E82036_Chemia_SPP_ZR_Kl1_poradnik_nauczyciela_1_miesiac
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
NA DOBRY START<br />
PORADNIK<br />
NAUCZYCIELA<br />
CHEMIA<br />
1<br />
LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY
Autorzy: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne<br />
Warszawa 2019<br />
Wydanie I<br />
ISBN 978-83-02-18743-8<br />
Opracowanie merytoryczne i redakcyjne: Danuta Roman<br />
Redakcja techniczna: Agnieszka Przystańska<br />
Projekt okładki: Ewa Pawińska<br />
Ilustracja na okładce: (kolorowe dymy) Erich Schrempp/Science Source/Diomedi<br />
Skład i łamanie: Verde, Kraków<br />
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna<br />
00-807 Warszawa, Aleje Jerozolimskie 96<br />
KRS: 0000595068<br />
Tel.: 22 576 25 00<br />
Infolinia: 801 220 555<br />
www.wsip.pl<br />
Publikacja, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują.<br />
Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie.<br />
Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie<br />
na użytek osobisty.<br />
Szanujmy cudzą własność i prawo.<br />
Więcej na www.legalnakultura.pl<br />
Polska Izba Książki
Spis treści<br />
Ramowy rozkład materiału nauczania 2<br />
Szczegółowy rozkład materiału nauczania – klasa 1 3<br />
Plan wynikowy do działu Cząsteczki, atomy i stechiometria chemiczna 9<br />
Przedmiotowe zasady oceniania do działu Cząsteczki, atomy i stechiometria chemiczna 12<br />
Wskazówki metodyczne do działu Cząsteczki, atomy i stechiometria chemiczna 17<br />
Karta pracy 1 22<br />
Karta pracy 2 24<br />
Sprawdzian do działu Cząsteczki, atomy i stechiometria chemiczna 27<br />
1<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasy 1–4<br />
Liceum i technikum<br />
Ramowy rozkład materiału nauczania<br />
Klasa 1 (2 godz./tydz.)<br />
Dział<br />
Liczba godzin lekcyjnych<br />
Atomy, cząsteczki i stechiometria chemiczna 14<br />
Struktura elektronowa atomu 7<br />
Wiązania chemiczne 12<br />
Roztwory 12<br />
Reakcje w roztworach 15<br />
razem 60<br />
Klasa 2 (3 godz./tydz.)<br />
Dział<br />
Liczba godzin lekcyjnych<br />
Szybkość reakcji chemicznych, efekty energetyczne i stan równowagi 12<br />
Tlen i wodór 18<br />
Metale bloku s i p 13<br />
Metale bloku d 19<br />
Procesy elektrochemiczne 9<br />
Niemetale 19<br />
razem 90<br />
Klasa 3 (3 godz./tydz.)<br />
Dział<br />
Liczba godzin lekcyjnych<br />
Węglowodory 30<br />
Halogenopochodne węglowodorów 8<br />
Hydroksylowe pochodne węglowodorów – alkohole i fenole 13<br />
Związki karbonylowe – aldehydy i ketony 8<br />
Kwasy karboksylowe. Izomeria optyczna 19<br />
Estry i tłuszcze 12<br />
razem 90<br />
Klasa 4 (2 godz./tydz.)<br />
Dział<br />
Liczba godzin lekcyjnych<br />
Związki organiczne zawierające azot 20<br />
Cukry 12<br />
Przygotowanie do matury (chemia ogólna, chemii nieorganiczna, chemia organiczna) 24<br />
Próbny egzamin 4<br />
razem 60<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
2<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Szczegółowy rozkład materiału nauczania – klasa 1<br />
Nr lekcji Temat lekcji<br />
Wymagania szczegółowe z podstawy programowej<br />
Uczeń:<br />
1 Pracownia chemiczna. Przepisy BHP i regulamin • nazywa wybrane szkło i sprzęt laboratoryjny oraz określa jego przeznaczenie – III.1 wymaganie ogólne<br />
• stosuje zasady bezpieczeństwa obowiązujące w pracowni chemicznej (w tym bezpiecznie posługuje się<br />
sprzętem laboratoryjnym i odczynnikami chemicznymi) – III.4 wymaganie ogólne<br />
ATOMY, CZĄSTECZKI I STECHIOMETRIA CHEMICZNA<br />
2 1. Liczba atomowa i liczba masowa • określa liczbę cząstek elementarnych w atomie oraz skład jądra atomowego na podstawie<br />
zapisu A Z E – I.1<br />
• stosuje pojęcie izotopu i nuklidu – I.1<br />
3 2. Masa atomowa i masa cząsteczkowa • odczytuje z układu okresowego masy atomowe pierwiastków i oblicza masy cząsteczkowe związków<br />
chemicznych o podanych wzorach lub nazwach – I.2<br />
• oblicza masy atomowe pierwiastków na podstawie ich składów izotopowych, ustala skład izotopowy<br />
pierwiastków (w % masowych) na podstawie ich mas atomowych i mas atomowych izotopów – I.3<br />
4–5 3. Mol i masa molowa • stosuje pojęcie mola (z wykorzystaniem liczby Avogadra) – I.1, I.2<br />
• odczytuje w układzie okresowym masy atomowe pierwiastków i na ich podstawie oblicza masę molową<br />
związków chemicznych (nieorganicznych i organicznych) o podanych wzorach lub nazwach – I.2<br />
6 4. Wyznaczanie wzoru związku chemicznego • ustala wzory empiryczne i rzeczywiste związków chemicznych (nieorganicznych i organicznych) na podstawie<br />
ich składu (wyrażonego np. w % masowych) i mas molowych – I.5<br />
7– 8 5. Molowa interpretacja równania reakcji<br />
chemicznej<br />
• dokonuje interpretacji jakościowej i ilościowej równania reakcji w ujęciu molowym, masowym i objętościowym<br />
(dla gazów) – I.6<br />
• wykonuje obliczenia z uwzględnieniem wydajności reakcji dotyczące: liczby moli oraz mas substratów<br />
i produktów (stechiometria wzorów i równań chemicznych), objętości gazów w warunkach normalnych,<br />
po zmieszaniu substratów w stosunku stechiometrycznym i niestechiometrycznym – I.6, I.7, I.8<br />
• stosuje do obliczeń równanie Clapeyrona – I.8<br />
9 6. Rodzaje promieniowania jądrowego • pisze równania naturalnych przemian promieniotwórczych (a, b – ) – zapis równań pełny i skrócony – I.4<br />
• potrafi określić pochodzenie i scharakteryzować promieniowanie a, b, g (przenikliwość, szkodliwość,<br />
ochrona przed promieniowaniem) – I.4<br />
Liczba<br />
godzin<br />
1<br />
1<br />
1<br />
2<br />
1<br />
2<br />
1<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
3<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Nr lekcji Temat lekcji<br />
Wymagania szczegółowe z podstawy programowej<br />
Uczeń:<br />
Liczba<br />
godzin<br />
10 7. Czas połowicznego rozpadu i aktywność<br />
promieniotwórcza<br />
• oblicza zmianę masy promieniotwórczego nuklidu w określonym czasie, znając jego czas połowicznego<br />
rozpadu – I.4<br />
• potrafi wymienić podstawowe zastosowania izotopów promieniotwórczych w przemyśle, medycynie<br />
i nauce (w tym również do określania wieku znalezisk archeologicznych i minerałów)<br />
1<br />
11 8. Sztuczne reakcje jądrowe • pisze równania sztucznych reakcji jądrowych (zapis równań pełny i skrócony) – I.4<br />
• potrafi opisać warunki i sposób przebiegu tych reakcji jądrowych – I.4<br />
1<br />
12–13 Podsumowanie działu 2<br />
14 Sprawdzian wiadomości i umiejętności 1<br />
STRUKTURA ELEKTRONOWA ATOMU<br />
15 9. Prawo okresowości a struktura elektronowa<br />
atomu<br />
• potrafi określić związek między budową atomu a położeniem pierwiastka w układzie okresowym – II.5<br />
1<br />
16 10. Współczesny model atomu • na podstawie dualistycznej natury elektronu opisuje kwantowo–mechaniczny model budowy atomu<br />
– II.1<br />
• interpretuje wartości liczb kwantowych; opisuje stan elektronu w atomie za pomocą liczb kwantowych;<br />
stosuje pojęcia: powłoka, podpowłoka, stan orbitalny, spin elektronu – II.2<br />
1<br />
17 11. Konfiguracje elektronowe • potrafi zapisywać konfiguracje elektronowe atomów pierwiastków do Z = 38 oraz ich jonów o podanym<br />
ładunku, uwzględniając przynależność elektronów do podpowłok (zapisy konfiguracji: pełne i skrócone)<br />
– II.4<br />
1<br />
18 12. Graficzny zapis konfiguracji elektronowej • stosuje zasady rozmieszczania elektronów na orbitalach (zakaz Pauliego i regułę Hunda) w atomach pierwiastków<br />
wieloelektronowych – II. 3<br />
• potrafi zapisywać konfiguracje elektronowe atomów pierwiastków (schematy klatkowe) – II.4<br />
1<br />
19 13. Układ okresowy pierwiastków chemicznych • określa przynależność pierwiastków do bloków konfiguracyjnych: s, p i d układu okresowego na podstawie<br />
konfiguracji elektronowej; wskazuje związek między budową elektronową atomu a położeniem<br />
pierwiastka w układzie okresowym i jego właściwościami fizycznymi (np. promieniem atomowym, energią<br />
jonizacji) i chemicznymi – II.5<br />
1<br />
20 Podsumowanie działu 1<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
4<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Nr lekcji Temat lekcji<br />
Wymagania szczegółowe z podstawy programowej<br />
Uczeń:<br />
Liczba<br />
godzin<br />
21 Sprawdzian wiadomości i umiejętności 1<br />
WIĄZANIA CHEMICZNE<br />
22 14. Wiązania chemiczne w pierwiastkach • potrafi opisać strukturę wiązania kowalencyjnego – III.1, III.2<br />
• potrafi opisać strukturę wiązania metalicznego i wymienić wspólne cechy metali – III.6, III.7, III.8<br />
• potrafi opisać różnorodność właściwości niemetali – III.6, III.8<br />
• zapisuje wzory elektronowe typowych cząsteczek substancji o wiązaniu kowalencyjnym (np. wodoru,<br />
chloru, tlenu, azotu itp.) – III.1, III.2<br />
1<br />
23 15. Wiązania w związkach chemicznych.<br />
Elektroujemność<br />
• określa rodzaj wiązania (jonowe, kowalencyjne (atomowe) niespolaryzowane, kowalencyjne (atomowe)<br />
spolaryzowane, donorowo–akceptorowe (koordynacyjne) na podstawie elektroujemności oraz liczby<br />
elektronów walencyjnych atomów łączących się pierwiastków – III.1<br />
1<br />
24 16. Wiązanie jonowe • ilustruje graficznie oraz opisuje powstawanie wiązań jonowych – III.1, III.2<br />
• potrafi opisać sposób osiągania trwałych konfiguracji elektronowych przez atomy pierwiastków bloku<br />
s i p – III.1, III.2<br />
• ilustruje mechanizm tworzenia wiązania jonowego (np. w chlorkach i tlenkach metali) – III.1, III.2<br />
• wnioskuje o rodzaju wiązania na podstawie obserwowanych właściwości substancji – III.6, III.7<br />
1<br />
25 17. Wiązanie kowalencyjne w związkach<br />
chemicznych<br />
• ilustruje graficznie oraz opisuje powstawanie wiązań kowalencyjnych w związkach chemicznych – III.2<br />
• zapisuje wzory elektronowe typowych cząsteczek kowalencyjnych (np. chlorowodoru, tlenku węgla(IV),<br />
amoniaku, metanu itp.) i jonów złożonych – III.2<br />
• potrafi określić wpływ rodzaju wiązania (kowalencyjne, kowalencyjne spolaryzowane) na właściwości<br />
substancji – III.6<br />
1<br />
26 18. Wiązanie koordynacyjne • zapisuje wzory elektronowe cząsteczek związków z uwzględnieniem wiązań koordynacyjnych – III.1, III.2<br />
• potrafi opisać strukturę związków kompleksowych – III.2<br />
• stosuje pojęcie stopień utlenienia – VIII.1<br />
1<br />
27–29 19. Kształt cząsteczek związków chemicznych • przewiduje budowę przestrzenną drobin metodą VSEPR; określa kształt drobin (struktura diagonalna,<br />
trygonalna, tetraedryczna, piramidalna, V–kształtna) – III.3, III.4<br />
3<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
5<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Nr lekcji Temat lekcji<br />
Wymagania szczegółowe z podstawy programowej<br />
Uczeń:<br />
Liczba<br />
godzin<br />
30 20. Hybrydyzacja orbitali atomowych.<br />
Wiązania s i p<br />
• wyjaśnia tworzenie orbitali zhybrydyzowanych zgodnie z modelem hybrydyzacji, opisuje ich wzajemne<br />
ułożenie w przestrzeni – III.3<br />
• rozpoznaje typ hybrydyzacji (sp, sp 2 , sp 3 ) orbitali walencyjnych atomu centralnego w cząsteczkach związków<br />
nieorganicznych i organicznych – III.4<br />
• określa typ wiązania (s i p) w cząsteczkach związków nieorganicznych i organicznych; opisuje powstawanie<br />
orbitali molekularnych – III.5<br />
1<br />
31 21. Oddziaływania międzycząsteczkowe • potrafi wymienić rodzaje oddziaływań międzycząsteczkowych – III.6<br />
• potrafi przewidzieć i opisać wpływ rodzaju oddziaływań międzycząsteczkowych (oddziaływania typu<br />
dipol – dipol, siły van der Waalsa, wiązania wodorowe) oraz kształtu drobin na właściwości fizyczne substancji<br />
nieorganicznych i organicznych – III.6, III.8<br />
• wskazuje te cząsteczki i fragmenty cząsteczek, które są polarne, oraz te, które są niepolarne – III.6<br />
1<br />
32 Podsumowanie działu 1<br />
33 Sprawdzian wiadomości i umiejętności 1<br />
ROZTWORY<br />
34 22. Rodzaje roztworów • rozróżnia układy homogeniczne i heterogeniczne; wymienia różnice we właściwościach roztworów właściwych,<br />
koloidów i zawiesin – V.1<br />
1<br />
35 23. Rozdzielanie składników mieszanin • opisuje sposoby rozdzielenia roztworów właściwych (ciał stałych w cieczach, cieczy w cieczach) na składniki<br />
(m.in. ekstrakcja, chromatografia, elektroforeza) – V.4<br />
• projektuje i przeprowadza doświadczenie pozwalające rozdzielić mieszaninę niejednorodną (ciał stałych<br />
w cieczach) na składniki – V.5<br />
1<br />
36–37 24. Rozpuszczalność • potrafi zdefiniować pojęcia „roztwór nasycony”, „nienasycony, „przesycony” – V.2<br />
• umie zdefiniować rozpuszczalność i odczytać jej wartość z wykresów zależności rozpuszczalności<br />
od temperatury – V.2<br />
• wykonuje obliczenia związane z rozpuszczalnością substancji – V.2<br />
2<br />
38–39 25. Stężenie procentowe roztworu • wykonuje obliczenia związane ze stężeniem procentowym roztworów, ich rozcieńczaniem i zatężaniem<br />
– V.2<br />
• projektuje i przeprowadza doświadczenie pozwalające otrzymać roztwór o określonym stężeniu procentowym<br />
– V.3<br />
2<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
6<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Nr lekcji Temat lekcji<br />
Wymagania szczegółowe z podstawy programowej<br />
Uczeń:<br />
Liczba<br />
godzin<br />
40–41 26. Stężenie molowe roztworu • wykonuje obliczenia związane ze stężeniem molowym roztworów, ich rozcieńczaniem i zatężaniem – V.2<br />
• projektuje i przeprowadza doświadczenie pozwalające otrzymać roztwór o określonym stężeniu molowym<br />
– V.3<br />
2<br />
42–43 27. Mieszanie roztworów. Przeliczanie stężeń • potrafi wykonywać przeliczenia stężeń roztworów (stężenie procentowe, molowe, rozpuszczalność) – V.2<br />
• projektuje i przeprowadza doświadczenie pozwalające otrzymać roztwór o określonym stężeniu – V.3<br />
2<br />
44 Podsumowanie działu 1<br />
45 Sprawdzian wiadomości i umiejętności 1<br />
REAKCJE W ROZTWORACH<br />
46 28. Dysocjacja elektrolityczna • potrafi zdefiniować pojęcia „elektrolit” i „nieelektrolit” – VI.1<br />
• zapisuje równania dysocjacji elektrolitycznej związków nieorganicznych i organicznych z uwzględnieniem<br />
dysocjacji stopniowej – VI.1<br />
1<br />
47 29. Teoria Brønsteda i Lowry’ego • klasyfikuje substancje jako kwasy lub zasady zgodnie z teorią Brønsteda– Lowry’ego, wskazuje sprzężone<br />
pary kwas–zasada – VI.7<br />
• uzasadnia przyczynę kwasowego odczynu wodnych roztworów kwasów, zasadowego odczynu wodnych<br />
roztworów niektórych wodorotlenków (zasad) i amoniaku oraz odczynu niektórych wodnych roztworów<br />
soli; pisze odpowiednie równania reakcji – VI.8<br />
• potrafi podać przykłady substancji amfiprotycznych – VI. 7, VI.8<br />
1<br />
48–49 30. Skala pH. Wskaźniki pH • wykonuje obliczenia z zastosowaniem pojęć: pH, iloczyn jonowy wody – VI.4<br />
• przewiduje odczyn roztworu po reakcji substancji zmieszanych w ilościach stechiometrycznych i niestechiometrycznych<br />
– VI.6<br />
• potrafi wymienić i opisać podstawowe wskaźniki pH – VI.4, VI.8<br />
2<br />
50 31. Stopień dysocjacji • wykonuje obliczenia z zastosowaniem pojęć: stała dysocjacji, stopień dysocjacji – VI.4<br />
• stosuje termin stopień dysocjacji dla ilościowego opisu zjawiska dysocjacji elektrolitycznej – VI.2<br />
1<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
7<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Nr lekcji Temat lekcji<br />
Wymagania szczegółowe z podstawy programowej<br />
Uczeń:<br />
Liczba<br />
godzin<br />
51–52 32. Równowagi w roztworach słabych elektrolitów • potrafi zapisać wyrażenie na K a i K b – VI.3, VI.4, VI.5<br />
• interpretuje wartości pK w , pH, K a , K b , oraz związek między wartościami K a i K b dla sprzężonej pary kwas–<br />
zasada – VI.3, VI.4, VI.5<br />
• porównuje moc elektrolitów na podstawie wartości ich stałych dysocjacji – VI.5<br />
• potrafi wykonywać obliczenia związane z równowagami dysocjacji, stosuje do obliczeń prawo rozcieńczeń<br />
Ostwalda – VI.4<br />
2<br />
53 33. Reakcje jonowe • pisze równania reakcji: zobojętniania, strącania osadów w formie cząsteczkowej oraz jonowej pełnej<br />
i skróconej – VI.9<br />
1<br />
54 34. Hydroliza soli • potrafi przewidywać odczyn roztworu soli – VI.6, VI.8<br />
• pisze równania reakcji wybranych soli z wodą w formie cząsteczkowej oraz jonowej pełnej i skróconej<br />
– VI.9<br />
1<br />
55–56 35. Miareczkowanie kwas–zasada • wykazuje się znajomością pojęć „punkt końcowy miareczkowania i punkt równoważnikowy” – VI.8, VI.9<br />
• potrafi narysować i zinterpretować przebieg krzywych miareczkowania – VI.8, VI.9<br />
• zna pojęcie „bufory pH”, potrafi podać przykłady i wyjaśnić mechanizm działania buforów – VI.8, VI.9<br />
• przewiduje odczyn roztworu po reakcji substancji zmieszanych w ilościach stechiometrycznych i niestechiometrycznych<br />
– VI.6<br />
2<br />
57–58 36. Równowagi w roztworach substancji trudno<br />
rozpuszczalnych<br />
• wykazuje się znajomością pojęcia „iloczynu rozpuszczalności” – VI.3, VI.4<br />
• zapisuje wyrażenia na iloczyny rozpuszczalności (K S ) trudno rozpuszczalnych związków – VI.3, VI.4<br />
• potrafi powiązać iloczyn rozpuszczalności z rozpuszczalnością molową – VI.3, VI.4<br />
• potrafi wykonywać obliczenia związane z iloczynem rozpuszczalności i rozpuszczalnością molową oraz<br />
przewidzieć czy nastąpi strącenie osadu trudno rozpuszczalnego związku – VI.3, VI.4<br />
2<br />
59 Podsumowanie działu 1<br />
60 Sprawdzian wiadomości i umiejętności 1<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
8<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Plan wynikowy do działu Atomy, cząsteczki i stechiometria<br />
chemiczna<br />
Temat lekcji<br />
Wymagania podstawowe<br />
Uczeń:<br />
Wymagania ponadpodstawowe<br />
Uczeń:<br />
Pracownia<br />
chemiczna. Przepisy<br />
BHP i regulamin<br />
• Wymienia nazwy szkła i podstawowego sprzętu laboratoryjnego oraz określa<br />
jego przeznaczenie<br />
• wymienia i stosuje zasady bezpiecznej pracy w szkolnej pracowni chemicznej<br />
• odszukuje w kartach charakterystyk substancji informacje na temat zagrożeń<br />
związanych ze stosowaniem podstawowych odczynników<br />
• przedstawia przebieg doświadczenia za pomocą schematycznego rysunku<br />
i formułuje wnioski<br />
ATOMY, CZĄSTECZKI I STECHIOMETRIA CHEMICZNA<br />
• zna i stosuje zasady BHP w laboratorium wraz z regułami udzielania pierwszej pomocy<br />
• wykorzystuje tekst o tematyce chemicznej i przygotowane przez <strong>nauczyciela</strong><br />
odczynniki (sprzęt) w celu formułowania problemów badawczych, weryfikacji<br />
postawionych hipotez oraz wykonuje pod kierunkiem <strong>nauczyciela</strong> doświadczenie<br />
chemiczne lub planuje krok po kroku przebieg doświadczenia chemicznego<br />
z wykorzystaniem literatury przedmiotu, zasobów internetu oraz metodologii<br />
badawczej, krytycznie analizuje uzyskane informacje, a następnie samodzielnie<br />
przygotowuje listę odczynników (sprzęt laboratoryjny) oraz procedurę<br />
wykonania doświadczenia<br />
• dokumentuje przebieg doświadczenia z użyciem narzędzi informatycznych oraz<br />
prezentuje uzyskane wyniki na forum grupy lub klasy<br />
• wyjaśnia, posługując się terminologią chemiczną, wiedzą z różnych źródeł<br />
informacji i kartami charakterystyk substancji, jaki jest mechanizm szkodliwego<br />
działania substancji<br />
1. Liczba atomowa<br />
i liczba<br />
masowa<br />
• wyszczególnia jądro i elektrony jako składniki atomu<br />
• na podstawie liczby atomowej i masowej określa liczbę cząstek elementarnych<br />
wchodzących w skład atomu danego pierwiastka<br />
• wskazuje w zbiorze nuklidów te, które są izotopami, izotonami i izobarami<br />
• potrafi określić przez kogo, kiedy i w jaki sposób zostały odkryte neutrony, elektrony<br />
i protony<br />
• potrafi wymienić techniki badawcze, za pomocą których można obrazować<br />
powierzchnię próbki ze zdolnością rozdzielczą na poziomie atomowym<br />
• przedstawia kwarkową budowę protonu i neutronu oraz wyjaśnia, na czym<br />
polega ich wzajemna przemiana<br />
2. Masa atomowa<br />
i masa cząsteczkowa<br />
• definiuje jednostkę masy atomowej<br />
• definiuje pojęcia: masa atomowa i masa cząsteczkowa<br />
• objaśnia pojęcie izotopu i nuklidu<br />
• na podstawie danych zawartych w układzie okresowym określa masy atomowe<br />
pierwiastków oraz oblicza masy cząsteczkowe<br />
• oblicza średnią masę atomową pierwiastka jako średnią ważoną z zawartości<br />
procentowej poszczególnych izotopów<br />
• oblicza procentowy skład izotopowy pierwiastków, mając do dyspozycji średnią<br />
masę atomową pierwiastka<br />
• przelicza masy atomowe i cząsteczkowe na masy w gramach i odwrotnie<br />
• wymienia pierwiastki składające się z takich samych nuklidów<br />
• wyjaśnia, dlaczego właściwości pierwiastków nie zmieniają się okresowo wraz<br />
ze wzrostem masy atomowej, ale zmieniają się wraz ze wzrostem liczby<br />
atomowej, mając do dyspozycji masy atomowe wszystkich pierwiastków oraz<br />
informacje na temat historii powstawania układu okresowego<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
9<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Temat lekcji<br />
3. Mol i masa<br />
molowa<br />
4. Wyznaczanie<br />
wzoru związku<br />
chemicznego<br />
5. Molowa<br />
interpretacja<br />
równania reakcji<br />
chemicznej<br />
Wymagania podstawowe<br />
Uczeń:<br />
• definiuje pojęcia: mol, masa molowa i liczba Avogadra<br />
• korzystając z układu okresowego, podaje wartości mas molowych pierwiastków<br />
• na podstawie wzoru chemicznego oblicza wartości mas molowych związków<br />
chemicznych oraz pierwiastków występujących pod postacią cząsteczek<br />
• podaje treść prawa Avogadra<br />
• wyjaśnia pojęcie: objętość molowa gazów<br />
• wykonuje proste obliczenia związane z pojęciami: mol, masa molowa, objętość<br />
molowa gazów w warunkach normalnych<br />
• korzysta z wartości gęstości i oblicza masy molowe gazów – głównych<br />
składników powietrza<br />
• charakteryzuje warunki normalne<br />
• potrafi wyjaśnić różnicę między wzorem rzeczywistym a empirycznym<br />
• podaje wzory sumaryczne prostych związków chemicznych<br />
• oblicza skład procentowy poszczególnych pierwiastków w związku chemicznym<br />
• na podstawie danych zawartości procentowych poszczególnych pierwiastków<br />
potrafi określić wzór empiryczny (elementarny) i rzeczywisty związku<br />
chemicznego<br />
• definiuje i ustala na podstawie równania reakcji stosunek molowy reagentów<br />
• pisze i bilansuje równania prostych reakcji chemicznych<br />
• wykonuje proste obliczenia dotyczące stosunku masowego reagentów<br />
• na podstawie równania reakcji ustala stosunek objętościowy gazowych<br />
reagentów<br />
• definiuje pojecie stosunku stechiometrycznego i niestechio metrycznego<br />
Wymagania ponadpodstawowe<br />
Uczeń:<br />
• swobodnie operuje pojęciem mola, masy molowej i objętości molowej oraz<br />
wykonuje obliczenia dotyczące tych pojęć<br />
• stosuje w obliczeniach chemicznych równanie Clapeyrona<br />
• porównuje gęstości różnych gazów na podstawie znajomości ich mas molowych<br />
• oblicza masy molowe hydratów, wodorosoli, hydroksosoli, mając do dyspozycji<br />
wzór sumaryczny lub nazwę systematyczną związku<br />
• wyjaśnia własnymi słowami, jakie wnioski wynikają z analizy treści prawa<br />
Avogadra<br />
• oblicza (szacuje) zawartości procentowe wody w szeregu hydratów, mając do<br />
dyspozycji nazwy / wzory hydratów (masy molowe soli bezwodnych / hydratów)<br />
• oblicza (szacuje) średnią masę molową powietrza (mając do dyspozycji informacje<br />
na temat zawartości procentowej poszczególnych gazów w powietrzu) i na tej<br />
podstawie przewiduje, który z gazów będzie cięższy / lżejszy od powietrza.<br />
Wykorzystuje tę wiadomość do określenia sposobu zbierania gazów<br />
• potrafi odszukać w dostępnych źródłach informacji plan i sposób<br />
przeprowadzenia doświadczenia mającego na celu wyznaczenie liczby Avogadra<br />
i krótko omówić ten plan<br />
• potrafi określić wzór rzeczywisty na podstawie wzoru elementarnego i gęstości<br />
par substancji (bezwzględnej i względnej)<br />
• ustala empiryczny i rzeczywisty wzór związku chemicznego na podstawie<br />
wyników analizy spaleniowej<br />
• potrafi wymienić oraz opisać, na czym polegają metody wyznaczania wzorów<br />
substancji<br />
• oblicza na podstawie podanego stosunku masowego reagentów, masę<br />
powstającego produktu w przypadku, gdy jeden z substratów znajduje się<br />
w nadmiarze<br />
• stosuje w obliczeniach objętość molową gazów w warunkach normalnych, np.<br />
ustala objętość tlenu potrzebną do spalenia podanej ilości węglowodoru<br />
• ustala skład mieszaniny otrzymanej w wyniku reakcji niestechiometrycznych ilości<br />
dwóch gazów<br />
• wyjaśnia pojęcie wydajności reakcji oraz wykonuje obliczenia z nią związane<br />
• wyjaśnia, dlaczego objętości reagujących gazów i gazowych produktów reakcji<br />
mierzone w tych samych warunkach pozostają w stosunku niewielkich liczb<br />
całkowitych<br />
• wyjaśnia różnicę między gazem doskonałym a rzeczywistym<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
10<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Temat lekcji<br />
6. Rodzaje<br />
promieniowania<br />
jądrowego<br />
7. Czas połowicznego<br />
rozpadu i aktywność<br />
promieniotwórcza<br />
8. Sztuczne reakcje<br />
jądrowe<br />
Wymagania podstawowe<br />
Uczeń:<br />
• definiuje pojęcia: nuklid i radionuklid<br />
• wymienia czynniki wpływające na trwałość jąder<br />
• wymienia rodzaje przemian jądrowych<br />
• opisuje budowę cząstki a i b<br />
• podaje przykłady nuklidów promieniotwórczych<br />
• wyjaśnia, na czym polega zjawisko promieniotwórczości naturalnej i sztucznej<br />
• pisze równania reakcji prostych przemian jądrowych, np. emisji cząstek a<br />
• definiuje okres połowicznego rozpadu<br />
• wskazuje w układzie okresowym pierwiastki promieniotwórcze<br />
• przedstawia zasady prawidłowego zapisu reakcji jądrowych<br />
• tłumaczy szkodliwość promieniowania jonizującego<br />
• podaje przykłady zastosowania radioizotopów<br />
• na podstawie okresu połowicznego rozpadu porównuje trwałość izotopów<br />
promieniotwórczych<br />
• na podstawie pełnego zapisu przemiany jądrowej podaje jej zapis skrócony<br />
i odwrotnie<br />
• wymienia nazwy szeregów promieniotwórczych występujących w przyrodzie<br />
• przedstawia zmianę wartości stosunku liczby neutronów do liczby protonów<br />
ze wzrostem Z<br />
• objaśnia, na czym polega tzw. wychwyt K<br />
• na podstawie znajomości początkowego i końcowego nuklidu, tworzącego dany<br />
szereg promieniotwórczy, podaje liczbę przemian a i b występujących w tym<br />
szeregu<br />
• wyjaśnia, jakie warunki muszą być spełnione, aby przebiegły sztuczne przemiany<br />
jądrowe<br />
• tłumaczy różnicę między izotopem a nuklidem<br />
• definiuje siły jądrowe<br />
• wymienia rodzaje przemian b<br />
• stosuje zasady prawidłowego zapisu równań reakcji jądrowych do przewidywania<br />
produktów reakcji rozpadu promieniotwórczego<br />
Wymagania ponadpodstawowe<br />
Uczeń:<br />
• określa właściwości promieniowania a, b i g<br />
• wyjaśnia przyczynę różnicy między wartością masy atomowej a sumą mas swobodnych<br />
nukleonów i elektronów w atomie<br />
• porównuje właściwości promieniowania Roentgena z promieniowaniem jądrowym<br />
• opisuje wpływ składu jądra na jego trwałość<br />
• definiuje termin: defekt masy<br />
• podaje przykłady naturalnych przemian jądrowych oraz omawia historię ich<br />
odkrycia<br />
• określa, wykorzystując dane odczytane z naturalnych szeregów<br />
promieniotwórczych, jakim przemianom ulegają izotopy poszczególnych<br />
pierwiastków (z uwzględnieniem przemian równoległych i następczych) i układa<br />
równania przemian<br />
• określa położenie w układzie okresowym produktów emisji promieniowania a lub<br />
b z jąder podanego radioizotopu<br />
• na podstawie znajomości okresu połowicznego rozpadu t 1/2 danego nuklidu<br />
konstruuje zależność masy (liczby atomów) radioizotopu w funkcji czasu<br />
• na podstawie wartości okresu połowicznego rozpadu t 1/2 szacuje czas, po którym<br />
określona liczba jąder pierwiastka promieniotwórczego ulegnie rozpadowi<br />
• opisuje metodę znakowania izotopowego i jej zastosowanie w nauce<br />
• opisuje zasadę datowania metodą zegara archeologicznego<br />
• omawia wpływ promieniowania jądrowego na żyjące organizmy<br />
• wskazuje różnice w przenikaniu przez materiały promieniowania a, b i g<br />
• tłumaczy pojęcie szeregu promieniotwórczego i omawia je na przykładzie szeregu<br />
uranowo-radowego<br />
• omawia regułę przesunięć Soddy’ego i Fajansa i stosuje ją przy przewidywaniu<br />
produktów przemian promieniotwórczych<br />
• analizuje zasadę dzialania reaktora jądrowego i bomby atomowej<br />
• na podstawie wartości liczby masowej danego nuklidu przyporządkowuje go do<br />
określonego szeregu promieniotwórczego<br />
• podaje i definiuje jednostki dawki napromieniowania i równoważnika dawki<br />
napromieniowania<br />
• prezentuje związek między wartością liczby atomowej a typem przemiany, jakiej<br />
ulega jądro<br />
• prowadzi obliczenia dotyczące okresu połowicznego rozpadu, odczytując<br />
i analizując dane zawarte na podanym wykresie<br />
• przedstawia sposoby otrzymywania radionuklidów (promieniotwórczość<br />
sztuczna) i zapisuje odpowiednie równania reakcji jądrowych<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
11<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Przedmiotowe zasady oceniania – wymagania na poszczególne<br />
oceny szkolne do działu Atomy, cząsteczki i stechiometria<br />
chemiczna<br />
Temat lekcji<br />
Pracownia<br />
chemiczna. Przepisy<br />
BHP i regulamin<br />
ocena dopuszczająca<br />
[1]<br />
• Wymienia nazwy szkła<br />
i podstawowego sprzętu<br />
laboratoryjnego<br />
• wymienia zasady bezpiecznej<br />
pracy w szkolnej pracowni<br />
chemicznej (w tym ogrzewania<br />
zawartości probówki<br />
w płomieniu palnika) i je stosuje<br />
• wymienia, jakie informacje<br />
można uzyskać, mając do<br />
dyspozycji karty charakterystyk<br />
substancji<br />
Wymagania podstawowe<br />
Uczeń:<br />
ocena dostateczna<br />
[1 + 2]<br />
• określa przeznaczenie szkła<br />
i podstawowego sprzętu<br />
laboratoryjnego<br />
• odszukuje w kartach<br />
charakterystyk substancji<br />
informacje na temat zagrożeń<br />
związanych ze stosowaniem<br />
podstawowych odczynników<br />
• bezpiecznie posługuje<br />
się podstawowym<br />
sprzętem laboratoryjnym<br />
i odczynnikami chemicznymi<br />
• przedstawia przebieg<br />
doświadczenia za pomocą<br />
schematycznego rysunku<br />
i formułuje wnioski<br />
ocena dobra<br />
[1 + 2 + 3]<br />
• zna i stosuje zasady BHP<br />
w laboratorium wraz z regułami<br />
udzielania pierwszej pomocy<br />
• odszukuje w karcie<br />
charakterystyk substancji<br />
informacje na temat wpływu<br />
podanego odczynnika<br />
chemicznego na organizm<br />
ATOMY, CZĄSTECZKI I STECHIOMETRIA CHEMICZNA<br />
Wymagania ponadpodstawowe<br />
Uczeń:<br />
ocena bardzo dobra<br />
[1 + 2 + 3 + 4]<br />
• wykorzystuje tekst<br />
o tematyce chemicznej (np.<br />
karty pracy) i przygotowane<br />
przez <strong>nauczyciela</strong> odczynniki<br />
(sprzęt) w celu formułowania<br />
problemów badawczych,<br />
weryfikacji postawionych<br />
hipotez oraz wykonuje pod<br />
kierunkiem <strong>nauczyciela</strong><br />
doświadczenie chemiczne<br />
(zgodnie z zasadami BHP)<br />
• dokumentuje przebieg<br />
doświadczenia z użyciem<br />
narzędzi informatycznych<br />
oraz prezentuje uzyskane<br />
wyniki na forum grupy lub<br />
klasy<br />
ocena celująca<br />
[1 + 2 + 3 + 4 + 5]<br />
• planuje krok po kroku<br />
przebieg doświadczenia<br />
chemicznego<br />
z wykorzystaniem literatury<br />
przedmiotu, zasobów<br />
internetu oraz metodologii<br />
badawczej, krytycznie<br />
analizuje uzyskane<br />
informacje, a następnie<br />
samodzielnie przygotowuje<br />
listę odczynników (sprzęt<br />
laboratoryjny) oraz procedurę<br />
wykonania doświadczenia<br />
• wyjaśnia, posługując się<br />
terminologią chemiczną,<br />
wiedzą z różnych źródeł<br />
informacji i kartami<br />
charakterystyk substancji, jaki<br />
jest mechanizm szkodliwego<br />
działania substancji<br />
1. Liczba atomowa<br />
i liczba masowa<br />
• wyszczególnia jądro<br />
i elektrony jako składniki<br />
atomu<br />
• definiuje pojęcia:<br />
proton, neutron, elektron,<br />
atom<br />
• opisuje różnice między<br />
protonem a neutronem<br />
• na podstawie znajomości liczb<br />
Z i A wymienia liczbę cząstek<br />
elementarnych wchodzących<br />
w skład atomu danego<br />
pierwiastka<br />
• wskazuje w zbiorze nuklidów<br />
te, które są izotopami,<br />
izotonami, izobarami,<br />
mając do dyspozycji tekst<br />
o tematyce chemicznej<br />
(w szczególności definicje<br />
izotonów, izobarów)<br />
• potrafi określić przez kogo<br />
i kiedy zostały odkryte<br />
neutrony, elektrony i protony<br />
• potrafi wymienić techniki<br />
badawcze, za pomocą<br />
których można obrazować<br />
• potrafi opisać, w jaki sposób<br />
zostały odkryte protony,<br />
elektrony i neutrony<br />
• przedstawia kwarkową<br />
budowę protonu i neutronu<br />
oraz wyjaśnia, na czym polega<br />
ich wzajemna przemiana<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
12<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Temat lekcji<br />
2. Masa<br />
atomowa i masa<br />
cząsteczkowa<br />
3. Mol i masa<br />
molowa<br />
ocena dopuszczająca<br />
[1]<br />
• objaśnia pojęcie izotopu<br />
i nuklidu<br />
• definiuje pojęcie nukleonu<br />
• objaśnia, czym są liczba<br />
atomowa i liczba masowa<br />
Wymagania podstawowe<br />
Uczeń:<br />
ocena dostateczna<br />
[1 + 2]<br />
• wymienia izotopy wodoru<br />
i opisuje ich budowę<br />
• definiuje jednostkę masy<br />
atomowej<br />
• definiuje pojęcia:<br />
masa atomowa i masa<br />
cząsteczkowa<br />
• na podstawie danych<br />
zawartych w układzie<br />
okresowym określa masy<br />
atomowe pierwiastków oraz<br />
oblicza masy cząsteczkowe<br />
• oblicza średnią masę<br />
atomową pierwiastka jako<br />
średnią ważoną z zawartości<br />
procentowej poszczególnych<br />
izotopów<br />
• oblicza procentowy skład<br />
izotopowy pierwiastków,<br />
mając do dyspozycji średnią<br />
masę atomową pierwiastka<br />
• definiuje pojęcia: mol i masa<br />
molowa<br />
• korzystając z układu<br />
okresowego, podaje wartości<br />
mas molowych pierwiastków<br />
• na podstawie wzoru<br />
chemicznego oblicza<br />
wartości mas molowych<br />
związków chemicznych oraz<br />
pierwiastków występujących<br />
pod postacią cząsteczek<br />
• podaje treść prawa Avogadra<br />
• wyjaśnia pojęcie: objętość<br />
molowa gazów<br />
• wykonuje proste obliczenia<br />
związane z pojęciami: mol,<br />
masa molowa, objętość<br />
molowa gazów w warunkach<br />
normalnych<br />
• wyjaśnia pojęcie: liczba<br />
Avogadra oraz wiąże mol<br />
z liczbą cząstek zawartych<br />
w podanej ilości substancji<br />
• podaje treść prawa Avogadra<br />
ocena dobra<br />
[1 + 2 + 3]<br />
• opisuje budowę<br />
atomów pierwiastków<br />
rozpoczynających<br />
i kończących dany szereg<br />
promieniotwórczy, mając<br />
do dyspozycji szeregi<br />
promieniotwórcze<br />
Wymagania ponadpodstawowe<br />
Uczeń:<br />
ocena bardzo dobra<br />
[1 + 2 + 3 + 4]<br />
• powierzchnię próbki ze<br />
zdolnością rozdzielczą na<br />
poziomie atomowym<br />
ocena celująca<br />
[1 + 2 + 3 + 4 + 5]<br />
• przelicza masy atomowe<br />
i cząsteczkowe na masy<br />
w gramach i odwrotnie<br />
• wykonuje obliczenia związane<br />
z pojęciami: masa atomowa,<br />
masa cząsteczkowa, liczba<br />
atomowa, liczba masowa,<br />
jednostka masy atomowej<br />
(o większym stopniu<br />
trudności)<br />
• potrafi wymienić pierwiastki<br />
składające się z takich samych<br />
nuklidów<br />
• wyjaśnia, dlaczego<br />
właściwości pierwiastków nie<br />
zmieniają się okresowo wraz<br />
ze wzrostem masy atomowej,<br />
ale zmieniają się wraz ze<br />
wzrostem liczby atomowej,<br />
mając do dyspozycji masy<br />
atomowe wszystkich<br />
pierwiastków oraz informacje<br />
na temat historii powstawania<br />
układu okresowego<br />
• swobodnie operuje pojęciami<br />
mola, masy molowej<br />
i objętości molowej<br />
• stosuje w obliczeniach<br />
chemicznych równanie<br />
Clapeyrona<br />
• wyjaśnia pojęcie wydajności<br />
reakcji<br />
• wyjaśnia własnymi słowami,<br />
jakie wnioski wynikają<br />
z analizy treści prawa<br />
Avogadra<br />
• porównuje gęstości różnych<br />
gazów na podstawie<br />
znajomości ich mas molowych<br />
• wykonuje obliczenia<br />
dotyczące mola, masy<br />
molowej i objętości molowej<br />
o podwyższonym stopniu<br />
trudności<br />
• oblicza średnią masę<br />
molową powietrza (mając do<br />
dyspozycji informacje<br />
• znając masę molową gazu<br />
oraz średnią masę molową<br />
powietrza, proponuje sposób<br />
zbierania wydzielającego się<br />
gazu<br />
• potrafi zaplanować<br />
i przeprowadzić<br />
doświadczenie mające<br />
na celu wyznaczenie<br />
liczby Avogadra<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
13<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Temat lekcji<br />
4. Wyznaczanie<br />
wzoru związku<br />
chemicznego<br />
5. Molowa<br />
interpretacja<br />
równania reakcji<br />
chemicznej<br />
ocena dopuszczająca<br />
[1]<br />
• korzysta z wartości gęstości<br />
i oblicza masy molowe<br />
gazów – głównych składników<br />
powietrza<br />
Wymagania podstawowe<br />
Uczeń:<br />
ocena dostateczna<br />
[1 + 2]<br />
• charakteryzuje warunki<br />
normalne<br />
• oblicza masy molowe<br />
hydratów, wodorosoli,<br />
hydroksosoli, mając<br />
do dyspozycji wzór<br />
sumaryczny lub nazwę<br />
systematyczną związku<br />
• potrafi wyjaśnić różnicę<br />
między wzorem rzeczywistym<br />
a empirycznym<br />
• formułuje prawo stałości<br />
składu związku chemicznego<br />
• podaje wzory sumaryczne<br />
prostych związków<br />
chemicznych<br />
• oblicza skład procentowy<br />
poszczególnych pierwiastków<br />
w związku chemicznym<br />
• na podstawie danych<br />
zawartości procentowych<br />
poszczególnych pierwiastków<br />
potrafi określić wzór<br />
empiryczny (elementarny)<br />
i rzeczywisty związku<br />
chemicznego<br />
• zapisuje równania<br />
najprostszych reakcji<br />
chemicznych na podstawie<br />
słownego lub graficznego<br />
opisu<br />
• definiuje stosunek molowy<br />
reagentów<br />
• na podstawie równania reakcji<br />
ustala stosunek masowy<br />
reagentów<br />
• pisze i bilansuje równania<br />
prostych reakcji chemicznych<br />
• wykonuje proste obliczenia<br />
dotyczące stosunku<br />
masowego reagentów<br />
i wzorów związków<br />
chemicznych<br />
• interpretuje równania reakcji<br />
w ujęciu molowym<br />
• oblicza ilość substancji, która<br />
przereaguje z podaną ilością<br />
reagentu<br />
• ustala masę produktu<br />
otrzymanego w reakcji<br />
podanych ilości substratów<br />
ocena dobra<br />
[1 + 2 + 3]<br />
• oblicza zawartości<br />
procentowe wody w szeregu<br />
hydratów, mając<br />
do dyspozycji nazwy / wzory<br />
hydratów (masy molowe)<br />
Wymagania ponadpodstawowe<br />
Uczeń:<br />
ocena bardzo dobra<br />
[1 + 2 + 3 + 4]<br />
na temat zawartości procentowej<br />
poszczególnych gazów<br />
w powietrzu) i na tej<br />
podstawie przewiduje, który<br />
z gazów będzie cięższy / lżejszy<br />
od powietrza<br />
ocena celująca<br />
[1 + 2 + 3 + 4 + 5]<br />
• potrafi określić wzór<br />
rzeczywisty na podstawie<br />
wzoru elementarnego<br />
i gęstości par substancji<br />
(bezwzględnej i względnej)<br />
• ustala empiryczny<br />
i rzeczywisty wzór związku<br />
chemicznego, mając do<br />
dyspozycji wyniki analizy<br />
spaleniowej (masę CO 2 i masę<br />
H 2 O)<br />
• potrafi wymienić metody<br />
wyznaczania wzorów<br />
substancji<br />
• potrafi wyjaśnić,<br />
na czym polegają metody<br />
wyznaczania wzorów<br />
substancji<br />
• ustala empiryczny<br />
i rzeczywisty wzór związku<br />
chemicznego na podstawie<br />
wyników analizy spaleniowej<br />
• rozwiązuje zadania<br />
wieloetapowe poprzedzone<br />
informacją wprowadzającą<br />
• oblicza, korzystając<br />
z podanego stosunku<br />
masowego reagentów, masę<br />
powstającego produktu<br />
w przypadku, gdy jeden<br />
z substratów znajduje się<br />
w nadmiarze<br />
• stosuje w obliczeniach<br />
objętość molową gazów<br />
w warunkach normalnych,<br />
np. ustala objętość tlenu<br />
potrzebną do spalenia<br />
podanej ilości węglowodoru<br />
• ustala skład mieszaniny<br />
otrzymanej w wyniku reakcji<br />
niestechiometrycznych ilości<br />
np. dwóch gazów<br />
• wyjaśnia, dlaczego objętości<br />
reagujących gazów<br />
i gazowych produktów<br />
reakcji mierzone w tych<br />
samych warunkach pozostają<br />
w stosunku niewielkich liczb<br />
całkowitych<br />
• wykonuje obliczenia<br />
stechiometryczne dotyczące<br />
mas molowych, objętości<br />
molowych, liczby cząsteczek<br />
oraz niestechiometrycznych<br />
ilości substratów i produktów<br />
(o znacznym stopniu<br />
trudności)<br />
• wyjaśnia różnicę między<br />
gazem doskonałym<br />
a rzeczywistym<br />
• wykonuje obliczenia<br />
stechiometryczne<br />
o podwyższonym<br />
stopniu trudności (w tym<br />
z zastosowaniem równania<br />
Clapeyrona)<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
14<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Temat lekcji<br />
6. Rodzaje<br />
promieniowania<br />
jądrowego<br />
7. Czas<br />
połowicznego<br />
rozpadu<br />
i aktywność<br />
promieniotwórcza<br />
ocena dopuszczająca<br />
[1]<br />
Wymagania podstawowe<br />
Uczeń:<br />
ocena dostateczna<br />
[1 + 2]<br />
• na podstawie równania<br />
reakcji ustala stosunek<br />
objętościowy gazowych<br />
reagentów<br />
• oblicza stosunek masowy<br />
reagentów na podstawie<br />
stosunku molowego<br />
• definiuje pojecie stosunku<br />
stechiometrycznego<br />
i niestechio metrycznego<br />
• definiuje pojęcia: nuklid<br />
i radionuklid<br />
• wymienia czynniki<br />
wpływające na trwałość<br />
jąder<br />
• wymienia rodzaje przemian<br />
jądrowych<br />
• opisuje budowę cząstek a i b<br />
• wymienia rodzaje<br />
promieniowania jądrowego<br />
i definiuje je<br />
• podaje przykłady nuklidów<br />
promieniotwórczych<br />
• wyjaśnia, na czym<br />
polega zjawisko<br />
promieniotwórczości<br />
naturalnej i sztucznej<br />
• pisze równania reakcji<br />
prostych przemian<br />
jądrowych, np. emisji<br />
cząstek a<br />
• definiuje czas połowicznego<br />
rozpadu<br />
• wskazuje w układzie<br />
okresowym pierwiastki<br />
promieniotwórcze<br />
• przedstawia zasady<br />
prawidłowego zapisu reakcji<br />
jądrowych<br />
• tłumaczy szkodliwość<br />
promieniowania jonizującego<br />
• podaje przykłady<br />
zastosowania radioizotopów<br />
• na podstawie czasu<br />
połowicznego<br />
rozpadu porównuje<br />
trwałość izotopów<br />
promieniotwórczych<br />
• na podstawie pełnego<br />
zapisu przemiany jądrowej<br />
podaje jej zapis skrócony<br />
i odwrotnie<br />
ocena dobra<br />
[1 + 2 + 3]<br />
Wymagania ponadpodstawowe<br />
Uczeń:<br />
ocena bardzo dobra<br />
[1 + 2 + 3 + 4]<br />
• wykonuje obliczenia<br />
związane z wydajnością<br />
reakcji chemicznych<br />
ocena celująca<br />
[1 + 2 + 3 + 4 + 5]<br />
• określa właściwości<br />
promieniowania a, b i g<br />
• wyjaśnia przyczynę różnicy<br />
między wartością masy<br />
atomowej a sumą mas<br />
swobodnych nukleonów<br />
i elektronów w atomie<br />
• objaśnia, na czym polega<br />
tzw. wychwyt K<br />
• porównuje właściwości<br />
promieniowania Roentgena<br />
z promieniowaniem<br />
jądrowym<br />
• opisuje wpływ składu jądra<br />
na jego trwałość<br />
• podaje przykłady<br />
naturalnych przemian<br />
jądrowych oraz omawia<br />
historię ich odkrycia<br />
• określa, wykorzystując<br />
dane odczytane<br />
z naturalnych szeregów<br />
promieniotwórczych,<br />
jakim przemianom ulegają<br />
izotopy poszczególnych<br />
pierwiastków<br />
(z uwzględnieniem reakcji<br />
równoległych i następczych)<br />
i układa równania przemian<br />
• określa położenie w układzie<br />
okresowym produktów<br />
emisji promieniowania<br />
a lub b z jąder podanego<br />
radioizotopu<br />
• na podstawie znajomości<br />
czasu połowicznego rozpadu<br />
danego nuklidu konstruuje<br />
zależność masy (liczby<br />
atomów) radioizotopu<br />
w funkcji czasu<br />
• wskazuje różnice<br />
w przenikaniu przez<br />
materiały promieniowania<br />
a, b i g<br />
• opisuje metodę znakowania<br />
izotopowego i jej<br />
zastosowanie w nauce<br />
• tłumaczy pojęcie szeregu<br />
promieniotwórczego<br />
i omawia je na przykładzie<br />
szeregu uranowo-radowego<br />
• podaje główne źródło ciepła<br />
skorupy ziemskiej<br />
• przedstawia źródła<br />
promieniowania jądrowego<br />
w naszym otoczeniu<br />
• wymienia detektory<br />
promieniowania jadrowego<br />
• objaśnia, na jakiej zasadzie<br />
działają czujniki dymu<br />
i grubościomierze<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
15<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Temat lekcji<br />
8. Sztuczne reakcje<br />
jądrowe<br />
ocena dopuszczająca<br />
[1]<br />
Wymagania podstawowe<br />
Uczeń:<br />
ocena dostateczna<br />
[1 + 2]<br />
• definiuje termin: defekt masy<br />
• wymienia nazwy szeregów<br />
promieniotwórczych<br />
występujących w przyrodzie<br />
• przedstawia zmianę wartości<br />
stosunku liczby neutronów<br />
do liczby protonów<br />
ze wzrostem Z<br />
• na podstawie znajomości<br />
początkowego i końcowego<br />
nuklidu, tworzącego dany<br />
szereg promieniotwórczy,<br />
podaje liczbę przemian a i b<br />
występujących w tym szeregu<br />
ocena dobra<br />
[1 + 2 + 3]<br />
• opisuje zasadę datowania<br />
metodą zegara<br />
archeologicznego<br />
• na podstawie wartości<br />
czasu połowicznego<br />
rozpadu szacuje czas,<br />
po którym określona<br />
liczba jąder pierwiastka<br />
promieniotwórczego ulegnie<br />
rozpadowi<br />
• omawia wpływ<br />
promieniowania jądrowego na<br />
żyjące organizmy<br />
Wymagania ponadpodstawowe<br />
Uczeń:<br />
ocena bardzo dobra<br />
[1 + 2 + 3 + 4]<br />
• omawia regułę przesunięć<br />
Soddy’ego i Fajansa- i stosuje<br />
ją przy przewidywaniu<br />
produktów przemian<br />
promieniotwórczych<br />
• przedstawia wkład Marii<br />
Skłodowskiej-Curie i Piotra<br />
Curie w rozwój wiedzy na<br />
temat budowy materii<br />
ocena celująca<br />
[1 + 2 + 3 + 4 + 5]<br />
• tłumaczy sposób wykrywania<br />
zmian nowotworowych<br />
metodami radioizotopowymi<br />
• wyjaśnia przebieg reakcji<br />
łańcuchowej<br />
• analizuje zasadę dzialania<br />
reaktora jądrowego i bomby<br />
atomowej<br />
• na podstawie wartości<br />
liczby masowej danego<br />
nuklidu przyporządkowuje<br />
go do określonego szeregu<br />
promieniotwórczego<br />
• wyjaśnia, jakie warunki muszą<br />
być spełnione, aby przebiegły<br />
sztuczne przemiany jądrowe<br />
• wymienia rodzaje przemian b<br />
• stosuje zasady prawidłowego<br />
zapisu równań reakcji<br />
jądrowych do przewidywania<br />
produktów reakcji rozpadu<br />
promieniotwórczego<br />
• znając wartość t 1/2 danego<br />
nuklidu, oblicza zmianę<br />
jego masy (liczby atomów)<br />
w określonym czasie<br />
• prezentuje związek między<br />
wartością liczby atomowej<br />
a typem przemiany, jakiej<br />
ulega jądro<br />
• wymienia pierwiastki<br />
o największej masie, które<br />
mają trwałe izotopy<br />
• przedstawia sposoby<br />
otrzymywania radionuklidów<br />
(promieniotwórczość<br />
sztuczna) i zapisuje<br />
odpowiednie równania reakcji<br />
jądrowych<br />
• przedstawia założenia<br />
powłokowego modelu<br />
budowy jądra atomowego<br />
• opisuje założenia Modelu<br />
Standardowego<br />
• podaje produkty powstające<br />
podczas zderzeń atomów 14 N<br />
z neutronami w atmosferze<br />
Ziemi<br />
• wyjaśnia pochodzenie jednej<br />
z anomalii układu okresowego<br />
(Ar – K)<br />
• podaje i definiuje jednostki<br />
dawki napromieniowania<br />
i równoważnika dawki<br />
napromieniowania<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
16<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
WSKAZÓWKI METODYCZNE<br />
DZIAŁ ATOMY, CZĄSTECZKI I STECHIOMETRIA CHEMICZNA<br />
Rozdział 1.3. Mol jako jednostka liczności materii. Mol, masa molowa, objętość molowa<br />
Cele lekcji<br />
• Pokazujemy młodzieży, że dzięki wykorzystaniu liczby Avogadra i definicji mola przechodzimy od określenia mas pojedynczego<br />
atomu i cząsteczki do mas mola atomów i mola cząsteczek.<br />
• Pokazujemy młodzieży, w jaki sposób można wykorzystać w praktyce równanie Clapeyrona.<br />
Wprowadzenie i stworzenie sytuacji problemowej<br />
Materia jest zbudowana m.in. z atomów, cząsteczek, jonów. Aby powiedzieć, że mamy do czynienia z 1 molem atomów,<br />
cząsteczek lub jonów, musimy rozważyć zbiór atomów, cząsteczek lub jonów zawierający 6,02 · 10 23 elementów (liczba<br />
6,02 · 10 23 to przybliżona wartość tzw. liczby Avogadra). I tu pojawia się największy problem początkujących chemików: jaką<br />
masę ma 1 mol atomów lub cząsteczek?<br />
W szkole podstawowej młodzież poznała budowę pojedynczego atomu oraz budowę pojedynczej cząsteczki (zawierającej<br />
atomy połączone wiązaniami kowalencyjnymi), np. pojedynczej cząsteczki H 2 O zbudowanej z jednego atomu tlenu<br />
i dwóch atomów wodoru). Masa pojedynczego atomu jest wyrażana w jednostkach masy atomowej (u), natomiast masę<br />
pojedynczej cząsteczki obliczamy, sumując masy atomowe poszczególnych atomów wchodzących w jej skład (do tego jest<br />
potrzebny oczywiście wzór sumaryczny cząsteczki). W ten sposób, korzystając z układu okresowego, uczniowie uzyskiwali<br />
informacje na temat mas atomów i cząsteczek, np. masa atomowa jednego atomu magnezu wynosi 24 u, masa jednej<br />
cząsteczki wody 18 u. Uczniowie bardziej zainteresowani chemią mogą znaleźć zależność, która pozwoli przeliczyć im<br />
masę dowolnego pojedynczego atomu lub cząsteczki na masę wyrażoną w gramach (zależność ta jest podana w Tablicach<br />
chemicznych):<br />
1 u = 0,166 · 10 –23 g<br />
Skorzystanie z proporcji pozwala obliczyć masę pojedynczego atomu magnezu:<br />
oraz masę pojedynczej cząsteczki H 2 O:<br />
m(Mg) = 24 u = 24 · 0,166 · 10 –23 g = 3,98 · 10 –23 g<br />
m(H 2 O) = 18 u = 18 · 0,166 · 10 –23 g = 2,99 · 10 –23 g<br />
Przy użyciu zależności 1 u = 0,166 · 10 –23 g wyrażamy więc masę dowolnego atomu lub cząsteczki w gramach – jednostkach<br />
masy używanych przez nas codziennie. Czy w życiu codziennym możemy jednak odważyć masę równą 3,98 · 10 –23 g<br />
(masa jednego atomu magnezu) lub masę równą 2,99 · 10 –23 g (masa jednej cząsteczki H 2 O)? Czy możemy odważyć masę<br />
równą masie dowolnego atomu bądź cząsteczki? Czy za pomocą wagi będziemy mogli odważyć tuzin atomów lub cząsteczek<br />
(czyli 12 atomów magnezu lub 12 cząsteczek wody)? A może 1000 atomów (cząsteczek) lub milion atomów (cząsteczek)?<br />
Zadanie takie będziemy mogli wykonać dopiero wtedy, gdy zostaniemy poproszeni o odważenie dużo większej liczby atomów<br />
lub cząsteczek, np. 1 mola atomów magnezu lub 1 mola cząsteczek wody, który zawiera odpowiednio ok.<br />
6,02 · 10 23 atomów Mg i 6,02 · 10 23 cząsteczek wody. Udowodnijmy to, ponownie korzystając z proporcji:<br />
1 atom Mg ma masę 3,98 · 10 –23 g<br />
6,02 · 10 23 atomów Mg (czyli 1 mol atomów Mg) ma masę „x”<br />
x = 24 g<br />
1 cząsteczka H 2 O ma masę 2,99 · 10 –23 g<br />
6,02 · 10 23 cząsteczek H 2 O (czyli 1 mol cząsteczek wody) ma masę „y”<br />
y = 18 g<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
17<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Mając do dyspozycji odpowiedni rodzaj wagi, odważymy 1 mol, a nawet 1 kmol (1000 moli) lub 1 mmol (jedną tysięczną<br />
mola) atomów magnezu (lub cząsteczek wody). Co więcej, dysponując układem okresowym, możemy teraz odczytywać nie<br />
tylko masy atomowe pojedynczych atomów i obliczać masy cząsteczkowe pojedynczych cząsteczek wyrażone w jednostkach<br />
masy atomowej (u). Potrafimy teraz odczytać masę 1 mola atomów magnezu równą 24 gramy (liczbowo równa masie atomowej)<br />
oraz obliczyć masę 1 mola cząsteczek wody równą 18 gramów (liczbowo równa masie 1 cząsteczki wody).<br />
Być może, obliczając masę 1 mola, 0,5 mola, 0,025 mola cząsteczek tlenu młodzież zastanowi się, jak można odważyć odpowiednio<br />
32 g, 16 g, 0,8 g tlenu w temperaturze pokojowej i pod ciśnieniem zewnętrznym (np. ciśnieniem atmosferycznym),<br />
czyli tlenu w gazowym stanie skupienia? A może jest inny, bardziej praktyczny, sposób na odmierzenie 1 mola cząsteczek<br />
tlenu (a zatem także 32 gramów tlenu)?<br />
Aby rozstrzygnąć ten problem, przeanalizujmy równanie stanu gazu doskonałego (równanie Clapeyrona), w którym<br />
powiązane są ze sobą: ciśnienie (ang. pressure, p, Pa lub hPa), objętość zbiornika (ang. volume, V, m 3 lub dm 3 ) oraz liczba<br />
moli n – (ang. number of moles, n, mol) i temperatura absolutna (ang. Temperature, T, K):<br />
p · V = n · R · T<br />
w którym R oznacza uniwersalną stałą gazową R = 8,314 J/(mol · K) = 83,1 hPa · dm 3 /(mol · K). Z równania tego wynika,<br />
że jeśli określimy warunki poprzez podanie wartości ciśnienia i temperatury (czyli wielkości te będą stałe) oraz znamy liczbę<br />
moli gazu, to objętość gazu będzie wynosić:<br />
n · R · T<br />
V =<br />
p<br />
Masę 1 mola cząsteczek gazowego tlenu (równą 32 gramy) można więc odmierzyć za pomocą cylindra miarowego. Musimy<br />
jednak wcześniej obliczyć, jaką objętość zajmuje określona liczba moli cząsteczek tlenu w rozważanych (określonych) warunkach<br />
ciśnienia i temperatury.<br />
Sposób realizacji<br />
Lekcję możemy rozpocząć od przybliżenia młodzieży sylwetki Amadeo Avogadro. Następnie, wykorzystując dyskusję, dialog,<br />
pogadankę, stwarzamy sytuację problemową – stawiamy szereg pytań sformułowanych wyżej. W trakcie dyskusji młodzież<br />
powinna zrozumieć różnicę pomiędzy masą pojedynczego atomu, pojedynczej cząsteczki oraz masą mola atomów,<br />
cząsteczek. Następnie wprowadzamy równanie Clapeyrona i wspólnie z młodzieżą ustalamy, w jakich sytuacjach może być<br />
ono wykorzystane (w równaniu występują 4 zmienne i uniwersalna stała gazowa, przy okazji możemy również określić założenia<br />
modelu, w ramach którego wprowadziliśmy równanie Clapeyrona). Stawiamy pytanie: jaką objętość w warunkach<br />
normalnych zajmuje 1 mol gazu? Po jego rozwiązaniu, wypełniamy kartę pracy: Karta pracy 1. Mol, masa molowa, objętość<br />
molowa – część zadań z karty pracy młodzież może wykonać w domu. Na kolejnej lekcji przechodzimy do nowego tematu<br />
– Wyznaczanie wzoru związku chemicznego – wykonujemy Kartę pracy 2. Wyznaczanie wzoru związku chemicznego.<br />
Rozdział 1.5. Molowa interpretacja równania reakcji chemicznej<br />
Cel lekcji<br />
Pokazujemy młodzieży, jak odczytywać stosunki molowe, masowe, objętościowe dla reakcji chemicznej przebiegającej w fazie<br />
gazowej z założoną wydajnością.<br />
Wprowadzenie i stworzenie sytuacji problemowej<br />
Zacznijmy od reakcji syntezy amoniaku (NH 3 ) z pierwiastków (azotu i wodoru, odpowiednio: N 2 , H 2 ) w fazie gazowej:<br />
N 2 (g) + 3 H 2 (g)<br />
2 NH 3 (g)<br />
Równanie to można odczytać na dwa sposoby. Pierwszy sposób jest następujący: jedna (dwuatomowa) cząsteczka azotu<br />
reaguje z trzema (dwuatomowymi) cząsteczkami wodoru, dając dwie (czteroatomowe) cząsteczki amoniaku. Drugi<br />
sposób, uwzględniający definicję mola, wygląda tak: 1 mol cząsteczek azotu reaguje z 3 molami cząsteczek wodoru, w wyniku<br />
czego powstają 2 mole cząsteczek amoniaku. Zwracamy uwagę, że dysponując współczynnikami stechiometrycznymi<br />
z równania reakcji, możemy opisać ilościowo zarówno przebieg reakcji na poziomie pojedynczych cząsteczek, jak i na poziomie<br />
świata znanego nam z życia codziennego. To drugie podejście będzie dla nas bardziej praktyczne, gdyż młodzież<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
18<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
potrafi już przeliczać liczby moli dowolnej substancji na gramy lub liczby moli gazów na objętości. Sprawdźmy tę umiejętność<br />
na przykładzie reakcji syntezy amoniaku w fazie gazowej.<br />
Zaczynamy od liczby moli cząsteczek azotu. Z równania reakcji wynika, że w reakcji uczestniczył 1 mol cząsteczek azotu<br />
w fazie gazowej. Możemy więc stwierdzić, że do reakcji potrzebujemy 28 g azotu lub 22,4 dm 3 azotu w warunkach normalnych.<br />
Teraz przejdźmy do liczby moli cząsteczek wodoru. Z równania reakcji wynika, że w reakcji uczestniczyły 3 mole<br />
cząsteczek wodoru w fazie gazowej. Możemy więc zauważyć, że do reakcji potrzebujemy 6 g wodoru lub 3 · 22,4 dm 3<br />
(67,2 dm 3 ) wodoru w warunkach normalnych. W wyniku przebiegu reakcji otrzymamy amoniak. Z równania reakcji odczytujemy,<br />
że w reakcji powstały 2 mole cząsteczek amoniaku w fazie gazowej, czyli 2 · 17 g (34 gramy) amoniaku lub 2 ·<br />
22,4 dm 3 (44,8 dm 3 ) amoniaku. Podsumowujemy obliczenia oraz umieszczamy komentarze informujące, skąd biorą się<br />
poszczególne wielkości:<br />
równanie reakcji N 2 (g) + 3 H 2 (g) 2 NH 3 (g)<br />
liczby moli substratów i produktu (odczytane na podstawie 1 mol 3 mole 2 mole<br />
analizy równania)<br />
masy substratów i produktu, które odpowiadają odczytanej 28 g 6 g 34 g<br />
z równania liczbie moli (potrzebne są wartości masy molowej)<br />
spełnione jest prawo zachowania masy<br />
objętości substratów i produktu, które odpowiadają odczytanej<br />
z równania liczbie moli gazów w warunkach normalnych<br />
22,4 dm 3 67,2 dm 3 44,8 dm 3<br />
Stawiamy młodzieży następujący problem: W jakim celu wykonaliśmy powyższe zestawienie i co z niego wynika?<br />
Wynikają z niego następujące fakty:<br />
• po pierwsze, w reakcji syntezy amoniaku stosunek molowy azotu do wodoru do amoniaku wynosi<br />
n(N 2 ) : n(H 2 ) : n(NH 3 ) = 1 : 3 : 2 – możemy więc wziąć do reakcji 1 mol (cząsteczek) azotu i 3 mole (cząsteczek) wodoru,<br />
otrzymując 2 mole (cząsteczek) amoniaku, ale także możemy użyć, np. 3 mole azotu i 9 moli wodoru, uzyskując 6 moli<br />
amoniaku lub 0,5 mola azotu, 1,5 mola wodoru, otrzymując 1 mol amoniaku (możemy zatem operować wielokrotnościami<br />
liczb moli lub ułamkami liczb moli),<br />
• po drugie, stosunek masowy azotu do wodoru do amoniaku wynosi<br />
m(N 2 ) : m(H 2 ) : m(NH 3 ) = 28 : 6 : 34 – możemy więc wziąć do reakcji 28 g azotu i 6 g wodoru, otrzymując 34 g amoniaku<br />
lub możemy użyć, np. 7 g azotu i 1,5 g wodoru, uzyskując 8,5 g amoniaku (przez analogię także 3,5 g azotu i 0,75 g wodoru,<br />
uzyskując 4,25 g amoniaku),<br />
• po trzecie, stosunek objętościowy azotu do wodoru do amoniaku wynosi<br />
V(N 2 ) : V(H 2 ) : V(NH 3 ) = 22,4 : 67,2 : 44,8, czyli V(N 2 ) : V(H 2 ) : V(NH 3 ) = 1 : 3 : 2 – jeśli więc reakcja przebiega w fazie<br />
gazowej i zarówno substraty, jak i produkt (produkty) występują w gazowym stanie skupienia, to<br />
stosunek molowy = stosunek objętościowy.<br />
Po zauważeniu, że w gazowym stanie skupienia stosunek molowy jest równy stosunkowi objętościowemu, analizujemy treść<br />
prawa Gay-Lussaca, aby rozstrzygnąć, czy tak jest tylko w warunkach normalnych, czy też może w ustalonych warunkach<br />
ciśnienia i temperatury (przy okazji, posługując się zasobami Internetu, młodzież może przygotować krótką informację,<br />
o Josephie Gay-Lussacu).<br />
Najtrudniejsze w rozwiązywaniu zadań rachunkowych jest znalezienie odpowiednich stosunków (molowych, masowych),<br />
przeliczanie liczby moli na masy (lub objętości) i zapisanie proporcji (wynikających ze stosunków molowych). Podkreślamy,<br />
że podczas rozwiązywania zadań nie trzeba wypisywać wszystkich stosunków, wystarczy uważnie przeczytać treść zadania<br />
i wybrać: a) tę substancję, której liczbę moli lub masę (lub objętość) mamy podaną, b) tę substancję, której liczby moli lub<br />
masę (lub objętość) będziemy szukać. Dlatego zadanie rachunkowe sprowadza się do ułożenia właściwej proporcji opartej<br />
na stosunku molowym.<br />
Gdy młodzież nabierze umiejętności ilościowej interpretacji równań reakcji chemicznych, definiujemy wydajność reakcji chemicznej.<br />
Zauważamy, że podczas przebiegu reakcji chemicznej może dojść do sytuacji, w której nie wszystkie substraty ulegną<br />
przemianie w danych warunkach w produkt (produkty). W wyniku reakcji chemicznej uzyskamy wtedy mniejszą (niż przewidzianą<br />
na podstawie stechiometrii równania reakcji) ilość produktu. Co wtedy zrobimy? Do obliczeń dodajemy jeszcze jeden<br />
krok, uwzględniający, ile procent z teoretycznie możliwej liczy moli, masy, objętości reagenta uległo przemianie.<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
19<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
W obliczeniach uwzględnimy wtedy informację na temat wydajności reakcji chemicznej, w(%), zdefiniowanej, np. względem<br />
ilości (liczby moli, masy, objętości) produktu następująco:<br />
praktyczna<br />
(%) = ⋅100%<br />
teoretyczna<br />
gdzie: i praktyczna to ilość (liczba moli, masa, objętość) produktu, którą rzeczywiście otrzymano, a i teoretyczna to ilość (liczba<br />
moli, masa, objętość) produktu obliczona z równania reakcji. Przejdźmy teraz do przykładów.<br />
Z równania reakcji syntezy amoniaku, prowadzonej w fazie gazowej:<br />
N 2 (g) + 3 H 2 (g) 2 NH 3 (g)<br />
wynika, że 1 mol cząsteczek azotu reaguje z 3 molami cząsteczek wodoru. Teoretycznie powinniśmy otrzymać więc 2 mole<br />
cząsteczek amoniaku, gdyby wydajność reakcji wynosiła 100%. Jeśli wydajność reakcji syntezy amoniaku wynosi w pewnych<br />
warunkach 90%, wtedy w reakcji uczestniczy 90% z 1 mola cząsteczek N 2 (czyli 0,9 mola cząsteczek N 2 ), a po reakcji pozostaje<br />
0,1 mola N 2 oraz 90% z 3 moli cząsteczek wodoru (czyli 2,7 mola cząsteczek H 2 ), a po reakcji pozostaje 0,3 mola H 2 .<br />
W wyniku reakcji nie powstaną więc 2 mole cząsteczek NH 3 , lecz 90% z 2 moli NH 3 , czyli 1,8 mola NH 3 . W mieszaninie<br />
poreakcyjnej nie znajduje się więc wyłącznie amoniak (tak by było, gdyby wydajność reakcji wynosiła 100%), lecz także<br />
substraty: wodór i azot. Zestawienie tych informacji znajduje się poniżej:<br />
równanie reakcji N 2 (g) + 3 H 2 (g) 2 NH 3 (g)<br />
liczby moli substratów (przed reakcją)<br />
1 mol 3 mole<br />
(wydajność reakcji wynosi 100%)<br />
liczba moli produktu (po reakcji)<br />
(wydajność reakcji wynosi 100%)<br />
liczby moli substratów (przed reakcją)<br />
(wydajność reakcji wynosi 90%)<br />
liczba moli substancji (po reakcji)<br />
(wydajność reakcji wynosi 90%)<br />
2 mole<br />
wniosek: otrzymaliśmy wyłącznie 2 mole NH 3<br />
1 mol 3 mole<br />
w reakcji uczestniczy 90% z podanej liczby moli<br />
(0,1 mola) (0,3 mola) 1,8 mola<br />
wniosek: uzyskaliśmy mieszaninę poreakcyjną, zawierającą<br />
m.in. 1,8 mola cząsteczek NH 3<br />
Sposób realizacji<br />
Na przykładzie reakcji otrzymywania amoniaku z pierwiastków określamy stosunki molowe, masowe, objętościowe (dla<br />
wydajności 100% oraz 90%). Następnie dzielimy młodzież na grupy trzyosobowe (czteroosobowe). W grupach młodzież<br />
rozwiązuje analogiczne zadanie dla następujących reakcji przebiegających w fazie gazowej.<br />
Zadanie 1.<br />
Określ stosunek molowy, masowy i objętościowy, mając do dyspozycji równanie reakcji przebiegającej w fazie gazowej.<br />
Załóż, że wydajność reakcji wynosi 100%.<br />
• (Grupa A) 4 NH 3 + 5 O 2 4 NO + 6 H 2 O • (Grupa B) 4 NH 3 + 3 O 2 2 N 2 + 6 H 2 O<br />
Zadanie 2.<br />
Załóż, że do reakcji użyto: a) substraty zmieszane w stosunku stechiometrycznym, b) 4 mole (cząsteczek amoniaku), a wydajność<br />
reakcji wynosi 50%. Ustal, jaki jest skład mieszaniny poreakcyjnej wyrażony w molach.<br />
Indywidualizujemy czas wykonania tych zadań, następnie sprawdzamy poprawność ich rozwiązania – przedstawiciele (lub<br />
liderzy) grup podają swoje propozycje. Nauczyciel koordynuje pracę grup, wspiera w rozwiązywaniu zadań.<br />
Alternatywna metoda – rozwiązujemy z młodzieżą karty pracy: 3. Molowa interpretacja równania reakcji chemicznej,<br />
4. Obliczenia stechiometryczne. Indywidualizujemy proces nauczania – możemy wybrać część zadań. Trudniejsze zadania<br />
zadajemy wyłącznie młodzieży chętnej do ich rozwiązywania, a szczególnie tej, która przygotowuje się do udziału w olimpiadzie<br />
chemicznej lub brała udział w kuratoryjnym konkursie chemicznym.<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
20<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
Małgorzata Chmurska<br />
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Rozdział 1.9. Dział Atomy, cząsteczki i stechiometria chemizna – powtórzenie wiadomości<br />
Cel lekcji<br />
Pokazujemy młodzieży, w jaki sposób można szybko i efektywnie powtórzyć wiadomości i rozwijać umiejętności nabyte<br />
w trakcie realizacji działu.<br />
Wprowadzenie i stworzenie sytuacji problemowej<br />
Rozpoczynamy od analizy szeregów promieniotwórczych. Zachęcamy, aby rozdać młodzieży fragment pewnego szeregu<br />
promieniotwórczego (taki jak na rysunku 1) lub przygotować kopie wybranego przez siebie fragmentu szeregu promieniotwórczego.<br />
Następnie młodzież, podzielona na grupy, odpowiada na pytania związanych z fragmentem szeregu (bądź<br />
wybranym szeregiem). Przykładowe pytania to:<br />
a) Określ skład jądra nuklidu rozpoczynającego fragment szeregu promieniotwórczego.<br />
b) Określ, w jaki sposób z nuklidu 1. uzyskamy nuklid 5. Podaj liczbę i rodzaj przemian. Zapisz schemat takich przemian.<br />
c) Określ skład jądra nuklidu 5.<br />
d) Skorzystaj z informacji zawartych na rysunku 1. Wykaż na przykładach, że zgodnie z regułą Soddy’ego–Fajansa: „W wyniku<br />
emisji cząstki a masa jądra ulega zmniejszeniu o cztery atomowe jednostki masy, a jego ładunek o dwa ładunki<br />
elementarne. W wyniku emisji cząstki b – liczba masowa macierzystego jądra nie ulega zmianie, natomiast ładunek ulega<br />
zwiększeniu o jeden ładunek elementarny” (Na podstawie: Andrzej A. Czerwiński, Energia jądrowa i promieniotwórczość,<br />
Oficyna Edukacyjna Krzysztof Pazdro, Wydanie 1.),<br />
e) Odszukaj w dostępnych źródłach (np. zasoby internetu) definicję reakcji równoległych i reakcji następczych. Dokonaj<br />
analizy definicji i na tej podstawie wskaż przemiany równoległe / następcze na rysunku 1.<br />
liczba masowa, A<br />
A + 12<br />
A<br />
1<br />
A + 8<br />
2<br />
B<br />
3<br />
C<br />
4<br />
D<br />
E<br />
A + 4<br />
5<br />
6<br />
Rysunek 1. Fragment szeregu promieniotwórczego<br />
A<br />
Z Z + 1 Z + 2 Z + 3<br />
liczba atomowa, Z<br />
Sposób realizacji<br />
Po sprawdzeniu odpowiedzi określamy warunki, w jakich przebiegają sztuczne przemiany jądrowe – przypominamy wspólnie<br />
sposób ich zapisu. Następnie rozwiązujemy karty pracy 5 i 6 dotyczące powtórzenia wiadomości. Indywidualizujemy proces<br />
nauczania – jedna z kart może stanowić pracę domową. Przed sprawdzeniem wiadomości i umiejętności z działu sprawdzamy<br />
poprawność rozwiązania kart lub wyjaśniamy wszelkie wątpliwości uczniów na kolejnych zajęciach.<br />
Literatura:<br />
A. A. Czerwiński, „Energia jądrowa i promieniotwórczość”, Oficyna Edukacyjna Krzysztof Pazdro, Wydanie 1.<br />
AUTORZY: Małgorzata Chmurska<br />
21<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Imię i nazwisko Data Klasa<br />
KARTA PRACY 1<br />
TEMAT: MOL, MASA MOLOWA, OBJĘTOŚĆ MOLOWA<br />
Oznaczenia<br />
n – liczba moli substancji [mol]<br />
m – masa [g]<br />
M – masa molowa [g/mol]<br />
Liczba Avogadra N A ≈ 6,02 10 23 cząstek/mol<br />
N – liczba cząstek<br />
v – objętość gazu, np. [dm 3 ]<br />
p – ciśnienie gazu, np. [hPa]<br />
T – temperatura [K], t – temperatura [°C]<br />
V m – objętość molowa gazu, np. [dm 3 /mol]<br />
1 kmol = 1000 moli<br />
1 mmol = 0,001 mol<br />
Warunki normalne: p = 1013 hPa = 1,013 10 5 Pa, T = 273 K,<br />
t = 0°C<br />
T = t [°C] + 273<br />
Ważne wzory<br />
n = m n = v n = N M V m N A<br />
Równanie Clapeyrona (równanie stanu gazu doskonałego): pv = nRT<br />
R – uniwersalna stała gazowa<br />
R = 8,314 J/(mol K) = 83,14 hPa dm 3 /(mol K)<br />
Objętość 1 mola gazu w warunkach normalnych wynosi ok. 22,4 dm 3 .<br />
Zadanie przykładowe<br />
Oblicz:<br />
a) masę 5 moli HNO 3<br />
M(HNO 3 ) = 1 + 14 + 3 16 = 63 g/mol<br />
1 mol — 63 g<br />
5 moli — x g<br />
x = 5 moli 63 g = 315 g<br />
1 mol<br />
lub m = n · M = 5 mol · 63 g/mol = 315 g<br />
b) objętość 2 moli CH 4 w warunkach normalnych<br />
1 mol — 22,4 dm 3<br />
2 mole — x dm 3<br />
x = 2 mole 22,4 dm3 = 44,8 dm 3<br />
1 mol<br />
lub<br />
V = n · V = 2 mol · 22,4 dm 3 /mol = 44,8 dm 3<br />
c) liczbę atomów w 0,5 mola siarki<br />
1 mol — 6,02 10 23 atomów<br />
0,5 mola — x atomów<br />
x = 0,5 mola 6,02 · 1023 atomów =<br />
1 mol<br />
= 3,01 · 10 23 atomów<br />
lub<br />
liczba atomów = 0,5 mola · 6,02 · 10 23 atomów/mol =<br />
= 3,01 · 10 23 atomów<br />
d) liczbę moli wodoru w próbce o objętości 25,0 dm 3 ,<br />
gdy p = 1000 hPa, T = 298 K<br />
n = pv<br />
RT<br />
=<br />
1000 hPa 25,0 dm3<br />
83,14 hPadm3<br />
molK 298 K<br />
≈ 1,01 mol<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
22<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Zadanie 1.<br />
Oblicz masę:<br />
a) 2 moli NaOH<br />
b) 5 kilomoli Cu(OH) 2<br />
c) 8 milimoli H 3 PO 4<br />
Zadanie 2.<br />
Oblicz, ile moli tlenu znajduje się w:<br />
a) 3 molach Na 2 SO 4<br />
b) 100 g KNO 3<br />
Zadanie 3.<br />
Oblicz, ile to moli:<br />
a) 40 dm 3 CO 2 (warunki normalne)<br />
b) 50 g NaCl<br />
c) 7 g azotu (N 2 )<br />
d) 1,806 10 24 cząsteczek NH 3<br />
Zadanie 4.<br />
Oblicz, w ilu molach H 2 O 2 znajduje się tyle samo: a) wodoru i b) tlenu, co w 9 molach H 2 O.<br />
Zadanie 5.<br />
Uzupełnij tabelę.<br />
Substancja<br />
Liczba moli<br />
substancji<br />
mol<br />
Liczba<br />
cząsteczek<br />
Sumaryczna<br />
liczba atomów<br />
Masa próbki<br />
g<br />
Objętość w<br />
war. norm.<br />
dm 3<br />
Objętość<br />
w T = 291 K,<br />
p = 1020 hPa<br />
dm 3<br />
O 2 128<br />
CO 11,2<br />
H 2 S 1,505 ∙ 10 24<br />
Cl 2 3<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
23<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Imię i nazwisko Data Klasa<br />
KARTA PRACY 2<br />
TEMAT: WYZNACZANIE WZORU ZWIĄZKU CHEMICZNEGO<br />
Wzór empiryczny, zwany też najprostszym lub elementarnym, podaje stosunek (zapisany w postaci najprostszych liczb<br />
całkowitych) liczby moli poszczególnych pierwiastków, tworzących dany związek chemiczny. Do ustalenia tego wzoru wystarczy<br />
znajomość składu procentowego substancji.<br />
Wzór rzeczywisty lub sumaryczny podaje liczby moli pierwiastków tworzących dany związek chemiczny. Do ustalenia<br />
wzoru rzeczywistego jest potrzebna znajomość masy molowej substancji. Wzór rzeczywisty może być równocześnie wzorem<br />
elementarnym lub jego wielokrotnością.<br />
Zadanie 1.<br />
Pewien związek organiczny zawiera 80% masowych węgla i 20% masowych wodoru. Ustal jego wzór empiryczny, a następnie<br />
rzeczywisty, jeżeli wiadomo, że masa molowa tego związku wynosi 30 g/mol.<br />
a) Załóż, że masa omawianego związku wynosi 100 g. Ile gramów węgla i wodoru znajduje się w tej próbce?<br />
b) Oblicz, ile moli węgla i wodoru znajduje się w tej próbce. Liczbę moli węgla zapisz jako liczbę wymierną.<br />
c) Jaki jest stosunek liczby moli węgla do wodoru? Wyraź go za pomocą najprostszych liczb całkowitych.<br />
n C : n H =<br />
Wzór empiryczny: C<br />
H<br />
d) Masa molowa tego związku wynosi 30 g/mol. Jaką wielokrotnością wzoru empirycznego jest wzór rzeczywisty?<br />
M(C H ) n = 30 g/mol n =<br />
Wzór rzeczywisty: C<br />
H<br />
Do jakiej grupy węglowodorów (alkanów, alkenów czy alkinów) należy omawiany związek?<br />
Jaki typ reakcji jest charakterystyczny dla tej grupy węglowodorów? Podkreśl prawidłowe słowa w poniższych<br />
zdaniach.<br />
Dla tej grupy węglowodorów charakterystycznym typem reakcji jest substytucja / addycja. Reakcja ta zachodzi według<br />
mechanizmu wolnorodnikowego / elektrofilowego / nukleofilowego.<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
24<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Zadanie 2.<br />
Analiza pewnego związku organicznego wykazuje, że na 30 g węgla przypada 5 g wodoru i 16 g tlenu. 1 dm 3 par tego związku<br />
w przeliczeniu na warunki normalne ma masę 4,554 g. Jaki jest wzór rzeczywisty tego związku?<br />
a) Zamień podane masy węgla, wodoru i tlenu na mole.<br />
b) Jaki jest stosunek liczby moli węgla do wodoru i tlenu? Wyraź go za pomocą najprostszych liczb całkowitych.<br />
n C : n H : n O = : :<br />
Wzór empiryczny: C H O<br />
c) Uzupełnij luki w poniższym sformułowaniu.<br />
1 dm 3 pary tego związku w przeliczeniu na warunki normalne ma masę 4,554 g, a objętość molowa gazu w warunkach<br />
normalnych wynosi<br />
. Na podstawie tych dwóch informacji można policzyć masę molową wspomnianego<br />
związku. Wynosi ona<br />
M(C H O ) = g/mol<br />
M(C H O ) n = g/mol n =<br />
Wzór rzeczywisty: C H O<br />
Do jakiej grupy związków organicznych może należeć omawiany związek? Zaproponuj dwie możliwe grupy.<br />
Dla każdej z możliwych grup napisz wzór półstrukturalny lub strukturalny oraz nazwę zaproponowanego związku.<br />
wzór<br />
nazwa<br />
wzór<br />
nazwa<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
25<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Zadanie 3<br />
Analiza pewnego związku organicznego wykazuje, że na 6 g węgla przypada 1 g wodoru i 8 g tlenu. Gęstość par tego związku<br />
względem wodoru wynosi 30. Jaki jest wzór rzeczywisty tego związku? Jaka jest gęstość par tego związku względem<br />
metanu?<br />
a) Zamień podane masy węgla, wodoru i tlenu na mole.<br />
b) Jaki jest stosunek liczby moli węgla do wodoru i tlenu? Wyraź go za pomocą najprostszych liczb całkowitych.<br />
n C : n H : n O = : :<br />
Wzór empiryczny: C H O<br />
c) Gęstość względna to iloraz gęstości danej substancji do gęstości podanego wzorca. Zastanów się, jak można powiązać<br />
ten iloraz z masami molowymi. Uzupełnij poniższe zdanie.<br />
Gęstość względna dwóch substancji jest równa<br />
ich mas molowych.<br />
Gęstość pary tego związku względem wodoru wynosi 30. Ile wynosi więc masa molowa tego związku?<br />
d – gęstość, C x H y O z – wzór rzeczywisty<br />
d (C x H y O z ): d (H 2 ) = 30, czyli M (C x H y O z ) =<br />
Wzór rzeczywisty omawianego związku: C H O<br />
Do jakiej grupy związków organicznych może należeć omawiany związek? Zaproponuj dwie możliwe grupy.<br />
Dla każdej z możliwych grup napisz wzór półstrukturalny lub strukturalny oraz nazwę zaproponowanego związku.<br />
wzór<br />
nazwa<br />
wzór<br />
nazwa<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
26<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Imię i nazwisko Data Klasa Wersja A<br />
SPRAWDZIAN 1. ATOMY, CZĄSTECZKI I STECHIOMETRIA CHEMICZNA<br />
1. Miedź jest mieszaniną dwóch izotopów, z których jeden zawiera 36 neutronów i stanowi 30,9%<br />
mieszaniny. Oblicz liczby masowe obu izotopów, jeżeli masa atomowa miedzi wynosi 63,55 u.<br />
_____ / 2 p.<br />
2. Uzupełnij tabelę.<br />
_____ / 1 p.<br />
Cząstka Z A p n e nukleony<br />
137 Ba<br />
3. Jądro toru-227 uległo kolejno 6 rozpadom promieniotwórczym, w tym 2 rozpadom b –<br />
oraz 4 rozpadom a. Zapisz sumaryczne równanie tej przemiany oraz ustal, jakie jądro<br />
było produktem serii tych rozpadów. Odpowiedź podaj w postaci zapisu nuklidowego.<br />
_____ / 2 p.<br />
4. W pojemniku umieszczono 10 18 atomów radionuklidu o czasie połowicznego rozpadu 48 godzin.<br />
Ile atomów tego radionuklidu pozostanie po upływie 8 dni? Odpowiedź uzasadnij<br />
odpowiednim obliczeniem.<br />
_____ / 1 p.<br />
5. Uzupełnij równanie poniższej przemiany. Przedstaw ją w postaci zapisu uproszczonego<br />
i określ jej rodzaj.<br />
232 138 I + Rb + 2 1 0 n<br />
_____ / 2 p.<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
27<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
6. Ustal wzór empiryczny oraz rzeczywisty tlenku azotu zawierającego 63,6% azotu,<br />
jeśli wiadomo, że gęstość tego gazu w warunkach normalnych wynosi 1,96 g/dm 3 .<br />
_____ / 2 p.<br />
7. Uzupełnij tabelę.<br />
_____ / 2 p.<br />
Substancja<br />
Liczba moli<br />
substancji<br />
mol<br />
Liczba<br />
cząsteczek<br />
Sumaryczna<br />
liczba atomów<br />
Masa próbki<br />
g<br />
Objętość<br />
w war. norm.<br />
dm 3<br />
Objętość<br />
w T = 298 K,<br />
p = 1000 hPa<br />
dm 3<br />
H 2 0,5<br />
CH 4 5,6<br />
8. Mieszaninę zawierającą 15 g żelaza i 12 g siarki ogrzano. Zapisz równanie zachodzącej reakcji. _____ / 2 p.<br />
Ustal masę otrzymanego siarczku żelaza(II). Którego z substratów użyto w nadmiarze<br />
i w jakiej ilości? Wartości liczbowe mas podaj z dokładnością do części dziesiętnych gramów.<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
28<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
9. W wyniku ogrzewania mieszaniny zawierającej MgCl 2 ∙ 6 H 2 O i K 2 SO 4 otrzymano 7,12 g soli<br />
bezwodnych. Sole te rozpuszczono w wodzie, a następnie dodano nadmiaru roztworu chlorku baru.<br />
Strącony osad po wyprażeniu miał masę 6,99 g. Oblicz masę mieszaniny wyjściowej. Zapisz dwa<br />
równania reakcji, o których mowa. Reakcję strącania przedstaw za pomocą zapisu<br />
cząsteczkowego, jonowego i jonowego skróconego. Oblicz masę każdego ze składników<br />
mieszaniny oraz masę mieszaniny wyjściowej.<br />
_____ / 5 p.<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
29<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Kryteria oceniania – Atomy, cząsteczki i stechiometria chemiczna<br />
Wersja A<br />
Nr<br />
zadania<br />
1<br />
Poprawna odpowiedź<br />
Schemat punktacji<br />
63 i 65 Za prawidłowe ułożenie równania<br />
Za prawidłową odpowiedź (poprawna wartość<br />
liczbowa, liczba całkowita, bez jednostki)<br />
Liczba<br />
punktów<br />
Suma<br />
punktów<br />
1<br />
1 0–2<br />
2 Z = 56, A = 137, p = 56, n = 81, e = 56, nukleony = 137 Za poprawne wpisanie wszystkich liczb do tabeli 1 0–1<br />
3<br />
21<br />
8<br />
1<br />
4 Po<br />
Za poprawny zapis równania<br />
Za poprawną odpowiedź<br />
1<br />
1<br />
0–2<br />
4 6,25 ∙ 10 16 Za poprawne obliczenie i podanie<br />
poprawnego wyniku<br />
1<br />
0–1<br />
5<br />
23<br />
9<br />
2<br />
0 Th<br />
13<br />
5<br />
8<br />
3 I + 9 3 2 7 Rb + 2 1 0 n<br />
232 Th (–,2n) 138 I, 92 Rb<br />
samorzutne rozszczepienie jądrowe<br />
Za poprawne uzupełnienie równania<br />
Za poprawny zapis skrócony oraz nazwę<br />
przemiany<br />
1<br />
1 0–2<br />
6 Wzór empiryczny oraz rzeczywisty N 2 O<br />
Za podanie poprawnego wzoru empirycznego<br />
Za podanie poprawnego wzoru rzeczywistego<br />
1<br />
1<br />
0–2<br />
7 Odpowiedź poniżej w tabeli<br />
Za prawidłowe wypełnienie każdego wiersza<br />
w tabeli<br />
1 0–2<br />
8 23,6 g FeS, w nadmiarze siarka w ilości 3,4 g<br />
Za poprawny zapis równania oraz poprawne<br />
obliczenie masy siarczku żelaza<br />
Za poprawne stwierdzenie, że siarka jest<br />
w nadmiarze i podanie jej nadmiaru<br />
1<br />
1<br />
0–2<br />
9 9,28 g = 5,22 g K 2 SO 4 i 4,06 g MgCl 2 ∙ 6 H 2 O<br />
Za zapisanie równania reakcji strącania cząsteczkowo<br />
Za zapis jonowy i jonowy skrócony<br />
Za obliczenie masy K 2 SO 4<br />
Za zapisanie reakcji usuwania wody<br />
Za obliczenie masy MgCl 2 ∙ 6 H 2 O<br />
Za podanie masy sumarycznej<br />
1<br />
1<br />
1<br />
0,5<br />
1<br />
0,5<br />
0–5<br />
Razem 19<br />
Odpowiedź do zadania 7<br />
Substancja<br />
Liczba moli<br />
substancji<br />
mol<br />
Liczba<br />
cząsteczek<br />
Sumaryczna<br />
liczba atomów<br />
Masa próbki<br />
g<br />
Objętość<br />
w war. norm.<br />
dm 3<br />
Objętość<br />
w T = 298 K,<br />
p = 1000 hPa, dm 3<br />
H 2 0,5 3,01 · 10 23 6,02 · 10 23 1 11,2 12,4<br />
CH 4 0,25 1,505 · 10 23 7,525 · 10 23 4 5,6 6,2<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
30<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Imię i nazwisko Data Klasa Wersja B<br />
SPRAWDZIAN 1. ATOMY, CZĄSTECZKI I STECHIOMETRIA CHEMICZNA<br />
1. Uzupełnij tabelę.<br />
_____ / 1 p.<br />
Cząstka Z A p n e nukleony<br />
85 Rb<br />
2. Jądro promieniotwórcze uległo kolejno 8 rozpadom promieniotwórczym, w tym 4 rozpadom b –<br />
oraz 4 rozpadom a. W ten sposób powstało jądro polonu-212. Zapisz sumaryczne równanie<br />
tej przemiany oraz ustal, od jakiego jądra zaczął się ten szereg rozpadów. Odpowiedź<br />
podaj w postaci zapisu nuklidowego.<br />
_____ / 2 p.<br />
3. W pojemniku znajduje się 10 20 atomów pierwiastka promieniotwórczego o czasie połowicznego<br />
rozpadu 4 dni. Ile atomów tego pierwiastka pozostanie po upływie 16 dni? Odpowiedź<br />
uzasadnij odpowiednim obliczeniem.<br />
_____ / 1 p.<br />
4. Uzupełnij równanie poniższej przemiany. Przedstaw ją w postaci zapisu uproszczonego<br />
i określ jej rodzaj.<br />
232<br />
U + 1 0 n 140<br />
La + Br + 2 1 0 n<br />
_____ / 2 p.<br />
5. Krzem stanowi mieszaninę składającą się z trzech izotopów. Zawartość jednego z nich,<br />
zawierającego 15 neutronów w jądrze wynosi 4,7%. Oblicz zawartość procentową dwóch<br />
_____ / 2 p.<br />
pozostałych izotopów Si, jeżeli wiadomo, że zawierają one 14 i 16 neutronów w jądrze, a średnia masa atomowa<br />
krzemu wynosi 28,09 u. Wynik podaj z dokładnością do pierwszego miejsca po przecinku.<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
31<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
6. Ustal wzór empiryczny oraz rzeczywisty związku organicznego zawierającego 45,16%<br />
azotu, 38,71% węgla oraz 16,13% wodoru, jeśli wiadomo, że gęstość tego gazu<br />
w warunkach normalnych wynosi 1,38 g/dm 3 .<br />
_____ / 2 p.<br />
7. Uzupełnij tabelę.<br />
_____ / 2 p.<br />
Substancja<br />
Liczba moli<br />
substancji<br />
mol<br />
Liczba<br />
cząsteczek<br />
Sumaryczna<br />
liczba atomów<br />
Masa próbki<br />
g<br />
Objętość<br />
w war. norm.<br />
dm 3<br />
Objętość<br />
w T = 303 K,<br />
p = 1010 hPa<br />
dm 3<br />
N 2 84<br />
C 2 H 6 1,505 · 10 22<br />
8. Oblicz masę osadu powstałego w wyniku zmieszania roztworów zawierających 20 g<br />
azotanu(V) srebra(I) i 20 g chlorku sodu. Zapisz równanie zachodzącej reakcji<br />
_____ / 3 p.<br />
(cząsteczkowo, jonowo i jonowo w sposób skrócony). Którego z substratów użyto w nadmiarze i w jakiej<br />
ilości? Wartości liczbowe mas podaj z dokładnością do części dziesiętnych gramów.<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
32<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
9. W wyniku prażenia do stałej masy mieszaniny CaCO 3 i Ca(HCO 3 ) 2 masa próbki zmalała<br />
_____ / 4 p.<br />
o 12,8 g, a objętość wydzielonego CO 2 (zmierzona w warunkach normalnych) wynosiła 5,6 dm 3 .<br />
Zapisz odpowiednie równania reakcji oraz oblicz masę prażonej próbki oraz jej skład procentowy.<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
33<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019
<strong>Chemia</strong> | Zakres rozszerzony | Klasa 1<br />
Liceum i technikum<br />
Wersja B<br />
Nr<br />
zadania<br />
Kryteria oceniania – Atomy, cząsteczki i stechiometria chemiczna<br />
Poprawna odpowiedź<br />
Schemat punktacji<br />
Liczba<br />
punktów<br />
Suma<br />
punktów<br />
1 Z = 37, A = 85, p = 37, n = 48, e = 37, nukleony = 85 Za poprawne wpisanie wszystkich liczb do tabeli 1 0–1<br />
2<br />
22<br />
8<br />
8<br />
8 Ra Za poprawny zapis równania<br />
Za poprawną odpowiedź<br />
1<br />
1<br />
0–2<br />
3 6,25 ∙ 10 18 Za poprawne obliczenie i podanie poprawnego<br />
wyniku<br />
1<br />
0–1<br />
4<br />
23<br />
9<br />
5<br />
2 U + 1 0 n 14<br />
5<br />
0<br />
7 La + 9 3 4 5 Br + 2 1 0 n<br />
235 U (n,2n) 140 La, 94 Br<br />
wymuszone rozszczepienie jądrowe<br />
Za poprawne uzupełnienie równania<br />
Za poprawny zapis skrócony oraz nazwę<br />
przemiany<br />
1<br />
1 0–2<br />
5<br />
Izotop 28 Si – 93,2%,<br />
izotop 30 Si – 2,1 %<br />
Za prawidłowe ułożenie równania<br />
Za prawidłową odpowiedź<br />
1<br />
1<br />
0–2<br />
6 Wzór empiryczny i rzeczywisty CH 5 N<br />
Za podanie poprawnego wzoru empirycznego<br />
Za podanie poprawnego wzoru rzeczywistego<br />
1<br />
1<br />
0–2<br />
7 Odpowiedź poniżej w tabeli<br />
Za prawidłowe wypełnienie każdego wiersza<br />
w tabeli<br />
1<br />
0–2<br />
8 Masa strąconego AgCl – 16,9 g. Nadmiar NaCl – 13,1g<br />
Za poprawny zapis równania reakcji strącania<br />
w postaci cząsteczkowej i jonowej<br />
Za poprawne obliczenie masy AgCl<br />
Za poprawne stwierdzenie, że NaCl jest<br />
w nadmiarze i podanie jego nadmiaru<br />
1<br />
1<br />
1<br />
0–3<br />
9 21,2 g = 5 g CaCO 3 + 16,2 g Ca(HCO 3 ) 2<br />
Za zapisanie równania reakcji prażenia CaCO 3<br />
Za obliczenie masy CaCO 3 i obliczenie jego<br />
zawartości procentowej<br />
Za zapisanie równania reakcji prażenia<br />
Ca(HCO 3 ) 2<br />
Za obliczenie masy Ca(HCO 3 ) 2 i obliczenie jego<br />
zawartości procentowej<br />
1<br />
1<br />
1<br />
1<br />
0–4<br />
Razem 19<br />
Odpowiedź do zadania 7<br />
Substancja<br />
Liczba moli<br />
substancji<br />
mol<br />
Liczba<br />
cząsteczek<br />
Sumaryczna<br />
liczba atomów<br />
Masa próbki<br />
g<br />
Objętość<br />
w war. norm.<br />
dm 3<br />
Objętość<br />
w T = 298 K,<br />
p = 1000 hPa, dm 3<br />
N 2 3 1,806 · 10 24 3,812 · 10 24 84 67,2 74,8<br />
C 2 H 6 0,025 1,505 · 10 22 1,204 · 10 23 0,75 0,56 0,62<br />
AUTORZY: Iwona Paleska, Przemysław Ziaja<br />
34<br />
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2019