackiej stolicy,<br />
ale nie objął już żadnego urzędu.<br />
Klemens von Metternich,<br />
portret z epoki.<br />
Postanowienia kongresu wiedeńskiego<br />
Obrady kongresu nie były wolne od ostrej rywalizacji między zwycięzcami. Najwięcej kontrowersji<br />
budziły sprawy polska i saska. Rosja i Prusy forsowały pomysł, aby z całości Księstwa<br />
Warszawskiego utworzyć związane z państwem rosyjskim Królestwo Polskie. W ramach rekompensaty<br />
za utratę ziem drugiego i trzeciego zaboru do Prus miała zostać włączona cała Saksonia.<br />
WARTO WIEDZIEĆ<br />
Tańczący kongres,<br />
karykatura z epoki.<br />
Od lewej postaci:<br />
Talleyranda,<br />
Castlereagha,<br />
Franciszka I,<br />
Aleksandra I,<br />
Fryderyka Wilhelma III,<br />
Fryderyka Augusta<br />
(króla Saksonii)<br />
oraz reprezentanta<br />
Sardynii.<br />
Na przełomie lat 1814 i 1815 do Wiednia przybyło ponad 100 tys. gości zagranicznych,<br />
w tym około 150 koronowanych głów wraz z dworami. Naradom politycznym towarzyszyły<br />
liczne bale i spotkania towarzyskie (na salonach pojawił się w owym czasie walc, z wolna<br />
wypierający dawne tańce dworskie, które nakazywały dystans pomiędzy kobietami i mężczyznami<br />
– przez wielu uznawany za taniec nieprzyzwoity). Z tego względu zjazd wiedeński<br />
zwano „kongresem tańczącym”. Bujne życie towarzyskie opóźniało przebieg obrad (choć<br />
sprzyjało nieformalnym spotkaniom i zakulisowym negocjacjom), dlatego jeden z francuskich<br />
uczestników stwierdził: „Kongres tańczy, ale się nie posuwa”.<br />
16
2. Kongres wiedeński i system Świętego Przymierza<br />
Ta ostatnia należała do najwierniejszych sojuszników napoleońskiej Francji, a do szeregów<br />
koalicji antynapoleońskiej przeszła dopiero podczas bitwy pod Lipskiem w październiku 1813 r.<br />
Takiemu rozwiązaniu zdecydowanie sprzeciwiały się Wielka Brytania i Austria, gdyż doprowadziłoby<br />
ono do nadmiernego wzmocnienia Prus i Rosji, a zatem do naruszenia na ich korzyść<br />
zasady równowagi sił.<br />
Na początku 1815 r. wydawało się, że między niedawnymi sojusznikami może dojść<br />
do wybuchu otwartej wojny. Zawarcie kompromisu przyspieszyła wieść o opuszczeniu przez<br />
Napoleona Elby i jego lądowaniu we Francji w marcu 1815 r. (początek tzw. stu dni Napoleona).<br />
W czerwcu 1815 r. – dziewięć miesięcy od rozpoczęcia pierwszych narad (ale jeszcze<br />
przed bitwą pod Waterloo) – podpisano akt końcowy kongresu wiedeńskiego. Oprócz<br />
decyzji polityczno-terytorialnych na kongresie przyjęto zasady kodeksu dyplomatycznego,<br />
który miał obowiązywać w relacjach międzynarodowych, oraz deklarację wzywającą do zniesienia<br />
handlu niewolnikami. Ta ostatnia jednak – mimo humanitarnych założeń i celów – nie<br />
została w pełni wprowadzona w życie.<br />
POSTANOWIENIA KONGRESU WIEDEŃSKIEGO<br />
Kwestia polska – większość ziem Księstwa Warszawskiego jako Królestwo Polskie (potocznie<br />
określane też mianem Królestwa Kongresowego lub Kongresówki) połączono unią personalną<br />
z Rosją. Dwa zachodnie departamenty Księstwa (poznański i bydgoski) włączono do Prus<br />
jako Wielkie Księstwo Poznańskie. Kraków wraz z najbliższą okolicą, jako Rzeczpospolita<br />
Krakowska, uzyskał status wolnego miasta pod nadzorem trzech państw zaborczych.<br />
Kwestia saska – Królestwo Saksonii zachowało niezależność, ale utraciło na rzecz Prus 2 /5<br />
terytorium.<br />
Kwestia niemiecka – rozwiązano Związek Reński i powołano w jego miejsce Związek<br />
Niemiecki – luźną konfederację 38 suwerennych państw i wolnych miast (dawniej<br />
wchodzących w skład Rzeszy Niemieckiej) pod przewodnictwem Austrii.<br />
Prusy – oprócz części Saksonii i ziem polskich uzyskały na zachodzie Niemiec Nadrenię<br />
i Westfalię (wkrótce ważne ośrodki przemysłowe).<br />
Szwecja – straciła na rzecz Rosji Finlandię, ale uzyskała od Danii Norwegię (unia personalna<br />
Szwecji i Norwegii od 1814 r.).<br />
Belgia (dawne Niderlandy austriackie) – została włączona do Holandii (Królestwo<br />
Niderlandów).<br />
Szwajcaria – odzyskała niepodległość i została ogłoszona państwem wieczyście<br />
neutralnym.<br />
Austria – uzyskała Istrię, Dalmację i posiadłości we Włoszech.<br />
Kwestia włoska – Lombardia, Wenecja, Dalmacja i Istria powróciły pod władzę Austrii;<br />
Piemont, Sardynię i Sabaudię połączono w Królestwo Sardynii pod rządami dynastii<br />
sabaudzkiej; Parma, Toskania i Modena znalazły się pod rządami członków cesarskiej<br />
rodziny Habsburgów; Neapol i Sycylia, jako Królestwo Obojga Sycylii, znalazły się w rękach<br />
przedstawicieli dynastii Burbonów.<br />
Państwo Kościelne – przywrócono jego terytorium sprzed wojen rewolucyjnych<br />
i napoleońskich oraz restaurowano świecką władzę papieża.<br />
17
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
ŚLADY PRZESZŁOŚCI<br />
Najtrwalszym dziełem kongresu wiedeńskiego okazał się regulamin w sprawie stopni (rang) przedstawicieli<br />
dyplomatycznych i ustalania pierwszeństwa między nimi. Został on przyjęty z inicjatywy Talleyranda<br />
15 marca 1815 r. i stanowił załącznik do aktu końcowego kongresu. Ta regulacja miała zapobiegać sporom<br />
o pierwszeństwo (precedencję) pomiędzy przedstawicielami dyplomatycznymi różnych państw, pełniącymi<br />
obowiązki przy danym dworze. Regulamin dzielił przedstawicieli dyplomatycznych na trzy grupy. W najważniejszej<br />
znajdowali się ambasadorowie, w niższej posłowie, a w najniższej chargé d’affaires (fr., przedstawiciel<br />
dyplomatyczny; czytaj: szarże dafer). Regulamin zakładał, że w obrębie każdej z trzech grup o pierwszeństwie<br />
dyplomaty decyduje data rozpoczęcia misji w kraju przyjmującym. Wcześniej na przykład przedstawiciele<br />
mocarstw rościli sobie większe prawa niż przedstawiciele mniejszych państw.<br />
18<br />
Europa po kongresie wiedeńskim, 1815 r.<br />
? Na podstawie informacji z tabeli i z mapy omów zmiany terytorialne wprowadzone na kongresie<br />
wiedeńskim. Wskaż terytoria, których mieszkańcy mogli być przeciwni narzuconym rozwiązaniom.
2. Kongres wiedeński i system Świętego Przymierza<br />
Święte Przymierze<br />
Uzupełnieniem postanowień kongresu wiedeńskiego było osobiste porozumienie trzech władców –<br />
Aleksandra I, Franciszka I i Fryderyka Wilhelma III – zwane Świętym Przymierzem (1815 r.).<br />
Pomysł cara na oparcie stosunków międzynarodowych na wartościach chrześcijańskich spotkał się<br />
w Europie ze zdziwieniem i niezrozumieniem. Cesarz Franciszek I zażartował, że nie wie, czy skonsultować<br />
ten pomysł na posiedzeniu rządu czy w konfesjonale, zaś Metternich nazwał tę ideę „głośno<br />
brzmiącym nic”. Według Castlereagha miał to być „kawałek wysublimowanego mistycyzmu<br />
i bzdury”. Niewielu polityków śmiało jednak publicznie zaprotestować przeciw projektowi.<br />
Członkowie paktu zobowiązali się, że we wzajemnych stosunkach będą kierowali się chrześcijańskimi<br />
zasadami oraz nieśli sobie pomoc w wypadku zagrożenia ze strony ruchów rewolucyjnych<br />
i narodowych. W rzeczywistości oznaczało to zawarcie przez monarchów absolutnych<br />
sojuszu, wymierzonego w ich własnych poddanych i skierowanego przeciw ewentualnym<br />
dążeniom do zmiany istniejącego porządku politycznego. W systemie Świętego Przymierza<br />
nie uczestniczyły: Turcja, jako kraj muzułmański, Państwo Kościelne, ponieważ papież nie chciał<br />
sprzymierzyć się z państwami protestanckimi i prawosławną Rosją, oraz Wielka Brytania, uznająca<br />
dokument za bezwartościowy i niepotrzebnie wiążący jej ręce.<br />
Do 1818 r. do Świętego Przymierza przystąpiło 16 większych państw europejskich, a także<br />
kilkadziesiąt mniejszych. Zaproszone w 1820 r. do umowy Stany Zjednoczone odpowiedziały,<br />
że nie mogą do niej przystąpić, gdyż oznaczałoby to mieszanie się w sprawy wewnętrzne Europy.<br />
„Koncert mocarstw”<br />
Osobiste porozumienie monarchów Świętego Przymierza zostało uzupełnione przez Akt Czwórprzymierza<br />
z listopada 1815 r., zawarty przez członków dawnej koalicji antynapoleońskiej:<br />
Wielką Brytanię, Rosję, Austrię i Prusy. To luźne porozumienie – nazywane też „koncertem<br />
mocarstw” – zaprojektowano początkowo jako pakt obronny, zawiązany na wypadek odnowienia<br />
się zagrożenia ze strony Francji. Jednak<br />
w 1818 r. burbońska monarchia Ludwika<br />
XVIII dołączyła do tego porozumienia, a cel<br />
paktu stał się ogólniejszy – utrzymanie równowagi<br />
sił w przypadku wybuchu konfliktu<br />
zbrojnego na kontynencie europejskim.<br />
Heinrich Olivier, Święte Przymierze, obraz<br />
z 1815 r.<br />
Na obrazie Oliviera, weterana wojen<br />
napoleońskich, widać władców Rosji, Austrii<br />
i Prus, stylizowanych na średniowiecznych<br />
rycerzy w koronach na hełmach. Monarchowie<br />
wymieniają braterski uścisk i ślubują sobie<br />
przyjaźń i współpracę. Scena rozgrywa się<br />
wewnątrz gotyckiego kościoła. W epoce<br />
restauracji postrzegano średniowiecze jako<br />
złotą epokę chrześcijaństwa.<br />
? Osądź intencje autora obrazu – czy takie<br />
przedstawienie głównych uczestników Świętego<br />
Przymierza jest szyderstwem czy pochwałą?<br />
Przedstaw swoje argumenty.<br />
19
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
Funkcjonowanie systemu Świętego Przymierza<br />
Niektórzy z ówczesnych obserwatorów wiązali ze Świętym Przymierzem duże nadzieje na trwały<br />
pokój i stabilizację, inni zaś traktowali tę umowę z przymrużeniem oka, jako pustą deklarację,<br />
przyjętą jedynie w celu zadowolenia jej inicjatora, czyli cara Aleksandra I. Jednak pod<br />
kierownictwem Metternicha Święte Przymierze stało się sprawnym narzędziem do tłumienia<br />
przez rządy ruchów narodowych i liberalnych (patrz: s. 58, 62). Monarchowie uznali bowiem,<br />
że wybuch rewolucji w jednym państwie zagraża jej rozprzestrzenieniem się na inne kraje.<br />
Władcy musieli pomagać sobie w utrzymaniu porządku powiedeńskiego, ponieważ obalenie<br />
Napoleona i ustanowienie nowego systemu w Europie wcale nie oznaczało całkowitego<br />
i trwałego spokoju. W wielu państwach aktywnie działali bowiem rewolucjoniści i bojownicy<br />
o wyzwolenie narodowe, dążący do zmiany istniejącego stanu.<br />
Rządy Świętego Przymierza okresowo organizowały kongresy, na których dyskutowano<br />
o najważniejszych sprawach europejskich. Kongres w Opawie w 1819 r. potwierdził zasadę<br />
dopuszczalności interwencji zbrojnej w państwach członkowskich w przypadku zagrożenia istniejącego<br />
ładu przez ruchy rewolucyjne, liberalne czy narodowe. Kongres obradujący w 1821 r.<br />
w Lublanie zezwolił Austrii na obalenie rewolucyjnych władz w Neapolu, a kongres w Weronie<br />
w 1822 r. – na interwencję wojsk francuskich w ogarniętej rewolucją Hiszpanii.<br />
Z zasadą interwencji w stosunkach międzynarodowych nie godziła się przede wszystkim Wielka<br />
Brytania Z tego powodu, a także ze względu na rosnącą niechęć cara do Metternicha, po 1822 r. nie<br />
zwoływano już kongresów. Z drugiej strony jednak, dzięki mechanizmom konsultacji – działającym<br />
w ramach tego systemu – sprawniej rozwiązywano pokojowo spory między mocarstwami i redukowano<br />
napięcia polityczne. Policje państw Świętego Przymierza wymieniały między sobą informacje<br />
o spiskowcach, inwigilowały (poddawały tajnemu nadzorowi) środowiska opozycyjne oraz – dzięki<br />
rozbudowanemu aparatowi cenzury – nie dopuszczały do publikacji „wywrotowych” wydawnictw.<br />
Klub myślicieli niemiecki rysunek satyryczny z okresu powiedeńskiego. Przewodniczący zebrania<br />
„myślicieli” (którym założono kagańce!) wskazuje ręką zapisany na tablicy przedmiot obrad: „Jak długo<br />
jeszcze wolno nam będzie myśleć?”. Obok wisi tablica ze statutem Stowarzyszenia Myślicieli, w którym<br />
znajduje się m.in. punkt: „Milczenie jest pierwszą zasadą tego uczonego Stowarzyszenia”. Z lewej strony<br />
widać zapasowe kagańce dla tych, którzy ewentualnie dołączą do klubu.<br />
? Określ cel ataku karykatury – które z narzędzi działania Świętego Przymierza wyszydza? Na czym<br />
polega ironia rysunku?<br />
20
2. Kongres wiedeński i system Świętego Przymierza<br />
Zwalczano wszelkie ruchy o charakterze narodowym i liberalnym. Zapewniło to Europie<br />
kilka dekad pokoju, który z kolei dał podstawy niezakłóconego rozwoju gospodarczego. System<br />
ten miał przetrwać do połowy XIX w. Do wybuchu konfliktu zbrojnego pomiędzy mocarstwami<br />
europejskimi doszło dopiero w 1854 r. (wojna krymska, patrz: s. 80).<br />
KALENDARIUM<br />
IX 1814<br />
III–VI 1815<br />
VI 1815<br />
IX 1815<br />
XI 1815<br />
początek obrad kongresu wiedeńskiego<br />
sto dni Napoleona<br />
zakończenie obrad kongresu wiedeńskiego<br />
powstanie Świętego Przymierza<br />
podpisanie aktu Czwórprzymierza<br />
POLECENIA<br />
1. Wymień przyczyny i skutki kongresu wiedeńskiego. Następnie uporządkuj je, dzieląc na: ideowe,<br />
polityczno-ustrojowe i terytorialne.<br />
2. Wskaż przyczyny, dla których władcy Rosji, Prus, Austrii i Wielkiej Brytanii rościli sobie prawo<br />
do decydowania o rozstrzygnięciach kongresu wiedeńskiego (wykorzystaj dotychczasową<br />
wiedzę o epoce wojen napoleońskich).<br />
3. Przywołaj główne zasady, którymi w latach 1814–1815 kierowano się podczas ustalania nowych<br />
stosunków międzynarodowych w Europie, i podaj przykłady ich zastosowania.<br />
4. Wyjaśnij specyfikę problemu ziem polskich w czasie obrad kongresu wiedeńskiego.<br />
5. Scharakteryzuj pojęcie porządku powiedeńskiego, uwzględniając jego wymiar międzynarodowy<br />
i wewnątrzpaństwowy.<br />
6. Wyjaśnij, w jaki sposób ład ustalony na kongresie wiedeńskim był utrzymywany przez następne<br />
dziesięciolecia.<br />
7. Przeczytaj fragment Traktatu Świętego Przymierza i wykonaj polecenia.<br />
W imię Przenajświętszej i Nierozdzielnej Trójcy! Pod wpływem wielkich wydarzeń lat ostatnich,<br />
a zwłaszcza pod wpływem dobrodziejstw wyświadczonych przez Opatrzność Boską<br />
tym państwom, które z ufnością nadzieje swe jedynie w niej pokładały, doszły Ich Cesarskie<br />
i Królewskie Mości: Cesarz Austrii, Król Pruski i Cesarz Rosji, do przekonania o konieczności<br />
oparcia stosunków wzajemnych na wzniosłych prawdach, które głosi nauka Boskiego<br />
Zbawiciela. […]<br />
Zgodnie ze słowami Pisma Świętego, które nakazują wszystkim ludziom uważać się za braci,<br />
trzej Monarchowie, zawierający niniejszą umowę, pozostaną połączeni ze sobą więzami szczerego<br />
i nierozerwalnego braterstwa i, uznając w sobie wzajemnie swych rodaków, udzielać sobie<br />
będą w każdej okoliczności i w każdym miejscu poparcia i pomocy; w stosunku zaś do swych<br />
poddanych i swych armii, uważając się za ojców rodziny, budzić w nich będą tegoż samego<br />
ducha braterstwa, jakim sami są ożywieni, celem popierania religii, pokoju i sprawiedliwości.<br />
I. Rusinowa, T. Wituch, Między rewolucją francuską a rewolucją październikową, Warszawa 1981.<br />
21
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
a) Wyjaśnij, co mieli na myśli autorzy tekstu, gdy podawali jako przyczynę swych działań<br />
„wielkie wydarzenia lat ostatnich oraz dobrodziejstwa Opatrzności wobec państw”, których<br />
władcy zawarli pakt Świętego Przymierza.<br />
b) Określ cel ideowy oraz cel polityczny, które są deklarowane przez wymienionych w tekście<br />
władców.<br />
c) Na podstawie tekstu i wiedzy z podręcznika skonfrontuj te cele z rzeczywistymi działaniami<br />
Świętego Przymierza.<br />
d) Na podstawie tekstu i dotychczasowej wiedzy wyjaśnij, dlaczego papiestwo nie mogło<br />
zaaprobować aktu Świętego Przymierza.<br />
8. Przeczytaj opinię brytyjskiego polityka o polityce Wielkiej Brytanii w pierwszej połowie XIX w.<br />
i wykonaj polecenia.<br />
Opinia brytyjskiego premiera lorda Palmerstona z 1841 r.<br />
Jedną z zasad ogólnych, którą rząd Jej Królewskiej Mości uznaje za naczelną w stosunkach<br />
między Anglią a innymi państwami, jest to, że zmiany, które inne narody mogą chcieć wprowadzić<br />
w swoich wewnętrznych konstytucjach i formach rządów, powinny być widziane<br />
jako sprawy, w których Anglia nie ma żadnego interesu, aby zbrojnie interweniować […].<br />
Jednakże próba podjęta przez jakiś naród, by zająć i przywłaszczyć sobie terytorium należące<br />
do innego narodu, to zupełnie inna sprawa; ponieważ taka próba prowadzi do zakłócenia<br />
istniejącej równowagi sił, a poprzez zmianę relatywnej siły państw może stwarzać niebezpieczeństwo<br />
dla innych państw, wobec takich prób rząd brytyjski uważa, że ma pełne prawo<br />
stawiać opór.<br />
H. Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 1996.<br />
a) Na podstawie wiedzy z podręcznika scharakteryzuj stosunek Wielkiej Brytanii do paktu<br />
Świętego Przymierza.<br />
b) Przedstaw sformułowaną w tekście zasadę, którą kierował się rząd brytyjski w polityce<br />
międzynarodowej.<br />
c) Wyjaśnij, jak premier uzasadniał odejście od tej zasady.<br />
d) Oceń związek takiej polityki z ustaleniami kongresu wiedeńskiego.<br />
WARTO PRZECZYTAĆ<br />
F. Herre, Metternich. Orędownik pokoju, Warszawa 1996.<br />
D. King, Wiedeń 1814. Jak pogromcy Napoleona, bawiąc się, ustalali kształt Europy,<br />
Poznań 2009.<br />
P. Wandycz, Pax Europae. Dzieje systemów międzynarodowych w Europie 1815–1914,<br />
Kraków 2003.<br />
22
3<br />
Rewolucja<br />
przemysłowa i przemiany<br />
społeczne w pierwszej połowie XIX w.<br />
• Rewolucja przemysłowa – rola produkcji fabrycznej i przemysłu wydobywczego<br />
• Postęp w transporcie i komunikacji – kolej żelazna, żegluga parowa i telegraf<br />
• Społeczne i kulturowe konsekwencje procesu industrializacji<br />
PASAŻERSKI STATEK<br />
PAROWY ROBERTA<br />
FULTONA<br />
LOKOMOTYWA PAROWA<br />
GEORGE’A STEPHENSONA<br />
NA PIERWSZEJ PUBLICZNEJ<br />
LINII KOLEJOWEJ<br />
PIERWSZA PRĄDNICA<br />
PRĄDU STAŁEGO<br />
MICHAELA FARADAYA<br />
1807<br />
1825<br />
1831<br />
Pierwsza rewolucja przemysłowa na kontynencie europejskim<br />
Jedną z cech charakterystycznych XIX stulecia było niespotykane wcześniej w historii tempo<br />
postępu technologicznego, któremu towarzyszyły przemiany w zakresie sposobów produkcji.<br />
Zapoczątkowane zostały one w Wielkiej Brytanii jeszcze w XVIII w. Na początku wieku XIX<br />
działało tam najwięcej maszyn parowych, kopalń węgla kamiennego i zakładów włókienniczych<br />
oraz rejestrowano najwięcej nowych patentów. Decydowały o tym zasoby surowców<br />
(złoża węgla i rudy żelaza), a także swobodny przepływ ludzi i towarów (brak ograniczeń feudalnych<br />
oraz wewnętrznych barier celnych). Ważną rolę odgrywała również polityka rządu,<br />
strzegącego tajemnic technologicznych (np. do połowy XIX w. nie wolno było wywozić z kraju<br />
angielskich maszyn tkackich). Swobody obywatelskie, takie jak wolność działalności gospodarczej,<br />
wolność słowa czy zgromadzeń, dodatkowo przyciągały na Wyspy Brytyjskie wielu<br />
zdolnych i przedsiębiorczych emigrantów z kontynentu. Aktywność gospodarcza przybyszów<br />
i ich inwestycje przyczyniały się do wzrostu bogactwa Wielkiej Brytanii.<br />
Wydobycie węgla w Wielkiej Brytanii i na świecie w latach 1780–1860<br />
ROK<br />
WIELKA<br />
BRYTANIA<br />
NIEMCY<br />
FRANCJA<br />
STANY<br />
ZJEDNOCZONE<br />
AMERYKI<br />
1790 6 0,3 0,8 –<br />
1800 10 1 1 –<br />
1820 12,5 1,5 1,1 –<br />
1830 16 1,7 2 –<br />
1840 30 3,4 3 2,1<br />
1850 49 6,7 5 7<br />
1860 80 17 8 13<br />
Dane na podstawie: Wiek XIX w źródłach, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1998.<br />
? Oblicz, ile razy w uwzględnionym okresie wzrosło wydobycie węgla w Wielkiej Brytanii.<br />
? Na podstawie zdobytej dotychczas wiedzy wyjaśnij znaczenie węgla w rewolucji przemysłowej.<br />
23
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
1800 r. 1820 r.<br />
1840 r.<br />
25%<br />
29%<br />
35%<br />
2% 2%<br />
35%<br />
34%<br />
9%<br />
10% 12%<br />
3%<br />
30%<br />
29%<br />
25% 20%<br />
Wielka Brytania Francja Rzesza Niemiecka/<br />
Związek Niemiecki<br />
Rosja<br />
Pozostałe państwa<br />
Procentowy udział w produkcji przemysłowej świata – w latach 1800, 1820 i 1840.<br />
? Odczytaj zmiany udziału poszczególnych państw (obszarów) w produkcji światowej i sformułuj<br />
wniosek dotyczący możliwości gospodarczego rozwoju każdego z nich.<br />
? Zwróć uwagę na wycinki diagramów oznaczające pozostałe państwa świata. Sformułuj hipotezę<br />
tłumaczącą przyczynę powiększania się tych udziałów (które z państw świata miało coraz większy<br />
udział w produkcji przemysłowej?).<br />
Industrializacja (łac. industrialis<br />
– przemysłowy) – uprzemysłowienie;<br />
proces, którego<br />
cechą charakterystyczną jest<br />
szybszy rozwój przemysłu<br />
niż innych gałęzi gospodarki,<br />
a co za tym idzie – zwiększanie<br />
udziału przemysłu we wzroście<br />
dochodu narodowego.<br />
O Wielkiej Brytanii mówiono wówczas nie bez<br />
przyczyny: „fabryka świata” (patrz: diagramy powyżej<br />
i poniżej). To wyspiarskie państwo, które posiadało<br />
potężną flotę wojenną i handlową, dominowało w tej<br />
epoce również w handlu międzynarodowym.<br />
Od początku XIX w. proces uprzemysłowienia<br />
(industrializacji) zaczął obejmować także coraz więcej<br />
obszarów Europy kontynentalnej. Zarówno w Wielkiej<br />
Brytanii, jak i w krajach kontynentu w pierwszym<br />
mln<br />
24<br />
Dynamika produkcji przemysłowej<br />
(w mln funtów szterlingów)<br />
w wybranych krajach Europy w pierwszej<br />
połowie XIX w.<br />
? Odczytaj, które kraje zostały ze sobą<br />
porównane. Który z nich przodował w produkcji<br />
przemysłowej, a który miał najniższą<br />
wartość produkcji?<br />
? Na podstawie dotychczasowej wiedzy<br />
wyjaśnij polityczne, społeczne i gospodarcze<br />
przyczyny tej dysproporcji.<br />
? Które państwa osiągnęły największą<br />
dynamikę rozwoju produkcji przemysłowej<br />
w latach 1820–1840?<br />
400<br />
350<br />
300<br />
250<br />
200<br />
150<br />
100<br />
50<br />
0<br />
230<br />
190<br />
WIELKA BRYTANIA<br />
FRANCJA<br />
RZESZA NIEMIECKA<br />
60<br />
ROSJA<br />
15<br />
290<br />
220<br />
WIELKA BRYTANIA<br />
FRANCJA<br />
ZWIĄZEK NIEMIECKI<br />
85<br />
ROSJA<br />
20<br />
387<br />
264<br />
WIELKA BRYTANIA<br />
FRANCJA<br />
ZWIĄZEK NIEMIECKI<br />
150<br />
1800 r. 1820 r. 1840 r.<br />
ROSJA<br />
40
3. Rewolucja przemysłowa i przemiany społeczne w pierwszej połowie XIX w.<br />
Industrializacja w Europie w połowie XIX w. – ważniejsze ośrodki przemysłowe.<br />
? Na podstawie mapy wymień główne europejskie ośrodki wydobycia węgla oraz centra metalurgiczne.<br />
Wyjaśnij, dlaczego na mapie zaznaczono ośrodki przemysłu włókienniczego.<br />
? Wskaż obszary, na których przemysł się nie rozwijał. Porównaj poziom uprzemysłowienia następujących<br />
państw: Wielkiej Brytanii, Prus, monarchii habsburskiej, Rosji.<br />
etapie industrializacji główną rolę odgrywał przemysł włókienniczy (na Wyspach Brytyjskich<br />
do ok. 1830 r.). Kolejny etap rozwoju gospodarczego wiązał się natomiast z dominacją przemysłu<br />
hutniczego i maszynowego oraz ściśle z nim związanego przemysłu wydobywczego<br />
(górnictwa). Nowe ośrodki przemysłowe były lokowane najczęściej w pobliżu źródeł energii,<br />
czyli złóż węgla kamiennego, który wypierał źródła dotychczasowe: węgiel drzewny i siłę<br />
wody. Rozwijający się przemysł potrzebował bowiem olbrzymich ilości żelaza, które można<br />
było wytopić jedynie przy użyciu koksu, otrzymywanego z węgla kamiennego. Wskaźnikiem<br />
stopnia rozwoju gospodarczego państw stał się w XIX stuleciu poziom wydobycia węgla<br />
i produkcji stali.<br />
Proces zmian technologicznych, gospodarczych, a także społecznych końca XVIII i pierwszej<br />
połowy XIX w., określa się mianem rewolucji przemysłowej lub pierwszej rewolucji<br />
przemysłowej (dla odróżnienia od kolejnych – drugiej rewolucji przemysłowej, przypadającej<br />
na drugą połowę XIX i początek XX stulecia, oraz trzeciej – rewolucji naukowo-technicznej,<br />
trwającej od końca II wojny światowej do dziś).<br />
25
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
Energia przyszłości – prąd elektryczny<br />
W epoce triumfów maszyny parowej, w 1831 r. genialny samouk, brytyjski fizyk<br />
Michael Faraday (czytaj: majkel faradej; 1791–1867) odkrył zjawisko indukcji<br />
elektromagnetycznej, a także skonstruował prądnicę – urządzenie<br />
do przekształcania energii mechanicznej na elektryczną. Na odkrytej<br />
przez Faradaya zasadzie działają współczesne generatory prądu.<br />
Na jego cześć jednostce pojemności elektrycznej<br />
nadano nazwę farad. Z kolei jednostkę napięcia<br />
elektrycznego nazwano woltem na cześć<br />
włoskiego fizyka Alessandro Volty (czytaj: wolty;<br />
1745–1827), wynalazcy ogniwa galwanicznego,<br />
będącego pierwowzorem współczesnych baterii<br />
i akumulatorów. Odkrycia w dziedzinie elektryczności,<br />
do jakich doszło w pierwszej połowie XIX w.,<br />
wpływają na nasze życie do dziś. Niemiecki<br />
fizyk i matematyk Georg Ohm (czytaj:<br />
om; 1789–1854), badający zjawiska<br />
z zakresu akustyki i elektryczności,<br />
sformułował prawo (nazwane później<br />
prawem Ohma) o związku między natężeniem<br />
prądu a napięciem panującym na końcach<br />
przewodnika. Aby uhonorować uczonego,<br />
fizycznej jednostce rezystancji (oporu<br />
elektrycznego) potomni nadali nazwę om.<br />
Dysk (także: tarcza) Faradaya – prądnica<br />
prądu stałego wynaleziona przez<br />
brytyjskiego fizyka w 1831 r. Było to<br />
pierwsze urządzenie przekształcające energię<br />
mechaniczną (ruchu obrotowego) na energię<br />
elektryczną prądu stałego.<br />
Przemiany społeczne – miasto<br />
Mechanizacja produkcji, wynikająca z zastosowania maszyn parowych, powodowała<br />
znacznie większą wydajność pracy, a w rezultacie obniżenie jej kosztów i spadek ceny<br />
wyrobu końcowego. Na zakup masowo produkowanych narzędzi czy tkanin mogła teraz<br />
pozwolić sobie także ludność uboższa, wcześniej zmuszona do samodzielnego wytwarzania<br />
tych dóbr w domu lub nabywania drogich produktów rzemieślniczych. Uderzało to<br />
w tradycyjnych wytwórców – rzemieślników oraz właścicieli i pracowników manufaktur.<br />
Niemogące sprostać konkurencji ze strony fabryk warsztaty rzemieślnicze i manufaktury<br />
upadały, a ich pracownicy zasilali szeregi proletariatu przemysłowego. Zastępy robotników<br />
w fabrykach i kopalniach rekrutowały się również spośród ludności napływającej<br />
ze wsi.<br />
Wielu rzemieślników nie chciało się pogodzić ze spadkiem dochodów oraz obniżeniem<br />
poziomu życia. O niekorzystne dla siebie zmiany obwiniali postęp techniczny. Dochodziło<br />
nawet do rozruchów, w których zdesperowani, zagrożeni bezrobociem i nędzą robotnicy<br />
niszczyli urządzenia fabryczne. Od nazwiska XVIII-wiecznego, legendarnego przywódcy<br />
jednego z takich wystąpień, Neda Ludda (czytaj: lada), robotników niszczących maszyny<br />
nazywano w Wielkiej Brytanii luddystami. Największe nasilenie wystąpień luddystów<br />
w Anglii miało miejsce w latach 1812–1820. Do ochrony zabudowań fabrycznych zostały<br />
wówczas zaangażowane ogromne siły policji i wojska. Protestującym robotnikom nie<br />
udało się powstrzymać rozwoju i upowszechniania zdobyczy techniki.<br />
26
3. Rewolucja przemysłowa i przemiany społeczne w pierwszej połowie XIX w.<br />
Po lewej wnętrze zakładów włókienniczych, po prawej – praca dzieci w fabryce sznurka, ryciny<br />
z pierwszej i drugiej połowy XIX w. W takich zakładach urządzenia były napędzane przez centralną<br />
maszynę parową. Napęd przenosiły pasy transmisyjne, które tworzyły niczym niezabezpieczaną,<br />
pozostającą w ciągłym ruchu plątaninę.<br />
? Powiedz, kto pracował w fabrykach.<br />
? Wymień zagrożenia, jakie niosła ta praca dla dorosłych i dla dzieci.<br />
W początkach XIX w. państwo nie oferowało robotnikom jakiejkolwiek ochrony. Poddani<br />
byli bezwzględnej eksploatacji ekonomicznej ze strony właścicieli fabryk, którzy dowolnie<br />
dyktowali warunki pracy i płacy. Robotnicy pracowali po 12–16 godzin dziennie, nierzadko<br />
od świtu do zmierzchu i często w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Wypadki przy pracy<br />
były na porządku dziennym. Wynagrodzenie ledwo starczało na biologiczne przetrwanie. Właściciele<br />
zakładów przemysłowych chętnie zatrudniali kobiety i dzieci, gdyż ich wynagrodzenia<br />
były zwyczajowo niższe niż płace mężczyzn. Robotników można było zwolnić z dnia na dzień,<br />
bez jakiegokolwiek okresu wypowiedzenia czy odprawy. Powszechnym doświadczeniem pracowników<br />
był zatem strach przed bezrobociem i nagłą utratą środków do życia. Jedynym<br />
bogactwem rodzin robotniczych były dzieci, wysyłane do pracy w fabrykach i kopalniach<br />
nawet w wieku czterech lat.<br />
Nędza dzielnic robotniczych, na które składały się ciasne, ciemne, pozbawione wygód,<br />
wznoszone naprędce budynki lub baraki, w dramatyczny sposób kontrastowała z zamożnymi<br />
domami mieszczańskimi i pałacami właścicieli fabryk. Oprócz masowych wystąpień<br />
luddystów w pierwszej połowie XIX w. w Anglii dochodziło do demonstracji, strajków i starć<br />
z wojskiem robotników, domagających się poprawy warunków bytowych. W wyniku tych<br />
incydentów w 1825 r. rząd brytyjski wydał zgodę na zakładanie organizacji robotniczych.<br />
Z czasem organizacje te rozwinęły się w związki zawodowe. Od lat 20. do 40. XIX w. rząd<br />
kolejnymi ustawami ograniczał możliwość zatrudniania dzieci i kobiet w niektórych sektorach<br />
gospodarki, m.in. w górnictwie i włókiennictwie.<br />
Likwidacja ustawodawstwa feudalnego oraz industrializacja nie tylko stworzyły wolny rynek<br />
pracy. Uwolniły również aktywność i zasoby materialne mieszczaństwa. Wiek XIX to okres<br />
triumfu burżuazji, grupy najbardziej zamożnych i przedsiębiorczych mieszczan. Posiadali oni<br />
środki finansowe zwane wówczas kapitałem, które inwestowali w przemysł, handel, bankowość<br />
czy koleje. W przypadku sukcesu inwestycje te przynosiły gigantyczne zyski. Dzięki swemu<br />
bogactwu burżuazja mogła realizować różnorakie ambicje i wywierać wpływ na życie społeczne<br />
27
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
Pałac Kryształowy – bryła budynku i wnętrze<br />
w czasie wielkiej wystawy, ryciny z epoki.<br />
Wielka wystawa<br />
Demonstracją zainteresowań burżuazji całego świata stała się międzynarodowa wystawa<br />
przemysłowa (Wielka Wystawa Przemysłu Wszystkich Narodów) w Londynie w 1851 r.,<br />
na której zaprezentowano m.in. najnowsze maszyny i urządzenia. Specjalnie na tę okazję<br />
wybudowano pawilon wystawowy o nazwie Pałac Kryształowy (ang. Crystal Palace,<br />
czytaj: krystal palas). Ten nieistniejący już dziś obiekt został niemal w całości wzniesiony<br />
z prefabrykatów, czyli gotowych elementów konstrukcyjnych, do jego pokrycia<br />
zużyto niemal 300 tys. tafli szkła. Projektantem Kryształowego Pałacu był brytyjski<br />
architekt Joseph Paxton (czytaj: dżozef pakston). W związku z tym dziełem, uznanym<br />
za cud techniki budowlanej, królowa Wielkiej Brytanii Wiktoria, nadała Paxtonowi<br />
tytuł szlachecki. Rozwój tego typu architektury był możliwy dzięki nowej technologii,<br />
wzrostowi produkcji oraz spadkowi cen żelaza w XIX w.<br />
i polityczne. Aktywni członkowie tej grupy dowodzili swą działalnością, że o miejscu jednostki<br />
w społeczeństwie i przynależności do elity decyduje zamożność, a nie – szlachetne urodzenie.<br />
Dzięki gromadzonym zasobom materialnym stawali się znaczącymi mecenasami kultury i sami<br />
narzucali dominujące w niej wzorce.<br />
W interesie burżuazji leżała obrona systemu ekonomicznego, opartego na wolności działalności<br />
gospodarczej i prywatnej własności środków produkcji, nazywanego już wtedy kapitalizmem.<br />
Dlatego przedstawiciele burżuazji skłaniali się w większości ku liberalizmowi (patrz: s. 47)<br />
i opowiadali się za likwidacją pozostałości absolutyzmu.<br />
Przemiany społeczne – wieś<br />
Głębokie zmiany społeczne nie ominęły obszarów wiejskich, gdzie wciąż mieszkała zdecydowana<br />
większość Europejczyków. Przeobrażenia okresu rewolucji francuskiej i czasów napoleońskich<br />
zniosły ostatecznie we Francji wszelkie formy poddaństwa chłopów oraz pozwoliły na ich<br />
uwłaszczenie. Holandia i Wielka Brytania ten proces miały już dawno za sobą. Natomiast w absolutystycznych<br />
monarchiach Europy Środkowej procesy znoszenia poddaństwa i uwłaszczenia<br />
zachodziły – w zróżnicowany sposób i różnym tempie – aż do drugiej połowy XIX w. (w Prusach<br />
w latach 1811–1850, w Austrii – w 1848 r., w Rosji – w 1861 r., patrz: s. 75, 102, 115).<br />
28
3. Rewolucja przemysłowa i przemiany społeczne w pierwszej połowie XIX w.<br />
Zniesienie poddaństwa – akt prawny likwidujący zależność chłopa od pana, wynikającą<br />
z faktu dzierżenia ziemi pańskiej przez chłopa (poddaństwo gruntowe) oraz sprawowania przez<br />
pana sądownictwa nad chłopem (poddaństwo osobiste). Po zniesieniu poddaństwa chłop<br />
podlegał sądownictwu państwowemu i mógł opuszczać ziemię, którą uprawiał.<br />
Uwłaszczenie chłopów – akt prawny nadający chłopu prawo własności ziemi, którą uprawia;<br />
uwłaszczenie w Europie Środkowej i Rosji było przeprowadzane na różnych warunkach (z mniejszymi<br />
lub większymi kosztami tej reformy nałożonymi na chłopów i właścicieli).<br />
Po zniesieniu poddaństwa i uwłaszczeniu część chłopów sprzedawała swe niewielkie działki, z których<br />
nie mogła wyżywić rodziny, i migrowała w poszukiwaniu pracy najemnej do miast. Chłopscy<br />
przybysze z reguły zasilali w miastach szeregi proletariatu. Z kolei ci spośród chłopów, którzy<br />
potrafili się odnaleźć w warunkach gospodarki wolnorynkowej, dokupywali ziemię i stawali się<br />
zamożnymi producentami żywności, konkurującymi z większymi właścicielami ziemskimi.<br />
Ukształtowała się wówczas także warstwa ziemian – właścicieli ziemskich, wywodzących<br />
się ze szlachty oraz tych przedstawicieli wzbogaconego mieszczaństwa, którzy nabywali ziemię<br />
i stylem życia naśladowali szlachtę. Ich majątki opierały się na najemnej sile roboczej chłopów.<br />
Kruppowie: od odlewni stali do koncernu zbrojeniowego<br />
Pochodząca z Holandii mieszczańska rodzina Kruppów zajmowała się w niemieckim<br />
Essen handlem towarami kolonialnymi. Friedrich Krupp (1787–1826) już w wieku 14 lat<br />
był praktykantem handlowym, a w wieku 20 lat zarządzał małą hutą żelaza w Zagłębiu<br />
Ruhry (czytaj: rury). Oddziedziczony kapitał kupiecki zainwestował w wydobycie rudy<br />
żelaza i produkcję stali w zbudowanych przez siebie zakładach w Essen. W 1840 r. jego syn<br />
Alfred Krupp (1812–1887) rozbudował zakłady o fabryki produkujące lokomotywy i szyny<br />
oraz stalowe działa. W drugiej połowie XIX w. Kruppowie stworzyli jeden z największych<br />
na świecie koncernów zbrojeniowych, zaopatrujących armie wielu państw.<br />
Zakłady Kruppa w Essen, rycina i fotografia z drugiej połowy XIX w.<br />
? Na podstawie wiedzy z rozdziału oraz historii rodziny Kruppów przypomnij dogodne warunki<br />
powstania i rozwoju przemysłu.<br />
? Zastanów się nad wpływem działalności zakładów Kruppa na krajobraz, środowisko<br />
naturalne, zdrowie i życie mieszkańców Essen i okolic. Wskaż aspekty, których w XIX w. nie<br />
dostrzegano.<br />
? Rycina i zdjęcie pochodzą z tego samego czasu. Skomentuj, w jaki sposób te dwa media<br />
przedstawiają to samo miejsce.<br />
29
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
1 2<br />
Wykorzystanie maszyny parowej w rolnictwie: (1) młockarnia, (2) orka; ryciny z epoki.<br />
? Rozważ przyczyny i skutki społeczne upowszechnienia maszyn rolniczych na wsi.<br />
30<br />
Część ziemian, która nie potrafiła gospodarować bez darmowej pracy pańszczyźnianej lub prowadziła<br />
życie ponad stan, popadała w długi i bankrutowała. Po sprzedaży majątku byli ziemianie<br />
zwykle przenosili się do miast w poszukiwaniu nowego zajęcia, np. w administracji, handlu<br />
i wolnych zawodach. Zasilali w ten sposób szeregi inteligencji, czyli grupy, która utrzymywała<br />
się z pracy umysłowej (nauczyciele, urzędnicy, dziennikarze).<br />
Wyżywienie ludności, zamieszkującej w rozrastających się miastach przemysłowych, było<br />
możliwe dzięki upowszechnianiu się przemian w rolnictwie, zwanych rewolucją agrarną,<br />
zapoczątkowanych w XVII w. w Holandii i w XVIII w. w Wielkiej Brytanii. XIX-wieczna<br />
modernizacja rolnictwa polegała na zastąpieniu trójpolówki płodozmianem, zastosowaniu<br />
urządzeń rolniczych napędzanych siłą koni lub maszyn parowych (kosiarki, żniwiarki,<br />
młockarnie itp.), wprowadzeniu nawozów sztucznych oraz nowych upraw, takich jak: buraki<br />
pastewne i cukrowe, rzepak, tytoń, koniczyna, a przede wszystkim tych zwiększających zasoby<br />
żywności – jak ziemniaki i kukurydza. Unowocześnienie rolnictwa dokonywało się najszybciej<br />
tam, gdzie brakowało na wsi taniej siły roboczej. Zmiany prowadziły do znacznego wzrostu<br />
produkcji żywności.<br />
W pierwszej połowie XIX stulecia najpopularniejszym produktem żywnościowym osób<br />
ubogich stały się ziemniaki. Były one bardziej odporne na złą pogodę, a w uprawie okazywały<br />
się wydajniejsze od tradycyjnych zbóż (z tego samego obszaru uprawy ziemniak przynosił<br />
kilkakrotnie większy plon niż np. żyto czy pszenica). Gdy w połowie lat 40. XIX w. w Europie<br />
miała miejsce zaraza ziemniaczana, doprowadziła do fali głodu. Szczególnie boleśnie dotknął on<br />
w latach 1845–1849 Irlandię (patrz: s. 96).<br />
Demografia, urbanizacja<br />
Opisane zmiany pozwalały na szybki wzrost liczby ludności Europy – w pierwszej połowie<br />
stulecia o 70 mln. Wynikało to ze spadku śmiertelności, związanego z coraz skuteczniejszym<br />
zwalczaniem wielu chorób. Pomógł w tym postęp w dziedzinie higieny i medycyny m.in. upowszechnienie<br />
szczepień dzieci przeciwko ospie (1798 r.).<br />
Równolegle trwał proces urbanizacji. Stale rosła bowiem liczba ludności w miastach.<br />
W 1800 r. w Europie było 55 miast powyżej 50 tys. mieszkańców. Po pięćdziesięciu latach<br />
31 miast miało powyżej 100 tys. mieszkańców, Paryż zamieszkiwało już ponad milion osób,<br />
a Londyn – ponad dwa miliony (patrz: tabela).
3. Rewolucja przemysłowa i przemiany społeczne w pierwszej połowie XIX w.<br />
Rozwój demograficzny niektórych krajów w pierwszej połowie XIX w.<br />
KRAJ<br />
Anglia<br />
Francja<br />
kraje włoskie/ Włochy<br />
Królestwo Polskie<br />
LUDNOŚĆ W MILIONACH<br />
1800 R. 1850 R.<br />
10,9<br />
27,3<br />
10,5<br />
2,7<br />
20,9<br />
36,5<br />
13,0<br />
4,8<br />
STOPA<br />
PRZYROSTU W %<br />
prawie 100<br />
30<br />
24<br />
77<br />
? Zastanów się nad przyczynami dysproporcji w przyroście ludności na porównanych obszarach.<br />
Ludność wybranych miast Europy w latach 1800–1850 (w tysiącach)<br />
MIASTO<br />
ROK<br />
1800 1850<br />
Berlin 172 440<br />
Budapeszt 54 178<br />
Londyn 1 117 2 685<br />
Moskwa 250 365<br />
Paryż 581 1 053<br />
Wiedeń 247 444<br />
? Oblicz, w których miastach przybyło najmniej ludności, a w których – najwięcej.<br />
? Na podstawie informacji z rozdziału wyjaśnij przyczyny takiej dysproporcji.<br />
Wraz z rozbudową miast – poza średniowieczne i nowożytne obwarowania – narodziła się<br />
publiczna komunikacja miejska. Tworzyły ją przede wszystkim tramwaje konne. Aby ułatwić<br />
przemieszczanie się osób i pojazdów, poszerzano ulice i wytyczano w nowych dzielnicach szerokie<br />
aleje. Zaczęto także oświetlać ważniejsze ulice latarniami – najpierw olejowymi, a następnie<br />
gazowymi (pierwsze w 1809 r. w Londynie; w 1856 r. w Warszawie i Krakowie).<br />
Przemiany w transporcie<br />
Powszechnie wykorzystywana w produkcji praca maszyn parowych bardzo szybko znalazła<br />
zastosowanie także w transporcie. W 1807 r. amerykański inżynier i wynalazca Robert Fulton<br />
(1765–1815) zbudował pierwszy statek pasażerski z napędem parowym. Wprowadzenie<br />
parowców do żeglugi uczyniło transport wodny szybszym i bardziej niezależnym od warunków<br />
pogodowych, np. braku wiatru (choć początkowo statki parowe na wszelki wypadek<br />
wyposażano także w ożaglowanie). Już w 1819 r. parowiec po raz pierwszy pokonał Atlantyk.<br />
Około połowy XIX stulecia do budowy statków zaczęto stosować w miejsce drewna stal,<br />
a napęd w postaci bocznych kół z łopatkami zastępowano umieszczoną z tyłu śrubą. Dzięki<br />
temu rozwiązaniu skrócono czas podróży przez Atlantyk o ponad połowę. Przyczyniło się to<br />
także do obniżenia kosztów transportu morskiego, a to z kolei – do nasilenia masowej migracji<br />
z Europy do Stanów Zjednoczonych i państw Ameryki Łacińskiej w drugiej połowie stulecia.<br />
Równie doniosłe znaczenia miało wykorzystanie maszyny parowej w transporcie lądowym.<br />
W 1825 r. brytyjski inżynier George Stephenson (czytaj: dżordż stiwenson; 1781–1848) zaprojektował<br />
lokomotywę parową (parowóz), która obsługiwała pierwszą na świecie publiczną<br />
linię kolejową (trasa Stockton–Darlington). „Droga żelazna” zrobiła oszałamiającą karierę –<br />
31
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
Parowiec Fultona na wodach<br />
rzeki Hudson, kolorowana<br />
rycina z epoki.<br />
Parowiec Fultona<br />
Amerykanin Robert Fulton już w latach 1801–1803 zbudował we Francji mały statek<br />
z napędem parowym i wypróbował go na wodach paryskiej Sekwany. Skonstruował<br />
też prymitywny, napędzany mięśniami ludzkimi pojazd podwodny, Nautilus.<br />
Świadkiem pokazów był sam Napoleon. Wynalazki nie znalazły jednak uznania w jego<br />
oczach, co skłoniło Fultona do powrotu do Ameryki i uruchomienia tam budowy<br />
parowych statków pasażerskich.<br />
wkrótce w całej Europie, a potem na świecie zaczęto budować linie kolejowe. Transport koleją<br />
okazał się znacznie szybszy i tańszy od dotychczasowych środków lokomocji (dyliżanse, wozy).<br />
Dzięki niej w dalekie podróże (np. w poszukiwaniu pracy) mogli udać się także ludzie biedniejsi.<br />
Kolej przybliżała do siebie państwa i narody. Stanowiła bodziec do dalszego rozwoju przemysłu<br />
i handlu oraz przyczyniła się do szybszego obiegu informacji i idei. Dzięki kolei, dającej możliwość<br />
szybkiego dowozu produktów masowych, w tym żywności, łatwiej było łagodzić skutki<br />
nieurodzaju czy klęsk naturalnych (susza, powodzie).<br />
Nowe formy łączności i początki fotografii<br />
Na początku XIX w. przesyłanie wiadomości na duże odległości odbywało się głównie<br />
za pomocą listów. Wojsko i urzędy państwowe korzystały z telegrafu optycznego, czyli sieci<br />
wież z sygnalizatorami przypominającymi wyglądem semafor. Jego działanie uzależnione<br />
było od pogody i widoczności między poszczególnymi wieżami. Tą drogą można było<br />
przesyłać jedynie krótkie informacje. Obieg informacji na duże odległość zrewolucjonizowały<br />
odkrycia z dziedziny elektryczności. W 1835 r. amerykański wynalazca Samuel Morse<br />
(czytaj: mors; 1791–1872) opracował sposób przesyłania informacji na odległość za pomocą<br />
kabla elektrycznego – telegraf elektromagnetyczny. Opracowany przez niego kod (alfabet<br />
Morse’a) składał się z kombinacji impulsów długich i krótkich dla każdej z liter alfabetu. Używa<br />
się go – w unowocześnionej formie – do dziś. Linie telegraficzne zaczęły łączyć większe<br />
miasta (często kładziono je przy okazji budowy torów kolejowych), potem zaś kraje, a nawet<br />
kontynenty. W 1844 r. w Stanach Zjednoczonych pomiędzy Waszyngtonem a Baltimore<br />
powstała pierwsza linia telegraficzna. W 1861 r. kabel telegraficzny, biegnący po dnie kanału<br />
32
3. Rewolucja przemysłowa i przemiany społeczne w pierwszej połowie XIX w.<br />
Koleje żelazne w Europie w połowie XIX w.<br />
Po uruchomieniu kolei w Anglii do połowy wieku powstały następne linie: we Francji, w Austrii, Belgii,<br />
Saksonii, Rosji, Prusach, Królestwie Obojga Sycylii, Królestwie Hanowerskim, Księstwie Toskańskim,<br />
Królestwie Polskim.<br />
? Wskaż państwa/obszary, gdzie do połowy XIX w. zbudowano najwięcej linii kolejowych i te pozbawione<br />
transportu kolejowego.<br />
? Na podstawie mapy ze s. 25 oraz wiadomości z podręcznika wyjaśnij związek budowy linii kolejowych<br />
z rozwojem przemysłu.<br />
La Manche, połączył Wielką Brytanię i Francję. Zaledwie pięć lat później położono kabel<br />
na dnie Atlantyku między Europą a Stanami Zjednoczonymi. Dzięki temu informacje, które<br />
wcześniej docierały po wielu tygodniach, mogły być przekazywane w ciągu kilku godzin.<br />
Szybkie przesyłanie wiadomości miało ogromny wpływ na rozwój prasy. W XIX w.<br />
jej nakłady błyskawicznie rosły dzięki coraz nowocześniejszym maszynom drukarskim,<br />
które umożliwiały tani i szybki druk. Prasa z kolei pozwalała na szybkie rozprzestrzeniane<br />
się nowych myśli. Równocześnie rozwijały się usługi pocztowe – wprowadzenie dostępnej<br />
dla wszystkich opłaty, uiszczanej za pomocą tanich znaczków pocztowych, przełożyło się<br />
na ułatwienia w komunikowaniu się na skalę masową.<br />
Rewolucyjnym wydarzeniem pierwszej połowy XIX w. były narodziny fotografii. Na utrwalanie<br />
obrazu pozwoliły badania z zakresu optyki i chemii. Francuski wynalazca Joseph Niepce<br />
(czytaj: żozef nieps) w 1826 r., za pomocą znanego już w starożytności urządzenia camera<br />
obscura i metalowej płytki pokrytej jodkiem srebra, utrwalił widok z okna swej pracowni.<br />
33
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
Pracę nad tym wynalazkiem kontynuował Louis Daguerre (czytaj: lui dager; 1787–1851).<br />
W połowie lat 30. XIX w. stworzył on urządzenie do utrwalania obrazu na posrebrzanych<br />
miedzianych płytkach, nazwanych potem od jego nazwiska dagerotypami. Pierwotnie zdjęcie<br />
w tej technologii powstawało podczas wielogodzinnego naświetlania, jednak późniejsze wynalazki<br />
skróciły ten czas. W 1861 r. brytyjskiemu fizykowi Jamesowi Maxwellowi (czytaj: dżejmsowi<br />
maksuelowi) udało się zrobić pierwsze kolorowe zdjęcie.<br />
ŚLADY PRZESZŁOŚCI<br />
Początkowo ruch pocztowy regulowały umowy dwustronne między państwami. Rozwiązanie<br />
to było jednak nieefektywne i przysparzało w praktyce wielu problemów. W 1837 r.<br />
brytyjski nauczyciel Rawlin Hill zaproponował rewolucyjne rozwiązanie: wprowadzenie<br />
przedpłaty za wysłane listy. Dowodem jej uiszczenia był znaczek pocztowy. Jego cenę określano<br />
w zależności od wagi przesyłki i kraju, do którego miała<br />
trafić. To rozwiązanie zostało zaakceptowane przez klientów<br />
poczt i wkrótce po Wielkiej Brytanii zaczęły je wprowadzać inne<br />
państwa. Aby uregulować obrót pocztowy w skali świata, na konferencji<br />
w Bernie w 1874 r. powołano do życia istniejący do dziś<br />
Międzynarodowy Związek Pocztowy.<br />
Pierwszy na świecie znaczek pocztowy, wydany przez brytyjską<br />
pocztę w 1840 r. Ze względu na kolor druku i nominał (1 pens) był powszechnie<br />
nazywany Black Penny (czarna jednopensówka). Na znaczku<br />
umieszczono wizerunek brytyjskiej królowej Wiktorii.<br />
KALENDARIUM<br />
1807 pasażerski statek parowy skonstruowany przez Roberta Fultona<br />
1825 lokomotywa parowa skonstruowana przez George’a Stephensona, obsługująca<br />
pierwszą publiczną linię kolejową<br />
1826 narodziny fotografii – pierwszy utrwalony obraz (Joseph Niepce)<br />
1831 pierwsza prądnica prądu stałego Michaela Faradaya<br />
POLECENIA<br />
1. Scharakteryzuj czynniki, które sytuowały Wielką Brytanię w czołówce rewolucji przemysłowej<br />
w pierwszej połowie XIX w.<br />
2. Na przykładach wybranych krajów europejskich wyjaśnij znaczenie różnych warunków<br />
technologicznych i społecznych dla postępu rewolucji przemysłowej.<br />
3. Rozważ skutki uwłaszczenia i rewolucji agrarnej dla różnych grup ludzi pracujących w rolnictwie.<br />
4. Wyjaśnij znaczenie wynalazków końca XVIII i pierwszej połowy XIX w. dla rozwoju produkcji<br />
przemysłowej oraz dla transportu i szeroko pojętej komunikacji.<br />
5. Przeczytaj poniższy opis i wykonaj polecenia.<br />
34
3. Rewolucja przemysłowa i przemiany społeczne w pierwszej połowie XIX w.<br />
Opis miasta Brno pióra dziennikarza Jana Ohérala z 1838 r.<br />
Wygląd Brna zmienił się całkowicie w zaledwie kilka lat. […] Z dnia na dzień nowa potęga,<br />
nowy typ ludzkiej działalności […] odcisnął pieczęć na mieście. Nowa potęga przeniosła nas<br />
z ciszy i sennego spokoju we wrzawę warsztatów. Nowa potęga wybrała te przedmieścia na<br />
pole walki, zbudowała tu wielkie pałace z monumentalnymi kominami, sterczącymi z ziemi<br />
w niebo jak skamieniałe palce, zasnuwającymi stare miasto i jego liczne wieże chmurami<br />
dymu. […] Kto widzi stojące rzędami pod miastem fabryki i warsztaty, na każdym kroku<br />
słyszy jęk i zgiełk maszyn parowych, monotonny hałas młota czy krosien, wieczorem zobaczy<br />
rzędy rozświetlonych okien, za którymi setki ludzi pracują do późnej nocy; kto w bladym<br />
świetle lampy gazowej ujrzy niezliczone maszyny wszelkiego rodzaju, w nieprzerwanym ruchu,<br />
ten nie będzie wątpił, że system wytwórczości, którego najlepszą teraz wersją są […]<br />
w wielu częściach świata fabryki, […] również tutaj zapanował.<br />
P.M. Judson, Imperium Habsburgów. Wspólnota narodów,<br />
przeł. S. Patlewicz, Warszawa 2017.<br />
a) Na podstawie tekstu oraz wiedzy z podręcznika wyjaśnij, jakie zjawisko autor reportażu<br />
nazywał nową potęgą.<br />
b) Wskaż zmiany w urbanistyce miasta oraz w organizacji i warunkach pracy człowieka, na które<br />
zwrócił uwagę dziennikarz.<br />
c) Rozważ wyzwania, jakie stawiała przed rzemieślnikiem nowa potęga, o której mowa w tekście.<br />
6. Obejrzyj poniższą karykaturę i wykonaj polecenia.<br />
Bieda na Śląsku, niemiecka karykatura z 1844 r. ilustrująca strajk tkaczy na Śląsku.<br />
a) Na czym – zdaniem autora ilustracji – polegała pomoc rządu w rozwiązaniu trudnej sytuacji<br />
tkaczy śląskich?<br />
b) Wyjaśnij przesłanie karykatury.<br />
WARTO PRZECZYTAĆ<br />
E. Hobsbawm, Wiek rewolucji 1789–1848, Warszawa 2013 (odpowiednie rozdziały).<br />
J. Osterhammel, Historia XIX wieku. Przeobrażenie świata, Poznań 2013 (odpowiednie rozdziały).<br />
D. Sdvižkov, Epoka inteligencji. Historia porównawcza warstwy wykształconej w Europie, Warszawa 2011.<br />
35
4<br />
Przemiany<br />
kulturowe w pierwszej<br />
połowie XIX w.<br />
• Idee i literatura epoki romantyzmu<br />
• Malarstwo akademickie i romantyczne<br />
• Klasycyzm i historyzm w architekturze<br />
• Biedermeier – „sztuka mieszczan dla mieszczan”<br />
Romantyzm – idee i postawy<br />
Burzliwe wydarzenia okresu rewolucji francuskiej i epoki napoleońskiej spowodowały upadek<br />
dotychczasowych autorytetów i odrzucenie wartości, wstrząsnęły powszechną wiarą we wszechmoc<br />
rozumu, udowodniły nieprzewidywalność rozwoju wydarzeń i nadszarpnęły zaufanie<br />
w możliwości człowieka. Kształtujący się od schyłku XVIII stulecia prąd ideowy i artystyczny,<br />
zwany romantyzmem (fr. romantisme od roman – opowieść, powieść), z wielką siłą oddziaływał<br />
na literaturę, malarstwo oraz muzykę. Dlatego okres w dziejach kultury pomiędzy wojnami<br />
napoleońskimi a połową XIX w. określamy jako epokę romantyzmu, chociaż postawy i dzieła<br />
romantyczne współistniały wówczas z klasycyzmem.<br />
Romantycy odrzucali oświeceniową koncepcję rozumu jako głównego kryterium poznania<br />
na rzecz roli uczucia, intuicji i natchnienia. Uważali, że świat jest zbyt złożony, tajemniczy i nieuchwytny,<br />
aby dało się go pojąć, opisać i uporządkować za pomocą rozumu. Przekonanie to wyraża<br />
się znakomicie w słynnym fragmencie Romantyczności Adama Mickiewicza: „Czucie i wiara silniej<br />
mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko”. W sztuce romantycznej dominowała tajemniczość<br />
i nastrojowość, artystów fascynowały natura, kultura orientalna i ludowa oraz epoka średniowiecza.<br />
BIOGRAM<br />
George Byron (1788–1824) pochodził ze zubożałej rodziny<br />
arystokratycznej (miał prawo zasiadania w Izbie<br />
Lordów), a jego krótkie i burzliwe życie obfitowało<br />
w podróże, romanse i skandale towarzyskie (w wyniku<br />
jednego z nich musiał w 1816 r. opuścić na zawsze Wielką<br />
Brytanię). W ojczyźnie dał się poznać jako obrońca<br />
grup prześladowanych: luddystów z zakładów włókienniczych<br />
oraz irlandzkich katolików. W 1823 r. mocno<br />
zaangażował się – także finansowo – w walkę Greków<br />
o niepodległość (patrz s. 62). W jej trakcie zmarł na malarię.<br />
Śmierć Byrona przyczyniła się do upowszechnienia<br />
i jego legendy, i wzorca poety romantycznego jako<br />
jednostki wybitnej, ale wyobcowanej i skonfliktowanej<br />
ze swoim otoczeniem, samotnie zmagającej się z targającymi<br />
nią emocjami i napierającymi siłami zła.<br />
? Zwróć uwagę na egzotyczny strój poety. Jak sądzisz,<br />
dlaczego Byron chciał być sportretowany w ten sposób?<br />
George Byron w stroju greckim.<br />
36
4. Przemiany kulturowe w pierwszej połowie XIX w.<br />
Bunt przeciw myśli oświeceniowej często skutkował podważaniem porządku politycznego,<br />
powstałego po 1815 r. Większość twórców romantycznych odnosiła się krytycznie do ładu<br />
międzynarodowego, którego wyrazem było Święte Przymierze, a także do braku swobód politycznych<br />
i narodowych, tyranii władców absolutnych i niesprawiedliwości społecznej. Często<br />
bohaterem literatury romantycznej był skłócony ze światem samotny geniusz, rzucający wyzwanie<br />
siłom zła (jak np. doktor Faust z dramatu Goethego). Lektura takich dzieł, popularnych<br />
zwłaszcza wśród ludzi młodych, podsycała ducha buntu i oporu, zachęcając do aktywnego<br />
kwestionowania porządku świata. Wielu romantyków brało udział w rewolucjach i powstaniach<br />
narodowych, jak np. angielski poeta George Byron (czytaj: dżordż bajron; 1799–1824), wspierający<br />
walkę o wolność Grecji, poległy podczas Wiosny Ludów węgierski poeta Sándor Petőfi<br />
(1823–1849) czy Adam Mickiewicz, organizujący Legion Polski, mający walczyć o wyzwolenie<br />
Włoch (patrz też: s. 164).<br />
Należy podkreślić, że nie były to postawy jedyne. Wśród twórców doby romantyzmu<br />
występowali także zdeklarowani konserwatyści (patrz: s. 49) i obrońcy Świętego Przymierza,<br />
jak np. francuski poeta François-René de Chateaubriand (czytaj: fransua rene dy<br />
szatobrią; 1768–1848).<br />
Akademizm i malarstwo romantyczne<br />
W pierwszej połowie XIX stulecia w akademiach sztuk pięknych kultywowano estetykę<br />
klasyczną. Prowadzone tam studia polegały na kopiowaniu dzieł starożytności i renesansu –<br />
z zachowaniem klasycznej formy i mitologicznej treści. Dominujący wówczas w oficjalnym<br />
życiu publicznym styl w sztukach plastycznych nazywamy akademizmem.<br />
Eugéne Delacroix (czytaj: użen<br />
delakrła), Wolność wiodąca lud<br />
na barykady, obraz z 1830 r.<br />
Na pierwszym planie alegorycznej<br />
kompozycji widać Mariannę –<br />
od czasów Wielkiej Rewolucji<br />
jeden z nieoficjalnych symboli<br />
Francji – młodą kobietę w czapce<br />
frygijskiej, wznoszącą w górę<br />
zakazaną po 1815 r. trójkolorową<br />
flagę. Marianna to uosobienie<br />
wolności. Towarzyszą jej: mały<br />
ulicznik, inteligent w cylindrze<br />
(to autoportret samego<br />
Delacroix) oraz robotnik w białej,<br />
rozchełstanej koszuli. Wśród<br />
trupów poległych w walkach<br />
ulicznych i ciał osób rannych<br />
Marianna prowadzi przedstawicieli<br />
różnych grup społecznych do walki<br />
o prawa polityczne.<br />
? Zwróć uwagę na datę powstania obrazu. Sprawdź, jakie wydarzenia wstrząsnęły wówczas Francją.<br />
? Rozważ stosunek autora do monarchii Burbonów, przywróconych na tron Francji po upadku<br />
Napoleona, i do Świętego Przymierza, którego Burbonowie byli członkami.<br />
37
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
Caspar David Friedrich (czytaj: kaspar<br />
dawid fridriś), Wędrowiec nad morzem mgły<br />
(Podróżnik po morzu chmur), obraz<br />
z ok. 1817 r. Zwrócony tyłem do widza,<br />
bohater stoi samotnie na wzgórzu i wpatrzony<br />
w dal, kontempluje surową i niezmierzoną<br />
potęgę natury. Z krajobrazu bije tajemniczość<br />
i melancholia. Płótno Friedricha można<br />
interpretować jako metaforę życia, nieznanej<br />
przyszłości, z którą każdy musi się zmierzyć<br />
samodzielnie. Może być także uznawane<br />
za niemą modlitwę. Romantycy uważali<br />
bowiem, że w potędze przyrody odbija się<br />
majestat Boga (sam Friedrich był osobą głęboko<br />
religijną).<br />
Tymczasem zbuntowani przedstawiciele<br />
nowego pokolenia artystów odrzucali sztywne<br />
reguły tworzenia, odwołujące się do kanonów<br />
piękna obowiązujących w starożytności. Twórcy<br />
romantyczni mieli kierować się własnym<br />
natchnieniem i wyobraźnią. Francuski poeta<br />
Teofil Gautier (czytaj: gotje) sformułował<br />
koncepcję sztuki pełnej idei, snów, wrażeń. To z jego nazwiskiem wiąże się również upowszechnienie<br />
hasła „sztuka dla sztuki” (także: „sztuka jest celem sama w sobie”), będącego sprzeciwem<br />
wobec nakładania na dzieła sztuki funkcji pozaestetycznych (np. edukacyjnych, politycznych).<br />
Dzieło miało być doskonałe dzięki swej formie. Jednocześnie jednak ani pisarze, ani malarze<br />
romantycy nie stronili od komentowania w swej twórczości bieżącej sytuacji politycznej.<br />
W swych pismach Gautier m.in. bronił romantycznego malarstwa Eugène’a Delacroix<br />
(1798–1863), którego śmiałe kompozycje szokowały – przywykłą do klasycystycznych obrazów –<br />
publiczność.<br />
W swych niepokojących i pełnych aury tajemniczości, nierzadko dynamicznych kompozycjach<br />
malarze romantyczni usiłowali oddać gwałtowne emocje prezentowanych postaci, wizje<br />
własnych snów, marzeń czy koszmarów (jak hiszpański malarz Francisco Goya [czytaj: goja;<br />
1746–1828]) lub melancholijny nastrój przemijania. W pejzażach, za pomocą bogatej palety<br />
barw, starali się uchwycić monumentalne i tajemnicze piękno przyrody, stanowiące odbicie<br />
niepojętego absolutu Boga. Charakterystycznym przedstawicielem tego nurtu był niemiecki<br />
malarz Caspar David Friedrich (1774–1840), który tak pisał o swojej twórczości: „Prawdziwe<br />
dzieło sztuki […] rodzi się w godzinie szczęśliwej, bez świadomości artysty, z wewnętrznego<br />
porywu serca”.<br />
Literatura i muzyka epoki romantyzmu<br />
Bohaterowie poezji romantycznej byli samotni, wrażliwi, często nieszczęśliwi. Rozdarci<br />
wewnętrznie, izolowali się od otaczającego ich wrogiego świata lub otwarcie przeciw niemu<br />
występowali. Do najwybitniejszych poetów romantycznych należeli: Niemcy – Friedrich<br />
Schiller (czytaj: sziler; 1759–1805) i Johann Wolfgang Goethe (czytaj: gete; 1749–1832),<br />
wspomniany już Anglik George Byron oraz Rosjanin Aleksander Puszkin (1799–1837).<br />
38
4. Przemiany kulturowe w pierwszej połowie XIX w.<br />
Pisarki pierwszej połowy XIX stulecia<br />
Na specjalną uwagę zasługują pisarki tej epoki, które również obecnie budzą zainteresowanie<br />
dzięki udanym ekranizacjom ich powieści. Preromantyczny nurt, reprezentowany przez<br />
powieść grozy, zwaną też powieścią gotycką, reprezentowała Ann Radcliffe (czytaj:<br />
radklif; 1764–1823), uznawana obecnie za prekursorkę horroru (powieść Tajemnice zamku<br />
Udolfo). Radcliffe stała się inspiracją dla pisarstwa Jane Austen (1775–1817), której powieści,<br />
takie jak Rozważna i romantyczna (1811), Duma i uprzedzenie (1813) czy Mansfield Park (1814),<br />
były wielokrotnie filmowane, również na początku XXI w. Romantyczny nastrój tajemniczości<br />
i grozy przyniósł też poczytność powieściom sióstr Brontë (czytaj: bronti): Charlotte<br />
(czytaj: szarlot; 1816–1855; m.in. Dziwne losy Jane Eyre), Emily (czytaj: emili; 1818–1848;<br />
Wichrowe wzgórza) i Anne (czytaj: an; 1820–1849; Agnes Grey).<br />
Do grona najsławniejszych literatek epoki zaliczyć też trzeba Mary Shelley (czytaj: mery szeli;<br />
1797–1851). Dziewiętnastowieczna fascynacja nauką, a także problem odpowiedzialności<br />
uczonych za skutki własnych odkryć znalazły odzwierciedlenie w jej utworze zatytułowanym<br />
Frankenstein, czyli współczesny Prometeusz. Poczytna do dziś powieść grozy opowiada<br />
o eksperymencie szwajcarskiego lekarza, doktora Frankensteina. Ze szczątków zmarłych<br />
stworzył on ciało, w które udało mu się tchnąć życie. Stworzony przez Frankensteina<br />
„nowy człowiek” został jednak odrzucony ze względu na swój przerażający wygląd – i przez<br />
społeczeństwo, i przez własnego stwórcę. Samotny, przepełniony słusznym gniewem wobec<br />
świata, potwór Frankensteina doprowadził do zguby doktora i jego bliskich.<br />
Scena ożywiania „nowego człowieka” w pierwszej z wielu ekranizacji powieści Mary<br />
Shelley (amerykańskiego filmu Frankenstein z 1931 r.).<br />
? W powieści Shelley nie ma mowy o tym, w jaki sposób doktor Frankenstein ożywił martwe<br />
ciało. Na podstawie fotosu powiedz, jakie zjawisko wybrali twórcy filmu jako element „życiotwórczy”.<br />
Jak sądzisz, dlaczego?<br />
Z kolei wielkim powieściopisarzom pierwszej połowy XIX w., takim jak Stendhal (czyt. stendal;<br />
1783–1842), Honoré de Balzac (czytaj: onore dy balzak; 1799–1850), Victor Hugo<br />
(czytaj: wiktor igo; 1802–1885) czy Charles Dickens (czytaj: czarls dikens; 1812–1870),<br />
zawdzięczamy wnikliwe opisy przemian społeczeństwa epoki rewolucji przemysłowej, w tym<br />
niższych warstw społecznych.<br />
39
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
Nie należy zapominać, że zarówno twórcami, jak i odbiorcami<br />
opisanych wyżej nurtów w kulturze byli przedstawiciele<br />
wąskich elit społecznych (ta część kultury jest określana jako<br />
kultura wysoka lub elitarna). Zdecydowana większość ludności<br />
wsi i miast żyła w uświęconym tradycją rytmie – odmierzanym<br />
porami roku i świętami religijnymi. Kultura ludowa, przejawiająca<br />
się m.in. w strojach, śpiewach, tańcach i obyczajach,<br />
była silnie zregionalizowana. Inspirowali się nią i odwoływali<br />
się do niej także twórcy doby romantyzmu, zbierający – jak np.<br />
bracia Wilhelm i Jacob Grimm – chłopskie legendy i podania.<br />
Romantycy widzieli w kulturze ludowej skarbnicę i ostoję prawdziwej<br />
sztuki narodowej, którą należy dowartościować i włączyć<br />
w obieg kultury wysokiej.<br />
Wielcy kompozytorzy tej epoki, jak ostatni z klasyków wiedeńskich<br />
– Ludwik van Beethoven (1770–1827), romantycy:<br />
Franz Schubert (1797–1828), Fryderyk Chopin (1810–1849),<br />
Ferenc Liszt (czytaj: list; 1811–1886) i inni, tworzyli dynamiczne<br />
lub nastrojowe utwory muzyczne, odbiegające od dotychczasowych<br />
zasad harmonii, ale też chętnie sięgali do motywów<br />
zaczerpniętych z muzyki ludowej.<br />
Antonio Canova, Książę<br />
Henryk Lubomirski jako<br />
Amor, rzeźba<br />
z 1786–1788 r. Posąg<br />
został wykonany przez<br />
Canovę w Rzymie na<br />
zamówienie księżny<br />
Izabeli z Czartoryskich<br />
Lubomirskiej (obecnie<br />
znajduje się w zbiorach<br />
zamku w Łańcucie).<br />
„Wojna stylów” – klasycyzm i neogotyk<br />
W pierwszej ćwierci XIX w. nadal powstawały wybitne architektoniczne<br />
i rzeźbiarskie dzieła, reprezentujące styl klasycystyczny (neoklasyczny).<br />
W rzeźbie święcili triumfy reprezentujący klasycyzm<br />
Włoch Antonio Canova (czytaj: kanowa; 1757–1822) i Duńczyk<br />
Bertel Thorvaldsen (czytaj: torwaldsen; 1768–1844).<br />
Na przykładzie dorobku artystów XIX w. wyraźnie jednak<br />
widać, że historia sztuki nie ma charakteru liniowego, a periodyzacja<br />
jest umowna. Architektura tego czasu była wielonurtowa. Współistniały<br />
ze sobą, uzupełniały się, nakładały się na siebie różne estetyki.<br />
W latach 30. XIX w. w Wielkiej Brytanii mówiło się o „wojnie<br />
stylów”, gdyż budowano tam zarówno w stylu neoklasycznym,<br />
jak i w neogotyckim.<br />
Architektura pierwszej połowy XIX w.<br />
Architektura nawiązująca do form sztuki gotyckiej była jednym z przejawów szerszego<br />
nurtu zwanego historyzmem. Jego główną cechą było naśladowanie wielkich stylów<br />
wcześniejszych epok. Historyzm odgrywał bardzo ważną rolę w sztuce całego<br />
XIX i początków XX w. Do jego kierunków – oprócz neogotyku – należały np. style: neoromański,<br />
neorenesansowy i neobarokowy. Panowało nawet przekonanie, że niektóre<br />
z tych stylów pasują do budynków publicznych o konkretnym przeznaczeniu, np. w stylu<br />
neoromańskim chętnie wznoszono budynki sądów, w stylu neogotyckim – ratusze, szkoły<br />
i więzienia, a w stylu klasycystycznym – budynki rządowe czy parlamentu. Oczywiście<br />
40
4. Przemiany kulturowe w pierwszej połowie XIX w.<br />
WARTO WIEDZIEĆ<br />
Od końca XVIII w. do Europy kontynentalnej docierała moda, już dawno triumfująca w Wielkiej<br />
Brytanii, by rezydencje pałacowe otaczać tzw. parkami angielskimi. W przeciwieństwie<br />
do tzw. parków francuskich doby baroku naśladowały one krajobraz naturalny.<br />
Przy ich zakładaniu zwracano uwagę na uzyskanie efektu malowniczości. Z rezydencji<br />
miało być widać zagajniki, zakola rzek, strumyki, okoliczne wzgórza. Wedle ówczesnej<br />
mody parki upiększano elementami nawiązującymi do sztuki wschodniej (np. chińskimi<br />
pagodami i mostkami, japońskimi herbaciarniami, minaretami), ale także – specjalnie<br />
w tym celu budowanymi – „ruinami” starożytnych czy gotyckich budowli.<br />
Domek Gotycki w parku Arkadia<br />
koło Łowicza. W roku 1778 Helena<br />
z Przeździeckich Radziwiłłowa<br />
założyła wczesnoromantyczny<br />
park we wsi położonej koło<br />
siedziby książęcej w Nieborowie<br />
(samą wieś nazwała Arkadią).<br />
Park powstawał do roku 1821, nad<br />
jego projektem pracowali wybitni<br />
artyści epoki (Szymon Zug, Jan<br />
Piotr Norblin, Aleksander Orłowski).<br />
Znalazły się tam takie obiekty,<br />
jak: Świątynia Diany, Akwedukt,<br />
Przybytek Arcykapłana czy właśnie<br />
Domek Gotycki.<br />
nie była to sztywna norma i modyfikowały ją często lokalne tradycje i uwarunkowania<br />
historyczne. Dla przykładu: siedziby francuskiego i austriackiego parlamentu wzniesiono<br />
w stylu klasycystycznym, w Londynie i Budapeszcie – neogotyckim, w Berlinie zaś –<br />
neobarokowym.<br />
Zabiegiem często stosowanym przez XIX-wiecznych architektów było dowolne łączenie<br />
elementów wywodzących się ze sztuki różnych epok historycznych. Nurt ten określamy mianem<br />
stylu eklektycznego (gr. eklektikos – wybierający).<br />
Budynki parlamentów w Berlinie (1884–1894) i Budapeszcie (1885–1904).<br />
? Opisz cechy stylu każdego z przedstawionych tu obiektów.<br />
41
Architektura pierwszej<br />
połowy XIX w.<br />
Dla wielu twórców ukształtowanych w dobie oświecenia<br />
ucieleśnieniem ideału piękna i uniwersalnym,<br />
ponadczasowym wzorcem estetycznym wciąż była sztuka<br />
antyczna. Zgodnie z tym kanonem powstawała<br />
monumentalna architektura klasycystyczna, m.in. w Rosji,<br />
na ziemiach polskich, w Niemczech i we Francji.<br />
Architekci pozostający pod wpływem idei romantyzmu woleli<br />
czerpać inspirację z rodzimych budowli średniowiecznych<br />
niż z dorobku grecko-rzymskiego antyku. Wprowadzili<br />
do budownictwa styl neogotycki, w którym wznoszono<br />
zarówno pałace i dwory, jak i budynki użyteczności<br />
publicznej. Popularność neogotyku w XIX stuleciu<br />
wynikała m.in. z ówczesnego wzrostu wiedzy<br />
o średniowieczu i wzrostu zainteresowania tą<br />
epoką, jako okresem potęgi chrześcijaństwa<br />
w Europie i utraconą krainą szczęśliwości.<br />
PRACA Z INFOGRAFIKĄ<br />
1. W budowlach neogotyckich wskaż<br />
elementy architektoniczne mające budzić<br />
skojarzenia z epoką średniowiecza. Jaką<br />
funkcję pełniły one w XIX w.?<br />
42<br />
Zamek w Babelsbergu<br />
pod Berlinem.<br />
Jedna z rezydencji panującego<br />
w Prusach rodu Hohenzollernów,<br />
wzniesiona w stylu neogotyckim<br />
w latach 1835–1849 dla przyszłego<br />
króla Wilhelma I i jego żony<br />
księżnej Augusty.
Sobór Kazańskiej Ikony Matki Bożej.<br />
Wniesiony w Petersburgu w latach<br />
1801–1811 według projektu<br />
Andrzeja Woronichina (1759–1814)<br />
świadczy o dotarciu do imperium<br />
rosyjskiego mody na surowy,<br />
monumentalny klasycyzm.<br />
Tower Bridge<br />
(czytaj: tałer bridż).<br />
Londyński most zwodzony<br />
na Tamizie. Ukończony w 1894 r.,<br />
rozpięty na stalowym szkielecie,<br />
zwraca uwagę dwiema<br />
wieżami utrzymanymi w stylu<br />
neogotyckim. Imponującym<br />
osiągnięciem inżynierskim<br />
budowli był mechanizm<br />
otwierający i zamykający<br />
środkową część mostu –<br />
napędzany silnikiem parowym.<br />
Kościół św. Magdaleny w Paryżu.<br />
Ukończony w 1842 r., nawiązuje<br />
do architektury starożytnej Grecji.<br />
Fronton został zwieńczony potężnym<br />
trójkrotnym tympanonem z bogatą<br />
dekoracją rzeźbiarską. Wspierają go<br />
masywne kolumny utrzymane w stylu<br />
korynckim, nadając mu monumentalny,<br />
surowy i dostojny wygląd.<br />
Budynek<br />
Dworca<br />
Głównego<br />
we Wrocławiu.<br />
Zbudowany<br />
w latach<br />
1855–1857<br />
według projektu niemieckiego architekta,<br />
Wilhelma Grapowa, inspirowany angielskim<br />
gotykiem Tudorów. Długa na 200 m hala<br />
dworca zyskała pionierskie w tym czasie<br />
zadaszenie złożone z żeliwnych konstrukcji<br />
uzupełnionych taflami szkła.
I. EUROPA I ŚWIAT W EPOCE RESTAURACJI I REWOLUCJI<br />
POLECENIA<br />
1. Wyjaśnij związki postaw i wybranych dzieł romantycznych z wydarzeniami politycznymi<br />
pierwszej połowy XIX w.<br />
2. Przedstaw główne cechy wybranych obiektów budowanych w stylu neoklasycznym<br />
i neogotyckim. Wyjaśnij ideowe uzasadnienia wyborów jednego lub drugiego stylu.<br />
3. Wskaż powody przywiązania burżuazji do stylistyki biedermeieru. Zastanów się, czy także dziś<br />
można odnaleźć charakterystyczne dla tego stylu wzornictwo i czy jest na nie zapotrzebowanie.<br />
4. Rozważ przydatność reform edukacyjnych w Prusach dla rozwoju XIX-wiecznego przemysłu.<br />
5. Przeczytaj opis pałacu łódzkiego fabrykanta z powieści Władysława Reymonta Ziemia obiecana<br />
i wykonaj polecenia.<br />
Była to zbieranina, śmietnik wszystkich stylów stosowanych przez murarzy, najeżona wieżyczkami,<br />
oblepiona sztukateriami, które wciąż oblatywały, pocięta tysiącami okien, pełna<br />
kamiennych balkonów, kariatyd, facjatek niby ozdobnych, balustrad na dachach, wspaniałych<br />
bram, gdzie szwajcarowie w liberiach drzemali w aksamitnych fotelach.<br />
W. Reymont, Ziemia, obiecana, t. 1, Warszawa 2018.<br />
a) Na podstawie opisu określ, w jakim stylu została wzniesiona budowla opisana w tym źródle.<br />
Uzasadnij swoje stanowisko.<br />
b) Na podstawie wiedzy z podręcznika wyjaśnij motywy wyboru takiego stylu przez fundatora<br />
obiektu.<br />
6. Przyjrzyj się modnym strojom kobiecym z epoki napoleońskiej (1) oraz z epoki restauracji (2)<br />
i przedstaw wpływ wydarzeń politycznych na tendencje w modzie. Rozważ, w jaki sposób twój<br />
sposób ubierania się odzwierciedla nastroje polityczne czasu, w którym żyjesz.<br />
1 2<br />
46<br />
WARTO PRZECZYTAĆ<br />
M. Janion, Gorączka romantyczna, Gdańsk 2007.<br />
W. Lipoński, Dzieje kultury brytyjskiej, Warszawa 2003.<br />
J. Kowalski, A. i M. Loba, Jan Prokop, Dzieje kultury francuskiej, Warszawa 2006.<br />
M. Wawrykowa, U progu nowoczesności. Szkice z dziejów kultury niemieckiej w XVIII i XIX wieku,<br />
Warszawa 1989.
POLECENIA – ŹRÓDŁA – KONTEKSTY<br />
Zadanie 1.<br />
Porównaj zasady, którymi kierowała się Wielka Brytania w swojej polityce międzynarodowej,<br />
z zasadami państw Świętego Przymierza w pierwszej połowie XIX w. Podaj przykłady realizowania<br />
tych zasad.<br />
Zadanie 2.<br />
Wskaż grupy społeczne i zawodowe, które po 1815 r. w różnych państwach stanowiły podporę<br />
rządów, oraz te, które zwalczały panujący porządek. Wyjaśnij, czym na tle państw Europy<br />
kontynentalnej wyróżniała się sytuacja społeczno-polityczna Wielkiej Brytanii.<br />
Zadanie 3.<br />
Na wybranych przykładach wykaż wpływ rewolucji przemysłowej na przemiany postaw<br />
politycznych i polityki społecznej w Europie pierwszej połowy XIX w.<br />
Zadanie 4.<br />
Wyjaśnij związki romantyzmu z ideologią i ruchami narodowymi w Europie.<br />
Zadanie 5.<br />
Scharakteryzuj formy manifestowania dążeń narodowych w Europie w latach 1815–1848.<br />
Zadanie 6.<br />
Wyjaśnij, dlaczego w połowie XIX w. liberalizm pozostawał w konflikcie z postawami konserwatywnymi<br />
i demokratycznymi. Odwołaj się do przykładów z historii powstań i rewolucji z lat 1820–1848.<br />
Zadanie 7.<br />
Przeczytaj fragment syntezy brytyjskiego historyka Erica Hobsbawma (czytaj: erika hobzbouma)<br />
i wykonaj polecenia.<br />
Odnieśli też [monarchowie] nadzwyczajny sukces, albowiem od pokonania Napoleona<br />
do czasu wojny krymskiej z lat 1854–1856 Europa nie doświadczyła żadnego poważnego konfliktu<br />
zbrojnego, w którym wystąpiłyby przeciwko sobie największe mocarstwa. Pomijając<br />
zaś wojnę krymską, między 1815 a 1914 rokiem nie wybuchł żaden konflikt z udziałem więcej<br />
niż dwóch mocarstw. Osoby żyjące w XX wieku powinny docenić wielkość tego osiągnięcia.<br />
Było ono tym bardziej imponujące, że ówczesną sytuację na arenie międzynarodowej trudno<br />
opisać jako spokojną, a okazji do konfliktów nie brakowało […]. Nowego ładu Europy po zakończeniu<br />
wojen napoleońskich nie da się określić jako sprawiedliwy czy moralnie lepszy niż<br />
jakikolwiek inny, ale jak na całkowicie antyliberalne i antynarodowe (to znaczy antyrewolucyjne)<br />
nastawienie jego twórców był on realistyczny i przemyślany.<br />
E. Hobsbawm, Wiek rewolucji 1789–1848, przeł. K. Gawlicz, M. Starnawski, Warszawa 2013.<br />
a) Wymień monarchów, którzy byli twórcami przedstawionego w tekście nowego ładu Europy,<br />
i wyjaśnij, na czym ów nowy ład polegał.<br />
b) Przedstaw argumenty, którymi brytyjski historyk uzasadnił tezę o tym, że nowy ład był<br />
realistyczny. Rozważ, na ile zasadne jest użycie określenia realistyczny w stosunku do sytuacji po<br />
kongresie wiedeńskim.<br />
c) Podaj przykłady okazji do konfliktów, o których wspomina autor. W jaki sposób twórcy nowego<br />
ładu Europy zapobiegali ewentualnym konfliktom?<br />
109
POWTÓRZENIE<br />
Zadanie 8.<br />
Przeczytaj fragment wiersza niemieckiego poety i działacza narodowego Ernsta Moritza Arndta.<br />
Wykonaj polecenia.<br />
Ernst Moritz Arndt, Gdzie Niemiec ma ojczyznę swą (1813)<br />
Gdzie Niemiec ma ojczyznę swą?<br />
Tam Niemiec swą ojczyznę ma,<br />
Czy w Prusach, w Szwabii jego dom? Gdzie trzebią obcy blichtr do cna,<br />
Czy tam, gdzie Ren i winny krzew?<br />
Gdzie Francuz znaczy wróg,<br />
Nad Bełtem, gdzie tysiące mew? A każdy Niemiec znaczy druh –<br />
Ach nie, nie tam!<br />
Nasz dom jest tam!<br />
Większej Ojczyzny trzeba nam! […] Niech całe Niemcy domem nam!<br />
Gdzie Niemiec ma ojczyznę swą?<br />
Gdzie stoi, mówże, jego dom?<br />
Kędy niemieckiej mowy pieśń<br />
Rozbrzmiewa, głosząc Bożą cześć:<br />
Nasz dom jest tam!<br />
Takiej ojczyzny trzeba nam! […]<br />
Państwo a społeczeństwo. Wizje wspólnot niemieckich od oświecenia do okresu restauracji,<br />
oprac. T. Namowicz, Poznań 2001.<br />
a) Jakich kryteriów użył autor do zdefiniowania niemieckiej ojczyzny?<br />
b) Uwzględniając datę powstania wiersza, wyjaśnij, dlaczego w tekście mowa o Francuzach.<br />
c) Na podstawie wiedzy z podręcznika oraz tekstu wyjaśnij, dlaczego wiersz (przerobiony na pieśń)<br />
zdobył popularność w XIX-wiecznych Niemczech.<br />
Zadanie 9.<br />
Przeczytaj fragment proklamacji króla Piemontu Karola Alberta do mieszkańców Lombardii<br />
i Wenecji z 23 marca 1848 r. Wykonaj polecenia.<br />
Z miłości do naszej wspólnej rasy, rozumiejąc, co się dzieje, i mając wsparcie opinii publicznej,<br />
pospieszyliśmy, aby dołączyć do jednomyślnego podziwu, jakim obdarzają was całe Włochy.<br />
Mieszkańcy Lombardii i Wenecji, nasze armie, które stały na granicy, gdy wyprzedziliście<br />
wypadki, wyzwalając wasz sławny Mediolan, przychodzą teraz, aby w ostatniej fazie waszej<br />
walki zaoferować wam pomoc, której brat oczekuje od brata, a przyjaciel od przyjaciela.<br />
Będziemy wspierać wasze sprawiedliwe dążenia, ufni w pomoc Boga, który jest wyraźnie<br />
po naszej stronie; Boga, który dał Włochom papieża Piusa IX; Boga, którego ręka cudownie<br />
umożliwiała Włochom oprzeć się na własnej sile.<br />
Wiek XIX w źródłach, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1998.<br />
a) Na podstawie wiedzy z podręcznika przedstaw sytuację mieszkańców Lombardii i Wenecji<br />
w latach 1815–1848.<br />
b) Wskaż czynniki, które – zdaniem Karola Alberta – uprawniały go do połączenia sił Piemontu<br />
z powstańcami w prowincji lombardzko-weneckiej.<br />
c) Wyjaśnij cel, jaki przyświecał królowi, gdy odwoływał się do pomocy Bożej oraz postaci papieża<br />
Piusa IX. Na podstawie wiedzy z podręcznika oceń, czy papież spełnił pokładane w nim nadzieje.<br />
d) Rozważ szanse i zagrożenia dla sojuszu, który wyobrażał sobie Karol Albert, formułując odezwę.<br />
110
Zadanie 10.<br />
Przeczytaj fragment wspomnień polskiego prawnika i działacza narodowego Henryka Szumana<br />
z Berlina z marca 1848 r. Wykonaj polecenia.<br />
Jak wiadomo, dnia 26 lutego 1848 roku wybuchła w Paryżu rewolucja, która zmiotła z tronu<br />
króla Ludwika Filipa i całą jego dynastię i zakończyła się zaprowadzeniem Rzeczypospolitej<br />
[republiki] […]. Wrażenie, jakie wieści te, z dniem każdym się stwierdzające, w szczegółach<br />
zupełnie niespodziewanych dla publiczności Berlina sprawiły, było niepoślednim, a rosło ono<br />
w miarę, jak za danym z Paryża hasłem wybuchły i we Włoszech krwawe rozruchy, a za<br />
niemi i w Niemczech zachodnich i południowych zaburzenia uliczne. Potulna dotąd, zdjęta<br />
strachu pełnym poszanowaniem przed lada policjantem i żandarmem ludność Berlina […]<br />
wyległa na ulicach i gromadziła się [...], przysłuchując się przemowom różnych jakby z ziemi<br />
wyrosłych agitatorów, piorunujących na nędzę polityczną, w jaką rządy niemieckie ludność<br />
całą pogrążyły. [...] Tymczasem zbiegowiska uliczne, po największej części porą wieczorną się<br />
odbywające i nabierające znaczenia demonstracyjnego, mnożyły się i niejednokrotnie prowadziły<br />
do starć gwałtownych z policją. […] Do utrzymania i podniecenia ruchu umysłowego<br />
przyczyniły się także niepomiernie deputacje z różnych miejscowości, a najwięcej z prowincji<br />
zachodnich, nadreńskich, do Berlina przybywające, ażeby tam już to u ministrów, już to<br />
u króla samego kołatać o rozszerzenie i ustalenie swobód politycznych i obywatelskich i nadanie<br />
konstytucji.<br />
H. Szuman, Wspomnienia Berlińskie i Poznańskie z 1848 r., Warszawa 1900.<br />
a) Wymień czynniki, które zachęciły mieszkańców Berlina do wystąpień antyrządowych, a także<br />
te, które przed takimi wystąpieniami ich powstrzymywały. Zwróć uwagę na rolę deputacji<br />
z Nadrenii.<br />
b) Na podstawie wiedzy z podręcznika powiedz, kim zapewne byli agitatorzy, o których mowa<br />
w tekście. Wyjaśnij, na czym polegała nędza polityczna, przeciw której podburzali lud Berlina.<br />
c) Rozważ, czy agitatorzy uliczni i deputacje z Nadrenii miały te same cele. Przedstaw argumenty.<br />
d) Osądź, jakie szanse miało wspomniane w tekście kołatanie u ministrów, a nawet u króla samego.<br />
Zadanie 11.<br />
Uporządkuj wiadomości dotyczące dążeń konserwatystów, liberałów, demokratów i socjalistów.<br />
Sporządź notatkę w dowolnej formie, uwzględniając postawy i żądania każdego z tych nurtów<br />
politycznych w czasie Wiosny Ludów.<br />
Zadanie 12.<br />
Obejrzyj karykaturę Republika<br />
nadchodzi z 1848 r. i wykonaj<br />
polecenia.<br />
a) Opisz atrybuty postaci (z lewej<br />
strony) uosabiającej Republikę<br />
i wyjaśnij symbolikę każdego<br />
z nich.<br />
b) Co można powiedzieć<br />
o postaciach skupionych<br />
w ciasnym kręgu?<br />
c) Zinterpretuj wymowę ilustracji.<br />
111
POWTÓRZENIE<br />
Zadanie 13.<br />
Obejrzyj litografię z 1848 r. i wykonaj polecenia.<br />
Rycina z roku 1848 prezentująca ideały pewnych nurtów politycznych epoki Wiosny Ludów<br />
wymienionych w zadaniu 11.<br />
a) Wyjaśnij symbolikę postaci (i grup postaci) z różnych planów obrazu oraz symbolikę połamanych<br />
insygniów koronacyjnych na pierwszym planie.<br />
b) Osądź, czy można obraz nazwać apoteozą. Jeśli tak – który z nurtów ideowych został tu<br />
uwznioślony? Uzasadnij swój pogląd.<br />
PROPOZYCJE TEMATÓW WYPRACOWAŃ<br />
1. Scharakteryzuj działania Klemensa Metternicha, które zyskały mu miano „woźnicy Europy”, oraz<br />
wyjaśnij przyczyny klęski reprezentowanej przez niego postawy politycznej.<br />
2. Przedstaw pochwałę (apologię) rewolucji przemysłowej pierwszej połowy XIX w. (uwzględnij<br />
osiągnięcia techniki, organizacje produkcji, poziom cywilizacyjny). Następnie przeprowadź jej<br />
refutację (czyli obalenie, zbicie).<br />
3. Napisz przemówienie do ludu (proklamację) w imieniu przywódcy rewolucji lipcowej 1830 r.<br />
lub powstania w Berlinie w 1848 r. (najpierw zaplanuj strukturę takiego przemówienia, w której<br />
uwzględnisz: odwołania do przeszłości, charakterystykę sytuacji bieżącej, zarysowanie celów,<br />
argumenty rzeczowe; zastosuj manipulacje emocjonalne).<br />
112