Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
BU SAYIMIZDA...<br />
Təsisçi: Hədəf Nəşrləri MMC<br />
Baş redaktor: fil.ü.f.d., dos. Şəmil Sadiq<br />
Şef redaktor: Müşfiq XAN<br />
Redaktor: Səbuhi Şahmursoy<br />
Dizayn və qrafika: Tamerlan İsmayılzadə<br />
Korrektor: Gülər Əliyeva<br />
Müxbir: Aynur Rəhimzadə<br />
Çapa imzalanıb: 02.05.2018<br />
Tiraj: 500<br />
sənət və ədəbiyyat <strong>dərgisi</strong><br />
04 (19) May / 2018<br />
www.senet.az / www.sanat.az<br />
Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində<br />
qeydiyyatdan keçmişdir.<br />
Qeyd. № 5932<br />
Dərgi üçün əsərlərinizi<br />
ustaddargisi@gmail.com ünvanına<br />
göndərə bilərsiniz.<br />
Dərc edilən materialların icazəsiz<br />
istifadəsi qadağandır.<br />
Şəmil Sadiq<br />
Dövlətli olasınız, Sultanım!...............................02<br />
Əkbər Nəcəf<br />
Camaatdan cümhuriyyətə Sərqdə<br />
“respublika” fikri.............................................06<br />
Dilqəm Əhməd<br />
Azərbaycan Parlamenti necə açıldı? .................14<br />
Ömer Özcan<br />
Hasan Ali Yücel’in “Resulzade”si .....................20<br />
Hasan Ali Yücel<br />
Resulzade......................................................23<br />
Elçin Həsənli<br />
Yüz ilin Cümhuriyyəti və ya Cümhuriyyətin<br />
yüz ili.............................................................28<br />
Elçin İbrahimov<br />
“Son türk əlifbası” Cümhuriyyətin təşəbbüsü kimi<br />
(Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və əlifba<br />
məsələləri)......................................................34<br />
Alxan Bayramoğlu<br />
M.Hadinin həyatı və Cümhuriyyət dövrü<br />
yaradıcılığına dair (1879 - 1920)......................38<br />
Xəyalə Murad<br />
Himnimizin müəllifi kimdir?.............................56<br />
Nuranə Abbasova<br />
Cümhuriyyətlə yaşıd sevgi hekayəsi<br />
“Əli və Nino”.................................................64<br />
Nemət Hacıəlı<br />
Cümhuriyyət və ədəbiyyat................................70<br />
İlahə Eldarqızı<br />
“Studentlər” necə əsərdir? (Sorğu)....................74<br />
Xanəmir Telmanoğlu<br />
“Hər şeyi yenidən canlandırmaq lazımdır”<br />
Nəsib Bəy Yusifbəylinin nəvəsi İzmirdə ...............76<br />
“USTAD - Cümhuriyyət - 100”<br />
HEKAYƏ MÜSABİQƏSİ.............................82<br />
Rəşad Babalı<br />
Dar ağacı (1-ci Yer) .........................................84<br />
Lalə Məmməd<br />
Görünən əraf (2-ci Yer)......................................92<br />
Tural Türksoy<br />
Al-yaşıl pişnamaz (3-cü Yer)...............................97<br />
Nizami Hüseynov<br />
Qəzetçi Seyid..................................................102<br />
Cavid Qədir<br />
İtki.................................................................106<br />
Aytən Rəfixanova<br />
Pirəmsaq baharı.............................................110<br />
Tural Cəfərli<br />
Rus çəkmələrinin qoxusu..................................115<br />
Ceylan Mumoğlu<br />
Quyu.............................................................118<br />
Pərviz Cəbrayılzadə<br />
Yüz illik həsrət................................................121<br />
Ülviyyə Tahir<br />
Sakvoyaj........................................................126<br />
Şəfa Vəli<br />
O evin tarixçəsi...............................................128<br />
Əliağa Əzimzadə<br />
145-ci iclas....................................................134<br />
Aida Quliyeva<br />
Yüz yaşlı şəkil..................................................137
Dövlətli olasınız,<br />
Sultanım!<br />
USTAD senet.az / may<br />
2<br />
Dövlətli olmaq hər bir xalqın ən ümdə<br />
arzusudur. Dövləti olmaq isə hər bir<br />
xalqın böyük uğuru, gücüdür. Keçmişində<br />
dövlətinin olması bu gününün dayağıdır.<br />
Bizim isə bir millət olaraq həm<br />
keçmişdə, həm də bu gün dövlətimiz<br />
var. Dövlətimizin varlığı bizim qürur<br />
mənbəyimizidir.<br />
Bu il Cümhuriyyətimizin 100<br />
illiyidir. Bu haqda, yəqin ki, çox<br />
yazılıb, hələ yazılacaq da. Azərbaycan<br />
prezidentinin bu ili “Cümhuriyyət ili”<br />
elan etməsi Azərbaycan Respublikasının<br />
dünəninə olan sayğısı, ehtiramıdır.<br />
Bugünkü Azərbaycanın tarixi AXCnin<br />
varisi olduğunu rəsmi şəkildə<br />
elan etmək dövlətimizinin gücündən,<br />
müstəqilliyindən xəbər verir. Cühuriyyət<br />
ilinə dövlət münasibəti onu göstərir ki, biz heç bir zaman qonşu dövlətlərin<br />
vassalı olmaq arzusunda deyilik, Cümhuriyyətin yürütdüyü siyasətə sadiqik.<br />
Düzdür, Azərbaycan 25 ildə yetərincə müstəqil və sabit siyasət yürütmüş, öz<br />
istiqamətini dəfələrlə yüksək kürsülərdən bəyan etmişdir. Lakin bu da bir<br />
həqiqətdir ki, keçmişi olmaq ən böyük arqumenti olmaqdır.<br />
İnsanlar, xüsusən də, bizim millət dünəninə çox böyük önəm verir. Dünəni<br />
bəlli olanlar əsli nəcabəti olanlardır, atası-anası olmaq deməkdir, bunun qədrini<br />
bilmək isə sabaha olan inamdan, sabaha qurulmuş böyük xəyallardan irəli<br />
gəlir.<br />
Mirzə Fətəli Axundzadə ilə başlayan aydınlanmanın nəticəsi 70 il sonra<br />
qurulmuş Cümhuriyyət oldu. Çar Rusiyası kimi nəhəng bir imperiyaya<br />
qarşı gələn milli düşüncə sahibləri bu millətə bir daha müstəqil dövlət nəsib<br />
etdilər. 23 aylıq cümhuriyyət ömrü sürətli şəkildə milli dönüş edərək dövlətin<br />
milliliyini sübut etdi.<br />
Dünənimiz bəlli, bu günümüzü yaşayırıq. İndi daha önəmli olan<br />
sabahımızdır. Həmin sabah ki, bizə bir də 28 aprel yaşatmasın, həmin sabah<br />
ki, bizə bir də 37-ci illəri yaşatmasın, həmin sabah ki, bizə bir də himn yazmağı<br />
nəsib etməsin. Yox, məncə, himn yazmağı nəsib etsin, həmin himn ki, bütöv
Azərbaycanı görən himn olsun. Cümhuriyyətin bizə bəxş etdiyi, indi də<br />
qutsalımız olan Himnimizdir. Bu himni heç nəyə qurban verməyəcəyimizi<br />
bilirəm. Amma şəxsim adına deyim ki, Vahid Azərbaycan sevdasına himni<br />
yenidən yazmaq olar.<br />
Bəs biz dediyim o vahiməli sabahları yaşamamaq üçün nə etməliyik, necə<br />
etməliyik? Məncə, sadəcə dəyişən dünya ilə milli çərçivədə ayaqlaşmalıyıq.<br />
Nəinki ayaqlaşmaq, hətta önə də keçməliyik. Bu millətin övladları öz<br />
potensialını bilməli və yararlanmalıdır.<br />
Açıqfikirli gənclik yetişir, onların bacarığı və sabaha inamı bizi aydın sabaha<br />
səsləyir, səsləməlidir. İnsan kapitalına qoyulacaq sərmayələr elmi tərəqqi gətirə<br />
bilər ki, bu da bizim istəklərimizə cavab verəcək.<br />
Məmməd Əmin Rəsulzadənin son nəfəsinə qədər mücadilə apardığı<br />
Cümhuriyyət davası bizim üçün bu gün son nəfəsimizə qədər mübarizə<br />
aparacağımız elm, elm, elm mücadiləsi olmalıdır.<br />
Milli ruhumuzun təntənəli qələbəsi üçün isə bu gün Azərbaycan üçrəngli<br />
bayrağın mavi rənginə bürünüb qırmızıya da, yaşıla da sayğı duymalı, amma<br />
heç bir rəngin mavi göy rənginə xələl gətirməməsinə imkan yaratmamalıdır.<br />
USTAD senet.az / may<br />
3
USTAD senet.az / may<br />
4<br />
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1884-cü il yanvarın 31-də Bakının Novxanı<br />
kəndində anadan olub. Din xadimi olan atası oğlunu məşhur pedaqoq Sultan<br />
Məcid Qənizadənin müdir olduğu ikinci “Rus-müsəlman” məktəbinə qoyur,<br />
buranı bitirdikdən sonra M.Ə.Rəsulzadə öz təhsilini Bakı Texniki Məktəbində,<br />
rus dilində davam etdirir. Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının və təkcə<br />
türk ellərində deyil, bütün islam aləmində ilk respublika üsul-idarəsi olan<br />
Azərbaycan Demokratik Respublikasının təməl daşını qoyan Məhəmməd<br />
Əmin Rəsulzadənin inqilabi fəaliyyətinin ilk illəri də məhz bu dövrə təsadüf<br />
edir. 1902-ci ildə on yeddi yaşında olan M.Ə.Rəsulzadə “Müsəlman Gənclik<br />
Təşkilatı”nı yaradır. Bu, XX əsrdə Azərbaycanda rus müstəmləkə üsulidarəsinə<br />
qarşı gizli mübarizə aparan ilk siyasi təşkilat idi.<br />
1917-ci ilin payızında M.Ə.Rəsulzadə Rusiya parlamentinə Azərbaycan<br />
və Türküstandan millət vəkili seçilir. 1918-ci il mayın 26-da Zaqafqaziya<br />
seymi daxili fraksiyaların çəkişmələri nəticəsində ləğv olunur. Həmin<br />
ayın 27-də seymin müsəlman fraksiyasına daxil olan müxtəlif partiyaların<br />
üzvlərindən ibarət olan Azərbaycan Milli Şurası yaranır. Səs çoxluğu ilə<br />
M.Ə.Rəsulzadə Milli Şuranın sədri seçilir. 1918-ci il mayın 28-də bütün<br />
ölkələrin radio stansiyaları və qəzetləri Azərbaycan istiqlaliyyətinin elan<br />
olunmasını dünyaya yayırlar. Bu o deməkdi ki, Azərbaycan xalqı öz varlığını,<br />
bir xalq kimi mövcudluğunu bütün bəşəriyyətə çatdırır və milli dövlətinin<br />
qurduğunu tam şəkildə bəyan edirdi. Fətəlixan İsgəndər oğlu Xoyskinin<br />
başçılığı ilə Azərbaycan Demokratik Respublikası hökuməti təşkil olunur.<br />
Beləliklə, Azərbaycan xalqı nəinki türk xalqları arasında, həmçinin, bütün<br />
islam şərqi aləmində ilk dəfə olaraq respublika yaradır.<br />
Bakı Dövlət Universitetinin yaranması da M.Ə.Rəsulzadənin adı ilə<br />
bağlıdır. Bu məsələ ətrafında o, bir neçə dəfə Azərbaycan Parlamentində çıxış<br />
edib, universitetin açılmasını qəti tələb etmişdir.<br />
1922-ci ildə Petroqraddan Finlandiyaya qaçan Rəsulzadə, qərbi Avropaya,<br />
oradan da Türkiyəyə gəlir.<br />
1923-cü ildə İstanbulda M.Ə.Rəsulzadənin “Azərbaycan Respublikasının<br />
keçmişi, təşəkkülü və indiki vəziyyəti” kitabı çap edilir. “Əsrimizin Səyavuşu”,<br />
“İstiqlal məfkurəsi və gənclik” kitabları nəşr olunur. 1923-27-ci illərdə onun<br />
redaktorluğu ilə İstanbulda “Yeni Qafqasya” jurnalı nəşrə başlayır, ancaq<br />
Moskvanın tələbilə kamalist hökumət jurnalı bağlayır və Rəsulzadə Avropaya<br />
getməyə məcbur olur, Varşavada, Berlində yaşayır.<br />
M.Ə.Rəsulzadə ailəsinin sürgünə göndərildiyini və həyat yoldaşının da<br />
vəfat etdiyini öyrəndikdən sonra polyak əsilli Vanda xanımla ailə qurub,<br />
birgə yaşayıb. Hər ikisi Ankaradakı milli kitabxanada çalışıb. Onların bu<br />
evlilikdən övladları olmayıb.<br />
Ankara Universitetinin Tibb fakültəsinin klinikasında şəkər xəstəliyindən<br />
yatan Məhəmməd Əmin 1955-ci il martın 6-da gecə saat 22-50-də üç dəfə<br />
“Azərbaycan, Azərbaycan, Azərbaycan!” deyərək əbədiyyətə qovuşur.<br />
Ankara radiosu martın 7-də, saat 22:45-də sabiq Azərbaycan Milli Şurasının<br />
sədri M.Ə.Rəsulzadənin vəfat etdiyi xəbərini təəssüflə bütün dünyaya yayır.<br />
USTAD senet.az / may<br />
5
USTAD senet.az / may<br />
6<br />
Camaatdan cümhuriyyətə<br />
Şərqdə “respublika” fikri<br />
1918-ci ilin 28 may tarixində Tiflisdə<br />
açıqlanan istiqlaliyyət bəyannaməsi<br />
ilə Azərbaycan Cümhuriyyəti elan<br />
olundu. Bəyannamənin ilk maddəsində<br />
Azərbaycan Cümhuriyyətinin<br />
“müstəqil”, ikinci maddəsində<br />
“demokratik” bir rejim olduğu<br />
vurğulanır. Cümhuriyyətin elanının<br />
birinci ilində M.Ə.Rəsulzadə bu tarixi<br />
hadisəni belə şərh edir: “Türk mənşəli<br />
bütün başqa dövlətlər meydana<br />
gələrkən, xüsusilə də dini əsaslara<br />
söykənmişlərsə də, Azərbaycan<br />
Cümhuriyyəti Türk milli-demokratik<br />
dövlətçilik əsasında milli-mədəni<br />
təyini-müqəddəratın müasirliyinə<br />
əsaslanmışdır. Bu nöqtəyi-nəzərdən<br />
cümhuriyyətimiz birinci Türk<br />
dövlətidir”. 1<br />
Ancaq Azərbaycan Cümhuriyyətinin konustitusiyası olmayıb. Buna<br />
görə də, cümhuriyətin sahib olduğu bütün təməl haqq və hüquqlar<br />
parlament və hökumətin çıxartdığı qanunlarla təyin edilmişdir. Həmin<br />
qanunlar arasında cəmiyyətin demokratikləşdirilməsi, söz, vicdan, ictimai<br />
və kollektiv hürriyyətlər, vətəndaş haqlarının qorunması istiqamətində<br />
bir çox qanun qəbul olunub. Müsavat partiyasının parlament fraksiyasının<br />
deklarasiyasında da “Azərbaycan hürriyyətlər ölkəsi olmalıdır” sözlərinə<br />
yer verilib. 2<br />
Bizi maraqlandıran məsələ, Azərbaycan düşüncə sistemidə<br />
“cümhuriyyət” anlayışının necə yarandığıdır. Bu dövrün tədqiqatçıları<br />
Azərbaycanın siyasi düşüncəsində həmin terminin necə, hansı şəraitdə<br />
və nə şəkildə ortaya çıxdığını, bu anlayışın siyasi və ideoloji mənşəyini<br />
araşdırmayıblar. 3<br />
Termin ilk dəfə Məmməd Əmin Rəsulzadə və Cəlil Məmmədquluzadə<br />
tərəfindən səsləndirilib. 1917-ci ildə “Cümhuriyyət” adlı qələmə aldığı bir<br />
1 Azərbaycan qəzeti, 28.05.1919, No:110.<br />
2 Mehmetzade M., Milli Azerbaycan Hareketi, Ankara 1938, s. 163; Baykara H., Azerbaycan<br />
İstikal Mücadelesi Tarihi, Ankara 1990, s. 40<br />
3 Kifayət qədər əhatəli hazırlanmış iki cildlik “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası”nda<br />
(Bakı 2004) “cümhuriyyət” termini və onun Azərbaycanda ortaya çıxmasının<br />
tarixi səbəbləri haqqında məlumat verilimir.
məqalədə C.Məmmədquluzadə bu terminin geniş izhatını verib.<br />
Azərbaycan fikir tarixində ilk dəfə həmin məqalədə “cümhuriyyətin”<br />
mənası, tarixi, idarə əsasları, hüquqi təməlləri şərh edilib. Məqalədə<br />
cümhuriyyətin latınca “Respublika” sözünün qarşılığı olduğu, “orada<br />
məmləkətin idarəsi camaatın öz öhdəsinə və ixtiyarına” buraxıldığı qeyd<br />
edilir. Tarixi baxımdan “Cümhuriyyət üsuli-idarəsi təzə deyil: qədim<br />
yəhudilər, germanlar, yunanlar və rumlar tarixin çox əvail vaxtlarında<br />
cümhuriyyət idarəsi ilə yaşayırdılar… Məmləkət müəyyən qanunlar gücü<br />
ilə idarə olunur. O qanunları yazan və təsdiq edən millətin məbusları, yəni<br />
vəkilləridir. Məmləkətin rəisinə rəisi-cümhur deyilir. Onu ya millət özü, ya<br />
parlaman, yəni millət vəkilləri seçir”.<br />
Mirzə Cəlilə görə, cümhuriyyət sistemində seçkilər 4 təmələ əsaslanır:<br />
“1) Ümumilik – yəni məmləkətdə yaşayan nüfusun cəmisi seçkidə iştirak<br />
etməlidir, …yəni açığı budur ki, seçkiyə kişilər ilə övrətlər də, erməni də,<br />
müsəlman da, xan da və rəiyyət də durmalıdır.<br />
2) Müsavilik – yəni səslərin bərabərliyi. Məsələn, mən əgər xan və bəyəm,<br />
mənim də səsim birdir, sən çoban və rəiyyətsən, sənin də səsin birdir.<br />
3) Düzgünlük – bunun mənası budur ki, bir para seçkilərdə, məsələn,<br />
kəndlilər qabaqca vəkilləri seçib göndərirlər şəhərə. Şəhərdə bu vəkillər<br />
qarışırlar qeyri şəhərlərin vəkillərinə. Dübarə vəkillər seçib göndərirlər<br />
qubernski şəhərə. Belə olanda aşkardır ki, əvvəlinci seçkidə səs verənlər<br />
bilməyəcəklər ki, aya axırıncı seçkinin vəkilləri kimin və hansı məbusun<br />
seçkilərinə səs verəcəklər. Bəs, bundan yaxşısı budur ki, hər bir kəs əvvəlinci<br />
seçkiyə duranda düzbədüz istədiyi məbusa rəy versin.<br />
4) Gizlilik – yəni səs sahibi səsini elə gizlin verə ki, bir kəs xəbərdar<br />
olmaya ki, aya, bu kimə rəy verdi”.<br />
Mirzə Cəlil məqaləsində cümhuriyyət sistemində azadlığın əhəmiyyətini<br />
vurğulayaraq, təməl azadlıqların “etiqad, yığıncaq, birləşmək, çap eləmək,<br />
danışmaq, siyasi partiyalar düzəltmək, dilbir olub, həmtədbir” olduğunu<br />
qeyd edir. Nəticədə Mirzə Cəlilə görə, “Vətəndaşlar! Bir tamaşa edin<br />
bu nemətlərə, bu gözəl nemətlərə! Bir tərəfdən də yada salınız zalım<br />
padşahların və onların polislərinin cövr və zülmünü! Əgər bizdə insanlıq<br />
hissi ölməyibsə – güman edirəm ki, ölməyib, – o vədə gərək uca səs ilə<br />
cümhuriyyət qəhrəmanlarını alqışlayıb deyək: Yaşasın cümhuriyyət!” –<br />
deyə yazır. 4<br />
Siyasi mənada termini Azərbaycan siyasi-fikir tarixində 1917-ci il<br />
inqilabından sonra Rusiyanın seçəcəyi yol haqqında fikir bəyan edərkən<br />
M.Ə.Rəsulzadə səsləndirib. O, yeni Rusiyanın “federativ-demokratik<br />
cümhuriyyət” olmasını dilə gətirib. 5 Bu fikir, Gəncədə Nəsib bəy<br />
Yusifbəyli rəhbərliyində yaradılan “Türk Adəmi Mərkəziyyə firqəsi”nin<br />
bəyannaməsində “muxtar cümhuriyyət” şəklində öz əksini tapıb. 6 1917-<br />
4 Əhməd D., “Mirzə Cəlil Cümhuriyyəti niyə sevmirdi”, 04 avqust 2014<br />
5 Mehmetoğlu D., Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti`nin Kuruluşunda (1918-1920),<br />
Mehmet Emin Resulzade`nin Rolu, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek<br />
Lisans Tezi, Kocaeli 2004, s. 63, 67, 68, 79<br />
6 İmanov V., Ali Merdan Topçubaşı (1865-1934) Lider Bir Aydın ve Bağımsız Azerbaycan<br />
Cumhuriyeti`nin Temsili, İstanbul 2003, s. 63.<br />
USTAD senet.az / may<br />
7
ci ilin may ayında Moskvada keçirilən Bütün Rusiya Müsəlmanları<br />
qurultayında da M.Ə.Rəsulzadənin Rusiya üçün “federal əsaslara söykənən<br />
demokratik cümhuriyyət” fikri səs çoxluğu ilə qəbul edilmişdir. 7<br />
Azərbaycan siyasi-fikir tarixində “cümhuriyyət” fikri məhz bu<br />
şəkildə ortaya çıxıb. 1917-ci ildən əvvəl Azərbaycanla bağlı belə bir<br />
fikrin səsləndirildiyinə dair indilik əlimizdə başqa bir məlumat yoxdur.<br />
Maraqlıdır ki, tədqiqatçılar dövrün Azərbaycan ziyalılarının və siyasi<br />
xadimlərinin bu termini haradan, necə və hansı məqsədlə alındığını<br />
araşdırmayıblar.<br />
Birmənalı olaraq qeyd edə bilərik ki, “cümhuriyyət” termini Osmanlı<br />
mənşəlidir. Avropa dillərində “cümhuriyyət” mənasında respublika<br />
anlayışı latınca “res publica” sözündən törədilib. Günümüzdə bütün<br />
müsəlman xalqlarının dilində yer alan “cümhur” və ya “cümhuriyyət”<br />
terminləri də latıncadan fransızcaya keçən republique sözünün qarşılığında<br />
istifadə edilir. Termin ilk dəfə Osmanlı türkcəsində işlədilmiş və osmanlıca<br />
vasitəsilə ərəb, fars, hətta Hind dillərinə keçmişdir. 8<br />
Cümhuriyyət sözünün kökü olan “cumhur” ərəbcə olub mənası<br />
“xalq”dır. Kəlmə, “Kamusi-Türki”də “xalq”, “cəmiyyət” və siyasi idarəetmə<br />
şəkli olaraq üç mənada açıqlanıb. Cümhuriyyət termininin yaranmasında<br />
ərəbcə “cumhur-xalq” əsas alınsa da, kəlmə fransızca republique<br />
qarşılığında türkcə “lıq/lik/lük” şəkilçisinin ərəbcə forması olan “iyyət”<br />
birləşməsindən yaranmışdır. Belə olan halda, kəlmənin dilimizdəki tam<br />
açıqlaması “xalqa aid, xalqla bağlı və xalqa məxsus” olub, 9 XIX əsrdən əvvəl<br />
nadir hallarda Osmanlı rəsmi sənədlərində keçir. 10<br />
Termin osmanlıca əsərlərdə Böyük Fransız inqilabından sonra daha<br />
geniş işlədilməyə başlandı. XIX əsrin ortalarından etibarən kəlmə türk dilinə<br />
xas bəzi ifadə formaları qazanaraq bəzi yeni terminlərin yaranmasına səbəb<br />
oldu. Belə terminlərdən biri də “cümhuriyyətçilik” idi. 11 Osmanlı siyasifikir<br />
tarixində “cümhuriyyət” terminin və anlayışının memarları isə Namiq<br />
Kəmal və Əli Suavi qəbul edilir.<br />
Yeni osmanlıcılıq cərəyanının qabaqcılları olan bu iki maarifçi<br />
Şərq düşüncə sistemində “cümhuriyyət” üçün uzun və geniş hüquqitarixi<br />
təməllər axtarıblar. Osmanlıca və onun təsiri ilə Azərbaycan dilində<br />
görünən bu terminin latınca “res publica” sözündən yarandığı gizlədilmir.<br />
Bunu diqqətə alan müasir tədqiqatçılar cümhuriyyət üçün kökləri Platona<br />
qədər uzanan geniş bir fikir şəcərəsi yaradırlar. Halbuki, Qərb düşüncə<br />
sistemində, günümüzdə işlədildiyi şəkli ilə terminin banisi Palazzodur.<br />
1606-ci ildə Palazzo tərəfindən qələmə alınan, 1611-ci ildə fransızcaya<br />
USTAD senet.az / may<br />
8<br />
7 Mehmetoğlu, eyni əsər, s. 80.<br />
8 Lewis B., Djumhuriyya, The Encyclopedia of Islam, vol. II, Leiden 1965, s. 594.<br />
9 Ateş T., Cumhuriyet, İstanbul 1986, s. 12.<br />
10 İtalyadakı şəhər dövlətləri üçün osmanlıca “Venedik Cümhuru” terminin keçdiyi qeyd<br />
edilir. Lewis, Djumhuriyya, s. 594.<br />
11 Osmanlı rəsmi dairələrində siyasi-idari mənada bu termini ilk dəfə 1848-ci ildə Mustafa<br />
Rəşid Paşa haqqında səraskər Səid Paşa padişaha etdiyi xəbərdarlıqda dilə gətirilmişdi:<br />
“... bu adam elan-i cümhuriyyət edəcək, səltənət əldə gedir”. Bax. Ateş, Cümhuriyet, s. 77.
tərcümə olunan 12 “İdarə və həqiqi dövlət ağlı haqqında nitq” əsərində<br />
“cümhuriyyət” anlayışı “dövlət ağlı”nın (ratio status) ən mükəmməl<br />
idarəetmə forması olaraq şərh edilib. Palazzo əsərində əvvəlcə “dövlət<br />
nədir?” sualını mərkəzə qoymuş və onu dörd təməldə əsaslandırmışdır:<br />
1. Dövlət (etat) ilk növbədə ərazidir (dominum);<br />
2. Dövlət bir mühakimə sahəsidir (juridiction). Yəni qanunlar, haqlar,<br />
təhəmmüllərin cəmi, bir növ “qurum”dur;<br />
3. Dövlət bir həyat tərzidir, yəni sözün başqa bir mənası ilə fərdi bir sahə,<br />
məsləkdir.<br />
4. Dövlət bir şeyin necəlik formasıdır, yəni hərəkətə qarşı ətalət halıdır.<br />
Bu açıqlamanın Platondan və Romadakı “cümhuriyyət” (respublika)<br />
anlayışından tamamilə fərqli bir fikrə əsaslandığı ortadadır. Belə ki, Palazzo<br />
üçün “cümhuriyyət” bir “dövlət ağlı” sistemidir. Həmin ağlın təməlində<br />
təbiət dayanır və bu ağıl “ruhun qavrama gücünü, yəni şeylərin həqiqətini<br />
hiss edib bilən və özü haqqındakı təyinatında doğru və yaxşını idarə edən<br />
şeyi ifadə edir”. 13 Beləcə, ağlı ilkin mənada “şeylərin özünün bütünü”<br />
(təbiət), ikinci mənada isə “şeylərin doğru bir qanunu və faəliyyətlərimizin<br />
bir ölçüsü” hesab edən Palazzo üçün “dövlət” yuxarıda sadaladığımız<br />
bütün mənalarda “cümhuriyyət”dir.<br />
O halda, mərkəzində “dövlət ağlı”nın yer aldığı cümhuriyyət XVII<br />
əsrə qədər bütün dövlət anlayışlarından və idarəetmə formalarından<br />
tamamilə fərqli yeni bir anlayış olaraq qarşımıza çıxır. Burada dövlət ağlı<br />
anlayışının həm subyektiv, həm də obyektiv olaraq iki mənada qəbul<br />
edildiyini vurğulamaq lazımdır. Obyektiv olaraq “etat” (dövlət) yuxarıda<br />
sadaladığımız dörd mənada cümhuriyyətin vahidliyini qoruması üçün<br />
vacib və yetərli olan “dövlət ağlı”nı ifadə edərkən; subyektiv mənada<br />
cümhrutiyyəti bir mülkiyyət (torpaq) sahəsi olaraq əsas alır. Palazzoya<br />
görə, “dövlət ağlı” – “cümhuriyyətin bütünlüyünü, sağlamlığını və əminamanlığını<br />
(sülh-pax) təmin etmək üçün bizə vacib olan vasitələri saxlayan<br />
bir qanun və ya sənətdir”. 14<br />
Palazzo tərəfindən tərif edilən cümhuriyyət anlayışı, daha sonra<br />
Chemnitz və Bacon tərəfindən yeni siyasi məntiqin təməl qanunu olaraq<br />
təsdiq edilir. Bu anlayış Platonun bəhs etdiyi və Roma Respublikasının<br />
iddia etdiyi mənada “insanları Tanrı nəşəsi və mütləq səadətinə aparan<br />
kralın və ya imperatorun” hakimiyyətini yox sayaraq, bir ötəki-dünya<br />
anlayışını rədd edirdi. Onun yerinə dövlətin özü olan dövlət ağlını və<br />
əgər içində bir mükəmməllik, səadət, xoşbəxtlik varsa ancaq dövləti<br />
(cümhuriyyəti) əsas alırdı. Bu anlayış, “qiyamət günündən qorxan və<br />
insanları bu dəhşətli sona hazırlayan kralın, papanın” iqtidarına son qoyub,<br />
insanlarını mühafizə edən, onlara etiraz və itaət haqqı tanıyan, ağlı dövlətin<br />
özü olan və bunu yeganə bilik sistemi olaraq qavrayan yeni bir anlayış<br />
12 Əsər əslində 1604-cü ildə Napolidə nəşr olunub. Ancaq 1604, 1606-cı illərinə aid<br />
nəşrləri əksik görünür. Buna görə də, əsərin tam şəklini 1611-ci ildə fransızca nəşri hesab<br />
olunur. Bax. Giovanni Antonio Palazzo, Diccorso del governo e della ragion vera di Stato,<br />
G.B.Sottile, Napoli 1604.<br />
13 Palazzo, Stato, I:I,13.<br />
14 Eyni əsər, I:3, 14.<br />
USTAD senet.az / may<br />
9
USTAD senet.az / may<br />
10<br />
gətirirdi. Artıq bu anlayış klassik yunanca və Roma dövrünün latınca<br />
fəlsəfi-siyasi mətnlərində yer alan res publica anlayışından fərqli olaraq<br />
Avropa respublika sistemi idi. Yeni osmanlıların qəbul edib, “cümhuriyyət”<br />
adını verdikləri sistem də məhz bu respublika idi.<br />
Yeni osmanlılar fransızca respublika anlayışı üçün Şərq düşüncə<br />
sistemində hüquqi bir mənşə axtarışı apardıqlarında qarşı-qarşıya qaldıqları<br />
yeganə varlıq “camaat” idi. Buna görə də, osmanlıcılar Tanrı qarşısında<br />
“müti” (geniş mənada müsəlman) və hökmdar qarşısında “rəiyyət” olan<br />
camaatı “cümhuriyyət”ə çevirdilər. Belə bir cümhuriyyət anlayışı üçün də<br />
tarixi adres olaraq “Peyğəmbər və Xülafəyi-raşidi” dövrünü (Peyğəmbər<br />
və dörd xəlifə dövrü: 630-661) hüquqi təməl seçdilər. Namiq Kamal və<br />
Ziya Paşa bütün cəhdləri ilə İslamın ilk yaranış mərhələsini “cümhuriyyət”<br />
elan etdilər. Onlara görə, Peyğəmbər və dörd xəlifə dövrü, sözün həqiqi<br />
mənasında “Əsri-səadət cümhuriyyəti” idi. 15<br />
Belə olan halda ortaya bir sual çıxır: Tanrı adına Kralın və Papanın mütləq<br />
hakimiyyətini rədd edən və mənası gərəyi “dövlət ağlı” olan respublikanı,<br />
Yeni osmanlılar mərkəzində “vəhy” və “Peyğəmbər” olan camaat anlayışı<br />
ilə necə uyğunlaşdırırdılar?<br />
Yeni osmanlıların respublika fikrinə qarşı önə sürdükləri “Əsrisəadət<br />
cümhuriyyəti” anlayışındakı Peyğəmbər və “dövlət ağlı” olaraq<br />
“vəhy” anlayışı bizi yanıltmamalıdır. Çünki burada Peyğəmbər obrazı<br />
nisbi xarakter daşıyır. Məhz buna görə də, “Əsri-səadət”lə, yəni İslamın<br />
ilk dövrünü əhatə edən idarə sisteminin mərkəzinə “icma” məfhumu<br />
oturtmağa çalışıblar. “Əsri-səadət cümhuriyyət” anlayışında qabardılmağa<br />
layiq olan məsələ də məhz “toplamaq, qoşulmaq, birləşdirmək” mənasında<br />
camaatın (cəmea) “fikir və səs çoxluğu” ilə (icma) aldığı qərarlardır. 16<br />
Yəni Şərq tərzinə və ya İslami formaya salınan cümhuriyyət anlayışı üçün<br />
peyğəmbərə edilən vurğu onun söykəndiyi vəhy əsaslı “ilahi ağlı” deyil,<br />
“müsəlmanlara özlərini camaatdan ayırmamağı” tövsiyyə edən və idari<br />
məsələlərdə camaat kimliyini önə çıxardan peyğəmbər obrazı idi. Belə<br />
məlum olur ki, XIX əsrin maarifçiləri “respublika” anlayışının qarşısına<br />
“cümhuriyyət” yerləşdirərkən, “dövlət ağlı” anlayışının da qarşısında<br />
“icma” məfhumunu inşa ediblər.<br />
Son olaraq burada bir məsələni də vurğulamaq gərəkdir. Cümhuriyyətin<br />
təməl aldığı camaat və icma (respublika və dövlət ağlı) məfhumları “xalq”ı<br />
əhatə etmir. Nə Palazzo, Chemnitz və Baconun “respublika”, nə də Namıq<br />
Kəmal və Ziya Paşa “cümhuriyyət” anlayışında “xalq” yer almır. Halbuki,<br />
28 may 1918-ci il “İstiqlal Bəyannaməsi”ndə Azərbaycan açıq-aşkar “Xalq<br />
Cümhuriyyəti” elan olunmuşdur. Maraqlıdır ki, cümhuriyyət tarixində<br />
“xalq” məfhumu sadəcə həmin bəyannamə ilə məhdudlaşır. 17 Sonrakı bütün<br />
rəsmi sənədlərdə “xalq” məfhumuna yer verilmir.<br />
15 Kutlu A., Cumhuriyet Kavramı ve Türkiye`deki Evrimi, Ankara Üniversitesi Sosyal<br />
Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2011, s. 94.<br />
16 Camaat və icma məfhumları üçün bax. Lewis B., İslam`ın Siyasal Dili, Kayseri 1992,<br />
s. 26-27.<br />
17 “Ədalət Tahirzadə: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yox... Azərbaycan Respublikası”<br />
– 30 yanvar 2014-cü il.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin möhürü<br />
Çünki “xalq” (xəlq) klassik İslam düşüncəsində “yaradılmış bir<br />
varlığı” ifadə etdiyindən “respublika” anlayışını rədd edirdi. Halbuki,<br />
XIX əsr maarifçilərinin başlıca məqsədi mərkəzində icma ağlının olduğu<br />
camaat kimliyini ortaya çıxartmaq olduğundan, ilahi bir güc tərəfindən<br />
yaradılmış “xalq” kimliyinə diqqət çəkmək “vəhy”ə söykənən bir ağıl<br />
anlayışını yenidən gündəmə gətirmək mənasına gələcəkdi ki, bu da əsrisəadət<br />
cümhuriyyəti anlayışını yıxan “Tanrı adına hökm sürən xəlifələr”in<br />
(zinullah) sisteminin müdafiəsinə yol aça bilərdi. Böyük ehtimalla, “istiqlal<br />
bəyannaməsi”ndə yer alan “Xalq Cümhuriyyəti” ifadəsi 1917-ci il Bolşevik<br />
inqilabının təsirindən qaynaqlanırdı. Amma bunun mümkün olmadığı qısa<br />
zamanda qavradıqlarından “Azərbaycan Cümhuriyyəti” adındakı “xalq”<br />
məfhumu heç bir zaman işlədilmədi.<br />
Bütün bunlar diqqətə alındığında “cümhuriyyət” anlayışının Osmanlı<br />
mənşəli bir termin və məfhum olduğu, Azərbaycan siyasi düşüncəsinə 1917-<br />
ci ildən tez daxil olmadığı ortaya çıxır. Bu məfhum haqqında ilk məqaləni<br />
yazan Mirzə Cəlilin terminin mahiyyətindən xəbərdar olmadığı aşkardır.<br />
O, termini sadəcə, tərcüməsini çatdırmış, heç bir şəkildə onu Azərbaycan<br />
üçün hüquqi mahiyyətini anlatmağa cəhd etməmişdir. M.Ə.Rəsulzadənin<br />
isə bu məfhuma yüklədiyi məna termin müstəvisində qalmış və mahiyyəti<br />
açıqlanmamışdır.<br />
Belə olan halda, Azərbaycan Cümhuriyyəti, aparıcı gücü “millət<br />
kimliyi”ni önə çıxardan siyasi bir gücün varlığına baxmayaraq, Cənubi<br />
Qafqazın “Müsəlman-Türk” camaatının varlığını ifadə edən və bütün<br />
hallarda Şərqdə ilk “icma” (dövlət ağlı) anlayışını siyasi müstəviyə daşıyan<br />
ilk “dövlət” (etat) idi.<br />
USTAD senet.az / may<br />
11
USTAD senet.az / may<br />
12<br />
Fətəli xan Xoyski
Fətəli xan Xoyski 1875-ci il dekabrın 7-də Nuxa şəhərində anadan olub.<br />
Atası İskəndər xan Xoyski Rusiya İmperiyasının Kazak Leyb-Qvardiya<br />
alayının general leytenantı idi, anası isə Şərəbanu-xanım Hacı Molla Zeynal<br />
qızı idi. Xoy və Şəki sahibkar xanların nəslindəndir. Xoy xanı olan ulu babası<br />
Cəfərqulu İran şahı Fətəli ilə müharibədə məğlub olduğundan 20000 nəfərlik<br />
qoşunu ilə Üç kilsəyə – Eçmiədzinə sığınmışdı. Təhsilini Yelizavetpol<br />
(Gəncə) gimnaziyasında başa çatdırdıqdan sonra, Fətəli Xan Moskva Dövlət<br />
Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olur. O, 1897-ci ildə 1-ci dərəcəli<br />
diplom ilə universiteti bitirib, həmin ilin avqustunda Tiflis məhkəmə<br />
palatasının böyük sədrinin əmrilə Yelizavetpol dairə məhkəməsi yanında<br />
məhkəmə vəzifələri üçün kiçik namizəd təyin olunur.<br />
Kutaisi, Zuqdidi və Suxumidə bir neçə il hüquq vəzifələrində çalışdıqdan<br />
sonra Fətəli xan Yelizavetpol quberniyasından Rusiya imperiyasının II Dövlət<br />
dumasının müstəqil millət vəkili seçilir. Müxtəlif məqsədli komissiyalara<br />
seçilir: maliyyə, şəxsiyyət toxunulmazlığına aid, Ədliyyə nazirliyinin yoxlanışı<br />
üçün təqdim olunan Dövlət dumasının 55 üzvünün cinayət məsuliyyətinə cəlb<br />
edilməsinə aid (katib vəzifəsində) və amnistiya haqqında qanun layihəsini<br />
Dövlət Dumasının müzakirəsinə qəbul edilənliyi məsələsinə baxılması üçün<br />
yaradılan komissiyalarda.<br />
Müsəlman fraksiyasının üzvü olur, köçürülmə siyasətinin əleyhinə çıxış<br />
edir, kadetlər partiyasına daha çox üstünlük verirdi. 1917-ci ilin Fevral<br />
inqilabından sonra I Qafqaz müsəlmanları qurultayının (aprel, Bakı)<br />
iştirakçısı olur; may ayında Moskvada keçirilən I Ümumrusiya müsəlman<br />
qurultayında Ümumrusiya müsəlman Şurasının İcraiyyə Komitəsinin üzvü<br />
olur. Bitərəflə “Müsavat” partiyasının 1-ci qurultayında (26-31 oktyabr) iştirak<br />
edir, Azərbaycana Rusiyanın tərkibində muxtariyyət verilməsi haqqında<br />
müsavatçıların tələbini dəstəkləyirdi. Bakı şəhər Dumasına (oktyabr, 1917 —<br />
aprel, 1918) rəhbərlik etmişdir. Zaqafqaziya komissarlığı (15 noyabr, 1917 —<br />
10 fevral, 1918) nəzdində xalq maarif komissarı olur. Zaqafqaziya Seyminin<br />
(10 fevral — 26 may, 1918) üzvü; “Müsavat” və demokratik bitərəf qrupun<br />
fraksiyasına daxil olmuşdur. Aprel ayından Zaqafqaziya hökumətinin<br />
Ədliyyə naziri təyin olunur. Müvəqqəti Azərbaycan Milli Şurasının (27 may<br />
— 7 dekabr) üzvü, mayın 27-dən Milli Şuranın İcraiyyə Komitəsinin sədri<br />
olmuşdur.<br />
Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Fətəli xan Xoyski Tiflisə köçür,<br />
orada 19 iyun 1920-ci ildə qətlə yetirilir. Qatillər “Daşnaksütun” partiyasının<br />
üzvləri Aram Erkanyan və Misak Qriqoryan idilər, onlar Tiflisdəki İrəvan<br />
meydanında Fətəli xan Xoyskiyə arxadan atəş açırlar. İndiki Tbilisi botanika<br />
bağının ərazisində yerləşən köhnə müsəlman qəbiristanlığında dəfn edilib.<br />
Onun dəfn mərasimini Tiflisdəki İran konsulluğu həyata keçirib.<br />
USTAD senet.az / may<br />
13
USTAD senet.az / aprel<br />
14<br />
Azərbaycan Parlamenti<br />
necə açıldı?<br />
Bu il Azərbaycan Cümhuriyyəti<br />
Parlamentinin açılmasının yüzüncü<br />
ildönümü tamam olacaq. Bu tarixi hadisənin<br />
hansı şəraitdə baş tutmasını diqqət etdikdə<br />
Cümhuriyyət liderlərinin necə cəsarətli<br />
addım atdıqlarının şahidi oluruq.<br />
Dünya müharibəsi başa çatınca<br />
dünyanın yeni xəritəsini cızacaq Paris Sülh<br />
konfransı yaxınlaşırdı. Öz müstəqilliyini<br />
hər vasitə ilə qorumağa çalışan Azərbaycan<br />
Cümhuriyyəti də orada bütün xalqın<br />
adından danışa biləcək bir siyasi qurumla<br />
təmsil olunmaq istəyirdi. Belə tam<br />
səlahiyyətli qurum isə Müəssislər Məclisi<br />
idi. Doğrudur, Azərbaycan hökuməti<br />
14 sentyabr 1918-ci ildə Müəssislər<br />
Məclisinə seçkilər üzrə, 21 oktyabrda isə<br />
həmin quruma seçkilər haqqında qanunu<br />
hazırlayacaq iki komissiya yaratmışdısa<br />
da, onlar mövcud durumda bir iş görə<br />
bilməmişdi. Paris isə, təbii ki, Azərbaycanın nə zaman seçkilər keçirməsini<br />
gözləməyəcəkdi. Belə bir durumda Azərbaycan üçün ciddi təhlükələr yarana<br />
bilərdi, çünki məsələn, Versal Bakı valiliyinin Azərbaycanın tərkibindən çıxarılıb<br />
Rusiyaya verilməsi və b. faciəli qərarlar qəbul edə bilərdi.<br />
Baş nazir Fətəli xan Xoyski Milli Şuraya müraciət etdi ki, Müəssislər Məclisini<br />
çağırmaq üçün hazırlıq işinə hökumətin vaxtı çatmadığından bu vəzifəni Milli<br />
Şura öz üzərinə götürsün.<br />
Milli Şura təkliflə razılaşdı. Şuranın Məhəmmədəmin Rəsulzadənin sədrliyi<br />
altında 19 noyabrda keçirilən iclasında məsələ geniş müzakirə edildi. Elə həmin<br />
gün Milli Şura Azərbaycan Məclisi-Məbusanının (Parlamentinin) yaradılması<br />
haqqında qanun qəbul etdi.<br />
Orada göstərildi ki, Zaqafqaziya Seymindəki Müsəlman fraksiyası Rusiya<br />
Müəssislər Məclisinə 1917-ci ildə ümumi səsvermə ilə seçilmiş 14 müsəlman<br />
deputatın üzərinə partiya nümayəndələrinin artırılması hesabına genişləndirilərək<br />
44 nəfərdən ibarət olmuşdu. Həmin 44 nümayəndə may ayında özünü<br />
Azərbaycan Milli Şurası elan edərək yeni yaradılan Azərbaycan dövlətinin<br />
idarəsini öz öhdəsinə götürüb. Ancaq Azərbaycan yalnız türklərlə, müsəlmanlarla<br />
məskunlaşmayıb, buna görə də Milli Şura torpağımızda yaşayan bütün millətləri<br />
təmsil etməlidir, halbuki 44 nəfər bütün əhalinin təmsilçisi deyil.<br />
120 nəfərdən ibarət olacaq Azərbaycan Cümhuriyyəti Məclisi-Məbusanına<br />
(Parlamentinə) hər 24 min nəfərdən bir məbus (deputat) hesabı ilə müsəlmanlar<br />
80, ermənilər 21, ruslar 10, almanlar 1, yəhudilər 1 məbus seçəcək.<br />
Milli Şuranın 44 müsəlman üzvü ümumi səsvermə yolu ilə seçildikləri üçün<br />
Məclisi-Məbusana birbaşa üzv sayılacaq, qalan 36 yerə isə əlavə şəxslər seçiləcək.
Azərbaycan parlamenti<br />
Qanunda Azərbaycanın ayrı-ayrı şəhər və qəzaları üzrə əlavə göndəriləcək<br />
nümayəndələrin sayı da müəyyən edilmişdi.<br />
29 noyabr 1918-ci ildə Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin<br />
Rəsulzadənin yayımladığı “Bütün Azərbaycan əhalisinə” müraciətnaməsində<br />
oxuyuruq:<br />
“Bu ayın 19-da qəbul elədiyi qanunnaməyə görə, Şurayi-Milli dekabrın 3-nə<br />
qədər 120 əzalıq bir Məclisi-Məbusan (Parlaman) halına gələcəkdir. Bu Məclisə<br />
azlıqda qalan millətlərdən nümayəndələr cəlb olunduğu kibi, məmləkətin<br />
vilayətlərindən də vəkillər çağırılmışdır. Bu surətlə yığılacaq Məclisi-Məbusan<br />
iləridə ümumi intixab üsulu ilə Azərbaycan Məclisi-Müəssisanı yığışıncaya<br />
qədər yurdumuzun sahibi olacaq, onun müqəddəratını həll, hökumətini təşkil<br />
və mənafeyini mühafizə edəcəkdir. […] Bizi təxribkar qüvvətlərdən, məhvedici<br />
anarşidən, hərc-mərcdən qurtarmaq içün öz dəvətimizlə gələn türklər vəzifeyixilaskaranələrini<br />
ifa edərək bu gün mövqelərini Müttəfiq əsgərlərə təslim<br />
etmişlərdir. Qafqasya ərazisi üzərində asayişi təmin eləmək içün gələn bu yeni<br />
qüvvət millətlərin müqəddəratını təyin edib də istədikləri kibi yaşamaq əzminə<br />
mane bir qüvvət deyildir. “Cəmiyyəti-Əqvam” fikrinin ələmdarı bulunan rəisicümhur<br />
Vilson bu zümrəyə mənsubdur. Paytaxtımızda müsafir bulunan Müttəfiq<br />
əsgərlərinin komandanı müsyö Tomson Qafqasyaya aid məsələlərin Sülhi-ümumi<br />
Konfransında həll olunacağını rəsmən bəyan etmişlərdir. […] Əvət, vətəndaşlar,<br />
Azərbaycanın müqəddəs həqqi-istiqlalı heç bir millət tərəfindən inkar edilməyir,<br />
biləks, hüsni-təvəccöh və qəbul görməkdədir. İnanalım millətimizin istiqbalına,<br />
inanalım Azərbaycanın səadətinə! [...] Bütün Azərbaycan vətəndaşları bilafərqimillət<br />
və məzhəb bir vətənin övladıdırlar. Ümumi vətəndə müştərək həyatlarını<br />
qurmaq və bərabərlikdə kəndi səadətlərini hazırlamaq üçün onlar yekdigərinə<br />
əl uzatmalı və yardım etməlidirlər. Bu xüsusda ən böyük məsuliyyət və ən ağır<br />
vəzifə, bittəb, Azərbaycanın türklərinə, müsəlman camaatına düşəcəkdir. Onlar<br />
bu topraq üzərində yaşayanların ən böyük əksəriyyətini təşkil etdiklərindən daha<br />
ziyadə fədakar və daha ziyadə mütəhəmmil bulunmalıdırlar. [...]<br />
USTAD senet.az / may<br />
15
Yaşasın Azərbaycan Məclisi-Məbusanı!<br />
Yaşasın Azərbaycan Cümhuriyyəti!<br />
Yaşasın Cəmiyyəti-Əqvam!”.<br />
Gördüyümüz kimi, Məclisi-Məbusanın (Parlamentin) açılışı 3 dekabra təyin<br />
edilmişdi, ancaq Bakıdakı rus və erməni Milli Şuraları bu işə mane olmaq üçün<br />
Bakıya yenicə gəlmiş Müttəfiq qoşunlarının baş komandanı general Tomsondan<br />
istifadə etməyə çalışdılar. Azərbaycan rəhbərliyinin general Tomsonla apardığı<br />
danışıqlar onların səylərinin qarşısını xeyli aldı – qəzalardan bütün deputatların<br />
Bakıya gələ bilməsi üçün Parlamentin açılışı 7 dekabra keçirildi.<br />
Beləliklə, 7 dekabr 1918-ci ildə gündüz saat 1-də H.Z.Tağıyevin Nikolay<br />
küçəsində yerləşən keçmiş qız məktəbinin (indiki AMEA Əlyazmalar<br />
İnstitutunun) binasında müsəlman Şərqində ilk parlamentin açılışı oldu. Ancaq<br />
şəhərdəki durum hələ də gərgindi – deputatların həbs edilməsi təhlükəsi vardı.<br />
Azərbaycan istiqlalını hər şeydən üstün tutan Məclis üzvləri isə qorxuya üstün<br />
gələrək cəsarətlə bir yerə toplandılar.<br />
Məclisi-Məbusanın açılışını edən Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd<br />
Əmin Rəsulzadə geniş təbrik nitqi ilə çıxış etdi. O, millət vəkillərinə bunları da<br />
dedi:<br />
“Zaman ağır, gedəcəyimiz yol çok tikanlı və arizəlidir. İləridə bir çox müşkülat<br />
və maneələri dəxi gözə almalıyız. Dumanlı yolları keçmək və səri-mənziliməqsədə<br />
irmək üçün siz, məbus əfəndilər, bir çok fədakarlıqlar etməli, təmsil<br />
etdiyiniz millətə səbat, mətanət göstərmək üzrə bir nümuneyi-əmsal təşkil<br />
etməlisiniz. Bu nümunəni göstərəcək iqtidar və istedada malik oldunuzsa yolun<br />
yarısı gedilmiş deməkdir. Əvət, əfəndilər, bu gün firqə ehtirasları, şəxsi qərəzləri<br />
və bütün bu kibi vətən və millət qayəsi qarşısında səqət qalan qərəzlər atılmalı,<br />
Vətən qayğısı, millət duyğusu hər şeydən yüksək tutulmalıdır”.<br />
Parlamenti qoruyan mühafizə alayı<br />
USTAD senet.az / may<br />
16
Məclisi-Məbusanın<br />
bu ilk iclasında<br />
Əlimərdan bəy<br />
Topçubaşov onun sədri,<br />
Həsən bəy Ağayev<br />
isə sədrin birinci<br />
müavini seçildilər.<br />
(Əlimərdan bəy öncə<br />
İstanbulda, sonra isə<br />
Parisdə Azərbaycan<br />
təmsilçisi olduğu üçün<br />
Parlamentə gerçək<br />
sədrlik Həsən bəyin<br />
üzərinə düşdü).<br />
Az sonra Məclisi-<br />
Məbusanın 3 nəfərlik katibliyi də seçildi.<br />
İlk iclasda Azərbaycan Cümhuriyyəti müvəqqəti hökumətinin sədri F.X.Xoyski<br />
hökumətin fəaliyyəti haqqında hesabat verdi və onun istefasını qəbul etməyi<br />
Məclisi-Məbusandan xahiş etdi. Parlament hökumətin istefasını qəbul etdi.<br />
Qeyd etmək gərəkdir ki, Məclisi-Məbusan haqqında qanunda ermənilərə 21,<br />
ruslara 10 deputat yeri ayrıldığına baxmayaraq onlar Məclisin ilk iclaslarına<br />
qatılmadılar. Bakı Rus Milli Şurası burada iştirakı “Vahid və bölünməz Rusiya”<br />
ideyasına xəyanət, Azərbaycanın Rusiyadan ayrılması faktının tanınması<br />
kimi dəyərləndirirdi. Ancaq Bakıdakı “Rus-slavyan Cəmiyyəti” özlərinin<br />
nümayəndələrini Məclisə götürmək xahişi ilə Milli Şura sədri Rəsulzadəyə<br />
müraciət etdikdən və onlara 5 yer ayrıldıqdan sonra Rus Milli Şurası da 1919-cu<br />
ilin yanvarında Məclisə qatılmaq istədiyini bildirdi.<br />
Azərbaycan Parlamentində iştirak etməməklə onun fəaliyyətini pozacaqlarını<br />
güman edən Erməni Milli Komitəsi də Məclisə iki ay nümayəndə göndərmədi.<br />
Parlamentin onlarsız da normal işlədiyini görüncə ermənilər Məclisə qatılmağa<br />
qərar verdilər və burada iki fraksiya yaratdılar.<br />
Beləliklə, artıq 1919-cu ilin sonlarına yaxın Məclisi-Məbusanda 11 müxtəlif<br />
partiya fraksiyası və qrupun təmsilçisi olan 96 deputat vardı. Fəaliyyətinin<br />
sonunadək müxtəlif əvəzlənmələrlə Məclisi-Məbusanın 100 müsəlman və 28<br />
qeyri-müsəlman olmaqla 128 deputatı olub.<br />
Məclisi-Məbusan işə balayınca yeni hökumətin təşkili də vacib məsələ kimi<br />
ortaya çıxdı. Parlamentin feilən sədri Həsən bəy Ağayev 13 dekabr 1918-ci ildə<br />
F.x.Xoyskiyə müraciətlə yeni kabinənin təşkilini ondan xahiş etdi. İkinci xahişdən<br />
sonra Fətəli xan Məclisi-Məbusandakı “İttihad” fraksiyasından başqa bütün yerdə<br />
qalan qrupların nümayəndələrindən ibarət koalisyon hökuməti 28 dekabrda təşkil<br />
edərək Parlamentin təsdiqinə verdi.<br />
Bu hökumət təsdiqlənən kimi general Tomson onu Azərbaycanda yeganə<br />
qanuni hakimiyyət kimi tanıdığını bəyan etdi.<br />
Cəmi 17 ay yaşamasına baxmayaraq Azərbaycan Cümhuriyyətinin Məclisi-<br />
Məbusanı 1918-ci il dekabrın 7-sindən 1920-ci ilin 27 aprelinədək 145 iclas keçirdi<br />
və ölkənin ən önəmli həyati məsələlərini həll etdi. O, özünün yüksək işgüzarlıq<br />
qabiliyyəti ilə sübut etdi ki, Azərbaycan xalqı, həqiqətən, parlament idarəçiliyi<br />
səviyyəsinə yüksəlib<br />
USTAD senet.az / may<br />
17
USTAD senet.az / may<br />
18<br />
Əlimərdan bəy Topçubaşov
Əlimərdan bəy Topçubaşov 1863-cü ildə Tiflis şəhərində qulluqçu ailəsində<br />
dünyaya gəlib. İlk təhsilini I Tiflis gimnaziyasında alır və 1884-cü ildə oranı<br />
uğurla bitirərək Peterburq Universitetinin tarix-filologiya fakültəsinə daxil<br />
olur. Lakin birinci semestrdən sonra o, hüquq fakültəsinə keçir və 1888-ci<br />
ildə oranı müvəffəqiyyətlə bitirərək hüquq elmləri namizədi adını almışdır.<br />
Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsinin Elmi Şurası Ə.Topçubaşovun<br />
mülki hüquq kafedrasında saxlanması və professor vəzifəsi almaq üçün<br />
hazırlaşması haqqında qərar qəbul edir. Lakin bu qərar yalnız Əlimərdan<br />
bəy Topçubaşov provaslavlığı qəbul etdikdə qüvvədə ola bilərdi. O da<br />
provaslavlığı qəbul etməkdən imtina edir, beləliklə, universitet haqqında çar<br />
qanunu xristian olmayan Ə.Topçubaşova müvafiq vəzifəni tutmağa icazə<br />
vermir.<br />
Ə.Topçubaşov bu hadisədən sonra Tiflisə gələrək məhkəmədə, vəkil<br />
vəzifələrində çalışır, Tiflis geodeziya məktəbində hüquqdan dərs deyir.<br />
O, 1918-ci il 30 mart-1 apreldə Bakıda bolşevik və daşnakların sovet<br />
hakimiyyətini müdafiə bayrağı altında azərbaycanlılara qarşı törətdiyi<br />
kütləvi qırğın zamanı onun tezliklə yatırılmasına çalışanlardan, aprelin<br />
1-də A.Caparidzenin başçılıq etdiyi “Sülh konfransı”nın iştirakçılarından və<br />
İnqilabi Müdafiə Komitəsinin tələblərini qəbul edənlərdən biri olub.<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını böyük sevinclə qarşılayan<br />
Ə.Topçubaşov Fətəli xan Xoyskinin 1918-ci ilin iyununda təşkil etdiyi II<br />
kabinədə Portfelsiz nazir, oktyabrında isə Xarici İşlər naziri vəzifəsinə təyin<br />
edilib. AXC yarandığı gündən etibarən bir hüquqşünas alim kimi onun<br />
dünya ölkələri tərəfindən tanınması, diplomatik əlaqələrinin yaranması<br />
sahəsində var qüvvəsilə çalışıb. Azərbaycan hökuməti Osmanlı imperiyası və<br />
onun vasitəsilə Avropa ölkələri ilə diplomatik əlaqələr yaratmaq məqsədilə<br />
Ə.Topçubaşovu fövqəladə səlahiyyətli nazir kimi İstanbula göndərib.<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin görkəmli xadimi Ə.Topçubaşov<br />
1920-1934-cü illərdə Parisdə yaşamış, ictimai-siyasi fəaliyyətini davam<br />
etdirmiş, Azərbaycanın tarixi, coğrafiyası, ədəbiyyatı, AXC-nin yaranması,<br />
ədəbi xadimlər haqqında kitab, qəzet və jurnallarda məqalələr yazmışdır.<br />
Siyasi mühacirətin görkəmli xadimlərindən biri kimi Ə.Topçubaşov Fransa<br />
rəsmi dairələrinin nümayəndələri ilə görüşərək Azərbaycanın işğalına son<br />
qoyulması uğrunda mübarizədə milli qüvvələrə yardım edilməsi məsələsini<br />
qaldırmış, ikitərəfli əlaqələrə dair problemləri müzakirə etmişdir. O, 1920-<br />
ci il iyulun 5-16-da Spa (Belçika), 1921-ci il fevralın 21-dən martın 14-ə kimi<br />
keçirilən London (Böyük Britaniya), 1922-ci ilin aprel-may aylarında keçirilən<br />
Genuya (İtaliya) konfranslarında və b. iştirak etmişdir.<br />
Ə. Topçubaşov 1934-cü ilin 5 noyabrında Parisin Sen-Deni rayonunda vəfat<br />
etmiş və Müqəddəs Kloud qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.<br />
USTAD senet.az / may<br />
19
USTAD senet.az / may<br />
20<br />
HASAN ALİ YÜCEL’İN<br />
“RESULZADE”Sİ<br />
Rahmetli dostum, genç yaşında<br />
Kırım Türklerinin siyasi önderi Cafer<br />
Seydahmet Kırımer’in yakın mesai<br />
arkadaşlarını arasına katılarak vatanının<br />
bağımsızlığı için çalışan İsmail Otar,<br />
İstanbul Erenköy’de bir dairede<br />
kütüphanesini ve Kırım’ın milli arşivini<br />
muhafaza ediyordu. Burada başta<br />
Kırımer olmak üzere Kırım’ın istiklaline<br />
kavuşması için mücadele eden siyasi<br />
önderlerin arşivleri; Sovyet mahkumu<br />
Türk uruglarının yürüttükleri mücadele<br />
ile ilgili nadir vesikalar yanında siyasi<br />
muhaceretin Türkiye, Almanya, Polonya,<br />
Çekoslovakya, Finlandiya , Fransa,<br />
Japonya, Mançurya’da çıkardıkları<br />
gazete ve mecmua koleksiyonları bulunuyordu. Türkiye’de resmi<br />
kütüphanelerde bile böyle bir koleksiyon yoktu. Bu sebeple bu daireye<br />
dünyanın her tarafından çok sayıda araştırmacı geliyordu. Kırımer’in evrakı<br />
arasında bazı gazete kesikleri de vardı.<br />
Henüz o tarihlerde Cumhuriyet gazetesini taramadığım için Hasan Ali<br />
Yücel’e ait iki makale kesiği dikkatimi çekmişti. Hasan Ali Yücel (İstanbul,<br />
1897-26.2.1961), 1935-1950 yılları arasında milletvekili olarak Parlamentoda<br />
bulunmuş, 1938-1946 arasında Milli Eğitim Bakanlığı yapmıştı. Eğitimci<br />
olduğundan bakanlığı döneminde neşriyat faaliyetine ağırlık vermiş, günü<br />
müzde bile tartışma konusu olan, bilhassa sağ partiler tarafından eleştirilen<br />
Köy Enstitüleri uygulamasını yaygınlaştıran bir siyasetçi idi. Bugün<br />
tarafsız olarak bakıldığında Köy Enstitüsü uygulamasının eğitimde büyük<br />
bir hamle gerçekleştirecek faydalı bir model olduğu söylenebilir. Türkçü<br />
düşünür Atsız 1944’te Orkun dergisinde, başbakan Şükrü Saraçoğlu’na<br />
hitaben yayınladığı iki açık mektupta Yücel’i bu okullara ve maarife<br />
Marksist düşünceli bazı öğretmenler yerleştirmek ve DTCF’deki öğretim<br />
üyelerini himaye etmekle suçlamıştı. Bu mektupların arkasından yakın<br />
dönem Türk siyasi tarihinde 3 Mayıs 1944 Milliyetçilik Olayı olarak geçen<br />
hadise cereyan etmiş, başta büyük tarihçi Zeki Velidi Togan olmak üzere
Alparslan Türkeş, Atsız, Nejdet Sançar, Dr. Fethi Tevetoğlu gibi tanınmış<br />
Türkçülerin bulunduğu 23 kişi bir yıla yakın hapiste kaldılar, yargılanıp<br />
ceza aldılar. Askeri Yargıtay verilen cezaları iptal etti, yeni yargılamada<br />
sanıklar beraat ettiler. Bazı sanıkların sorgulamada işkence gördükleri,<br />
tabutluklara konuldukları biliniyor. Türkiye’yi yönetenlerin 1944’de<br />
II. Dünya Savaşı’nın galiplerinin belli olması üzerine Sovyetlere şirin<br />
görünmek için milliyetçileri hapse attıkları söylenmiştir. 1946’da Türkiye’de<br />
çokpartili siyasi hayatın başlaması Demokrat Parti’nin şaibeli seçimde bir<br />
miktar milletvekili çıkararak Meclis’e girmesi üzerine oldukça yıpranan<br />
Hasan Ali Yücel yeniden bakan yapılmadı, Bakanlık taki kadrosu tasfiye<br />
edildi. Demokrat Parti İstanbul İl Başkanı Kenan Öner ile arasındaki davada<br />
hapis yatan milliyetçilerden bazıları aleyhinde ifade verdiler. Milliyetçi<br />
camiada şahsına çok tepki duyuldu. 1950’de seçimleri kaybedip Parlamento<br />
dışında kalınca partisinden istifa etti. CHP lideri, önceki cumhurbaşkanı<br />
İsmet İnönü ile yıldızı bir daha barışmadı. Düşkünlük günlerinde İş<br />
Bankası kültür danış manlığı yaptı, Cumhuriyet, Akşam, Ulus ve Dünya<br />
gazetelerinde makaleler neşretti. Kırımer, Cumhuriyet gazetesinden iki<br />
yazısını kesip saklamış. 1912’de kurulan ve kendisinin de faaliyetlerine<br />
iştirak ettiği Türk Ocağı hakkındaki yazısı Türk Yurdu’nda yeniden<br />
neşredildi.<br />
Kırımer’in Yücel’in gazeteden kestiği ikinci yazısı 27.5.1955’ tarihli<br />
“Resulzade” başlıklıdır. Miliyetçilere, Turancılara mesafeli durmasına<br />
rağmen vefatının akabinde bu yazıyı yazması dikkati çekicidir. Resul<br />
zade ile sadece üç defa görüşme yaptığını belirtiyor. İlk görüşmelerinin<br />
Resulzade’nin 1947’de yeniden Türkiye’ye gelmesinden sonra akrabası<br />
Mehmet Ali Resuloğlu vasıtasıyla gerçekleşmiş olması muhtemeldir.<br />
Mehmet Ali Resuloğlu, Türkiye’den ayrıldıktan sonra bir süre Resulzade<br />
ile birlikte olmuş, araya girenlerin yardımı ile yeniden Türkiye’ye gelerek<br />
Ankara’da dönemin tek partisi CHP’ye bağlı Halkevleri’nde işe girmişti. Bu<br />
yakınlık sebebiyle Resulzade 1947’de döndükten sonra günlük politikadan<br />
uzakta durmak için M.E.Yalvaçoğlu takma adıyla CHP’nin yayın organı<br />
Ulus gazetesinde bazı makaleler neşretmişti. Ayrıca Ulus’ta Azerbaycan<br />
Kültür Derneği’nin faaliyetleri haber olarak verilmiştir. 1950’de iktidarın<br />
değişmesinden sonra Resulzade Ulus’ta makale neşretmedi, Mehmet Ali Re<br />
suloğlu ahde vefa göstererek uzun yıllar CHP ile ilişkisini kesmedi.<br />
Yücel, makalesinde Resulzade’nin, büyük şairin 800. (1141-1941)<br />
yıldönümü münasebetiyle hazırladığı ve 1951’de Milli Eğitim Bakanlığı<br />
yayınları arasında basılan ‘Büyük Türk Şairi Nizamî ‘hakkında kısaca<br />
malumat vermiştir. Yücel, mahkemelerde uğraşırken 1947’den itibaren<br />
eski tarzda yazdığı şiirlerden bir divan meydana getirmiştir. Divan, başta<br />
USTAD senet.az / may<br />
21
dibacesi olmak üzere Fuzulî’nin Türkçe Divanı’na nazire olarak yazılmıştır.<br />
Eski tarzı bilen, Nizamî’yi anlayabilecek malumata sahiptir. Divanında<br />
siyaseten muarız olduğu Hamdullah Suphi Tanrıöver, Nihal Atsız, Kenan<br />
Öner, Celal Bayar, Adnan Menderes ,Tevfik Koraltan, Fuat Köprülü gibi<br />
şahısların ismi geçmiştir. Eski harflerle düzenlenen divanı muhafaza<br />
eden ve 2013’te vefat eden kızı Canan Eronat babasının Cumhuriyetin<br />
değerlerine karşı gösterile bileceği endişesiyle divanının yayınlanmasına<br />
izin vermemiştir.<br />
Resulzade, Nizamî hakkındaki eserini II. Dünya Savaşı döneminde<br />
yaşadığı Romanya’da 1941’de tamamlamıştır. Eserdeki önsözde 1941’de<br />
tamamladığı eserini savaş şartlarında neşretme imkanı bulamadığını,<br />
gecikmenin bazı eksiklerinin tamamlanmasına imkan vermesi bakımından<br />
faydalı olduğunu belirtmiştir. Önsözün 8 Nisan 1948 tarihini taşıdığına<br />
bakılarak 1947 sonbaharında Türkiye’ye geldiğine göre eksikleri<br />
tamamlayarak basılmak üzere Milli Eğitim Bakanlığı’na vermiş olmalıdır.<br />
Eser, bakanlı ğın neşredeceği kitaplarda uyguladığı mevzuat çerçevesinde<br />
ilgili uzmana incelenmek üzere gönderilmiştir. Eserin basıma hazır hale<br />
gelmesi için üç yıl geçmiştir. Gecikmenin mevzuata uygun hale getirilmesi<br />
yanında CHP’li bakanlığın milli neşriyata kendi yayınları arasında yer<br />
vermekte pek iştahlı davranmamasıyla izah edilebilir. Demokrat Parti 14<br />
Mayıs 1950’de iktidara geldikten sonra Dr. Fethi Tevetoğlu, “Müftüoğlu<br />
Ahmet Hikmet” kitabını basılmak üzere bakanlığa verdiğinde eski iktidarın<br />
kadrolarının direnciyle karşılaşmıştır. Çeşitli bahanelerle basımı geciktirilen<br />
eser ancak bakan Tevfik İleri’nin gayretiyle gün ışığına çıkabilmiştir.<br />
Nizami’nin Türk Tarih Kurumu kütüphanesinde bulunan nüshası,<br />
Resulzade tarafından, Ankara 7.5.1951’de geçmiş Milli Eğitim<br />
Bakanlarından, tarihçi Yusuf Hikmet Bayur’a ‘Sayın Bay Hikmet Bayur’a<br />
Saygılarımla’ i ithafıyla imzalıdır.<br />
Yavuz Akpınar da 1982-1999 yılları arasında 45 sayı olarak neşrettiği<br />
Kardaş Edebiyatlar dergisinin Nisan-Eylül 1999 tarihli 45. sayısında<br />
bu yazıyı iktibas etmiştir. Azerbaycan Cumhuriyetinin kuruluşunun<br />
100. Yılında Resulzade’nin hatırlanmasına vesile olacağını düşünerek<br />
yayınlanması uygun olacaktır.<br />
USTAD senet.az / may<br />
22
RESULZADE<br />
Hasan Ali Yücel<br />
Üç hafta kadar önce Ankara’da bir garib,<br />
hayata gözlerini yumdu. Her Türk, alyıldızlı<br />
bayrağının dalgalandığı her yerde<br />
vatanındadır. Buna şüphe yok. Fakat gene<br />
her Türk evini, köyünü ve kentini ayrıca<br />
sevdiği, onlara ayrıca gönlünü bağladığı<br />
evinden, köyünden ve kentinden uzakta<br />
olunca kendini ‘garib’ hissetmekten<br />
alıkoyamaz. Rahmetli Mehmet Emin<br />
Resulzade işte böyle bir garibdi; bu manada,<br />
evinden ve köyünden ve yurdundan uzakta<br />
kaldığı için…<br />
Esasen uzun boyu, geniş gövdesinin<br />
üstünde taşıdığı başın bir öksüz bükülüşile<br />
çok kere yana iğik duruşu; gözlerinin<br />
güleç zamanlarında bile mahrum bakışı;<br />
daima çekingen, mütevazı, asil tavırları,<br />
muhatabına bu ‘gariblik’ intıbaını verirdi. Vakarını bir an zedelemeden,<br />
fevkalâde nazik, son derece kibar olmasını bilirdi. Konuşurken, bir şeye<br />
inanmış adamlara hâs, belirli fikirlerini bu yumuşak zarfın içinde kesinlikle<br />
ifade ederdi. Hakîm, kâmil bir insandı.<br />
Üzerimdeki bu tesirleri, onunla topu topu üç defa görüşmüş olarak,<br />
doğrulukla, samimiyetle dile getirdim. Görüşmelerimizin her üçü de fikir<br />
ve edebiyat üstüne idi. Ne o, ne ben, hemen bir kelime bile günlük siyaset<br />
hakkında konuşmadık. Onunla bu alanda ayrı kalmamıza imkân olmıyan<br />
en mühim nokta, birbirimize açılmadan birbirimizi anlamaya yetmişti. O<br />
da Türktü, ben de Türktüm. Bağlandığımız bu müşterek ve kutsal varlık,<br />
üstünde söz açıp fikir karşılaştırmaya ihtiyaç duymadan anlaşmamıza<br />
yetmişti. Nizami’ye dair 1951’de Milli Eğitim Bakanlık klasik serisi içinde<br />
yayınlanan kitabını bana lütfedip getirdiği zaman söyleştiğimiz fikirler, hep<br />
o mühim noktanın etrafında dönüp durmuştu.<br />
Bu kitab, büyük şairin 800. (1141-1941) yıldönümü münasebetile<br />
yazılmıştı. Yazar, şairin adının üstüne şu kaydı koymuştu: Azerbaycan Şairi.<br />
Bu 400 sahifelik eserin ruhu Azerbaycandır. Fars ve Dünya edebiyatının<br />
en önemli simalarından biri olan Nizamî’nin şekilde İranlı, özde Türk<br />
olduğunu ispat etmek için Resulzade, bütün dikkatini harcamıştır.<br />
Nizamî’nin ilk kadının Kıpçaklı bir Türk kızı olduğunu ve tek oğlu<br />
Mehmed’in bundan doğduğunu, Hüsrev ve Şirin mesnevisinin yazılması<br />
sırasında sevgilisinin öldüğünü ve Mesnevinin sonunda Hüsrev’in cenazesi<br />
USTAD senet.az / may<br />
23
USTAD senet.az / may<br />
24<br />
üstünde can veren Şirin için ‘O, benim Afâkıma benzerdi, belki de onun tâ<br />
kendisi idi’ deyişini öyle içli anlatırdı ki bütün bu hazin maceralar, sanki<br />
Resulzade’nin başından geçmiştir.<br />
Resulzade, Nizamî’de Türk ruhunu haklı olarak bulmuştu. Nizamî’de ne<br />
Sâdî’nin her şeye ‘eyvallah‘ demeyi tavsiye eden dervişâne hikmeti, ne bir<br />
takım sufî şairlerin dünyadan el etek çekmede selâmet olduğunu söyliyen<br />
öğüdleri yer almıştır. O da mutasavvıf olmakla beraber, hayata bağlı,<br />
hayatın güzelliklerine hayrandı. ’Leyla-Mecnun’un başındaki Sâkinâme’de<br />
de şöyle der:<br />
‘Ne vakte kadar böyle buz gibi donup kalmak?’<br />
‘Ne vakte kadar sıçan gibi su üstünde durmak?’<br />
‘Geç gül gibi yumuşak huyluluktan!’<br />
‘Menekşe gibi iki yüzlülükten sıyrıl!’<br />
‘Yer olur dikenleşmeli‘<br />
‘Gün olur, delilik etmeli’<br />
‘Diken gibi mızrağını umzuna vur,’<br />
‘Gülden çelengler sana olsun!’<br />
Bu şiir, kendi dilinden söylenmiş gibi onun ruhuna uyuyor. Resulzade,<br />
Dante’nin üstadı Virgilius gibi Nizamî’yi öne alıp onu daha da söyletir:<br />
‘Bu öyle bir yer ki, akılsızların kalesi,’<br />
‘Hep zalimlerin vergi diye yerler verirler..’<br />
‘Arslan yürekli olmıyan başa gelmez’<br />
‘Öküz yüreklilerde iş olmaz.’<br />
‘Her kazâya buyun eğmek niçin?’<br />
‘Her cefaya rızâ göstermek neden?’<br />
‘Yüksek dağlar gibi arkanı pek tut.’<br />
‘Katı yüreklilere karşı sert ol!’<br />
Bu yaşa geldim, tamam bizden olan Nizamî’nin bu taraflarını bilmezdim.<br />
Bugünkü dile basit bir farsça heveslisi olarak elimden geldiği kadar tercüme<br />
ettiğim bu şiirlerde ne yaman bir ruh varmış! Şu öğüdlere bakın! Millî bir<br />
davanın adamı, milletinden bir şairin böyle ateşten sözlerini bulur da dile<br />
getiremez olur mu? Ah, biz bizi ne kadar bilmeyiz, ne kadar tanımayız; bu<br />
onun misallerinden sadece, bir tanesidir. Sanki bugün aramızda yaşayıp<br />
Genceli büyük Nizamî’nin şu öğüdlerini tutanları, hiç değilse tutmağa<br />
çalışanları tanımış mıyız ? Tanımağa çalışıyor muyuz ?<br />
Resulzade işte, 70 yıllık uzun ömründe, evsiz, barksız sırasında yoksul<br />
kimsesiz bir millî dava için mızrağı sırtında bir ideal savaşçısı olarak yaşadı<br />
ve hiçbir şeysiz, fakat tek şeyi olan imanı gönlünde Allahının huzuruna<br />
gitti. Ona rahmet, Tanrının inayeti olsun.<br />
Resulzade, düşünen, okuyan, yazan bir aksiyon adamı idi. Bütün<br />
hayatında bir yek siyaset tuttu: Millî politika. Yani Türk varlığı ve Türk<br />
istiklâli. Kime karşı olursa olsun, o bu siyasete bağlı kaldı. Çarlık Rus yasına<br />
olduğu gibi Bolşevik rejimine de bu sebeple daima karşıt oldu. İkinci Dünya
Harbi içinde nazi Almanyasının bu husustaki anlayışsızlığını görünce<br />
ondan yüz çevirmek için de bir an tereddüt etmedi. Çünkü parolası her<br />
zaman buydu: İnsanlara hürriyet, milletlere istiklâl.<br />
Resulzade, kısa, fakat özlü bir yazısında idealistler, oportünistler<br />
ve bozguncuları anlatır. İdealistler, siyasî olsun, içtimaî olsun, bütün<br />
hareketlerini bir fikre, bir ideye bağlıyabilen ve ona sadık kalarak yaşıyan,<br />
hatta ölen insanlardır. Bunlar real olayları ihmal etmemekle beraber,<br />
bu realitelerin gelişmesine o ideal yolunda sağlamağa çalışırlar. Bir<br />
kısım insanlar da vardır ki, onlar tarihin akışile, varılacak hedefle fazla<br />
meşgul olmadan günü gününe bir rol oynamak için kendilerini akıntıya<br />
bırakırlar. Akıntının kafileyi istenilen sahilden başka bir yere götürmesile<br />
ilgilenmezler. Bunlar oportünistlerdir.<br />
İdealistin gerçekliği ile oportünistin gerçekliği başka başka mahiyettedir.<br />
Birinciler, sosyal hedefin realitesi üstünde dururlar, ikinciler günlük oluşun<br />
gerçeğinde kalıp ilerisini düşünmezler. Böyle olmakla beraber zaman,<br />
mekan ve diğer şartlar, bu iki tip insanın, bazan birleşmesini mümkün<br />
kılar. Fakat idealistin her zaman uzak kaldığı tip, bozgunculardır. Onlar,<br />
sadece, mevcudu yıkmaktan zevk alırlar. Bunların ne tarafsız görüşleri, ne<br />
müspet programları olur. Niyetleri hep kötüyedir. Çalışmaları ‘inkâr ve<br />
ihlâle’ doğrudur. Böylelerile yalnız idealistler değil, hatta oportünistler bile<br />
mücadele etmelidir. Çünkü bozguncular, oportünistler için de tehlikelidir.<br />
Resulzade, bu anlattığı üç sınıfın birincilerindendi. Azerbaycan’ın<br />
kalkınmasını, istiklâl ve hürriyetini bütün hayatının hedefi bildi. Bu yolda<br />
her şeyi feda etti. Tehlikeli, mahrum bir yaşayışa razı oldu. Kimseden bir<br />
şey istemedi. Hapislere, siyasî baskılara tahammül etti. Çünkü tek istediği,<br />
ideali idi. Bütün milletdaşlarını kendisinden alacaklı saydı. Varlığının<br />
sebebini idealinde gördü. Nesi varsa bu uğurda hepsini vermekten<br />
çekinmedi. Onu yakından ve uzun seneler tanıyan dostları, onda ümitsiz bir<br />
an görmediler. Meyus olmadı. Her zaman yüzü güldü. Milletinin kudretine<br />
imanı hiçbir zaman sarsılmadı. Toprağı nur olsun.<br />
Bu satırları ne bir mersiye, ne bir medhiye olarak yazmıyorum.<br />
Aramızda ne türlü kıymetler yaşıyor ve yaşamakta: onu bizden sonraki<br />
nesillere duyurmak istiyorum. Sadece o kadar! Topluluğumuz yetiştirdiği<br />
türlü tipte insanlarını kıymetlendirerek kıymet bulacaktır. Buna şiddetle<br />
inanmaktayım. Bütün ömürlerince şuurlarımızda ve yüreklerimizde yer<br />
aramış adamlarımızı kayıtsızlık çukuruna atmıyalım. Onların mezarları,<br />
yaşıyan kardeşlerinin, evladlarının gönülleri olmamalı mı? Bu fedakâr<br />
insanlara karşı bu kadar fedakârlığı kendimiz için bir zahmet saymamalıyız.<br />
USTAD senet.az / may<br />
25
USTAD senet.az / may<br />
26<br />
Həsən bəy Ağayev
Həsən bəy Ağayev 1875-ci ildə Gəncədə anadan olub. Gəncə klassik<br />
gimnaziyasında təhsilini başa vurduqdan sonra 1901-ci ildə Hacı Zeynalabdin<br />
Tağıyevin puluyla Moskva Universitetinin Tibb fakültəsində oxuyaraq<br />
oranı bitirir. Vətənə qayıdaraq həkimlik edir. 1906-1907-ci illərdə Güney<br />
Azərbaycanda yaşamağa məcbur olur. 1907-ci ildə Bakıda keçirilən Qafqaz<br />
Müsəlman Müəllimləri Qurultayı Mərkəzi Komitəsinin sədri seçilir, “Difai”<br />
təşkilatının üzvü olur.<br />
Monarxiyanın süqutundan cəmi bir neçə gün sonra Gəncədə, əvvəllər<br />
“Difai”ni yaratmış Gəncə Milli Komitəsinin aparıcı şəxsləri – Şəfi bəy<br />
Rüstəmbəyli, Xəlil bəy Xasməmmədov, Şeyxzamanlı qardaşları və başqaları<br />
ilə birgə Nəsib bəy Yusifbəylinin rəhbərliyi altında Azərbaycan tarixində<br />
keyfiyyətcə yeni, ilk dəfə olaraq Avropa mədəni dəyərlərinə istinad məramlı<br />
bir partiyanın — “Türk Ədəmi-Mərkəziyyət firqəsi”nin əsasını qoyur (1917).<br />
Bu partiya Müsavatla birləşəndən sonra onun Mərkəzi Komitəsinin üzvü<br />
seçilir.<br />
1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurasının iclasında<br />
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edilərkən Həsən bəy Ağayev Milli<br />
Şuranın sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin müavini olur və bu tarixi<br />
hadisədə birbaşa iştirak edir. Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında İstiqlal<br />
bəyannaməsini ilk olaraq Həsən bəy Ağayev imzalayır. 1918-сi il, iyunun<br />
16-da Azərbaycan Milli Şurası və Hökuməti Gəncəyə köçür. İyunun 17-də<br />
burada keçirilən ilk iclasında Milli Şura yaranmış əziyyətlə əlaqədar olaraq,<br />
fəaliyyətini müvəqqəti dayandırır, bütün hakimiyyəti yeni yaradılmış<br />
Hökumətə verir. Azərbaycan Parlamentinin 1918-ci il dekabrın 7-də Bakıda<br />
təntənəli açılışına qədər Həsən bəy Azərbaycan Dəmir Yolu İdarəsinin baş<br />
həkimi vəzifəsində çalışır.<br />
Dekabrda Parlament sədrinin müavini seçilir, sədr Əlimərdan bəy<br />
Topçubaşov Bakıda olmadığına görə 2 fevral 1920-ci ilədək sədr vəzifəsini<br />
icra edir. Cümhuriyyətin süqutundan sonra Tiflisə gedir.<br />
19 iyul 1920-ci ildə Tiflisdə Fətəli xan Xoyskini qətlə yetirən erməni<br />
muzdlu qatilin gülləsiylə şəhid olur. Tbilisidə yerləşən köhnə müsəlman<br />
qəbiristanlığında (hazırda Botanika bağının ərazisi) dəfn olunur.<br />
USTAD senet.az / may<br />
27
Yüz ilin Cümhuriyyəti<br />
və ya Cümhuriyyətin yüz ili<br />
Azadlıq yolunda qalxan bir vuruş<br />
Doğrudur, çox zaman tez susdurulmuş.<br />
Lakin, ən nəhayət, çalmışdır zəfər,<br />
Onundur gələcək, onundur səhər!<br />
Corc Bayron<br />
USTAD senet.az / may<br />
28<br />
28 may 1918-ci il Azərbaycan tarixində<br />
ən parlaq səhifə hesab olunur. Çünki<br />
məhz bu tarix Azərbaycan Demokratik<br />
Cümhuriyyətinin yarandığı gündür.<br />
Çar Rusiyasında baş vermiş fevral<br />
inqilabından sonra Azərbaycan bu<br />
imperiyanın tərkibindən çıxaraq özünü<br />
ildə demokratik dövlət elan etdi. Bununla da müsəlman şərqində ilk demokratik<br />
dövlət Azərbaycanda quruldu. İlk parlament 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan<br />
müstəqilliyini elan etmiş, ölkənin idarə olunmasını öz üzərinə götürmüş və<br />
tarixi İstiqlal Bəyannaməsini qəbul etmişdir. Azərbaycan Milli Şurasının İstiqlal<br />
Bəyannaməsində deyilirdi:<br />
1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqı hakimiyyət haqqına malik olduğu<br />
kimi, Cənub-Şərqi Zaqafqaziyanı əhatə edən Azərbaycan tam hüquqlu bir<br />
dövlətdir.<br />
2. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin idarə forması Xalq Cümhuriyyətidir.<br />
3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün millətlərlə, xüsusilə qonşu olduğu<br />
millətlər və dövlətlərlə mehriban münasibətlər yaratmaq əzmindədir.<br />
4. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milliyyətindən, məzhəbindən, sinfindən,<br />
silkindən və cinsindən asılı olmayaraq öz sərhədləri daxilində yaşayan bütün<br />
vətəndaşlarına siyasi hüquqlar və vətəndaşlıq hüququ təmin edir.<br />
5. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz ərazisi daxilində yaşayan bütün<br />
millətlərin sərbəst inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır.<br />
6. Müəssislər məclisi toplanana qədər Azərbaycanın başında xalqın seçdiyi Milli<br />
Şura və Milli Şura qarşısında məsuliyyət daşıyan müvəqqəti hökumət durur.<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqdan sonra əsas vəzifələrindən biri<br />
parlamentin yaradılması idi. Parlamentin açılışı dekabrın 3-nə elan olunsa da,
erməni və rusların maneəsi nəticəsində 1918-ci il dekabrın 7-də Hacı Zeynalabidin<br />
Tağıyevin tikdirdiyi Qızlar Məktəbinin binasında baş tutdu. Bu Qızlar Məktəbi<br />
müsəlman şərqində tikilən ilk qızlar məktəbi idi. Bu məktəbi bitirən bir çox<br />
ziyalı xanımlar AXC və sonrakı dönəmlərdə Azərbaycan tarixində mühüm rol<br />
oynamışlar. Həsən bəy Zərdabinin xanımı da həmin məktəbi bitirmişdi. Təbii<br />
ki, bəziləri represiya qurbanına çevrilmişdi. Parlamentin ilk sədri Əlimərdan<br />
Bəy Topçubaşov, sədrin birinci müavini isə Həsən Bəy Ağayev seçildi. AXC eyni<br />
zamanda müsəlman şərqində yaranmış yeganə parlamentli respublika idi. Açılışı<br />
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə etdi. O çıxışında deyirdi:<br />
– Mən sizi vətənin mənafeyini, birliyini, xalqımızın həyat tərzini<br />
yaxşılaşdırmağa çağırıram.<br />
Hətta üç rəngli bayrağımızdan danışan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ”Bir kərə<br />
yüksələn bayraq, bir daha enməz” söyləyərək tarixə öz damğasını vurmuşdu.<br />
Cümhuriyyətin yaradılmasında misilsiz xidmətlər göstərən və daim öz<br />
nəsihətlərini əsirgəməyən şəxsiyyətlərdən biri də Əli bəy Hüseynzadə olub. Əli<br />
bəy Hüseynzadə yazıçı, tənqidçi, müəlllim, jurnalist, ictimai xadim, tərcüməçi,<br />
şair, publisist, maarifçi, rəssam, filosof, professor, həkim, alim, türkoloq, turançı<br />
idi. Bayrağımızdakı rəmzlər onun ideyası əsasında yaradılmış, üçrəngli olmasının<br />
mənasını ilk dəfə o açıqlamışdı.<br />
AXC parlamenti ölkəni xarici təzyiqlərdən qorumaq, beynəlxalq aləmdə<br />
tanıtmaq üçün səylə çalışırdılar. Bununla bağlı parlament sədri Əlimərdan Bəy<br />
Topçubaçov 1918-ci il dekabrın 28-də Paris sülh konfransına nümayəndə heyəti<br />
göndərmək haqqında qərar qəbul etmiş və məqsədinə çatmış, Azərbaycanın<br />
bir sıra dövlətlər tərəfindən de-fakto tanınmasına nail olmuşdur. Azərbaycanın<br />
xarici ölkələr tərəfindən tanınması üçün Əlimərdan Bəy Topçubaşov İstanbula<br />
göndərildi. O, İstanbulda xarici ölkələrin səfirlərilə görüşərək öz ölkələrinə<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyi barədə məlumat verməsini<br />
xahiş etdi. Nəhayət, 1919-cu il mayın 2-də ABŞ prezidenti Vudru Vilsonun<br />
təşəbbüsü ilə Azərbaycan Cümhuriyyətinin müstəqilliyi ilk dəfə Paris sülh<br />
konfransında müzakirə edildi. Paris sülh konfransında Azərbaycanı Əlimərdan<br />
Bəy Topçubaşovun başçılığı ilə nümayəndə heyəti təmsil edirdi. Cümhuriyyətinin<br />
beynəlxalq sülh konfransında tanınması bir çox Avropa dövlətlərinin<br />
Azərbaycanda diplomatik nümayəndəliklər açmasına səbəb oldu. Böyük<br />
Britaniya, Fransa, İran, Hollandiya, Çexiya, Polşa öz nümayəndəliklərini açdılar.<br />
AXC parlamenti istiqlal bəyannaməsinin müəyyən etdiyi prinsiplərə sadiq qalaraq<br />
ölkənin ərazi bütövlüyünü təmin etmək, müstəqilliyini qoruyub saxlamaq, insan<br />
haqları və azadlıqlarının dolğun təmin edildiyi ən müasir hüquqi-demokratik<br />
dövlət yaratmaq məqsədi daşıyan çox mühüm qərarlar qəbul etmişdir.<br />
Azərbaycan özünü yadelli düşmənlərdən qorumaq üçün mütləq milli ordunun<br />
yaradılması lazım idi. Çünki Çar Rusiyası dövründə azərbaycanlılardan heç kim<br />
milli orduya alınmırdı. Beləcə məqsədli şəkildə aparılan bu siyasət nəticəsində,<br />
millətin əlini silahdan soyudaraq, xalqımızın döyüş ruhunu öldürməyə<br />
çalışırdılar. İlk dəfə milli ordu Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə yarandı.<br />
USTAD senet.az / may<br />
29
USTAD senet.az / may<br />
30<br />
Azərbaycanda ilk milli ordunun əsasını general Səməd bəy Mehmandarov və<br />
general Əliağa Şıxlınski qoydu. Ordumuzda milli hərbi geyimə keçildi. Elə bu<br />
səbəbidən qısa zamanda Azərbaycanda 40 minlik ordu yarandı. Səməd bəy<br />
Mehmandarov Azərbaycanın ilk hərbi naziri oldu. Azərbaycan parlamenti öz<br />
fəaliyyətinin əsas hissəsini millətin maariflənməsinə və güclü ordu quruculuğuna<br />
yönəltdi.<br />
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Ceyhun Hacıbəyov və digər ədiblərin elmi<br />
məqalələri xalqımızın milli oyanışına öz təsirini göstərirdi. Azərbaycan Xalq<br />
Cümhuriyyəti dövründə ölkədə “İstiqlal”, “Övraqi-nəfisə”, “Açıq Söz”,<br />
“Azərbaycan”, “Müsəlman” və başqa qəzetlər çap olunurdu. Azərbaycanın<br />
iqtisadi, siyasi, mədəni sahədəki fəaliyyətləri əsasən “Azərbaycan” qəzetində<br />
dərc edilirdi. “Azərbaycan” qəzetinin baş redaktoru Ceyhun Hacıbəyov idi. Bu<br />
insan dünya şöhrətli bəstakar Üzeyir Hacıbəyovun qardaşı idi. O, həm də Paris<br />
Sülh Konfransına göndərilən nümayəndələrdən biri olub. Onun qəzetlərdə çap<br />
etdirdiyi məqalələri vətəni, milləti sevməkdən, vətənpərvərlikdən ibarət idi.<br />
AXC ən böyük önəmi təhsilə verirdi. Məhz elə buna görə də təhsil sahəsində<br />
bir çox qanunlar qəbul edilmişdi. Təhsilin inkişafında ən böyük addımlardan<br />
birini Nəsib bəy Yusifbəyli atmışdı. O, Azərbaycanın ilk Maarif naziri olub. Nəsib<br />
bəy Yusifbəyli nazir işlədiyi dövrlərdə şəhər, kənd, qəsəbələrdə məktəblər açılır,<br />
Azərbaycan dili məcburi fənn kimi tədris olunurdu. Onun göstərişilə Azərbaycan<br />
dili dövlət dili elan olundu. Nəsib bəy Yusifbəyli təhsildə milliləşdirmə siyasəti<br />
aparırdı, bu da Azərbaycan dilinin inkişafına böyük təkan verdi.<br />
İlk dəfə qadına seçki hüququ Avropa ölkələrindən xeyli qabaq məhz<br />
Azərbaycanda verilib. Lakin bütün bunlar həm daxili, həm xarici siyasətdəki<br />
qazanılmış uğurlar, təhsil sahəsində əldə edilmiş nailliyyətlər, ilk milli ordunun<br />
yaradılması cümhuriyyətin süqutuna qədər davam etdi. Cümhuriyyətin süqutuna<br />
səbəb Rusiya tərəfindən XI qırmızı ordunun Azərbaycanı zorla işgalı etməsi oldu.<br />
AXC 28 aprel 1920-ci ildə süqut etdi və cəmi 23 ay fəaliyyət göstərdi.<br />
Cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq AXC sübut etdi ki, Azərbaycan xalqı
müstəqil yaşamağa, öz dövlətçilik ənənəsini bərpa etməyə qadir dövlətdir.<br />
Lakin bu o demək deyildi ki, Azərbaycan bir də heç vaxt müstəqil olmayacaq.<br />
Azərbaycan 70 il Sovet İmperiyasının tərkibində qalsa da, nəhayət, 1990-cı ildə<br />
SSRİ-nin dağılması nəticəsində yenidən müstəqilliyə qovuşdu. Şanlı üçrəngli<br />
bayrağımız dövlətimiz üzərində yenidən dalğalanmağa başladı. Namus və<br />
şərəfimiz sayılan şanlı üç rəngli bayrağımız yenidən ikinci dəfə 1992-ci ildə<br />
Heydər Əliyevin göstərişilə Naxçıvan Ali Sovetinin binası üzərindən asıldı.<br />
Beləlikə, 70 il ərzində millətimizə unutdurulmağa çalışılan bayrağı Azərbaycan<br />
xalqı heç bir zaman unutmayaraq tarixən qoruyub saxladı.<br />
AXC-nin tarixinə münasibət heç də birmənalı olmayıb. Sovet hakimiyyəti<br />
illərində cümhuriyyətin tarixi təhrif edilmiş, tarix saxtalaşadırılmış, vacib<br />
məqamlar gizlədilmişdi. SSRİ dövründə AXC yaradıcılarının fəaliyyətləri qadağan<br />
olunmuş, hətta adlarının çəkilməsinə belə icazə verilməmişdir. Lakin Azərbaycan<br />
müstəqillik əldə etdikdən sonra AXC ilə bağlı gizli qalmış bütün faktlar aşkara<br />
çıxarılmış, bütün qadağalar aradan qalxmışdır. Cümhuriyyət tarixinin öyrənilməsi<br />
istiqamətində ilkin addımlar əsasən 1990-ci illərdən atılmağa başladı. Amma<br />
cümhuriyyət tarixinin əsaslı şəkildə araşdırılması 1998-ci ildə cümhuriyyətin 80-ci<br />
il dönümündə Heydər Əliyevin imzaladığı “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 80<br />
illik yubileyinin keçirilməsi haqqında”, “AXC-nin 80 illik yubileyinə həsr edilmiş<br />
əsərlərin nəşr edilməsi haqqında” sərəncamı buna əsas təkan oldu. Cümhuriyyət<br />
dövrünə həsr edilmiş əsərlər çap edildi, tarixi faktlar araşdırıldı, qiymətli əsərlər<br />
yazıldı.<br />
“Şübhəsizdir ki, bir gün həqiqət parıldayacaq, azadlıq əsasını, Birləşmiş Millətlər<br />
prinsipini və insan haqlarını tutan tərəf qalib gələcəkdir. Bu qalibiyyət günəşi,<br />
qırmızı istibdad zülmü altında inləyən əziz vətənimizdə, 1918-in 28 Mayısı kimi<br />
yenidən doğacaqdır. Buna qətiyyən şübhə etməyiniz, vətəndaşlar"<br />
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə<br />
USTAD senet.az / may<br />
31
USTAD senet.az / may<br />
32<br />
Xəlil bəy Xasməmmədli
Xəlil bəy Xasməmmədli 1870-ci ildə Gəncədə anadan olub. O, Moskva<br />
Universitetinin Hüquq fakültəsini bitirərək, müstəntiq işləyib.<br />
Şərqdə ilk demokratik respublika olan ADR-də ədliyyə sisteminin<br />
fəaliyyətinə xüsusi əhəmiyyət verilərək, Ədliyyə Nazirliyi Cümhuriyyətin<br />
yaradılması ilə bir gündə – 1918-ci il may ayının 28-də təsis edilmiş, Xəlil bəy<br />
Xasməmmədov ilk Ədliyyə naziri təyin olunmuşdu.<br />
Xəlil bəy bütün həyatı boyu “Azərbaycana muxtariyyət” amalı uğrunda<br />
mübarizə aparmış, onun ictimai-siyasi fəaliyyətinin ən coşqun dövrü<br />
Azərbaycan Cümhuriyyətinin təşəkkülü və dirçəlişi ilə bağlı idi. O, müstəqil<br />
hökumətin beş kabinetindən dördündə iştirak etmiş, iki dəfə Ədliyyə naziri,<br />
iki dəfə Daxili İşlər naziri vəzifələrində işləmişdi.<br />
O dövrdə daxili işlər orqanları Hərbi Nazirlik, Təhlükəsizlik və Xüsusi<br />
Xidmət Orqanları ilə sıx əlaqəli şəkildə fəaliyyət göstərirdi. Bunun da əsas<br />
səbəblərindən biri o idi ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinə<br />
qarşı işləyən əks qüvvələrin xeyli hissəsi milli ordunun və digər qurumların<br />
tərkibində əsgər, çavuş, zabit, polis və s. vəzifələr daşıyırdılar. Ona görə də<br />
hökumətin əleyhinə planlaşdırılan hər hansı bir təxribatın qarşısını almaq<br />
üçün belə birgə fəaliyyət zəruri idi.<br />
Xəlil bəy Cümhuriyyətin süqutu zaman Bakıda olub. Evi də indiki Ə.Cavad<br />
küçəsində yerləşib (Vrangelskaya, 22). Cümhuriyyət hökuməti onu 1920-<br />
ci ilin aprel ayının ortaları Konstantinopola (İstanbul) səfir təyin etmişdi,<br />
amma ara qarışdığına görə ora gedə bilməmişdi. 1920-ci ilin iyunun sonunda<br />
İstanbula çatır. Ömrünün qalan illərini İstanbulda yaşamış və 1945-ci ildə<br />
vəfat etmişdir. Xəlil bəy İstanbulun Fəri Köy məzarlığında dəfn olunmuşdur.<br />
USTAD senet.az / may<br />
33
USTAD senet.az / may<br />
34<br />
“Son türk əlifbası”<br />
Cümhuriyyətin təşəbbüsü kimi<br />
(Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və əlifba məsələləri)<br />
Şərqdə ilk demokratik dövlət quruluşunu<br />
yaratmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti<br />
(28 may 1918) istiqlaliyyətimizi elan edərək<br />
xalqımızın müstəqillik əzmini nümayiş<br />
etdirmişdi.<br />
Cümhuriyyətinin qısa müddət ərzində<br />
həyata keçirdiyi tədbirlər xalqımızın tarixində<br />
böyük və əhəmiyyətli izlər buraxmışdı.<br />
Demokratik dövlət quruculuğu, iqtisadiyyat,<br />
mədəniyyət, təhsil, hərbi quruculuq<br />
sahələrində atılmış addımlar Azərbaycan Xalq<br />
Cümhuriyyətinin 23 aylıq fəaliyyətini əks<br />
etdirən əsas istiqamətlər kimi qiymətləndirmək<br />
olar. Siyasi və dini mənsubiyyətindən, cinsindən<br />
asılı olmayaraq bütün vətəndaşlara bərabər<br />
hüquqlar verilməsi, dövlət sərhədlərinin<br />
müəyyən olunması, Azərbaycan dövlətçiliyi<br />
atributlarının qəbul edilməsi, ana dilinin<br />
dövlət dili elan olunması Azərbaycanın gələcək<br />
müstəqilliyi üçün möhkəm zəmin yaratmışdır.<br />
Dövlətin mühüm atributlarından biri olan<br />
dövlət dili və əlifba məsələsi yenicə yaranmış<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin diqqət mərkəzində idi. Yenicə yaranmış<br />
Cümhuriyyət cəmi bir ay sonra 27 iyun 1918-ci il tarixli qərarı ilə o zaman türk dilini ‒<br />
Dövlət Lisani türki adlanan Azərbaycan dilini dövlət dili elan etdi.<br />
Azərbaycan (türk) dilini dövlət dili elan edən ilk rəsmi sənəd çox böyük tarixi<br />
rol oynamaqla yanaşı, Azərbaycanda milli dil siyasətinin formalaşmasının, millətin<br />
mənafeyinə uyğun düzgün ideoloji mövqeyin əsasını qoydu. Qeyd etmək lazımdır ki,<br />
Azərbaycan Hökumətinin qərarı sadəcə deklorativ bir sənəd deyildi; qərarın qəbulundan<br />
irəli gələn məsələlər vaxtaşırı olaraq parlamentin iclaslarında müzakirə olunurdu.<br />
Qeyd etdiyimiz kimi, Cümhuriyyət höküməti qısa zaman kəsiyində dil, tədris<br />
və təhsillə bağlı bir çox qərarlar qəbul etmişdi. Azərbaycanda XIX əsrin sonlarında<br />
M.F.Axundovla başlayan ərəb əlifbasının islah edilməsi, yeni əlifbanın (latın) qəbulu kimi<br />
məsələlər XX əsrin əvvəllərində də aktuallığını saxlamaqda idi. Ərəb əlifbasının islah<br />
edilməsi və latın əlifbasına keçid məsələləri Cümhuriyyət dövründə də çox qızğın şəkildə<br />
müzakirə olunurdu. Bu dövrdə Azərbaycanda ərəb əlifbasında latın əlifbasına keçirilməsi<br />
prosesi çox geniş vüsət almaqda idi və bu məsələdə ən fəal yenə də Fərhad Ağazadə<br />
olmuşdur.<br />
F.Ağazadə həmin dövr mətbuat səhifələrində tez-tez əlifba ilə bağlı məqalələrlə çıxış<br />
edir, müxtəlif müəlliflər tərəfindən təklif olunan əlifba layihələri haqqında məlumatlar<br />
verir, əlifba məsələsini mətbuatın diqqət mərkəzində saxlayırdı. Artıq əlifba məsələsini<br />
kifayət qədər müzakirə obyektinə çevrildiyini görən hökümət məsələyə müdaxilə edir<br />
və 21 mart 1919-cu ildə hökümətin nümayəndəsi Xudat bəy Məlik Aslanovun məruzəsi<br />
dinlənilir və nəticə olaraq 427 saylı “Ərəb əlifbası islahatı üzrə komissiyanın yaradılması<br />
haqqında” Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının qərarı qəbul edilir.
Qərarda Xudat bəy Məlik Aslanovla birlikdə əlifba islahatı ilə bağlı xüsusi komissiyanın<br />
yaradılması Xalq Maarifi nazirinə həvalə edilir və bu qərara uyğun olaraq Xalq Maarifi<br />
naziri yanında xüsusi komissiya yaradılır.<br />
Fərhad Ağazadə bu komissiyanın üzvü olsa da, o vaxt müəyyən səbəblərdən (böyük<br />
ehtimal xəstəliyinə görə) komissiyanın iclaslarında iştirak edə bilmir. Buna baxmayaraq<br />
F.Ağazadə öz fikirlərini “Azərbaycan” qəzetinin 1919-cu il 276, 278, 281, 294, 296 və<br />
302-ci nömrələrində çap etdirdiyi “Əlifba tarixində türklərin vəziyyəti” və “Dilimizin<br />
türkləşməyinə çarələr” adlı silsilə məqalələrində bildirir. O, bu yazılarında ərəb<br />
əlifbasının faydasızlığını sübut edir və inkişafa nail olmaq üçün latın əlifbasına keçidin<br />
yeganə düzgün yol olduğunu ciddi dəlillərlə əsaslandırır.<br />
Hökümət tərəfindən yaradılan komissiyada 3 layihəyə baxılır. Bunlar – Abdulla<br />
bəy Əfəndizadənin, biri Məhəmməd ağa Şaxtaxtlının, biri də Abdulla Tağızadə ilə Mir<br />
Əbdüləziz Seyidovun birlikdə təqdim etdikləri layihələr idi.<br />
Uzun müddət davam edən müzakirələrdən sonra Abdulla bəy Əfəndizadənin<br />
layihəsi qəbul edilir və onun “Son türk əlifbası” adı ilə çapına icazə verilir. Layihənin<br />
ölkə miqyasında tətbiq edilməsi üçün parlamentə müraciət edilir. Lakin bu məsələnin<br />
parlamentdə müzakirəsinə imkan olmur və 1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycanda<br />
hakimiyyət çevrilişi baş verir və layihə tətbiq olunmur.<br />
Beləliklə, “Son türk əlifbası” tətbiq olunmamış qalır. Bunun haqqında Fərhad Ağazadə<br />
yazır: “Abdulla bəyin əsəri olan “Son Türk əlifbası” həm ərəb, həm də latın hərfləri ilə çap<br />
edilib ortalığa çıxmışdı isə də, aprel döndərişi səbəbilə məktəbə, məişətə tətbiq edilməyib,<br />
boş-boşuna əllərdə qalmışdı”. Təbii ki, bundan sonra müəyyən müddət əlifba məsələsi<br />
arxa plana keçir və məsələnin müzakirəsi müvəqqəti olaraq unudulur.<br />
Cümhuriyyət dövründə dil, əlifba, tədrislə bağlı qəbul olunan qərarlar həmin<br />
dövr üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Baxmayaraq ki, Cümhuriyyət 23 ay öz<br />
mövcudluğunu qoruya bildi bunun müqabilində həmin dövrdə qəbul olunan qərarlar<br />
sonrakı dövrdə dil və təhsillə bağlı bir çox məsələlərdə öz aktuallığını qoruyub saxladı.<br />
Əsası Cümhuriyyət dövründə qoyulmuş əlifba məsələsində daha sonra praktik<br />
addımlar atılmağa başlanılır.<br />
1921-ci ilin dekabr ayından başlayaraq N.Nərimanovun təşəbbüsü ilə, dil və əlifba<br />
məsələlərinə həsr edilmiş müzakirələr keçirilirdi. Bu müzakirələr zamanı əlifba<br />
məsələsində iki cərəyan yarandı. “Latınçılar” (ərəb əlifbasının latın əlifbası ilə əvəz<br />
edilməsini israr edənlər) və “ərəbistlər” (ərəb əlifbasının islahı tərəfdarları). Yanvar<br />
ayının 13-də hər iki tərəfdən ayrıca komissiya yaradıldı. “Latınçılar” komissiyasının<br />
ümumi tərkibi 8 nəfərdən ibarət idi. Fərhad Ağazadə (sədr), Xudat Məlik Aslanov,<br />
Abdulla Tağızadə, Məhəmməd Əmin Əfəndizadə, Həmid Şaxtaxtlı, Azad Əmirov,<br />
Əhməd Pepinov, və Hüseyn İsrafilbəyov. “Latınçılar” komissiyasına Fərhad Ağazadənin<br />
sədr seçilməsi onun əlifba məsələsində latınçılar arasında böyük hörmət və söz sahibi<br />
olduğunu göstərirdi. O dövrdə Azərbaycanda istifadə olunan ərəb əlifbasına müəyyən<br />
dəyişikliklər etməklə bu əlifbanın saxlanılmasının xeyli tərəfdarları olsa da, əlifbanın yeni<br />
latın əlifbası ilə əvəz olunmasını yeganə düzgün yol hesab edənlər daha sistemli və əsaslı<br />
dəlillər gətirməklə bu mübarizədən qalib çıxdılar.<br />
O zaman “ərəbistlər” aşağıdakı 7 müddəanı ortaya qoyaraq latın əlifbasına keçidə heç<br />
bir ehtiyac olmadığını israr edirdilər.<br />
√ Hurufatın çətinliyi mədəniyyətə mane ola bilməz, olsaydı, sabiqədə ərəblərin və indi<br />
də yaponların mədəniyyəti olmazdı. Firənglərin və ingilislərin də imlaları çətindir, fəqət<br />
onların da mədəniyyəti bundan müşkülə düşməmişdir.<br />
√ Ərəb hurufatının çətinliyindən farslar və ərəblər özləri heç bir şikayət etmirlər.<br />
√ Hərgah ərəb hurufatının təbdilinə ehtiyac vardırsa, latın hurufatına nə için tərcih<br />
verilsin? Başqası yaramazmı?<br />
√ Latın hurufatı qəbul edilərsə, köhnə ədəbiyyatımızın başına nə gələcəkdir?<br />
√ Latın hurufatını camaat qəbul edərmi?<br />
USTAD senet.az / may<br />
35
USTAD senet.az / may<br />
36<br />
√ Latın hurufatını qəbul edib-etməmək məsələsi üçün Azərbaycan Cumhuriyyəti dar<br />
bir yerdir. Yalnız burada qəbul edilərsə, islam millətlərindən ayrılmış qalar.<br />
√ Hərgah latın hurufatına ehtiyac vardırsa, bunun qəbulu inqilab yolilə deyil, təkamül<br />
yolilə icra etməlidir.<br />
Məhz Fərhad Ağazadə bütün bu suallar üzrə kəsərli dəlillərlə bu fikirlərin səhv<br />
olduğunu, latın əlifbasına keçidin ən düzgün və qaçılmaz yol olduğunu sübuta yetirdi,<br />
faktik olaraq bundan sonra ərəbistlərin mövqeləri ciddi surətdə zəiflədi.<br />
Bir neçə həftə ərzində keçirilən bu çox vacib müzakirələrin nəticəsi olaraq həm<br />
“ərəbistlər”ə, həm də “latınçılar”a öz vahid layihələrini hazırlayıb hökumətə təqdim<br />
etmək təklif edildi. “Ərəbistlər” vahid layihə hazırlaya bilmədilər, lakin “latınçılar” bir<br />
neçə müzakirələr keçirərək aprel ayında vahid layihə hazırlayıb hökumətə təqdim etdilər<br />
və bu layihə hökumət tərəfindən təsdiq edildi.<br />
1922-ci ildə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yanında Yeni Əlifba Komitəsi<br />
(AYTƏK) təşkil edildi. Komitənin yaradılmasında məqsəd dilimizi, yazı və oxu<br />
sistemimizi sadələşdirmək məqsədilə ərəb əlifbasının latın əlifbası ilə əvəz edilməsi<br />
prosesini tənzimləmək və həyata keçirmək idi. Komitənin ilk tərkibi 5 nəfərdən ibarət idi.<br />
Səməd Ağamalıoğlu, Fərhad Ağazadə, Xudat Məlik Aslanov, Abdulla Tağızadə və Əhməd<br />
Pepinov.<br />
Komitənin dəqiq yaranma tarixi, ilk tərkibi, sədrin seçilməsi və bir sıra başqa<br />
məsələlərlə bağlı konkret arxiv materiallarına rast gəlmədik, olan materiallar arasında isə<br />
xeyli uyğunsuzluqlar var. Müxtəlif mənbələrdə komitənin yaranma tarixi olaraq müxtəlif<br />
tarixlər göstərilir. Komitənin keçirdiyi iclasların protokolları da bu tarixlərin hansının<br />
doğru, hansının yanlış olduğu haqqında dəqiq mənzərə yaratmır.<br />
Komitənin ilk sədrinin kimliyi haqqında da qarışıq məlumatlar var. Məsələ ilə bağlı<br />
dərc olunmuş bütün mənbələrdə komitə sədrinin Səməd Ağamalıoğlu olduğu göstərilsə<br />
də, arxiv materialları bu məsələyə tam aydınlıq gətirir. Komitənin 1922-ci ildə müxtəlif<br />
təşkilatlarla çoxsaylı yazışma sənədlərindən, o cümlədən Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə<br />
Komitəsinin sədri Səməd Ağamalıoğlunun özünün imzası ilə aparılmış yazışmalardan<br />
tam aydın olur ki, 1922-ci ilin noyabr ayının 20-nə qədər komitənin sədri Fərhad Ağazadə<br />
olmuş, Səməd Ağamalıoğlu isə komitənin fəxri və siyasi sədri olmuşdur. 1922-ci ilin<br />
noyabrın 20-dən etibarən (Fərhad Ağazadənin ayağının təşrih olunması ilə bağlı), sədr<br />
vəzifəsini müəyyən müddət Abdulla Tağızadə icra etmiş və təxminən 1923-cü ilin mart<br />
ayında Səməd Ağamalıoğlu Komitəyə sədr seçilmişdir. Bundan sonra Fərhad Ağazadə<br />
komitənin sədr müavini, nəşriyyat şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışmışdır.<br />
Komitənin yaranmasıyla, yeni əlifba hərəkatı daha sistemli, daha planlı şəkildə həyata<br />
keçirilməyə başladı.<br />
AYTƏK-nin 14 iyul 1922-ci ildə Fərhad Ağazədənin sədrliyi ilə keçirilən iclasında<br />
Azərbaycanın rayonlarında və Azərbaycandan kənarda Komitənin bir sıra yerli<br />
təşkilatlarının yaradılması məsələsi müzakirə edilir və çox keçmir ki, Komitənin aşağıdakı<br />
yerli təşkilatları yaradılır.<br />
1922-ci ildə Şuşada, Qazaxda, Tovuzda, Gəncədə, Şəkidə, Ağdamda, Şəmkirdə,<br />
Zakatalada, Göyçayda, Ağdaşda, Sabirabadda, Salyanda, Şamaxıda, eləcə də<br />
Azərbaycandan kənarda Türküstanda, İrəvanda, Tiflisdə, 1923-cü ildə Qubada,<br />
Cəbrayılda. Ərəb əlifbasının latın əlifbası ilə əvəz edilməsində bu Komitə həlledici rol<br />
oynadı və Yeni Türk əlifbasının düzülüşü müəyyənləşdirildi. Bu əlifba qəbul edilərkən<br />
təqdim edilən 4 layihədən Abdulla Tağızadə və Mirəziz Seyidovun layihəsi daha çox<br />
istifadə edilmişdi (Qalan 2 layihə Abdulla Əfəndizadə və Məhəmməd Şaxtaxtlının<br />
layihələri idi). Burada bir məqama diqqət yetirək. 1919-cu ildə Maarif Naziri yanında<br />
yaradılan komissiyada müzakirə edilən 3 layihədən biri məhz Abdulla Tağızadə və<br />
Mirəziz Seyidovun birlikdə təqdim etdikləri layihə idi. Lakin o zaman bu layihə deyil,<br />
Abdulla Əfəndizadənin layihəsi əsas olaraq götürülmüşdü. Göründüyü kimi keçən 2 il<br />
ərzində Abdulla Tağızadə və Mirəziz Seyidov hər biri öz layihəsini hazırlamış, “latınçılar”
komissiyasında öz layihələrinin əsasən qəbuluna nail ola bilmişdilər. Ümumiyyətlə,<br />
latınlaşma uğrunda mübarizə bir hərəkat şəklini aldığı vaxtdan, bu prosesin sonuna<br />
qədər bir sıra şəxslər, o cümlədən Fərhad Ağazadə, Məhəmməd Ağa Şaxtaxtlı, Həmid<br />
bəy Şaxtaxtlı, Abdulla Əfəndizadə, Abdulla Tağızadə, Mirəziz Seyidov müxtəlif layihələr<br />
təklif etməkdə daha fəal olmuşlar. Adı çəkilənlərdən hər birinin öz əlifba layihəsi<br />
olmuşdur.<br />
Aparılan işlər nəticəsində “Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1923-cü il 20<br />
oktyabr tarixli qərarı ilə yeni əlifba, ərəb əlifbası ilə bərabərhüquqlu və 1924-cü il 27 iyun<br />
tarixli qərarla məcburi və dövlət əlifbası hesab olundu”.<br />
Bundan başqa, Azərbaycan SSR 1925-ci ildə qəbul etdiyi “Yeni türk əlifbası haqqında<br />
IV Ümumazərbaycan Sovetlər qurultayının” qərarını qeyd edə bilərik. Yeni türk əlifbası<br />
haqqında olan qərarda, 1925-1926-cı tədris ilindən bütün 1-ci pilləli məktəblərdə yeni türk<br />
əlifbası tətbiq edilsin ki, hər il növbəti qruplara keçdikcə səkkizillik müddətin sonunda,<br />
yəni 1932-1933-cü tədris ilində, bütün 1-ci, 2-ci pilləli məktəblərdə tədris yeni türk<br />
əlifbası üzrə aparılması qeyd olunmuşdu. Yeni əlifbaya keçidin baş tutmadığı qruplarda<br />
səkkizillik müddət ərzində tədrisin köhnə əlifba üzrə aparılması da həmin qərarda qeyd<br />
olunmuşdu.<br />
Həmin qərarın sonrakı bəndlərində göstərilirdi ki, yeni əlifba üzrə aparılan<br />
nəşriyyat işinin gücləndirilməsi üçün bu işlə məşğul olan bütün müəssisələrə öz<br />
nəşrlərinin müəyyən faizini (hissəsini) yeni əlifba ilə buraxmaq və bütün mətbəələrə<br />
müəyyən miqdarda yeni türk şrifti almaq təklif edilsin. Bundan başqa qərarın digər<br />
bölmələrində Azərbaycan mərkəzi dövlət müəssislərində və qəzalarda dəftərxana<br />
işlərinin (kargüzarlığın) yeni əlifba üzrə aparılması məqsədilə dövlət müəssisləri üçün bu<br />
əlifbanın öyrənilməsi üzrə kurslar təşkil etmək və digər hazırlıq işlərinin aparılması kimi<br />
məsələlərdə də öz əksini tapmışdı.<br />
Həmçinin qeyd olunan qərarda bütün Azərbaycan türk mətbuatının (nəşriyyat işinin)<br />
yeni əlifbaya gələcək keçidi məsələsi və yeni əlifba qarşısında duran mühüm vəzifələri<br />
nəzərə alaraq, Azərbaycanın mərkəzində Bakı şəhərində hərftökmə müəssisəsinin təşkil<br />
edilməsi kimi məsələlər qeyd olunmuşdu.<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 23 aylıq hakimiyyəti dövründə Azərbaycan (türk)<br />
dili ilə bağlı gördüyü işlər və qəbul olunmuş qərarlar həm Cümhuriyyət dövrü üçün,<br />
həm də ondan sonrakı dövr üçün çox əhəmiyyətli qərarlar idi. Cümhuriyyət XIX əsrin<br />
sonlarından əlifba və dillə bağlı başlayan hərəkatı, bütün prosesləri ümumiləşdirərək<br />
dil sahəsində konkret addımlar atmışdı. Əlbəttə qəbul olunan bu qərarlarda və onları<br />
tətbiq edilməsində çatışmazlıqlar görə bilərik, hansı ki, bu da çox təbii idi. Çünki yeni<br />
qurulmuş Cümhuriyyətin qarşısında elə ciddi məsələlər var idi ki, qeyd olunan müddət<br />
ərzində dillə bağlı nəzərdə tutulan sonrakı qərarlar da yarımçıq qaldı. Bütün bu qeyd<br />
etdiklərimizə baxmayaraq, əminliklə deyə bilərik ki, Cümhuriyyətin 23 aylıq mövcudluğu<br />
ərzində dil sahəsində gördüyü işlər nəinki həmin dövrdə yalnız Azərbaycanda, hətta<br />
bütün türk dünyasında gələcəkdə dillə bağlı yerinə yetirilməli işlə üçün çığır açdı və<br />
sonrakı proseslərə öz müsbət təsirini göstərdi. Hətta Cümhuriyyət dövründə qəbul<br />
olunan qərarların əhəmiyyətini biz 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay<br />
zamanı orda müzakirə olunan məsələrdə də görə bilərik. Məhz 1926-cı ildə Bakıda<br />
keçirilən Türkoloji Qurultay zamanı qəbul olunan və bütün türk dünyasında istifadə<br />
olunan “Birləşdirilmiş türk əlifbası” adı verilən əlifba məhz A.Əfəndizadənin hazırladığı<br />
“Son türk əlifbası” əsasında hazırlanmışdı. Hətta bu gün həm Azərbaycanda, həm də<br />
bütün türk dünyasında (latın əlifbasının istifadə edildiyi, E.İ.) istifadə olunan latın əsaslı<br />
əlifba bir neçə işarə fərqi ilə Cümhuriyyət dövründə A.Əfəndizadənin hazırladığı əlifba<br />
əsasında tərtib edilmişdi.<br />
USTAD senet.az / may<br />
37
USTAD senet.az / may<br />
38<br />
M. Hadinin həyatı və<br />
Cümhuriyyət dövrü<br />
yaradıcılığına dair (1879-1920)<br />
Azərbaycan ədəbi-ictimai fikri<br />
tarixində xüsusi xidmətləri və yeri olub.<br />
“Məhəmməd Hadi”, “Məhəmməd Hadi<br />
Şirvani” və “Əbdülsəlimzadə Məhəmməd<br />
Hadi” təxəllüsləri (imzaları) ilə tanınan,<br />
milli romantizmin banisi, şair, publisist<br />
və tərcüməçi Ağa Məhəmməd Hacı<br />
Əbdülsəlim oğlu 1879-cu ildə Şamaxıda<br />
dünyaya göz açıb. O, anadan olduğu və<br />
məktəb yaşına çatdığı dövrdə əvvəllər<br />
tarixi inzibati və mədəni mərkəz olan<br />
Şamaxı öz növrağını itirməkdə idi. Çünki<br />
dalbadal baş verən təbii fəlakətlərin ən<br />
dəhşətlilərindən olan 1859-cu il zəlzələsi<br />
ilə bağlı mütəxəssis rəyləri hökuməti qəti<br />
olaraq quberniya mərkəzini Şamaxıdan<br />
köçürmək qərarına gətirmişdi.(3) Bütün<br />
bu sosial-tarixi, ictimai-mədəni hadisələrin<br />
nəticəsi olaraq Xəqani və Fələkinin<br />
yurdundan şeir bülbüllərinin səsi kəsilmiş, “Beytüs Səfa” adlı ədəbi məclis<br />
dağılmış, məşhur maarifpərvər və satirik şair Seyid Əzim Şirvani, habelə,<br />
onun müasirləri Bahar və Bixud vəfat etmişdilər. Vaxtilə Şərqdə məşhur olan<br />
Şirvanşahlar paytaxtı Şamaxı XIX əsrin 70-80-ci illərində ikinci dərəcəli şəhərlər<br />
sırasına keçməyə başlamışdı. Şəhərin əhalisinin xeyli hissəsi iş və dolanışıq<br />
dalınca Azərbaycanın digər şəhərlərinə və qəza mərkəzlərinə, habelə, Orta<br />
Asiyanın müxtəlif yerlərinə köçüb getməli olurdular. Bununla yanaşı, ölkədə<br />
getdikcə üsuli-cəhd məktəblərinin açılması və yeni düşüncə tərzinə malik<br />
ziyalılar nəslinin formalaşmağa başlaması Şamaxıya da təsirsiz qalmırdı.<br />
Söz yox, bütün bunlar gələcək şairin təhsil və tərbiyəsində, onun fikri-bədii<br />
inkişafında müəyyən rol oynamaya bilməzdi.<br />
Məhəmməd Hadinin atası Hacı Əbdülsəlim köklü bir nəsildən idi. Ulu<br />
babalarından Tahir Əfəndi Şirvanın məşhur üləmalarından olmuşdur. Hadinin<br />
atası isə şəhərdə kiçik ticarətlə məşğul olub, ailəsinə miyanə bir güzəran<br />
qura bilmişdi. O, oğlu Məhəmmədi kiçik yaşlarından oxumağa qoymuşdu.<br />
İlk təhsilini Molla Səməddən alan M.Hadi az sonra A.Səhhətin atası Molla<br />
Əlabbasın məktəbinə keçir. Onun ömrünün -qayğısız və xoşbəxt çağları da<br />
ancaq bu illərdə olur.<br />
Atasının vəfatı ilə on yaşlı Məhəmmədin həyatının faciələr dövrü başlayır.<br />
Onun anası M.Hadi ilə bacıları Sahibə və Əsmanı ataraq Şamaxı yaxınlığındakı<br />
Sulut kəndində yaşayan varlı bir kişiyə ərə gedir. Uşaqların üçü də ata<br />
nənələri Təyyibə xanımın himayəsi altında qalır. Təyyibə xanım nəvəsi
Məhəmmədi ruhani görmək istəyirdi. Ona görə nəvəsinin təhsil almasına<br />
xüsusi diqqət yetirirdi. M.Hadinin əmisi, Şamaxının nüfuzlu tacirlərindən olan<br />
Hacı Abbasqulu da qardaşının yadigarından öz qayğısını əsirgəmirdi.<br />
Əmisinin ailəsi ilə yaxınlıq nəticəsində Məhəmmədlə qəşəng, ağıllı əmiqızı<br />
Əminə arasında get-gedə atəşin bir məhəbbətə çevrilən səmimiyyət yaranır.<br />
Onlar ömürlərini bir yerdə keçirəcəklərinə əhd-peyman bağlayırlar. Lakin<br />
atasının vəfatından iki il sonra əmisi də dünyasını dəyişir. Özünün dediyi kimi,<br />
Hadi “Əmisinin ölümündən sonra əsl yetim olur”.(15, 234)<br />
Bir neçə il sonra Təyyibə xanım ağır güzərana dözməyib vəfat edir. Uşaqlar<br />
büsbütün başsız, himayəsiz qalırlar. Onlara uzaq və yaxın qohumları pərəstar<br />
çıxırlar; bacılarının hərəsi bir qohumun evində daldalanır. Məhəmmədi isə bir<br />
müddət bibi-sinin qaynı, dövrünün tanınmış ziyalılarından olan Mustafa Lütfi<br />
İsmayılzadə saxlayır. M.Hadi sonralar Mustafa Lütfi əfəndini özünün “maddi<br />
və mənəvi səbəbi həyatı və nicatı” adlandırmışdı. (13,9-10; 16-18)<br />
Zahirən sakit təbiətli və mütaliəyə meylli olan Məhəmməd haqsızlıqla<br />
heç cürə barışa bilməyən və üsyankar ruhlu bir gənc kimi tez-tez mədrəsə<br />
müəllimlərinin qınağına səbəb olurdu.(12) Əmisi Hacı Abbasqulunun<br />
vəfatından sonra Məhəmmədə münasibət əmisi evində də tamam dəyişmişdi.<br />
Çox keçmir ki, əmisi arvadı qızı Əminəni Məhəmməddən ayırıb Əhməd adlı<br />
varlı bir tacirə ərə verir. Şair təbiətli, həssas və vurğun gənc bu hadisədən<br />
büsbütün sarsılır.(15, 234) Bu dərd – ilk məhəbbətinin uğursuzluğu<br />
Məhəmməd Hadiyə hətta bütün əvvəlki fəlakətlərini də unutdurur. O, lalə<br />
kimi sinədağlı qalır və ömrü boyu evlənmir.<br />
1900-cu ildə Mustafa Lütfi İsmayılzadə Həştərxana köçdükdən sonra<br />
M.Hadi bibisi Zeynəb xanımın himayə və nəzarəti altında ata mülkündə<br />
tək yaşayıb, təhsilini çətinliklə davam etdirir. Bu dövrdə o, vaxtının çoxunu<br />
Carullah adlı bir nəfərin Şamaxıda açdığı qiraətxanada, şəhər kənarında<br />
yerləşən “Qələ bayırı” adlı səfalı bir məkanda mütaliə və seyrə dalmaqla<br />
keçirir, ilk qələm təcrübələrini yazır.<br />
1902-ci ilin 31 yanvarında Şamaxıda baş verən növbəti dağıdıcı zələzələ bir<br />
çox həmyerliləri kimi, Məhəmməd Hadini də vətənindən didərgin salır. O,<br />
Kürdəmirdə məskunlaşaraq məktəbdarlıqla məşğul olur. 1905-ci ildə Bakıda<br />
çıxan “Həyat” qəzetində ilk mətbu əsərləri – məqalə və şeirləri işıq üzü görür.<br />
Mustafa Lütfi Hacı Sədrəddin oğlu İsmayılzadə Həştərxana köçdükdən<br />
sonra orada “Şurayi-ümmət” adlı xeyriyyə cəmiyyəti təşkil etmiş, “Darülədəbi”<br />
adlı məktəb açmış, 1905-ci ildən isə “Bürhani-tərəqqi” adlı qəzet nəşr<br />
etməyə başlamışdı. 1906-cı ilin aprelində Mustafa Lütfi Əfəndi M.Hadiyə<br />
məktub yazaraq onu Həştərxana işləməyə dəvət edir. Hadi bu dəvəti qəbul<br />
edib həmin ilin may ayında Həştərxana köçür. Burada “Darül-ədəb”də dərs<br />
deməklə yanaşı “Bürhani-tərəqqi”də maarif və tərəqqi mövzusunda yazılar<br />
çap etdirir. Eyni zamanda “Həyat” qəzeti ilə müntəzəm əlaqə saxlayıb,<br />
əməkdaşlıq edir.<br />
Mustafa Lütfi bir münasibətilə Şamaxıya getməli olanda öz yerinə Hadini<br />
“Bürhani-tərəqqi” qəzetinin müvəqqəti redaktoru təyin etdirir. Şairin bu<br />
vəzifədə işləməsi onu mətbuat və ədəbiyyat aləmində müstəqil işə öyrətdiyi<br />
kimi, jurnalistika sahəsində gələcək qızğın fəaliyyəti üçün də yaxşı bir<br />
məktəb olur. Təəssüf ki, “Bürhani-tərəqqi”nin komplektləri hələlik əlimizdə<br />
tam olmadığı üçün M.Hadinin bu qəzetdəki işi və yazıları haqda müfəssəl<br />
USTAD senet.az / may<br />
39
USTAD senet.az / may<br />
40<br />
məlumat verə bilmirik.<br />
Həştərxandan Bakıda “Həyat”<br />
qəzetində çap etdirdiyi yazılardan<br />
aydın olur ki, Həştərxan mühiti,<br />
orada köhnəpərəstlərin Mustafa<br />
Lütfi Əfəndiyə bəslədiyi qərəzli<br />
münasibət Hadinin xoşuna<br />
gəlməmişdir. O, din xadimlərinə<br />
daima mənfi münasibət<br />
bəsləmişdir. Həmin yazılardan<br />
həmçinin o da məlum olur ki,<br />
1905-1906-cı illərdə M.Hadi<br />
N.Gəncəvini, məşhur alim və<br />
yazıçı Mirzə Məlkum xanı,<br />
Sənanini, Cəlaləddin Rumini,<br />
Sədini, Bəyzavini, Hafizi, Namiq<br />
Kamalı, Əbdülhəq Hamidi,<br />
İbrahim Şinasini, Seyid Əzim<br />
Şirvani, Bixud və digər görkəmli<br />
ədəbi şəxsiyyətlərin irslərini kiyafət<br />
qədər oxuyub öyrənmişdir.<br />
1907-ci ildə Əli bəy<br />
Hüseynzadənin dəvəti ilə Bakıya,<br />
“Füyuzat”da işləməyə gəlir.<br />
Kazımoğlunun yazdığına görə,<br />
M.Hadiyə göndərdiyi məktubda Ə.Hüseynzadə ona əməkhaqqı olaraq “...<br />
yetmiş beş rüblə məaş təyin edildiyi”ni də bildirmişdi. Seyid Hüseyn sözünə<br />
belə davam edirdi: – “Əli bəy Hüseynzadə kibi bir zatın təht idarəsində<br />
çalışmayı Hacıtərxana tərcih verdiyindən Məhəmməd Hadi 1907-ci ildə Bakıya<br />
gəlmişdir. “Füyuzat”da, eyni zamanda “Tazə həyat” qəzetində çalışmaya<br />
başlamışdır.<br />
“Füyuzat” və “Tazə həyat” qəzeti bağlandıqdan sonra “İttifaq” və “Səda”<br />
qəzetlərində çalışmışdır” (11, 29). O, Bakı mətbuat orqanlarından “Yoldaş”,<br />
“Təkamül” və s. qəzetlərdə də məqalə, şeir və bədii tərcümələrlə fəal iştirak<br />
edir.<br />
M.Hadi daim azadlıq, hürriyyət aşiqi olmuşdur. Türk müsəlman dünyasının<br />
hansı bir guşəsində işartı görürdüsə, onu alqışlayır, həmin işığın azadlıq<br />
günəşinə çevrilməsini ürəkdən arzulayır və bu işə kömək etməyə can atırdı.<br />
Osmanlıda baş verən gənc türklər hərəkatı da bu cür alqışlanır. Nəhayət, 1910-<br />
cu ildə həmin hərəkatın birbaşa iştirakçısı olmaq üçün M.Hadi İstanbula yola<br />
düşmüşdü.<br />
Şairin bu səfərini Mehdi İsmayılov (Gəncəli) 1910-cu ilin ilk baharı (8,41)<br />
kimi göstərir. Əslində isə M.Hadi İstanbula 1910-cu il fevralın ortalarında<br />
getmişdir. Belə ki, 1910-cu ilin yanvarında Bakıya işləməyə gələn M.Ə.Sabirin<br />
“Səda” qəzetində işə girməsinə şərait yaradan, “...əlverişli məqamlardan<br />
biri redaksiyada işləyən M.Hadinin Türkiyəyə səfərə hazırlaşması idi. Çünki<br />
Hadinin getməsi Sabirin “Səda” redaksiyasında işə götürülməsi üçün şərait<br />
yaratmaqla yanaşı, öz növbəsində redaksi-ya Hadinin getməsi ilə qarşılaşdığı
müəllif itkisinin yerini doldururdu”. Bu fikri söyləmək üçün əldə olan<br />
əsaslardan “...biri odur ki, M.Hadinin “Səda”da 1910-cu ildə axırıncı çap<br />
olunan şeiri qəzetin 3 fevral tarixli 30-cu, Sabirin həmin qəzetdə çıxan ilk şeiri<br />
isə 7 fevral tarixli 31-ci nömrəsində işıq üzü görüb. Hər iki müəllifin əsərlərinin<br />
dalbadal nömrələrdə çap olunması onların redaksiyada bir-birlərinin əvəz<br />
etmələrini göstərir”.(4, 23)<br />
M.Hadinin Türkiyəyə 1910-cu il fevralın ilk günlərində yola düşməsi fikrini<br />
söyləməyə əsas verən faktlardan biri də odur ki, “Səda” redaksiyasında Hadi<br />
Türkiyəyə yola düşməzdən qabaq üç dost və həmyerli – M.Ə.Sabir, M.Hadi<br />
və Ə.T.Əfəndizadə xatirə üçün şəkil çəkdirdilər. Həmin şəkil üç vətənpərvər<br />
həmyerlinin həm də məslək birliyinin ifadəsi kimi tarixi bir sənədə çevrildi. (4,<br />
25)<br />
Bu məsələdən danışarkən Seyid Hüseyn yazır:<br />
“Məhəmməd Hadi 2-3 ilə Bakıda işlədikdən sonra 1909-cu ilinin<br />
nəhayətində (sonunda-A.B.) və ya 1910-cu ilinin ibtidalarında (əvvəllərində-<br />
A.B.) çoxdan bəri arzusunda olduğu İstanbula getmiş, “Tənin” qəzetində<br />
əlsineyi-şərqiyyə mütərcimi sifətiylə çalışmışdır”. (11, 29)<br />
M.Hadi İstanbulda “Tənin” qəzetində Şərq dilləri üzrə tərcüməçi işləmiş,<br />
eyni zamanda “Sabah”, “Təhab”, “Şəhbal”, “Mehtab” qəzetləri ilə əməkdaşlıq<br />
etmişdir.<br />
Əslən Gəncədən olub, İstanbulda yaşayıb işləyən Hadişünas alim Mehdi<br />
İsmayılovun araşdırmalarına görə, Türkiyə mətbuatında M.Hadinin 41 əsəri<br />
çap edilmişdir. Onlardan 15-i şeir, 26-sı məqalədir. Məqalələrdən səkkizində<br />
Hadinin özü tərəfindən yazılan və məqalənin əsas ideya xəttini ifadə edən şeir<br />
parçaları vardır.<br />
M.Hadinin Türkiyədə çap edilən şeirlərindən 11-i “Mehtab”, 3-ü “Rübab”,<br />
1-i “Şəhbal”, 6-sı “Tənin”, 2-si isə “Tənin”in davamı kimi çıxan “Senin”<br />
qəzetində işıq üzü görmüşdür.<br />
Türkiyə mətbuatında M.Hadi “Mehemmed Hadi”, “Şirvanlı Mehemmed<br />
Hadi”, “Kafkasiyalı Mehemmed Hadiyi-Şirvani”, “Ebdülselimzade<br />
Mehemmed Hadi” imzalarından istifadə etmişdir. (9, 9)<br />
Şairin odlu-alovlu çıxışları (yazıları) yerli hökuməti – ittihadçıları razı<br />
salmadığına görə, o, həbs edilərək Salanikə sürgün edilir. Oradan təsadüf<br />
nəticəsində yunan gəmisi ilə Yunanıstana gedib çıxır. Yunanıstanda isə türk<br />
casusu bilib ona ölüm hökmü kəssə-lər də, nədənsə qərarı dəyişib ölkədən<br />
(Yunanıstandan) çıxarmaq üçün İstanbula gedən gəmiyə mindirilir. Yolda<br />
başına olmazın müsibətlər gələn, hətta ölüm təhlükəsi ilə üzbəüz qalan<br />
M.Hadini İstanbulda da qəbul etməyib elə limandaca Batuma gedən gəmiyə<br />
mindirirlər. O, Batumdan bir tanışının köməyi ilə Bakıya gələ bilir. (11, 27-30;<br />
14,8; 15,239-240; 8,42-44)<br />
...1914-cü ildə yenidən Bakıya gələrkən M.Hadi tamamilə pərişan və əsəbləri<br />
pozulmuş halda idi. O, dostlarının köməyi ilə ruhi xəstəxanada müalicə<br />
olunduqdan sonra yenidən şüurlu fəaliyyətə başlayır.<br />
Birinci Dünya müharibəsi zamanı Osmanlının Azərbaycanla sərhəd bölgəsi<br />
yaxınlığından İrəvan quberniyasına pənah gətirən müharibə hərbzədələrinə<br />
layiqincə yardım göstərə bilməyən İrəvan Xeyriyyə Cəmiyyəti kömək üçün<br />
Bakı Xeyriyyə Cə-miyyətinə müraciət etmişdi. Bakı Xeyriyyə Cəmiyyəti<br />
isə mövcud vəziyyəti öyrənmək üçün İrəvana bir komissiya göndərmişdi.<br />
USTAD senet.az / may<br />
41
USTAD senet.az / may<br />
42<br />
Məhəmməd Hadi “Açıq söz” qəzetinin xüsusi müxbiri kimi həmin komissiya<br />
ilə birgə 1915-ci il noyabr ayının 1-də İrəvana getmiş və həmin il dekabrın<br />
sonlarınadək İrəvan quberniyasında olan türk qaçqınlarının vəziyyəti, onlara<br />
göstərilən humanitar yardımlara dair qələmə aldığı müxbir yazılarını “Açıq<br />
söz” qəzetində çap etdirmişdir. (Bax: 5)<br />
1915-ci il dekabrın sonlarında Bakı sərvətdarlarının təşkil etdikləri<br />
müsəlman diviziyasının tərkibində molla kimi cəbhəyə yola düşən M.Hadi<br />
Karpat dağlarında, Stanislav şəhərində Polşa və Avropanın digər bölgələrində<br />
olur. Həmin dövrdə Bakıda çıxan mətbuat orqanlarında M.Hadinin müharibə<br />
təəssüratlarını əks etdirən şeirləri çap olunmuşdur. Müharibə qurtarandan<br />
sonra Hadi qoşunla birgə Bakıya qayıdır. (6)<br />
Azərbaycan xalq Cümhuriyyəti qurulanda M.Hadi Gəncəyə gəlir və orada<br />
Milli Ordunun yaradılmasında əsgərlər üçün qələmə aldığı marş ruhlu şeirləri<br />
ilə iştirak edir. (8,62-68; 7, 35-36) Cümhuriyyət hökuməti və “Azərbaycan”<br />
qəzeti redaksiyası Bakıya köçərkən M.Hadi də Bakıya gəlir və Azərbaycan Xalq<br />
Cümhuriyyətinin möhkəmlənməsinə yönəlmiş əsərlərlə çıxış edir...(Bax: 2,32-<br />
45; 48-49; 105-131)<br />
1920-ci il aprel çevrilişindən sonra Gəncəyə gedən Məhəmməd Hadi bəzi<br />
rəvayətlərə görə, sovetlərə qarşı olan Gəncə üsyanında iştirak etmiş, sonra<br />
xəstələnərək dünyasını dəyişmişdir. Məzarı Gəncə şəhərindədir.<br />
M.Hadi A.Səhhətin vəfatına həsr etdiyi “Abbas Səhhətin üfuli əbədisi”<br />
məqaləsində yazırdı: ”Zata Şeyx Nizamiyə böyük bir hörməti var idi... Ən<br />
nəhayət, Pənc Gənc şairi möhtərəmilə həmcivari-məzar oldu.”<br />
Bu sözlər tamamilə onun (Hadinin) özünə də aiddir.<br />
Gəncədə Məhəmməd Hadinin abidəsi ucaldılmış, Bakıda və respublikamızın<br />
digər şəhərlərində onun adı küçələrə, kitabxana və sair mədəniyyət<br />
mərkəzlərinə verilmiş, əsərlərinin nəşri və tədqiqi sahəsində də xeyli işlər<br />
görülmüşdür. Əziz Mirəhmədov, Midhət Ağamirov, Vəli Osmanlı, İslam<br />
Qəribli, Rəfiq Zəka, Mehdi İsmayılov (Gəncəli) ona monoqrafiyalar həsr etmiş,<br />
Mir Cəlal, Məmməd Cəfər, Kamran Əliyev və b. isə haqqında elmi məqalələr<br />
çap etdirmişlər.<br />
* * *<br />
Böyük romantik şair, publisist və tərcüməçi Məhəmməd Hadi daim inqilab<br />
təşnəsi, azadlıq eşqi ilə çarpınmış, bu ideal uğrunda vətəndaş coşqunluğu<br />
ilə yazıb-yaratmışdır. Ona görə də Azərbaycanın müstəqilliyini – AXC-ni<br />
sevinclə qarşılayaraq istiqlaliyyətimizin qorunub möhkəmləndirilməsi naminə<br />
ömrünün sonunadək usanmadan qələm işlətmişdir.<br />
Şairin yaradıcılığının Cümhuriyyət dövründə marş və hərbi vətənpərvərlik<br />
ruhlu şeirləri də diqqəti cəlb edir. Bu sıraya “Türkün nəğməsi”, “Zəfərinəhayəyə<br />
doğru”, “Əsgərlərimizə-könüllülərimizə”, “Azərbaycan dövlətinövzadına”,<br />
“Vaxtın səsi və həyatın sözü” və s. şeirlər, həmçinin “İki<br />
simayi-siyasinin müharibə haqqında mütaliələri münasibətilə”, “Zərbeyiinqilab”,<br />
“Ümid ilə yaşayın!” və s. məqalələr daxildir. Həmin silsiləyə son<br />
zamanlar M.Hadinin yeni bir əsəri – “Qəhrəman türk əsgərlərinə” şeiri də<br />
əlavə edilmişdir. Bu şeiri tanınmış türk alimlərindən olan Yavuz Akpınar<br />
görkəmli ictimai xadim və mütəfəkkirlərimizdən Əli bəy Hüseynzadənin<br />
Türkiyədəki arxivindən üzə çıxararaq “Kardeş kalemlər” <strong>dərgisi</strong>nin 2007-ci
il 7-ci sayında (səh.66-67) onun əslinin fotosu ilə birlikdə çap etdirmişdir. Əli<br />
Yavuz bu münasibətlə qələmə aldığı “Azerbaycanlı şair Muhammed Hadinin<br />
bilinmeyen bir şeiri: “Kahraman türk askerlerine” başlıqlı məqalədə (səh.62-63,<br />
65) məlumat verib, şairin həyat yolunun bəzi məqamları haqda söhbət açmış<br />
və M.Hadinin həmin şeirini təhlil etmişdir. Məqalənin ortasında, dərginin<br />
64-cü səhifəsində isə M.Hadinin məşhur portret-fotosu və onun arxasında<br />
məslək dostu Ə.Hüseynzadəyə 30 yanvar 1909-cu ildə yazdığı dörd beytlik<br />
xatirə-şeirinin foto-surəti də oxuculara təqdim edilmişdir. Həmin materiallar<br />
haqqında Azərbaycan oxucusuna ilk dəfə filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Azər<br />
Turan məlumat vermişdir.<br />
Məlum olduğu kimi, AXC hökuməti Bakı azad edilənədək bir müddət<br />
Gəncədə fəaliyyət göstərmişdir. Bu zaman Azərbaycanın köməyinə gələn<br />
Qafqaz İslam ordusunun baş qərargahı da Gəncədə idi. Burada qarşıdakı<br />
həlledici döyüşlərə ciddi hazırlıq aparılırdı. Həmin günlərdə Gəncədə<br />
olan Məhəmməd Hadi digər həmvətənləri kimi, Qafqaz İslam ordusunun<br />
Azərbaycana köməyə gəlişini böyük sevinclə qarşılamışdır. O, öz vətəndaşlıq<br />
duyğularını bu münasibətlə qələmə aldığı digər əsərləri ilə yanaşı 13 iyun<br />
1918-ci il tarixində Gəncədə yazdığı “Qəhrəman türk əsgərlərinə” şeirində<br />
də ifadə etmişdir. “Marş” şeiri türk əsgərlərinə, onların döyüş əzminə həsr<br />
edilmişdir. Əli Yavuzun da yazdığı kimi, “bu da bizə əsgəri marşların xalq<br />
yığınları (kütlələri – A.B.) üzərində olduğu qədər, aydınlar (ziyalılar – A.B.)<br />
arasında da coşqunluq yaratdığını, Azərbaycan toplumunun o dönəmdə<br />
yaşadığı sevinc və bəxtiyarlığı, özünəgüvən duyğusunu alovlandırdığını<br />
göstərməkdədir.”<br />
Şeirdəki vətənpərvərlik, milli qürur duyğusu ilə yanaşı, türk birliyinin<br />
poetik pafosla tərənnümünü nəzərdə tutan Əli Yavuz sözünə davam edərək<br />
bildirir ki, “Hadinin bu mənzuməsi ogünkü ortaq vicdanın səsi olaraq da<br />
dəyərləndirilə bilir.” (s.65)<br />
M.Hadinin bu şeiri heca vəznində, sadə bir dildə yazılmışdır. Bu baxımdan<br />
o, şairin “Dilək ölməz” və digər şeirini xatırladır. Əli Yavuz bəy “Qəhrəman<br />
türk əsgərlərinə” marşının M.Hadi poeziyasının ümumi leksikasından<br />
fərqləndiyinə də toxunaraq göstərir ki, bu cəhət şeirin kütlələrə, sadə xalq<br />
nümayəndələrinə, əsgərlərə ünvanlandığından irəli gəlir. Məqalədə oxuyuruq:<br />
“Şeirlərində ədəbiyyati-cədidə (yeni ədəbiyyat) və Sərvəti-Fünun ədəbi<br />
ənənəni mənimsəmiş, dil olaraq da Hüseynzadə Əli bəyin də təsirilə Osmanlı<br />
türkcəsindən istifadə edən bir şair olaraq bildiyimiz Məhəmməd Hadinin bu<br />
şeirində fərqli bir “dil” diqqəti çəkir. Gəraylı tərzində yazılmış, 13 dördlükdən<br />
ibarət olan bu şeirdə Hadi digər şeirlərinə nəzərən çox sadə bir Türkiyə<br />
türkcəsi istifadə edib. Bəlkə də bu şeir geniş xalq yığınlarının anlamına<br />
rahatlıqla qavraya biləcəkləri bir marş nəğməsi olaraq qəsdən sadə dillə<br />
yazılmışdır?” (s.65).<br />
Əslində, M.Hadi də qəlbən İsmayıl bəy Qaspıralı kimi Anadolu türkcəsinə<br />
daha yaxın idi. Çünki Azərbaycan türkcəsi ilə, demək olar ki, eyni olan<br />
Anadolu türkcəsi Türkiyədə, ümumən Türk Dünyasında çox gözəl və<br />
rahatlıqla anlaşılır. Məhəmməd Hadi “Qəhrəman türk əsgərlərinə” şeirində<br />
məhz Azərbaycan və Anadolu türkcəsinin ortaqlığından yararlanmışdır.<br />
Nəticədə şeir həm yazıldığı marş janrına, həm də Azərbaycan və Anadolu<br />
türkcəsinə uyğun olaraq bədii-estetik baxımdan təntənəli, ləngərli, anlaşıqlı,<br />
USTAD senet.az / may<br />
43
USTAD senet.az / may<br />
44<br />
vətənpərvərlik ruhlu, döyüşkənlik və qələbə əzmli bir əsər kimi meydana<br />
çıxmışdır. Şeirin dərgidə verilən fotosurətindən görünür ki, o, Gəncədə vərəqə<br />
şəklində çap edilərək əsasən əsgərlər arasında yayılmışdır. Həmin nüsxələrdən<br />
birini də Əli bəy Hüseynzadə elə Gəncədə ikən götürüb özündə saxlamışdır.<br />
Türkün öz soyundan güc alan döyüş və qəhrəmanlıq əzmi marş-şeirdə belə<br />
ifadə edilmişdir:<br />
Qorxmaz yürəkli ərləriz,<br />
Həp əsgər oğlu əsgəriz.<br />
Türk oğlu qaçmaz hərbdən,<br />
Qeyrətliyiz, cəngavəriz.<br />
...Türk milləti, türk milləti,<br />
Qəhr etdi canlı zülməti.<br />
Əlhəmdülillah parladı<br />
Türkün hilalü şövkəti.<br />
Şair bu təntənə ilə sözünə davam edərək dörd ildən bəri davam edən<br />
Birinci Dünya müharibəsində türklərin xeyli qəhrəmanlıqlar göstərib, öz<br />
şanlı tarixlərinə yeni və şöhrətli səhifələr yazdıqlarını da qürurla diqqətə<br />
çatdırmışdır. Şeirdə oxuyuruq:<br />
Dörd ildə verdik çox nəfər,<br />
Qafqazyaya qıldıq səfər.<br />
Qiymətli qurbanlar verib<br />
Kəsb eylədik parlaq zəfər.<br />
Öz tarixi şanının yolunda “qiymətli qurban verən türk oğlu milli namusunu<br />
hifz eyləmək” əzmini yüksək bir səslə ifadə edir. O, təbiətdə qışdan sonra<br />
baharın gəlişi ilə türkün baharının – istiqlalının gəlməsi və güllərin gülüşü ilə<br />
həmmillətinin sevinci arasında üzvi bir vəhdət gördüyü üçün yazır:<br />
Qış getdi, gəlmişdir bahar,<br />
Güllərdə parlaq xəndə var.<br />
Güldü bizim də baxtımız,<br />
Ey türklər, Osmanlılar.<br />
Açmış güli-iqbalımız,<br />
Çox nurludur amalımız.<br />
Qaçdı şimalın zülməti<br />
Parlaqdır istiqbalımız.<br />
M.Hadi baharın gəlişi ilə ortadan götürülən qış soyuğu ilə rus işğalının<br />
“şimal yelləri”nin Azərbaycanın nurlu amalı, parlaq istiqbalı qarşısında<br />
“əriməsi” arasındakı oxşarlığı obrazlı şəkildə ifadə etməklə qalmayıb sevinclə<br />
bildirir ki:<br />
Türkün hilalı parlıyor,<br />
Türkün cəlalı parlıyor.<br />
Gülməkdədir millət üzü,<br />
Bədbəxt düşmən ağlıyor.<br />
Ona görə də M.Hadi yaranmış bu xoş vəziyyətdən sinəsi qabaran qəhrəman
türk əsgərinin dili ilə Türkün Tanrısını da əmin edir ki, biz bir türk olaraq heç<br />
vaxt silahdan əl çəkməyib sıyrılmış qılıclarımızla Qafqazda sülh və sabitliyi<br />
təmin edəcəyik:<br />
Türk tanrısı olsun güvah,<br />
Biz etməyiz tərkü-silah.<br />
Süyf ilə təmin eyləriz.<br />
Qafqasiyada sülh və səlah.<br />
“Qəhrəman türk əsgərlərinin” Azərbaycandakı zəfər dolu sonrakı uğur və<br />
çətinliklərini, məhrumiyyət və qurbanlarını, yürüşlərini Məhəmməd Hadinin<br />
yeni-yeni, özü də bir-birindən məzmunlu şeir və məqalələri müşayiət edib<br />
tarixə yazdı. Həmin əsərlər bir daha göstərir ki, M.Hadi illər boyu öz xalqının,<br />
ümumən türklərin genetik bağlarının, söy-kökünün qədim və sağlam olması<br />
qənaəti ilə onların dünya xalqları arasında ən uca pillələrdən birində durmağa<br />
layiqliyi fikrini təbliğ, tərənnüm və təlqin etmişdir. Odur ki, AXC-nin ilk<br />
günlərində Gəncədə bacısının evində yaşayan şair Azərbaycan hökumətinin<br />
yenicə təsis etdiyi “Azərbaycan” qəzetinin təşkili və nəşrində də fəal iştirak<br />
edir. Şairi Azərbaycan xalqının öz istiqlaliyyətinə gec-tez çatacağı inam və<br />
amalı daim həyata, mübarizəyə ruhlandırmaqla yanaşı, azadlıq yolunda<br />
düçar olduğu olmazın müsibət və faciələr, verdiyi çoxsaylı qurbanlar da<br />
daim düşündürürdü. O, bütün bu itkilərin və ardıcıl, inadlı mübarizənin<br />
müqabilində soydaşlarının azadlıq, istiqlaliyyət haqqının qələbə çalacağına<br />
inanırdı. Odur ki, qələmə alıb elə “Azərbaycan” qəzetinin orada (Gəncədə)<br />
çıxan 15 sentyabr 1918-ci il tarixli 1-ci nömrəsində çap etdirdiyi “Türkün<br />
nəğməsi” şeirində yazırdı:<br />
Türkün tökülən qanları bihudə gedərmi?<br />
Diqqətlə düşün, yoxsa bu qan həpsi hədərmi?<br />
Dörd ildə verilmiş bu qədər can hədər olmaz,<br />
Məfkurə yolunda tökülən qan hədər olmaz,<br />
Qiymətli olan xuni-şəhidan hədər olmaz…<br />
…Bədbəxt olan əfğani-yetiman hədər olmaz.<br />
Türkün tökülən qanları bihudə gedərmi?<br />
Diqqətlə düşün, yoxsa bu qan həpsi hədərmi?<br />
Şeirdən göründüyü kimi, dörd il ərzində (müəllif Birinci Dünya<br />
müharibəsini nəzərdə tutur), türklər, o cümlədən Azərbaycan türkləri azadlıq<br />
və istiqlaliyyət məfkurəsi uğrunda qan tökür, şəhid verir, övrətlər dul, uşaqlar<br />
yetim qalır. Bütün bunlar həm də ona görə bihudə, yəni boş-boşuna gedə<br />
bilməz ki, o qanlar aydın məqsəd – azadlıq və istiqlaliyyət məfkurəsi yolunda<br />
tökülmüşdür. Odur ki, şair sözünə qətiyyətlə belə davam edirdi:<br />
Qan ilə qazandıq zəfəri, verməyiz əldən,<br />
Xof eyləmədik atəşi-dəhhaşe dövəldən.<br />
Bir zərrə belə qorxmayırız dəst-əcəldən,<br />
İstərsə cahan çevrili, varsın da təməldən.<br />
Türkün üzü çevrilməyəcək səmti-əməldən…<br />
Məhəmməd Hadinin dünyaya belə meydan oxumasının başlıca səbəbi<br />
USTAD senet.az / may<br />
45
USTAD senet.az / may<br />
46<br />
həm də türklərin “atəşi-dəhhaşe-dövəldən”, yəni türk dünyasının məhvi<br />
üçün ağzından dəhşətli alov püskürən dövlətlərdən belə qorxmayıb, ayağını<br />
yerə möhkəm dayayaraq məqsədinə çatmaq əzmi ilə zəfərlər qazanmasıdır.<br />
Hadi daxildən gələn qürur və cəsarətlə bəyan edir ki, lap dünya alt-üst olub,<br />
məhvərindən çıxsa da, türkün üzü “səmti-əməldən”, öz amalı uğrunda<br />
irəliləməkdən çevrilməyəcək, geri dönməyəcək. Şairin sinəsini qürurla<br />
qabardan tarixən türklərin dizinin heç bir döyüşdə, o cümlədən, istiqlal<br />
savaşında da titrəməməsidir. Bu qənaət onda belə bir dərin inam yaradırdı<br />
ki, dünya dövlətlərinin Birinci Cahan Savaşından da türklər, türk ordusu<br />
qalib çıxacaq. Buna onun həm mənəvi, həm fiziki, həm də əqli imkanı var.<br />
Şair həmin fikirlərini Birinci Dünya müharibəsinin sonlarına yaxın – 1918-ci<br />
ilin 20 oktyabrında dərc etdir-diyi “İki simayi-siyasinin müharibə haqqında<br />
mütaliələri münasibətilə” (“Azərbaycan” qəz., 20 oktyabr, 1918) və “Zərbeyiinqilab”<br />
(“Azərbaycan” qəz., 22 oktyabr, 1918) məqalələrində elmi-publisistik<br />
şəkildə ifadə edib.<br />
Birinci məqalə iki siyasi simanın – Almaniya və İngiltərənin “hərbiyyə<br />
nazirləri”nin dünya müharibəsinin taleyi ilə əlaqədar söylədikləri mülahizələr<br />
üzərində qurulub. Burada M.Hadini Almaniyanın hərbi naziri, feldmarşal<br />
Kuçnerin belə bir fikri cəlb edir ki: “Bu təxribkar dünya müharibəsində (Birinci<br />
Dünya müharibəsi nəzərdə tutulur – A.B.) hansı millətin, hansı müharib<br />
dövlətin ürvəq və əshabı mətin və sağlam isə, o, zəfəryab olacaqdır”.<br />
Burada vətənpərvər mütəfəkkirin diqqətini cəlb edən ürvəq və əshabı, yəni<br />
genetik əlaqə və bağları güclü olan xalqların, bütövlükdə millətlərin yarış və<br />
vuruş meydanı olan yer üzündə qalib, bu keyfiyyəti olmayanların isə məğlub<br />
və daim başqalarının tapdağında qalacağı qənaətidir. Ona görə o, öz xalqının<br />
parlaq gələcəyinin təmini üçün həmin keyfiyyətlərə möhkəm sahib olmağın<br />
vacibliyini bildirir. Çünki bunsuz həyatda heç bir millət qalibiyyət və əminamanlıq<br />
qazana bilməz. Müəllif bildirirdi ki, “Öylə isə miləli-şümuli-hərb<br />
qarşısında qayətlə, qüvvətli və mətanətli bir mövcudiyyətlə durmalıyız ki,<br />
hüsara bir həyati-zəfərpərvəranəyə böhq-məzhər ola biləlim. Nasıl ki, böyük<br />
qardaşımız olan osmanlılar beş yaşına qədəm qoymuş şu müdhiş müharibeyiəzimdə<br />
nə dərəcədə sağlam olduqlarını bütün mənasilə göstərmiş oldular və<br />
hərb davam etdiyi müddətdə də göstərəcək, səməreyi müvəffəriyyətlərini<br />
də üqdə ifa eliyəcəklərdir. Bütün yar və əğyara isbat etmiş olacaqlardır ki,<br />
türklərin ürvəq və əshabı heç bir zaman, heç bir hərbdə titrəmədi, titrəməyir və<br />
titrəməyəcəkdir”.<br />
Deməli, həyatda və mübarizədə qalib çıxmaq üçün qüvvət və mətanətə<br />
sahib olmalıyıq ki, hər bir güc qarşısında “böyük qardaşımız osmanlılar” kimi<br />
layiqincə dayanıb türk xalqlarının öz ləyaqət və şərəflərini qorumağa, nəticə<br />
etibarilə müstəqil yaşamağa qabil və layiq olduqlarını bütün dünyaya sübut<br />
edə bilək.<br />
M.Hadi başa düşürdü ki, xalqın müstəqillik və azadlığı onun fiziki qüdrəti<br />
ilə yanaşı əqli və zehni qabiliyyəti ilə də qorunmalıdır. Bu, bir həqiqətdir<br />
ki, ağıl və düşüncə ilə idarə oluna bilməyən güc öz sahibinə heç bir səmərə<br />
vermir. Ona görə müəllif – “Zərbeyi-inqilab” (“Azərbaycan” qəz., 22 oktyabr,<br />
1918) adlı başqa bir məqaləsində göstərirdi ki, ulularımızın, müdriklərimizin<br />
əsrlərin sınağından çıxan kəlam və nəsihətlərini mənimsəməli, onları həyata<br />
tətbiqetmə vərdişlərinə yiyələnməliyik ki, istiqbala, istiqlala sahib ola bilək. O,
tarixə nəzər salaraq göstərir ki, əvvəllər bu təşəbbüsdə ola bilmədiyimiz üçün<br />
idrakımız boş qaldı və yeraltı, yerüstü sərvətləri, gözəl təbiəti ilə əvəzsiz olan<br />
Qafqazımızı – yaşadığımız müddətdə beşiyimiz, öləndə məzarımız olacaq<br />
vətənimizi düşmən taladı və indi də talamaqdadır. Axı, bu rəngin və zəngin<br />
vətənimiz Qafqaz bizi öz isti qucağında bəsləyir ki, ona layiq olaq. Heç olmasa,<br />
indi nəticə çıxarıb hərəkətə gələk. Biz son zamanalar nə şair və ədiblərimizin<br />
qələmlərindən sızan hikmətli fikirlərə etina etdik, nə də ululularımızın<br />
ata nəsihətlərinə qulaq asdıq. Bununla anlamaq qabiliyyətindən məhrum<br />
olduğumuzu göstərdik. “Hikmətli qələmlərdən uçan o parlaq nəğmələr pək<br />
sönük olan əfkar və idrakımıza intibahbəxşı – “İrşad” olmadı. Olamadı”.<br />
M.Hadini narahat edib qəlbən ağrıdan, soydaşlarının qəflətdə qalaraq nəinki<br />
əcdadlarının, hətta çağdaşları olan ziyalı vətənpərvərlərin belə səslərini eşidə<br />
bilməmələri, mənəvi qəflətidir. O, irşad sözünü həm qəzetin adı kimi, həm<br />
də lüğəvi – yolgöstərən mənasında alaraq, təəssüf və vətəndaş yanğısı ilə<br />
bildirirdi ki, ulularımızın və ziyalılarımızın parlaq fikirləri belə fikrimizi və<br />
beynimizi oyada, bizə yol göstərə bilmədi. Odur ki, M.Hadi soydaşlarını, gec<br />
də olsa, heç olmasa, bundan sonra ayıqlığa, fəallığa, mətanət və mübarizliyə,<br />
vətənin laləzara çevrilməsi yolunda çarpışmalara çağıraraq, fikrini belə<br />
davam edirdi: “Bilməyənlər var isə bilsinlər, ögrənsinlər ki, Qafqasiya pək<br />
çox sərvətdar bir vətəni-müqəddəsdir. Fəqət, heyhat ki, kiseyi-idrakımız boş,<br />
əfkarımız yoxsuldur... Qafqasiyadan behəqqi istifadə edə bilmək üçün kiseyiidrakımızı<br />
mərifət sərvətilə, fənn sərmayəsi ilə doldurmalıyız”.<br />
M.Hadi bu məhsuldar, zəngin və səfalı, səxafətli diyara, vətənimiz Qafqaza<br />
əsl sahibi-ixtiyar hüququnu qazanmaq üçün düşüncə kisəmizi, beynimizi<br />
mərifət sərvəti, elm, fənn sərmayəsi ilə doldurmağa, daha doğrusu, elmi<br />
biliklərə yiyələnib, dünyanın, həyatın gedişatından baş çıxarmağa, xeyir və<br />
şərini anlayaraq fəal, ayıq, mübariz, mətin, dönməz olmağa çağırır, fikrini<br />
belə yekunlaşdırırdı: “Nəsihət kövsərləri bizi ayıltmadı isə də, barı içində<br />
qovrulduğumuz müsibət atəşləri, inqilab zərbələri bizi bidar və huşiyar<br />
etsin...”<br />
Məhz bu düşüncə və narahatlıqların nəticəsidir ki, 1918-ci il sentyabrın 15-<br />
də Bakı düşmənlərimizdən azad edilib, qanuni və hüquqi paytaxtımız olanda<br />
Hadi türk xalqlarının öz milli şərəf və ləyaqətini əzm və mətanətlə qoruyub,<br />
düşmənə qalib gəlməsi münasibətilə yazdığı “Zəfəri-nəhayəyə doğru”<br />
(“Azərbaycan” qəz., 6 oktyabr, 1918) şeirində həmin qələbəni vəcdlə, poetik<br />
pafosla belə tərənnüm edirdi:<br />
Mərd olan əsgərligi təqdir edər əzyan ilə,<br />
Əsgər olmaq fərzdir hər möminə quran ilə.<br />
Əsgər olmaq bir şərəfdir türk üçün, islam üçün,<br />
Əsgəriyyətlə yaşar millət həyatı şan ilə.<br />
Ən işıq bir ömr istərsək günəş altında biz,<br />
Durmalı iddiayə qarşı qeyrəti-rəxşan ilə.<br />
Daima türk oğlu hifz etmişdir öz namusunu,<br />
Əldəki süyfu-şücaət, dildəki iman ilə.<br />
Demək, əsl kişi əsgər olmağı özünə şərəf bilməlidir. Çünki vətən və milləti<br />
qoruyan, onun şərəfini uca saxlayan qüvvə əsgərdir, ordudur. Təsadüfi deyil<br />
ki, bu kainatda, günəş altında işıqlı, xoşbəxt bir ömür sürmək istəyən hər bir<br />
USTAD senet.az / may<br />
47
USTAD senet.az / may<br />
48<br />
fərd və xalq onun varlığına, hüququna təcavüz edən hər hansı bir qüvvəyə,<br />
cəbrə qarşı rəşadət və mətanətlə, əzmkarlıqla durmağı bacarmasa, daim tapdaq<br />
altında qalmağa məhkumdur. Hadi fəxr və sevinclə bildirir ki, türk oğlu<br />
öz namusunu əldəki sıyrılmış qılınc, dildəki iman, ədalətlə daim hifz edib,<br />
qoruyubdur. Odur ki, onlar dünya atəşə dönsə də, qorxmurlar. Çünki döyüşdə<br />
bərkiyiblər:<br />
Qorxmarız düşməndən, əsla, dönsə dünya atəşə,<br />
Hər zamanda etmişiz qovğa qövi-şahan ilə.<br />
Ta əzəldəndir cahanda şanlıdır tariximiz,<br />
Zişərəf bir millətiz tarixdə bürhan ilə.<br />
Qorxmarız meydani-qovğadən, əmin ol, ey ədu!<br />
Torpağın üstü cəhənnəm olsa da vulkan ilə.<br />
Daima əlayi-şam etməkliyə amadəyiz,<br />
İştə milyonlarla hazər can ilə, qurban ilə.<br />
Türk oğlu bütün döyüşlərdən şücaətlə çıxdığından düşmənə meydan<br />
oxuyur. Onun hər kəlməsində öz gücünə, qüdrətinə inamdan doğan daxili və<br />
tükənməz qürur, cəsarət, əzəmət hakimdir:<br />
Atəşi-iddəayi söndürməgə həp hazırız,<br />
Atəşin bir qeyrət ilə, atəşin bir şan ilə!…<br />
İştə bax! Türkün hilalı bir nuri-bəxşi-şərqdir,<br />
Şərqi tənvir eyləriz əlbət məhtəban ilə,<br />
Millətim uğrunda çıxsa belə qəbrim qarşıma,<br />
Qəbrimə qarşı qoşardım çöhreyi-xəndan ilə.<br />
M.Hadini vəcdə gətirən bir də türkün, Azərbaycanın yüksələn hilalının<br />
bütün Şərq aləminə bir nur bəxş edəcəyi inamıdır. Odur ki, o, millətin və<br />
vətənin səadəti yolunda ölümlə qarşılaşsa belə, yenə əzmlə, sevinclə, gülərüzlə<br />
yoluna davam edəcəyini bəyan edir.<br />
Şair inanırdı ki, vətəninin və xalqının azadlığı, səadəti və işıqlı istiqbalı<br />
yolunda çalışıb gedən qurbanların adı əbədi, diri olmaqla, ruhları “behiştiəlada”dır.<br />
O, “A.Səhhətin üfuli əbədisi” (Azərbaycan qəz., 18 noyabr 1918)<br />
məqaləsində ermənilər tərəfindən törədilən Şamaxı soyqırımı nəticəsində<br />
öz ev-eşiyindən didərgin düşüb Gəncədə ağır bir vəziyyətdə vəfat edən<br />
A.Səhhətin yoxluğunu ədəbiyyatımız üçün bir boşluq hesab edirdi. Ancaq şair<br />
dostunun “əsəri-qələmiyyəsinin, sərvəti-fikriyyəsinin” əbədiliyinə inanırdı.<br />
Həmin fikri o, 1918-ci ildə Bakıda daşnak-bolşevik qüvvələri tərə-findən<br />
törədilən mart qırğınlarının və azadlığımız uğrunda mübarizə qurbanlarımızın<br />
xatirəsinə həsr etdiyi 31 mart 1919-cu il tarixli “Şühədayi-hürriyyətimizin<br />
ərvahına ithaf” şeirində belə əsaslandırırdı:<br />
…Müəbbədən diridir namınız bu dünyada,<br />
Sizin də ruhunuz uçsun behişti-əlada.<br />
Bizi xilas edərək pənceyi-əsarətdən,<br />
Nicatbəxş olaraq dəsti-əhli vəhşətdən,<br />
Çəkildiniz əbədi xüldzari-rəhmanə,<br />
Behişti-rəhmətə, yəni diyari-rəxşanə.<br />
O xuninizlə açıldı bəhari-hürriyyət,<br />
Sizin də yurdunuz olsun behişti-ülviyyət.
Bütün bu şərəf və ləyaqətə şəhidlər ona görə layiqdirlər ki, millətimiz<br />
məhz onların şücaətləri sayəsində “şərəfli istiqlal, həyati-püriqbal bulub…”<br />
Lakin qanımıza susayan bədxahlar Azərbaycan türklərinin bu cavan istiqlal<br />
quşunun qol-qanadını qırıb, özünü məhv etmək üçün dünyanı heyrətdə qoyan<br />
vəhşiliklərə əl atır, milli müqəddəratımızı və vətənimizi daim təhdid edirlər.<br />
M.Hadi bütün aydınlığı ilə dərk edirdi ki, istiqlalın əldə edilməsi hələ<br />
işin hamısı deyil. Bu istiqlalı qeyrət və mətanətlə qorumaq gərəkdir. Odur<br />
ki, üzünü vətən oğullarına tutaraq “Əsgərlərimizə-könüllülərimizə”<br />
(“Azərbaycan” qəz., 22 nisan (aprel) 1919) şeirində yazırdı:<br />
Millətin namusu sizdən çox şücaət gözləyir,<br />
Dövləti-növzadi-milli qalibiyyət gözləyir,<br />
Bəkləyir sizdən zəfər atimiz, istiqlalımız,<br />
Şanlı qeyrət, şanlı hikmət, şanlı cürət gözləyir.<br />
Bir baxın nisvani-iffətpərvəri millimizə,<br />
Dideyi-ümmid ilə sizdən həmiyyət gözləyir.<br />
Payimali-düşmən olsunmu çəmənzari-vətən?!<br />
Yurdumuz sizdən bu gün çox ali himmət gözləyir.<br />
M.Hadi vətən oğullarını “dilbəri-hürriyyəti əğyar əlindən hifz edib” xalqın<br />
heysiyyətini, namus və şərəfini uca tutmağa, baharın xəzanla əvəz olunmasının<br />
qarşısını almağa səsləyir. Çünki millətimiz – Azərbaycan türkləri şərəfli<br />
bir həyat arzusu ilə illərdən bəri alışıb yanır. Odur ki, onun çatmağa bütün<br />
keyfiyyətləri və hüququ ilə layiq olduğu bu arzusuna yetişməsi uğrunda<br />
ölümə belə hazır olan hər bir fərd əslində böyük şərəf və ölməzlik qazanmış<br />
olur:<br />
Millətin heysiyyətin yüksəldin, ey qeyrətvəran!<br />
Millətim sizdən böyük şanü-şərafət gözləyir.<br />
Şanlı ölmək ölməməkdir, anlayın bu hikməti,<br />
Pürşərəf kim can verərsə, anı himmət gözləyir.<br />
Millətim istər yürəkdən çox şərəfli bir həyat,<br />
Anlasın, etsin bunu idrakı-əhli-kainat!<br />
Azərbaycan türklərinin bu haqqının dərindən dərki, təbii ki, nəticə olaraq<br />
həmin amal uğrunda mübarizəni bir zərurət kimi qarşıya qoyur. Həmin<br />
zərurətin düşüncədən əməli işə keçirilməsi yolunda qarşıya çıxan çətinlikləri<br />
dəf etməyin, vətən və millətin şərəfi, ləyaqəti naminə vacibliyi qənaəti ilə<br />
M.Hadi yenə “Əsgərlərimizə-könüllülərimizə” (“Azərbaycan” qəzeti, 23 aprel<br />
1919) şeirinin ikinci hissəsində yazırdı:<br />
Qorxutmamalı bizləri yollardakı əngəl,<br />
Məfkurəyə doğru yürü, qoş, durma, çapıq gəl!<br />
Millət tikəcək namına, ölsən, dəxi heykəl,<br />
Qoyma toxuna yurduna naməhrəm olan əl…<br />
Burada M.Hadi tarixi şan-şöhrətə, qəhrəmanlıq ənənələrinə malik olan<br />
bir millətin öz ləyaqətini qorumaq əzminin tarixin həlledici anlarında belə<br />
tükənməzliyi fikrini təlqin edir. Çünki öz mənliyini qorumağa qeyrət və<br />
cəsarəti çatmayan hər bir kəs, hər bir millət daim başqaları tərəfindən təhqir və<br />
USTAD senet.az / may<br />
49
USTAD senet.az / may<br />
50<br />
tapdağa məhkumdur:<br />
Əhrazi-kəmal etmək üçün qoşmalı hər an,<br />
İstərsək əgər olmayalım bəndeyi-fərman.<br />
Amalımıza doğru şitaban olalım, gəl!<br />
Millətlə vətən rahinə qurban olalım, gəl!<br />
İnsan övladında vətən torpağına hədsiz bağlılıq duyğusu yaranışdan<br />
hakim kəsilib. Bu hiss həyatın sonrakı mərhələlərində daha da möhkəmlənir<br />
və İNSAN vətən torpağı uğrunda fədakarlıq edir. Bu, həyatın qanunudur.<br />
Belə ki, vətən torpağını qoruyan insan əslində öz varlığını qoruyur. Çünki,<br />
həmin varlıq elə vətən torpağıdır. Axı, insan varlığının bütün mayası vətən<br />
torpağı, ana yurdun şəhdi şirəsidir. O, həmin torpaqdan çıxan nemətlərlə,<br />
deməli torpağın özü ilə qidalanıb ərsəyə çatıb. Axırda da həmin torpaq (yəni<br />
insan) başqa şəkildə özünə qayıdır. Yəni, vətən torpağından yaranıb onu<br />
qoruyan, abadlaşdıran varlıq, insan axırda həmin torpağa qayıdıb vətənləşir.<br />
Bizcə, insanın torpağa, vətənə bağlılıq hissi dünyanın bu əzəli və əbədi<br />
qanunundan mayalanır. Vətən torpağını, millətin şərəf və ləyaqətinin, milli<br />
dövlətin varlığının yağılardan qorunmasının vacibliyini söyləyib yurddaşlarını<br />
həmin şərəfli vəzifəni yerinə yetirməyə çağıran şair onların bu amal uğrundakı<br />
mübarizədə əzm və mətanətlərini artırmaq üçün belə bir fikri təlqin edir ki:<br />
İlk məhdin ilə son yerin ağuşi-vətəndir,<br />
Xaki vətənin, bilməlisən, mayeyi-təndir.<br />
Gülzari-vətən cənnət, həp qönçədahandır,<br />
Ziruh çiçəklər yaradan işbu çəməndir.<br />
Hifz etməyə bu gülşəni qurban bədəndir,<br />
Rüxsareyi-gülrəngi-əməl rövşəni-şəndir;<br />
Amalımıza doğru şitaban olalım, gəl!<br />
Millətlə vətən rahinə qurban olalım, gəl!<br />
M.Hadi bu alovlu çağırışları onunla əsaslandırır ki, vətəni azad olmayan<br />
millət öz varlığını qoruyub yaşaya bilməz. Ona görə də vətənə sevgimizi<br />
əməlimizlə sübut etməli, haqqımızı almalıyıq.<br />
Şair başa düşürdü ki, bütün bu vəzifələri həyata keçirmək üçün millətin<br />
başında ləyaqətlə durub onu təmsil etməyə qadir olan bir dövlətin olması da<br />
zəruridir. Bunsuz bütün cəhdlər uğursuzluğa düçar olmağa məhkumdur.<br />
Odur ki, iki hissədən ibarət “Məfkureyi-aliyyəmiz. Azərbaycan dövləti<br />
növzadına” (“Azərbaycan” qəz, 3 aprel 1919) adlı şeirində gənc Azərbaycan<br />
dövlətini xalq və vətənin şərəf və ləyaqətini lazımınca təmsil etməyə çağırırdı:<br />
Qaldır səmayi-şövkətə nəcmü-hilalını,<br />
Göstər bu ərzin əhlinə qayeyi-cəlalını!<br />
İsbat qıl həyatını, əqvami-aləmə,<br />
Bəxş eylə bir həyati-nuyin şərqi-əzimə!<br />
Əzmü-nəbatın ilə görün, düşmən ağlasın,<br />
Millət yüzində xəndeyi-ümmid parlasın!…<br />
Şair arzu edirdi ki, Azərbaycanın gənc demokratik dövləti aparacağı ağıllı,<br />
düşünülmüş və incə siyasəti ilə dünya xalqlarının rəğbət və etimadını qazanıb,<br />
təmsil etdiyi millətin şərəfini daha da ucaltsın. Bu istəklə də yazırdı:
Simayi-iqtidarını görsün bütün cahan,<br />
Ey türk dövləti, vaya bəxti-növcavan!<br />
Olsun da qibtəbəxşi-miləl hər siyasətin,<br />
Şayan afərin olsun fərasətin!<br />
Ədayi-namuradə sübut et ləyaqətin,<br />
Bilsin nədir ləyaqəti bu şanlı millətin!<br />
M.Hadi başa düşürdü ki, dövlətin və millətin istiqlalının əsaslı və davamlı<br />
olması onun nümayəndələrinin zəkasına, elminə, elmi səviyyəsinə bağlıdır.<br />
Ona görə öz vətəndaşlarının əqli və zehni qabiliyyətinin inkişafı qayğısına<br />
qalmağın Azərbaycan dövlətinin qarşısında həlli vacib məsələ kimi<br />
durduğunu bəyan etməklə, bu yolla vətən və xalqın parlaq istiqlalının təmininə<br />
nail olacağına dərin inamını əks etdirirdi. Həmin fikri M.Hadi “Məfkureyialiyyəmiz.<br />
Azərbaycan dövləti-növzadına” (“Azərbaycan” qəz., 4 aprel 1919)<br />
adlandırdığı şeirinin ikinci hissəsində belə davam etdirirdi:<br />
Məfkurəmiz yolunda nə lazımsa etməli,<br />
Məqsudə doğru əzmü-xüruşanla getməli.<br />
…Guş eyləsin bu fikrimi əqvami-kainat;<br />
Amali-zəvalcamalımız iştə gözəl həyat!<br />
Vicdani-millətə yazılıbdır bu ayəmiz;<br />
Ən şanlı, ən şərəfli həyat iştə qayəmiz!…<br />
Bununla yanaşı, şair başa düşürdü ki, millətin tərəqqisi naminə dövlətin<br />
apardığı siyasət onun təbəələri tərəfindən bütün aydınlığı ilə dərk edildikdə<br />
istənilən səmərəni verə bilər. Odur ki, xalqı elmə, biliyə yiyələnməyə çağıraraq<br />
bildirirdi ki, hazırda elmsiz tərəqqi və inkişaf, bütün bunlarsız da istiqlal və<br />
səadət yoxdur. Elmə yiyələnə bilməyənlər inkişaf etmiş digər xalqların əlində<br />
əsirə çevrilməyə məhkumdurlar. Həmin fikri M.Hadi “Vaxtın səsi və həyatın<br />
sözü” şeirində (“Bəsirət” qəz., 11 yanvar 1919) belə ifadə edirdi:<br />
Elmin, hünərin, mərifətin varsa, buyur gəl,<br />
Yoxsa, bu həyat aləminə olma bir əngəl!<br />
Ərbabi-kəmalın yeridir, bil ki, bu meydan,<br />
Bədbəxt yaşar torpağın üstündəki nadan.<br />
…Laf ilə tərəqqi olamaz, sözlə də sərvət,<br />
Bilgiylə olur, bilməlidir, sərvəti-qüvvət.<br />
Buradan bir daha görünür ki, millətin, dövlətin və vətənin işıqlı gələcəyi,<br />
xoşbəxt sabahı, bu sabaha çıxmaq üçün qarşıda duran vəzifələrin dərki və<br />
onların həyata keçirilməsinin vacibliyi M.Hadini düşündürən problemlər<br />
olmuşdur. Şair artıq keçmişi yad, romantik gələcəyi vəsf etməklə qalmayıb,<br />
reallıqdan çıxış edərək, on illərlə bəslənən arzuya, uğrunda mübarizə aparılıb<br />
qanlar tökülən amala çatmağın və qazanılmışların – milli müstəqilliyin,<br />
dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsinin yollarını da göstərməyə çalışırdı.<br />
O, Cümhuriyyətin ilk aylarında, ölkədaxili sabitliyin və istiqlaliy-yətin<br />
hələ qarışıq, xalqın güzəranının isə ağır olduğu dövrdə dərin narahatlıq<br />
hissi keçirirdi. Odur ki, həmin günlərdə çap etdirdiyi “Həyati-hazirəmizin<br />
ilhamları” (Azər-baycan qəz, 19 təşrini-sani 1918) şeirində “bütün dünyanın<br />
USTAD senet.az / may<br />
51
USTAD senet.az / may<br />
52<br />
başdan-başa sanki kölgəyə bürünməsi, üzlərdə ümidsizlik və matəm<br />
görkəminin nümayan olmasını” görərək, vicdan əzabı çəkirdi.<br />
M.Hadi vəziyyətdən çıxış yolunu bədbinlikdən uzaq olmaqda, gələcəyə<br />
nikbin gözlə baxmaqda, ruh yüksəkliyini və həyat eşqini qoruyub saxlamaqda<br />
görürdü. Odur ki, həmin şeirdən cəmi bir həftə sonra qələmə aldığı məqaləsinə<br />
“Ümid ilə yaşayın!” (Azərbaycan qəz., 25 təşrini-əvvəl 1918) başlığı qoyaraq<br />
fikrinə belə davam edirdi: “Ümid ölməməlidir. Məazüllah (Allah göstərməsin-<br />
A.B) ümidimiz ölərsə, yas dirilir, yas dirilərsə, bizi boğar! Binayi-aliyə<br />
parlaq bir ümid ilə istiqbala baxmalı, bizi boğmaq istəyən yası biz özümüz<br />
boğmalıyız”.<br />
M.Hadi həmvətənlərini Birinci cahan müharibəsinin sona yaxınlaşması<br />
ilə əlaqədar dünya siyasətində baş verib, Azərbaycanın da ictimai-siyasi və<br />
milli-tarixi müqəddəratına təsir edən dəyişikliklər qarşısında sarsılıb öz iradi<br />
keyfiyyətlərini itirməməyə, bizi boğmaq istəyən yası boğmağa çağırır. Sonra<br />
dünyada gedən proseslərdə ilk baxışda gözlənilməz hadisə və vəziyyətlərin<br />
üzə çıxmasını təbii və mümkün hesab edərək, göstərirdi ki, “arzularımızın<br />
xilafına olaraq törəyən şu hallar əzmi-xüruşanımızı dayandırmamalıdır. Belə<br />
ki, daha da bizə mətanəti-qəlbiyyə bəxş etməlidir”. O, Ç.Darvinin təbii seçmə<br />
qanununa istinad edərək həyatda yalnız “yaşa-mağa layiq olanların yaşaya<br />
biləcəyini” nəzərə çatdırıb, bizi yaşamağa layiq olduğumuzu öz işimizlə<br />
sübut etməyə ruhlandırır, eyni zamanda bunun üçün cəmiyyətin inkişaf<br />
qanunlarından və dövlətlərin siyasət işlərindən baş açmağa çalış-mağımızın da<br />
xüsusi əhəmiyyət daşıdığını göstərib, xəbərdarlıq edirdi ki: “Yas ruhun ölümü,<br />
ümid isə ruhun həyatıdır. Siyasəti-milliyyə nə simada görülürsə-görülsün,<br />
ancaq millətimizdəki çöhreyi-ümid yasdar olmamalıdır”.<br />
Bütün bu izahatlardan sonra M.Hadi üzünü həmvətənlərinə tutub deyirdi<br />
ki, uğrunda mübarizə apardığımız amala, işıqlı sabaha çatmaq üçün “ümmidiiqbal<br />
və istiqbal ilə yaşayalım, qardaşlar!”. Şairin qəti qənaətinə görə: “İstiqbal<br />
məyusi – həyat olanların deyil, qırılmaz və ölməz bir ümid ilə çalışanlarındır”.<br />
M.Hadinin bütün bu şair-vətəndaş narahatlıqları bütövlükdə dövrün<br />
ictimai-ədəbi fikrinin mövqeyini ifadə etməsi ilə qiymətlidir. O, bir tərəfdən<br />
“türkün tökülən qanlarının bihudə” getməyib, nəticə verəcəyindən yazır, bir<br />
tərəfdən vətəndaşları həyatda ümid və inamla yaşamağa çağırır, bir tərəfdən<br />
əsgərlərimizi və dövlətimizi vətəni, qazanılmış istiqlaliyyəti qorumağa səsləyir,<br />
öz soydaşlarının, türk xalqlarının qüvvətli, mətanətli və dəyanətli olub, azad<br />
yaşamağa haqqı çatdığına oxucularını inandırmağa çalışır, digər tərəfdən<br />
də bütün bunlara nail olmağın yollarını və üsullarını göstərərək, hər şeydən<br />
əvvəl elmi biliklərə, bəşəriyyətin idrak xəzinəsinin açarlarına sahib olmağın<br />
vacibliyini xüsusi olaraq nəzərə çatdırırdı. Çünki, şairin qəti qənaətinə görə,<br />
dövlətin və millətin tərəqqisi onun fəallığından, əqli və elmi qüdrətindən,<br />
əzmkarlığından, işıqlı sabaha bəslədiyi ümid və inamını qoruyub saxlamaq<br />
bacarığından da asılıdır.<br />
Əbülsəlimzadə Məhəmməd Hadi öz xalqının – Azərbaycan türkünün və<br />
ümumən türk millətinin qüdrət və qabiliyyətinə inanaraq, belə bir xalqın<br />
oğlu olması ilə həmişə fəxr edib. Lakin tarixin müəyyən dolanbaclarında<br />
soydaşlarının “büdrəmələrini”, özünə tarixin səhnəsində layiqli yer edə<br />
bilmədiyini görəndə bir vətəndaş kimi qəlbən ağrıyaraq, onları ayıqlığa,<br />
öz şərəfini qorumaq uğrunda zəfərli yürüşlərə səsləyib. Tarix səhnəsində
qələbələrimizi görəndə vəcdə gəlib. Vətənin istiqlalı, istiqbalı, xoşbəxt gələcəyi<br />
və müstəqilliyi, firavanlığı uğrunda atılan hər bir addımın gələcək nəslə və<br />
vətənimizə nurlu sabah bəxş edəcəyinə inanıb. Bu gün bu inam bizim yol<br />
yoldaşımız, mübarizə dayağımız olmalıdır.<br />
Alxan Bayramoğlu<br />
Filologiya elmləri doktoru, professor<br />
ƏDƏBİYYAT<br />
1. Ətraflı bax: Akpınar Yavus. Azerbaycanlı şair Muhammed Hadinin<br />
bilinmeyen bir şiiri. “Kahraman Türk Askerlerine”. “Kardeş kalemlər”. İzmir<br />
Kizılay – Ankara. 2007, №7, s. 62-67<br />
2. Bax: Bayramoğlu Alxan. Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə<br />
ədəbiyyat. Bakı, Elm, 2003, s. 32-45, 48-49, 105-131<br />
3. Bax: Bayramoğlu Alxan. İstiqlalımız və istiqlalımız naminə “Dünya”<br />
jurnalı, 1993, №3, s. 82-84.<br />
4. Bayramoğlu Alxan. Sabir Bakıda. Bakı, Təhsil, 2012, s. 23<br />
5. Ətraflı bax: Bayramoğlu Alxan. Məhəmməd Hadi İrəvanda və ..<br />
“Azərbaycan” qəzeti. 13 noyabr, 2011<br />
6. Bax: Bayramoğlu Alxan. Quberniya mərkəzinin Şamaxıdan Bakıya<br />
köçürülməsinə dair. “Azərbaycan” qəzeti, 20 noyabr, 1996<br />
7. Alxan Bayramoğlu. Məhəmməd Hadinin “Qəhrəman türk əsgərlərinə”<br />
marş şeiri. “Elm və həyat” jurnalı. 2009, №2, s. 35-36<br />
8. Bax: İsmayılov (Gəncəli) Mehdi . Azərbaycanlı şair Mehemmed Hadi.<br />
Hayatı, sanatı, eserleri. İstanbul. Ötüken nəşriyyatı. 2011, s. 41<br />
9. Bax: İsmayılov Mehdi. Azerbaycanlı şair Mehemmed Hadinin Türk<br />
Basınında çıkan yazı ve şeirleri (1910-1913). Metin-İnceleme (Əlyazma).<br />
İstanbul, 2002, səh.9. Tədqiqatın elektron mətnini xahişimizlə müəllif Mehdi<br />
İsmayılov (Gəncəli) bizə göndərmişdir. Təşəkkür edirik.<br />
10. Bax: İlkin Qılman. Məhəmməd Hadi “Dikaya dviziyada”, “Respublika”<br />
qəzeti, 4 dekabr, 1997<br />
11. Bax: Kazımoğlu Seyid Hüseyn.Əbdülsəlimzadə Məhəmməd Hadi.<br />
“Maarif və mədəniyyət” jurnalı, 1923, № 3 səh 27-30<br />
12. Bax: Məhəmmədül Hadi Əlhac Əbdülsəlimzadə Şirvani. Tələbəlik<br />
xatiratından. “Həyat” qəzeti, 23, 26, 28 aprel, 1906<br />
13. Bax: Mirəhmədov Əziz. Məhəmməd Hadi. Bakı, Yazıçı, 1985, s.9-10; 16-18<br />
14. Rufik Selim. Türkiyə mətbuatında Mehmet Hadinin şeirləri.<br />
“Azərbaycan Yurd Bilgisi” <strong>dərgisi</strong>. Avqust 1932, №1, s. 8.<br />
15. Bax: Şaiq Abdulla. Məhəmməd Hadinin faciəsi. Əsərləri. IV c. Bakı, 1977,<br />
s. 234<br />
USTAD senet.az / may<br />
53
USTAD senet.az / may<br />
54<br />
Üzeyir Hacıbəyov
Üzeyir Hacıbəyov 18 sentyabr 1885-ci ildə Yelizavetpol quberniyası,<br />
Şuşa qəzası, Ağcabədi rayonunda Əbdülhüseyn bəy və Şirinbəyim xanım<br />
Hacıbəyovların ailəsində doğulub. Valideynləri Ağcabədidən Şuşaya<br />
köçdükdən sonra Üzeyir ilk təhsilini buradakı ikisinifli rus-türk məktəbində<br />
alır. Şuşanın zəngin musiqi-ifaçılıq ənənələri Hacıbəyovun musiqi tərbiyəsinə<br />
müstəsna təsir göstərir. Onun ilk müəllimi Azərbaycan musiqisinin gözəl<br />
bilicisi, dayısı Ağalar bəy Əliverdibəyov olur. Üzeyir Hacıbəyov 1899-1904-cü<br />
illərdə Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsil alır. Onun dünyagörüşünün<br />
formalaşmasında seminariya böyük rol oynayıb. Hacıbəyov seminariya<br />
illərində qabaqcıl dünya mədəniyyəti ilə yaxından tanış olub. O, burada<br />
Avropa musiqi klassiklərinin əsərlərini mənimsəyir, skripka və baritonda<br />
çalmağı öyrənir, xalq mahnı nümunələrini nota köçürür. Qori seminariyasında<br />
Üzeyir Hacıbəyov gələcəkdə Azərbaycan opera musiqisində öz sözünü<br />
deyəcək Müslüm Maqomayev ilə tanış olur. Seminariya illərindən başlanan<br />
dostluq sonralar həm də qohumluğa çevrilir.<br />
1918-ci ildə ermənilərin Azərbaycanda törətdiyi mart qırğını zamanı<br />
erməni daşnakları Üzeyir bəyin evini gülləbaran edirlər. Şərqin ilk operasını<br />
yazan bəstəkara qısqanclıqla yanaşan daşnaklar evin divarlarını, damını<br />
güllə yağışına tuturlar. Bu qəlpələr 1975-ci ildə bəstəkarın ev-muzeyinin<br />
açılışı ərəfəsində təmizlənib.<br />
Sovet hakimiyyətinin ilk illərində Üzeyir Hacıbəyovun adı tez-tez xalq<br />
düşmənləri sırasında səslənməyə başlayır. 1920-ci ildə bəstəkarı güllələmək<br />
istəyirlər. Bu təhlükə sırf təsadüf nəticəsində sovuşur. Üzeyir Hacıbəyovun<br />
qaynı Hənəfi Terequlov əqidəcə qatı kommunist idi. O, təhlükəsizlik idarəsi<br />
şöbə müdirlərinin birinin masasının üstündə təsadüfən haqqında güllələnmə<br />
hökmü çıxarılan 59 nəfərin siyahısında Üzeyir Hacıbəyovun da adını görür.<br />
Başılovlu Nəriman Nərimanovun yanına gedərək, vəziyyəti danışır. Nəriman<br />
Nərimanov müvafiq orqanlardan həmin siyahını tələb edir. Onları tələmtələsik<br />
qərar çıxarmaqda günahlandıran Nərimanov bu siyahını cırıb atır.<br />
Nəriman Nərimanov bəstəkara bir müddət Bakıdan uzaqlaşmağı məsləhət<br />
görür.<br />
1939-cu ildə Üzeyir Hacıbəyov şəkər xəstəliyinə tutulur. Uzun illər Üzeyir<br />
Hacıbəyovun şəxsi katibi işləyən yaxın qohumu Ramazan Xəlilovun dediyinə<br />
görə, bəstəkar bu xəstəliyi bədnam qonşularımızın ucbatından tapıb. Belə ki,<br />
1939-cu ildə Moskvada ittifaq miqyasında milli musiqi alətləri ifaçılarının<br />
müsabiqəsi keçirilir. Stalinin göstərişi ilə münsiflər heyətinə Üzeyir<br />
Hacıbəyov başçılıq edirdi. Müsabiqə zamanı bəstəkar bərk əsəbiləşir, təbiətcə<br />
sakit insan olan Üzeyir bəy uzun müddət sakitləşə bilmir: Azərbaycanı təmsil<br />
edən ifaçılar arasında ermənilərin olmasına baxmayaraq, Bakı erməniləri<br />
Moskvaya məktub yazıb bildirirlər ki, Üzeyir Hacıbəyov millətçilik edərək<br />
qeyri-millətlərin müsabiqədə iştirakına əngəllər törədir. 30-cu illər üçün bu<br />
ittiham ən ağır ittiham idi. Molotov ona ünvanlanan ərizəyə dərkənar qoyaraq,<br />
bəstəkara göndərir: “Özünüz həll edin”. Başdan-ayağa böhtan olan bu ərizə<br />
bəstəkarın əsəblərinə ciddi təsir göstərir və o, şəkər xəstəliyinə tutulur.<br />
Tariximizə həm də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti himninin bəstəkarı<br />
olaraq düşən Üzeyir Hacıbəyov 1948-ci il 22 noyabrda – 63 yaşında Bakıda<br />
vəfat edib.<br />
USTAD senet.az / may<br />
55
Himnimizin<br />
müəllifi kimdir?<br />
USTAD senet.az / may<br />
56<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti<br />
mövzusunda araşdırma yazmaq o qədər<br />
məsuliyyətli və o qədər qəlizdir ki, sonsuz<br />
mövzu arasında dilemma yaşamaqdaydım.<br />
Üzeyir Hacıbəylinin iliyimizədək işləyən,<br />
qanımızı qaynadan bəstələrindən, ürək<br />
ritmimizə çevrilmiş himnimizdən bəhs<br />
etmək qərarına gəldim.<br />
Mövzunu himndən saldıqca rəsmi<br />
məlumatlara nəzər salmadan giriş etmək<br />
düzgün olmaz. Müstəqil Azərbaycan<br />
Respublikasının dövlət himninin layihəsi<br />
1919-1920-ci illərdə hazırlansa da, o dövrün<br />
tarixi-siyasi hadisələri onun qanunvericilik<br />
səviyyəsində qəbuluna imkan verməyib.<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəsmi<br />
orqanı olan “Azərbaycan” qəzetinin<br />
14 Noyabr 1919-cu il tarixli (rusca) sayında Xalq Maarif Nazirliyi tərəfindən<br />
hökumətə milli himnin və dövlət gerbinin hazırlanmasının təşkili məsələsi<br />
haqqında rəsmi təkliflərin təqdim edildiyi qeyd edilir. Məlumatda həmçinin o<br />
da bildirilir ki, Xalq Maarif Nazirliyi himnin yaradılması üçün müsabiqə elan<br />
edilməsini, müsabiqəyə himn layihələrinin 1920-ci il fevralın 1-nə qədər təqdim<br />
olunmasını, ən yaxşı himnə görə isə 15 min rubl miqdarında mükafat verilməsini<br />
məqsədəuyğun hesab etmişdir.<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Nazirlər Şurası Maarif Nazirliyinin həmin<br />
təklifinə baxaraq 1920-ci il yanvarın 30-da “Azərbaycan Respublikasının milli<br />
himni, dövlət gerbi və möhürü, hərbi ordenlərinin layihələrinin hazırlanması<br />
haqqında” qərar qəbul etdi. Hökumət qərarına görə, milli himnin, dövlət gerbi və<br />
möhürünün hazırlanması üzrə müsabiqə elan edilməsi Xalq Maarif Nazirliyinə,<br />
hərbi ordenlər üzrə isə Hərbi Nazirliyə həvalə edildi. Həmçinin hökumət qərarı ilə<br />
milli himnin yaradılması məqsədilə müsabiqə qalibinə 50 min rubl vəsait ayrılması<br />
nəzərdə tutulmuşdu. Bu qərarı əsas tutaraq 1920-ci il fevralın 19-da Xalq Maarif<br />
Nazirliyi “Azərbaycan” (rusca) qəzetində (19 fevral 1920-ci il, № 33) milli himn,<br />
dövlət gerbi və möhürünün hazırlanması üçün müsabiqə elan etdi. Müsabiqənin
şərtlərinə görə müsabiqədə iştirak edən şəxslər milli himnin layihəsini (eləcə də<br />
dövlət gerbi və möhürünün) bağlı konvertdə, həmçinin təqdim edilən layihənin<br />
əsasını təşkil edən tarixi, milli-mənəvi, siyasi amilləri geniş şərh etməklə Xalq<br />
Maarif Nazirliyinin dəftərxanasına 1920-ci il mayın 1-nə qədər təqdim etməli idi.<br />
Bu atributların Azərbaycan İstiqlalının ikinci ildönümünədək (28 may 1920-ci<br />
il) qanunvericilik səviyyəsində qəbul edilməsi nəzərdə tutulurdu. Lakin 1920-ci<br />
ilin 27 aprel rus-bolşevik istilası nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin<br />
devrilməsi və süqutu bu böyük milli ideyaların həyata keçirilməsinə imkan<br />
vermədi.<br />
2011-ci ildə qulağıma himnin əsil müəllifinin kimliyinə dair çox şaiələr çatdı.<br />
Kimi himnin sözlərində Əhməd Cavadın yazı üslubunu duymadığını, kimi himn<br />
olması üçün lazımi səviyyədə yazılmamasını, sözləri əslində Ü.Hacıbəyliyinin<br />
özünün yazdığını deyənlər və buna bənzər bir çox fikirlər yazılır, deyilirdi. Bəs<br />
əsl müəllif kim idi? Əhməd Cavad, Cəmo bəy Cəbrayılbəyli, Cəmo bəy Hacınski,<br />
yoxsa Üzeyir Hacıbəyli? Bu suala cavab tapmaq üçün qəzetlər arasında bir qədər<br />
axtarış verib İradə Sarıyevanın (“Bakı xəbər”.- 2011.- 24 fevral.- S.15) müsahibəsinə<br />
rast gəldim. Həmin yazıdan bir hissəni sizinlə bölüşürəm:<br />
“Qəzetimizin ötən sayına açıqlamasında Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası<br />
N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun baş elmi işçisi, filologiya elmlər<br />
namizədi Asif Rüstəmli himnimizin sözlərinin Əhməd Cavada aid olmadığını<br />
bildirmişdi. A.Rüstəmlinin sözlərinə görə, Ə.Cavadın müəllif kimi qəbul edilməsi<br />
heç bir faktla əsaslandırılmayıb. Üstəlik, Ə.Cavadın o dövrdə nəşr olunan heç bir<br />
kitabında himnin mətni olmayıb.<br />
Millət vəkili, xalq şairi Vaqif Səmədoğlu isə Əhməd Cavadın himnimizin mətn<br />
müəllifi olaraq qəbul edilməsinin sirrini qəzetimizə açdı. İndiyə qədər mətbuatın<br />
diqqətindən kənarda qalan bu məsələyə V.Səmədoğlu aydınlıq gətirdi. O bildirdi<br />
ki, bu, əsaslandırılmış şəkildə olub: “İndi hər kəs bir söz danışır. Biri deyir, sözləri<br />
Cəmo bəy yazıb, başqa birisi deyir Əhməd Cavad yazıb. Hətta mətni Üzeyir bəyin<br />
özünün də yazdığını deyənlər var. Mən də fikrimi bildirim. 1968-ci ildə maestro<br />
Niyazi Türkiyədən “Azərbaycan” adlı jurnal gətirmişdi. Mənə zəng vurub bu<br />
barədə danışdı və görüşdük, o həmin dərgini mənə verdi. Bu jurnal bütövlükdə<br />
Mustafa Kamal Atatürkün vəfatının ildönümünə həsr olunmuşdu. O mərasimdə<br />
çıxış edənlən sırasında Mustafa Vəkilov da var idi. O, “Azərbaycan marş”ından<br />
da danışmışdı və jurnalın əvvəlində indiki himnimizin sözləri və notu çap<br />
olunmuşdu. Onun bəstəkarı kimi Üzeyir Hacıbəyovun, mətn müəllifi kimi isə<br />
Əhməd Cavadın adı qeyd olunub. Mən o vaxt həm o mətni köçürdüm, həm də<br />
notu. Sonra jurnalı Niyazinin özünə qaytardım. Uzun müddət sonra notu Aydın<br />
Əzimova verdim, o musiqinin üstündə işlədi”.<br />
Yuxarda adı çəkilən Cəmo bəy Süleyman oğlu Hacınski 1888-ci ilin iyunun<br />
14-ü Qubada doğulmuşdur. O, görkəmli maarif və mədəniyyət xadimi, publisist,<br />
USTAD senet.az / may<br />
57
USTAD senet.az / may<br />
naşir, Azərbaycan Demokratik Respublikasının parlamentinin üzvü Mehdi bəy<br />
Hacınskinin (1879-1941) qardaşıdır. Cəmo bəy Hacınski 1912-ci ildə Peterburq<br />
Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. 1907-1915-ci illərdə “Kaspi”<br />
qəzetinin müxbiri və əməkdaşı olmuşdur. 1915-17-ci illərdə Batumi vilayətində<br />
və Dənizkənarı rayonda Birinci dünya müharibəsi (1914-18) dövründə zərər<br />
çəkənlərə yardım edən müsəlman qaçqın komitəsinin müvəkkili işləmişdir.<br />
1916-cı ildə “Nicat” mədəni-maarif cəmiyyətinin işində iştirak etmiş, müsəlman<br />
dram cəmiyyətinin və 1917-ci ildə Azərbaycan Arxeoloji Cəmiyyətinin<br />
yaradıcılarından olmuşdur. Cəmo bəy Hacınski 1917-ci ilin iyulunda Cənubi<br />
Qafqaz Kəndli Deputatları Şurası İcraiyyə Komitəsi sədrinin müavini seçilmiş,<br />
oradan nümayəndə kimi Rusiya Müəssislər məclisinə seçkilər üzrə Cənubi<br />
Qafqaz mərkəzi komissiyasının sədri vəzifəsinə təyin edilmişdir. Zaqafqaziya<br />
seyminin Müsəlman fraksiyasının, seym buraxıldıqdan (1918-ci il 26 may) sonra<br />
isə yeni yaradılmış Azərbaycan Milli Şurasının (1918-ci il 27 may) üzvü olmuşdur.<br />
Hacınski Milli Şuranın Azərbaycanın istiqlal bəyannaməsini qəbul edən 26<br />
üzvündən biri idi. Azərbaycan Milli Şurasının “Azərbaycan Məclisi Məbusanının<br />
təsisi haqqında qanun”una (1918-ci il 19 noyabr) əsasən Azərbaycan Cümhuriyyəti<br />
Parlamentinə daxil edilmişdi. Hacınski Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin birinci<br />
hökumət kabinəsində dövlət nəzarətçisi vəzifəsini icra etmiş, 4-cü və 5-ci hökumət<br />
kabinələrində (1919 aprel 20 mart) Poçt və Teleqraf naziri vəzifəsində çalışmış,<br />
respublikada rabitə sahəsinin inkişafında xüsusi xidməti olmuşdur. Cəmo bəy<br />
Hacınski “Türk yurdu” cəmiyyətində Azərbaycan incəsənətindən mühazirələr<br />
oxumuş (1918), Azərbaycan və s. mətbuatında “Qubalı” imzası ilə çıxış etmişdir.<br />
Üzeyir Hacıbəyovun əsərlərinin tamaşaları, həmçinin Nəcəf bəy Vəzirov və b.<br />
haqqında məqalə və resenziyalar yazmışdır. “Milli nəğmələr” kitabçalarında<br />
(1919-20) şeirləri dərc olumuşdur. 1920-ci il aprel işğalından sonra xalq Ədliyyə<br />
Komissarlığında İnzibati-maliyyə şöbəsinin rəisi təyin olunmuş, mədəniyyət və<br />
maarif sahəsində fəaliyyətini davam etdirmişdir. Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö<br />
Cəmiyyətinin işində yaxından iştirak etmiş, qədim mədəniyyət abidələrinin<br />
mühafizəsi məsələləri ilə məşğul olmuşdur. Cəmo bəy Hacınski 1922-ci il<br />
aprelin 21-də həbsə alınmış, 3 il məhbəsdə saxlandıqdan sonra Solovki (Rusiya,<br />
Arxangelsk vilayəti) həbs düşərgəsinə göndərilmişdir. 1928-ci ilin iyununda azad<br />
edilərək Bakıya qayıtmış, həmin ilin iyulundan Respublika Kənd Təsərrüfatı<br />
Kooperasiyası İttifaqında plan şöbəsinin katibi olmuş, sonra şöbə müdiri<br />
vəzifəsini icra etmişdir. Hacınski Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin birinci<br />
hökumət kabinəsində dövlət nəzarətçisi vəzifəsini icra etmiş, 4-cü və 5-ci hökumət<br />
kabinələrində (1919 aprel 20 mart) Poçt və Teleqraf naziri vəzifəsində çalışmış,<br />
respublikada rabitə sahəsinin inkişafında xüsusi xidməti olmuşdur. O 1938-ci ilin<br />
noyabrında şimala sürgün edilir, 1942-ci ildə Kirovda dünyasını dəyişir və 1956-cı<br />
58<br />
ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin hərbi kollegiyası tərəfindən bəraət qazanır. Bəs onun
himnimizlə əlaqəsi nədədir, deyə sual verirsinizsə, izah edim.<br />
Himnimizin sözləri 1919-cu ildə Bakıda ilk dəfə “Milli Nəğmələr”<br />
məcmuəsində “Vətən marşı” adı ilə çap olunub. Bu kitab Azərbaycan şairlərinin<br />
Vətən mövzusunda yazdıqları şeirlərdən ibarət toplu idi. Himnin sözləri “Cəmo<br />
bəy” imzası ilə çap olunub. Bu imza isə ADR dövründə həm parlament, həm də<br />
hökümət üzvü kimi fəaliyyət göstərmiş publisist və şair Cəmo bəy Hacınskiyə<br />
məxsusdur. Lakin bir əmma ortaya çıxır. Axı “Cəmo bəy” təkcə Cəmo bəy<br />
Hacınski deyildi, Cəmo bəy Cəbrayılbəyli kimi şair də vardı. Bəs o kim idi?<br />
Cəmo bəy Adil bəy oğlu Cəbrayılbəyli 1887-ci ildə Şamaxı şəhərində anadan<br />
olmuş, maarifçi, pedaqoq, metodist, publisist, yazıçı və şair idi. Şamaxı şəhər<br />
məktəbini bitirmişdir (1901). 1908 ildən pedaqoji fəaliyyətə başlamış, Şamaxı<br />
(1908-14) və Bakı (1914 ildən) məktəblərində müəllimlik etmişdir. Cəbrayılbəyli<br />
və Zülfüqar bəy Hacıbəyli Şamaxıda “Nicat” maarif cəmiyyətinin şöbəsini<br />
açmaq məqsədilə 1915-ci ilin yayında Üzeyir bəy Hacıbəylinin “Arşın mal alan”<br />
musiqili komediyasını tamaşaya qoymuşlar. Bakı mətbuatında, əsasən, “Məktəb”<br />
jurnalında uşaq pyesləri, hekayələr, şeirlər dərc etdirmişdir. Ağəli bəy Naseh,<br />
Mirzə Ələkbər Sabir və Abbas Səhhətlə yaxın dost olmuşdur. “Cəmo” imzasıyla<br />
şeirlər yazmışdır.(Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı,<br />
2004, s. 279) Cəbrayılbəyli 1922-ci ildə orta məktəb müəllimləri hazırlayan ali<br />
pedaqoji kursları bitirmiş, “Zükur” darülmüəlliminə (pedaqoji texnikumuna)<br />
müəllim, sonralar dərs hissə müdiri təyin edilmişdir (1922-31). 1931-ci ildə<br />
Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun biologiya fakültəsini bitirmiş, 1932-37-ci illərdə<br />
Sənaye Akademiyasında (Bakı), Bakı Müəllimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda,<br />
1938-64-cü illərdə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İnstitutunda işləmişdir. 1942-ci ildə<br />
namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək, pedaqoji elmlər namizədi, dosent adı<br />
almış, elə həmin il Azərbaycanın əməkdar müəllimi adına layiq görülmüşdür.<br />
Cəbrayılbəyli Azərbaycanda pedaqoji kadrların hazırlanmasına və tərbiyə<br />
olunmasına böyük əmək sərf etmişdir. O, bir sıra dərsliklərin (“Təbiətə ilk addım”,<br />
Müxtəsər nəbatat”, “Heyvanat dərsləri” və s.), 30-dan çox elmi-metodik kitab və<br />
kitabçanın müəllifidir. Şərəf nişanı ordeni və bir çox medallarla təltif edilmişdir.<br />
1964-cü ildə fərdi təqaüdə çıxmışdır. Şamaxıda “Şahixəndan” qəbiristanlığında<br />
M.Ə.Sabirin qəbri yanında dəfn edilmişdir. Bəs himnin əsl müəllifi odurmu?<br />
Əslində bu himn müəllifinin kimliyi mövzusu heç də yeni bir iddia deyil.<br />
Hətta tarixçi Möhsün Əliyev 1990-cı ildə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin<br />
20 aprel nömrəsində yazdığı məqalədə vurğulayır ki, “Azərbaycan marşı”nın<br />
sözləri Əhməd Cavadın yox, Cəmo Cəbrayılbəylinindir.” O vaxtlar qeyd etdilər<br />
ki, Cəmo bəy Cəbrayılbəylinin 1919-cu ildə çıxan şeirlər kitabında həmin şeir də<br />
var. Alim Aybəniz Kəngərli “Xalq” qəzetində bunun haqqında məqalə yazır və<br />
həmin kitabın üz qabığını da nümunə olaraq göstərir. Bir cavabsız suala da nəzər<br />
59<br />
salaq - Cəmo bəy Cəbrayılbəyli də Cəmo bəy Hacınski kimi “Cəmo” imzası ilə şeir<br />
USTAD senet.az / may
USTAD senet.az / may<br />
60<br />
yazırdımı?<br />
Növbəti ehtimal olunan müəlliflərdən biri də dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylidir.<br />
Bu ehtimalın nədən qaynaqlandığını təxmin etmək asandır. Çünki bu anadək<br />
Üzeyir bəy sözləri özünə məxsus olan çox şeirə musiqi bəstələmişdi. “<strong>Ustad</strong>”<br />
<strong>dərgisi</strong>nin ilk sayında professor Alxan Bayramoğlunun “Dövlət himnimizin söz və<br />
mətninin müəllifliyi haqqında” adlı məqaləsindən istinad gətirəcəm:<br />
“Üzeyir bəy 1917-ci ilin dekabrında Y.V.Çəmənzəminlinin bir mətbu<br />
çağırışına cavab olaraq “Açıq söz” qəzetində (22 dekabr 1917-ci il) “Milli marş”<br />
başlıqlı məqaləsində bildirirdi ki, son günlər o, milli nəğmə yaratmaq üzərində<br />
işləməkdədir və hələlik bir milli qəsidə yazmışdır. Üzeyir bəy himn, marş və digər<br />
istilahlarla yanaşı, həmin bəstəsinin hansı üsulla yazıldığı barədə də məsələyə<br />
aydınlıq gətirərək yazırdı: “…Milli bir qəsidə (himnə qəsidə desək, şərqi sözündən<br />
daha düzgün olar) yazmaq haqqında mən bir müddətdir ki, çalışıram. Hələlik bir<br />
milli marş yazmışam ki, sözlərini burada dərc etməyi lazım bilmədim. Ancaq bu<br />
sözlərin vəzn cəhətdən düzgün olmadığının səbəbini qabaqca söyləməliyəm”.<br />
Bundan sonra Üzeyir bəy sözünə davam edərək öz bəstəsində istifadə etdiyi<br />
yeni üsul haqqında belə izahat verir: “Qədim Yevropada və bu gün bizlərdə<br />
musiqinin vəzni şeirin vəzninə tabe olur. Halbuki, bu gün Yevropada musiqiyə<br />
xüsusi bir vəzn verilib, şeiri ona tabe edirlər. Bunun izaha ehtiyacı vardır ki, ancaq<br />
indi məqamı deyildir. Onu demək istəyirəm ki, həmin sözlərin vəzni musiqisinə<br />
tabedir”.<br />
Göründüyü kimi, Üzeyir bəy Hacıbəyli Azərbaycan bəstəkarlığına gətirdiyi<br />
bu yeniliyin əksəriyyət tərəfindən ilk vaxtlar başa düşülməyəcəyini və bu üzdən<br />
şeirin mətnində nəzərə çarpa biləcək məhdudluqla bağlı qüsurları qəbul edə<br />
bilməyəcəyini qabaqcadan duyaraq ona aydınlıq gətirməyi lazım bilmişdir. Həmin<br />
yeniliyin mahiyyəti və Üzeyir bəyin izahatı bu gün çoxlarına bəlli olmadığı üçün<br />
onlar Dövlət Himnimizin sözlərində şeiriyyətcə və ya nəsə qüsur “tapıb” ona<br />
kölgə salmağa çalışır, bununla da öz naşılıqlarını və məlumatsızlıqlarını nümayiş<br />
etdirmiş olurlar.”<br />
Bəs bu iddia nədən qaynaqlanır? Niyə marşın müəllifinin kimliyinə bu qədər<br />
şübhə edilir? Musiqisinin Üzeyir Hacıbəylini tərəfindən bəstələndiyi hər kəsə<br />
gün kimi aydın olduğu halda, niyə sözlərin Əhməd Cavad olmadığını düşünən<br />
oldu? Bu barədə bir qədər təhlil etdikdən sonra sualıma cavab tapdım: məsələ<br />
burasındadır ki, Əhməd Cavadın yazdığı bütün şeirlər misra-misra izlənilir, sözün<br />
ifadə tərzinə, vurğuladığı mənaya nəzər salınırdı. “Göy-göl” şeirinə görə ittiham<br />
edilən Əhməd Cavadı onu yazanadək elə himnin “Üç rəngli bayrağınla məsud<br />
yaşa” misrasına görə həbs edə bilərdilər. Bəs niyə himnin adı çəkilmir? Niyə<br />
onun “təhlükə” saçan misraları içində himnin fəxarət hissi oyadan bəndləri qeyd<br />
edilmir? Yoxsa himnin əsl müəllifinin Əhməd Cavad olmadığını bilirdilər?<br />
İndi İradə Sarıyevanın (“Bakı xəbər”.- 2011.- 24 fevral.- S.15) müsahibəsinə
təkrarən nəzər salaq:<br />
“Vaqif bəy, yəqin ki, onun dövlət himni kimi qəbul edilməsi təşəbbüsünü də siz<br />
qaldırmısınız. Oradakılar da müəlliflərin kim olduğunu ilk dəfə sizdən eşidib”.<br />
V.Səmədoğlunun sözlərinə görə, o qətiyyən belə bir təklif irəli sürməyib:<br />
“Yox, bu mənim təklifimlə olmayıb. O kimin təşəbbüsü ilə qəbul edilib, bilmirəm.<br />
Bilirsiz, Meydan Hərəkatı dövründə əvvəllər mitinqlərdə Üzeyir Hacıbəyovun<br />
“Koroğlu” operasından uvertura səsləndirilirdi. Aydın Əzimov o vaxtkı<br />
“Azərbaycan marşı”nı işləyəndən sonra isə o səslənməyə başladı. Milli Məclis<br />
qəbul edəndə o artıq məşhur idi.<br />
Hər kəs də mətn müəllifinin, “Azərbaycan” jurnalında qeyd edildiyi kimi,<br />
Əhməd Cavad olduğunu bilirdi. Düşünürəm ki, bunu problem etməyə dəyməz.<br />
Kimin üçün maraqlıdırsa, buyurub araşdırsın, müəllifin kimliyini təsdiqləsin.”<br />
“Azərbaycan marşı”nın sözləri ilk dəfə 1919-cu ildə “Vətən marşı” adı ilə<br />
hökumət mətbəəsində “Milli nəğmələr” kitabında çap olunmuş, musiqisi isə<br />
ondan sonra bəstələnmişdir. “Azərbaycan marşı” 1989-cu ildə tanınmış bəstəkar<br />
Aydın Əzimov tərəfindən böyük xor və simfonik orkestr üçün aranjiman<br />
edilərək lentə yazılmış, həmin ilin payızında 70 illik fasilədən sonra ilk dəfə<br />
olaraq Azərbaycan xalqı qarşısında, eləcə də dövlət televiziyası və radiosunda<br />
səsləndirilmişdir.<br />
Qəzetdən-qəzetə, portaldan portala, məqalədən məqaləyə nəzər saldıqca<br />
ovcumda qalan sualların cavabını axtarmağa çalışdım. Himnimizin müəllifi<br />
kimdir? Əhməd Cavad? Cəmo bəy Hacınski? Cəmo bəy Cəbrayılbəyli? Yoxsa<br />
dahi Üzeyir Hacıbəyli? Lakin heç birinə tutarlı cavab tapa bilmədim. Himnimizin<br />
dəyişdirilməsini qətiyən istəmirəm. Onu bütün qəlbimlə sevir, övladlarıma<br />
öyrədirəm, lakin həqiqəti bir vətəndaş kimi bilmək istəyirəm. Araşdırmalar bir<br />
nəticə verməli, qəlbimizdə əbədi kök salan o misraların əsil müəllifinin kimliyi bir<br />
dəfəlik təsdiqlənməli, müəlliflik hüququ öz sözünü deməlidir.<br />
İstinadlar:<br />
Əd. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı,<br />
“Lider Nəşriyyat”, 2004, s. 279<br />
“Bakı xəbər”.- 2011.- 24 fevral.- S.15.<br />
“Himnimizin müəllifi” kitabı, İlham Abbas.<br />
“Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti. 20 aprel sayı, 1990-cı il, Möhsün Əliyev.<br />
<strong>Ustad</strong>” <strong>dərgisi</strong> I say professor Alxan Bayramoğlunun “Dövlət himnimizin söz<br />
və mətninin müəllifliyi haqqında”.<br />
USTAD senet.az / may<br />
61
USTAD senet.az / may<br />
62<br />
Nağı bəy Şeyxzamanlı
Nağı bəy Şeyxzamanlı 1883-cü ildə Gəncə şəhərində anadan olub. Gənc<br />
yaşlarından Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında yaxından iştirak edib: əvvəlcə<br />
Gəncədə əsası 1905-ci ildə Əhməd bəy Ağayev tərəfindən qoyulan “Difai”, 1917-ci<br />
ildən isə Nəsib bəy Yusifbəyli tərəfindən təsis edilən “Türk Ədəmi-Mərkəziyyət”<br />
partiyasının üzvü olub.<br />
1917-ci ilin may ayında “Müsəlman Demokratik Müsavat” partiyası ilə<br />
birləşərək “Müsavat” adını almış həmin partiyanın üzvü kimi Nağı Şeyxzamanlı<br />
ölkənin ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak edir. N.Şeyxzamanlı 1919-cu ilin<br />
avqust ayında “Əksinqilab ilə mübarizə təşkilatının” rəisi təyin edilir (qardaşı<br />
Məmmədbağır Şeyxzamanlı öz ərizəsi ilə bu vəzifədən istefa verdikdən sonra)<br />
və 1920-ci ilin mart ayında təşkilat buraxılana qədər onun rəhbəri kimi fəaliyyət<br />
göstərir.<br />
1920-ci il aprel ayının 28-də Azərbaycanın Rusiya tərəfindən istilasından sonra<br />
mühacir həyatı keçirməyə məcbur olan N.Şeyxzamanlı bir müddət Türkiyədə,<br />
sonralar isə Almaniya və ABŞ-da yaşayır. Mühacirətdə olarkən Azərbaycanda baş<br />
verən ictimai-siyasi hadisələrlə bağlı fikirlərini və xatirələrini əks etdirən bir sıra<br />
əsərləri nəşr edilir. Həmin əsərlərini Keykurun imzası ilə yazan N.Şeyxzamanlının<br />
İstanbulda 1957-ci ildə “Böyük xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyev”, 1963-cü ildə<br />
“Dərdləşmə” və 1964-cü ildə “Azərbaycan istiqlal mücadiləsi xatirələri” adlı kitabları<br />
çapdan çıxır. Bu xatirələr əsasında 2016-cı ildə “XAN” nəşriyyatının “Xatirə<br />
ədəbiyyatı” seriyasında “Nağı bəy Şeyxzamanlı. Xatirələr” adlı kitab çap olunub.<br />
Nağı bəy Şeyxzamanlı 1967-ci ildə İstanbulda vəfat edib.<br />
USTAD senet.az / may<br />
63
Cümhuriyyətlə yaşıd sevgi hekayəsi<br />
“Əli və Nino”<br />
XXI əsr Azərbaycan kinematoqrafiyasının<br />
mühüm işlərindən biri də “Əli və Nino”dur.<br />
Qurban Səidin eyniadlı romanı əsasında<br />
çəkilən film xarici kino nümayəndələri<br />
ilə yerli heyətin birgə layihəsi kimi də<br />
əhəmiyyətlidir. 104 dəqiqəlik filmin büdcəsi<br />
20 milyon dollar təşkil edib. 2015-ci ildə<br />
Britaniyanın “PeaPie Film” kino şirkəti<br />
tərəfindən çəkilişləri başlayan “Əli və Nino”<br />
2016-cı ildə ABŞ-ın “Sundance” beynəlxalq<br />
film festivalı çərçivəsində “Premyera”<br />
kateqoriyasında nümayiş olunub.<br />
“Əli və Nino” filminin icraçı prodüseri<br />
Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti<br />
Leyla Əliyeva, prodüseri Kris Tikyer,<br />
rejissoru “BAFTA” mükafatı sahibi Asif<br />
Kapadia, ssenari müəllifisə “Academy<br />
Award” mükafatı laureatı Kristofer<br />
Hemptondur.<br />
Ekran əsərində baş rollarda Adam<br />
Bakri (Əli) və Mariya Valverde (Nino)<br />
çəkilib. Filmdə, həmçinin Halit Ergenç, Mendi Petinkin, Konni Nilson, Rikkardo<br />
Samariko, Humayon Erşardi, Fəxrəddin Manafov, Əsad Bub, Numan Akar və<br />
digər məşhur aktyorlar iştirak ediblər.<br />
Əsər<br />
1937-ci ildə Vyanada alman dilində çap olunan “Əli və Nino” romanı qısa<br />
müddətdə bestsellərə çevrilir. Populyarlığına və 33 dilə tərcümə olunmasına<br />
baxmayaraq uzun müddət postsovet məkanına naməlum qalıb. Digər tərəfdən<br />
baxdıqda, Qırmızı Orduya qarşı mübarizədən bəhs edən əsərin sovet oxucusuna<br />
gəlib çatmamasında elə də böyük qeyri-adilik yoxdur. Əsər Azərbaycan dilinə<br />
çevrildikdən sonra maraqla qarşılandı. Həm Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin<br />
(AXC) yaranması dövrünü əhatə edən hadisələrin təsviri, həm də bu hadisələr<br />
fonunda fərqli dinə, mədəniyyətə malik iki gəncin sevgi mübarizəsi baxımından<br />
rezonans doğura bildi.<br />
USTAD senet.az / may<br />
64<br />
Filmin mövzusu<br />
“Əli və Nino” Azərbaycanın müstəqillik uğrunda mübarizəsi, XX əsrin<br />
əvvəlində Rusiyanın Azərbaycanı işğalı fonunda müxtəlif dinlərə etiqad edən iki<br />
gəncin sevgisindən bəhs edir.<br />
I Dünya müharibəsi zamanı ölkəsində rusların hakimiyyəti altında yaşayan<br />
bakılı müsəlman Əli Xan Şirvanşir əsilzadə, Nino Kipianisə gürcü ortodoks<br />
şahzadəsidir. Əli və Nino hələ məktəb illərindən bir-birlərinə aşiqdirlər, məktəbi
itirən kimi ailə qurmaq haqqında düşünürlər. Əli müasir düşüncəli, insanlar<br />
arasında dini ayrı-seçkilik etməyən, tolerant, ancaq eyni zamanda, vətənini,<br />
torpağını hər şeydən çox sevən gəncdir. Əlinin atası Səfər xan oğlunun gürcü<br />
qızla evlənmək istədiyini öyrəndikdə bunu çox sakit qarşılayaraq izdivaca<br />
razılığını verir.<br />
Ancaq qəfildən çarın alman kayzeri, Avstriya imperatoru, Bavariya, Prussiya,<br />
Saksoniya kralı və başqalarına qarşı elan etdiyi müharibə xəbəri yayılır. Əli<br />
“bu, mənim müharibəm deyil ki” söyləyərək cəbhəyə getməkdən imtina edir.<br />
Üstəlik, təhsilini Moskvada davam etdirmək planından da vaz keçir. Əlinin<br />
yeganə düşüncəsi Ninoyla evlənməkdir. Çünki bu müharibə onun vətəni, torpağı<br />
uğrunda aparılan mübarizə deyil... Bu müharibə “onunku” deyil.<br />
İki ayrı dinə sitayiş edən gəncin ailə qurmaq arzusuna tolerant münasibət<br />
göstərən Səfər xandan fərqli olaraq, Ninonun atası knyaz Kipiani bu nikaha bir o<br />
qədər razı görünmür. Halbuki, Əli onun süfrəsində dininə zidd olsa da, Kipianiyə<br />
görə şərab belə içmişdi. Kipiani qızını Əliyə verməyə etirazının olmadığını,<br />
ancaq müharibənin bitməsini gözləməyi deyir. Bundan qəzəblənən Əli bütün<br />
ürəyini Kipianilərin dostu, zadəgan erməni Məlik Naxararyana açıb tökür. “100 il<br />
əvvəl olsaydı, Kipianilər belə şans üçün ayağımdan öpərdi. Atam mənə güləcək.<br />
Müharibə 20 il də davam edə bilər” – deyən Əlini Məlik sakitləşdirərək Kipianiyə<br />
bu evliliyin həm siyasi, həm də ölkə baxımından əhəmiyyətli olacağını başa<br />
salacağını deyir. Əslindəsə erməni zadəganın məqsədi gözü düşdüyü Ninonu<br />
qaçırmaqdır.<br />
Kipianilərdə müsəlmanlara münasibət birmənalı deyil. Ninonun anası Əlini<br />
“vəhşi müsəlman” adlandırır, qızını onun hərəmxanasına düşməməyə çağırır.<br />
Ninosa ta əvvəldən Əlidən yeganə xanımı olacağı vədini alıb.<br />
Məlik Ninoyla bağlı məkrli planını operaya getdikləri gün həyata keçirməyə<br />
çalışır. Operadan qayıdarkən avtomobilində Ninoya sevgisini etiraf edən Məlik<br />
onu qaçırır. Ancaq Ninonun qaçırıldığını görən Səid Mustafa bunu Əliyə xəbər<br />
verir. Əli qəzəbli halda atına minərək Məliyin arxasınca düşür. Avtomobilin<br />
önünü atıyla kəsən Əli Məliklə əlbəyaxa davaya çıxır. Yaralansa da, düşmənini<br />
öldürməyi bacarır. Erməni zadəganın ailəsi hadisədən sonra Əlinin başına pul<br />
qoyur. Dostları, ailəsi Əlini Dağıstana qaçırmalı olurlar. Kipianilərsə Səfər xanın<br />
yanına gələrək qızlarıyla daha heç kəsin evlənmək istəməyəcəyini, bu səbəbdən<br />
onların dərhal ailə qurmalı olduqlarını deyirlər. Səfər xan bununla razılaşmayaraq<br />
Əlinin İranda olduğunu deyir. Nino valideynlərinin onu Moskvaya oxumağa<br />
göndərmək planıyla razılaşmayaraq gizlicə Dağıstana qaçır, orada Əliylə ailə<br />
quraraq xoşbəxt yaşamağa başlayır. Ninonun atası tez-tez məktublar yazır, onlara<br />
Avropaya getməyi məsləhət görür. Ancaq cütlük belə fikirdən tamamilə uzaqdır.<br />
Günlərin bir günü Səfər xan oğlunun yanına gedərək Bakıda vəziyyətin<br />
dəyişdiyini, artıq çarın olmadığını, Naxararyanların şəhərdən qaçdıqlarını, geri<br />
qayıtmalarına maneə qalmadığını deyir. Səfər xan gəliniylə mehriban münasibət<br />
quraraq ona Əlinin anasının boyunbağısını hədiyyə edir.<br />
Əli və Nino Bakıya qayıdarkən Azərbaycan öz müstəqilliyini elan etmə<br />
ərəfəsində idi. Bu səbəbdən Əli artıq “öz savaşı”nın başladığını qəbul edir,<br />
ölkəsinin ruslardan azad olunması üçün döyüşə gedir. Əli elə bu ərəfədə Ninonun<br />
“Oğlumuz olarsa, adını Əli qoyacağam” deməsilə körpəsi olacağını öyrənir.<br />
Hamilə xanımını İrana, qohumlarının yanına göndərir. Ancaq İran həyatı Nino<br />
üçün əzablı günlərdən başqa heç nə demək deyil. İrandakı həyat tərzinə, şəriət<br />
qaydalarına uyğunlaşa bilməyən Nino niqab bağlamaq istəmədiyi üçün saraydan<br />
çölə addımını atmır.<br />
USTAD senet.az / may<br />
65
USTAD senet.az / may<br />
66<br />
“Əli və Nino” filmindən fraqment<br />
Ruslara qarşı mübarizədən sonra Xalq Cümhuriyyəti qurulur. Bu zaman<br />
Əli Ninonu yenidən Bakıya gətirir. Onların qız övladı dünyaya gəlir. Baş nazir<br />
Fətəli Xan Xoyski (Halit Ərgənc) Əli Xan Cavanşiri Xarici İşlər nazirinin müavini<br />
vəzifəsinə təyin edir. Ancaq bu müstəqillik uzunömürlü olmur. Bir qədər sonra<br />
rus ordusu Bakını mühasirəyə alır, parlament buraxılır. Əli bu dəfə müharibənin<br />
daha da ciddiliyini dərk edir, Ninoyla qızı Tamaranı Tiflisə, Kipianilərin yanına<br />
göndərir. Ninoya söz verir ki, onu mütləq arzusunda olduğu Parisə aparacaq.<br />
Ancaq Əli və silahdaşları ruslarla döyüşdə qəhrəmancasına həlak olurlar.<br />
Detallar<br />
Çəkilişlər əsasən İçərişəhərdə – Şirvanşahlar Saray Kompleksində, Qoşa Qala<br />
Qapısı meydanında, Asəf Zeynallı küçəsində və Türkiyədə aparılıb.<br />
Film üçün Azərbaycan Atçılıq Federasiyasına məxsus atlar, eləcə də nadir növ<br />
Qarabağ atlarından istifadə olunub.<br />
Filmlə bağlı maraqlı faktlardan biri də istifadə olunan avtomobillərdir. Ekran<br />
əsərində 1914-cü il istehsalı “Dodge” avtomobillərindən istifadə olunub. Onlardan<br />
biri Kipiani ailəsinə məxsusdur.<br />
Filmdə Birinci Dünya müharibəsi, 17-ci il inqilabı, AXC-nin yaranması və<br />
süqutu fonunda yaşanan eşq hekayəsi, aparılan mübarizə uğurlu dekorasiyalar<br />
fonunda təqdim edilib. Bakının XX əsrin əvvəllərindəki mənzərəsi canlandırılıb:<br />
Parlament binasının, Şirvanşahlar sarayının dekorasiyası, Qafqaz dağlarının<br />
müxtəlif rakurslardan görüntüsü uğurla hazırlanıb. Üstəlik, filmdə Tehran və<br />
Tiflisdə baş verən hadisələr də Azərbaycanda lentə alınıb. Bütün təsvirlər Bakının<br />
qədim küçələrində, Dağıstan aulu Xınalıq kəndində, Gədəbəydə lentə alınıb.<br />
Filmdə çatışmayan cəhətlər<br />
Böyük tarixi detalları, mədəni koloriti göstərmək üçün 104 dəqiqə xronometraj<br />
çox az müddətdir. Ekran əsəri iki hissədən ibarət çəkilə, İran, Dağıstan və Bakının<br />
inqilabdan əvvəlki mədəni xüsusiyyətləri daha geniş təsvir oluna bilərdi. Filmdə<br />
mədəniyyət, adət-ənənələr anlamaq üçün kifayət qədər göstərilib, onları hiss<br />
etmək üçünsə kifayət etmir. Şərq mədəniyyəti, tarixi haqqında film əslində bu<br />
barədə məlumatı olmayan tamaşaçı üçün Şərq anlayışını tam aça bilmir.<br />
Filmdə ikinci dərəcəli personajlar Əli və Nino obrazlarının kölgəsində itib-batır.<br />
Məsələn, Bakı messenatı Hacı Zeynalabdin Tağıyevin inqilabdan sonrakı kübar<br />
həyatı, faciəvi taleyi bir qədər geniş təsvir oluna bilərdi.
Filmdə qəhrəmanların şəhərdən-şəhərə getmələrinin səbəbi tam anlaşılmır.<br />
Kadrdan-kadra keçid sürətlə baş verdiyindən bəzi hadisələrin izahı göstərilmir.<br />
Misal üçün, Ninonun niyə İrana getməsi əsəri oxumayan tamaşaçı üçün qaranlıq<br />
qalacaq.<br />
Hadisələrin tələsik təsviri onların axıcı təsvirində əlaqənin itməsinə səbəb olub.<br />
Xarici xəbər portallarında filmi Kapadiyanın uğursuz işi, hislərini tam ifadə<br />
edə bilmədikləri üçünsə “Əli” və “Nino”nu Adamla Mariyanın uğursuz rolu<br />
adlandıranlar da az deyil.<br />
Filmdə AXC-nin çölün düzündə hərbi düşərgədə elan edilməsi, üçrəngli<br />
bayrağın dalğalanması (üçrəngli bayraq 1918-ci il mayın 28-də yox, yarım il sonra<br />
yaranıb) yol verilmiş səhvlərdəndir.<br />
Əlinin dostlarının, özünün vurulması səhnələrindəsə aktyorların üzündəki<br />
iztirab ifadəsi tamaşaçıların gözlədiyi qədər olmur. Emosiya çatışmazlığı digər<br />
obrazlarda da özünü göstərir.<br />
Aktyor heyəti<br />
Adam Bakri rejissor Hani Əbu-Əssadın “Ömər” filmində oynadığı baş rola görə<br />
tanınır.<br />
Mariya Valverde Rodriqer “Melissa: intim gündəlik”, “Borcia”, “Deşik”,<br />
Bolşevikin zəifliyi”, “Səma səviyyəsindən 3 metr yüksəkdə” və “Səma<br />
səviyyəsindən 3 metr yüksəkdə. Mən səni istəyirəm” filmlərindən tanınan<br />
ispaniyalı aktrisadır.<br />
Mendi Patinkin “Toni” (1980) və “Emmi” (1995) mükafatları laureatı, eləcə<br />
də üçqat “Qızıl qlobus” nominantı (1984, 1995, 2013) olan amerikalı müğənni və<br />
aktyordur.<br />
Konni Nilsen danimarkalı aktrisa və modeldir. Aktrisa 2000-ci ildə Ridli<br />
Skottun “Qladiator” filmindəki Lutsilla və rejissor Brayan De Palmanın “Marsa<br />
missiya” elmi-fantastik filmində Terri Fişer roluna görə tanınıb.<br />
Rikkardo Skamarço italiyalı aktyordur.<br />
Humayun Ərşadi iranlı aktyordur. O, İtaliyada memarlıq təhsili alıb və bu sahə<br />
üzrə çalışıb. İranın yeni dalğa rejissoru olan Abbas Kirostaminin “Albalı dadı”<br />
filmindəki baş roluna görə tanınıb.<br />
Əsad Bub 1980-ci ildə Fransanın Oriyak şəhərində anadan olan mərakeşli<br />
aktyordur. İlk dəfə rejissor Nabil Ayukun “Lolanın istədiyi hər şey” filmində Lora<br />
Remsi ilə birlikdə çəkilib.<br />
Numan Acar türk aktyoru və film rejissorudur. Türkiyənin məşhur “Menekşe<br />
ilə Halil” serialında rejissor qismində çalışıb.<br />
Halit Ərgənç türk serial, film və teatr aktyorudur. Uzun illər teatr səhnəsində<br />
fəaliyyət göstərsə də, daha sonra “Hiç yoktan aşk”, “Ölümün el yazısı” televiziya<br />
filmləri, “Böyle mi olacaktı”, “Kara Melek”, “Dedem Golfret ve Ben”, “Esir şehrin<br />
insanları”, “Zerda”, “Aliye” kimi seriallarla həm Türkiyədə, həm də Azərbaycanda<br />
populyarlıq qazanıb.<br />
Heykəl<br />
Qurban Səidin “Əli və Nino” əsəri əsasında 2010-cu ildə Tamar Kvesitadze<br />
tərəfindən Batumidə azərbaycanlı oğlanla gürcü qızın eşq hekayəsini<br />
əbədiləşdirilib. Maraqlı konstruksiyası olan heykəlin hündürlüyü 7 metrdir. Hər<br />
axşam avtomatik olaraq bir-birinə “qovuşan” heykəllər bir neçə saniyə sonra<br />
yenidən ayrılır və bu ritual hər 8-10 dəqiqədən bir təkrarlanır. 7 ton ağırlığı olan<br />
heykəlin hazırlanması 5 milyon dollar başa gəlib.<br />
USTAD senet.az / may<br />
67
USTAD senet.az / may<br />
68<br />
Səməd bəy Mehmandarov
Səməd bəy Mehmandarov 1855-ci il oktyabrın 16-da Lənkəranda anadan olub.<br />
Bakıda gimnaziya təhsili alır, 16 yaşında Peterburqda yerləşən II Konstantinovka<br />
artilleriya məktəbinə daxil olur. 1875-ci ilin dekabrında podporuçik rütbəsi alır və<br />
üçüncü dərəcəli “Müqəddəs Stanislav” ordeni ilə təltif edilir. 1890-cı ildə kapitan,<br />
1898-ci ildə podpolkovnik, 1901-ci ildə polkovnik, 1904-cü ildə general-mayor<br />
rütbəsi alır. Rus-Yapon müharibəsində böyük rəşadət göstərmiş S.Mehmandarova<br />
1908-ci ildə tam artilleriya generalı rütbəsi verilir.<br />
1898-ci ildə podpolkovnik rütbəsi alan Səməd bəy Mehmandarov Zabaykalye<br />
artilleriya diviziyasının komandiri təyin edilir. O illərdə diviziya Mancuriyada<br />
yerləşirdi. 1900-1901-ci illərdə Çində İxetuan üsyanının yatırılmasında Səməd bəy<br />
Mehmandarovun komandir olduğu diviziya da iştirak edir. Xeylunqazyan əyalətinin<br />
mərkəzi, üsyançı şəhər Sisikarının mühasirəsi zamanı o vaxt mühasirəyə<br />
rəhbərlik edən general Rennekampf Mehmandarovun batareyalarına şəhərin<br />
cənub darvazalarından çıxmağa cəhd edən üsyançıları məhv etmək əmri verir.<br />
Silahsız üsyançıların darvazalardan çıxdıqlarını görən Mehmandarov çinlilərə atəş<br />
açmaqdan imtina edir. Onların başları üzərindən cəmi bir neçə atəş açır ki, bununla<br />
da onları şəhər divarları arxasında gizlənməyə məcbur edir. 1901-ci ildə S.Mehmandarov<br />
polkovnik rütbəsi və üçüncü dərəcəli “Müqəddəs Vladimir” ordeni,<br />
habelə, üstündə “Qəhrəmancasına fərqlənməyə görə” sözləri yazılmış qızıl qılınc<br />
alır.<br />
1918-ci il noyabrın 1-də Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Hökuməti Hərbi Nazirliyi<br />
bərpa etmək barədə qərar qəbul edərkən Mehmandarov Cümhuriyyət ordusunda<br />
xidmətə çağırılaraq, hərbi nazirin müavini təyin edilir. Mehmandarovun<br />
peşəkarlığı, təşkilatçılıq qabiliyyəti, əsasən Azərbaycanın müstəqilliyinə sədaqəti<br />
yeni şəraitdə də öz təsdiqini tapır və 1918-ci il dekabrın 25-də o, Hərbi nazir təyin<br />
edilir, qısa fəaliyyəti dövründə 30 minlik ordu yaratmağa nail olur.<br />
Mehmandarov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusu quruculuğunun memarı<br />
idi. O, hər şeydən əvvəl, bu prosesin mahiyyətini, onun dövlət quruculuğundakı<br />
yerini dəqiqliklə müəyyənləşdirdi və bütün imkanları da bu məsələlərin həllinə<br />
istiqamətləndirdi. Mehmandarov dəfələrlə bəyan etmişdi ki, Cümhuriyyət ordusu<br />
siyasətdən kənarda qalmaqla, yalnız Azərbaycan müstəqilliyinin keşiyində<br />
dayanmalıdır. Bu prinsipə Hərbi nazir olduğu bütün müddət ərzində dönmədən<br />
riayət edən Mehmandarovun mövqeyi hakimiyyətdə təmsil olunan siyasi qüvvələr<br />
tərəfindən də yüksək qiymətləndirildi. Bunun nəticəsi idi ki, Cümhuriyyətin<br />
mövcud olduğu dövrdə hökümətdə Hərbi nazir portfeli yalnız ona tapşırıldı.<br />
Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Mehmandarov vəzifəsindən istefa verir.<br />
Azərbaycanın müstəqilliyinə qənim kəsilmiş qüvvələr onu Gəncə üsyanının<br />
təşkilində günahkar bilərək, 1920-ci il iyunun 4-də Ə.Şıxlinski ilə birlikdə həbs<br />
edirlər. Yalnız Nəriman Nərimanovun işə qarışmasından sonra Mehmandarov<br />
bolşevik terrorundan xilas olur və Ə.Şıxlinski ilə bərabər bir il Moskvada yaşamaq<br />
məcburiyyətində qalır. Mehmandarov 1921-ci ilin yayında Bakıya qayıdaraq, Xalq<br />
Hərbiyyə və Bəhriyyə Komissarlığında işə düzəlir, 1924-1928-ci illərdə Birləşmiş<br />
Komandirlər məktəbində müəllim işləyir. S.Mehmandarov 1924-1927-ci illərdə<br />
Azərbaycanda hərbi sahədə aparılan geniş islahatlarda və tədbirlərdə fəal iştirak<br />
edir. 1928-ci ildə S.Mehmandarov səhhətinə görə orduda xidmətdən təxris olunur<br />
və ona fərdi dövlət təqaüdü verilməsi müəyyən edilir. Mehmandarov rus, türk<br />
və fars dillərini yüksək səviyyədə bilirdi. Ömrünün son üç ilində islam tarixi və<br />
fəlsəfəsi ilə məşğul olur.<br />
12 fevral 1931-ci ildə Bakıda vəfat edib. Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn<br />
edilib.<br />
USTAD senet.az / may<br />
69
USTAD senet.az / may<br />
70<br />
Cümhuriyyət<br />
və ədəbiyyat<br />
Bu ay, ulduz boyaların qurultayı, nə<br />
demək;<br />
Bizcə böylə söyləmək:<br />
Bu göy boya moğoldan qalmış bir türk<br />
nişanı,<br />
Bir türk oğlu olmalı. Yaşıl boya islamlığın<br />
sarsılmayan inamı,<br />
Ürəklərə dolmalı. Şu al boya azadlığın<br />
təcəddüdün fərmanı,<br />
Mədəniyyət bulmalı. Səkkiz uclu şu yıldız<br />
da səkkiz hərfli Od yurdu<br />
C.Cabbarlı<br />
Bu il Məmməd Əmin Rəsulzadə<br />
tərəfindən əsası qoyulan Azərbaycan Xalq<br />
Cümhuriyyətinin 100 illiyi Azərbaycanda və<br />
ondan kənardakı azərbaycanlıların yaşadığı<br />
yerlərdə böyük təntənə ilə qeyd olunacaq.<br />
Məmməd Əmin Rəsulzadənin “Əsrimizin<br />
Siyavuşu” əsərində yazdığı kimi:<br />
“Azərbaycan belə məsud bir həyata<br />
başlayınca, şöhrəti bütün üfüqləri tutdu.”<br />
Sözlərini əzbər bildiyimiz himnimiz də o dövdə yaranmışdı – bütün böyük<br />
işlər əsas ideya üzərində qurulduğu kimi. Himn, bayraq, gerb və s. cümhuriyyətin<br />
yaranmasından sonra ərsəyə gəldi. Cümhuriyyət yeni nəfəs, güc, ilham mənbəyi idi.<br />
1917-ci il dekabrın 17-də “Açıq söz” qəzetində Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin çap<br />
etdirdiyi “Zəruri məsələlər” adlı yazıda Azərbaycan xalqını milli birliyə, vətənin və<br />
millətin taleyi üçün mübarizəyə, qəhrəmanlığa səsləyən milli marşların yaradılması<br />
vəzifəsinin şairlərin, ilk növbədə bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun üzərinə düşdüyünü<br />
xüsusi vurğulayırdı.<br />
Üzeyir Hacıbəyov 1917-ci ilin sonlarında sözlərini və musiqisini yazdığı “Milli<br />
marş” həmin il dekabrın 23-də orkestr tərəfindən ifa edilmişdi. “Milli marş” 1920-ci<br />
il 27 aprel çevrilişindən sonra bir daha səslənməmiş və not materialları itirilmişdi.<br />
Üzeyir Hacıbəyov və şair Əhməd Cavad tərəfindən tərtib edilmiş “Azərbaycan<br />
marşı”nın sözləri ilk dəfə 1919-cu ildə “Vətən marşı” adı ilə hökumət mətbəəsində<br />
“Milli nəğmələr” kitabında çap olunmuş, musiqisi isə ondan sonra bəstələnmişdi.<br />
“Azadlıq və istiqlaliyyət əsas süngüləri ilə yox, ədəbiyyat və incəsənət vasitəsi ilə<br />
əldə olunur”<br />
Məmməd Əmin Rəsulzadə<br />
Məmməd Əmin Rəsulzadə bilirdi ki, ədəbiyyat, söz sənəti, şeiriyyatla xalqı daha<br />
tez və daha dərindən maarifləndirmək olar. “Qurtuluş günü” məqaləsində yazır:<br />
“Ey millətin lisanül-qeybi olan şairlər, ədiblər, millətin əməllərini, ülvi niyyət və<br />
məqsədlərini oxşayınız, kəndisinə millət sevgisi, vətən məhəbbəti, hürriyyət eşqi<br />
təlqin ediniz”.
Cümhuriyyət çiçəkləndiyi illərdə Seyid Hüseyn “Yaşıl qələm” ədəbi-elmi cəmiyyət<br />
yaradır. Cəmiyyətin üzvləri – Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Hüseyn Cavid, Seyid<br />
Hüseyn, Nəcəf bəy Vəzirov, Üzeyir Hacıbəyli, Abdulla Şaiq, Əhməd Cavad, Cəfər<br />
Cabbarlı, Salman Mümtaz, Əli Yusif və digər ziyalılar olur. Yusif Vəzir Çəmənzəminli<br />
“Milli-mədəni işlərimiz” silsilə məqalələrində kitab nəşrinin vacibliyini qeyd edərək<br />
yazır: “Hankı yolda qənaət olunsa, nəşriyyat üçün qənaət olmasın. Çünki bugünkü<br />
basılan kitablar kəsilən pullardan qiymətlidir. Bir çox pullar var ki, sərf olunur və<br />
əməli nəticələr vermir. Nəşriyyata xərclənənlər millət üçün böyük sərmayə vücudə<br />
gətirər. Bütün gələcəyimiz mədəni binalarımız, tərəqqi məhsullarımız bu sərmayə<br />
üzərinə binalanacaqdır”.<br />
O dövrdə Azəbaycan ədəbiyyatı bir vulkan kimi püskürməklə düşmənlərimizi<br />
narahat edirdi. 1921-ci ilin 5 oktyabrında Bakıda çıxan “Kommunist” qəzetində Maarif<br />
naziri Yazıçılar qurultayındakı çıxışında deyirdi:<br />
“Azərbaycan işçiləri arasından çıxan şair və yazıçıların sayı gündən-günə<br />
artmaqdadır. Yazıçıların bu nəslinin “Müsavat” dövründən xəbəri yoxsa da, yenə də<br />
Cavadın (Əhməd Cavad) milli məktəbi təsirinə düşür və milli Azərbaycan ruhunda<br />
ədəbiyyat yaradırlar. Nəticədə Azərbaycanın gənc yazıçıları uydurulmuş rus<br />
təhlükəsinə qarşı çıxır və “Bağımsız Azərbaycan” şüarını idealizə etməyə başlayırlar.<br />
Almas, Əbdül, Müşfiq, Hüseynzadə və başqaları kimi gözəl proletar şairləri bir-bir<br />
millətçi olaraq Proletar Yazıçıları İttifaqından və Kommunist partiyasından çıxırlar;<br />
indi isə Cavadla birlikdə üç rəngli Azərbaycan bayrağını tərənnüm edirlər”.<br />
Yenidən çiçəklənən Azərbaycan ədəbiyyatı cəmi 19 il yaşadı. 37-ci ilin repressiya,<br />
ayaqlarını (Ə.Cavad) kəsdilər, qulaqlarını isə kar etdilər (digər bütün yazıçı, şair və<br />
tərcüməçilər).<br />
Ye, iç nə qədər istərisən qanımı, zalım,<br />
Bir gün görərəm qanını səhbalar içində...<br />
M.Hadi<br />
Cümhuriyyət dövründə tariximizin ən şərəfli səhifələri yazılıb. Cəmi 23 ay olsa<br />
belə, bir xalq olaraq necə azad yaşamağı öyrənmişik. Azadlığın dadı hər bir nemətdən<br />
şirindir.<br />
M.Ə.Rəsulzadə uzaqgörən şəxsiyyət idi. O zamanlar Səməd Vurğun Məmməd<br />
Əmin Rəsulzadə haqqında poema yazmışdı. Əlirza Turan xatirələrində qeyd edir<br />
ki, “Rəsulzadə bu poemanı oxuyandan sonra xəyallara daldı. Ona dedilər ki, görün<br />
S.Vurğun sizin haqqınızda nələr yazıb. Sizsə onu “Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında”<br />
millətçi bir şair kimi təqdim etmisiniz. Onda Əmin bəy dedi ki, “Mən yanılmamışam.<br />
Əgər, o məni bu cür təsvir etməsəydi, başqa milli mövzuda olan şeirlərini nəşr etdirə<br />
bilməzdi. Həm də o, mənim adımı xatırlamaqla unudulmaz etmişdir. Zəkalı oxucu<br />
dərhal mənim kimliyimlə maraqlanacaq və hər şey ona bəlli olacaq.”<br />
M.Ə.Rəsulzadənin Azərbaycan xalq cümhuriyyətinin Qızıl Ordu tərəfindən işğala<br />
uğramasının 32-ci ildönümü münasibətilə 1952-ci ildə yayınlanan xitabından:<br />
“Səsimizi məzlum Azərbaycan xalqına duyurmaq məqsədilə, bugünkü qanlı<br />
aprel istilası matəmini yaşayanlara deyirik ki, bolşeviklər Azərbaycanda bütün Şərqə<br />
nümunə bir dövlət qurduqlarını söyləyirlər. Sözlərində səmimi olub dediklərinə<br />
həqiqətən inansaydılar, dəmir pərdəni qaldırar, Cümhuriyyətin qapılarını açar, sizləri<br />
azad dünya ilə əlaqə və münasibətə gətirərlərdi. Fəqət, bunu edə bilməzlər, çünki, o<br />
zaman yalanları üzə çıxar: qaraya – ağ, zülmə – ədalət, yoxsulluğa – varlıq, əsirliyə<br />
– azadlıq, istilaya – istiqlal dedikləri aşikar olar! Onlar bu cəsarəti göstərə bilməz,<br />
inadlarında davam edərlər. Fəqət, bu inad onları qurtara bilməz: həqq ilə batilin,<br />
doğru ilə yalanın dünya ölçüsündə gedən mücadiləsində nəhayi qələbə həqqin və<br />
doğrunundur. Bu zəfər günəşi əlbəttə ki, bir gün Azərbaycanda da parıldayacaqdır!”<br />
USTAD senet.az / may<br />
71
USTAD senet.az / may<br />
72<br />
Nəsib bəy Yusifbəyli
Nəsib bəy Yusifbəyli 1881-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olub. Orta<br />
təhsilini Gəncə gimnaziyasında alıb. 1902-ci ildə Odessa şəhərindəki İmperator<br />
Novorosiyski Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olur, amma universiteti<br />
bitirə bilmir. Tələbələrin inqilabi hərəkatından qorxuya düşən çar hökuməti<br />
universtiteti müvəqqəti bağladıqdan sonra Nəsib bəy Bağçasaray (Krım) şəhərinə<br />
gedir, orada İsmayıl Qaspiralının “Tərcüman” qəzeti ilə əməkdaşlıq etməyə<br />
başlayır. Burada o, özü baş rolda oynamaqla Azərbaycan dramaturqlarının<br />
əsərlərini səhnələşdirir.<br />
1908-ci ildə Nəsib bəy İstanbula köçərək publisistik fəaliyyət göstərməklə<br />
bərabər “Türk dərnəyi” cəmiyyətinin təşkili ilə də məşğul olur. Az sonra İsmayıl<br />
Qaspiralının qızı Şəfiqə Soltan xanımla ailə həyatı quraraq bir müddət İstanbulda<br />
qalır. 1909-cu ildə Gəncəyə qayıdaraq, şəhər bələdiyyəsində çalışır. 1911-ci<br />
ildə “Molla Nəsrəddin” jurnalına və qəzetlərə məqalələr göndərir, “Müsəlman<br />
xeyriyyə cəmiyyəti”, “Müsəlmanların maariflənməsi cəmiyyəti”, “Aktyorlar<br />
cəmiyyəti”nin fəaliyyətlərində yaxından iştirak edir. Bu zaman o, Məmməd Əmin<br />
Rəsulzadə ilə tanış olur və ictimai siyasi fəaliyyətə başlayır.<br />
Nəsib bəy Yusifbəyli Zaqafqaziya Seyminin üzvü, Zaqafqaziya Federativ<br />
Hökumətində – Maarif naziri, Azərbaycan Demokratik Respublikasının<br />
hökumətində 1918-ci il may ayının 28-dən 1919-cu ilin martına kimi Maarif naziri,<br />
1919-cu ilin martından 1920-ci ilin martına kimi Baş nazir, eləcə də Daxili İşlər<br />
naziri (16 iyun 1919 – 22 dekabr 1919) işləyir. 1920-ci ildə Sovet Rusiyası tərəfindən<br />
Azərbaycan tutulduqdan və kommunist rejimi qurulduqdan sonra Nəsib bəy ona<br />
qarşı olan təqiblərdən yaxa qurtarmaq məqsədilə mühacirətə getmək üçün Bakını<br />
tərk edir, lakin 31 may 1920-ci ildə yolda, Kürdəmir uyezdinin Qarxun kəndində<br />
müəmmalı şəkildə qətlə yetirilir.<br />
USTAD senet.az / may<br />
73
“Studentlər”<br />
necə əsərdir?<br />
Cümhuriyyət dövrünün önəmli simalarından biri – Yusif Vəzir Çəmənzəminli<br />
dövlət xadimi olmaqla yanaşı, həm də yaxşı yazıçı idi. Onun “Qızlar bulağı” və<br />
“Qan içində” romanları ədəbiyyatımızda tarixi-roman janrında yazılan ən dəyərli<br />
nümunələrdəndir. Bu dəfə Cümhuriyyət dövrü ilə səsləşən “Studentlər” romanı<br />
ilə bağlı ölkənin ən böyük kitab təbliğatı hərəkatı “Kitabsevərlər” qrupunda sorğu<br />
keçirdik. Görək, oxucular bu haqda nə düşünür?<br />
“Y.V.Çəmənzəminlinin “Studentlər” əsərini hal-hazırda da oxuyuram.<br />
Kitabda çar inqilabından əvvəlki və sonrakı Azərbaycan cəmiyyətinin həyatı, çar<br />
hakimiyyətinin müstəmləkəsi altında millətin yaşadığı çətinliklər əsas personajlar<br />
olan tələbələr üzərindən oxuculara çatdırılır. Mən bu əsər vasitəsilə o dövrün böyük<br />
portretini zehnimdə çəkdim və millətimin o dövr üçün böyük sıxıntılar yaşadığının<br />
şahidi oldum. Belə ki, heç bir söz və mətbuat azadlığının, ictimai-siyasi fəaliyyətin<br />
sərbəstliyinin olmadığı bir cəmiyyəti görmədim. Məncə, inqilabdan əvvəlki həyat<br />
daha acınacaqlıdır, çünki məhz o dönəm yalnız imkanı olan şəxslər üçün yaşıl işıq<br />
yanırdı. Millətin təfəkkürünün formalaşmasında elmin və maarifin mühüm rol<br />
oynadığını bilirik, əfsuslar olsun ki, kasıblar, maddiyyatı zəif olan təbəqə istənilən<br />
imtiyazdan məhrum idi. Əsərin məzmununda ən çox bəhs edilən mövzulardan<br />
biri olan din – xalqı daha çox geri itələyən xurafat cəmiyyətə hakim kəsilmişdi. Bu<br />
hakimiyyət yalnız cahil sinif üzərində öz təsirini effektiv göstərirdi. Məlumdur<br />
ki, təhsil alan studentlər dünyəvi elimlərlə tanış olduqca saxta mollaların təhrif<br />
etdikləri dindən artıq uzaqlaşırdılar. Onlar artıq çar hakimiyyətinə qarşı siyasi<br />
təbliğat aparmağa təşəbbüs göstərir və inqilaba çan atırdılar. Onu deyim ki, istər<br />
“1917-ci il” inqilabdan əvvəl, istərsə də sonra xalq heç vaxt tamamilə sərbəst söz,<br />
mətbuat və siyasi azadlıqlar əldə edə bilmədi. Hərçənd, elm və maarifin xalqın<br />
bütün təbəqəsi üçün, hətta fəhlə sinifi üçün belə əl çatan olmasıyla razıyam, bu da<br />
inqilabın yaxşı nəticələrindən biri idi.<br />
Əsər barəsində hələ aydınlaşdırmaq istədiyim bəzi məsələlər qalıb.<br />
Olduqca maraqlı kitabdı. “Studentlər” obraz və hadisələr üzərində müəllifin<br />
yaşadığı dönəmin sadəcə həqiqətlərini nəql edir, ən əsası da XX əsrin I yarısı üçün<br />
geniş tarixi təsəvvürün yaranması istiqamətində tövsiyyə olunacaq bir əsərdi!<br />
Minarə Paşayeva<br />
USTAD senet.az / may<br />
74<br />
Y.V.Çəmənzəminlinin xatirələrini oxuyandan sonra çoxdan oxuduğum<br />
“Studentlər”i daha aydın başa düşdüm. Romanda qoyulan problemlər və onların<br />
həlli yollarının əsasının görkəmli ədibimizin gəncliyində qoyulduğunu anladım.<br />
Gəncliyi XX əsrin Şuşasında keçən yazıçı ətrafında din və xurafatın yaratdığı<br />
cəhalət bataqlığını görmüşdü. Gördüklərini çək-çevir eləmiş və bu bataqlıqla<br />
mübarizənin yollarını öz qələmilə oxuculara çatdırmaq istəmişdi. Rüstəmbəy və<br />
yoldaşlarının inqilabdan əvvəlki Kiyevdə keçən həyatından bəhs edən bu möhtəşəm<br />
romanda yazıçı müxtəlif millətlərin yaşayışını, düşüncəsini işıqlandırıb, onların
mədəniyyətləri arasında müqayisələr<br />
aparıb. Bizim kimi millətlərin bu<br />
bataqlıqdan çıxmaq üçün elmə, kitaba<br />
üstünlük verməli olduğunu göstərib.<br />
Ölkəsi Azərbaycanın gələcək üçün hansı<br />
yolu seçməyinə qərar verə bilməyən<br />
Rüstəmbəyin içində baş verən təlatümlər<br />
oxucunu şiddətlə düşünməyə vadar edir.<br />
Bir tərəfdə yeni yaranmış və xalq arasında<br />
hələ tam kök sala bilməyən “Müsavat”, bir<br />
tərəfdə az da olsa demokratikləşmə yoluna<br />
üz tutan çar Rusiyası, bir tərəfdə nə olacağı<br />
bilinməyən bolşevik firqəsi, digər tərəfdə<br />
isə dünyada güclü dövlət kimi tanınsa da<br />
çoxdan cəhalətə sürüklənmiş Osmanlı...<br />
Rüstəmbəyin düşündükləri ilə kimsə<br />
razılaşmaya bilər, amma dəqiq olan bir<br />
şey var: o yeniliyə, elmə, kitaba, tərəqqiyə<br />
üstünlük verirdi.<br />
Fariz Bayramov<br />
“Studentlər” romanı Yusif Vəzir<br />
Çəmənzəminli və müasirlərinin həyat yolunun qısa, lakin bir o qədər də dolğun<br />
xronikasıdır. XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərində “ruslaşdırılma” siyasətinin<br />
yeridildiyi, rus dili və təhsilinin qeyri-adi üstünlüklər verdiyi zamanda gözlənilməz<br />
bir dəb baş qaldırmışdı: təkcə ağaların, bəylərin, xanların övladları yox, dəmirçi,<br />
dəllək, mədrəsə müəllimi və s. tipli sənatkarlar, hətta kəndlilər övladlarını oxutmaq<br />
üçün böyük şəhərlərə göndərirdilər. “Müsürman” Azərbaycandan çıxıb, “urus”<br />
mühitə düşən gənclər çox çətin uyğunlaşma, “mədəniləşmə”, yeni şərtlərlə<br />
ayaqlaşma prosesindən keçirdilər. Əsərin baş qəhrəmanı Rüstəmbəy və dostları da<br />
eyni sınaqlardan keçiblər. Əzbərdən bilmədiyi duaları ağzını oynadaraq təqlid edib<br />
anası ilə birgə namaz qılan uşaq zamanla yeni mühitdə elmin radikal müdafiəçisi,<br />
dini cəhalətin düşməninə çevrilir. Siyasi, milli hisləri<br />
də dəyişiklikdən qaça bilmir. Lakin hər kəs eyni<br />
sürətdə və formada inkişaf etmir...<br />
Yazar yeni mühitdə belə möhtəkir zehniyyətindən<br />
əl çəkməyən yoldaşlarını da əsərdə çox gözəl təsvir<br />
edir. Yaranan fikir ayrılıqlarını, siyası və ideoloji<br />
firqələri “pisdi-yaxşıdı” ayırımı etmədən siyasi və<br />
ideoloji elitanın son səviyyəsi olduğunu bizə təlqin<br />
edir.<br />
Digər maraqlı nüans isə qadın azadlığıdır.<br />
Qadınların çadra altından səsinin belə çıxmadığı<br />
dövrdə student “müsürman”ların qadın azadlığı<br />
haqqındakı fikirləri insanı valeh edir. Şəxsi mülahizəmə görə: “Studentlər” əsəri o<br />
dövrdə təhsilli elit təbəqənin siyasi, elmi cameədəki vacib rolunu və indiki dövrdəki<br />
əskikliyini hiss etdirir.<br />
Cəmilə Məmmədli<br />
Hazırladı: İlahə Eldarqızı<br />
USTAD senet.az / may<br />
75
“Hər şeyi yenidən<br />
canlandırmaq lazımdır“<br />
NƏSİB BƏY YUSİFBƏYLİNİN NƏVƏSİ İZMİRDƏ<br />
USTAD senet.az / may<br />
76<br />
İzmirdə Ege Universitetində<br />
ədəbiyyatşünas dostum Nazim<br />
Muradovu və türk dünyasının dəyərli<br />
ziyalısı, bu universitetin Türk dünyası<br />
bölüm başqanı sevimli Yavuz Akpınar<br />
xocanı ziyarət edirəm. Universitet<br />
imtahanlar ərəfəsindədir. Türk<br />
dünyasından gələn aspirant tələbələr<br />
Nazim bəylə Yavuz xocanı dinc<br />
buraxmırlar.<br />
Nazim bəy mənə Nəsib bəy<br />
Yusifbəylinin nəvəsinin İzmirdə<br />
olduğunu söyləyir. İsrarla<br />
görüşdürməyini xahiş edirəm. Elnur<br />
Paşa, mən, Nazim bəy iyunun 17-də<br />
gəzə-gəzə gəlib üzərinə “Yusif Bəy<br />
Əczahanəsi” yazılmış bir “Aptek”in<br />
önündə dayanırıq. Fotomakinanı<br />
işə salıb “Aptek”i çəkirəm. Önəmlisi<br />
olan üzərində yazılan “Yusif bəy” adı<br />
hədsiz marağıma səbəb olur. Bir azdan<br />
içəridən çıxıb keçmişdə qalmış bir tarixi<br />
həyatı öz həyatımıza qatıb söhbətə<br />
başlayırıq.<br />
Azərbaycan Cümhuriyyətinin ilk<br />
qurucularından və nazirlərindən birini<br />
–Nəsib bəy Yusifbəylinin nəvəsi, türk<br />
dünyasının böyük öndəri Qaspıralının<br />
qızının nəvəsi Yusif Akçuraya şəcərəsi<br />
uzanan Yusif bəy Nəsibbəyli danışdıqca<br />
içimizdə qəhərimizi boğa bilmirik.<br />
Nazim: – Nəsib bəyə atası –<br />
Niyazi bəyin haqqında Qaspıralının<br />
məktubları var. Şəfiqə xanım gəlir evə 1 ,<br />
ancaq uşaqları Krımdadır. Məktubunda<br />
babası yazır ki, Niyazi bəy çox dəcəllik<br />
edir. Hərdən mənim otağıma gəlir, hər<br />
şeyi alt-üst edir. Bunu Qaspıralı deyir.<br />
Hətta, deyir, otaqdan qovana qədər<br />
yaxamdan əl çəkmir. Bir də balaca<br />
Zöhrə var, Niyazi bəyin kiçik bacısı.<br />
Çox maraqlı həyat hekayələri var.<br />
Hər kəsin heyran qalacağı bir ailə.<br />
Mən: – Bunların bir tərəfində Yusif<br />
Akçura, bir tərəfində Qaspıralı, bir<br />
tərəfində də Nəsib bəy Yusifbəyli var.<br />
Bunlar haqda bilgi verərsənmi?<br />
Yusif bəy: – Krımda Qaspıralının<br />
“Tərcüman” qəzeti çıxardığı<br />
məlumdur. Nəsib bəy Yusifbəyli<br />
Gəncədən Qaspıralının heyranlarından<br />
biridir. Milliyətçidir. Sonra tanış<br />
olurlar. Ancaq Şəfiqə xanımla necə tanış<br />
olduqları haqqında mənim məlumatım<br />
yoxdur. Şəfiqə xanım da çox modern<br />
qadın, həm də “Aləmi Rüsvan”, yəni<br />
“Tərcüman” əlavəsini çıxaran qadındır.<br />
Rusiyadakı qadın hərəkatının öncülü<br />
olan biridir. Məncə, Qaspıralı Zöhrə<br />
xanımla necə evlənmişsə, Nəsib bəy də<br />
Şəfiqə xanımla o cür evlənib. Bir-birinə<br />
könüllərini qapdırmışlar. Nəsib bəy<br />
hətta “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi”<br />
1 Nəsib bəyin həyat yoldaşı
adlı çalışmalar da hazırlayıb.<br />
Mən: – Onların neçə uşaqları olub?<br />
Nazim: – Biri Niyazi bəydir.<br />
Yusif bəy: – Xalam Zöhrə xanımdır.<br />
Xalamın üç oğlu vardır.<br />
Nazim: – Qaspıralıdan bu yana<br />
şəcərə olaraq davam edə bilərikmi?<br />
Yusif bəy: – Qaspıralının qızı<br />
Şəfiqə xanımdır. Mən Şəfiqə xanımın<br />
nəvəsiyəm. Oğlunun adı Niyazi,<br />
qızınının adı Zöhrədir. Onlar 1900<br />
neçədəsə, tam söyləyə bilmirəm,<br />
buralara gəliblər.<br />
Mən: – 1918-1919-cu illərdə ola<br />
bilərmi?<br />
Yusif bəy: – Deyəsən o illərdir. Rus<br />
inqilabından sonra gəliblər.<br />
Xanəmir: – Atanız nə işlə məşğul<br />
olurdu?<br />
Yusif bəy: – Atam Xarici İşlər<br />
Nazriliyində işləyib. Eyni zamanda<br />
idman üzrə vəzifələndirilmişdir. Niyazi<br />
Kürdəmirli...<br />
Yusif bəyin xanımı: – Kürdəmir nə<br />
deməkdir?<br />
Yusif bəy: – Azərbaycanda bir<br />
şəhərin adıdır. Sonra Kür adlı bir çay da<br />
var.<br />
Nazim: – Babanızın öldürüldüyü<br />
yer də Kürdəmirdir. Bir də Zərifə<br />
Kürdəmirli var İstanbulda. O da<br />
Topçubaşovun nəvəsidir. Həsən bəy<br />
Zərdabinin qızı. Onun xanımı da<br />
Qaraçay türklərindəndir. H.Zərdabi<br />
qəzetdə bir tələbə siyahısına rast<br />
gəlir ki, onların arasında bir nəfər<br />
türk-müsəlman qızı da olur. Bakıdan<br />
qalxıb gedir, o qızla tanış olur və<br />
evlənirlər. Özü də Qaraçay-Bolqar<br />
türklərindəndir. Həsən bəy Zərdabi,<br />
Qaspıralının, Əlimərdan bəy<br />
Topçubaşovun tarixi rəsmləri var.<br />
Demək istəyirəm, Zərifə Kürdəmirli ilə,<br />
bu soyadla əlaqəniz varmı, ya yoxmu?<br />
Yusif bəy: – Kür Gəncədə bir çay<br />
olduğu üçün atam xüsusi olaraq<br />
soyad götürüb. Bura gəldikləri zaman<br />
Qaspıralı soyadı ilə gəliblər. Sonra<br />
Kürdəmirli deyə qəbul ediblər. Səbəbi<br />
nədir, niyə belədir, bir şey bilmirəm.<br />
Atam atasını sevirdi. Azərbaycanda<br />
öldürüldüyünü də bilirdi.<br />
Nazim: – 1921-ci ildə ermənilər<br />
tərəfindən öldürülür.<br />
Mən: – Siz bu məlumatları kimdən<br />
aldınız?<br />
Yusif bəy: – Ən çox nənəm<br />
danışardı.<br />
Mən: – Keçmişdən, soyunuzdan<br />
danışdığı vaxt hansı halda olardı?<br />
Yusif bəy: – O qadın, həqiqətən,<br />
yetişmiş bir qadın olub. Yəni dünya<br />
qadın hərəkatının öncüllərindən biri<br />
idi.<br />
USTAD senet.az / may<br />
77
USTAD senet.az / may<br />
78<br />
Mən: – Neçə il yaşadı?<br />
Yusif bəy: – 80-ə yaxın.<br />
Mən: – Türkiyəyə gəldikdən sonra<br />
heç evlənmədimi?<br />
Yusif bəy: – Xeyr! Burda da<br />
Azərbaycan və Krım dərnəklərinə<br />
gedərdi.<br />
Mən: – Siz neçə qardaş, bacısınız?<br />
Yusif bəy: – Bir bacım da var.<br />
Ankarada yaşayır. Şahiqa Kürdəmirli.<br />
Mən: – Siz hansı universiteti<br />
bitirdiniz?<br />
Yusif bəy: – Ankarada İqtisadi və<br />
Ticarət Akademiyasını bitirmişəm.<br />
Mən: – İndi nə işlə məşğulsunuz?<br />
Yusif bəy: – Təqaüdçüyəm. Həyat<br />
yoldaşımla birlikdəyəm.<br />
Mən: – Bəs bu uzun illər boyunca<br />
bu məsələlərlə maraqlanan, sizləri<br />
danışdıran olubmu? Ən azından<br />
özünüz araşdırma yapa bilərdiniz.<br />
Yusif bəy: – Bu işlə Maral Qaspıralı<br />
bir az maraqlandı.<br />
Mən: – O, kimin qızıdır?<br />
Yusif bəy: – Heydər bəyin qızı<br />
idi. Təəssüflər ki, o da vəfat edib.<br />
Sonra mənim xalauşaqlarım da<br />
bu işlərlə maraqlanırdılar. Oğuz,<br />
Dəniz, Səlcuq, Surə heç maraqlana<br />
bilmədi. O, Almaniyada yaşayır. Oğuz<br />
da Almaniyadadır. Dəniz də heç<br />
maraqlanmadı. Yalnız Səlcuq bir az can<br />
yandırdı. O da vəfat etdi.<br />
Mən: – Neçə yaşında, harda?<br />
Yusif bəy: – 78 yaşında. O da<br />
İstanbulda yaşayırdı. Xalam da Şəfiqə<br />
xanımla birgə İstanbulda yaşayırdılar.<br />
Mən: – Yusif bəy, bu nəslin, soyun,<br />
kökün içindən Turan idealına sahib<br />
çıxan bir adam, bir ad varmı? Heç<br />
bu anlayışa, davaya könül verən,<br />
heç olmasa bir türk kimi o keçmişi, o<br />
inanları araşdıran birisi çıxmadımı?<br />
Yusif bəy: – Olmadı,olmadı,<br />
olmadı...<br />
Mən: – Sizin uşaqlarınız varmı?<br />
Yusif bəy: – Xeyr. Bacım da evlidir.<br />
Onların da uşaqları yoxdur.<br />
Mən: – İndiyə qədər sizi axtaranlar,<br />
sizinlə maraqlananlar olubmu?<br />
Yusif bəy: – Xeyr. Nəsib bəyin<br />
Gəncədə evi var. O əvvəlcə muzey<br />
olub. İndisə əqrabalarımıza veriblər.<br />
Qohumlarımız çox maraqlanır bizimlə.<br />
Bir-iki dəfə zəng ediblər. Gözləyirlər ki,<br />
durub ora – Gəncəyə gedək.<br />
Mən: – Nə düşünürsünüz? Bu<br />
qədər hadisələr olub, bu qədər dəyərli<br />
insanlar yaşayıb gedib...<br />
Yusif bəy: – Hər şeyi yenidən<br />
canlandırmaq lazımdır. Zöhrə xanım<br />
evində bəzi əşyalar, sənədlər var idi.<br />
Onlar da itdi, yoxa çıxdı. Beləcə bir-iki<br />
dostun çalışmaları qaldı ortada.<br />
Mən: – Azərbaycana heç<br />
getmədinizmi?<br />
Yusif bəy: – Getmədim.<br />
Mən: – Getmək barədə heç<br />
düşünürsünüzmü?<br />
Yusif bəy: – Mütləq gedəcəm.<br />
Mən: – Dədə-baba torpaqlarına<br />
gedib oraların havasını udub, insanları<br />
ilə tanış olmaq, ünsiyyətə girmək sizə<br />
əvəzsiz duyğular yaşadar…<br />
Yusif bəy: – Sizinlə görüşüb tanış<br />
olmağıma çox şad oldum. Harada<br />
yaşayırsınız?<br />
Mən: – Bakı şəhərində.<br />
Nazim: – Nəsib bəy Yusifbəylinin<br />
məzarı bildiyimə görə, Gəncədədir.<br />
Onu ermənilər Kürdəmirdə öldürüblər.<br />
Ancaq atası da çox məhşur adam<br />
olub. Sizin babanız sayılır. Onlar bəy<br />
ailəsində, zəngin bir ailədə yetişiblər.<br />
Məncə, Rəfibəylilərlə də yaxın olublar.<br />
Mən: – Gəncəlidirlərsə qohum da ola<br />
bilərlər.<br />
Nazim: – Şəfiqə xanıma onun<br />
ölümünü gec söyləyiblər. Nəsibbəylini<br />
öldürüblər. Şəfiqə xanımı İstanbula<br />
gətirirlər, ancaq ölüm məsələsini Şəfiqə<br />
xanıma demirlər. O, həyat yoldaşına<br />
çox bağlı olub. Yoldaşı ona çox<br />
narahatlıqlar yaşatmasına baxmayaraq,<br />
yenə də ona sadiq qalıb.<br />
Mən: – 20-22 yaşlı xanım həyat<br />
yoldaşını itirir, ancaq 75-80 yaşına<br />
qədər yaşayır, əsl türk qadını olaraq heç<br />
evlənmir.<br />
Yusif bəy: – Nəsib bəyin məzarını<br />
görmüsünüzmü?<br />
Mən: – Mən görmədim.<br />
Nazim: – Mən də. Ancaq Gəncədə<br />
olmalıdır.
Yusif bəy: – Oralara<br />
getmədiyimdən mən də heç görmədim.<br />
Yusif bəy sülaləsinin o tərəfindən<br />
də heç bir məlumatım yoxdur.<br />
Şəfiqə xanımgil Trabzona gəliblər.<br />
Trabzondan İstanbula gedərkən,<br />
Nəsib bəyin vəfatını həyat yoldaşına<br />
söyləyiblər. Ortada çox qarışıq<br />
hadisələr var. Ermənilərin öldürdüyü<br />
haqda çox danışırlar.<br />
Nazim: – Maşın qəzasında<br />
öldürülüb.<br />
Yusif bəy: – Hər halda, qaçmayıb.<br />
Nazim: – Şəfiqə xanım Gəncədən<br />
çıxıb Krıma, Bağçasaraya gedir. 1915-<br />
ci ildə Qaspıralının cənazə törənində<br />
Nəsib bəylə barışırlar.<br />
Mən: – Şəfiqə xanım – nənəniz<br />
Qaspıralı haqqında bir şey<br />
söyləyirdimi? Nəsə hər hansı bir detal,<br />
epizod, xatirə danışıbmı sizə?<br />
Yusif bəy: – Hər vaxt böyük bir<br />
elm adamından, Turan fikir aləmində<br />
hansı səylə gecə-gündüz işləməyindən,<br />
mübarizə apardığından danışardı.<br />
Ailəsi, həyat yoldaşı ilə bağlı heç bir<br />
xatirə danışmazdı. Yalnız Qaspıralının<br />
Turan fikir aləmi içərisində necə<br />
mücadilə apardığından danışardı.<br />
Mən: – Türk belə olub da. Ərindən,<br />
arvadından heç vaxt danışmaz.<br />
Həmişə dədə-babasından danışar.<br />
Bu, bir etnosun, sadəcə, yazılmamış<br />
qanunlarından bir dənəsidir. Sovet<br />
ideologiyası bizə yazarlar vasitəsilə<br />
nənələrdən danışmağı da öyrətdi.<br />
Bu xarakter bizim yazarlara rus<br />
yazarlarından keçdi.<br />
Yusif bəy: – Necə qəzet<br />
çıxardığını, qəzet çıxarmaq üçün nə cür<br />
çırpındığını, İstanbula gəldiyini, Orta<br />
Doğuya getdiyini, oralarda türk milləti<br />
adına nələr etdiyindən danışırdı.<br />
Mən: – Başlarından keçən hər hansı<br />
bir hadisəni danışmadımı?<br />
Yusif bəy: – Xeyr.<br />
Mən: – Bəs Nəsib bəydən necə?<br />
Yusif bəy: – Ondan da eləcə. Babam<br />
haqqında çox təkidlə suallar sorurdum.<br />
Ermənilərin babamla bağlı çox qarışıq<br />
sözləri-söhbətlərindən danışardı. Atam<br />
bu hadisə ilə əlaqədar bir bizə heç nə<br />
demədi. Xalamın ərinin də adı Mirzə<br />
Göygöl olub. O da oralı idi. Onun<br />
qardaşı Çingiz Göygöldür. Bunların<br />
hamısı vəfat etdi. Çingiz bəyin yanına<br />
sovetlər dönəmində üç xanım gəldi.<br />
O zamanlar mənim də onlarla söhbət<br />
etmək imkanım oldu. Yanlarında da bir<br />
pilot vardı. Necə Türkiyəyə gəlmişdilər,<br />
anlaya bilmədik. Necə icazə almışdılar?<br />
Əvvəlcə Qarsa gəliblər. Orada çox<br />
çətinlik çəkiblər. Sorğu-suala tutublar.<br />
Təyyarə ilə gələ bilmirdilər, onda<br />
avtobuslamı, nə iləsə birtəhər keçiblər<br />
Türkiyəyə. Mən o zaman dedim, necədi<br />
vəziyyət? Onlar da dedi ki, Nəsib<br />
bəyin Gəncədə evi var. Bu adam baş<br />
nazir olub. Bir çox sənədləri də son<br />
illərə qədər qalırmış. Olsun Qaspıralı.<br />
Ən azından “Tərcüman” kimi bir<br />
qəzet çıxarıb. Bunların çox zəngin bir<br />
keçmişi olub. Keçmişləri ilə əlaqəli heç<br />
olmazsa, xatirələri, sənədləri olmalı<br />
idi. O qadın ağıllı qadına oxşayırdı.<br />
Rəhmətə gedib. Dedi ki, Gəncəyə<br />
getsəniz babanıza məxsus 1-2 əşya, 1-2<br />
sənəd tapa bilərsiniz. Bu adam o vaxt<br />
dövlətin adından nə qədər qərarlar<br />
verib. Mənim babam balaca adam<br />
olmayıb axı.<br />
Nazim: – Çingiz Cüvarlı akademik,<br />
Toğrul Cüvarlı Nəsib bəy Yusifbəylinin<br />
bacısı uşaqlarıdır. Yəni, sizin atanız<br />
Niyazi bəyin bibisi uşaqlarıdır. Nəsib<br />
bəy onların dayısıdır. Onlar hələ də<br />
yaşayırlar.<br />
Yusif bəy: – İndi onlar haradadırlar?<br />
Nazim: – Hazırda Azərbaycanda,<br />
Gəncədə, ya da ki, Bakıda yaşayırlar.<br />
Onlar Azərbaycanda məhşur elm<br />
adamlarıdır.<br />
Yusif bəy: – Çox maraqlanıram.<br />
O zamanlar bir çox hadisələr baş<br />
verib. Osmanlının son zamanlarına<br />
təsadüf edir. Nəsib bəy də Azərbaycan<br />
Cümhuriyyəti dönəmində bir çox<br />
həyati dərəcədə önəmli olan qərarlara<br />
imza atmış adamdır. Ola bilməz ki,<br />
bunlar yazılıb-çizilməsin.<br />
Nazim: – Bunların hamısı var.<br />
Nəsiman Yaqublu, Cəmil Həsənli bir<br />
qismini çap etdirdilər.<br />
Yusif bəy: – O qadın o vaxt mənə<br />
USTAD senet.az / may<br />
79
USTAD senet.az / may<br />
80<br />
dedi ki, ruslar heç vaxt bu cür tarixi<br />
sənədləri, reallıqları cırmaz, yox<br />
etməzlər. Mükəmməl şəkildə qoruyub<br />
saxlayırlar.<br />
Mən: – Onların hamısı durur. Yavaşyavaş<br />
gün işığına çıxarırlar.<br />
Yusif bəy: – Bir “Tərcüman”<br />
qəzetinə belə sahib çıxa bilməmişik.<br />
Mən: – Nazim bəygil İzmir<br />
Universiteti olaraq Yavuz Akpınarın<br />
səyi, qeyrəti, təşəbbüsü ilə<br />
mikrosxemlər şəklində “Tərcüman”ın<br />
saylarını Amerikadan alıb gətiriblər.<br />
Yavuz Xoca onları mənə göstərəndə<br />
həyəcandan az qaldım ağlayam. Axı bu<br />
necə olur? Hər şeyimiz Amerikadan,<br />
Avropadan çıxır. ...<br />
Yusif bəy: – Mən onların Amerikaya<br />
aparıldığını öyrənmişdim.<br />
Mən: – Nazim bəy “Tərcüman”ın<br />
təxminən bütün saylarını oxuyub.<br />
Nazim: –“Tərcüman”ın 13 min<br />
sayı çıxıb. 1883-cü ildə aprelin 10-da<br />
ilk nömrəsi çap olunub. Qaspıralının<br />
bundan əvvəl də çıxardığı qəzetlər<br />
var. “Tonquç” (qaranquş deməkdir),<br />
“Şafaq”, “Ziya” (bunu Lütfizadə<br />
qardaşları çıxarıblar). Qaspıralı<br />
hər vaxt yazıb bunu: Bizim qəzet<br />
redaktorların şeyxi Həsən bəy<br />
Zərdabidir. “Tərcüman”ı düz 35 il<br />
dayanmadan çıxarıb. Bütün hərəkətləri<br />
planlı olub. 1867-ci ildə Voronejdən<br />
hərbi məktəbdən qovulur. Səbəbi isə<br />
yunanlara qarşı Giritdə savaşmaqdır.<br />
Girit də türklərin əlində olub. Odessada<br />
Mustafa adlı dostu ilə İstanbula<br />
gəlmək üçün gəmiyə minərkən<br />
tutulurlar. Hərbi məktəbdən atırlar.<br />
Sonra Fransaya gedir. Turgenyevin<br />
katibliyini edir. Məşhur Kaçkov olub,<br />
onların ailəsinə gedib-gəlir. Kaçkov<br />
rus milliyətçisidir, ondan milliyətçiliyi<br />
öyrənərək rus milliyətçiliyinə tətbiq<br />
edir. 1982-ci ildə İstanbula gəlir. Orada<br />
dayısı yaşayırdı. İstanbulu da çox<br />
mükəmməl tanıyıb öyrənir.<br />
Bir ara Bağçasarayda bələdiyyə<br />
başqanlığına keçir. İlk “Üsulucədid”<br />
məktəbini açır. Türküstanın<br />
hər tərəfindən müəllimllər gəlib.<br />
Bağçasarayda “Üsulu-cədid”<br />
məktəbi bir dənədirsə, 1905-də 10<br />
min dənə olub. Bu məktəblər türk<br />
dünyasının hər yerinə yayılır. Bu adam<br />
modernləşmənin atasıdır.<br />
Mən: – Nazim bəy, “Tərcüman”ın<br />
çıxmasından, maddi tərəfindən<br />
danışmağını istərdim. Bildiyim<br />
qədərilə, həyat yoldaşının bu<br />
istiqamətdə böyük cəhdləri olub.<br />
Nazim: – Həyat yoldaşı Akçura<br />
ailəsindən Zöhrə xanım Qasprinskaya<br />
bütün sərvətini “Tərcüman” qəzetinin<br />
çıxmasına xərcləyir. Məncə, Zöhrə<br />
xanım olmadan Qaspıralı bu işləri görə<br />
bilməzdi. Qaspıralı modern insandır.<br />
O qədər də qapalı deyil. Ticarəti gözəl<br />
bilir. Bir ara neft şirkəti də qurur.<br />
Mən: – “Tərcüman”ın ilk çıxdığı<br />
türkcə ilə son çıxdığı türkcə arasında<br />
fərq çoxdurmu?<br />
Nazim: – Qaspıralı 1881-ci ildə<br />
“Rusiya müsəlmanları” adlı əsərini<br />
rusca yazır. “Tavrida” qəzetində də<br />
çap etdirir. Bu qəzet Krımlı karaim<br />
türkləri tərəfindən çap olunurdu.<br />
Sonralar “Tərcüman”da türkcə<br />
ilə yazır. Getdikcə əsərlərinin dili<br />
təkmilləşir. Hər şeyə rəğmən, Qaspıralı<br />
“dildə, fikirdə, işdə birlik” ideyasını<br />
əvvəlcədən planlaşdırmışdı.<br />
Mən: – Bildiyimə görə, xeyriyyə<br />
cəmiyyətləri və vəqflər qurub.<br />
Bunlarsız da qəzet çıxara bilməzdi.<br />
Qaspıralı məsələyə bütün yönlərindən<br />
yanaşıb.<br />
Nazim: – Həm ziyalı, həm də iş<br />
adamıdır. Krımda “Georgi” şirkətinin<br />
sahibi olub. Şirkətin bütün sənədləri<br />
onun adına yazılıb. Bolşeviklərin<br />
gəlməsi işlərini pozur.<br />
Yusif bəy: – Hətta, Bakıdakı neftdə<br />
də haqqı olub.<br />
Mən: – Onu bilmirəm.<br />
Yusif bəy: – Ancaq Osmanlı ilə<br />
keçinib, bu barədə bir şey öyrənmək<br />
istərdim.<br />
Nazim: – İstanbula çox gəlib. Burda<br />
çox önəmli olan dostları yaşayıb.<br />
Sultan Abdul Hamidə möhtəşəm<br />
hörməti olub. “Gənc Türklər”lə əlaqəsi<br />
olmasına baxmayaraq, onların radikal<br />
addımlarına qarşı gəlib. “Gənc Türklər”
onun millət vəkilliyinə namizədliyini<br />
irəli sürsələr də bu istəyi rədd edib.<br />
Mən: – Atanız, babanız da sizin kimi<br />
belə ucaboy olub?<br />
Yusif bəy: – Xeyr. Atam mənim kimi<br />
deyildi.<br />
Mən: – Nazim bəy, necə oldu ki,<br />
Yusif bəyi aradınız?<br />
Nazim: – Tofiq Abdinin bir yazısında<br />
İstanbuldakı azərbaycanlılardan bəhs<br />
edir. Orda Əli bəy Topçubaşovun<br />
nəvəsi, Həsən bəy Zərdabinin nəticəsi,<br />
Zərifə Kürdəmirlidən danışır. Mən<br />
Tofiq bəyə yazdım ki, onlardan sizdə<br />
telefon nömrəsi olanı varsa, mənə<br />
göndərin. O da hamısına nömrəsini bir<br />
siyahıda mənə göndərdi. Mən də bu<br />
siyahını Yavuz Akpınar xocaya verdim.<br />
O İstanbula getdi, mən gedə bilmədim.<br />
Zərifə xanımla görüşüb. Nəsib bəyi<br />
bir dəfə televizorda gördüm. İnternetə<br />
girib İzmir türk telekomdan telefon<br />
nömrəsini aldım. Bir neçə dəfə özü ilə<br />
telefonda danışmışıq. Sizin gəlişiniz<br />
görüşməyimizə vəsilə oldu. Demək,<br />
görüşmək bu gün bizə qismət imiş.<br />
Yusif bəy: – Siz nə yaxşı belə işlərlə<br />
məşğulsunuz?<br />
Mən: – Bilmirəm, bu yöndə bir az<br />
xəstəliyim var.<br />
Yusif bəy: – Hə, onu da söyləyim.<br />
İstanbulda “Tərcüman” adlı qəzetin<br />
yazarı Nazlı İlkas balaca bir məqalə<br />
yazmışdı bizimlə bağlı.<br />
Nazim: – Onların çıxardığı<br />
“Tərcüman” ayrıdır.<br />
Yusif bəy: – Xeyr, adını ordan<br />
alıblar.<br />
Nazim: – Əhməd Nicat əfəndinin<br />
çıxardığı “Tərcümani-həqiqət” var.<br />
Amma Qaspıralının çıxardığı qəzet<br />
“Tərcümani-əhvali zaman”dır –<br />
Zamanın və olayların tərcümanı.<br />
“Tərcüman” sözü həm də klavuz,<br />
yol göstərən, rəhbər deməkdir.<br />
Sadəcə ruslardakı “perevodçik”<br />
deyil. Perevodçik türkcədə mütərcim<br />
deməkdir. Ancaq “Tərcüman”ın<br />
türkcəsi mütərcim qarşılığını vermir.<br />
Mən: – Ədəbiyyat aləmindən o<br />
qəzetdə nələr var?<br />
Nazim: – Məsələn, Azərbaycan<br />
ədəbiyyatından Seyid Əzim Şirvaninin<br />
əsərlərini çap ediblər. Məhəmməd<br />
Hadinin şeirlərini yayımlayıblar. Başqa<br />
türk xalqlarının ədəbiyyatında da o<br />
dönəmin yazarlarına yer ayırıblar.<br />
“Tərcüman” qəzetini hazırlayırıq. 10<br />
cilddə kitab şəklində təqdim etməyi<br />
düşünürük. 1906-cı ilə qədər qəzet<br />
həm rusca, həm də türkcə çıxırdı.<br />
1906-cı ildən sonra sadəcə türkcə<br />
çıxarılır. Onun ruscası, türkcəsi çox<br />
mükəmməldir. Ehtiyac olduğunda<br />
rusca da məqalələr çap etdiriblər.<br />
Yusif bəy: – Atam da rusca, fransızca<br />
çox mükəmməl bilərdi. Kiril əlifbasında<br />
yazıb oxuyurdu. Bağçasarayda,<br />
Krımda, Gəncədə nə qədər öyrənə<br />
bilərdi ki? Balaca uşaq olublar. Şəfiqə<br />
xanım uşaqlarına elm öyrətməyi davam<br />
etdirərək, rusca, kirilcə öyrətmiş, hətta<br />
rus ədəbiyyatını da oxutmağı gözardı<br />
etməmişdir. Evimizdə bütün rus<br />
klassiklərinin rusca kitabları var idi.<br />
Mən: – Atanız Niyazi bəy nə vaxt<br />
rəhmətə getdi?<br />
Yusif bəy: – 1963-cü ildə. 57 yaşı<br />
olardı.<br />
Nazim: – Demək xalanızdan 10 il<br />
qabaq.<br />
Yusif bəy: – Bir ara Qaspıralıgil<br />
Krımda, Azərbaycanda pul çıxartmağı<br />
düşünüblər. Onların bu işinin<br />
axırından xəbərim yoxdur. Bu adamlar<br />
başladıqları işi heç vaxt yarıda<br />
qoymazdılar.<br />
Nazim: – Bir ara küssələr də 1914-<br />
cü ildə Qaspıralının dəfnində Nəsib<br />
bəy Yusifbəyli Qaspıralının məzarının<br />
başında olub. Demək ki, barışıblar. Bu<br />
rəsm durur.<br />
Mən: – Yusif bəy, sizin xoşbəxtliyiniz<br />
odur ki, siz türk dövrünün ən<br />
mükəmməl zamanında, ən mükəmməl<br />
insanlarının qohumluğundan dünyaya<br />
gəlmisiniz. Bunun fərqindəmisiniz?<br />
Yusif bəy: – Mən bu hisləri həmişə<br />
yaşayıram.<br />
2006-cı il. İzmir.<br />
USTAD senet.az / may<br />
81
USTAD senet.az / may<br />
82
“<strong>Ustad</strong>” <strong>dərgisi</strong> 2018-ci ilin mart ayının əvvəlində Azərbaycan Xalq<br />
Cümhuriyyətinin 100 illiyi münasibətilə elan etdiyi müsabiqəni yekunlaşdırıb.<br />
Müsabiqədə 1918-1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti<br />
dönəmindən, ümumiyyətlə həmin dövrdə baş verən istənilən hadisədən,<br />
ictimai-siyasi, sosial-mədəni mövzulardan, dövrü təsvir etmək şərtilə tarixi<br />
şəxsiyyətlərdən və ya təxəyyül qəhrəmanlarından bəhs edən müasir hekayələr<br />
iştirak edirdi. Qeyd edək ki, hekayələrin janrına məhdudiyyət qoyulmayıb.<br />
Müsabiqə təxminən bir ay müddətində nəinki Bakıda, eyni zamanda,<br />
əyalətlərdə yaşayan yerli yazarların ciddi reaksiyasına səbəb olub. Təşkilat<br />
Komitəsi hekayələrdən ən diqqətəlayiq olanları seçərək Münsiflər Heyətinə<br />
təqdim edib. Münsiflər Heyəti isə 10 ballıq meyar ilə qiymətləndirərək aprel<br />
ayının üçüncü ongünlüyündə müsabiqəyə göndərilən hekayələrin qısa siyahısını<br />
açıqlayıb. Beləliklə, qısa siyahıda münsiflər tərəfindən ən çox bal toplayan imzalar<br />
aşağıdakı kimi sıralanıb:<br />
I yer: Rəşad Babalı “Dar ağacı” hekayəsi 9,5 bal<br />
II yer: Lalə Məmməd “Görünən əraf” hekayəsi 8,5 bal<br />
III yer: Tural Türksoy “Al-yaşıl pişnamaz” hekayəsi 8 bal<br />
Müsabiqədə uğurlu iştiraka görə təltifnamə sahibləri:<br />
Nizami Hüseynov “Qəzetçi Seyid” 7,5 bal<br />
Cavid Qədir “İtki” 7,5 bal<br />
Aytən Rəfixanova “Pirəmsaq baharı” 7,5 bal<br />
Tural Cəfərli “Rus çəkmələrinin qoxusu” 7 bal<br />
Ceylan Mumoğlu “Quyu” 7 bal<br />
Pərviz Əlyaroğlu “Yüzillik həsrət” 7 bal<br />
Ülviyə Tahir “Sakvoyaj” 6,5 bal<br />
Şəfa Vəli “O evin tarixçəsi” 6,5 bal<br />
Əliağa Əzimzadə “145-ci iclas” 6 bal<br />
Aida Quliyeva “100 yaşlı şəkil” 5,5 bal<br />
Müsabiqədə iştiraka görə bütün müəlliflərə təşəkkür edirik! Qarşıdakı<br />
səhifələrdə seçilmiş hekayələr oxuculara təqdim ediləcək. Tariximizin ən çətin və<br />
keşməkeşli, eyni zamanda, şərəfli dövrü barədə yazılmış hekayələri dərgimizdə<br />
dərc etməkdən qürur duyuruq.<br />
Hörmətlə, “<strong>Ustad</strong>” <strong>dərgisi</strong>nin yaradıcı heyəti<br />
USTAD senet.az / may<br />
83
USTAD senet.az / may<br />
84<br />
Dar ağacı<br />
1-ci yer<br />
Rəşad Babalı<br />
– Yoldaş Nəsib, bir bura bax.<br />
Nəsib bəy atının gəncəli Ələsgərin<br />
dediyi tərəfə başını döndərdi. İki<br />
gündür yanan evlərin xarabalığından<br />
tüstülər qalxırdı. Bir qədər getdikdən<br />
sonra önündə üç meyit gördü.<br />
Onlardan birini görən kimi sifətinin<br />
rəngi dəyişdi. Yaxınlaşıb diqqətlə baxdı.<br />
Daha da əmin olmaq üçün Ələsgərdən<br />
meyiti arxası üstə çevirməyini istədi.<br />
Ələsgər ağırlaşmış cəsədi birtəhər<br />
çevirəndən sonra Nəsibdən qeyriixtiyari<br />
nalə qopdu:<br />
– Aman Allah!<br />
Gördüyü meyit atasının ailəvi dostu<br />
Mustafa dayının idi. Mustafa kişi həm<br />
də onun sevdiyi qızın atasıydı.<br />
Nəsib bəy Şamaxının məşhur<br />
bəylərindən Şıxəli bəyin kiçik oğluydu.<br />
İki oğlu, üç qızı olan Şıxəli bəy böyük<br />
oğlunu özü kimi böyütmüşdü.<br />
Təsərrüfatını özündən sonra ona<br />
həvalə etmək fikrindəydi. Nəsibi isə<br />
oxumağa meyilli olduğundan əvvəlcə<br />
rus-tatar məktəbinə, sonra Tiflisdəki<br />
gimnaziyaya, oradan da Kiyevə<br />
göndərmişdi. Nəsib bəy Tiflisdən<br />
başlayaraq təlatümlü həyat keçmişdi.<br />
Gimnaziyada sol görüşlü müəllimlə<br />
və sinif yoldaşlarının təsiriylə sol<br />
ədəbiyyata meyil etmişdi. Bu kitabları<br />
hətta özüylə Şamaxıya belə gətirmişdi.<br />
Əvvəl eserlərə, müharibə başlayandan<br />
sonra isə bolşeviklərə qoşuldu. Gizli<br />
təşkilatlara üzv oldu. Hətta bir dəfə<br />
Kiyevdə polis onu yaxalayıb həbsə<br />
salsa da, atasının göndərdiyi pulla iki<br />
ay sonra azad olmuşdu.<br />
Sosial siniflər arasındakı<br />
bərabərsizlik, əzən sinif, proletar,<br />
zəhmətkeş, yoldaş sözləri dilindən<br />
düşməzdi. Şamaxıda böyüdüyü<br />
dostlarıyla artıq sözü tutmurdu. Uşaq<br />
vaxtı atasının erməni çobanı Samveli<br />
necə döydüyünü xatırlayırdı: Şıxəli bəy<br />
atın üstündə qamçıyla dayanmadan<br />
Samveli döyür, “Heyvanlar hanı?”<br />
deyirmiş. Onda Nəsib bəy dörd-beş<br />
yaşındaydı. Sol görüşlü insanların<br />
propaqandasını əxz etməyində bu<br />
hadisə önəmli rol oynamışdı. Buna görə<br />
də atasına bir xeyli acığı da vardı.<br />
Ələsgər atını gətizdirib Nəsib bəyin<br />
yanına yaxınlaşdı. Nə qədər tənbeh<br />
olunsa da, “Nəsibə bəy” deyə müraciət<br />
etdi:<br />
– Bəy, gəl qayıdaq Bakıya.<br />
Şaumyanın dediyi kimi deyil bunlar.<br />
Qayıdaq orada araşdıraq. Ancaq<br />
müsəlmanları qırıblar. Sinfi mübarizə<br />
yoxdu burda.<br />
Gördüklərindən dəhşətə gələn Nəsib<br />
bəy Ələsgərin sözünü hiddətlə dinləyib<br />
razılıqla başını tərpətdi. İkisi də yola<br />
düşdülər. Mərəzə yaxınlığında bir
kənddə gecələyib, səhər üzü inqilab və<br />
qoxan şəhərə yollandılar. Aprel olsa da,<br />
dağların soyuğu hələ çəkilməmişdi.<br />
Nəsib atasının can dostu Mustafanın<br />
qızı Nərgizi sevirdi. Atası bundan<br />
əvvəlcə xoşlanmasa da həm ailənin<br />
vəziyyəti, həm də qızın özünə görə<br />
razılıq vermişdi. Çünki Mustafa<br />
Şamaxı zəlzələsi zamanı Şıxəli bəyin<br />
ailəsinə çox böyük yardım etmişdi.<br />
Həm də özünü dürüstlükdə, etibarda<br />
yaxşı göstərmişdi. Zəhmətkeş, amma<br />
imkanlı kəndliydi. Kimsəyə ağız açmaz,<br />
əvəzində kömək etdiyi adamların<br />
sayı-hesabı yox idi. Elçilikdən sonra<br />
Nərgiz xəstələndi. Şıxəli bəy gələcək<br />
gəlinini həm qışı rahat keçirmək, həm<br />
də müalicə etdirmək üçün Göyçaydakı<br />
qışlağına göndərmişdi.<br />
Nəsib bəy Bakıya çatan kimi özünü<br />
komissarlığın qərargahına yetirdi.<br />
Qabağına çıxan Əzizbəyovun az qala<br />
yaxasından yapışacaqdı. Özünü ələ<br />
almağa çalışsa da, yenə səsində qəzəb<br />
hiss olunurdu:<br />
– Yoldaş Əzizbəyov, Şamaxıda baş<br />
verənlərdən xəbəriniz varmı?<br />
– Bilirik, yoldaş Nəsib. Əks-inqilabçı<br />
ünsürlərin təhrikiylə ermənilərlə<br />
müsəlmanlar yenə bir-birilərini qırıblar.<br />
– Yalan deməyin. Bakıdan ora<br />
köməyə xeyli erməni gedib.<br />
– Onlar təkcə erməni deyildilər. Hər<br />
millətdən vardı.<br />
– Ermənilər idi. Camaat deyir, bizi<br />
Bakıdan gələnlər qırdılar.<br />
– Onlara inanmayın. Əlimizdə<br />
sənədlər var...<br />
– Mən görüb gəlmişəm.<br />
– Bura baxın, yoldaş Nəsib. Siz<br />
bizimləsiniz, yoxsa burjualarla?<br />
– Mən haqqın yanındayam.<br />
– İnanıram. Hə, yeri gəlmişkən,<br />
silahınızı təhvil verin. Sonra<br />
gördükləriniz barədə ətraflı məruzə<br />
edərsiniz.<br />
Binadan çıxanda onları üç nəfər<br />
silahlı izləyirdi. Əllərindəki naqan<br />
və beşaçılanları təhvil versələr də,<br />
Ələsgərin çəkməsində bir revolver<br />
vardı. Onlar bundan xəbərsizdi.<br />
Təqib edildiklərini və arxalarıyla<br />
gələnlərin sadəcə onları izləmədiklərini<br />
anlamışdılar. Atlarına minib sürətlə<br />
Dağlı məhəlləsinə tərəf getdilər.<br />
İzləyənlər də onları gözdən<br />
qoymamağa çalışdılar. İki həftə əvvəl<br />
baş verən qırğından sonra küçələrdə<br />
adamların sayı xeyli azalmışdı.<br />
Nəsiblə Ələsgər, demək olar, boş<br />
küçələrlə şəhərin yuxarı hissəsinə<br />
tərəf irəliləyirdilər. Nəhayət, Dağlı<br />
məhəlləsinə çatıb əyri küçələrə<br />
buruldular. Təqibçilər də gözdən<br />
qoymamağa çalışırdılar. Nəsib boz<br />
taxtalı evin yanına çatan kimi atdan<br />
düşdü. Ələsgərə də işarə edib, onunla<br />
gəlməsini işarə etdi.<br />
Həyət geniş idi: kürsülü dörd<br />
otaqlı evdən və həyətdəki yardımçı<br />
otaqlardan ibarət idi. Nəsib otaqlardan<br />
birinə keçib, əlində tüfənglə çıxdı.<br />
Ələsgərə evə girib gizlənməyi tapşırdı,<br />
işarə verərsə birbaşa vurmasını dedi.<br />
Təqibçilər əvvəlcə girməyə tərəddüd<br />
etdilər. Əvvəl birinin başı göründü.<br />
Sonra bədəni içəri girdi. Həyətdə<br />
sakitlik olduğunu görüb digərlərini<br />
də çağırdı. Birbaşa evə tərəf getdilər.<br />
Deyəsən, Ələsgər nəyəsə toxunub səs<br />
salmışdı. Qapını açmaq istəyirdilər ki,<br />
Nəsib birini vurdu. Qalan ikisi Nəsibə<br />
tərəf çevrilib atəş açmaq istəyəndə<br />
Ələsgər ikincisini vurdu. Üçüncüsünü<br />
isə ayağından yaraladı. Ağrıdan gah<br />
zarıyan, gah qışqıran təqibçi silahına əl<br />
atmaq istəyəndə artıq gec idi. Nəsib beş<br />
açılanı üzünə tuşlamışdı.<br />
– De görüm, kimsən və səni kim<br />
göndərib?<br />
Yaralının bu dildən anlamadığı hiss<br />
olunurdu. Nəsib rusca təkrar etdi.<br />
Adı Motvey olan bu əsgər Anadolu<br />
cəbhəsindən Rusiyaya qayıdanlardan<br />
idi. Aylardı çıxarmadığı şineli<br />
hisdən, kirdən rəngini itirmişdi.<br />
Əsgərdən dəhşət kir iyi gəlirdi.<br />
Sonuncu dəfə nə vaxt çimdiyini belə<br />
unutmuşdu. Qarsdan Bakıya qədər<br />
ətraf kəndlərdən çırpışdırdıqları<br />
USTAD senet.az / may<br />
85
USTAD senet.az / may<br />
86<br />
ərzaqlarla dolanmışdılar. Bakıya<br />
düşəndən sonra ermənilər bir az<br />
normal yemək vermişdi. İki aydan<br />
çox idi ki, “bu gün-sabah” deyib<br />
onları gözlədirdilər. Motvey illərdi<br />
üzünü görmədiyi ailəsinə qovuşmağı<br />
arzulayırdı. Onun bəzi əsgər yoldaşları<br />
özbaşına yola düşsələr də, bu risk<br />
etməmişdi. Özbaşına deyəndə ki, onsuz<br />
da 1917-ci ilin fevral inqilabından<br />
və həmin ilin oktyabr çevrilişindən<br />
sonra orduda əməlli-başlı dərəbəylik<br />
hökm sürürdü. Əsgərlərə zabitlərinin<br />
əmrlərini yerinə yetirməməkdə sərbəst<br />
olduqlarını demişdilər. Müvəqqəti<br />
hökumətin bu dekretindən sonra bütün<br />
cəbhə boyu zabitlərin tabeçiliyindəki<br />
əsgərlər tərəfindən öldürülməsi<br />
halları çoxalmağa başladı. Eyni hal<br />
Qafqaz cəbhəsində də baş verirdi.<br />
Minlərlə əsgər silahlı-silahsız döyüş<br />
postunu atıb ya evlərinə gedir, ya<br />
bolşeviklərə qoşulur, ya da quldurluqla<br />
məşğul olurdu. Qatı provaslav olan<br />
Motvey quldurluğa gedən dostlarına<br />
qoşulmayıb evinin yolunu tutmuşdu.<br />
Amma hələ Bakıda yubanırdı.<br />
Daşnaklar onlara pul və qənimət söz<br />
vermişdilər.<br />
– Mən, mən, məəəən günahsızam.<br />
Samvel komandir bizi sizin arxanızca<br />
göndərdi ki, izləyək, görək hara<br />
gedirsiniz.<br />
– Hansı Samvel?<br />
– Daşnakların komandirlərindən<br />
biridi. Mənimlə gələnlər yolda<br />
dedilər ki, bu müsəlman gizlətdiyi<br />
qızılların yanına gedir. Gedib qızılları<br />
gətirəcəyik. Sənə də pay düşəcək,<br />
dedilər. Sizi öldürmək istədiklərini<br />
bilmirdim. Müqəddəs Ruha and olsun!<br />
Nəsib bəy silahı hələ də rus əsgərinə<br />
tuşlamış, Ələsgər də hər ehtimala<br />
qarşı əlini tətikdə saxlamışdı. Yaralı<br />
əsgərin artıq təhlükəli olmadığını<br />
görüb silahları endirdilər. Həyəcanları<br />
yatmışdı. Tuşlanan silahların aşağı<br />
endirildiyini görən Motveyin də<br />
həyacanı keçmişdi. Bu dəm ayağındakı<br />
yara yadına düşdü. Güllə budu<br />
dağıtmışdı. Sümüyə dəyməsə də, əti<br />
parçalamışdı. Ağrıdan inildəməyə,<br />
zarımağa başladı.<br />
– Nəsib bəy, bunu neyləyək? Sağ<br />
qoysaq, bizi satacaq.<br />
– Onsuz da bunların qayıtmadığını<br />
görüb arxalarınca gələcəklər.<br />
Qərargahda bizim evi bilənlər mütləq<br />
var. Əvvəl-axır gəlib çıxacaqlar. Gəl,<br />
belə edək. Gedib qonşudan arabanı<br />
alım, nə lazımlı, qiymətli şey varsa<br />
yığıb gedək.<br />
Bunu deyən Nəsib çöl qapının<br />
arxasında itdi. Çox keçmədi, əsəbi<br />
halda geri döndü.<br />
– Qonşu yoxdu, arabası da yoxdu.<br />
Yəqin, o da qaçıb. Yazıq neyləsin...<br />
Canlarını qurtarıblar.<br />
– Bəy, bunu neyləyək?<br />
Nəsib yenə çölə çıxıb tez də qayıtdı.<br />
– Bunların atları var. Yükləyək<br />
atlarına. Rusu da sal içəri, ağzını<br />
bağlayaq. Bəxti gətirsə onu tez<br />
tapacaqlar. Əvvəlcə əlini-ağzını<br />
bağlayaq.<br />
Motvey nə qədər dilə-dişə tutsa da,<br />
yalvarsa da xeyri olmadı. Kəndirlə əlayağını<br />
bağlayıb, ağzına əski soxdular.<br />
Sonra evdəki əşyalardan qiymətli və<br />
atlara yüklənəcək nə varsa, yerbəyer<br />
elədilər. Bir saatdan sonra artıq<br />
yoldaydılar.<br />
Üzü Gəncəyə yol aldılar. Əsas yollar<br />
bolşevik və daşnakların nəzarətindəydi.<br />
Bunda görə də məcbur olub aşağı yolla<br />
getdilər. Göylərçöl istiqamətindən<br />
keçib Ağsuya girdilər. Kiçik bir kənd<br />
olan Ağsu Şamaxıdan və Bakıdan olan<br />
qaçqınlarla doluydu. Əksəriyyəti orada<br />
çox da yubanmayıb üzü günbatana<br />
gedirdi. Yollarda arabalar, piyada, atlı<br />
insanların izdihamı vardı.<br />
Nəsibgil iki gündü yol gedirdilər.<br />
Gecəni kiçik mağarada keçirmişdilər.<br />
Erməni-rus əsgərlərindən savayı<br />
qaçqınları qoymaqla məşğul olan xırda<br />
quldur dəstələri də vardı. Onlarla<br />
rastlaşmamaq üçün ehtiyatla gedirdilər.<br />
Nəsib, nəhayət, özünü atasının<br />
Göyçaydakı qışlağına yetirdi. Atası
Şıxəli ətrafındakı əlliyə yaxın silahlıyla<br />
hələ də Şamaxıda idi. Ermənilərin<br />
əlində olan sakinləri gecəylə hücum<br />
edib azad edirdilər. Bəziləri qisas almaq<br />
üçün erməni kəndlərinə soxulurdu.<br />
– Oğlum, səndən nigaran qalmışdıq.<br />
Dedik, yəqin, hələ də oralardasan.<br />
Qardaşın o gün dedi ki, gəlmisən.<br />
Şükür, salamatsan.<br />
Şükufə xanım oğlunu bağrına basdı,<br />
Ələsgərə də başıyla salam verdi.<br />
– Ana, dostum Ələsgərdi. Gəncəlidi.<br />
Rusiyadan bir gəlmişik.<br />
Nəsib “əqidədaşımdı” – demək istəsə<br />
də, dili varmadı. Artıq onun özünün<br />
də əqidəsinə baxışı qarışmışdı. Həm<br />
də əqidə indi düşünüləcək ən axırıncı<br />
şey idi. Eli-obası ölümdən dönmüşdü.<br />
Şıxəli bəy ailəsi və qohumlarını<br />
vaxtında çıxara bilmişdi. Digərlərinin<br />
onlar kimi bəxtləri gətirməmişdi.<br />
– Ana, başqa kimlər xilas olub?<br />
– Oğlum, Mustafa dayını öldürüblər.<br />
Meyitini atan dünən gətirdi. Deyirlər,<br />
onların kəndinə qapımızın iti hücum<br />
edib.<br />
– Nə it, ana, qudurmuş itlər?<br />
– Yox, ay bala, Samveli deyirəm.<br />
Dədənin erməni nökəri. Allah onun<br />
bəlasını versin!<br />
Qadın bunu deyib ağladı. Nəsib<br />
eşiyə çıxanda gözləri Nərgizi axtardı.<br />
Qız görünmürdü. Ayrı vaxtı sevdiyi<br />
qızın adını valideynlərinin yanında<br />
çəkməkdən utanan Nəsib bu dəfə<br />
vəziyyətin ayrı cür olduğunu hiss edib,<br />
cəsarətləndi:<br />
– Nərgiz hanı, ana, gözümə dəymir?<br />
Şükufə xala elə bil sualı eşitmədi.<br />
Nəsib bir də təkrar etdi. İkinci dəfə ana<br />
gözlərini qoluna silib:<br />
– Aşağıdakı evdədi. Atasının<br />
meyitini görəndən bəri özünə gələ<br />
bilmir. Yazıq qız üz gözünü nə günə<br />
qoyub, – dedi.<br />
Nərgiz Nəsibin səsini eşidib otaqda<br />
olduğunu təsdiqlədi. Yanında kiçik<br />
bacısı da vardı.<br />
– Xoş gəldin, Nəsib qardaş!<br />
– Sağ ol, Mənzər.<br />
– Gedim, su gətirim bacıma.<br />
Mənzər nişanlıların qısa da olsa<br />
tək qalmasına bilərəkdən imkan<br />
yaratdı: uzun zamandır görüşməyən<br />
sevgililər ürəkdən salamlaşsınlar deyə.<br />
Ancaq bir az yubanmaqla qayıtsa<br />
da, Nəsib qapının ağzında qoyub<br />
getdiyi kimi qalmışdı. İkisi də başını<br />
aşağı salmışdı. Sonra Nərgiz baş<br />
verənləri bir-bir anlatdı. Ermənilərin<br />
Şamaxıya doğru gəlməsi barədə<br />
şaiyələr yayılmışdı. İnsanlar təşviş<br />
içindəydilər. Bəziləri ailələrini götürüb<br />
getməyə başlamışdılar. Beş gün sonra<br />
Şamaxıdan bir atlı gəlib ermənilərin<br />
şəhərdə qırğın törətdiyini bildirmişdi.<br />
Bunu deyəndən sonra yenidən çıxıb<br />
gedibmiş. Eyni xəbəri axşama yaxın<br />
başqa bir atlı da xəbər veribmiş. Artıq<br />
insanlar kənddə qalmağın təhlükəli<br />
olduğunu anlamışdılar. Atı, eşşəyi<br />
olan varını-yoxunu yığıb, tələsik yola<br />
düzəlmişdi. Az qisim insan inanmayıb<br />
kənddə qalmışdı. Nərgizgilin ailəsi<br />
də kənddən çıxanlar arasında olub.<br />
Şıxəli bəyin qışlağına üz tutublar.<br />
Mustafa kişi arvadını, iki oğlunu və iki<br />
nökərini qışlağa qoyandan sonra, geri<br />
qayıtmalı olub. Bibisi Sona xanımı da<br />
götürməliymiş: xəstəlikdən ayaqları<br />
tutulan arvadı heç kim götürməyibmiş.<br />
Mustafa kişi kəndə girəndə ermənilər<br />
artıq bir-bir evlərə girib talayır,<br />
qalanları öldürürmüşlər. Kəndə gedən<br />
yolda azı iyirmi meyit saymışdı.<br />
Kəndin küçələrində eləcə meyitlər<br />
vardı. Mustafa kişi bibisinin evinə çatıb<br />
qadını tez evdən çıxartmaq istəyib.<br />
Qadının xəstə halı onların yubanmasına<br />
səbəb olub. Həyətə girən ermənilər<br />
kandardakı arvadı vurublar. Bunu<br />
görən Mustafa tüfənglə ermənilərdən<br />
birini öldürüb, digərini isə yaralayıb.<br />
Amma həyətə soxulan ermənilər<br />
Mustafanı dəlmə-deşik ediblər. Sonra<br />
ikisinin də meyitini sürüyüb küçəyə<br />
atıblar. Bəstəboy bir erməni də qonşu<br />
Yavərin meyitini sürüyüb bunların<br />
yanına atıb. Mustafa kişinin ölməsini<br />
hadisədən iki gün sonra ora gedənlər<br />
USTAD senet.az / may<br />
87
USTAD senet.az / may<br />
88<br />
görüblər. Kənddə qalanlardan, demək<br />
olar, kimsə xilas olmayıb.<br />
Nəsib nişanlısının atasının meytini<br />
gördüyünü Nərgizə demədi. Onsuz<br />
da ağlamaqdan gözləri şişmiş, üzündə<br />
həyat əlaməti yoxa çıxmış qızın dərdini<br />
artırmaq istəmədi. Başını aşağı salıb<br />
səssizcə durdu. Nə deyəcəyini bilmədi.<br />
Təsəlli verməyə sözlər axtarsa da,<br />
seçdiyi kəlmələr beynində ələndikcə,<br />
ələnirdi. Sonda susmağa qərar verdi.<br />
Faciə istiydi, bir az soyumalıydı.<br />
Aprel ayında aranda gündüz hava<br />
isti olsa da, gecələr soyuqlaşırdı. Nəsib<br />
Rusiyadan gətirdiyi dəri pencəyini<br />
çiyninə salıb, çölə çıxdı. Papirosundan<br />
götürüb həyətdə var-gəl etməyə<br />
başladı. Son həftədə gördüyü şeylər<br />
onu elə dəyişmişdi ki, baş verənləri<br />
anlaya bilmirdi. Tiflisdə başlayan<br />
solçu düşüncəsi Kiyevdə bolşevikliyə<br />
qədər varmışdı. Universitetdə özü<br />
kimi zadəgan ailələrinin uşaqlarının<br />
sol düşüncələri mənimsəməsi onun<br />
da bir solçu kimi yetişməsinə səbəb<br />
olmuşdu. Ali məktəbi bitirdikdən<br />
sonra kənddə az qalmış, geri dönüb<br />
orada işləməyə qərar vermişdi. Dayısı<br />
oğlunun toyunda uşaqlıqdan tanıdığı<br />
Nərgizi görüb aşiq olmuşdu. Ona elçi<br />
göndərib yenidən Kiyevə qayıtmışdı.<br />
Atası Şıxəli bəy oğlunu nə qədər dilə<br />
tutmuşdusa Nəsib bəy təməlli geri<br />
dönməyə razı sala bilməmişdi. Əlacsız<br />
qalan Şıxəli bəy oğluna iş qurması üçün<br />
müəyyən qədər pul da göndərmişdi.<br />
Ancaq üç ay keçməmiş Nəsib atasından<br />
yenə pul istəmişdi. Guya, dükanı<br />
zərərlə işləyirmiş. Müştəri yığmaq üçün<br />
vaxt lazım imiş. Əslindəsə o, atasının<br />
pullarını siyasi amalı uğrunda sərf edir,<br />
gizli yeraltı təşkilatlara verirdi.<br />
1917-ci ilin fevral çevrilişindən sonra<br />
Nəsib açıq fəaliyyətə keçmiş, Partiya<br />
ona vəzifələr vermişdi.<br />
Əvəlcə Rastova, sonra isə Dağıstana<br />
gedir. Müsəlman olmasına görə Şimali<br />
Qafqazda bolşevik ideyalarının yerli<br />
əhali arasında yayılmasında iştirak<br />
etməliydi. Ancaq uğursuz olur. Daha<br />
sonra Həştərxana üz tutur, ta 1918-ci<br />
ilin martına qədər orada işləyir. Martda<br />
Bakıda hadisələr qızğın hal alanda heç<br />
kimə demədən Ələsgəri də götürüb<br />
Bakıya gəlir. Özbaşına gəlsə də, kimsə<br />
ona irad tutmur. Ona görə ki, irad<br />
tutmağa macal yox idi. Bakıda qırğınlar<br />
təzə bitmiş, küçələrdə meyitlər<br />
qalmaqda idi. Bolşevik yoldaşları əsl<br />
səbəbi deməsələr də, Nəsib hiss edir ki,<br />
ondan həqiqətləri gizlədirlər. Ermənimüsəlman<br />
davası yox, müsəlmanların<br />
birtərəfli qırğını olub. Ata yurdu<br />
Şamaxıda da silahların dilləndiyini<br />
eşidən kimi ora getməyi qərara alır.<br />
Bakı komissarlığında birtəhər dilə tutub<br />
özünü bölgəyə gedən komissiyanın<br />
tərkibinə sala bilir.<br />
Nəsib bütün bunları düşünədüşünə<br />
inandığı ideyanı sorğulayırdı.<br />
Bütün şüurlu həyatı boyunca inandığı<br />
dəyərlər insan qırğınının qarşısını ala<br />
bilməmişdi. Sinfi mübarizədə mənsub<br />
olduğu zadəgan təbəqəsinə belə, qarşı<br />
çıxmağı gözünə alsa da, gördüyü<br />
mənzərələr onu sarsıtmışdı. Axı bu,<br />
necə ola bilərdi? İnsanlar əzənlər və<br />
əzilənlərdən ibarət deyildimi? Bəs<br />
ödürülənlər kimlər idi? Əzənlər,<br />
ya əzilənlər? Proletariat bunun<br />
harasındaydı? Düşünməkdən beyni<br />
az qala suluq bağlayacaqdı. Ard-arda<br />
üç papiros çəkib evə girdi. Səhərisi<br />
Ələsgərlə Gəncəyə getdilər.<br />
Yay təzə girmişdi. Göyçayın düzü<br />
istidən burxar-buxar olmuşdu. Günəş<br />
var qüvvəsilə odunu ələyir, yeri əridib<br />
həlimə çevirmək istəyirdi. Kəndin<br />
sağ tərəfindəki təpəciklərdə yüzlərlə<br />
əsgər çadır qurub əmri gözləyirdi.<br />
İstiyə baxmayaraq silahlar təmizlənir,<br />
mərmilər paylanılır, topların əyriəskiyinə<br />
baxılır və döyüşə hazır<br />
vəziyyətə gətirilirdi. Yerli əhali burada<br />
bu qədər əsgərin olmasını nə görmüş,<br />
nə də eşitmişdilər. Gələnlər dillərini<br />
başa düşdükləri Anadolu insanıydı.<br />
Ətraf kəndlərdən insanlar ora axışır,<br />
kimisi sadəcə maraq üçün baxır, kimisi<br />
də ərzaq və lazımı əşyalar gətirirdi.
Marağa gələnlərin çoxalmasını görən<br />
yüzbaşı Mürsəl, nəhayət, onları oradan<br />
qovmaq qərarına gəldi.<br />
– Hadi bakalım, işiniz-gücünüz<br />
yokmu sizin? Buralar çok tehlikeli.<br />
Ruslar ateş açarlarsa size de isabet ede<br />
bilir. Hadi, gidin burdan!<br />
Lakin onun bu xəbərdarlığına<br />
çoxu məhəl qoymurdu. Sözünün<br />
keçməməsini görən yüzbaşı tapançasını<br />
çıxarıb, göyə atəş açmağa məcbur oldu.<br />
– Hadi, gidin, dedim ya. Yararlı<br />
olacaksanızsa, gidin ailənizin yanına!<br />
Güllə səsinə və yaxınlaşan əsgərləri<br />
görən tamaşaçılar uzaqlaşmağa məcbur<br />
oldular. Kənardan atın üstündə<br />
bu mənzərəni izləyən Nəsib bəy<br />
adını eşidib çevrildi. Yerli atlılardan<br />
ibarət dəstənin rəhbəri Hüseynəli<br />
bəy Qaraxanlı Osmanlı çadırlarının<br />
yanında silahdaşlarını başına yığıb<br />
təlimatlandırırdı. Nəsib bəy on nəfərlik<br />
kiçik qrupun rəhbəriydi. Nuru paşanın<br />
başçılığıyla yardıma gələn Osmanlı<br />
ordusuna yerli əhalidən də qatılanlar<br />
vardı. Onların bəziləri süvari birliklərdə<br />
idi.<br />
– Nəsib, ermənilər Lahıc yolunda<br />
görünüb. Dağ istiqamətindən gələ<br />
bilərlər. Uşaqları hazırlamısanmı?<br />
– Hamısı hazırdı, bəy. Güllələri də<br />
alıb çıxacıq.<br />
– Lahıc yolunda sizi bir nəfər<br />
qarşılayacaq. “Axtardığınızı<br />
tapdınızmı?” – deyə soruşan olsa, bilin<br />
ki, həmin adamdı. O, sizə bələdçilik<br />
edəcək. Siz sadəcə kəşfiyyat aparın.<br />
Məcbur olmadıqca güllə atmayın.<br />
Haydı, yubanmayın! Gətirdiyiniz xəbər<br />
bizə hava-su kimi lazımdı.<br />
Nəsib bəy başının dəstəsini işarəylə<br />
arxasınca səslədi. Atlar bir az aralıda<br />
ağaclara bağlanmışdı. İki nəfər güllələri<br />
yolda payladı. Hər kəs sursatını alıb,<br />
patrondaşlarına doldurdu. On dəqiqə<br />
sonra dəstə artıq yoldaydı.<br />
Günortadan sonra xeyli yol qət<br />
etmişdilər. Bir bulağın yanına çatanda<br />
kiçik fasilə verməyi qərara aldılar.<br />
Əvvəlcə özləri içdi, sonra isə atlara su<br />
verdilər. Papiros çəkənlər kisələrini<br />
çıxarıb, tütün eşməyə başladı. Bu dəm<br />
gözətçi kimi qoyduqları Mərdan tez<br />
gəlib bəyə xəbər verdi:<br />
– Bəy, bir nəfər bizə sarı gəlir.<br />
Yerli adama oxşamır. Geyimi<br />
ruslarınkındandı.<br />
– Hazır olun. Baxın, görün ətrafda<br />
ondan başqa kimsə yoxdu ki?<br />
Xrom çəkməli adam yaxınlaşmağa az<br />
qalmış uzaqdan qışqırdı:<br />
– Axtardığınızı tapdınız?<br />
Atlı dəstə rahatlandı. Hüseynəli<br />
bəyin dediyi adam buymuş, demək.<br />
Bələdçi yaxına gəlib özünü təqdim etdi:<br />
– Qasımdı adım. Bahadır bəyin<br />
qardaşı oğluyam. Mənə dedilər,<br />
Lahıc yolunda sizinlə olacam. Erməni<br />
dəstələri hay salıblar buralara da. Xəbər<br />
göndəriblər ki, osmanlıları iti qovan<br />
kimi qovub, sizi də burdan sürgün<br />
edəcik. Millət qorxu içindədi. Kişilər<br />
silahlanıb, amma silah-sursat çatışmır.<br />
Qalmışıq belə. Bircə ümid qalıb bu<br />
türklərə.<br />
– Bu gecə qalmağa yerimizi<br />
göstərərsən.<br />
– Başü üstə, bəy. Yolumuzun<br />
üstündə kiçik kənd var. Hava<br />
qaralandan sonra gedərik. Malakanlar<br />
buralarda tez-tez olur. Onlar da<br />
ermənilərlə əlbirdilər. Şamaxıda çox<br />
hoqqalardan çıxıblar. Onların gözünə<br />
görünməyək. Ona qədər gedək,<br />
qarşıda bir yer var, yoldan görünmür.<br />
Axşama qədər vaxt keçirək, həm də<br />
məsləhətləşək, görək, necə edəcik.<br />
Bir azdan dəstə tərpəndi. Yolboyu<br />
əkin sahələrində adamlar gözə<br />
dəymirdi. Ayrı vaxtı dağ yamaclarında<br />
otlayan mal-qoyundan da əsər əlamət<br />
yox idi. Dörd-beş arabada qız-gəlinlər<br />
üzü arana doğru gedirdilər. Nəhayət,<br />
gəlib deyilən yerə çatdılar. Onsuz da<br />
şər qarışırdı. Hava qaralan kimi kəndə<br />
girdilər.<br />
Əlli-altımış evdən ibarət kənddə<br />
onların gəlişini ancaq bir-iki it<br />
hürüşməsi qarşıladı. Gecələyəcəkləri<br />
ev kəndin kənarındaydı. Yavaş-yavaş,<br />
USTAD senet.az / may<br />
89
USTAD senet.az / may<br />
90<br />
bir-bir həyətə girdilər. Atları tez tövləyə<br />
salıb ağzını bağladılar ki, səsləri<br />
eşidilməsin. Evdə onları daha bir nəfər<br />
gözləyirdi:<br />
– Xoş gəlmisiniz. Yeməyiniz hazırdı.<br />
Çay da var. Yuyunmaq istəyən, namaza<br />
duran varsa, bu otağa gəlsin.<br />
Atlılar yeməklərini yeyib, yatmağa<br />
getdilər. Səhər gün doğmamış yola<br />
çıxmalı, ermənilərin hara gedəcəklərini<br />
bir-bir izləməliydilər. Elə həmin axşamı<br />
da geri qayıtmalıydılar – bu dəfə<br />
yubanmadan.<br />
– Qasım, geyimin maraqlı gəldi<br />
mənə.<br />
– Bəy, malakanlar məni kommunist<br />
kimi tanıyırlar. Keçən ilə qədər<br />
Rusiyada olmuşam. Atam ölən kimi<br />
gəldim təsərrüfat başına. Elə bu cür də<br />
geyinirəm. Öyrəşmişəm. Bu geyimlə<br />
onların etibarını qazana bilmişəm.<br />
Görək nolur.<br />
Nəsib bəy səhərə qədər gözünü<br />
yummadı. Yenə eyni şeylər gözünün<br />
qabağına gəldi. İllərdi inandığı,<br />
heç nəyini əsirgəmədiyi ideologiya<br />
gözünün qarşısında sürətlə əriyirdi.<br />
Sinfi mübarizə onun nəzərində milli<br />
mübarizənin köksündə sönürdü.<br />
Səhər namazından sonra dəstə<br />
həmən kənddən çıxdı. Gedəcəkləri yol<br />
bir saatlıq məsafədəydi. Nuxaya gedən<br />
karvan yolunun üstündəki qayalıqda<br />
pusqu qurub, yolu güdməliydilər.<br />
Deyilən yerə çatıb mövqelərini<br />
tutdular. Atlarını yoldan aralı ağaclığa<br />
bağlayıb, yanına da bir nəfəri qoydular.<br />
Gözlər yoldaydı. Həyəcandan<br />
nəfəslərini içlərinə çəkmişdilər.<br />
Birdən güllə səsi eşidildi. Sonra<br />
daha biri, ardınca üç-dördü birdən.<br />
Sonra beş atlı göründü. Gələnlərin<br />
erməni olduqları bilinirdi. Sərxoş idilər,<br />
deyəsən. Biri ucadan qışqırır, ermənicə<br />
şüarlar deyir, digərləri də təkrarlayırdı.<br />
Atlılar qayadan bir az kənarda<br />
dayandılar. Nəyisə bölüşürdülər, hətta<br />
mübahisə də etdilər. Sonra atları ağaca<br />
bağlayıb otluğa uzandılar. Gözətçi<br />
qoyduqları da bir azdan digərlərinə<br />
qoşulub yatdı.<br />
– Nəsib bəy, deyirəm, bəlkə<br />
yatmışkən onları...<br />
– Yox, Ələsgər, görək hara<br />
gedəcəklər. Onlardan birini diri<br />
tutmalıyıq. Danışsın, görək fikirləri<br />
nədi. Ona qədər gözləyək.<br />
Çox keçmədi, yatanlar oyandı. Tez<br />
atlarına minib karvan yolundan arana<br />
gedən yola üz tutdular. Bu vaxt Nəsib<br />
onların nəyə görə belə tez getmələrini<br />
anladı. Uzaqdan üç araba görünmüşdü.<br />
Meşəlikdən düzlüyə çıxan arabalar<br />
canını qurtaran müsəlmanlardan<br />
başqası deyildi.<br />
– Haydı, biz də gedirik. Akifin<br />
yanına gedib, atları gətirin.<br />
Dəstə yubanmadan arabalar<br />
istiqamətinə götürüldü. Ermənilərə<br />
çatıb növbəti qırğının qarşısını almaq,<br />
üstəgəl, sağ ələ keçirib məlumat<br />
qoparmaq istəyirdi. Bu ikisini etməyin<br />
riskini yaxşı başa düşsə də başqa yol<br />
görmürdü.<br />
Arabalar yenidən meşəliyə girmişdi.<br />
Erməni atlıları onlara yetişməkdəydi.<br />
Ərazinin meşə olması Nəsibgilin işinə<br />
yarayırdı. Ani hücum edə biləcəkdilər.<br />
– Ara, musurman, dayan. Pastoy tı.<br />
Saxla heyvanı!<br />
– Başuva dönüm, imkan verin,<br />
gedək. Biz dava istəmirik. Sadə<br />
rəiyyətik. Qiymətli heç nəyimiz yoxdu<br />
canlarımızdan başqa.<br />
– Elə canınız bəsimizdi. Gedib<br />
türklərə bizdən xəbər vermək<br />
istəyirsiz? Onsuz da onları da məğlub<br />
edəcik. Amma siz onu görməyəcəksiz.<br />
Ara, Poqos, arabaları axtar. Qızıldan,<br />
puldan nəsə olmalıdı. Olmasa qızları<br />
götürərik. Bu qocanı da göndərərik o<br />
birilərinin yanına.<br />
– Qadanızı alım, dəyməyin onlara.<br />
Hamısı mənə əmanətdi. Arvad-uşaqla<br />
nə işiniz var axı?! Onlar sizə neyləyib...<br />
– Kəs səsini, qoca kaftar!<br />
Bunu deyən erməni onu qorxutmaq<br />
üçün göyə bir güllə atdı. Ağsaqqal<br />
hirsindən qaralsa da, qəzəbini udmalı<br />
oldu. Bir az da söz güləşdirsəydi
növbəti güllə ona dəyəcəkdi. Arabada<br />
gizlətdiyi tüfəngi götürməyə isə<br />
macal tapmayacaqdı. Ani bir hərəkəti<br />
erməniləri şübhəyə salardı.<br />
Arabaları axtaran Poqos qiymətli<br />
bir şey tapa bilmədi. Qoca düz deyirdi,<br />
elə canlarını götürüb gedirdilər. Ancaq<br />
əllərinə bir şey keçməməyin acığını<br />
çıxmaq üçün qabaq arabadakı qızın<br />
əlindən tutub zorla düşürdü. Sürüyəsürüyə<br />
meşənin dərinliyinə doğru<br />
aparmağa başladı. Digər qadınlar<br />
ağlayıb yalvarır, qıza toxunmamağı<br />
xahiş edirdilər. Ağsaqqal da dəstəbaşını<br />
dilə tutmağa çalışırdı. Lakin faydasız<br />
idi. Poqos müqavimət göstərən qıza<br />
qamçıyla iki-üç zərbə endirdi. Əlləri,<br />
ayaqları sustalan qız ancaq ağrıdan<br />
zarıya bilirdi.<br />
Erməni ağacın dalına keçmək<br />
istəyirdi ki, qəfil açılan atəşlə yerə<br />
sərildi. İkinci, üçüncü güllə digərlərini<br />
yerə sərdi. Qalan ikisi nə baş verdiyini<br />
anlamamışdı, sərxoş başları vəziyyəti<br />
dərk edə bilmirdi. Özlərinə gəlməyə<br />
macal tapmamış, onlara tuşlanmış<br />
tüfəngləri gördülər.<br />
– Silahı atın yerə! Nəsə başqa hərəkət<br />
olsa dəlmə-deşik olacaqsınız!<br />
Nəsib bəy dediyini rusca da təkrar<br />
etdi.<br />
Dəstə başçısı vəziyyətin çıxılmaz<br />
olduğunu görüb təslim oldu. O biri<br />
yoldaşı da beşaçılanı yerə atdı. İrəli<br />
atılan Ələsgər tüfəngin qundağıyla<br />
başçının qarnına bir zərbə vurdu.<br />
Erməninin başından papağı yerə<br />
düşdü, ağrıdan diz çökdü. Bir az<br />
dayanıb başını qaldırdı. Bu dəm<br />
Nəsiblə göz-gözə gəldilər.<br />
– Samvel dayı.<br />
– Hə mənəm, Nəsib bala. Şükür<br />
tanıdın məni. Atana qulluq etmişəm<br />
illərdi. Allah bu daşnakların evini<br />
yıxsın! Başımızı yedilər. Nolar, rəhm et<br />
mənə!<br />
– Bakıda bizi öldürtmək istəyən sən<br />
idin?<br />
– Yox, ay bala, mən elə burda<br />
olmuşam.<br />
– Yalan deyirsən! Səni Bakıda görən<br />
olub həmin vaxtı.<br />
– Kim deyibsə, yalan deyir. Elə şey<br />
olmayıb.<br />
– Deyəcəksən hamısını. Əl-ayağını<br />
bağlayın bunun da, yanındakını da.<br />
Samveli Ələsgərə təhvil verib<br />
digərinin yanına getdi.<br />
– Adın nədi, ay erməni?<br />
– Melkum, ağam.<br />
– Haralısan?<br />
– Şamaxıdanam elə, başuva dönüm.<br />
Vallah, mənim günahım yoxdu. Bu<br />
Samvel məni gətirdi. Hara gedib, məni<br />
də özüylə sürüyüb. Bax, yalan deyir,<br />
yazda Bakıdaydı.<br />
– Ondan əvvəl bəs?<br />
– Kəndlərə hücum edirdi.<br />
– Qaraqayaya da bu getmişdi?<br />
– Hə, bəy, Samvelin dəstəsiydi orda.<br />
– Sən də ordaydın...<br />
– Yox, vallah. Şamaxının<br />
özündəydim.<br />
Bunu deyən Melkum başını aşağı<br />
saldı. Samvellə olmasa da Şamaxıda<br />
müsəlmanlara qarşı qırğın və soyğunda<br />
iştirakını gizlədə bilməyəcəkdi.<br />
Nəsib atlılarından üçünü arabaların<br />
yanında qoyub onlara göz-qulaq<br />
olmasını və sağ-salamat arana qədər<br />
ötürmələrini tapşırdı. Əsirləri də alıb<br />
yubanmadan Qafqaz-İslam ordusunun<br />
qərargahına yollandı.<br />
Səhərisi qərargahdakı sorğuda<br />
Samvel hər şeyi etiraf etdi. Əlavə<br />
olaraq da erməni cəza dəstələrinin<br />
nələr planlaşdırdıqlarını anlatdı.<br />
Sorğunun sonundasa həm Samvelin,<br />
həm də Melkumun üz-gözündə sağ<br />
yer, qabırğalarında salamat sümük<br />
qalmamışdı.<br />
Axşama doğru erməni-bolşevik<br />
qüvvələrinin görə biləcəyi yerdə<br />
ağacdan iki kəndir sallandı. Düşmən<br />
türklərin nə edəcəyini maraqla<br />
izləyirdi. Əvvəl ancaq kəndir vardı,<br />
səhər isə ipdə iki cəsəd yellənirdi.<br />
USTAD senet.az / may<br />
91
Görünən əraf<br />
USTAD senet.az / may<br />
92<br />
2-ci yer<br />
Lalə Məmməd<br />
Cənnət və cəhənnəm bu dünyanın<br />
iki üzü, Tanrı sevgisinin başladığı və<br />
bitdiyi yerdir. Bəs ərafda olmaq – hara<br />
aid olduğunu, nə etməli olduğunu<br />
bilməmək?!<br />
Uzun illər əvvəl bir qurunun parçası<br />
ikən sahilini ərköyün ləpələr yuyar,<br />
qağayılarla qol-boyun Xəzərin seyrinə<br />
dalardı. İnsanların ayaq səslərinə aşina,<br />
onların qayğılarına ortaq olardı.<br />
Lakin bir gün coşqun Xəzər şəhərin<br />
böyük bir hissəsini sulara qərq etdi.<br />
Kilometrlərcə yol, onlarla tikili balıqlara<br />
məskən oldu. O isə artıq sahil yox, ada<br />
idi. Bağlandığı hər şeydən göz məsafəsi<br />
qədər uzaq quru parçası...<br />
Əvvəlcə səbrsiz külək, sonsuz<br />
dalğalar onu döyəcləməyə başladı.<br />
Sinəsindəki boz qayalar gündüzlər<br />
közərənə qədər qızır, gecə boyunca buz<br />
parçasına çevrilirdi. Qağayı səsi ilan<br />
fısıltısı ilə əvəzlənmişdi.<br />
Bütün bunlar baş verərkən ada<br />
uzaqdan Bakını izləyirdi. Bu mənzərə<br />
onun həm kədəri, həm təsəllisi<br />
idi. Lakin ən pis xatirələri nə həbs<br />
olunduğu dalğalar, nə Günəş, nə külək,<br />
nə də fısıltılar imiş. Xəzər bir həmləylə<br />
onun sahilini yox, həm də taleyini<br />
dəyişmişdi.<br />
Təbiətin çılğınlıqlarının adətkarı<br />
insan, onun fəsadları ilə barışmağı da<br />
öyrənib. Bir müddət sonra bu quru<br />
parçası yenidən kəşf olundu – təbiəti<br />
sərt, döşəməsi qayalar, sakinləri<br />
ilanlar... Onun barəsində böyük ada<br />
mənasını verən “Böyük Zirə” deyə<br />
bəhs edirdilər. İnsanla adanın yolları<br />
tez-tez kəsişirdi. Bəzən nabələd gəmilər<br />
sərt dalğaların cənginə keçir, adanın<br />
sahilindəki qayalara çırpılıb suya qərq<br />
olurdu. Bir gün xəbər yayıldı ki, qəddar<br />
çar buranı Fin körfəzindəki adaya<br />
bənzədib onu “Nargin” adlandırıb.<br />
Daha sonra gəmilərə yol göstərsin<br />
deyə, adada mayak tikdilər. Gecələr<br />
yer üzündəki ulduza dönürdü ada. Bu<br />
onun tək-tük xoş xatirəsi idi.<br />
* * *<br />
Tanrı bir məkanı var edəndə onun<br />
taleyi aydın olur, buranın soyuq, yoxsa<br />
isti, bərəkətli, yoxsa quraq olacağı<br />
bilinir. Lakin o məkanda insan varsa,<br />
oranın gələcəyi müəmmalıdır.<br />
Təbiət və insan... Birinin zəhmətlə,<br />
təmkinlə qurub yaratdığını digəri<br />
asanlıqla yox edə bilir. İnsanın təbiətə<br />
olan ehtiyacı bəllidir. Təbiətin ona zərər<br />
verərkən şeirlər, mahnılar həsr edən,<br />
istismar edərkən qorumağa çalışan<br />
insana bağlılığı isə bir müəmmadır.<br />
Digər canlılar təbiətdən ehtiyacından<br />
artıq istifadə etmir, təbii olaraq sağ
qalmağa çalışırlar. İnsan isə daha<br />
mürəkkəbdir. Onun düşünmək,<br />
mühakimə yürütmək və nəticə<br />
çıxarmaq, qısaca zəka dediyimiz<br />
qabiliyyəti, vicdan və tamah kimi<br />
daxili çağırışları, vəsvəsələri var. Və<br />
insan zəkası vicdanı əvəzinə tamahı ilə<br />
ortaqlıq quranda o, insanlıqdan çıxıb<br />
hər şeyə çevrilə bilir. Həmin anda digər<br />
canlılardan çox az fərqlənir; hər şeyi<br />
sağ qalmaq üçün etdiyini DÜŞÜNÜR.<br />
Lakin eyni zamanda təkcə insan məhv<br />
etdiyi kimi, qurub yaratmağı da bacarır;<br />
quruyan gölü, şoranlaşan torpağı, nəsli<br />
kəsilməkdə olan heyvanı, uçuruma<br />
addımlayan insanı xilas edə bilir.<br />
Məsələ ondadır ki, insan hansını seçir.<br />
İnsan qurub yaratmağı seçdiyi<br />
sonuncu ana qədər bu yaradılış üçün<br />
həmişə bir ümid var olacaq deməkdir...<br />
* * *<br />
“Biz elə bir məxluqlarıq ki, bəzən<br />
mələklər insan olmadıqlarına görə<br />
üzülür, bəzən də şeytanlar insan<br />
olmadıqlarına görə şükür edirlər.”<br />
Mövlanə Cəlaləddin Rumi<br />
İnsan insandan qorunmaq, daha<br />
çox gücə sahib olmaq üçün müxtəlif<br />
alətlərdən istifadə etmişdi. Uzun<br />
müddətdi ki, kəsici silahı barıt və dəmir<br />
ilə əvəzləmişdi. Yeni dövr başlayırdı...<br />
Yeni dövrdə şəhərin bağrında<br />
açdıqları dəliklərdən fışqıran, neft adlı<br />
tapıntı ilə məşğul idilər. Min əzabəziyyətlə<br />
dartıb çıxarır, arabalara<br />
yükləyib səhər-axşam harasa<br />
daşıyırdılar. Günbəgün şəhərə gəlibgedənlərin<br />
sayı artırdı. Fərqli üzlərdə<br />
fərqli lisanlar eşidilirdi. Əllərində<br />
tutduqları kağız parçalarını bir-birilə<br />
dəyişib, tez-tez “kültür”, “kultura”,<br />
“culture”, “mədəniyyət” deyilən<br />
şeydən bəhs edirdilər. İlk motorlu<br />
araba şəhərə gələndə adamların yarısı<br />
gizlənmiş, yarısı diz çöküb imdad<br />
istəmişdi.<br />
Məktəb və mədrəsələrdə nə baş<br />
verdiyi barədə qızğın mübahisələr<br />
gedirdi. Əvvəllər əsasən dinlə bağlı<br />
elmlərin tədris olunduğu bu yerlərdə<br />
texniki kəşflərlə birgə təbiət və dəqiq<br />
elmlərin tədrisinə maraq yaranmışdı.<br />
Qolu çomaqlı mülkədarla yanaşı, onun<br />
zülmü altında əzilən sadə insan da yeni<br />
yaranan imkanların üfüqündə oğlan<br />
uşaqlarını məktəbə göndərirdi.<br />
Şəhərdə ata sənəti bənnalıqdan<br />
yorulan bir gənc bir az torpaq sahəsi<br />
alıb, neft axtarmağa başlamış, uzun<br />
cəhdlərdən sonra istəyinə çatmışdı.<br />
Fəvvarə vuran neft ona xeyli pul və<br />
hörmət qazandırmış, məmləkətdə söz<br />
sahibinə çevirmişdi. Deyilənə görə,<br />
kim olduğunu unutmamaq üçün bir<br />
cüt başmağını qoşalayıb qapıdan<br />
asarmış. Belə görünür ki, bəxti qəflətən<br />
üzünə gülən çoxlarından fərqli olaraq<br />
keçmişini başmaq edib onunla gələcəyə<br />
aparan yolu qarşılamaq niyyətində idi.<br />
Başmaqlı Milyonçunun<br />
“mümkünsüzdür” deyiləndə<br />
mümkünü görmək qabiliyyəti var<br />
idi; öz taleyini dəyişmişdi. Indi isə<br />
bir millətin taleyini dəyişirdi. Bu yola<br />
çıxanda “bizdə də olsun” – demişdi,<br />
– “bizim məmləkətdə də kasıbın<br />
güzəranını yaxşılaşdıran müəssisələr,<br />
hər dərdin dəvası təhsilli oğullarımız,<br />
qızlarımız, üfüqü açıq insanlar və<br />
onların qurub yaratdıqları olsun!”<br />
Doğru düşüncə və inam zaman<br />
keçdikcə sadalananların hamısını bu<br />
məmləkətə qazandırdı. Ancaq Başmaqlı<br />
Milyonçunun da dəstəyilə dağlardan<br />
uca, dənizlərdən dərin cəhaləti aşan<br />
Parlaq Zəkaların yeni “olsun”ları var<br />
idi. İstəyirdilər ki, milləti zorbalığın,<br />
cəhalətin, işğalın, istismarın əlindən<br />
çəkib alan, irəliyə aparan bir dövlət<br />
və onun rəsmi sərhədi, dili, bayrağı,<br />
himni, ordusu olsun. Bu millətin,<br />
məmləkətin sabahı artıq zorbaların,<br />
başqa-başqa millətlərin, məmləkətlərin<br />
insafına qalmasın! Parlaq Zəkalar bu<br />
qayə ətrafında birləşir, düşüncələrini<br />
qəzetələrdən, dərgilərdən məmləkətə<br />
car çəkirdilər.<br />
O da dağları, dənizləri aşanlardan<br />
USTAD senet.az / may<br />
93
USTAD senet.az / may<br />
94<br />
biri idi. Həkimliyi seçib xəstə canlara<br />
çarə olmaq istəsə də, hadisələrin<br />
gedişatı ona müəllimlik ünvanını da<br />
qazandırmış, ömrü boyu nadanlığın<br />
zülmətinə şam olmuşdu. Cəhalətin<br />
Qənimi olan bu kəs məmləkətdə<br />
ilk kitabxananın əsasını qoyanda<br />
uzaqgörənlik edib ən böyük bəlanın<br />
elmsizlik olduğunu hayqırmışdı. Bilirdi<br />
ki, oxuyan, düşünən insan hər kəsə<br />
yararlı olar.<br />
Məmləkətdə bunlar baş verərkən<br />
müstəmləkəçilərin müharibələri<br />
məhəlli xarakterdən çıxmış, lüğətdəki<br />
qarşılığının faciə olduğunu millətlərin<br />
simasında ilk dəfə bu qədər aşkar<br />
gözlər önünə sərirdi. Qələmin qılıncı<br />
kəsib keçdiyi vaxtların yetişməsinə<br />
çox az zaman qalırdı. Çarların qan<br />
və dəmirdən qurduqları imarətlərin<br />
dayaqları çoxdan laxlamışdı, çöküşü<br />
uzaq deyildi. Əsir millətlər zəncirləri<br />
tutanların nə qədər qorxunc və əzəmətli<br />
görünməyə çalışsalar da, vicdanı<br />
əvəzinə tamahını seçmiş insanlar<br />
olduqlarını dərk etməyə başlamışdılar.<br />
Bu həqiqət itirməyə heç nəyi<br />
olmayanlara sonsuz cəsarət verirdi.<br />
Şəhərlərdə mürəkkəb qoxusu ilə barıt<br />
qoxusunun mübarizəsi gedirdi.<br />
* * *<br />
“Eyni dili danışanlar deyil, eyni<br />
duyğunu bölüşənlər bir-birini başa düşə<br />
bilərlər.”<br />
Mövlanə Cəlaləddin Rumi<br />
Nəvaxtsa dalğaların ortasına düşən<br />
ada indi də müharibənin cənginə<br />
keçmişdi. Silahlıların ayaq səslərindən<br />
ilanlar belə, bezar idi. İnsanlar əsir<br />
etdikləri kiçikli-böyüklü, qadınlıkişili,<br />
qocalı-cavanlı başqa insanları<br />
gecə-gündüz adaya daşıyır, dəmirdən<br />
tikdikləri baraklara doldurur və<br />
təbiətin insafına buraxırdılar. Ac, susuz,<br />
xəstə canların ardı-arası kəsilməyən<br />
fəryadlarını Xəzər əmanət kimi<br />
qoynuna alıb, sonra özlərinə qaytarırdı.<br />
Ölümlə həyatın astanasında ilişib<br />
qalmış bədənlər... “Ölməkmi, yoxsa<br />
yaşamaqmı?” sualına axtarılan sonsuz<br />
cavablar... Və eşidilən güllə səsləri...<br />
Hər açılan atəşlə daha bir insan adaya<br />
çevrilirdi. Təbiətin ona yaşatdığını<br />
adanın köksündə insan insana yaşadır<br />
və onu bu günahlara ortaq edirdi.<br />
“Cəhənnəm adası”– indi onu belə<br />
tanıyırdılar.<br />
Ada tanış lisandakı insanları<br />
dinləyə-dinləyə onlarla dərd ortağı<br />
olmuşdu. Ara-sıra xəyallardakı keçmişə<br />
qayıdır, uzun-uzadı şəhəri izləyirdilər.<br />
Burdan şəhər dünyanın başqa üzü kimi<br />
görünürdü. O üzdən bu üzə isə ancaq<br />
silahlıların yolu düşürdü. Axı harda idi<br />
insanların geridə qalanı?!<br />
* * *<br />
Qədim yunan mifologiyasına<br />
görə, Olimp dağında oturan Tanrılar<br />
odu oğurlayıb insana verdiyi üçün<br />
tanrı Prometeyi (insanların hamisi)<br />
cəzalandırmaq qərarına gəlirlər.<br />
Prometeyin xəbərdarlığına rəğmən,<br />
qardaşı Epimetey Pandora ilə evlənir<br />
və Tanrıların toy hədiyyəsi kimi<br />
göndərdiyi qutunu qəbul edir. Tanrıça<br />
marağına yenilib qutunu açdıqda<br />
isə bütün pisliklər (bəd xislətlər və<br />
xəstəliklər) dünyaya yayılır. Sonda<br />
qapaq örtüləndə qutuda yalnız “ümid”<br />
qalır. “Ümid” bu bəlalardan xilas<br />
yolu olsa da, insan qutunun yenidən<br />
açılacağı günə qədər əzablı bir intizara<br />
məhkum edilir.<br />
Güclərin toqquşduğu qanlı<br />
meydanlar bu günə qədər insana itki və<br />
fəlakətdən başqa heç nə vəd etməyib.<br />
Silahlar çəkilir, torpağa düşən hər<br />
cansız bədənlə bir ümid ölür. Silahlı<br />
silahsızı bəhanələrə əsir edir.<br />
Bu müharibədə də dəyişən<br />
nəsə olmadı. Çarın dəstələri uzaq<br />
məmləkətlərdən dəmir vaqonlarla<br />
dartıb gətirdiyi əsirləri şəhər<br />
sakinlərinin çarəsizliyindən keçirdib<br />
qayıqlara mindirdilər. Qandaşlarıyla
eyni zənciri daşıyanlar gözləri ilə onları<br />
adaya yola saldılar.<br />
Səssiz vidanın üzərindən aylar<br />
keçmişdi.<br />
Adaya ərzaq, su aparanların orada<br />
görüb-danışdıqlarına şəhər sakinləri<br />
laqeyd qala bilmirdi. Əvvəlcə gözlərini<br />
dikdikləri Başmaqlı Milyonçuya pənah<br />
apardılar. O isə vəziyyəti ağır olan<br />
əsirlərin şəhərdəki qismən yaxşı şəraiti<br />
olan həbsxanada yerləşdirilməsi üçün<br />
çar-üsul idarəsinə müraciət etdi, həm<br />
də digər əsirlərə aylıq məvacib kəsdi.<br />
Parlaq Zəkalar Qafqaz canişinliyinə<br />
məktub ünvanlayıb bu insanlıq<br />
faciəsinə laqeyd yanaşılmamasını,<br />
əsirlərə kömək etmək üçün lazımi<br />
şəraitin yaradılmasını rica etdilər.<br />
Qəzetlər xalqı adadakı köməksiz<br />
insanlara yardıma səsləyirdi. İnsanlar<br />
hər şeyə rəğmən vicdan çağırışlarına<br />
cavab verməyə başlamışdılar.<br />
* * *<br />
Səmavi dinlərdə əraf cənnətlə<br />
cəhənnəmin arasındakı yer kimi təsvir<br />
edilir. Bura düşən ruhlara əzablarının<br />
qarşılığında cənnət üçün bir şans da<br />
verilir.<br />
Cəhalətin Qənimi bir dəstə adam<br />
toplayıb minlərin fəryadının izi ilə<br />
adanın yolunu tutdu. Qayıqda dayanıb<br />
soyuq xəzri küləyini sinəsinə çəkirdi.<br />
Sahildən adaya göz məsafəsi qədər<br />
uzaqlıq nədənsə sonsuz görünürdü.<br />
Çox keçmədi ki, qayıq sahilə yan<br />
aldı. Uzaqdan səssiz, öz halında<br />
görünən ada saniyələr içərisində<br />
Tanrının unutduğu yerə çevrildi.<br />
Həkimlik etdiyi uzun illərdə çox<br />
ağrı-acıya, kədərə şahidlik etmişdi,<br />
lakin adadakı dramın qarşısında<br />
təmkinini qoruya bilmədi, acı qarışıq<br />
heyrəti duzlu suya çevrilib axıb<br />
Xəzərin gözyaşlarına qovuşdu. Bayaq<br />
içini donduran külək əlindən çəkib<br />
onu sahilə apardı. Bir qayığa minib<br />
dünyanın qurtaracağına çatmışdı.<br />
Bura insanla təbiətin insafının<br />
bitdiyi nöqtə idi, əl-ələ tutub hökm<br />
verirdilər: süründürür, öldürür və<br />
yaşamağa məhkum edirdilər. Adaya<br />
zəncirlənmiş insanlar burdan içində<br />
olmadıqları həyatı izləyirdilər. O da<br />
dalğın gözlərini şəhərə dikib vicdanının<br />
ərafına səfərə çıxdı.<br />
Cəhalətin Qənimi həmişə<br />
inandığının ardınca getmişdi, ancaq<br />
indi tərəddüd edirdi. Şəhərdəki<br />
vəziyyət hər an dəyişirdi. Müstəqil<br />
dövlət qurmaq istəyən əqidə yoldaşları<br />
ilə yol ayrıcında dayanmışdı.<br />
Hər gələnin bir tərəfindən tutub,<br />
çəkdiyi məmləkəti bir ovuc adammı<br />
qoruyacaqdı?! Ömrü boyu özündən<br />
əvvəl başqalarını düşünməli olmuşdu.<br />
Qardaşı vəfat edəndə arzularını<br />
yarımçıq qoyub varlığını böyük bir<br />
ailəyə sipər etmişdi. İndi də inandığı<br />
bərabərlik idealı ona bütün insanlığı<br />
yüklənməyi diktə edirdi; orada fərdi<br />
arzulara, istəklərə və millətlərə yer yox<br />
idi. Hər kəs bərabərsizlikdən bezar<br />
idi, əl-ələ verib dünyaya ədaləti gətirə<br />
bilərdilər. Öz millətinin rifahını bütün<br />
millətlərin rifahında görürdü. Əqidə<br />
yoldaşlarından ayrılıb bir ümidin<br />
arxasınca getməli idimi? Qərar vermək<br />
vaxtı idi.<br />
Fikirləri onu yenidən adaya qaytardı.<br />
İndi hara getsin, kimin yaxasından<br />
yapışsın, burda gördüklərini unudub<br />
həyatına davam edə bilərdimi?! Qayığa<br />
oturub ordan uzaqlaşanda öz həyatına<br />
tələsir, aydın baxışları ilə şəhəri<br />
salamlayırdı.<br />
Səhəri gün qəzetdə hər kəsi sarsıdan<br />
“Gözyaşı tökdürən Cəzirə” adlı məqalə<br />
yayımlandı.<br />
* * *<br />
Qadın və kişi varlığın iki qanadıdır:<br />
cüt qanadla yola çıxanlar buludları<br />
aşıb keçərlər.<br />
Sona xanım Hacıyevanın yaratdığı<br />
Müsəlman Qadınları Xeyriyyə<br />
Cəmiyyəti Sona Tağıyeva, Liza<br />
USTAD senet.az / may<br />
95
USTAD senet.az / may<br />
96<br />
Tuqanova-Muxtarova, Hənifə<br />
Zərdabi, İsmət Aşurbəyli, Məryəm<br />
Bayraməlibəyova, Rəhilə Qazıyeva,<br />
Sara Vəzirova, Sürəyya Axundova, Pəri<br />
Topçubaşova kimi xeyirxah, maarifçi<br />
qadınları bir damın altına toplamışdı.<br />
Cəmiyyət imkansızlara maddi yardım<br />
göstərir, şəhərin zəngin adamlarının<br />
cəlb olunduğu xeyriyyə aksiyaları<br />
keçirirdilər. Toplanan ianələr hesabına<br />
kimsəsiz uşaqlar üçün pulsuz məktəb<br />
yaradılmışdı.<br />
Adada yaşanan hadisələr cəmiyyətin<br />
toplantılarında tez-tez müzakirə<br />
olunur, kömək üçün çarələr axtarılırdı.<br />
Şəhər sakinləri qapı-qapı gəzib adadakı<br />
kimsəsizlər üçün yardım toplayırdılar.<br />
Sona xanım özü də ərzaq, pal-paltar,<br />
dərman bağlamaları ilə oradakı<br />
insanları görməyə gedir, saatlarla<br />
onlara həmsöhbət olurdu. Dəfələrcə<br />
nəzarətçiləri dilə tutaraq bir neçə<br />
əsiri qayığına mindirib gizlicə şəhərə<br />
gətirmişdi. Xeyirxah insanlar əlbir olub<br />
qaçırdıqları insanları evlərində gizlədir,<br />
daha sonra məmləkətlərinə yola<br />
salırdılar. Adadan qurtulan əsgərlər<br />
doğma rəftar qarşısında şəhərdə qalıb,<br />
məmləkətlərinə qayıtmamışdan əvvəl<br />
milli ordusunu qurmağa hazırlaşan<br />
qandaşlarına təlim keçməyi özlərinə<br />
borc bilirdilər. İnsan insana vicdanının<br />
əlini uzadırdı.<br />
* * *<br />
“Odu sevənlər müxtəlif olur: kimi<br />
istisinə, kimi tüstüsünə, kimi işığına<br />
görə; kimi öz canını oda yaxmaq üçün,<br />
kimi başqalarını yandırmaq üçün.”<br />
Əbu Turxan<br />
Hərdən Xəzərin sahilində dayanıb<br />
“Böyük Zirə” adasını seyr edirəm. O<br />
an bu millətin min cür əzab-əziyyətdən<br />
keçmiş fədakar övladlarının gözündən<br />
eyni mənzərəni izləyirmiş kimi hiss<br />
edirəm.<br />
Parlaq Zəkalar və Cəhalətin Qənimi<br />
eyni niyyətlə, lakin iki fərqli yol<br />
seçmişdilər. Parlaq Zəkaların arzusu bu<br />
millətin özünüdərki idi. Yekunda bir<br />
xalq, bir dövlət olmağı bacara bilsələr<br />
də, güclü olanın bərabərlik vədləri<br />
tezliklə bu arzuya qıfıl vurdu. Deyilənə<br />
görə, indi hər kəs bərabər yaşayıb<br />
bərabər öləcəkdi. Ancaq çox keçmədi,<br />
bu vədlərin altından qaliblərin tamahı<br />
çıxdı. Birgə əkən, becərən, yeyən<br />
insanların azad düşüncəsi, fərdi<br />
seçimi və inancı əllərindən alındı.<br />
İnsan axıra qədər insan ola bilməyən<br />
başqa bir insanın qurbanı oldu. Bir<br />
ümidin çöküşünü izləyən Parlaq<br />
Zəkalar məmləkətdən pərən-pərən<br />
salındılar. Ömürlərinin sonuna qədər<br />
inancları üçün çalışıb yenidən dirəklərə<br />
çəkmək üçün sinələrində gəzdirdikləri<br />
üçrəngli bayrağa sarılıb vətən həsrətilə<br />
sonsuzluğa qovuşdular. Cəhalətin<br />
Qənimi dəyişən şəraitə, insanlara<br />
rəğmən heç vaxt inandığı yoldan<br />
dönməmişdi. Yenə dönmədi, o yoldaca<br />
xainlərlə kəllə-kəlləyə gəlib ruhunu<br />
Tanrıya təslim etdi.<br />
Zamanla yarışda qələbə həmişə<br />
təbiətindir: bu dünyadan hələ heç kəs<br />
sağ çıxmayıb. Dünyanın bu üzündən<br />
o üzünə səfər başladıqda isə insan<br />
əməllərini özü ilə apardığını düşünür.<br />
Lakin insanın bu dünyadan özü ilə<br />
apara bilmədiyi və yaxud özündən<br />
sonra qoyub gedə bildiyi yeganə<br />
şey əməlləridir. Çünki sahib olduğu<br />
insanlar, var-dövlət bir zamandan sonra<br />
torpağa qarışıb ardınca gəlir, ancaq kim<br />
olmağı seçdiyi bəşəriyyət var olduqca<br />
xatırlanır.<br />
* * *<br />
Uzun illər günahsız, günahkar<br />
minlərlə insana məzar olmuş adanın<br />
taleyi isə dəyişməz qalır: zəncirləndiyi<br />
yerdən bu həyat üçün son şans<br />
olduğunu insanlara xatırladır!
Al-yaşıl pişnamaz<br />
28 May istiqlal qurbanlarının əziz<br />
ruhlarına ithaf olunur<br />
“(Ey Peyğəmbər!) görəcəyin işlər<br />
barədə onlarla məsləhətləş”.<br />
(Qurani-kərim, Ali-İmran surəsi,<br />
3/159)<br />
“O kəslər ki, işləri barədə öz<br />
aralarında məsləhətləşir”.<br />
(əş-Şura surəsi, 42/38)<br />
“Ey iman gətirənlər! Hamınız<br />
Allahın ipindən möhkəm yapışın və<br />
parçalanmayın!”<br />
(Ali-İmran surəsi, 3/103)<br />
3-cü yer<br />
1919-cu ilin yazı idi. Təxminən bir<br />
il öncə Azərbaycanda cümhuriyyət<br />
elan edilmişdi. Bəli, xalqların öz<br />
müqəddəratını həll etməsi üçün yaranan<br />
münasib fürsətdən yerindəcə istifadə<br />
edən xalqımız bir əsrdən çox davam<br />
edən məkrli Rusiya istibdadından<br />
qurtularaq, necə deyərlər, öz halal<br />
müstəqil dövlətini qurmuşdu və<br />
bu, xalqın vərdiş etdiyi ənənəvi<br />
sülalə monarxiyası deyil, parlament<br />
respublikası idi; burda iqtidar bir<br />
nəfərin və ya ailənin yox, xalqı təmsil<br />
edən parlamentin əlində idi. Bu gənc<br />
respublika öz müstəqilliyindən genbol<br />
yararlanaraq bir il ərzində müxtəlif<br />
sahələrdə çoxsaylı islahatlar həyata<br />
keçirmiş, Rəsulzadənin dili ilə desək,<br />
az zamanda məmləkətdə çox böyük<br />
işlər görmüşdü. Bilikli və ləyaqətli<br />
gənclərimiz müxtəlif siyasi cərəyan<br />
və ideologiyalara qoşulsalar da,<br />
başqa sözlə, siyasi mənsubiyyətcə birbirlərindən<br />
fərqlənsələr də, amalları eyni<br />
idi: dövlətə və xalqa xidmət. Bu halı ilə<br />
Azərbaycan toxunmaqda olan rəngarəng<br />
bir xalını xatırladırdı: toxucuların hərəsi<br />
ona bir rəngdə ilmək vururdu. Bəli,<br />
bir sözlə, xalqımız əldə etdiyi istiqlalın<br />
dadını çıxarır, xoş günlər görürdü.<br />
Vaxtilə Zaqafqaziya şeyxülislamı,<br />
sonralar isə Gəncə Cümə məscidinin<br />
Tural Türksoy<br />
pişnamazı kimi fəaliyyət göstərən Molla<br />
Məhəmməd Pişnamazzadə babası<br />
Mövlana Hüseyn kimi yeniliksevər,<br />
maarifçi və tərəqqipərvər bir şiə ruhanisi<br />
idi. O, təkcə dini elmlərə dərindən<br />
yiyələnmiş kamil imanlı və gözəl<br />
əxlaqlı əməlisaleh bir müsəlman deyil,<br />
həm də mürtəce ruhanilərdən fərqli<br />
olaraq, vaxtilə təsis etdiyi “Məktəbülxeyriyyə”də<br />
dünyəvi elmlərin<br />
tədrisini təşkil edən, müsəlmanların<br />
maariflənməsi və müdafiəsinə, təhsildə<br />
islahatların keçirilməsinə önəm verən<br />
dürüst əqidəli və həqiqətpərəst bir ziyalı<br />
idi. Məhz bu işıqlı fəaliyyətinə görə<br />
çar məmurları tərəfindən bir neçə dəfə<br />
həbs və sürgün edilən Pişnamazzadə<br />
Azərbaycan Cümhuriyyətinin elan<br />
edilməsi xəbərini böyük sevinclə<br />
qarşılamış, müstəqilliyin yaratdığı<br />
imkanlardan müsəlmanlara daha<br />
yaxşı xidmət etmək üçün istifadə<br />
etməyə başlamışdı. Onun ən önəmli<br />
USTAD senet.az / may<br />
97
USTAD senet.az / may<br />
98<br />
xidmətlərindən biri də Zaqafqaziya<br />
müftisi Mustafa Əfəndizadə ilə birgə<br />
“Məşyəxati-islamiyyə” adlı yeni ruhani<br />
idarə təsis etməsi idi. Həm sünni, həm<br />
də şiə ruhanilərinin daxil olduğu bu<br />
idarənin yaradılması ilə Zaqafqaziya<br />
müsəlmanlarının dini işlərinin vahid<br />
orqandan aparılması təmin edilmiş oldu.<br />
Təxminən üç aydan sonra Pişnamazzadə<br />
vəzifəsindən istefa verib məsciddə<br />
pişnamaz kimi fəaliyyət göstərməklə<br />
kifayətlənsə də, bu, onun region<br />
müsəlmanlarının vəhdətə yetişməsi<br />
naminə atdığı faydalı addımlardan<br />
hesab edilməlidir.<br />
Bir neçə vaxtdır Bakıdan −<br />
“Məşyəxat”dan şəhərlərin cümə<br />
imamlarına məktublar göndərilir<br />
və bu məktublarda imam-xətiblərə<br />
respublika quruluşu, başlıca liberaldemokratik<br />
dəyərlər yığcam şəkildə<br />
izah olunur, cümə namazlarının<br />
xütbələrində pişnamazlardan dindarları<br />
bu mövzularda maarifləndirmək və<br />
onları vəhdətə çağırmaq xahiş edilirdi.<br />
Çünki ruhanilərin müsəlmanlar<br />
arasında nüfuzu böyük idi: sözləri<br />
eşidilir, fitvalarına əməl edilirdi. Bu dəfə<br />
növbə Gəncəyə, yəni Pişnamazzadəyə<br />
çatmışdı: ona göndərilən məktubda<br />
keçmiş həmkarları adı çəkilən<br />
mövzuları qəhrəmanımıza izah<br />
etməyə lüzum görmədən – çünki o,<br />
bu dəyərlər barədə məlumatlı idi və<br />
onları ürəkdən dəstəkləyirdi − təkcə<br />
teleqrama bənzər bu beş cümləlik kiçik<br />
mətnlə kifayətlənmişdilər: “Bismillahirrəhmanir-rəhim!<br />
Əziz və möhtərəm<br />
şeyximiz! Sizdən acizanə təvəqqemiz<br />
budur ki, bu cümə namazında<br />
müsəlman qardaş və bacılarımıza al<br />
dəyərlər və yaşıl vəhdət haqqında<br />
ziqiymət bir xütbə irad edəsiniz.<br />
Dualarınızda bizi də yad edin, lütfən.<br />
Vəssalamu əleykum və rəhmətullahi və<br />
bərəkatuh!”<br />
Qeyd edilən xahişin müxatəbi<br />
bu cümlələri seminariyada təhsil<br />
alan oğlundan məktub alan ata kimi<br />
həyəcanla gözdən keçirmiş, oxuyandan<br />
sonra isə mübarək çöhrəsinə sevinc dolu<br />
peyğəmbəranə təbəssüm yayılmış və<br />
xütbəni deyilən məzmunda hazırlamağa<br />
başlamışdı.<br />
Pişnamazzadə cümə günü<br />
Günəşin zenitə qalxmasına − azanın<br />
verilməsinə yarım saat qalmış evindən<br />
çıxıb dodağının altında zikr və dua<br />
mızıldana-mızıldana məscidə yol<br />
aldı. Əlində xütbə yazılmış dəftərçə<br />
vardı: baxan deyərdi ki, məscidə yox,<br />
mədrəsəyə dərs keçməyə gedir. Yaz<br />
yenicə girsə də, hava yay havasını<br />
andırırdı; Günəş əjdaha tək od<br />
püskürür, başqa vaxt səxavəti ilə ad<br />
çıxaran təbiət xəfif mehi belə əsirgəyir,<br />
ağaclar isə vüsal məqamına çatıb<br />
Allahın camalını müşahidə edərək<br />
heyrətdən heykələ dönən sufilər kimi<br />
hərəkətsiz dayanmışdı. Altmış beş<br />
yaşını haqlamış bu çalsaqqal nurani<br />
qocanın tükü tökülmüş başındakı<br />
ağappaq araqçın onu, necə deyərlər,<br />
istinin şərindən qoruyurdu. Yolboyu<br />
rastına çıxan adamlar əllərini sinələrinə<br />
qoyub hökmdarın qarşısında baş<br />
əyən tək baş əyib salam verir, ona<br />
sonsuz ehtiramlarını bildirir, bircə<br />
səcdə qılıb yer öpməkləri qalırdı. Bəli,<br />
Pişnamazzadə gəncəlilərin nüfuz və<br />
hörmətini məhz onlara göstərdiyi<br />
xidmətlə qazanmışdı. Hörmətizzət<br />
göstərənlərin övladları vaxtilə<br />
“Məktəbül-xeyriyyə”də onun tədris və<br />
tərbiyəsindən keçməmişdilərmi?..<br />
Xütbədə bəyan ediləcək<br />
mətləbləri dindarların anlaması üçün<br />
ürəyində Rəbbinə dua edə-edə irəliləyən<br />
qəhrəmanımız “Niyyətin hara, mənzilin<br />
ora!” deyimini niyyətinə − duasına<br />
təzəcə calamışdı ki, mənzilə − məscidə<br />
çatdı, ayaqqabılarını çıxarıb içəri addım<br />
atmağı ilə azanın verilməsi bir oldu:<br />
“Allahu əkbər! Allahu əkbər!” Azan<br />
verildikcə Peyğəmbərin sünnəsinə<br />
uyaraq onun cümlələrini təkrarlayan<br />
bu ağsaqqal pişnamaz azan bitincə<br />
ayağa qalxıb minbərə yönəldi,<br />
tutacağın başlığından asılmış ağ əba<br />
və əmmaməsini götürüb geyindi,<br />
tutacaqdan tuta-tuta, dua edə-edə<br />
aramla minbərə qalxdı: təqvasından<br />
titrəyirdi, qan-tərin içində idi, elə bil<br />
bu pillələrlə minbərə yox, Allahın
dərgahına qalxırdı. Bu, təsadüf deyildi<br />
və o, ilk dəfə bu hala düşmürdü. Çünki<br />
imanlı pişnamazımız minbərə qalxıb<br />
xütbə oxumağın Peyğəmbərimizdən<br />
qalan mənəvi miras olduğunu çox<br />
yaxşı bilir və məsuliyyətini layiqincə<br />
dərk etməyə çalışırdı. Minbərə qalxan<br />
Pişnamazzadə nəfəsini dərib xütbəyə<br />
başladı:<br />
− Əuzu billahi minəş-şeytanirrəcim!<br />
Bismillahir-rəhmanir-rəhim!<br />
Əlhəmdülillahi Rəbbil-aləmin! Vəssalatu<br />
vəs-salamu əla seyyidina<br />
Muhəmmədin və alihit-tahirin və<br />
əshabihil-məyamin! Əmma bəd...<br />
Möhtərəm müsəlmanlar! Bu cüməmizin<br />
xütbəsi al dəyərlər və yaşıl vəhdət<br />
barəsində olacaq.<br />
Bunu deyib fasilə verdi, sonuncu<br />
cümlənin mənasını anlamaqda çətinlik<br />
çəkən camaatın çaşqın nəzərlərini<br />
görməkdən xoşlanıb gülümsədi. Yerdən<br />
orta yaşlı bir adam soruşdu:<br />
− Ağayi-pişnamaz, başına dönüm,<br />
al nəmənədi, yaşıl nəmənədi? Heç nə<br />
qanmadıq.<br />
“Ağayi-pişnamaz” cavab verdi:<br />
− Əzizlər, al və yaşıl rəng adları<br />
olsa da, burda siz bildiyiniz mənada<br />
deyil, rəmzi mənadadı. Əvvəl başlayaq<br />
aldan. Deməli, al rəng müasirliyin,<br />
Avropa dəyərlərinin rəmzidi. Bəs<br />
Avropa dəyərləri hansılardı? Məsələn,<br />
cümhuriyyət üsul-idarəsi – ki, buna<br />
Avropada “respublika” deyilir −<br />
demokratiya, parlaman, seçki, insan<br />
haqları, azadlıqlar və s. Narahat<br />
olmayın, indi bunların mənalarını sizə<br />
bir-bir bəyan edəcəm, inşallah. Əziz<br />
nasir və dramnəvisimiz Mirzə Cəlil<br />
düz bundan iki il əqdəm bu barədə<br />
“Cümhuriyyət” adında məqalə yazıb.<br />
İndi ordan bəzi hissələri sizə oxuyacam,<br />
beləcə, hər şey sizə aydın olacaq...<br />
Əvvəlcə deyin görüm, heç Mirzə Cəlili<br />
tanıyırsız?<br />
Bayaqkı kişi cavab verdi:<br />
− O qəzetə çıxaranı deyirsiz, ağa?<br />
− Bəli.<br />
− Eşitmişik, başına dönüm. Amma<br />
onu da eşitmişik ki, həddini aşıb<br />
müsəlmanları təhqir eləyir, ağzına<br />
gələni yazır. Allah bəlasını versin onun!<br />
– qəzəblənib qışqırdı, sanki Aşura<br />
mərasimində Yezidi lənətləyirdi.<br />
− Yaxşı, özünü ələ al, qardaş. Bu<br />
barədə başqa vaxt danışarıq. İndi isə<br />
məqalədən bəzi hissələri sizə oxuyum,<br />
siz də pür diqqətlə dinləyin. Məncə,<br />
asanlıqla başa düşəcəksiz. Çünki Mirzə<br />
digər qəzetçilərdən fərqli olaraq İstanbul<br />
ləhcəsində yox, sadə, arı-duru və şipşirin<br />
ana dilimizdə yazır. Deməli, ağayi-Mirzə<br />
Cəlil, − dəftərçəsinə baxıb oxumağa<br />
başladı, − buyurur: “Cümhuriyyət,<br />
yəni latınca “respublika” elə hökumətə<br />
deyirlər ki, orada məmləkətin idarəsi<br />
camaatın öz öhdəsində və ixtiyarındadı.<br />
Cümhuriyyət üsul-idarəsi təzə deyil:<br />
qədim yəhudilər, germanlar, yunanlar<br />
və rumlar tarixin çox əvail vaxtlarında<br />
cümhuriyyət idarəsi ilə yaşayırdılar.<br />
Burda məmləkətin idarəsi camaatın öz<br />
ixtiyarındadı. Camaat dedikdə vətənin<br />
sahibidi. Dəxi heç bir kəsin ixtiyarı<br />
yoxdu ki, özünə padşah adı qoyub,<br />
millətin rəyindən kənar məmləkət işinə<br />
qarışsın. Məmləkət müəyyən qanunlar<br />
gücü ilə idarə olunur. O qanunları<br />
yazan və təsdiq edən millətin məbusları,<br />
yəni vəkilləridi. Məmləkətin rəisinə<br />
“prezident” deyilir. Prezidenti ya millət<br />
özü seçir, ya parlaman, yəni millət<br />
vəkilləri seçir. Prezident məmləkəti<br />
idarə etməyə özünə köməkçi hesabında<br />
vəzirlər təyin edir. Cümhuriyyətlərin<br />
bəzisində vəzirlər məhz prezidentə<br />
tabedilər, bəzi cümhuriyyətlərdə vəzirlər<br />
məclisi-məbusana tabedi. Bəhərhal,<br />
xah vəzirlər, xah bunların rəisi hesab<br />
olunan prezident millətin yanında<br />
cavabdehdilər”... Bura qədərki hissəylə<br />
bağlı sualı olan var? – deyə imamxətib<br />
azacıq fasilə verib üzünü camaata<br />
tutaraq soruşdu.<br />
Bu dəfə nisbətən gənc və mədrəsə<br />
təhsili görmüş bir oğlan ayağa qalxıb<br />
etirazını kəskin şəkildə bildirdi:<br />
− Ağa, necə yəni məmləkətin<br />
idarəsi camaatın öz ixtiyarındadı?<br />
Haşa! Əstəğfürullah! Biz Əli şiələrinin<br />
etiqadınca, məmləkətin idarəsi, cümlə<br />
hakimiyyət on ikinci imamımız imam<br />
Zaman ağa əccəlallahu fərəcəhuş-<br />
USTAD senet.az / may<br />
99
USTAD senet.az / may<br />
100<br />
şərifin ixtiyarındadı, − o şövqlə belə<br />
deyincə camaat solisti müşayiət edən<br />
xor kapellası tək bir ağızdan ucadan<br />
salavat gətirdi. – Allahummə səlli əla<br />
Muhəmmədin və ali Muhəmməd! –<br />
Biz şiələr onun mübarək zühurunun<br />
intizarındayıq! Onun hakimiyyətini<br />
kimsə qəsb edib taxtında otura bilməz!<br />
– deyə özündənrazı oğlan səs tonunu<br />
qaldıraraq ehtirasla, əl-qolunu ölçə-ölçə<br />
fikrini tamamladı.<br />
Pişnamazzadə onunla dialoqa girməyi<br />
lazım bilib dedi:<br />
− Bəs Səfəvilər kim idi?<br />
− Onlar zalım, fasiq və qasib idilər,<br />
İmamın hakimiyyətini ələ keçirmişdilər.<br />
Allah onlara lənət eləsin!<br />
− Yaxşı, cavan oğlan! Bəs İmam<br />
zühur edənəcən necə yaşayaq? Əlimizi<br />
qoynumuza qoyub oturaq, ingilislər,<br />
firənglər, ya da qeyriləri gəlib başımızda<br />
ağalıq eləsinlər? Bir dövlət qurmalıyıq,<br />
ya yox?<br />
− Orasını bilmirəm, − deyə pərt olan<br />
oğlan susdu, elə bil nitqi batdı.<br />
− Otur, başa salım... Əziz<br />
müsəlmanlar, bu cavan doğru deyir:<br />
hamımız İmamın zühuruna müntəzirik.<br />
Amma o zühur edənəcən başımıza bir<br />
çarə qılıb dövlət qurmalı, özgəsinin<br />
ağalığını qəbul etməməliyik. Dövləti<br />
də ki, bir il bundan əqdəm qurmuşuq,<br />
sadəcə, mən cümhuriyyət üsul-idarəsi<br />
haqqında sizə məlumat verirəm.<br />
Mirzə Cəlilin sözlərini başa düşdüz<br />
yəqin ki. Çünki o, mətləbləri çox sadə<br />
şəkildə izah edir. Bu mətləbləri qısaca<br />
xülasə edim, keçək başqa məsələlərə.<br />
Deməli, cümhuriyyətin padşahlıqdan<br />
əsas fərqi budu ki, burda xəlqin sahibi<br />
padşah deyil, xəlqi padşah idarə eləmir,<br />
əksinə, xəlq özü-özünün sahibidi və<br />
özü-özünü idarə eləyir, təbii ki, millət<br />
vəkilləri vasitəsilə. Millət vəkillərindən<br />
təşkil olunan ali məclisə parlaman<br />
deyilir. Millət vəkillərini xəlq özü seçir.<br />
Bəs nə cür seçir? Bunu bilmək üçün<br />
gəlin Mirzənin məzkur məqaləsini<br />
oxumağa davam edək: “Cümhuriyyət<br />
idarəsinin seçkisinin dörd vacib şərtləri<br />
var: əvvəlincisi ümumilikdi, yəni<br />
məmləkətdə yaşayan nüfuzun cəmisi<br />
seçkiyə iştirak etməlidi bilatəfavütisinif,<br />
cins, din; yəni açığı budu ki,<br />
seçkiyə kişilər ilə övrətlər də, erməni<br />
də, müsəlman da, xan da və rəiyyət<br />
də durmalıdı: ikincisi seçkinin müsavi<br />
olmağıdı, yəni səslərin bərabərliyi;<br />
məsələn, mən əgər xan və bəyəm,<br />
mənim də səsim birdi, sən çoban<br />
və rəiyyətsən, sənin də səsin birdi;<br />
üçüncüsü seçkinin düzbədüzlüyüdü,<br />
yəni hər bir kəs seçkiyə duranda<br />
düzbədüz istədiyi vəkilə səs verməlidi;<br />
dördüncüsü seçkinin gizli olmağıdı, yəni<br />
səs sahibi səsini elə gizlin verə ki, bir kəs<br />
xəbərdar olmaya ki, aya, bu kimə rəy<br />
verdi. Çünki aşkardı ki, çox adam var<br />
ki, utanmağı və ya qorxunu mülahizə<br />
edib, ürəyi istədiyi adamı qoyur kənara,<br />
istəmədiyinə rəyi verir”, − başını qaldırıb<br />
camaata baxdı. – Burasını da başa<br />
düşdüz, camaat?<br />
− Etirazım var, ağa! – bayaqkı gənc<br />
dedi. Camaat susmuşdu, təkcə o dildil<br />
ötürdü, sanki onların səlahiyyətli<br />
nümayəndəsi və başbiləni idi.<br />
− Buyur, oğlum!<br />
− Erməniylə müsəlman necə müsavi<br />
ola bilər? Axı biz, əlhəmdülillah,<br />
müsəlmanıq, onlar isə məsihi. Biz<br />
haçandan bərabər olduq?<br />
− Bilirsən necədi, oğlum, dünyəvi<br />
dövlətdə din dövlətdən müstəqildi, yəni<br />
dövlət şəri qanunlar, müctəhidlərin<br />
fitvaları əsasında yox, parlamanın<br />
hazırladığı və təsdiq elədiyi qanunlar<br />
əsasında idarə olunur. Odu ki, bu cür<br />
dövlətdə müsəlmanla qeyri-müsəlman<br />
arasında fərq qoyulmur, hamı bərabərdi<br />
və ümumən dövlət məscidlərin,<br />
kəlisaların və qeyri-məbədlərin işinə<br />
qarışmır.<br />
− Əcəbdi, vallah! – deyə gənc<br />
heyrətini ifadə etdi.<br />
− Əzizlər, izninizlə Mirzənin son<br />
sözlərini oxuyub xütbənin əvvəlinci<br />
hissəsini bitirim: “Cümhuriyyət<br />
idarəsinin bir zinəti də var ki, o da<br />
tamam azadlıqdı. Bu azadlıq da neçə<br />
qismdi. Əvvələn, etiqad azadlığı; yəni<br />
hər bir fərd keyfi istədiyi dinə sitayiş<br />
etməyə, yainki bir dindən əl çəkib qeyri<br />
bir dini qəbul etməyə azaddı. İkincisi
yığıncaq azadlığı; yəni camaatın bir yerə<br />
cəm olmağına heç bir surətdə maneçilik<br />
ola bilməz. Üçüncüsü birləşmək<br />
azadlığıdı. Dördüncüsü çap eləmək,<br />
beşincisi danışmaq, altıncısı siyasi<br />
partiyalar düzəltmək və yeddincisi dilbir<br />
olub həmtədbir olmaqdı”. – Möhtərəm<br />
müsəlmanlar, bu yerdə Mirzənin<br />
cümhuriyyət üsul-idarəsi haqqında<br />
fikirləri, demək olar ki, bitir. Allah onun<br />
qələminə qüvvət versin!.. İndi isə keçək<br />
xütbəmizin ikinci qisminə. İkinci hissədə<br />
sizə yaşıl vəhdətdən danışacam, inşallah.<br />
Bir də deyirəm, yaşıl rəng burda rəmzi<br />
mənadadı; yaşıl islamın rəmzidi, deməli,<br />
“yaşıl vəhdət” ibarəsiylə müsəlmanların<br />
vəhdətini qəsd edirəm.<br />
− Danış, ağa! Dilinə qüvvət! – yerdən<br />
biri dedi.<br />
− Camaat, özünüz bilirsiz ki,<br />
vəhdət ərəb sözüdü, birlik, həmrəylik,<br />
ittihad deməkdi, – deyə, möhtərəm<br />
pişnamazımız bu dəfə dəftərçəyə<br />
baxmadan xütbəyə başladı. – Qeyrimüsəlmanların<br />
başımızda ağalıq<br />
etməsini, bizi bir-birimizə qırdırıb<br />
zəiflətməsini istəmiriksə, onda<br />
parçalanmamalı, ixtilafdan qaçmalı,<br />
vəhdət içrə olmalıyıq. Bax, sünnilər də<br />
müsəlmandı, bizim qardaşlarımızdı.<br />
Onlar bizdən əskik deyillər. Madam<br />
ki onlar da bizim inandığımız Allaha,<br />
Peyğəmbərə və Kitaba inanırlar, deməli,<br />
bizim kimi müsəlmandılar və odu ki,<br />
biz onlarla qardaş olmalı, düşmənçiliyə<br />
son qoymalıyıq. Unutmayın, “La ilahə<br />
illallah! Muhəmmədun rəsulullah!”<br />
deyən hər kəs müsəlmandı...<br />
− Bəs “Əliyyun vəliyyullah!”? – deyə,<br />
az öncə xətibin dilinə qüvvət arzulayan<br />
kişi səbirsizlik göstərib onun sözünü<br />
kəsdi.<br />
− Əzizlər, bu kişinin dediyi cümlə<br />
kəlmeyi-şəhadətdən deyil. Biz onu<br />
təbərrükən söyləyirik. Əslində, diniislamda<br />
təkcə üç şeyə iman gətirmək<br />
vacibdi: Allaha, Peyğəmbərə və axirətə,<br />
vəssalam. Qalan şeylərə kim istəyir<br />
inansın, kim istəyir inanmasın. O<br />
cümlədən imamət. Biz şiələr imamətə<br />
inanırıq, amma sünnilər inanmırlar.<br />
Bu o demək deyil ki, onlar bununla<br />
islamdan çıxıb mürtəd olurlar. Haşa!<br />
Onlar yenə də müsəlman sayılır. Bizim<br />
əsas ixtilafımız imamətlə bağlıdı. Amma<br />
başqa ixtilaflarımız da var. Məsələn, biz<br />
onların təqdis elədiyi Əbubəkr və Öməri<br />
qasib, Peyğəmbərin zövcəsi Aişəni isə<br />
Cəməl vaqeəsində Əmirəlmöminin<br />
Əli əleyhissalamla döyüşdüyünə və<br />
fitnə-fəsad saldığına görə fasiq sayırıq.<br />
Biz bu etiqadımızda azadıq. Amma<br />
dilimiz dinc durmur: sünnilərin bu<br />
müqəddəslərini lənətləyirik. Belə<br />
yaramaz, camaat! Başqasının etiqadına<br />
və müqəddəslərinə hörmət qoymalıyıq.<br />
Başınızı çox ağrıtmayıb, mövlamız<br />
Əli əleyhissalamın Malik Əştəri Misrə<br />
vali kimi göndərərkən ona yazdığı<br />
məktubdan bir dəyərli cümlə ilə<br />
xütbəmə xitam verirəm: “Ey Malik!<br />
İnsanlar iki qismə ayrılır: bir qismi sənin<br />
din qardaşların, digər qismi isə yaradılış<br />
qardaşlarındı... Onlar bəzən qəsdən,<br />
bəzən də səhvən xətalara yol verirlər.<br />
Belələrini əfv elə və bağışla. Axı sən<br />
özün də Allahın əfvinə möhtacsan”. Əziz<br />
və cəlil olan Allah müsəlmanlara vəhdət,<br />
izzət və bu pak cümhuriyyətimizdən<br />
mənfəətbərdar olmağı nəsib eləsin!<br />
Vəssalamu əleykum və rəhmətullahi və<br />
bərəkatuh!<br />
− Allahu əkbər! Allahu əkbər!.. – deyə<br />
azançı iqamə gətirməyə başladı.<br />
Molla Məhəmməd Pişnamazzadə<br />
bu məşhur və yaddaqalan xütbəsindən<br />
sonra el arasında “al-yaşıl pişnamaz”<br />
ləqəbi ilə çağırılmağa və anılmağa<br />
başlandı. Bəli, ömrünü islama və<br />
müsəlmanlara xidmətlə keçirən,<br />
zahirən bir-birinə zidd görünən al<br />
və yaşıl dəyərləri öz vücudunda bir<br />
araya sığdırmağı bacaran bu uca insan<br />
Cümhuriyyət dönəmində Azərbaycan<br />
adlı xalıya al və yaşıl ilməklər vurmaqla,<br />
necə deyərlər, öz toxuculuq vəzifəsini<br />
şərəflə yerinə yetirdi. Amma qara taleyin<br />
tezliklə soyuq şimaldan vətənimizə<br />
gətirəcəyi al-qırmızı rejimdən, qırmızı<br />
inqilabdan, qırmızı ordudan və bu<br />
qırmızıların ona edəcəyi qırmızı zülm və<br />
təqibdən, axıdacağı qırmızı qanlardan<br />
“al-yaşıl pişnamaz”ın xəbəri yox idi...<br />
USTAD senet.az / may<br />
101
Qəzetçi Seyid<br />
USTAD senet.az / may<br />
102<br />
Nizami Hüseynov<br />
İki il çəkməyən müstəqillik<br />
dövrümüz 1920-ci ilin aprelində<br />
başa çatdı. Yarımçıq qalan arzular,<br />
yarımçıq qalan ümidlər və gülüşlər...<br />
1918-ə qədər ölkədəki ən qoca insan<br />
belə, gözünü açandan rus işğalını<br />
görmüşdü, insanlar əzaba vərdiş idilər.<br />
Yalnız 1920-də artıq gülüşün, sevincin,<br />
qorxusuz nəfəs almağın dadını alan<br />
millət yenidən bunlardan məhrum<br />
edilmişdi.<br />
Aprel ayının 20-də xəbər yayılmışdı<br />
ki, ölkədə hakimiyyət dəyişikliyi<br />
olacaq. Elə öz millətimizdən olanlar<br />
yeni kabinet yaradacaqlar və<br />
kabinetin işi cümhuriyyət əsaslarını<br />
möhkəmləndirmək, müstəqilliyi<br />
qorumaq olacaqdı. Aprelin 27-i<br />
küçələrdə fərqli ab-hava vardı.<br />
Bu gün biz şəhərə gəzintiyə<br />
çıxmalı olsaq da, müdirlər icazə<br />
verməmişdilər. Yaşadığımız binanın<br />
pəncərələrindən küçədən keçən<br />
əsgərlərə baxırdıq. O vaxt heç kimin<br />
ağlına gəlmirdi ki, bu əsgərlər<br />
bizim torpaqların işğalına gəliblər.<br />
Millətin gözünü elə boyamışdılar<br />
ki... Əsgərlər keçən yerlərdən türk<br />
bayraqları asılırdı, insanlar onları<br />
türkcə salamlayırdılar. Böyük qardaş<br />
kiçik qardaşın başını əzməyə gəlmişdi.<br />
Rusiya və Türkiyə arasında olan<br />
ilkin müqaviləyə görə, rus qoşunu<br />
Azərbaycan ərazisindən keçərək<br />
Türkiyə sərhəddinə çatmalı və orada<br />
Türkiyə tərəfdən döyüşməli idi. Ancaq<br />
ya aldadılmış, ya da elə razılaşdırılmış<br />
şəkildə rus ordusu Azərbaycanda<br />
ilişib qalmışdı. Bütün ordusunu<br />
Qarabağda baş verən üsyanı yatırmağa<br />
göndərən Mehmandarov da heç nə edə<br />
bilməmişdi.<br />
Nə muxtariyyət, nə hüquq, nə də<br />
müqəddəratı naminə söz demə haqqı<br />
vermədən türk bayraqlı rus qoşunu<br />
Azərbaycanı yenidən işğal etmişdi.<br />
Həmin gün mən internatdan qaçıb<br />
çıxmışdım. Mən də digər insanlar<br />
kimi küçələri gəzir, əsgərlərin<br />
ardından addımlayır, gülür, gələnləri<br />
sevinclə, fərəhlə alqışlayırdım. Hər<br />
kəs gələnləri türk ordusu kimi qəbul<br />
edirdi. Deyirdilər ki, 1918-də baş<br />
verən qırğınlar zamanı da Bakını<br />
türk-islam ordusu xilas edib. Sonralar<br />
öyrəndim ki, elə 1918-ci ildə də bizə<br />
ilk olaraq müstəqillik deyil, Türkiyə<br />
tabeliyində azad olma hüququ tanınıb.<br />
Uzun danışıqlardan sonra, nəhayət,<br />
Nuru paşadan razılıq alınıb, bir<br />
şərtlə ki, hakimiyyət dəyişilsin. Əgər<br />
xalq hakimiyyətdən narazı qalarsa,<br />
türk ordusu buraya daxil olmalı və<br />
cümhuriyyət devrilməli imiş. Və<br />
indi yenidən küçələrə sancılan türk<br />
bayraqlarının əhatəsində biz hamımız<br />
özümüzü güvəndə hiss edirdik.<br />
Ancaq çox yox, cəmi bir neçə gün<br />
sonra bir çox mətləblər aydın olmağa
aşlayacaqdı...<br />
Aprelin 27-si gecə internatda<br />
həyəcan var idi. Direktor yoxa<br />
çıxmışdı. Mənim günorta çıxıb, gecə<br />
saat 11-də qayıtmağımı da heç kim<br />
hiss etməmişdi. Müdirimiz müsavatda<br />
söz sahibi, sayılıb seçilən insan idi.<br />
Onun məhz bu gecə yoxa çıxması<br />
ciddi həyəcan və şübhə yaratmışdı.<br />
Çünki həmin gecə yoxa çıxan tək<br />
müsavatçı bizim müdir deyildi. Qorxu,<br />
narahatlıq, təlaşla keçən bir gecə başa<br />
çatdı, müdirdənsə xəbər gəlmədi.<br />
Ertəsi gün səhər yeməyinin ardınca<br />
bu gün dərs olmayacağını dedilər.<br />
Mən də fürsət tapıb şəhərə çıxdım.<br />
Yenə küçələri gəzirdim. Bu gün artıq<br />
dünənki sevinc yox idi. Hər küçədə<br />
on-on beş əsgər növbə çəkirdi. Camaat<br />
sanki yoxa çıxmışdı. Bu sakitlik və<br />
anlaşılmaz vəziyyət məni də bərk<br />
həyəcanlandırdı. Çünki eyni səssizlik<br />
iyirmi beş ay öncə də baş vermişdi.<br />
Bazarda işlədiyim vaxt, qırğını öz<br />
gözlərimlə gördüyüm günün səhəri də<br />
eyni sakitliklə üzləşmişdim. Canıma<br />
bərk qorxu düşdü. Birdən qaçmağa<br />
başladım. Yaşadığım internata doğru<br />
arxama baxmadan qaçırdım. Budur,<br />
artıq internatın küçəsindəyəm. Və ...<br />
Uzaqda atılan güllə səsi. Yıxıldım,<br />
dizim qanadı. Güllələrin sayı artdı,<br />
qalxıb qaçdım. İnternatın həyətinə<br />
girdim. Hamı yoxa çıxmışdı. Birdən<br />
müəllimlərdən biri qolumdan yapışıb,<br />
məni zirzəmiyə saldı. Hamı buradaydı,<br />
uşaqlar ağlayır, böyüklər təlaş<br />
içində, heç kimə çölə çıxmağa icazə<br />
verilmirdi. Bir həftə ərzində heç bir<br />
uşağa zirzəmidən çölə çıxmağa icazə<br />
verilmədi. Sonra qalxdıq. Yeni həyat,<br />
yeni köləlik bizi salamlayırdı...<br />
Keçən bir həftə ərzində nələr baş<br />
verdiyini anlamaq çətin olmadı.<br />
Gələn qoşunun burada daimi qalacağı<br />
öyrənilmiş, üsyan qalxmışdı. Əsas<br />
siyasi liderlər ya güllələnmiş, ya<br />
da həbs olunmuş, sağ qalanların<br />
bəziləri ölkədən qaçaraq canlarını<br />
qurtara bilmişdilər. Bizim müdiri<br />
də güllələmişdilər. Üsyandan sonra<br />
küçələr qan gölünə dönmüş, Bakıya<br />
növbəti faciəni yaşatmışdılar. Bu<br />
hadisə 1918-ci ilin soyqırımını belə<br />
kölgədə qoymuş, talan, soyğun<br />
bir həftə boyunca davam etmişdi.<br />
Qırğınların bu qədər genişlənməsinə<br />
baxmayaraq, o zamankı siyasi<br />
müttəfiqlər geri durmuş, məhv olunan<br />
Azərbaycana sadəcə tamaşa etməklə<br />
kifayətlənmişdilər.<br />
1920-ci ildən sonra yeni qaydaqanun,<br />
yeni idarəçilik yaradıldı. Yenə<br />
bütün sahələrdən rus qoxusu gəlməyə<br />
başladı. Bu qoxu tez bir zamanda<br />
bizim internata da yayıldı. Yeni təyin<br />
olunan rus müdir özü ilə birlikdə<br />
yeni qaydalar da gətirdi. Əvvəla<br />
dərs saatları azaldıldı və həftənin<br />
şənbə gününə salındı. Dərslərdə isə<br />
rus dili tədris olunurdu. Bazar günü<br />
istirahət və təmizlik günü oldu. Digər<br />
beş gün isə əmək günü kimi qəbul<br />
edildi. Həmin günlərdə bizi də işə<br />
aparacaqlarını, yeni qurulan hökümətə<br />
bizim də töhfə verəcəyimizi dedilər.<br />
Bütün bunlar 1920-ci ilnin sentyabrına<br />
kimi davam etdi. Çünki sentyabrdan<br />
yeni üsyan dalğası başlandı. Bu dəfə<br />
Gəncə və Qarabağ istiqamətində<br />
döyüşlər baş verdi. Yeni qurulmuş rus<br />
hökuməti ölkə idarəetməsini başlıbaşına<br />
buraxıb üsyanları yatırmağa<br />
qaçdı. Biz də başsız qalanlar sırasına<br />
qoşulduq.<br />
Üsyanlar pərakəndə, ayrı-ayrı<br />
vaxtlarda və planlaşdırılmamış<br />
şəkildə aparıldığına görə, heç bir<br />
fayda vermədi. İşğal altında qalan<br />
Azərbaycan yenidən köləliyinə davam<br />
etdi. Mən də internatın rəhbərliyi<br />
idarəetməni buraxdıqdan sonra ordan<br />
qaçdım. Ölmədim, əvvəlkindən<br />
daha çətin, daha əzablı olsa da,<br />
sırtıqcasına yaşadım o küçələrdə.<br />
On iki yaşımda bacaracağıma çox da<br />
ümidim olmayaraq şaxtalar düşənə<br />
qədər dolana bilmək üçün bir yuva<br />
və gecələr başımı soxacağım bir yuva<br />
tapmalı idim.<br />
USTAD senet.az / may<br />
103
USTAD senet.az / may<br />
104<br />
Bir gün səhər yatdığım karton<br />
kağızlarının üstündə məni bərk<br />
yağış tutdu. Yerimdən sıçrayıb bir<br />
binanın dalanına girdim. Mənimlə<br />
eyni vaxtda başqa uşaq da bu dalana<br />
sığındı. Onun əlində bir topa qəzet<br />
vardı. Qəzetlərdən çoxu rus dilində,<br />
bəziləri isə Azərbaycan dilində idi.<br />
Bu oğlan qəzet satırdı. Ondan adını<br />
soruşdum, tanış olduq. Yağış dayanana<br />
qədər burada qalmalı olduğunu dedi,<br />
çünki qəzetləri islatmaq olmazdı.<br />
On beş-on altı yaşlarında olan bu<br />
oğlanın adı Seyid idi. Mətbəədən<br />
qəzetləri götürür və küçələrdə<br />
satmaqla məşğul olurdu. Həmin gün<br />
mən də Seyidə özüm haqqında – son<br />
vaxtlar başıma gələnləri, internatı,<br />
küçələrdə gecələməyimi danışdım.<br />
Seyid özünə ev tutub qaldığını dedi<br />
və mənə onunla birlikdə qalmağı,<br />
həm də qəzet satmaqda ona kömək<br />
etməyimi təklif etdi. Bu, əla təklif idi.<br />
Bir payız yağışı mənə həm ev, həm<br />
də yaşamağa yer vəd edirdi. Bunu<br />
dəyərləndirməyə bilməzdim. O gün<br />
yağış çox gec kəsdi. Yağış bir az azalan<br />
kimi dalandan çıxıb Seyidin evinə üz<br />
tutduq. Evə çatana yaxın yağış yenidən<br />
bizi yaxaladı. Qəzetlər islanmasın deyə<br />
onları köynəyin altından qarnımıza<br />
qoyub əyilərək qaçdıq. Evə çatan kimi<br />
Seyid sobaya od saldı. Öz köynəyini<br />
dəyişmədən qəzetləri sobanın ətrafına<br />
düzdü.<br />
– Rəngləri qarışmayıb hələ, satmaq<br />
olar, – dedi.<br />
O gün bütün gecəni söhbət<br />
etdik. İlk dəfə idi ki, qarşımdakı<br />
həmsöhbətimdən bu qədər zövq<br />
alırdım. O, hər şeydən danışırdı<br />
– ədəbiyyatdan, siyasətdən,<br />
musiqidən, teatrdan, silahlardan,<br />
müharibələrdən... İlk gecəni xoşbəxt<br />
yatdım.<br />
Bu evə gələn günün səhəri artıq işə<br />
çıxdım. Seyidlə birlikdə evdən çıxdıq,<br />
o, dünənki qəzetləri mənə verdi, özü<br />
isə nəşriyyata getdi. Mən az qəzet sata<br />
bildim, çünki hər kəs yeni – bu günün<br />
qəzetini almaq istəyirdi. Seyid işimi<br />
bəyəndikdən sonra məni də səhərlər<br />
nəşriyyata aparmaq qərarına gəldi.<br />
Getdikcə işimiz genişlənir, satış artırdı.<br />
Bir ildən artıq işlərimiz əla getdi. Bir<br />
gün yenə qəzetləri satıb evə qayıtdım.<br />
Otağa girib sobaya od saldım. Oturub<br />
Seyidi gözlədim. Hava qaralsa<br />
da, Seyiddən xəbər yox idi. Gecə<br />
düşdü, ancaq Seyid gəlib çıxmadı.<br />
Səhəri açdım, Seyid hələ də yox idi.<br />
Onu harda axtarmalı olduğumu da<br />
bilmirdim. Evdən çıxdım, gəzdiyimiz<br />
küçələri dolaşdım, onun gedə biləcəyi<br />
məhəllələri gəzdim, amma heç bir<br />
xəbər çıxmadı. Üç gün nəşriyyata da<br />
getmədən sərasər Seyidi axtardım.<br />
Üçüncü gün evə qayıdanda gördüm<br />
ki, evin qapısı açıqdır. Tez içəri<br />
qaçdım. Döşəməyə sərilmiş, güclə<br />
nəfəs almağa çalışan, bədəni gömgöy<br />
olmuş Seyidi gördüm. Tez onu ayağa<br />
qaldırdım, aparıb yatağa uzatdım. İsti<br />
çay gətirdim, dərman tapıb yaralarını<br />
sarıdım. O gecə heç nə danışmadıq.<br />
Səhər oyananda Seyid bir xeyli özünə<br />
gəlmişdi.<br />
Hara yox olduğunu soruşdum. O<br />
isə başına gələnləri danışdı. Seyidi<br />
milislər tutub, qeyri-qanuni qəzet<br />
satdığına görə üç günlük həbs<br />
etmişdi. O vaxt küçələrdə hər kəs<br />
qəzet satırdı. Niyə məhz Seyidi həbs<br />
etdiklərinin səbəbi isə onun siyasi<br />
baxışı idi. Hələ cümhuriyyət dövründə<br />
vətənpərvər kişiliyi ilə onu şəhərin bir<br />
çox məhəllələrində tanıyırdılar. İndi<br />
də sovet hökuməti qurulandan bu<br />
adamların izinə düşüb onlara yaxşıca<br />
gözdağı verməyə çalışırdılar. Seyidin<br />
qəzetlərini götürmüş, ancaq arasında<br />
heç nə tapmayıb sadəcə üç günlük<br />
həbs etmiş, bu üç gündə də onu<br />
yamanca əzişdirmişdilər.<br />
Seyidin yaralarının sağalması bir<br />
aya yaxın çəkdi. Artıq mənim üçün<br />
də təhlükəli vəziyyət yaranmışdı.<br />
Mümkün qədər Seyidlə az görünməli<br />
idim küçələrdə.<br />
1923-24-ü beləcə keçirdik.
Tez-tez yolda bizə milis əməkdaşları<br />
yaxınlaşır, qəzetlərimizi didib-tökür,<br />
nəsə axtarırdılar. Mən onların nə<br />
axtardığını bilmirdim, amma onlar<br />
bizi küncə sıxışdırır, kobud davranır,<br />
döyür, söyür, bəzən milis idarəsinə<br />
aparır və orada saatlarla sorğu-sual<br />
edirdilər. Bu suallar yalnız bizə –<br />
Seyidə və mənə verilirdi. Digər küçə<br />
qəzetçiləri sakitcə başlarını aşağı salıb,<br />
işlərini görürdülər. Axi niyə milis teztez<br />
bizə ilişirdi?<br />
Artıq yaşım artmış, olğunlaşmış,<br />
bığ-saqqal çıxarmışdım. Seyid bir gün<br />
məni yanına çağırdı. Belə xırda işlərlə<br />
məşğul olmaq üçün böyük olduğumu<br />
söylədi. Elə dəfələrlə ÇEKA 1<br />
tərəfindən saxlanılmağımızın səbəbini<br />
də həmin gün öyrəndim. Seyidin<br />
Türkiyədə yaşayan müsavatçılarla<br />
çox sıx əlaqələri varmış. Gizli şəkildə<br />
davam etdirilən bu münasibətlərin<br />
üstünü rus milisi nə qədər<br />
aşkarlamağa çalışsa da, mümkün<br />
olmamışdı. İndi onun üzərinə<br />
xüsusi məsul öhdəlik qoyulmuşdu.<br />
Azərbaycan Cümhuriyyətinin<br />
Türkiyədə buraxılan qəzetini Bakıda<br />
insanlara paylamalı idi. Bu işi ən<br />
yaxşı şəkildə Seyid və onun yaxın<br />
adamı – mən – görməli idi. Seyid eyni<br />
zamanda bu işlə əvvəlkindən xeyli<br />
yaxşı pul qazana biləcəyimizi söylədi.<br />
Qəzetləri pulsuz paylayacağımızı,<br />
ancaq satacağımız hər qəzetin pulunu<br />
əvvəldən nəğd alacağımızı dedi.<br />
Seyidin həmin pulu zərrə qədər<br />
də önəmsəmədiyi açıq-aşkar hiss<br />
olunurdu. Seyidlə yaşadığım bu illər<br />
ərzində mən də xeyli dəyişmişdim.<br />
Əlbəttə, pula ehtiyacımız vardı, ancaq<br />
bu işi pulsuz görəcəyimi, ona kömək<br />
edəcəyimi dedim.<br />
Ertəsi gün Seyid səhər açılmamış<br />
evdən çıxdı və yeni tərtibatda qəzet<br />
gətirdi. Qəzetin yuxarı hissəsində iri<br />
hərflərlə “Yeni Kafkasiya” yazılmışdı.<br />
1 Sovet hakimiyyətinin ilk illərində əks-inqilab,<br />
sabotaj və ehtikarla mübarizə aparan fövqəladə<br />
komissiya<br />
Yeni qəzetləri evdə qoyub hər<br />
gün satmalı olduğumuz qəzetləri<br />
almaq üçün nəşriyyata getdik.<br />
“Yeni Kafkasiya”ları hər satdığımız<br />
qəzetin arasına qoyub verirdik.<br />
“Yeni Kafkasiya” həftədə bir dəfə<br />
gəlirdi. Seyid hər həftənin bir günü<br />
səhər işıqlanmadan çıxır, qəzetləri<br />
götürüb qaldığımız yerə gətirirdi.<br />
İki həftə sonra biz yaşadığımız evi<br />
dəyişdik. Seyid bunun daha təhlükəsiz<br />
olduğunu dedi. Artıq “Yeni Kafkasiya”<br />
şəhərdə insanların əlində görünməyə<br />
başlamışdı. Xəbər təbii ki, ÇEKA-ya<br />
da çatdı. Bu qəzetlər inqilabı yenidən<br />
alovlandıra bilərdi. Sovet hökümətinə<br />
qarşı açıq həqiqətlər, onların<br />
törətdikləri qırğın və özbaşınalıqlar<br />
qəzetlər vasitəsilə insanların dilində<br />
dolanmağa başladı.<br />
1926-cı ilin martında isə hər şey bir<br />
anda sona çatdı. Həmin il Novruza<br />
üç gün qalmış Seyid yenə evdən<br />
tez çıxdı, hava işıqlananda artıq<br />
evə qayıtmışdı. Yükü çox ağır idi,<br />
qəzetləri daşımaq üçün özünə təkərli<br />
araba da düzəltmişdi. Seyid bütün<br />
qəzetləri masanın üstünə düzdü. O,<br />
gətirdiyi qəzetlərə sərvət kimi baxırdı.<br />
İnanırdı ki, bu qəzetlər insanların<br />
gözlərini açacaq və millət yenidən<br />
istiqlaliyyətinə qovuşa biləcək.<br />
Seyidlə yenə birgə nəşriyyata getdik.<br />
Hər gün satdığımız “Raboçi”ləri,<br />
“Komsomol”ları alıb evə qayıtdıq. İçəri<br />
girəndə bayaq Seyidin masanın üstünə<br />
düzdüyü qəzetlərin yerə səpildiyini,<br />
cırılıb-töküldüyünü gördük. Və hər şey<br />
bitdi. Bircə əmr verildi:<br />
– Həbs edin!<br />
Həmin gün ikimiz də həbs olunduq.<br />
İki saat sonra məhkəməyə bənzər bir<br />
iclas oldu. Seyidə güllələnmə, mənə<br />
sürgün cəzası verildi. Məhkəmə<br />
zalından çıxdıqdan on beş dəqiqə<br />
sonra Seyidin cəzası yerinə yetirildi.<br />
USTAD senet.az / may<br />
105
USTAD senet.az / may<br />
106<br />
Cavid Qədir<br />
Gündəlik “Əqrəb” satirik qəzetinin<br />
ilk səhifəsində sağ yuxarı köşə neçə<br />
gündü, xırda xəbərlərlə doldurulurdu.<br />
Artıq onlarla oxucu məktubu baş<br />
redaktor Seyhun Məşədixanov<br />
masasında qalaqlanmışdı. Hamısı<br />
şikayət, narazılıqla doluydu. Köşənin<br />
bərpasını tələb edirdilər. Bunu baş<br />
redaktor oxuculardan az istəmirdi.<br />
Amma həmin köşənin yazarı<br />
Abbasağa Şadlısoy neçə gündü yağlı<br />
əppəyə dönmüşdü. Gördüm deyən<br />
yoxdu. Qızı Günəş də atasının yerini<br />
bilmirdi.<br />
Şadlısoyun yazılarına maraq<br />
çox idi. Tiflisdə yaşayan Abbasağa<br />
yazıları məktubla yox, teleqramla<br />
göndərirdi. Xeyli xərc çıxırdı, amma<br />
qəzet satışına böyük təsiri vardı.<br />
Hər yerdə qəzetdən ağızdolusu söz<br />
etdirirdi. Neçə dəfə Məhəmməd<br />
Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski<br />
İtki<br />
bu məsələylə bağlı “xub” demişdilər.<br />
Cümhuriyyətin qurucularından bu<br />
sözü eşitmək Məşədixanova dünyaları<br />
bəxş edirdi. Hətta bir dəfə Tiflisə<br />
getmiş, Abbasağaya yaxşıca qonaqlıq<br />
vermiş, qucaqlayıb öpmüşdü də.<br />
Baş redaktor portsiqarından<br />
siqaret çıxarıb damağına qoydu.<br />
Kibrit çəkəndə gözü masadakı<br />
qəzetə sataşdı, sağ köşəni öyrəşdiyi<br />
tək sütun yazı yox, kiçik materiallar<br />
doldurmuşdu. Ağlına min fikir<br />
gəlirdi. Vəziyyət yaxşı deyildi.<br />
Hərənin ağzından bir avaz gəlirdi.<br />
Daşnaklar hələ də Cümhuriyyətin<br />
varlığını həzm edə bilmirdilər.<br />
Neçə dəfə redaksiyanı oda qalamaq<br />
istəmişdilər. Gecə növbəti tutan<br />
əsgərlər olmasaydılar, yandırardılar<br />
da...<br />
Əlini yandıran alov fikrini dağıtdı.<br />
Tələsik yerə atanda təkcə kötüyü<br />
qalmış kibrit çöpü məktub qalağının<br />
üstünə düşüb zərflərin arasına<br />
sürüşdü. Məktublar yanmasın<br />
deyə, tez əlini qalağa soxdu, kibrit<br />
çöpünün düşdüyü məktubu qaldırdı:<br />
kibrit düşən yerdə istilik zərfi bir az<br />
saraltmışdı. Qeyri-ixtiyari ünvana<br />
nəzər saldı, boşdu. Zərfin o tərəfbu<br />
tərəfinə baxıb, ağırlığını yoxladı.<br />
Çox güman, içərisində iki vərəq<br />
vardı. Bu qədər uzun nə yazılmış ola<br />
bilərdi? Siqareti damağında rahatlayıb<br />
məktubu açdı. Üç səhifəlik yazıydı,<br />
tələsik yazılmışdı, çoxlu səhvlər,<br />
qaralanmış sözlər vardı. Oxuduqdan<br />
sonra bir xeyli düşündü, siqareti<br />
siqaretə caladı. Dəfələrlə oturduğu<br />
yerdə dikəlib telefona uzandı, sonra<br />
yenə əvvəlki vəziyyətə qayıtdı.<br />
Məktub Şadlısoydandı. Bir ay<br />
əvvəl yazılmışdı. Şeytanbazardakı
yeməkxanalardan birində iki nəfərin<br />
söhbətinə şahid olmuşdu. Almanca<br />
danışdıqlarından söhbətlərinin<br />
başa düşülməyəcəyini düşünərək<br />
gizliliyə çox önəm verməyiblər.<br />
Belə anlaşılıb ki, Rusiya Azərbaycan<br />
Cümhuriyyətini devirməyi<br />
planlayır. Vaxtı hələ dəqiq deyildi.<br />
Menşeviklərlə döyüşlər amansızdı.<br />
Denikin ciddi itkilərlə üzləşsə də,<br />
az qala şimaldan sərhədlərimizə<br />
dayanmışdı. Bu, Azərbaycana qoşun<br />
yeritməyə əsas maneəydi. Ən geci altı<br />
ay ərzində ağları əzmək, Azərbaycana<br />
gedən yolu təmizləmək başlıca<br />
vəzifələrdəndi. Sonra həmsöhbətlər<br />
Abbasağadan şübhələnib söhbəti<br />
yarmçıq qoymuş, ayrı-ayrılıqda<br />
yeməkxananı tərk etmişdilər.<br />
Şadlısoy bir az oturduqdan sonra<br />
evinə getmişdi. Deyəsən, kimsə onu<br />
izləyirmiş. Səhəri gün qızı Şəms də<br />
evin ətrafında ucaboylu bir kişinin<br />
pəncərlərini güddüyünü görmüşdü.<br />
Qonşulardan burada şair, ya da<br />
mirzə yaşayıb-yaşamadığını soruşan<br />
başqası da olmuşdu. Baqqal Hüseyn<br />
adamdan şübhələnmişdi. “Yox”<br />
demişdi, axşamüstü həmin adam<br />
məhəllənin girişində xeyli dayanıb<br />
gözləmiş, çoxluca papiros çəkmişdi.<br />
Baqqal lap məxfi polis kimi siqaret<br />
kötüklərinə baxmışdı, üstündəki<br />
yazı nəsə başqa dildəymiş, oxumağa<br />
savadı, götürüb saxlamağa ağlı<br />
çatmamışdı. Abbasağa da həmin<br />
yerə getmişdi gizlicə, dalandarı oranı<br />
süpürən görüb yaxınlaşmamışdı.<br />
Zibilin içərisini eşələyəsi deyildi<br />
ki. Tiflisdə işləri çoxdu, yoxsa<br />
Bakıya gedərdi. Ən çox da qızından<br />
narahatdı. Məktubunu “Şəms<br />
amanatı” deyə bitirirdi. Məktubu<br />
yazandan sonra tapşırmışdı ki, lazım<br />
olanda göndərsin Məşədixanova. Qızı<br />
lazım olduğunu necə anlayacağını<br />
soruşmuşdu. O da, qorxutmamaqçün<br />
“Vaxtı gələndə biləcəksən” demişdi.<br />
Yəqin atasının yoxa çıxdığını görən<br />
qızı məktubu göndərmək qərarına<br />
gəlmiş, tələskənlikdən, nigaranlıqdan<br />
ünvanı qeyd etməyi unutmuşdu.<br />
Məşədixanov əndişəliydi, şübhə<br />
yoxdu ki, Şadlısoyu öldürmüşdülər.<br />
Amma əlində tutarlı fakt olmadan<br />
polisə müraciət edə bilməzdi.<br />
Onsuz da işləri başdan aşırdı.<br />
Cümhuriyyətin düşməni o qədərdi<br />
ki...<br />
İki həftə əvvəl Tiflisdə<br />
görüşmüşdülər Şadlısoyla. Bu<br />
barədə bir az danışmışdılar da.<br />
Amma dedikləri nəsə inandırıcı<br />
gəlməmişdi. Rusiya niyə müharibənin<br />
ortasındaykən Azərbaycana diş<br />
qıcasın? Həm dünya yiyəsiz deyildi<br />
ki... İngilislər, Osmanlılar buna qol<br />
qoymazdılar.<br />
Dostunu “Əqrəb”dəki publisistik<br />
fəaliyyətinə görə öldürə bilməzdilər.<br />
“İynəcə” təxəllüsünün ardındakı<br />
şəxsi cəmi ikicə nəfər tanıyırdı.<br />
Abbasağa, bir də özü. Satirik yazılara<br />
görə çox hədə məktubu alırdı. Amma<br />
məktublar kiməsə yox, redaksiyaya<br />
ünvanlanırdı. Məşədixanov tədbirli<br />
adamdı, müəlliflərin gizliliyini<br />
qorumağı bacarırdı...<br />
Gözləməkdən başqa çarə yoxuydu.<br />
Köməkçisini yazdığı məktubla<br />
bərabər təcili Tiflisə yollamaqdan<br />
özgə əlindən nəsə gəlmirdi. Şəmsi<br />
Bakıya gətirmək lazımdı...<br />
***<br />
Deyəsən, tatar mirzə söhbətimizi<br />
anlamışdı. Ən azından bizi diqqətlə<br />
dinlədiyini ikimiz də görmüşdük.<br />
İvan İvanıçla söhbətimizi<br />
gizlətməkçün alman dilində danışmalı<br />
olmuşduq. Bizim dildə bir balaca<br />
qırıldada bilir. O vaxt müharibədə<br />
öyrənib. Bir az da məndən... İvanıça<br />
USTAD senet.az / may<br />
107
USTAD senet.az / may<br />
108<br />
güvənmirdim. Yeməkxanada<br />
görüşmək mənim fikrimdi, Böyük<br />
plan deşifrə olsaydı, ilk bada gedən<br />
mənim başımın olacağı şübhəsizdi.<br />
İşimi qarantiyaya almalıydım. Mirzə<br />
ölməliydi...<br />
İvan intelligent əbləhi evinə qədər<br />
izləmişdi. Sonra həmin məhəlləyə<br />
mən də getmişdim. Qonşularla<br />
söhbətləşmişdim. Çalışmışdım,<br />
diqqət çəkməyim. Amma məhəllənin<br />
baqqalı qazdan ayıq çıxmışdı. Mən də<br />
tüpürmüşdüm dabana.<br />
İvan bunları eşidəndə az qalmışdı,<br />
kürən kəkilini yolsun. Görəydiz,<br />
necə xoruzlanır. Əslində düz<br />
deyirdi, yeməkxanada görüşmək<br />
mənim fikrimdi. Sarıyev soyadlı bir<br />
adamla 5-ci kolonu gücləndirməyin<br />
yollarından danışmalıydıq. O,<br />
qurumsaq da gəlməmişdi. Deyəsən,<br />
arvadı doğurdu. Bakıya getmişdi<br />
təcili. Sənin arvadının... Belə avara<br />
dövrdə uşaq doğmaq ancaq tatarın<br />
ağlına gələ bilər.<br />
Bu anasının əmcəyini kəsən<br />
əclafdan (İvanı deyirəm) heç<br />
xoşlanmıram deyə, almadım<br />
günahımı boynuma. Çox şeşələnsə,<br />
tökəcəm bağırsağını yerə. Lap elə<br />
Sarıyevi də qanına qəltan edəcəm.<br />
Çox vecimədi bolşevik inqilabı,<br />
Böyük Rusiya... Başıma bir şey gəlsə,<br />
baxacaqlar xəstə anama?! Zırt...<br />
***<br />
Bu alman zırramaya görə zibilə<br />
düşəcəm axırda. Görüş üçün yer<br />
tapmır, elə bil. Yeməkxanada<br />
dövlət çevrilişindən danışarlar?<br />
Hələ yaxşı ki, Sarıyev gəlməmişdi.<br />
O mirzə Sarıyevi tanısaydı, yaxud<br />
danışdıqlarımızı eşitsəydi, yəqin<br />
qazamatdaydıq, bəlkə də elə Kürün<br />
dibində... Kasıblığın üzü qara olsun.<br />
Normal iş olsa, kolxozlar donumuza<br />
qədər almasalar, nə ölümüm azmışdı<br />
burda? Ağlardan mədəd olmadı.<br />
Yoxsa Don çayı boyu çapırdım atımı.<br />
Yağması yağma, arvadları arvad...<br />
Kazak adı gələndə boylu gəlinlər uşaq<br />
salırdı, indi barmaq boyda uşağı da<br />
qorxuda bilməzsən. Çox o yan-bu yan<br />
olsa, tüpürəcəm hər şeyə. Bu alman<br />
köpəyi Rixardı da gəbərtmək kazak<br />
üçün çətin olmaz. Amma indiki işim<br />
Şadlısoydur. Adamın nə bildiyini<br />
öyrənməliyəm, ya da daha etibarlı<br />
üsula əl atmaq lazım gələcək – ölülər<br />
sirr vermir.<br />
***<br />
Məşədixanovun ürəyi az da olsa,<br />
yerinə gəlmişdi. Şadlısoydan əvvəlki<br />
kimi soraq yoxdu, amma ən azından<br />
qızı Şəms sağ-salamat Bakıdaydı.<br />
Atasıyçün çox narahat idi. Yeməkiçməkdən<br />
kəsilmişdi. Ancaq ailə<br />
dostları Seyhun əminin Tiflisə, atasını<br />
axtarmağa gedəcəyini eşidəndə az da<br />
olsa toxdayıb, bir-iki loxma yedi.<br />
Qatardan düşən Seyhunun ilk<br />
işi Abbasağanın yaşadığı ünvana<br />
getmək oldu. Hər şeyi yerli-yataqlı<br />
araşdırdıqdan sonra dostunun<br />
evinə qalxdı. Kiçicik də olsa ipucu<br />
axtarırdı. Kitab rəflərini eşələyəndə<br />
çiyni çərçivəyə toxundu. Devrilən<br />
şəkli qaldıranda çənəsini ərinin<br />
çiyninə dayayan Şahsənəmi gördü.<br />
Gənclik sevdası, alagözlü, şuxbənizli<br />
Şahsənəm... Tale üzünə gülməmişdi,<br />
Şahsənəm onu yox, şair Abbasağanı<br />
seçmişdi. Dostunun bu sevdadan<br />
xəbəri yoxdu. Seyhun açıbağartmamışdı,<br />
elə Şahsənəm də. İllər<br />
sonra doğuş vaxtı ölən Şahsənəmin<br />
morqda meyitilə vidalaşanda<br />
ağlamışdı. Ürəkdən hönkürmüşdü.<br />
Abbasağa yenə anlamamışdı. Dostuna<br />
sarılıb, o da gözyaşı tökmüşdü.<br />
Şəkil Tiflis yaxınlığında yerləşən
daçada çəkilmişdi. Qəfil Seyhunun<br />
gözləri parladı itkin dostunu<br />
tapmışdı...<br />
Tələsik fayton çağıran<br />
Məşədixanov onu qarabaqara izləyən<br />
ikinci faytona diqqət yetirmədi. Çatan<br />
kimi faytonçunu yola salıb, yuxarı<br />
qalxdı.<br />
Qapını Abbasağa açdı. Xeyli<br />
dərdləşəndən, Abbasağanı xatircəm<br />
edəndən sonra xırda-para işlərinin<br />
ardınca tələsdi. Sabah Şeytanbazarda<br />
görüşüb, birgə yemək yeyəcəkdilər.<br />
İlk qatarla da Bakıya qayıtmağı<br />
planlayırdılar. Abbasağa qızına<br />
teleqram vurmağa razı olmadı.<br />
Sürpriz edəcəkdi.<br />
Məşədixanov dostugildən çıxanda<br />
hava tamam qaralmışdı. Daçanın<br />
ətrafında oğrunca var-gəl edən iki<br />
qaraltını görə bilməzdi...<br />
***<br />
Səhəri gün Seyhun dostunu çox<br />
gözlədi. Gün günortadan keçəndə<br />
daha dözməyib fayton çağırdı.<br />
Giriş qapısı aralıydı. Əvvəlcə<br />
toxmağı döydü. İçəridən səs gəlmirdi.<br />
Yavaşca qapını aralayanda gördüyü<br />
mənzərədən dəhşətə gəldi. Abbasağa<br />
üzüqoylu yıxılmışdı. Kürəyində<br />
iki güllə yeri qızarırdı. Gicgahını<br />
“kontrol atəşi” dağıtmışdı. Güləş<br />
sifətində bu dəfə ağrı donmuşdu.<br />
hələ sağam. Əslində baş redaktoru<br />
da gəbərdə bilərdim, sadəcə lüzum<br />
görmədim. Deyəsən, bir az əfəl<br />
adamdı. Neçə gün əlləşsə də, qətlə<br />
dair ipucu tapa bilmədi. Öyünmək<br />
kimi olmasın, ipucu tapsa belə, işə<br />
yaramazdı. Qatil çoxdan gəbərib.<br />
İvanıçı deyirəm. Şəxsi məsələ deyil.<br />
İvanıçdan zəhləm gedirdi, elə indi də<br />
aşiq sayılmaram. Amma öldürməyim<br />
sırf işlə bağlıydı. Və əlbəttə, canımın<br />
şirinliyilə. Yerimə İvanıç köpəkoğlu<br />
olsaydı, heç bu dediklərimə də<br />
baş sındırmazdı. Tətiyi çəkərdi,<br />
vəssalam. Amma mən daha incə işin<br />
tərəfdarıyam. Bıçaq səs-küy sevmir.<br />
***<br />
Məşədixanov həmin o məktubu<br />
aldıqdan iki həftə sonra qəzetin sağ<br />
köşəsində “Ona açılan güllə “Əqrəb”<br />
məcmuəsinin ürəyinə dəydi” başlıqlı<br />
böyük nekroloq dərc olundu:<br />
***<br />
Abbasağa Şadlısoyun şübhələri<br />
doğru çıxdı. Sevdalısı olduğu<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti<br />
ölümündən sonra cəmi 13 ay yaşadı.<br />
***<br />
Rus ayısını gəbərtdim. Əslində rus<br />
da deyildi, Don kazakıydı. Ölülərin<br />
milliyyəti kiməsə lazım olmur.<br />
Gəvəzəlik etsəm, adamlar iki cür olur<br />
– yaxşı və pis. İndiki vəziyyətdəsə<br />
belə demək olardı: adamlar iki cür<br />
olur – yaşayanlar və ölülər. Birinci<br />
bölgüyə inansaq, mən pis adamam.<br />
Amma ən ümdəsi ikinci bölgüdü –<br />
USTAD senet.az / may<br />
109
Pirəmsaq baharı<br />
USTAD senet.az / may<br />
110<br />
Aytən Rəfixanova<br />
Günəş batırdı. On altı yaşına yenicə<br />
adlamış Sara adəti üzrə evlərinin<br />
aynabəndindən günəşə tamaşa edirdi.<br />
Hər günbatanda burada dayanıb<br />
Günəşə tamaşa edər, gün ərzində baş<br />
verənləri düşünər, bəzən də xəyallar<br />
qurardı. İlin bu vaxtı kənd çox gözəl<br />
olurdu. Hər yer yamyaşıl olur, ağaclar<br />
tumurcuqlayır, çiçək açırdı. Kəndi<br />
əhatə edən dağlar insana sonsuz güvən<br />
verirdi. Sara pəncərəni açdı. Hava sakit<br />
idi. Duman Səndələn dağını qoynuna<br />
almış, onu görünməz etmişdi. Sara<br />
çox narahat idi. Ermənilərin kəndə<br />
yaxınlaşması xəbəri onu qorxuya<br />
salmışdı. Atası Mustafa kişi onu nə<br />
qədər sakitləşdirməyə çalışsa da,<br />
Sara heç cür sakitlik tapa bilmirdi.<br />
Artıq nə quşların səsi, nə də qoyunquzuların<br />
mələşməsi ona təsir etmirdi.<br />
Gözlərini yumub təbiətin qoxusunu<br />
ciyərinə çəkir, amma qəlbindəki<br />
qorxu, narahatlıq hissi heç cür qopmaq<br />
bilmirdi. Pəncərəni bağlayıb anasının<br />
yanına getdi. Anası Saranın kiçik<br />
qardaşını beşikdə yelləyirdi. Balaca<br />
Hüseyn ara-sıra gözlərini açıb anasına<br />
baxır, sonra isə yenə yumurdu. Sara<br />
anasının yanında oturub astaca<br />
dilləndi:<br />
– Ana, bəs biz nə edəcəyik?<br />
– Qızım, – anası dərhal sözünü kəsdi,<br />
– sən fikir eləmə. Kəndimizin böyükləri<br />
var, qoçaq oğulları var. Əlbəttə, onlar<br />
bizi qorumağın bir yolunu taparlar.<br />
Dədən sənə dedi axı qoymayacaqlar<br />
kəndə girsinlər o köksüzləri. İçini rahat<br />
tut. Sabah ola, xeyir ola.<br />
Torpaqlarımızdakı böhran<br />
vəziyyətdən istifadə edən erməni<br />
quldur dəstələri Bakıdan Kürdəmirə<br />
qədər kəndləri bir-bir yağmalayaraq<br />
talan edirdilər. Kürdəmirdən Şamaxı<br />
istiqamətinə tərəf yönələn ermənilərin<br />
Bicoda soyqırım edəcəyini öyrənən Bico<br />
ziyalısı Babaş əfəndi yüzbaşı Şahalı ilə<br />
görüşüb, onu kəndi müdafiə etməsilə<br />
bağlı təlimatlandımışdı.<br />
Dan yeri ağarırdı. Sara, demək<br />
olar, yatmamışdı. Qonşuları Oraq<br />
Qulamın gecə atası ilə danışdıqlarını,<br />
qonşu kəndlərin ermənilər tərəfindən<br />
talan edilməsini, insanların vəhşicə<br />
öldürüldüyünü eşitmişdi. Bütün kənd<br />
əhalisi yığışmışdı. Qadınlar, qızlar,<br />
uşaqlar, yaşlılar isti geyinmiş, özləri ilə<br />
azuqə tədarükü görmüşdülər. Kənd<br />
igidləri onları bu bəladan qurtarana<br />
qədər dərələrdə gizlənəcəkdilər. Sara<br />
da anası və kiçik qardaşı ilə bağda<br />
gözləyirdi. Kəndin qoçaq oğulları ev-ev<br />
gəzib, əhalini toplayır, Şamaxı tərəfə<br />
aparırdılar. Birdən darvazadan içəri<br />
ucaboylu, enli kürəkli, yaraşıqlı bir<br />
oğlan daxil oldu. Bu, Əli Məhəmməd<br />
idi. Atası vaxtı ilə kəndin sayılıb-seçilən<br />
bəylərindən idi. Daim kasıblara əl<br />
tutar, ehtiyacı olan insanlara kömək<br />
edərdi. Gənc yaşlarında rəhmətə<br />
getmiş, anası da onun ölümünə<br />
dözməyərək vəfat etmişdi. Əli
Məhəmməd isə bibisi Mələkxanımın<br />
himayəsi altında böyümüşdü. Bibisi<br />
onu oğullarından ayırmamış, ona ana<br />
əvəzi olmuşdu. Çox gənc olmasına<br />
baxmayaraq Əli Məhəmməd atası evinə<br />
köçmüş, atasının təsərrüfatını ayağa<br />
qaldırmış, eyni zamanda dövrün ali<br />
mütəfəkkirlərindən yazıb-oxumağı,<br />
bir sıra elmləri öyrənmişdi. Elə bu<br />
səbəbdən də uşaqdan böyüyə hər kəs<br />
kənddə ona rəğbət bəsləyər, hörmət<br />
edərdi.<br />
Əli Məhəmmədin ata evi kəndin ən<br />
gözəl mənzərəsi olan yerdə – bulağın<br />
üstündə idi. Saranı da elə məhz bu<br />
bulağa gəldiyi zaman görmüş, gördüyü<br />
andan da ona bir könüldən min<br />
könülə vurulmuşdu. Əslində, Saragilin<br />
evləri kəndin o biri başında – dağın<br />
yamaclarında idi. Evlərinin altındakı<br />
bulağın suyu quruduğundan qızlarla<br />
bu bulağa gəlmişdi. Əli Məhəmməd<br />
at belində qızların yanından keçərkən<br />
Sara ilə göz-gözə gəlmiş, ona aşiq<br />
olmuşdu. Saranın yıxılıb əlindəki su<br />
ilə dolu səhəngi yerə aşırması Əli<br />
Məhəmməd üçün fürsət olmuş, bir<br />
anda atdan düşüb Saranı qaldırmış,<br />
ona yardım etmişdi. Bildirməsələr də,<br />
elə bu görüşdən bir-birlərinə möhkəm<br />
bağlanmışdılar.<br />
Əli Məhəmməd içəri girib uca və<br />
özündən əmin bir səslə dedi:<br />
– Natavan bibi, hamınız hazırsınızsa<br />
gedək.<br />
Saranın anası ona azuqə boxçasını<br />
götürməyi buyurdu, özü isə balaca<br />
Hüseyni götürüb çıxdı. Sara<br />
heyrətlənmiş şəkildə yerində donub<br />
qalmışdı. Axı Əli Məhəmmədgilin evi<br />
kəndin o biri başında idi. O isə kəndin<br />
bu başındakı əhalini yığmağa gəlmişdi.<br />
Halbuki, onları da, qonşularını da Oraq<br />
Qulamın oğlu aparacaqdı. Bunu necə<br />
elədiyini bilməsə də, niyə elədiyini<br />
yaxşı bilirdi. Saranın içi indi daha rahat<br />
idi. Əli Məhəmmədi gördükdən sonra<br />
güvənlik hissi qəlbindəki narahatlığı<br />
söküb atmışdı. Sara özündən asılı<br />
olmayaraq oğlana gülümsəyib,<br />
darvazanı açmaq istəyirdi ki, Əli<br />
Məhəmməd onun əlindən bərk-bərk<br />
tutub sıxdı. Dili sussa da, gözləri çox<br />
şey deyirdi. Saranın əlindəki boxçanı<br />
götürüb darvazadan çıxdı. Saranın<br />
ürəyi tez-tez döyünməyə başladı. Əli<br />
Məhəmmədin gözlərindəki ifadə heç<br />
cür gözünün qabağından keçmirdi. Nə<br />
demək istəyirdi? Vidalaşırdı? Ya əksinə,<br />
hər şeyin yaxşı olacağını, sabahın bu<br />
gündən daha aydın açılacağını deyirdi?<br />
Sara darvazadan çıxanda<br />
kəndin böyük qisminin onların<br />
qapısının ağzında olduğunu gördü.<br />
Qonşuluqdakı bütün qadınlar, qızlar,<br />
uşaqlar yavaş-yavaş irəliləyirdi.<br />
Bir neçə ata araba qoşmuş, kəndin<br />
yaşlılarını orada əyləşdirmişdilər.<br />
Əli Məhəmməd isə öz atının belinə<br />
qalxmış, insanların nəyəsə ehtiyacı<br />
olub-olmadıqlarını yoxlayırdı.<br />
Duman yavaş-yavaş çəkilməyə<br />
başlamışdı. Artıq əhali kənddən çıxmış,<br />
dərələrə tərəf yol almışdı. Saranın da<br />
atası daxil olmaqla hamının atası, oğul<br />
və qardaşı – əli silah tuta bilən hər kəs<br />
döyüşə hazırlaşmaq üçün toplaşmışdı.<br />
Əslinə qalsa, heç silahaları da yox idi.<br />
Xəncər, balta, bıçaq, yaba, dəryazla,<br />
məişət və təsərrüfatda istifadə olunan<br />
başqa əşyalarla silahlanmışdılar. Yalnız<br />
yüzbaşı Şahalıda bir tüfəng vardı.<br />
Qulam kişi isə öz orağı ilə döyüşə<br />
yollanmışdı. Sara ayaqlarının altında<br />
əzilən tər otlara baxa-baxa başını aşağı<br />
salıb irəliləyirdi. Hər kəs susmuşdu.<br />
Sakitliyi yalnız araba təkərlərinin<br />
cırıltısı və körpələrin ağlamaq səsi<br />
pozurdu. Hər kəs dərin fikrə dalmışdı<br />
sanki. Yaşlı nənə-babalar dərindən<br />
ah çəkir, ara-sıra gözlərindən axan<br />
yaşı silirdilər. Kəndi böyük sınaq<br />
gözləyirdi. Bəlkə də hamı öləcəkdi.<br />
Amma sonunadək mücadilə etməyi<br />
hamı özünə borc bilirdi. Geriyə dönüş<br />
yox idi.<br />
Əli Məhəmməd və kəndin digər<br />
gəncləri əhalini dərələrə yerləşdirirdi.<br />
Hər kəs qalın geyinmiş, qadınlar yun<br />
şallarına bürünüb, bir-birlərinə qısılıb<br />
oturmuş, cavan gəlin və qızlar isə<br />
yaşlıların otura bilmələri üçün yerlərini<br />
USTAD senet.az / may<br />
111
USTAD senet.az / may<br />
112<br />
rahatlayırdılar. Saranın şalı başından<br />
sürüşmüş, sırınma pencəyinin üstünə<br />
düşmüşdü. O isə ucları azacıq palçığa<br />
batmış uzun ətəyini ayaqlarının arasına<br />
salıb, yerə əyilmiş dərənin dibində<br />
kiçik bir ocaq qalamaq üçün çör-çöp<br />
yığırdı. Qarşısında dəri çəkmələri<br />
görüb başını yuxarı qaldıran Sara Əli<br />
Məhəmmədin onun başının üstündə<br />
dayandığını gördü. Əli Məhəmməd<br />
əyilib Saranın hər iki əlindən tutub onu<br />
qaldırdı. Ətrafdakı insanların onlara<br />
zillənən baxışlarına heç bir əhəmiyyət<br />
vermədən Saranın gözlərinin içinə<br />
baxdı və belindəki gümüş dəsti olan,<br />
üzəri işləməli bıçağı çıxarıb ona verdi.<br />
Gözləri yaşla dolan Sara baxışlarını<br />
ondan ayıra bilmirdi. Əli Məhəmməd<br />
onun gözlərinə baxaraq:<br />
– Sizi xilas edəcəyik: – dedi, çönüb<br />
atının belinə qalxdı. Gözucu yerində<br />
donub qalan Saranın anasına, sonra isə<br />
bibisinə baxdı və getdi.<br />
Sara Əli Məhəmmədin ona verdiyi<br />
bıçağı bərk-bərk tutub dayanmışdı.<br />
Anası qızının halını gördü, bir əlini<br />
onun çiyninə qoyub qucaqladı.<br />
Saranın gözlərindən hər şeyi anlayan<br />
anası qızının başını bağrına basdı.<br />
Əli Məhəmmədin bibisi də hər şeyi<br />
anlamışdı. Qardaşı oğlu baxışları ilə<br />
sanki Saranı ona tapşırırdı. Mələkxanım<br />
bibi oturduğu yerdən tez ayağa qalxıb<br />
Saranın yanına gəldi, onu qucaqladı.<br />
Sonra isə anası Natavana baxıb<br />
gülümsədi. Qardaşının tək yadigarı<br />
olan Əli Məhəmmədin xoşbəxtliyi<br />
onun üçün hər şeydən üstün idi. Belə<br />
bir çətin vəziyyətdə bir-birini sevən bu<br />
iki gəncin gözüyaşlı ayrılığını görən<br />
heç kimin onların arasında olan ülvi<br />
hislərdən şübhəsi yox idi.<br />
Əli Məhəmməd bir neçə nəfəri<br />
əhalinin keşiyini çəkməsi üçün orada<br />
saxlamış, özü isə digər gənclərlə kənd<br />
kişilərinin toplaşdığı Pirəmsaq dərəsinə<br />
üz tutmuşdu. Var gücü ilə atını<br />
çapır, kənd əhalisini, bibisini, sevdiyi<br />
qıza verdiyi sözü xatırlayıb soysuz<br />
düşmənlərin qarşısına çıxmağa, onları<br />
dayandırmağa tələsirdi.<br />
Şahalı yüzbaşı Biconun bütün<br />
könüllü döyüşçülərini bu kəndlə<br />
Keçidməz kəndi arasındakı dərədə<br />
yerləşən Pirəmsaq ərazisinə yığmışdı.<br />
Ermənilərin qonşu kəndlərdə<br />
törətdikləri soyqırım və qırğınlar<br />
bu mərd oğulların içindəki milli<br />
qürur hissini ən qüvvətli şəkildə<br />
üzə çıxarmışdı. Nəyin bahasına<br />
olursa-olsun kəndi və əhalini azğın<br />
düşmənlərin qəddarlığından qorumağa<br />
and içmişdi. Şahalı yüzbaşı ərazini<br />
nəzərdən keçirmiş, müdafiə planını<br />
qurmuşdu. Heç bir halda ermənilərin<br />
Bicoda soyqırım törətmələrinə icazə<br />
verməyəcəkdi.<br />
Çox keçməmiş erməni quldur<br />
dəstələrinin dərəyə tərəf yaxınlaşdığı<br />
xəbəri gəldi. Əli Məhəmməd artıq<br />
Şahalı yüzbaşının arxasında öz yerini<br />
almışdı. Dörd yüz nəfərlik odlu<br />
silahla təmin olunmuş erməni dəstəsi<br />
kəndin qəhrəman övladları ilə üzbəüz<br />
yer aldı. Əli Məhəmməd quldurları<br />
diqqətlə süzdü, daha sonra çevrilib<br />
həmkəndlilərinə baxdı. Öz-özünə:<br />
– Bizim nifrətimiz sizin<br />
silahlarınızdan üstündür, alçaqlar!<br />
– dedi və kinayəli gülüşlə Şahalı<br />
yüzbaşının üzünə baxdı.<br />
Şahalı yüzbaşı mərdanə şəkildə<br />
quldurların qarşısına çıxıb onların<br />
başçıları ilə danışıqlar aparmağa<br />
getdi. Onlara kəndə girməmələrini,<br />
əvəzində isə mal-qara, qızıl, xalça<br />
kimi əşyaları qənimət olaraq onlara<br />
verəcəklərini söylədi. Şahalı yüzbaşının<br />
sözlərini qeyri-ciddi şəkildə dinləyən<br />
ermənilər gülüşərək, kəndə girib<br />
oranı viran qoyacaqlarını, insanları<br />
güllədən keçirib öldürəcəklərini,<br />
qənimətlərə isə istənilən halda sahib<br />
olacaqlarını bildirdilər. Şahalı yüzbaşı<br />
başını dik tutub ilk həmləsi ilə erməni<br />
quldurlarının başçısını alnından güllə<br />
ilə vurub yerə sərdi. Başçılarının<br />
öldürülməsindən çaşbaş düşən erməni<br />
əsgərləri silahalarına güvənib kənd<br />
əhalisinin nifrətini nəzərə almamışdılar.<br />
Şahalı yüzbaşının atəşindən sonra<br />
bicolular erməni quldurlarına hücum
etdilər.<br />
Qanlı döyüş gedirdi. Ermənilər<br />
açdıqları atəşlərlə kəndin mərd<br />
oğullarını ağır yaralayır, qətlə<br />
yetirirdilər. İtki vermələrinə<br />
baxmayaraq, kəndin müdafiəsinə<br />
qalxmış heç kim ruhdan düşmür,<br />
əksinə, nifrətləri daha da artaraq,<br />
düşmənə ağır zərbələr endirirdilər.<br />
Əli Məhəmməd ilə Şahalı yüzbaşı sağ<br />
tərəfdən erməniləri qılıncdan keçirəkeçirə<br />
içlərinə tərəf irəliləyirdi. Durğun<br />
halda ətrafa güllələr səpələyən erməni<br />
dəstələrinin sayı get-gedə azalırdı. Sol<br />
tərəfdənsə Oraq Qulam öz orağı ilə<br />
sözün əsl mənasında erməniləri biçirdi.<br />
Yaba, balta, dəryaz demədən silahlanan<br />
kəndlilər özlərini odlu silahların<br />
qarşısına sipər etmişdilər. El birliyi, güc<br />
birliyi ilə erməni quldurlarını məhv<br />
edirdilər. Kəndin igid və qəhrəman<br />
oğulları qarşısında aciz qalan sağ<br />
erməni əsgərləri artıq geri çəkilir,<br />
dağılışırdılar. Bicolular isə onlara<br />
qaçmağa macal vermir, onları bir-bir<br />
qılıncdan keçirirdilər. Könüllü bicolular<br />
erməni dəstələrini darmadağın etdilər,<br />
qaçmağa macal tapan altı erməninin isə<br />
izinə düşdülər.<br />
Günortadan xeyli keçmişdi. Yaz<br />
günəşinin ilıq şüaları Pirəmsaq dərəsini<br />
isidirdi. Qaçan erməni əsgərlərinin<br />
arxasıyca düşən döyüşçülərdən başqa,<br />
kənd əhalisinin qalanı zəfər sevincini<br />
yaşayırdı. Mələkxanım bibinin kiçik<br />
oğlu Süleyman ayağa qalxıb dərəni<br />
nəzərdən keçirdi. Dərə cəsədlərlə dolu<br />
idi. Tam qarşısında, yerdə uzanılı halda<br />
Oraq Qulam qətlə yetirilmişdi. Onun<br />
və digər həmkəndlilərinin Pirəmsaq<br />
dərəsinin yamyaşıl otlarının üzərinə<br />
axmış qanlarına baxıb ah çəkdi, ətrafına<br />
boylanıb qardaşı və dayısı oğlu Əli<br />
Məhəmmədi axtarmağa başladı. Sağ<br />
qalan döyüşçülərdən onları görübgörmədiklərini<br />
soruşur, soruşa-soruşa<br />
yerdə uzanan cəsədlərə gözucu baxırdı.<br />
Qonşuları Qulu kişidən qardaşının<br />
sağ olduğunu, qaçaq ermənilərin<br />
arxasınca düşdüyünü öyrəndi. Əllərini<br />
göyə qaldırıb Allaha şükür eləməyə<br />
başlamışdı ki, ayağı nəyəsə ilişdi. Başını<br />
aşağı əyib ayaqlarının altına baxdığı<br />
zaman Əli Məhəmmədin atasına<br />
məxsus qılıncı gördü. Əli Məhəmməd<br />
bu qılıncla döyüşürdü. Qılınc burda<br />
idisə, bəs Əli Məhəmməd harada<br />
idi? Cəld ətrafındakı cəsədləri bir-bir<br />
çevirərək qardaşı qədər sevdiyi dayısı<br />
oğlunu axtarmağa başladı. Bir neçə<br />
addım aralıda üzü aşağı vəziyyətdə<br />
uzanan Əli Məhəmmədi görüb yanına<br />
qaçdı və qeyri-ixtiyari ağlamağa<br />
başladı. Güllə atəşinə tuş gəlmiş Əli<br />
Məhəmmədin sol tərəfi tamamilə qan<br />
içindəydi. Süleyman onu qolundan və<br />
ayağından tutub üzü yuxarı çevirdi,<br />
ata yadigarı qılıncını da sinəsinin<br />
üstünə qoydu. Doğma qardaşından da<br />
çox sevdiyi Əli Məhəmmədin ölümü<br />
ona çox ağır gəlmiş, gözlərinə dolmuş<br />
yaşdan onun üçün hər tərəf qaranlığa<br />
bürünmüşdü. Süleyman gözlərinin<br />
yaşını silib doğma kəndi uğrunda<br />
şəhid olmuş Əli Məhəmmədə sonsuz<br />
qürur hissi ilə baxdı. Sinəsinin üstünə<br />
qoyduğu qılıncın tərpəndiyinin fərqinə<br />
varan Süleyman tez Əli Məhəmmədin<br />
nəbzini yoxladı və onun sağ olduğunu<br />
gördü. Çiynindən güllə yarası alan<br />
Əli Məhəmməd güllələrin təsirindən<br />
huşunu itirmişdi. Süleymanın üzünə<br />
vurduğu bir neçə zərbəsindən sonra<br />
özünə gəlmişdi.<br />
Tamamilə özünə gəldikdən sonra<br />
Əli Məhəmməd Süleymana şəhid<br />
olanların içində yaralıların olubolmadığını<br />
yoxlamasını, sonra isə<br />
qadın və uşaqların gizləndiyi dərəyə<br />
gedib onlara qələbə xəbərini verməsini<br />
tapşırdı. Özü isə çiynini sarıyıb atını<br />
dörd nala çaparaq Şahalı yüzbaşının<br />
ardınca getdi.<br />
Demək olar ki, hər bir ailə Bico<br />
uğrunda mübarizə aparmağa döyüşçü<br />
göndərmişdi. Hər kəs səbirsizliklə<br />
döyüş bölgəsindən bir xəbər gözləyirdi.<br />
Sara Əli Məhəmmədin ona verdiyi<br />
bıçağı kəmərinə keçirərək dəstəyindən<br />
bərk-bərk tutmuşdu. Əli Məhəmməd<br />
gedəndən bəri dayanıb onun getdiyi<br />
yola tərəf baxır, arabir o yan-bu yana<br />
USTAD senet.az / may<br />
113
USTAD senet.az / may<br />
114<br />
gəzişirdi. Anası və Mələkxanım bibinin<br />
təkidlərinə baxmayaraq sakit otura<br />
bilmir, elə hey get-gəl edirdi. Atasından,<br />
Əli Məhəmməddən bir xəbərin<br />
olmaması, kənd əhalisinin taleyinin<br />
naməlumluğu onu rahat buraxmırdı.<br />
Elə bu vaxt Süleyman atını çaparaq<br />
Mələkxanım bibinin yanına gəldi.<br />
Süleymanın döyüş bölgəsindən gəlməsi<br />
dərələrdə gizlənən kənd camaatının<br />
arasında kiçik bir çaxnaşma salmışdı.<br />
Hər kəs nə olub-bitdiyini anlamağa<br />
çalışır, Süleymanı sual atəşinə tuturdu.<br />
Döyüşün necə bitdiyini, vəziyyətin nə<br />
yerdə olduğunu soruşurdular. Kimi<br />
atası, kimi oğlu, kimi əri, kimi isə<br />
qardaşından xəbər tutmağa çalışırdı.<br />
Süleyman nigarançılıq içində qalan<br />
kənd əhalisinin onun başına daha da<br />
toplaşdığını, onların suallarına bir-bir<br />
cavab verə bilməyəcəyini görüb iri bir<br />
qaya parçasının üzərinə çıxdı və uca<br />
səslə dedi:<br />
– Ay camaat, sakit olun. Hər şey<br />
yaxşıdır. Düşmənlərimiz üzərində<br />
qələbə çalmışıq, – anasına yaxınlaşıb<br />
sözünə davam etdi, – Ana, yaralı və<br />
şəhidlərimiz var. Hamınız kəndə<br />
qayıdın. Biz də onları gətirəcəyik.<br />
Uşaqlara tapşıracam, sizi sağ-salamat<br />
kəndə gətirəcəklər.<br />
– Anan qurban olsun sənə, oğul,<br />
bəs Sərvərim haradadır? – deyə,<br />
Mələkxanım bibinin gözləri yaşla<br />
doldu.<br />
– Yaxşıdır, ana. Bir-iki erməni tulası<br />
qaçıb, onları təqib edir.<br />
– Bəs Əli Məhəmmədim?<br />
– O da yaxşıdır, çiynindən güllə<br />
yarası almışdı. Özünə gələn kimi Şahalı<br />
yüzbaşının ardınca getdi. O kökü<br />
kəsilmişləri tutub sağ-salamat geri<br />
gələcəklər, narahat olma.<br />
Süleyman əhalinin keşiyində duran<br />
kənd cavanlarına insanları hava<br />
qaralmamış kəndə qaytarmalarını<br />
tapşırdı, özü isə şəhid olanların<br />
cənazələrini və yaralıları kəndə<br />
gətirmək üçün Pirəmsaq dərəsinə getdi.<br />
İnsanlar dərhal hazırlaşıb yola<br />
qoyuldular. İndi yol onlara sanki<br />
daha qısa görünürdü. Hər kəs doğma<br />
evlərinə qayıtmağa, ailəsinə qovuşmağa<br />
tələsirdi. Əhali kəndə girəndə hava,<br />
demək olar, qaralmışdı. Şəhidlərin<br />
cəsədi kənd meydanına gətirilmiş,<br />
yaralılar yardım olunması üçün<br />
şəfa ocağına aparılmışdı. Hər kəs<br />
öz doğmalarını axtarır, göz- yaşları<br />
içərisində o yan-bu yana qaçırdı.<br />
Sara və anası Mustafa kişinin cəsədi<br />
üzərində oturub gözyaşı tökür,<br />
ağlayırdılar. Böyük bir çətinliyi arxada<br />
qoyan kənd əhli şəhid olanlar üçün<br />
tökdükləri gözyaşları ilə gələcəkdəki<br />
firavan günlərin toxumlarını sulayırdı.<br />
Əli Məhəmməd, Şahalı yüzbaşı,<br />
Sərvər və kəndin bir neçə igid oğlu<br />
qaçan altı ermənidən dördünü<br />
öldürmüş, ikisini isə tuta bilməyib geri<br />
dönmüşdülər.<br />
Göz-gözü görmürdü. Gecənin<br />
qaranlığı nəinki insanların gözlərinə,<br />
qəlblərinə də çökmüşdü. Hər kəs<br />
kəndin müdafiəsi zamanı şəhid olan<br />
həmkəndliləri üçün gözyaşı tökür,<br />
onlara Allahdan rəhmət diləyirdi. Əli<br />
Məhəmməd qəhrəmancasına şəhid olan<br />
atasının cəsədi üzərində gözyaşlarına<br />
qərq olan Saranı görüb ona yaxınlaşdı<br />
və bir qolundan tutub Saranı ayağa<br />
qaldırdı. Ağlamaqdan haldan düşən<br />
Sara Əli Məhəmmədi görüb daha da<br />
ağlamağa başladı. O isə Saranı qırağa<br />
çəkib onu sakitlaşdirməyə, atasının<br />
boşuna şəhid olmadığını başa salmağa<br />
çalışdı.<br />
– Sara, atasızlığın nə olduğunu<br />
bilirəm. Amma sən tək deyilsən. Anan<br />
var, qardaşın var, mən varam. Həm<br />
də sənin atan ölməyib, şəhid olub.<br />
Namusuyla, qüruruyla qəhrəmancasına<br />
şəhid olub. Şəhidlər ölmür, Sara,<br />
anlayırsan? Onlar diridirlər. Daim<br />
qəlbimizin ən dərinliklərində<br />
yaşayacaqlar!
Rus çəkmələrinin<br />
qoxusu<br />
Külək getdikcə güclənirdi. Havada<br />
uçuşan qum dənəcəkləri Nataşanın<br />
üz-gözünü döyəcləyir, o da öz hirsini<br />
qolundan bərk-bərk yapışıb onu<br />
yıxılmağa qoymayan əri Sergeyin<br />
üstünə tökürdü:<br />
– Axı, bizim Bakıda nə ölümümüz<br />
vardı? Gərək öz xarabamızdan<br />
çıxmayaydıq!<br />
– Öz xarabamızda iş yox, güc yox.<br />
Adamlar acından köpük qusur. Hərə<br />
başını götürüb bir tərəfə qaçıb. Hər<br />
yanda qardaş qırğını gedir. Qan su<br />
yerinə axır. Sən isə... – susdu, az sonra<br />
əlavə etdi, – Güc-bəla ilə gəlib bura<br />
çıxmışıq. Bir az da döz. Hər şey yaxşı<br />
olacaq.<br />
Sergey ümidlə irəli baxdı. Bir az<br />
irəlidə ikimərtəbəli, yaraşıqlı bina<br />
vardı. Gəlib həmin o binanın önündə<br />
dayandılar. Sergey yumruqları ilə<br />
dəmir qapını döyəclədi. Az sonra qapı<br />
açıldı. Hündürboylu, keçəl bir kişi<br />
acıqlı səslə:<br />
– Nə lazımdır? – deyə, gözlərini<br />
Nataşanın üzünə dikdi.<br />
– Biz gəmi ilə Həştərxandan<br />
gəlmişik. Şəhəri tanımırıq. Allah<br />
xatirinə, bizə bir gecəlik yer verin, –<br />
deyə, yalvardı.<br />
– Bura karvansara deyil, – deyərək<br />
qapını örtmək istəyəndə həyətdən<br />
qadın səsi gəldi:<br />
– Arturcan, orada kiminlə<br />
danışırsan?<br />
– Əzizim, deyəsən, ünvanı səhv<br />
salıblar, – özündən razı halda<br />
gülümsədi.<br />
Sergey gözlərini Nataşadan<br />
çəkməyən bu erməni köpəyini<br />
nifrətlə süzərək bir addım geri<br />
çəkildi. Sanki hücuma hazırlaşırdı.<br />
Tural Cəfərli<br />
Amma bu pəzəvəng erməniyə güc<br />
gələ bilməyəcəyini hiss edib əliylə<br />
boynunun ardını qaşıdı.<br />
Aradan beş-on dəqiqə keçməmiş<br />
başqa bir qapını döydülər. Bu dəfə<br />
qapını qoca bir yəhudi açdı.<br />
– Bizə kömək edin! – Nataşa<br />
Sergeydən əvvəl dilləndi, – Uzaq yol<br />
gəlmişik. Daha getməyə taqətimiz<br />
qalmayıb, – deyib uşaq kimi<br />
hönkürdü.<br />
Qoca yəhudi əvvəlcə başını buladı,<br />
sonra da öskürə-öskürə qapını onların<br />
üzünə bağladı.<br />
Nataşanın ayaqları əsir, daha gedə<br />
bilmirdi. Bir yandan da susuzluq<br />
onu əldən salmışdı. Dodaqları<br />
səhra çölünü xatırladırdı. Qəflətən<br />
yerə çökdü. Səkidə oturub dizlərini<br />
qucaqladı. Sergey də onunla yanaşı<br />
USTAD senet.az / may<br />
115
USTAD senet.az / may<br />
116<br />
oturdu.<br />
– Bu necə şəhərdir? – öz-özünə<br />
donquldandı, – Düz səkkiz qapı<br />
döymüşəm. Qarşıma gah erməni<br />
çıxıb, gah da yəhudi. Küçələrin adları<br />
da rus dilində yazılıb. Bəlkə, biz<br />
Bakıya yox, başqa bir şəhərə gəlib<br />
çıxmışıq? – şübhə ilə ətrafa boylandı.<br />
– Hələ bu küçənin adına bax:<br />
“Zavedenskaya”. – Hirslə güldü.<br />
Az sonra qarşı tərəfdən sağa<br />
dönüb alçaq divarlı bir evin taxta<br />
qapısını döydülər. Qapının döyülməsi<br />
açılması ilə bir oldu.<br />
– Bizə yer verin, – Sergey qapını<br />
açan qırx-qırx beş yaşlı qarabığlı bir<br />
kişinin ayaqlarını qucaqlamaqdan<br />
özünü güclə saxladı.<br />
– Gəlin içəri, – deyən kişinin<br />
dodaqlarına təbəssüm qondu,<br />
– Qonaq Allah qonağıdı. Xoş<br />
gəlmisiniz!<br />
O, bu sözləri deyib başını sağ<br />
çiyninin üstündən geri çevirdi, şirin<br />
bir səslə:<br />
– Ay Nisəbəyim, qonağımız var! –<br />
dedi.<br />
İçəri keçdilər. Aradan yarım saat<br />
keçər-keçməz Abdullanın kasıb<br />
evindən şirin gülüş səsləri eşidildi.<br />
* * *<br />
...Abdulla özünə yer tapa<br />
bilmir, ora-bura vurnuxurdu. Neft<br />
mədənlərindən eşitdiyi xəbərdən bərk<br />
sarsılmışdı.<br />
– Necə yəni gəlirlər! – dişi ilə<br />
dodaqlarını gəmirdi.<br />
Daha dözə bilmədi. Asılqandan<br />
papağını götürüb qapıdan çıxmaq<br />
istəyəndə Nisəbəyim qollarını geniş<br />
açaraq onun qabığını kəsdi:<br />
– Qadan alım, getmə! Birdən başına<br />
bir iş gələr. Onda mən neylərəm?<br />
Olub-qalan bircə balamızı ermənilər<br />
öldürdülər. Qorxuram, mart qırğını<br />
yenidən təkrar olunar. Dükanbazarda<br />
şaiyə gəzir ki, ermənilər<br />
rusların gəlməsini gözləyir.<br />
Gözyaşları yanağından aşağı<br />
süzüldü.<br />
– Qorxma, Nisəbəyim! Dəmiryol<br />
vağzalına dəyib qayıdıram! – deyib<br />
zorla gülümsəməyə çalışdı.<br />
Nisəbəyim kənara çəkilib əllərilə<br />
üzünü qapadı. Abdulla küçəyə çıxıb,<br />
dərin düşüncələr içərisində getməyə<br />
başladı.<br />
– Görəsən, deyilənlər doğrudurmu?<br />
– öz-özünə pıçıldadı. – Əgər<br />
deyilənlər doğrudursa, deməli,<br />
Azərbaycanın qara günləri yaxınlaşır,<br />
– hönkürüb uşaq kimi ağlamaq istədi.<br />
Özünü birtəhər ələ alıb yaşarmış<br />
gözlərini sildi.<br />
Yarım saatdan sonra Milli<br />
Məclisin yerləşdiyi küçəyə gəlib<br />
çıxdı. Dalğalanan üçrəngli bayrağa<br />
fərəhlə baxdı. Sonra küçə ilə aşağı<br />
enərək “Metropol” otelinin yanından<br />
keçdi. Küçələr boş idi. Bir ins-cins<br />
gözə dəymirdi. Vağzala gedən yola<br />
çıxdı. Az sonra “Telefon küçəsi”nə<br />
gəlib çatdı. Bu küçə də boş idi. Nə<br />
düşündüsə, Dövlət Dəmir Yolları<br />
İstintaq Hakimliyində çalışan dostu<br />
Əlibəyi görmək ümidilə həmin<br />
idarəyə sarı addımladı. Amma<br />
idarədə Əlibəyin katibəsi Mariyadan<br />
başqa kimsə yox idi.<br />
– Əlibəy yerindəmi? – soruşdu.<br />
– Səhərdən işə çıxmayıb, – Mariya<br />
günahkar adamlar kimi cavab verdi.<br />
– Telefon hardadır? Zəng etmək<br />
istəyirəm.<br />
– Buyurun. – Mariya göy gözlərini<br />
süzdürüb maraqla ona baxdı.<br />
Abdulla əvvəlcə vağzalı yığdı. Səs<br />
gəlmədi. Sonra dostu Sergeyə telefon<br />
açmaq istədi, amma bütün cəhdləri<br />
cavabsız qaldı. Xətlər kəsilmişdi.<br />
İdarədən çıxıb tələsik addımlarla<br />
vağzala sarı yönəldi. Yaxınlıqdakı<br />
parkdan keçəndə vağzalda pinəçilik<br />
eləyən Məhəmmədlə rastlaşdı.
Məhəmməd onu görən kimi qolundan<br />
yapışıb titrək səslə dedi:<br />
– Vəziyyət çox pisdir. Bir saat<br />
bundan əvvəl dəmiryolu jandarma<br />
komandirini və dördüncü şöbənin<br />
komandirini tutub apardılar.<br />
– Hara apardılar? – az qala dəli<br />
kimi bağırdı.<br />
– Özüm də bilmirəm.<br />
– Bu nə deməkdi? – Abdulla çaşbaş<br />
qalmışdı.<br />
Pinəçi Məhəmməd cavab vermək<br />
əvəzinə çiyinlərini çəkdi.<br />
Abdullanın əlləri əsirdi. Gözləri<br />
böyüyüb hədəqəsindən çıxmışdı. Dəli<br />
kimi qışqırdı:<br />
– Vətənimiz əldən gedir!<br />
Sonra dərindən nəfəs alıb<br />
vağzal qapısından içəri daxil oldu.<br />
Birinci mərtəbədə heç kim yox idi.<br />
Təəccübləndi. Elə bil, adamlar yağlı<br />
əppək olub göyə çəkilmişdilər. İkinci<br />
mərtəbəyə qalxıb perrona keçdi,<br />
orada da heç kim gözə dəymirdi.<br />
– Axı, nə baş verir? – hirsindən<br />
əlləri əsdi.<br />
Perronda çox ləngimədi. Ürəyi<br />
sıxılırdı. Ürəyi sıxıldıqca gözlərinə<br />
qaranlıq çökürdü. Özünü birtəhər<br />
ələ alıb yaxınlıqda dayanmış<br />
faytona yaxınlaşdı və “Vrangelsk<br />
küçəsi”nə gedəcəyini bildirdi. Sergey<br />
Vrangelsk küçəsində yaşayırdı. Düz<br />
bir il bundan əvvəl Abdulla ona öz<br />
evində yer vermiş, sonra Sergeyi<br />
neft mədənlərində işə düzəltmişdi.<br />
Günlərin bir günü Sergey Milli<br />
Məclisin damında dalğalanan bayrağa<br />
baxıb sevinclə belə demişdi:<br />
– Abdulla, bu üçrəngli bayraq<br />
olmasaydı, Allah bilir, harada ölübitmişdim.<br />
Sizin hökümət mənə ev də<br />
verdi. Biz indi dünyanın ən xoşbəxt<br />
adamlarıyıq. İlk uşağımız da Bakıda<br />
doğuldu. Bir-iki aydan sonra gedib<br />
qohumlarımı da gətirəcəyəm. Bura<br />
cənnətdir. Qoy gəlib insan kimi<br />
yaşasınlar.<br />
Sergey bu sözləri deyib dililə<br />
sarı bığlarını yalamış, sonra da bir<br />
papiros yandırıb acı tüstünü ləzzətlə<br />
ciyərlərinə çəkmişdi.<br />
...Abdulla Sergeyi evlərində<br />
tapmadı. Nataşanın üzü gülürdü.<br />
Sevincindən uşaq kimi atılıb-düşmək<br />
istəyirdi.<br />
– Nə olub sənə? – Abdulla heyrətini<br />
gizlədə bilmədi. Sonra da cavab<br />
gözləmədən soruşdu, – Sergey hara<br />
getmiş olar?<br />
– Deyəsən, stansiyaya getdi,<br />
– Nataşa bu dəfə daha bərkdən<br />
hırıldadı. Və alışıb-yanan gözlərini<br />
Abdullaya dikərək sevincək halda<br />
dedi, – Nə yaxşı ki, rus çəkmələrinin<br />
qoxusu duyuldu.<br />
Abdulla özünü itirən kimi oldu:<br />
– Başa düşmədim! – səsi güclə<br />
çıxdı.<br />
– Rus ordusu...<br />
Abdulla dəli kimi bağıraraq onun<br />
sözünü boğazında qoydu. Hirslə irəli<br />
gəldi və Nataşanı bir yumruğu ilə<br />
cəhənnəmə vasil eləməkdən özünü<br />
güclə saxladı. Az sonra o, dizüstə<br />
yerə çökdü. İçi qan ağlayırdı. Aprel<br />
ayının son günləri olsa da, havadan<br />
yaz ətri gəlmirdi: Nataşanın dediyi<br />
kimi, havadan rus çəkmələrinin<br />
qoxusu duyulurdu. Bu qoxu getdikcə<br />
yaxınlaşırdı.<br />
– Satıldıq, satıldıq! – deyə, Abdulla<br />
hər iki yumruğu ilə başını döyəclədi,<br />
sonra da yaralı şir kimi bağırıb ayağa<br />
durdu. Abdulla dizlərini yerə qoyub<br />
yaralı şir kimi bağırdığı dəqiqələrdə<br />
Milli Məclisin yerləşdiyi küçədən<br />
rus hərbi dəstələri keçirdi. Bu<br />
hərbi dəstələr ac çəyirtkə sürüsünü<br />
xatırladırdı.<br />
USTAD senet.az / may<br />
117
Quyu<br />
USTAD senet.az / may<br />
118<br />
Ceylan Mumoğlu<br />
“Rahat yatın, ey nahaq qurbanlar,<br />
rəhmətlər sizə” – bu manşeti Tiflisdə<br />
“Qardaş qayğısı” (12 noyabr, 1918-ci<br />
il) adı ilə yalnız bir nüsxəsi işıq üzü<br />
görən qəzetdə oxuyurdum.<br />
O dəhşətli faciəli günlərdən cəmi<br />
altı-yeddi ay keçməsinə baxmayaraq,<br />
sanki mənə dünən baş vermiş<br />
kimi gəlirdi. Bir tərəfdən məqaləni<br />
oxuyur, digər tərəfdən məndən yazı<br />
istəmiş müxbir dostum üçün acı<br />
xatirələr barədə düşünürdüm. Bunun<br />
haqqında düşünmədiyim gün, saat<br />
vardımı, bilmirəm. Yenidən içimə<br />
sıxıntı çökdü, oturacağa yastılanıb<br />
həmin acı xatirələrə qayıtdım. O<br />
quyu, ilahi, o quyu yaddaşımdan<br />
silinməyəcək...<br />
Biz doqquz nəfər – beş nəfərimiz<br />
şəhərli, dörd nəfərimiz kəndli –<br />
arabayla gedirdik ki, yolda erməni<br />
qırmızı qvardiyaçılar bizi həbs edib<br />
Zabrata apardılar.<br />
Sonra bir su quyusuna bənzər neft<br />
quyusunun yanında dayandılar. Beş<br />
şəhərlini gülləbaran edib quyuya<br />
tulladılar, digərlərininsə başına nə<br />
gəldi, bilmədim, ancaq güllə səsləri<br />
hələ də eşidilirdi. Yaralanmışdım,<br />
üstümə atılan dörd ölüylə birlikdə<br />
quyunun dibindəydim. Bu halda<br />
ağlıma ilk gələn “meyitlər soyuyunca<br />
(hələ kimin ölü, kimin diri olduğunu<br />
anlamasam da) çəkiləri daha da<br />
ağırlaşacaq” düşüncəsi oldu.<br />
Havalanmış adamlar kimi cəld<br />
hərəkət edib bədənimi meyitlərin<br />
yükündən qurtarmağa çalışdım.<br />
Gücəndikcə böyrümdəki istilikdən<br />
hiss etdim ki, yaradan daha çox<br />
qan axmağa başladı, bədənimin<br />
yuxarı hissəsini xilas etsəm də,<br />
ayaqlarım meyitlərin altında qaldı.<br />
Cibimdən burun dəsmalımı çıxarıb<br />
yaramın üstünə basdım. İsti maye<br />
vücudumdan axdıqca məni xoş, sakit<br />
rahatlıq bürüyürdü. Dəsmalı yarama<br />
daha da möhkəm basdım. Başıma<br />
gələn faciənin şokundan huşumu,<br />
deyəsən, itirmişdim.<br />
Ayılanda nəfəsimin çatmadığını<br />
və ayaqlarımın üzərindəki meyitlərin<br />
ağırlığının acısını hiss etdim.<br />
“İlahi, bu nə dəhşətdir, yer üzündə<br />
cəhənnəm cəzası deyilən şey varsa,<br />
yəqin bu olmalıdır” – deyərək<br />
ümidsizliyə qapıldım. Son gücümü<br />
toplayıb hərəkət etməyə çalışdım,<br />
hərəkət nədir, üstümdəki dörd<br />
ölünün ağırlığını kilolarla üzərimə<br />
tökülmüş dəmir parçalarının<br />
ağırlığı kimi hiss edirdim. Heç cürə<br />
tərpənə bilmirdim. Bir an istədim<br />
yuxarıya doğru səslənim, imdad<br />
diləyim, bağırım, ancaq orda kimin<br />
olacağından əmin olmadığımdan<br />
vaz keçdim. Hələ ki, bizimkilərin
səsini eşitmirdim. Üstümə yenidən<br />
ölü atarlarsa, necə olacaqdı? Bu fikrin<br />
yaratdığı dəhşət hissi boğazımda<br />
düyümə çevrildi.<br />
Yaram incidirdi, sağ qala<br />
bilməyim üçün çox ehtiyatla hərəkət<br />
etməliydim, yaxud da elə bu halda<br />
ölüb getməliydim. Ayaqlarımı yavaşyavaş<br />
tərpətməyə çalışdım, ölənlərin<br />
qanları axıb ayaqlarımı islatmışdı.<br />
Həmin günlərdə şəhərdə baş<br />
verən dəhşətli hadisələrdən xilas ola<br />
bilmədik. Axı niyə çıxmışdıq küçəyə?<br />
Kaş Səlim və Balabəy Mərdanovları<br />
yola gətirə bilsəydim. Yoxsa indi<br />
burda üstümdə ölü yatmazdılar.<br />
Ailələri necə oldu, İlahi? Yəqin<br />
həyəcanla axtarırlar. Bəs mənim<br />
ailəm? Ah... Lənətə gəlmiş ermənilər!<br />
Alçaq vəhşilər!<br />
Yox, yox, bizdən adam<br />
olmayacaq! 1905-ci il hadisələri<br />
belə bizi ayıltmadı. Elə bil, bizi<br />
hansısa izaholunmaz qüvvə qəsdən<br />
keyləşdirib, hələ də yatırıq! Bu<br />
gedişlə illər uzunu yatmağa davam<br />
edəcəyik! Ölənlərə rəhmət, qalanlara<br />
ibrət deyirik, amma ibrət olmur,<br />
qardaş, olmur! Sanki hadisələrin<br />
“əbədi qayıdışı”na şüursuz məhkum<br />
olunmuşuq.<br />
Qulağımıza çatmışdı ki, ermənilər<br />
bolşevizm bayrağı altında müsəlman<br />
firqəsini qırıb-talayıblar. Buna<br />
səhlənkarlıqla yanaşmışdıq, hətta<br />
ermənilərin evbəev gəzib ziyalı<br />
müsəlmanları yığaraq naməlum yerə<br />
aparmalarına da inanmamışdıq. Bu<br />
ağırlıqda vəhşilik gözləmirdik. Nahaq<br />
yerə! Gözləməliydik!<br />
Acılı düşüncələrdən qəhərləndim,<br />
gözlərim yaşardı. Özümə gələndə<br />
quyuya düşən işığın azaldığını<br />
hiss etdim. Deyəsən, qaranlıq öz<br />
pərdəsini yer üzünə çəkməkdəydi.<br />
Günəşin hər kəsə səxavətlə payladığı<br />
və mənim payıma düşən cüzi şəfəqi<br />
son nəfəsini yaşayırdı. Tərslikdən bu<br />
dəfə evdən çıxdığımda kibritimi də<br />
götürməmişdim, üstəlik, siqaretim<br />
üstümdə deyildi. Elə əsəbiləşdim<br />
ki, özümə! Qəfildən ağlıma gəldi<br />
ki, ölü yoldaşlarımın (necə dilim<br />
gəlirdi belə düşünməyə!) ciblərinə<br />
baxım. Güclə tərpənib oturan yerdə<br />
dikəlməyə çalışdım. Balabəyin<br />
cibindən kibrit tapdım, xəzinə<br />
tapmış bəxtəvərlər kimi gözlərim<br />
işıqlandı, özümə zülm edib digər<br />
cibə də siqaret tapmaq sevinciylə<br />
əlimi soxmağa çalışdım, ancaq səyim<br />
əbəsdi, ayaqlarımın meyitlərin<br />
altından qurtulması lazımdı. Hər dəfə<br />
meyitləri tərpətdikdə qan qoxusu<br />
quyuya yayılırdı. Məni qusmaq<br />
tutdu, ögüməyə başladım və qusdum.<br />
Bundan sonra da öz qaytardığımın<br />
qoxusuna ürəyim bulandı. İyrəndim.<br />
Hansısa əsərdən oxumuşdum,<br />
“turşumuş və qaxsımış iylər birinci<br />
dəfədən adama xoş gəlmir, amma iki<br />
dəqiqədən sonra öyrəşirsən, çünki iy<br />
sənə də hopur, özündən də iy gəlir,<br />
öyrəşirsən. Amma quşlar bu havaya<br />
öyrəşə bilmir, ölürlər”. Yəqin quş<br />
kimi burda tora düşmüş vəziyyətdə<br />
olsaydım, indiyə ölmüşdüm. Hə, axı<br />
Adəm övladı hər şeyə öyrəşir!<br />
Allahım, bu necə cəzadır, çəkirəm!<br />
Heç Hz. Yusif quyuya düşəndə bu<br />
əzabı çəkməyib. “Əstəğfirullah” –<br />
dedim, başım xarab olub, yenidən<br />
ayaqlarımı qurtarmağa çalışdım.<br />
Ağlıma Hz. Yusif gəlmişkən, dörd<br />
ay əvvəl rəhmətə getmiş nənəmi<br />
xatırladım. Ölmədən öncə ailəni<br />
halallaşmaq üçün çağırmışdı. Mənlə<br />
söhbətindən sonra əlimə qara ipli,<br />
al-qırmızı məxmər örtüklü, kiçik<br />
“Quran” kitabı vermişdi, mən də<br />
xoşuna gəlsin deyə elə yanındaca<br />
boynuma taxıb nənəmin alnından<br />
öpmüşdüm. Əlimi sinəmə doğru<br />
apardım, köynəyimin düyməsini<br />
USTAD senet.az / may<br />
119
USTAD senet.az / may<br />
120<br />
açıb, boynumdan asılan həmin<br />
kiçik medalyonu çölə çıxardım,<br />
burnuma yaxınlaşdırıb gül ətrini<br />
ciyərlərimə çəkdim. Bu, məni bir<br />
qədər sakitləşdirdi, qoxulamağa<br />
davam etdim. Sonra medalyonu<br />
qoxusunun itməsi qorxusuyla<br />
yenidən köynəyimin içinə saldım. Öz<br />
hərəkətimə rişxəndlə güldüm, elə bil,<br />
əbədi burda sağ qalacaqdım.<br />
Bərk susamışdım, mədəmdəkiləri<br />
qaytardıqdan sonra isə boğazım<br />
qurumuşdu. Vaxtın keçməsiylə də<br />
susuzluğumun artacağını yaxşı<br />
bilirdim. Artıq əlacım Allaha dua<br />
etmək, yalvarmağa qalmışdı. Gecə<br />
burda bağırsam, kimsə eşitməyəcəkdi.<br />
Bu vəziyyətdə yuxuladım. Səhərin<br />
açıldığını quyuya güclə gəlib çatan<br />
günəş şəfəqlərindən anladım. Şiddətli<br />
baş ağrım vardı. Ayaqlarım da sanki<br />
yoxdu, qopmuşdu. Bu halımla özümə<br />
o qədər acıdım ki, elə həmin anda<br />
ölməyi arzuladım.<br />
Lakin bir qədər sonra erməni<br />
qaniçənlərin törətdikləri vəhşilikləri<br />
xatırladım, qəzəbdən gözlərimdə<br />
şimşəklər çaxdı. Bu qəzəb o qədər<br />
şiddətliydi ki, daxilimdən gələn<br />
anlaşılmaz bir qüvvəylə sağ ayağımı<br />
dartıb meyitlərin altından çəkdim,<br />
bu dəfə ayağımı çıxarmağa nail ola<br />
bildim – ancaq sadəcə sağ ayağımı.<br />
Bir neçə dəqiqə dizdən bükülmüş<br />
sağ ayağımdakı damarlarda qanın<br />
hərəkətiylə müvəqqəti sevinc<br />
yaşadım. Əlimlə böyrümdəki yaranı<br />
yoxladım, xoşbəxtlikdən daha qan<br />
axmırdı. Yorğunluqdan gözlərim<br />
yumuldu. Bu vəziyyətdə nə qədər<br />
qalmışam, bilmədim.<br />
Başımı qaldıranda yuxarıdan<br />
bir qaraltının iplə yavaşca aşağı<br />
sallandığını gördüm. Ürəyimə<br />
damdı ki, bizimkilərdir, var-qüvvəmi<br />
toplayıb, “Kömək edin!” – deyə<br />
bağırdım. Qaraltı bir neçə saniyə<br />
dayandı, sonra yuxarıya doğru<br />
çəkildi. Yəqin qoxunun təsirindən<br />
aşağı enməyi mənasız hesab etdilər.<br />
Məni burda qoyub gedəcəkləri fikri<br />
elə sarsıtdı, elə qorxutdu ki, son<br />
gücümü toplayıb, bütün varlığımla<br />
bağırdım: “Kömək edin! Burda sağ<br />
qalan var!”<br />
Bir neçə dəqiqədən sonra qaraltının<br />
yenidən aşağı endiyini gördüm.<br />
Sonrasını xatırlamıram, deyəsən,<br />
qüvvətli bağırmadan huşumu<br />
itirmişdim. Daha sonra xəstəxana<br />
və uzunmüddətli müalicələr<br />
başladı. Lakin sağalmağımın<br />
ən böyük səbəblərindən biri<br />
Cümhuriyyətimizin qurulması oldu.<br />
Çəliklərimə söykənərək xəstəxananın<br />
pəncərəsindən Bakıya baxdıqca<br />
ürəyim açılırdı. Artıq azad idik...
Yüz illik həsrət<br />
Dünya yarandığı gündən səngimək<br />
bilməyən çəkişmə və müharibələr<br />
neçə əsrlərdir davam etdiyi kimi, XX<br />
əsrdə də bir an belə nəfəsini dərmədən<br />
davam edirdi. İnsan övladının var<br />
olduğu müharibəsiz bir dünya<br />
arzulamaq belə, xülyadan başqa bir<br />
şey ola bilməzdi. Yeni əsr qədəmlərini<br />
qoyan kimi insanların şeytani hisləri<br />
yenidən cücərməyə başlamışdı. Yenə<br />
qanlı döyüşlər başlayacaq, yenə<br />
minlərlə, hətta milyonlarla insan cəsədi<br />
üst-üstə qalaqlanacaqdı. Hansısa<br />
naşükürün ərazi iddiaları, əlindəkilərlə<br />
keçinə bilməyərək qonşularına göz<br />
dikən hansısa namərdin nəfsinin<br />
ucbatından neçə-neçə ailə başsız<br />
qalacaqdı yenə. Hamısı da heç nəyin<br />
üstündə. Gələcək dövrün insanları<br />
isə bu müharibələri xatırlayaraq<br />
onlara xoşagəlimli adlar seçməyə<br />
çalışacaqdılar.<br />
Yeni əsrin ilk müharibəsi də<br />
yavaş-yavaş başa çatmaq üzrə idi.<br />
Bu müharibəni “Böyük müharibə”<br />
adlandıran şəxslər heç ağıllarına da<br />
gətirməzdilər ki, nə vaxtsa bundan da<br />
böyük – ikinci müharibə başlanacaqdı.<br />
Səbəb yenə də eyni – torpaq iddiaları<br />
olaraq qalacaqdı.<br />
“Böyük müharibə” bir çox dövlətləri<br />
möhkəmcə sarsıtmışdı. Bu sıraya<br />
müharibənin məğlub tərəfində<br />
dayananlarla yanaşı, qalib tərəfdəki<br />
bir çox dövlətlər də daxil olmaqdan<br />
xilas ola bilmədi. Sovet Sosialist<br />
Respublikası süqut dövrünü yaşayırdı.<br />
Onun bu vəziyyətini kəsilmək üçün<br />
qəssabxanaya gətirilərək tövləyə<br />
salınmış öküzə bənzətmək olardı.<br />
Əvvəlcə bu harınlamış öküzü tövlədən<br />
çıxararaq ayaqlarını bağlamaq lazım<br />
idi. Bundan sonra yalnız bir şey qalırdı,<br />
yaxşı itilənmiş bir bıçaq taparaq onun<br />
başını bədənindən ayırmaq. Amma<br />
əvvəlcə həmin bıçağı tuta biləcək<br />
Pərviz Cəbrayılzadə<br />
qüvvəli bir bilək də tapılmalı idi.<br />
– Xan, səncə də, tam zamanı<br />
deyilmi? – Eyvanda Fətəli xanla üzüzə<br />
oturan Məhəmməd bəy uzaqlara<br />
zillədiyi gözlərini, nəhayət, Fətəli xana<br />
yönəldərək dilləndi.<br />
– Doğrudur, vaxt-vədə gəlib yetişdi,<br />
Məhəmməd bəy. Gözümüz aydın<br />
olsun. Vaxt itirmədən hərəkətə keçmək<br />
lazımdır. Yoxsa gecikə bilərik. – Fətəli<br />
xan çayından bir neçə qurtum alıb,<br />
stəkanı yenidən masanın üstünə<br />
qoydu.<br />
– Bu gün Gürcüstan da Zaqafqaziya<br />
seymindən ayrıldığını bəyan etdi.<br />
Gərək biz günü sabah bu barədə iclas<br />
keçirək. Təcili qərar qəbul etmək<br />
lazımdır.<br />
– Ağlınızda nəsə var, bəy?<br />
– Hələlik heç nə. Amma müvəqqəti<br />
şura yaratmaq lazımdır. Sonra nə<br />
edəcəyimizi iclasda müzakirə edərək,<br />
qərar qəbul edə bilərik.<br />
Səhəri gün iclasda mövcud vəziyyət<br />
USTAD senet.az / may<br />
121
USTAD senet.az / may<br />
122<br />
müzakirə olunaraq müvəqqəti Milli<br />
Şura yaradılması haqqında qərar qəbul<br />
edildi. Səs çoxluğu ilə Məhəmməd<br />
bəy Şuranın sədri, Fətəli xan isə İcra<br />
Komitəsinin sədri seçildi. Beləliklə,<br />
həmin böyük, tarixi günün başlanğıcı<br />
qoyulmuş oldu. Bir gün sonra – 28<br />
may tarixində Milli Şuranın ilk iclası<br />
keçirildi və Azərbaycanın müstəqil<br />
dövlət olması haqqında qərar qəbul<br />
edildi. Nəhayət, düz yüz il sonra<br />
Azərbaycan yenidən müstəqilliyinə<br />
qovuşdu. Elə həmin iclasda<br />
Azərbaycanın istiqlaliyyəti haqqında<br />
akt qəbul edildi.<br />
2<br />
Pinəçi Əli öz kiçik dükanında<br />
ayaqqabı hazırlamaqla məşğul idi.<br />
Radionun səsini münasib həddə qədər<br />
artıraraq musiqi sədaları altında işini<br />
görürdü. Qəflətən musiqi yarıda<br />
kəsildi. Bütün diqqətini işdən ayıraraq<br />
gözlərini radioya zilləmişdi.<br />
“Diqqət! Diqqət! Müvəqqəti<br />
Milli Şura bu gün “Azərbaycanın<br />
istiqlaliyyəti haqqında akt” qəbul etdi.<br />
Nəhayət ki, Azərbaycan yenidən öz<br />
müstəqilliyinə qovuşdu...”<br />
Bundan sonra deyilənləri eşidə<br />
bilmədi. Çünki artıq dükanı tərk<br />
edərək evə sarı qaçmağa başlamışdı.<br />
Həm də yol boyu “Biz yenə də<br />
müstəqil dövlətik! Biz müstəqilik!<br />
Azadıq biz!” deyə qışqıraraq hamını<br />
ayağa qaldırmışdı.<br />
Əli iyirmi beş yaşlarında, cüssəli<br />
bədən quruluşuna malik, boybuxunlu<br />
və yaraşıqlı gənc idi. Gəncə<br />
şəhərində yaşayan pinəçi Xudayar<br />
kişinin ailəsində dünyaya gəlmiş, onun<br />
tərbiyəsini almışdı. Atası yaşlandığına<br />
görə, indi onu işləməyə qoymur,<br />
əvəzində özü pinəçiliklə məşğul<br />
olurdu. Əli yeniyetməlik illərindən öz<br />
düşüncələri, fikirləri ilə digərlərindən<br />
fərqləndiyini göstərməyə başlamışdı.<br />
Kim soruşsa, fəxrlə deyərdi ki,<br />
mən azəri türküyəm. Bir gün azad<br />
olacaqlarını, özlərinin dövlətini<br />
yenidən quracaqlarını söyləyərdi<br />
həmişə. Xudayar kişi də buna görə<br />
onu dəfələrlə danlamış, “Bir gün gəlib<br />
səni də aparacaqlar, bir də üzünü görə<br />
bilməyəcəyik. Özünə yazığın gəlmir,<br />
bizə yazığın gəlsin, bala” – demişdi.<br />
Amma nə xeyri?!<br />
Bu dəfə daha yüksək səslə və inamla<br />
qışqırırdı Əli:<br />
– Biz müstəqil dövlətik! Gördünüz?<br />
Demişdim sizə. Bir gün öz dövlətimiz<br />
olacağını demişdim. Baxın, bu gün<br />
o gündür. İyirmi səkkiz may bizim<br />
müstəqillik günümüzdür.<br />
Beləcə, evə kimi o qədər yüksək<br />
səslə bağırmışdı ki, az qala səsi<br />
tutulmuşdu. Həyəcanla evə daxil oldu.<br />
Divanda oturan Xudayar kişi təəccüblə<br />
onu süzməyə başladı. İri addımlarla<br />
atasına yaxınlaşaraq əlini ovcuna<br />
aldı. Atasının yavaş-yavaş titrəməyə<br />
başlayan əlini öpərək alnına qoydu.<br />
Xudayar kişini qucaqlayaraq:<br />
– Ata, biz müstəqilik, azadıq.<br />
Bizim öz dövlətimiz var. – Titrəyən<br />
dodaqlarından süzülən bu sözlər necə<br />
də müdhiş səslənirdi.<br />
– Sus, bala. Eşidən olar. Bu dəfə<br />
gəlib apararlar səni. Qurban olum,<br />
yavaş... – hələ heç nədən xəbəri<br />
olmayan kişi and-amanla oğlunu<br />
susdurmağa çalışdı.<br />
– Eşidən olur, qoy olsun. Hamı<br />
eşitsin. Daha qorxmağa gərək<br />
yoxdu, ata. Artıq biz bir dövlətin<br />
vətəndaşlarıyıq. Öz dövlətimizin!<br />
Sevincindən özünə yer tapa<br />
bilmirdi. Evdə daha çox dayana<br />
bilməyərək küçəyə çıxdı. Qürurla<br />
sinəsini qabağa verərək addımlayırdı.<br />
Sanki, bu dövləti özü qurmuşdu.<br />
İyirmi dəqiqə sonra fikrində tutduğu<br />
ünvana yetişdi. İndi həmin yaşıl<br />
darvazalı evin qarşısında dayanmışdı.<br />
Bu evdə onun ilk eşqi, ilk məhəbbəti<br />
yaşayırdı. Xırda daş qırıqları götürərək<br />
evin yol tərəfə açılan pəncərəsinə sarı<br />
atmağa başladı. Bir neçə zərbədən<br />
sonra pəncərə açıldı. Kürən saçlı
Elnaz pəncərədə göründü. Əli gözqaş<br />
edərək onu evin digər tərəfindəki<br />
divarın arxasında həmişə görüşdükləri<br />
yerə çağırdı.<br />
– Əli, buradasan? – beş dəqiqə<br />
keçməmiş Elnaz divarın o tayından<br />
onu səslədi.<br />
– Bilirsən, bu gün nə olub? – birbaşa<br />
mətləbə keçdi, – Bu gün tarixi gündür.<br />
Bu gün biz yenidən müstəqillik<br />
qazandıq.<br />
– Bilirəm, Əli. Buna ən azı sənin<br />
qədər sevinirəm.<br />
– Onlara qoşulacağım günü<br />
səbirsizliklə gözləyirəm. Mütləq onlara<br />
ordu gərək olacaq. Bizim kimi gənclərə<br />
ehtiyacları var.<br />
– Bəs mən? Birdən sənə nə isə oldu,<br />
onda mən necə edəcəm? Məni tək<br />
qoymaq istəyirsən?<br />
Onun bu fikrindən yamanca narahat<br />
oldu.<br />
– Narahat olma, mənə heç nə<br />
olmayacaq. Bağışla məni, dayana<br />
bilmərəm.<br />
Bu söhbətdən təxminən bir ay<br />
keçdi. Əli bilirdi ki, ilk zamanlar çətin<br />
keçəcək. Yenidən dirilən bu dövləti<br />
beşikdəcə məhv etmək istəyənlər<br />
olacaq. Odur ki, hər vəchlə bu dövləti<br />
ayaqda saxlamaq üçün dövlətin<br />
qurucuları ilə əlaqə yaratmağa<br />
çalışırdı. Amma bir şey alınmırdı ki,<br />
alınmırdı.<br />
Artıq Azərbaycan Cümhuriyyəti<br />
hökuməti Tiflisdən Gəncəyə<br />
köçmüşdü. Bağlanmış müqaviləyə<br />
əsasən, on beş minə qədər türk<br />
əsgəri də Azərbaycana gəlmişdi.<br />
Məşhur komandir Nuru paşa<br />
Azərbaycana ordu quruculuğu işində<br />
yardım edəcəkdi. Artıq hər yerə<br />
elanlar verilmiş, yaşı on doqquzdan<br />
yuxarı olan gənclər ordu sıralarına<br />
çağırılmağa başlamışdı. Bunu eşidən<br />
Əli bir dəqiqə belə gecikmədən orduya<br />
müraciət etdi. Tezliklə onu orduya<br />
qəbul etdilər. Həmin an o əvvəlkindən<br />
də çox sevinc hissi keçirir, qürrələnirdi.<br />
– Elnaz, məni qəbul etdilər. Orduya<br />
qəbul olundum bu gün! – həmin divara<br />
söykənərək digər tərəfdən Elnazın<br />
səsinin gəlməsini gözlədi.<br />
– Bəlkə getməyəsən? Təkcə sən nəyi<br />
dəyişə biləcəksən ki? – handan-hana<br />
Elnazın həzin səsi eşidildi.<br />
– Məndən bunu istəmə, Elnaz.<br />
Getməliyəm, vətənin dar günündə<br />
yanında olmalıyam. Qorxma, geri<br />
dönəcəm. – Bir anlıq sükutdan sonra<br />
davam etdi. – Sabah mühüm gündür.<br />
Mənim üçün dua et! Hər şey yaxşı<br />
olacaq!<br />
Səhəri gün – 27 iyun Göyçay<br />
yaxınlığında Bakı Soveti qoşunları<br />
ilə güclü döyüş başlandı. Əli də<br />
bu döyüşdə iştirak edirdi. Döyüş<br />
Azərbaycan ordusu qüvvələrinin<br />
qələbəsi ilə başa çatdı. Əli də<br />
daxil olmaqla, ona qədər əsgər<br />
qəhrəmanlıqlarına görə medalla təltif<br />
edildilər. Daha sonra Məhəmməd bəy<br />
onların hər birini ayrı-ayrılıqda qəbul<br />
etdi.<br />
– Vətən səninlə fəxr edir, oğlan.<br />
Bizim sənin kimi vətənini sevən<br />
oğlanlara indi daha çox ehtiyacımız<br />
var.<br />
– Vətən sizin kimi övladları ilə<br />
fəxr edir, ağa. Vətənin sizə daha çox<br />
ehtiyacı var. Bizim kimi cavanlardan<br />
çox tapılar.<br />
3<br />
Xədicə xanım Bakıdakı evində<br />
nəvələrini ətrafına toplayaraq<br />
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti<br />
haqqında danışırdı. Bu il<br />
cümhuriyyətin yüz illiyi qeyd<br />
ediləcəkdi. Doxsan doqquz yaşlı<br />
Xədicə xanım o günləri yalnız anasının<br />
danışdıqları əsasında xatırlaya bilirdi.<br />
Danışdıqca uşaqların gözündəki<br />
həyəcanı, qəzəbi rahatlıqla sezə<br />
bilirdi. Xədicə xanımın o illərdən<br />
söhbət açması ilk dəfə deyildi.<br />
Dəfələrlə nəvələri israr edərək yenidən<br />
həmin dövrdə baş verənləri eşitmək<br />
istədiklərini söyləmiş, yaşlı arvadın da<br />
USTAD senet.az / may<br />
123
USTAD senet.az / may<br />
124<br />
danışmaqdan başqa çarəsi qalmamışdı.<br />
Bu dəfə də nəvələrinin qəlbini qırmaq<br />
istəməyib danışmağa başlamışdı.<br />
Olanları yenidən ərz edib<br />
bitirdikdən sonra nəvələrinin köməyilə<br />
öz otağına keçdi. Buradakı qırmızı<br />
rəngli sandığın qarşısında oturaraq<br />
qapağını açdı. Sandıqda anasında<br />
qalma əşyaları, şəkilləri, qəzetləri<br />
saxlayırdı. Bir-bir hər birinə nəzər<br />
yetirməyə, həmin dövrü xəyalında<br />
canlandırmağa başladı.<br />
Titrəyən əlləri ilə köhnə, yaşıl üzlü<br />
dəftəri əlinə aldı. Dəfələrlə oxunduğu<br />
üçün artıq cırılmaq üzrə olan dəftərin<br />
vərəqlərini ehtiyatla açdı. Və yenidən<br />
oxumağa başladı.<br />
“1 avqust 1918-ci il.<br />
Bu gün gündəlik yazmaq qərarırına<br />
gəldim. Çünki bu gün, nəhayət ki,<br />
onunla bir-birimizə qovuşduq. Bir<br />
həftə əvvəl Əli öz ailəsi ilə məni<br />
istəməyə gəlmişdi. Bu gün isə bizim<br />
toyumuz baş tutdu. Elə sevincliyəm<br />
ki! Uzun müddət bu günün xəyalı<br />
ilə yaşamışdım. Bu gün isə onlar<br />
gerçəkliyə çevrilməyə başlamışdı...”<br />
Səhifəni yarıda qoyaraq dəftəri<br />
vərəqləməyə başladı.<br />
“5 avqust 1918-ci il.<br />
Bu gün evliliyimizdən dörd gün<br />
keçir. Onun üçün çox narahatam.<br />
Axı o əsgərdi. İslam ordusunun<br />
ən qabiliyyətli əsgərlərindən biri.<br />
Nuru paşanın başçılıq etdiyi türk<br />
ordusu ilə birlikdə Bakını azad etmək<br />
üçün hücuma keçdilər. Onlar üçün<br />
dua etməkdən başqa əlimdən heç<br />
nə gəlmir. Getməməsini istəyə də<br />
bilməzdim. Çünki bilirəm, heç nə ilə<br />
saxlaya bilməyəcəkdim onu...”<br />
Növbəti səhifəyə keçdi.<br />
“7 avqust 1918-ci il.<br />
Nəhayət ki, ondan məktub aldım.<br />
Elə narahat olmuşdum ki. Həyəcanla<br />
məktubu açaraq oxumağa başladım:<br />
“Elnaz, bizimlə hər şey<br />
qaydasındadır. Heç narahat olma.<br />
Tezliklə qələbə xəbərilə dönəcəyik.<br />
Dünən bilirsən nə oldu? Türklər də<br />
bizimlə birlikdə döyüşür axı. Onlardan<br />
biri dünən mənim həyatımı xilas etdi.<br />
Adı Onurdu. Özünü qarşıma atdı<br />
ki, güllənin qabağını kəssin. Yaxşı ki,<br />
çiynindən yaralandı, vəziyyəti yaxşıdı.<br />
İndi ona bir can borcum var.<br />
Mənim üçün narahat olma. Hər şey<br />
yaxşı olacaq. Şəhid olsam belə ağlayıb<br />
eləmə, başını dik tut həmişə.<br />
Səni sevən, Əli”<br />
Yenə də bir neçə vərəq ötürərək<br />
oxumağa davam etdi.<br />
“30 sentyabr 1918-ci il.<br />
Uzun müddətdir ki, ondan bir xəbər<br />
ala bilmirəm. Son dəfə on altı gün<br />
əvvəl məktubunu almışdım. Tezliklə<br />
qələbə xəbəri alacağımı söyləyirdi.<br />
Sonradan öyrəndim ki, 15 sentyabrda<br />
Bakıya yeni hücum başladılıb.<br />
Türklərin də yardımı ilə Bakı, nəhayət<br />
ki, azad edilmişdi. Buna həddindən<br />
artıq sevinsəm də, bir tərəfdən Əlini<br />
düşünürdüm. “Görəsən, ona bir şey<br />
olmayıb ki? Görəsən, indi haradadır?”<br />
kimi fikirlər düşüncələrimi ələ<br />
keçirmişdi...”<br />
“1 oktyabr 1918-ci il.<br />
Bu gün Bakıdan bir məktub aldım.<br />
Ürəyim titrəməyə başladı. Çünki<br />
məktub Əlidən deyildi. Həyəcanla<br />
açdım məktubu.<br />
“Elnaz xanım. Mən Əlinin əsgər<br />
yoldaşı Fikrətəm. Bu xəbəri sizə<br />
bildirmək mənim üçün çox çətin olsa<br />
da bunu etməliyəm. Çünki Əli ilə<br />
şərt kəsmişik. Birimizə nə isə olsa<br />
yaxınlarımıza xəbər verməli idik.<br />
Təəssüflə bildirirəm ki, Əli Bakı<br />
döyüşündə qəhrəmancasına həlak<br />
oldu.<br />
Yəqin Onur haqqında məlumatınız<br />
var. Döyüşdə Onur ağır yaralanmışdı.<br />
Əli də dostunu döyüş meydanından<br />
xilas etmək üçün irəli atıldı. Onu<br />
qızğın döyüşdən çıxararkən<br />
qəhrəmancasına həlak oldu. Vətən sağ<br />
olsun!
Onu harda dəfn edəcəklərini<br />
bilmirəm. Amma türklərin adətlərinə<br />
görə yoldaşını meydandan çıxararkən<br />
onunla birlikdə şəhid olan əsgərlər<br />
birlikdə də dəfn olunmalıdır. Onurun<br />
məzarını tapsanız bilin ki, Əli də<br />
oralardadır.<br />
Fikrət.””<br />
“1 may 1960-cı il.<br />
Əziz qızım. İllərdir atanın qəbrini<br />
tapmağa çalışdım. Amma hələ də onu<br />
tapa bilməmişəm. Artıq yaş öz sözünü<br />
deyir. Canımda can qalmayıb. Sənə<br />
vəsiyyətim odur ki, atanın məzarını<br />
tap. Mən tapa bilmədim, heç olmasa<br />
bunu sən elə...”<br />
4<br />
Xədicə xanım Bakı şəhəri<br />
yaxınlığındakı, Qobustanda yerləşən<br />
türk məzarlığının qarşısında<br />
dayanmışdı. Mərkəzdə hündür bir<br />
abidə qurulmuşdu. Abidənin sol<br />
tərəfindəki dirəkdə Azərbaycanın<br />
üçrəngli bayrağı, sağ tərəfində<br />
isə Türkiyənin al qırmızı bayrağı<br />
dalğalanırdı. Sağ və sol tərəflərdə<br />
qəbirlər sıra ilə düzülmüşdü. Xədicə<br />
xanım ayaq üstə özünü güclə<br />
saxlayırdı. Oğlanlarının köməyilə<br />
buraya gəlmişdi. İndi onlar arxada,<br />
maşınlarının yanında dayanaraq<br />
analarına göz qoyurdular.<br />
Kiçik addımlarla məzarlara<br />
yanaşmağa başladı. Məzardaşlarının<br />
üzərindəki adları çətinliklə seçə<br />
bilirdi – Ömər Kutlu, Yusuf Özgüven,<br />
Görkem Yıldırım, Onur Birkan... Bu ad<br />
necə də doğma gəlir. Elə bil, haradasa<br />
eşitmişdi bu adı. Bir dəqiqə, axı Əlinin<br />
– atasının dostunun da adı Onur idi.<br />
Görəsən, bu o idimi? Görəsən, bu,<br />
həqiqətən də, həmin Onur idimi?<br />
Qəfil anasından qalan gündəliyi<br />
xatırladı. Axı orada yazılmışdı ki,<br />
Onurun məzarını tapdığınız gün<br />
Əlini də tapacaqsınız. Axı türklərin<br />
adətləri belə idi. Onlar döyüş<br />
yoldaşını meydandan çıxararkən<br />
həlak olanları bir yerdə dəfn<br />
edirdilər. Həyəcanla növbəti qəbirə<br />
yaxınlaşdı. Üzərində “Ali” yazısı olan<br />
məzardaşının aşağısında bu sözlər<br />
yazılmışdı: “Arkadaşının naşını savaş<br />
meydanından çıkarmaya çalışırken<br />
şehit olmuştur.”<br />
Xədicə xanım gözyaşlarını saxlaya<br />
bilmədi. Bu, şübhəsiz, o idi. Anasının<br />
illərlə axtardığı, amma tapa bilmədiyi<br />
Əlinin məzarı idi. Dizləri üstə çöküb<br />
atasının qəbiri üstündə ağlamağa<br />
başladı. Gec-gecdən başını qaldırdı.<br />
– Ata, səni tapdım. Bilirəm, məni<br />
eşidirsən. Bax, biz hələ də müstəqilik.<br />
Biz müstəqil dövlətik. Onlar bizi<br />
yıxa bilmədilər. Boğa bilmədilər<br />
bizi. – Hönkürtü ilə ağlamağa<br />
başladı. Az sonra səsi kəsildi. İndi<br />
qəbirin qarşısında hərəkətsiz halda<br />
oturmuşdu.<br />
Böyük oğlu maşından aralanaraq<br />
ona sarı gəlməyə başladı. Məzarın<br />
yanında dayanıb əlini anasının çiyninə<br />
qoyaraq onu səslədi. Amma cavab ala<br />
bilmədi. Əyilərək onun başını yerdən<br />
qaldırdı. Bu an hakim kəsilə bilmədiyi<br />
bir damla yaş yanağına süzülməyə<br />
başladı. O, artıq ölmüşdü.<br />
USTAD senet.az / may<br />
125
Sakvoyaj<br />
USTAD senet.az / may<br />
126<br />
Ülviyyə Tahir<br />
Aprelə xas dəyişkən hava hökm<br />
sürürdü. Bütün Bakı bolşeviklər<br />
tərəfindən tutulmuş, yollar kəsilmişdi.<br />
Lakin gözdən qaçan yenə nələrsə var<br />
idi. Kabinetin qapısı döyüldü.<br />
– Gəl! – deyə, içəridən amiranə səs<br />
eşidildi.<br />
Kabinetə daxil olan adam<br />
ayaqlarını cütləyib hərbi salam<br />
verdikdən dərhal sonra:<br />
– Əmriniz üzrə şəhərin bütün<br />
giriş-çıxışları bağlanmışdır. Həbs<br />
etdiklərimiz var. Onların hamısını<br />
təyinatı üzrə təhvil vermişik. Lakin...<br />
– Lakin, nə? – amiranə səs ildırım<br />
kimi guruldayanda hərbçi öləzimiş<br />
notlarla dilləndi:<br />
– Baş nazir...<br />
– Nəsibə nə olub? Qaçırtdınızmı<br />
əlinizdən yoxsa? – Yerindən dik<br />
qalxaraq əlini masaya çırpdı. Hərbçi<br />
yumağa dönüb girməyə siçan deşiyi<br />
axtarırdı.<br />
– Xeyr, yoldaş...<br />
– Nə baş verib, tez...<br />
– Nəsib Yusifbəyli ailəsi ilə<br />
vidalaşaraq sürücüsü ilə şəhəri tərk<br />
edib. Siz narahat olmayın, hansı<br />
istiqamətə yollandığından xəbərimiz<br />
var. Amma...<br />
– Nə amma, nə amma, ammasız<br />
qurulan cümlə istəyirəm!<br />
– Yoldaş...<br />
– Cəld ol! Sizin kimi fərsizlər<br />
ucbatından iflas edəcək bu boyda<br />
inqilab. Hamınızı hərbi tribunala<br />
verəcəm! – bağırtısı divarları silkələdi.<br />
– Sakvoyaj...<br />
– Apardımı özü ilə bütün varidatı,<br />
eləmi?<br />
– Biz onu ələ keçirəcəyik...<br />
– Gələcək zamanda qurulan<br />
cümlə istəmirəm! Sizə 24 saat vaxt.<br />
Əks halda, ilk sizi güllələnməyə<br />
göndərəcəm!<br />
Kabinetdən çıxanda sanki beli<br />
qırılmışdı. Birtəhər özünü ələ alıb<br />
binanı tərk etdi. Məlumatı gətirən<br />
həyətdə gözləyirdi. Ona başı ilə<br />
işarə etdi, eyni anda atlara sıçradılar.<br />
Yarım saat sonra dəstəsi ilə Gəncə<br />
istiqamətində irəliləyirdilər.<br />
Arada yollarda dayanıb məlumat<br />
toplayır, sonra yenə fasilə vermədən<br />
məlumatın mənbəyinə doğru<br />
qanadlanırdılar. Son məlumat<br />
Yevlaxdan gəldi. Orada dayanacaq<br />
ediblər. Qəfil atlardan biri irəli<br />
atılaraq toza qərq oldu. Saniyələr<br />
sonra artıq bağrının çatladığı<br />
məlum oldu. Atın boynuna sıxılmış<br />
Malxazyan yüngül sıyrıqlarla canını<br />
qurtarmışdı. Heyvana hiddətlə<br />
baxaraq toza qərq olmuş yola<br />
tüpürdü:
– Bu Nəsib özü heç zad aparmayıb.<br />
Mən ölü, siz diri.<br />
– Aparıb. Sakvoyajı görüblər.<br />
Parlaq, təzə və ağır olub, – hərbçi<br />
geyimindən daha yüksək çinli olduğu<br />
bəlli olan gənc dilləndi.<br />
– O, hələ Tiflisdə olarkən atasına<br />
məktub yazıb pul istəyərdi. Bunu<br />
dəqiq xatırlayıram.<br />
– Mənim bu nağıllara qarnım<br />
toxdu. İrəli! Malxazyan, sən də atıl<br />
Kərəmin atının belinə, Kərəm, sən<br />
burada qal. Sənsiz də keçinərik.<br />
– Axı, deyirlər, Qarxunlu Əşrəfin<br />
evindədir. Onu asanlıqla verəcəyini<br />
zənn etmirəm.<br />
– Kim deyir ki, Qarxunlunun evinə<br />
hücum edəcəyik, – Malxazyan kinayə<br />
ilə gülümsədi.<br />
Kərəm toza qərq olmuş yolda<br />
atların gözdən itməsini izlədikdən<br />
sonra cibindən çıxardığı kağıza<br />
maxorka bükməyə başladı.<br />
Dan yeri söküləndə Qarxuna<br />
çatdılar. Kəndin ətrafına səpələnib<br />
avtomobil izi axtardılar. İki iz vardı.<br />
Köhnə iz dünənin idi. Yeni iz isə<br />
maşının kənddən çıxdığını göstərirdi,<br />
uzaqbaşı iki saat əvvəl. Malxazyan<br />
məmnun halda:<br />
– Kim öldürdü?<br />
– Qarxunlu Əşrəf, – hərbçi onun üz<br />
ifadəsinin istədiyi cavabı verdi.<br />
– Şahid lazım deyil! Sürücünü<br />
də öldürün! – Malxazyan hökmlə<br />
dilləndi.<br />
– Qarxunlunun belə iş tutmağına<br />
inandırmaq bir az vaxt alacaq, –<br />
hərbçi artıq növbəti dayanacaqda<br />
atlarını dəyişəndə Malxazyan əmin<br />
halda cavab verdi:<br />
– Ölülər danışmır. Bu məsələdə<br />
məni baş nazir, səni sakvoyaj<br />
maraqlandırır. Gedək.<br />
Avtomobilə Yevlaxla Gəncə<br />
arasındakı düzənlikdə yetişdilər.<br />
Yanacaq qurtarmışdı. Sürücü tələsik<br />
halda yanacaq dolu qabı yük yerindən<br />
çıxarırdı. Atlıları uzaqdan sezən kimi<br />
əlindəkiləri atıb qaçmağa başladı.<br />
Qarşıdakı təpəni aşan kimi xilas<br />
olacağını düşünərək sürətini daha<br />
da artırırdı. Avtomobilə çatmamış<br />
gülləbaran başladı. Cəld avtomobili<br />
əhatəyə alıb atlardan ehtiyatla<br />
endilər. Silahlarını və süngülərini<br />
hazır tutmuşdular. Malxazyan işarə<br />
verdikdən sonra əsgərlərdən biri<br />
avtomobilin qapısına əl atdı. Qapı<br />
açılan kimi baş nazirin başıaşağı<br />
sallandı. Güllənin biri sinəsinə, biri də<br />
boğazına saplanmışdı. Qan şoralanıb<br />
tökülürdü. Gözləri isə hələ dünya<br />
işığı ilə parlayırdı. Malxazyanı görən<br />
kimi çətinliklə gülümsədi. Daha sonra<br />
acgözlüklə sakvoyaja cuman əsgərlərə<br />
sarı gözlərini çevirdi. Onlardan da<br />
nəzərlərini çəkərək günorta yerinə<br />
qalxmış günəşə baxdı. Elə gözləri<br />
günəşdə son nəfəsini verdi.<br />
Əsgərin təqdim etdiyi yüpyüngül<br />
sakvoyaja toxunanda hərbçi<br />
heyrətə düşdü. “Bəlkə, puldur”–<br />
deyə özünə təsəlli verdi. Qaytarıb<br />
əsgərə uzadaraq açmasını əmr etdi.<br />
Sakvoyajın içindən bir dəst kostyum,<br />
diş fırçası və daraq çıxdı.<br />
USTAD senet.az / may<br />
127
O evin tarixçəsi<br />
(gerçək faktlar əsasında)<br />
USTAD senet.az / may<br />
128<br />
Şəfa Vəli<br />
Şükufə xanım çox narahat idi.<br />
Şəhərə səs yayılmışdı ki, cümhuriyyət<br />
quranların evləri əllərindən alınır.<br />
Əslində, Şükufə xanım bu səsin<br />
yayılacağını çoxdan gözləyirdi: Nəsib<br />
bəyin ölüm xəbəri gələn gündən.<br />
Bu evin Yusifbəylilərə gözdağı<br />
olacağı elə həmin gündən bəlliydi. Bəlli<br />
olan zaman da gəlməkdə gecikmək<br />
istəmirdi.<br />
Nəsib bəyin ölüm xəbəri çıxan gün<br />
Şükufə xanıma elə gəlmişdi ki, onunla<br />
bərabər bu ev də qardaşına ağı demiş,<br />
ağlamışdı. Həmin gün buludlar gürşad<br />
yağdırmamışdı, yox... Bircə əlçim bulud<br />
asılmışdı düz bu həyətin üstündən,<br />
narın damlalar ahəstəcə pəncərələrin<br />
çərçivəsini döyəcləmişdi, həyətdəki nar<br />
ağacının budaqlarına sarılmışdı. Şükufə<br />
xanım ağlamışdı...Çox ağlamışdı.<br />
Damlalar nar ağacıyla<br />
sarmaşmaqdan doymamışdı, bu evin<br />
divarlarına da sığal çəkmişdi. Sanki, o<br />
bircə əlçim bulud Kürdəmirdən bura<br />
yüyürüb, düz Qarxun kəndindən<br />
Gəncəyə qədər nəfəs dərməyib ki,<br />
Şükufə xanım tək ağlamasın.<br />
İndi o hüzünlü gündən çox illər<br />
keçmişdi...<br />
1930-cu ilin payızı Gəncənin Xan<br />
çinarlarının saçlarını qızılı rəngdə<br />
boyamağa başlamışdı. Amma hələ də<br />
Nəsib bəyin yazı masası, divardakı<br />
kitab rəfi yerindəydi. Şükufə xanım<br />
hər gün yazı masasının, rəfdəki<br />
kitabların tozunu alır, onları bircə-bircə<br />
“Nəsibin yadigarı” deyərək əzizləyirdi.<br />
Əzizlədikcə də gah qürurunun<br />
qucağında nazlanan doğmalığına<br />
sığınır, gah da qardaşının nakamlığı<br />
ilə bərabər müəmmasıyla da ruh<br />
göynədən yoxluğuna sızlayırdı.<br />
İndi isə... Yox! O, bu evi – Nəsibin,<br />
balalarının göz açdığı bu otaqları,<br />
Nəsibin nar tingləri əkdiyi bağçanı<br />
yadların əllərinə verə bilməzdi. Buna<br />
ürəyi gəlməzdi... Buna gücü çatmazdı.<br />
Bəs, evi qorumağa gücü çatacaqdımı?!<br />
Bunu bilmirdi.<br />
Bir də Şükufə xanım evdə artıq qərar<br />
tuta bilmirdi: otaqdan-otağa keçir,<br />
başını qaldırıb divarlara baxmağa<br />
xəcalət çəkirdi. Ona elə gəlirdi ki,<br />
bu saat, bu an “Yusifbəylilərin<br />
mülkü” deyə bütün basalaqda<br />
boy göstərən, ün salan bu ev onun<br />
ürəyindəki nigarançılığı duyur. Elə bu<br />
nigarançılıqla da hər bucaq, hər sütun,<br />
hər pəncərə şüşəsi ondan imdad diləyir<br />
ki:<br />
- Amandı, Şükufə, qıyma bizi yad<br />
əllərə!<br />
Şükufə xanım bir neçə gün elə bu<br />
cür – boynubükük halda hərdən evin<br />
içində gəzindi, hərdən də evin başına<br />
dolandı. Dolandıqca da ürəyində özözünü<br />
inandırdı ki, bu evi qoruyub<br />
saxlaya bilər! Bu evi yad əllərə verməyə<br />
bilər! Sanki, başqa biri onun beyninin<br />
içindən hökm verirdi: “Ev yad əllərə<br />
verilməməlidir! Olmamalıdır! Baş<br />
verməməlidir!”<br />
Hökm verilirdi... Verilmişdi. Bəs,
onun güzgüdə gördüyü –<br />
saçlarına dən düşmüş, arıq<br />
bir qadın bu hökmü yerinə<br />
yetirə biləcəkdimi?!<br />
Şükufə xanım bu<br />
otaqdan-o otağa atasının<br />
əzəmətini, Nəsib bəyin<br />
gülərüz çöhrəsini, Şəfiqə<br />
xanımın gözəlliyi yansıyan<br />
xoşbəxt anlarını, Eynülhəyat<br />
xanımın saf idrakını daşıyır,<br />
yorulmurdu. Gah atasının<br />
onun üçün ta Tiflisdən<br />
gətirtdiyi dolaba söykənir, gah<br />
rəhmətlik Nəsib bəyin yazı masasına<br />
bir bacı nigarançılığı ilə tumar çəkir,<br />
gah da həyətə düşüb Nəsib bəyin<br />
əli dəyən hər bir ağacı gözləriylə<br />
oxşayırdı. Sentyabr günəşinin onunla<br />
gizlənqaç oynaması eyninə də gəlmirdi.<br />
O, Yusifbəylilərin mülkünü qorumaq<br />
haqqında düşünürdü...<br />
...Yusifbəylilərin ulu babası Cavad<br />
xanın vəziri olmuşdu. Gəncənin<br />
məğrur xanı ilk göz ovunu – könül<br />
ovçusunu da Yusifbəylilərdən<br />
seçmiş, vəzirinin bacısı, gözəlliyi<br />
şəhər qalasının divarlarını çoxdan<br />
aşmış Şükufə xanımla evlənmişdi.<br />
Elə o gözəl xan arvadının adını Yusif<br />
bəy öz sevimli qızına qoymuşdu,<br />
Yusifbəylilərin ikinci Şükufəsi də öz<br />
gözəlliyi ilə şəhərə ad sala bilmişdi.<br />
Gəncənin adlı-sanlı nəsillərindən<br />
olan Pişnamazzadələr bu gözəlliyi<br />
öz nəsil xonçalarına bəzək vermişdi:<br />
Şükufə xanımın soyadı Yusifbəyli-<br />
Pişnamazzadə olmuşdu. Və bu gün iki<br />
nəslin yükünü sısqa çiyinlərinə şərəfli<br />
yük eləmiş bir türk qadını “doğma ev”<br />
adlı ikicə kəlməni qorumaq üçün bütün<br />
gücüylə savaşırdı. Onun gücü zamanın<br />
ucsuz-bucaqsız bozqırlarından çaparaq<br />
gəlmiş bir gümana könül verən<br />
idrakındaydı.<br />
Şükufə xanım təhsilini də bu evdə<br />
almışdı. O, təhsilini davam etdirmək<br />
üçün Gəncəni cəmi üç illiyinə tərk<br />
etmişdi: Bakıda üçillik kursda bağça<br />
müəllimliyi ixtisasına yiyələnmişdi.<br />
Hələ ötən il – 1929-cu ildə təşəbbüs<br />
göstərib uşaq evi açmışdı. Neçə gündü<br />
ürəyinə yüklənən nigarançılığı azacıq<br />
da olsa süsləməyə, dincə qoymağa<br />
ehtiyac duyduğunda uşaq evinə getdi.<br />
Yolda qarşısına Əhməd Cavadın<br />
Çanaqqaladan gətirdiyi yetim qız<br />
uşaqlarından biri olan Güllü çıxdı.<br />
Onun əsl adı Gültən idi. Amma hamı<br />
ona “Güllü” deyə xitab edirdi. Bu qız<br />
elə şəhərin Əttarlar küçəsində, Məşədi<br />
Minaxanımın evində böyümüşdü.<br />
Artıq on yeddi yaşı olan Güllü öz<br />
gözəlliyi və şirin ləhcəsi ilə bütün<br />
basalağın gözü olmuşdu.<br />
Şükufə xanım ehmal-ehmal<br />
Güllüyə yaxınlaşdı, nigarançılıq yağan<br />
baxışlarını qızın qoşa hörüklərindən<br />
aşağı sürüşdürüb şirəli qazança<br />
tutmuş əllərində saxladı. Güman<br />
elədi ki, qız Çayqırağında yaşayan<br />
Çoban Kəsirgildən, ağartı almaqdan<br />
gəlir. Güllü də Şükufə xanıma görə<br />
dayanmışdı. Bunu onun parıldayan<br />
gözlərindən və təbəssüm qonan<br />
çöhrəsindən sezmək olurdu.<br />
– Necəsiz, Şükufə xanımım? – birinci<br />
qız dilləndi.<br />
– Yaxşıyam, min şükür, Güllü qızım.<br />
– Şükufə xanım qızın təbəssümündən<br />
azca təskinlik tapdı.<br />
– Çobanlardan süd aldım. – Güllü<br />
sentyabr günəşinə qoşulub ürəklə<br />
gülümsəyirdi.<br />
– Yaxşı elədin, qadan alım. Yaxşıca<br />
bir südlü aş bişirsən, axşama gələrəm.<br />
Naharsızam. – Güllünün könül isidən<br />
təbəssümünün onu illərin ötəsindən bu<br />
günün bu saatına qaytardığını anlayan<br />
Şükufə xanım azca toxtadığına özü də<br />
sevindi.<br />
– Tamam...<br />
– Yaxşı yol, qadan alım.<br />
Şükufə xanım yolun bundan<br />
sonrasını daha inamla addımladı.<br />
Canı canından, qanı qanından olan bu<br />
USTAD senet.az / may<br />
129
Şükufə xanımın uşaqlarla şəkli<br />
USTAD senet.az / may<br />
130<br />
qızın ata-anası Çanaqqalada – savaşda<br />
ölmüşdülər. Əhməd Cavad savaş<br />
sonrası Çanaqqaladan Gəncəyə çox<br />
kimsəsiz qız uşaqları gətirmişdi. O,<br />
qızları bircə-bircə Gəncənin adlı-sanlı<br />
adamlarına, xalqı, milləti, soy-kökü<br />
üçün yanan insanlara əmanət etmişdi.<br />
Hamı da onun əmanətinə göz bəbəyi<br />
kimi baxmışdı; Gültənlər, Ayşələr,<br />
Nəbahatlar Gəncənin köklü nəsillərinin<br />
bir övladı kimi böyüdülmüşdü. Elə<br />
o cür də, əsl gəncəli bir ailənin qızı<br />
kimi gəlin köçürülən də, evdə xüsusi<br />
müəllimlərdən təhsil alanlar da vardı.<br />
Şükufə xanım uşaq evinə çatanacan<br />
bütün yolboyu Əhməd Cavadın canına<br />
dualar oxudu ürəyində: “Nə gözəl<br />
iş görüb Cavad əfəndi. Savaşda ataanasını<br />
itirən yetim qız uşaqlarını<br />
sahibsiz qoymayıb, əli çatanını<br />
gətirib bura. Ürəyimizin Çanaqqala<br />
göynərtisini bir azca susdura bilib.<br />
Zəfərlə bitdi Çanaqqala savaşı.<br />
Savaş elə savaşdı axı... Gör, nə qədər<br />
Güllü yetim, kimsəsiz qalıb?! Yox,<br />
vallah, Cavad əfəndiyə bu dünyada<br />
rəhmət düşür. O, türk milləti üçün<br />
yanmağın əslini yaşayır. Elə Güllünün,<br />
Şahsevənlərdəki Mircəmil ağanın<br />
evində böyüyən Nihalın, Qazaxlardakı<br />
Şaiqənin, Bağmanlardakı Türfənin – bu<br />
qədər uşağın kimsəsiz qalmamasının<br />
savabı bəsdi Cavad əfəndiyə...”<br />
Şükufə xanım bu fikirlərlə uşaq<br />
evinin darvazasından içəri girdi. Uşaq<br />
evi iç-içə iki iri otaqdan, bir kiçik<br />
mətbəxdən və həyətin o biri başındakı<br />
dəstəmazxanadan ibarət idi. Bina<br />
üzü çaya baxırdı. O vaxtlar bu binada<br />
Cavad xanın dəftərxanası yerləşirmiş.<br />
Sonradan uzun illər boş qalan bina bir<br />
az da baxımsız vəziyyətdəydi. Şükufə<br />
xanım bu binanın təmirə ehtiyacı<br />
olduğunu bilirdi. Amma hökumət<br />
nümayəndələri bu balaca azərbaycanlı<br />
uşaqlarına, Turan ağacının bu əzəmətli<br />
budağının tumurcuqlarına geniş,<br />
işıqlı, təmirli binalardan heç birini<br />
qıymamışdılar.<br />
Şükufə xanımı uşaqların<br />
sevincqarışıq qışqırıqları qarşıladı:<br />
tərbiyəçi Naibə xanımın məlahətli<br />
səsinə məhəl qoymayan balacalar<br />
kiçik həyətdə bir-birini qovur,<br />
“Gözbağlayıcı” oynayırdılar. Şükufə<br />
xanım bu uşaqların arasında ayrı
ir dünya yaşayırdı. Onun burdakı<br />
dünyasında darvazadan eşikdəki bütün<br />
problemlər qorxaq-qorxaq beyninin<br />
bir tərəfində gizlənirdi. Sanki, olubolmazlar,<br />
hətta, olacaqlardan narahat<br />
olan, “nigarançılıq” adlı donu özünə<br />
yaraşdıran düşüncəsi bu kiçik binanın<br />
taxta darvazasına çatınca çılpaqlaşırdı.<br />
Və bu çılpaqlıqda yalnızca uşaq<br />
qayğısızlığının min bir rəngi, çaları<br />
fərəhlə, təbəssümlə qoyun-qoyuna<br />
bərraqlanırdı.<br />
Şükufə xanım həyətin düz<br />
ortasındakı kiçik hovuzun kənarında<br />
dayandı, bir əlini hovuzun<br />
kənarındakı daşın üstünə qoydu.<br />
Qəhərinin sevincdən, yaxud gün boyu<br />
ruhunu çulğamış nigarançılıqdan<br />
qaynaqlandığını kəsdirmək istəyirdi.<br />
Baxışlarıyla gələcəyin tumurcuqlarının<br />
saçlarını sığallayır, boylarını oxşayırdı.<br />
Ürəyindən keçənlər ruhunu arındıran<br />
ümidə çevrildikcə acdığını daha da<br />
hiss edir, yorğunluğu, halsızlığı onu<br />
üstələyirdi: “Bu qızlar... Hər biri<br />
böyüyüb ana olacaq. Oğullar Xəlillərin,<br />
Nəsiblərin, Fətəlilərin, Həsənlərin,<br />
Aslanların yurdunda çıraq yandıracaq.<br />
Onların xatirəsini yaşatdıqları kimi<br />
izlərinə ayaq qoyacaq, amallarına da<br />
xidmət edəcəklər. Bu torpaq Nizamilər,<br />
Bəndərlər, Cavad xanlar, Comərd<br />
Qəssablar yetirib, yetirəcək də!”<br />
Ürəyinin riqqətə gəldiyi həmin anda<br />
Zərrabilərdən olan Hacı Ələkbərin<br />
altı yaşlı nəvəsi Nəsib onun ətəyindən<br />
yapışdı:<br />
– Şükufə xala, ay Şükufə xala!<br />
– Can... Xalan qadanı alsın, can!<br />
– Nənəm deyir ki, sənin adını Şükufə<br />
xalan qoyub. Dedi ki, sizin evdə yekə,<br />
yaxşı bir Nəsib olub. Onun adını<br />
qoyubsan mənə. Olar, sizin evə gedək?<br />
Nənəm deyir, o evdə yekə Nəsib çoxlu,<br />
lap çoxlu nar əkib ey...<br />
Şükufə xanım bu balaca Nəsibin<br />
gözlərindən boylanan işığı<br />
görürdü. Gördükcə də anlayırdı ki,<br />
“Yusifbəylilərin mülkü”nü qoruyacaq<br />
gücü var! Və bu gücü ona məhz balaca<br />
Nəsibin gözündəki işıq verir!<br />
...Həmin axşam Şükufə xanım<br />
Güllünün bişirdiyi südlü aşdan<br />
doyunca yedi. Kiçik dəftərçəsinə<br />
Şükufə xanımın cehizlik dolabı<br />
Əhməd Cavadın “Qoşma” kitabından<br />
köçürdüyü şeirlərdən də oxudu.<br />
Məşədi Minaxanımın şaqraq<br />
gülüşüylə köksünü ötürərək gözlərini<br />
sıxmağı bir-birini aylar, illər, fəsillər<br />
kimi ahəngdarcasına əvəz elədi.<br />
Və Şükufə xanım o axşam doğma<br />
evə inamlı addımlarla qayıtdı. O,<br />
bu evin müsadirə olunmasına izn<br />
verməyəcəkdi! Bunu bacaracaqdı!<br />
Yeni gün “Yusifbəylilərin mülkü”nə<br />
yeni bir tarixin başlanğıcı kimi<br />
gəlmişdi. Şükufə xanım evin hər<br />
künc-bucağına əl gəzdirir, otaqları<br />
səliqəyə salırdı. Obaşdan durub həyəti<br />
də süpürmüşdü. Hələ darvazanın<br />
eşiyinə – səkiyə də su çiləyib süpürgə<br />
çəkmişdi. O, bu gün bir Yusifbəyli kimi<br />
öz ata yurdunu, bir Pişnamazzadə kimi<br />
Gəncənin ən köklü nəslinin ocağını<br />
Gəncə tarixinə yenidən qazandıracaqdı.<br />
Bu mülkü hansısa rus, yaxud erməni<br />
məmurunun ya evi, ya da iş yeri<br />
olmaqdan xilas edəcəkdi.<br />
Gün bir boy qalxanda basalağın<br />
başı üstündəki buludlar da seyrəldi.<br />
Küçənin lap o biri başından şən uşaq<br />
gülüşləri buludlara inad səmaya<br />
yüksəldi. Şükufə xanım bişirdiyi şirin<br />
kökələri isti-isti məcməyiyə düzdü,<br />
həyətdəki kürənin qapısına yaxın yerə<br />
USTAD senet.az / may<br />
131
USTAD senet.az / may<br />
132<br />
Yusifbəylərin ailə sərdabəsi<br />
hər ehtimala qarşı yan-yana iki kətil<br />
qoydu. Birdən uşaqlardan hansısa<br />
nadinclik edib isti kürəyə əl basar,<br />
əlini yandırar deyə təlaşlansa da,<br />
uşaqların göyə ucalan şən səsləri onun<br />
bütün təlaşını qayğısız təbəssümünə<br />
qurban verdi. Şükufə xanım yüyürüb<br />
darvazanın hər iki tayını da açdı,<br />
rəngbərəng çiçəklərə bənzəyən uşaqları<br />
bir ana şəfqətiylə qarşılayıb onlara:<br />
– Sabahınız xeyir! – dedi.<br />
Uşaqların səsi bir-birini üstələdi,<br />
hamısı Şükufə xanımın üstünə<br />
yüyürdü.<br />
Naibə xanım əlindəki iri bükülünü<br />
Şükufə xanıma verəndə uşaqlar artıq<br />
məcməyidəki kökələri həvəslə, iştahla<br />
yeyirdilər. Şükufə xanım bu bükülünü<br />
ehmalca götürüb sinəsinə sıxdı. Yanağı<br />
boyu yuvarlanan iki gilə yaş onun<br />
dodaqlarından çıxan ikicə kəlməyə<br />
dünyadan böyük səmimiyyət qatırdı.<br />
Şükufə xanım Naibə xanıma əsl bacı<br />
sevgisiylə:<br />
– Sağ ol! – dedi.<br />
Naibə xanım da kövrəldi, amma o,<br />
öz təmkininə sadiq qalmağı bacardı:<br />
uşaqlara yaxınlaşıb dedi:<br />
– Uşaqlar, şirin kökələrinizi<br />
yeyə-yeyə Nəsib bəy Yusifbəylinin<br />
kitablarına, yazı masasına baxaqmı?<br />
Uşaqlar birağızdan:<br />
– Həəəə! – deyə qışqırışdılar.<br />
Naibə xanım ərklə Şükufə xanıma<br />
baxdı. Yusifbəylilərin gözəl qızı,<br />
Pişnamazzadələrin məğrur gəlini<br />
sadəcə gülümsədi.<br />
Uşaqlar Nəsib bəyin kitab rəfinə<br />
baxır, ağıllarına gələn bütün suallarla<br />
öz maraqlarının hüdudsuzluğunu ifadə<br />
edirdilər. Naibə xanım səbirlə, təmkinlə<br />
onların bütün suallarına cavab verməyə<br />
çalışır, bu uşaqların zehninə, yaddaşına<br />
əsl Nəsib bəy Yusifbəylinin obrazını<br />
“həkk edirdi”. O da bu xalqın ziyalı<br />
qadını kimi sanki gələcəyi görürdü.<br />
Daxilində əmin idi ki, nə vaxtsa<br />
Nəsib bəy Yusifbəylinin əsl kimliyi<br />
üzə çıxacaq, xalq öz qeyrətli oğlunun<br />
məğrurluğunun əsl mahiyyətini<br />
anlayacaqdır. O, özü həmin günləri<br />
görməsə də, bu balaca fidanların<br />
Nəsib bəy Yusifbəylinin adıyla<br />
qürurlanacaqları günü “görürdü”,<br />
bütün varlığıyla buna inanırdı. Bu<br />
inam zamanın axarıyla qarşı-qarşıya<br />
dayandığında uzaqdan, lap uzaqlardan<br />
zəfər nəğməsinin səsi duyulurdu.<br />
Bu, keçmişdən süzülən qaval daşının<br />
səsiydi. Bu səs gələcəkdən xəbər verən,<br />
daşlara hopan yurd sevgisinin, milli<br />
özünüdərkin əks-sədasıydı. Gələcəklə<br />
keçmiş bu uşaqların zehnində,<br />
təfəkküründə elə qovuşmalıydı ki,<br />
iyirmi üç aylıq ömrü olan Azərbaycan<br />
Xalq Cümhuriyyətinin əsl anlamı<br />
əbədilik qazanmalıydı.<br />
Uşaqların səsi Şükufə xanımın<br />
qulaqlarına “Yusifbəylilər mülkü”<br />
haqqında nəğmə kimi toxunurdu. O,<br />
sinəsinə sıxdığı bükülünü darvazanın<br />
sağ tayına söykədi, kürəxananın<br />
qarşısına qoyduğu iki kətildən birini<br />
götürüb düz bükülünün yanına gəldi.<br />
Ayaqqabılarını soyunub kətilin üstünə<br />
çıxdı, əyilib bükülünü götürdü, dörd<br />
ucu bir-birinə düyünlənmiş qalın şalı<br />
açdı. Uşaq evinin ünvan lövhəsini şalın<br />
arasından tumarlaya-tumarlaya çıxardı.<br />
Onun baxışları lövhəni ümidgah kimi<br />
sevələyirdi.<br />
...Uşaqlar həmin gün naharı<br />
da “Yusifbəylilərin mülkü”ndə<br />
elədi. Naibə xanım uşaqlara evin<br />
otaqlarını, həyətdəki kiçik bağçanı
ütün gəzdirdi. Uşaqlar bu böyük<br />
evə tez isinişdilər. Tumurcuqların<br />
macəra həvəsi bu evin divarlarında elə<br />
əsrarəngiz əks-səda verirdi ki. Naibə<br />
xanımın bu ev, Gəncənin tarixi, iyirmi<br />
üç aylıq cümhuriyyət barədə sadə<br />
dillə danışdığı əhvalatlar uşaqlara<br />
Şükufə xanımı bir neçə saatlıq da olsa,<br />
unutdurmuşdu. Yalnız günortadan<br />
sonra onlar Şükufə xanımı gördülər.<br />
Yusifbəylilərin gözəl qızı gözlərindən<br />
axan yaşı dodağındakı sevincli sözlərə<br />
qatıb danışırdı ki:<br />
– Naibə, getdim. Getdim düz<br />
idarəyə. Dedim onlara ki, uşaq evini<br />
təmirə bağlamışam. Daha uşaqlar o<br />
təmirsiz yerdə olmayacaqlar, dedim.<br />
Bəribaşdan hazırladığım ərizəni də<br />
masanın üstünə qoydum ki, uşaq evini<br />
öz evimə köçürmüşəm. Kim istəsə<br />
gəlib buranın şəraitinə baxa bilər, deyə<br />
şəstlə düz gözlərinin içinə baxdım.<br />
Razılaşdılar. Məşədilərdən Kazım bəy<br />
də orda işləyir axı. Sağ olsun, dedi,<br />
mən o evi görmüşəm, uşaqlar üçün<br />
yaxşıdı. Razılaşdılar hamısı, ərizəmə<br />
qol çəkdilər. Hələ o erməni var ha,<br />
erməni, idarənin müdiri. Nə desə<br />
yaxşıdı?! “Ara, pılımız cibimizda qaldı<br />
ki! Remont istayırdı Şukufa xanım. Özü<br />
düzaltdı bax!”<br />
Naibə xanım da kövrəlmişdi. Bu dəfə<br />
təmkini də yadına düşmədi. Qürurla<br />
Nəsib bəyin divardakı şəklinə baxıb<br />
dedi:<br />
– Sən bunu bacardın, Şükufə xanım!<br />
Sən Nəsib bəy Yusifbəyli adlı tarix<br />
səhifəsində ağ sətir qalmağına izn<br />
vermədin! Səninlə qürur duyuram!<br />
...Şükufə xanım Yusifbəyli-<br />
Pişnamazzadə 1943-cü ildə dünyasını<br />
dəyişəndə hələ də uşaq evinin<br />
lövhəsi ikitaylı darvazanın üstündən<br />
asılmışdı. Ailə sərdabəsində dəfn<br />
olunan Yusifbəylilərin gözəl qızı,<br />
Pişnamazzadələrin məğrur gəlini o<br />
evin tarixçəsini yenidən yazmışdı<br />
1930-cu ilin sentyabrında... Bu gün<br />
isə o evin ikitaylı darvazasından<br />
başlayaraq bütün divarı boyu bir nəslin<br />
adı yazılmış xatirə lövhələri yan-yana<br />
asılıb. Hər bir daşıyla Yusifbəylilərin<br />
dünənini-bu gününü “danışan” evdə<br />
Şükufə xanımın cehizlik dolabı, Nəsib<br />
bəyin yazı masası hələ də o evin<br />
qonaqlarına “tarix danışır”.<br />
USTAD senet.az / may<br />
133
145-ci iclas<br />
USTAD senet.az / may<br />
134<br />
Əzimzadə Əliağa<br />
İki gündür ki, temperaturum aşağı<br />
düşmür. Artıq dərman da kömək<br />
etmir. Qızdırma məni lap taqətdən<br />
salıb. Yaş da öz sözünü deyir artıq:<br />
yetmişi çoxdan haqlamışam. Bu qədər<br />
bəla ilə bu yaşa çatmağın özü böyük<br />
nemətdir. Bütün bədənimdə ağrılar var.<br />
Sanki ovulub tökülür bədənim. Əsas<br />
da ciyərlərim. Maqadanın rütubətli və<br />
şaxtalı havasının yadigarıdır bu ciyərlər<br />
mənə. Hər nəfəs aldıqca ağrı daha da<br />
şiddətlənir. Sanki hər nəfəs ölümə bir<br />
az da yaxınlaşdırır məni.<br />
Hərdən gözümü açıb pəncərədən<br />
baxıram. Aprel ayı olsa da, çöldə sanki<br />
qışdır. Külək səngimək bilmir, amma<br />
yağış artıq kəsib. Yenidən gözlərimi<br />
yumuram. Qızdırmanın təsirindən heç<br />
xatırlamadığım hadisələri xatırlıyıram.<br />
Hələ orta yaşlarımda yaşadıqlarım,<br />
keçirdiyim qorxular üzündən məndə<br />
erkən yaddaşsızlıq əmələ gəlmişdi.<br />
Sibirdə olduğum illərdə də, bəzən hətta<br />
ən yaxın qohumlarımın adını belə<br />
unudurdum. İndisə qocalıq da buna öz<br />
töhvəsini verir.<br />
Növbəti dəfə nəvəmin səsinə<br />
oyanıram. Qonşu otaqda nəsə danışır.<br />
Qulaq kəsilib diqqətlə dinləyirəm:<br />
“Ölkəmiz Sovet hakimiyyəti dövründə<br />
böyük uğurlara, qələbələrə imza atmış,<br />
fəhlə və kəndlilərimizin Lenin ideyaları<br />
yolunda, partiyamızın rəhbərliyi<br />
altında gərgin əməyi nəticəsində bu<br />
gün də çiçəklənir, inkişaf edir.”<br />
Hə, xatırladım. Sabahki iclasa<br />
hazırlaşır. Nəvəm rayon komsomol<br />
təşkilatında təlimatçıdır. Savadlı<br />
gəncdir, institutu qırmızı diplomla<br />
bitirib. Mən sürgündən qayıdanda o<br />
artıq var idi.<br />
“Əlli il bundan əvvəl Azərbaycan<br />
proletariatı Qızıl Ordunun yardımı<br />
ilə öz sovet hökümətini yaratmış, o<br />
zamankı müsavatçıları, millətçiləri,<br />
islamçıların qondarma hökümətini<br />
devirmiş, xalqı onların zülmündən xilas<br />
etmişdi. Ona görə bu gün – 28 aprel<br />
bütün ölkə proletarıatı üçün əlamətdar<br />
bir gündür.”<br />
Son eşitdiklərim mənim halımı<br />
tamam dəyişdi. Qəhər gəlib boğazımda<br />
ilişdi. Gözyaşımın yanağımı<br />
islatdığını hiss elədim. Bu illər ərzində<br />
unutmadığım, unuda bilmədiyim,<br />
hətta yaddaşsızlığın da mənə unutdura<br />
bilmədiyi hadisəyə, o günə qaytardı<br />
bu sözlər məni. O gün sarsıldım<br />
mən. Çünki o gün bu xalqın başına<br />
gələcək olan bəlaların xəbərçisi di. O<br />
gün istiqlalımızı itirdik. O gün hər<br />
kəsə cəsarəti, təmkini ilə örnək olan<br />
Rəsulzadənin gözlərindəki təəssüfü,<br />
qəmi gördüm. O gözlərdəki mərhəmət<br />
və ümid öz yerini acıya, hüznə<br />
vermişdi.<br />
Mən onda gənc idim. Bakıda rustatar<br />
məktəbini bitirdikdən sonra<br />
İstanbul Darülfununda təhsil almaq<br />
niyyətindəydim. Amma maddi<br />
sıxıntılar ucbatından bir müddət Bakıda<br />
qalmağa və işləməyə qərar verdim. Elə
o zaman bir yaxın dostumdan Məclisiməbusədə<br />
işləmək üçün qeydiyyatçı<br />
axtarıldığını eşitdim. O zaman məclisin<br />
dəftərxana rəisi Məhəmməd ağa<br />
Vəkilov idi. Dostum məni onunla<br />
tanış etdi və məclis dəftərxanasında<br />
qeydiyyatçı kimi işləməyə davam<br />
etdim. Qırmızı ordunun cümhuriyyət<br />
sərhədlərini keçib Bakıya doğru<br />
irəlilədiyi gün çağırılan fövqəladə<br />
iclasında qeydiyyatını mən aparırdım.<br />
145-ci iclas. Məclisi-məbusənin sədri<br />
Əlimərdan bəy Parisdə olduğu üçün<br />
iclasa sədrliyi onun müavini Məmməd<br />
Yusif Cəfərov edirdi. İclas axşam<br />
saatlarında başladı. Həmin gün günorta<br />
saatlarında qırmızı ordu artıq sərhədi<br />
keçib paytaxta doğru irəliləyirdi.<br />
Demək olar ki, məclis üzvlərinin çoxu<br />
iclasda iştirak edirdi. İçəridə işıq zəif<br />
olsa da, başda müsavat fraksiyasının<br />
sədri Məhəmmədin bəy olmaqla<br />
cümhuriyyətçilərin gözlərindəki<br />
nigarançılıq və qəm, sosialist və<br />
daşnakların isə gözlərindəki sevinc<br />
işartıları aydın sezilirdi.<br />
Sədr öncə iclasın açıq, ya qapalı<br />
olması barədə məclis üzvlərinin fikrini<br />
soruşdu. Yerdən səslər ucalmağa<br />
başladı.<br />
– Açıq olsun, qapalı olsun, açıq<br />
olsun...<br />
Sədr masaya əli ilə döyəcləyib<br />
soruşdu:<br />
– Bəlkə, bir şəxs bu haqda danışmaq<br />
istəyir?<br />
Sözü Məhəmməd Əmin Rəsulzadə<br />
aldı:<br />
– Cənablar! Bu tarixi qərarı<br />
millətdən bixəbər çıxarmayaq. Ölkə<br />
Parlamentinin qapısını açıq qoyaq<br />
ki, hər kəs nə cür təhlükəli vəziyyət<br />
içində olduğumuzu, nə cür qərar qəbul<br />
edəcəyimizi bilsin. Ona görə də təklif<br />
edirəm ki, məclisimizin qapılarını<br />
millət üzünə bağlamayaq və millətdən<br />
bixəbər qərar qəbul etməyək.<br />
Rəsulzadənin səsindəki həyacanı<br />
hiss etməmək mümkün deyildi. Elə<br />
bu zaman Şəfi Bəy Rüstəmbəyovun<br />
başını aşağı salıb ağladığını gördüm.<br />
İxtiyarsız mənim də gözlərim yaşardı.<br />
Başımı aşağı saldım.<br />
Qərar səsə qoyuldu və qəbul edildi.<br />
İclas açıq keçiriləcəkdi. Daha sonra<br />
müzakirələr başlandı. Məhəmməd<br />
Həsən Hacınski çıxışında bildirdi ki,<br />
kommunist firqəsi məclisə göndərdiyi<br />
ultimatiumda deyir: “Əgər şərtlərimizə<br />
əməl olunsa və sabah səhər yeddiyə<br />
kimi hökümət kommunistlərə<br />
təhvil verilsə, Qırmızı ordu Bakıya<br />
girməyəcək və heç bir ixtişaş, həbs baş<br />
verməyəcək. Əks halda, məsuliyyəti<br />
məclis üzvləri və hökümət daşıyacaq”.<br />
Sədr on dəqiqəlik tənəffüs elan etdi.<br />
Elə bu zaman bayaqdan xısın-xısın<br />
gülümsəyən kommunistlər yerdən söz<br />
atmağa başladılar. Əliheydər Qarayev<br />
ayağa qalxıb qışqırmağa başladı.<br />
– Höküməti təhvil verməsəniz<br />
hamınızı bir-bir güllələyəcəm. Qəbul<br />
etməyənin gözlərini çıxardaram.<br />
Elə bu zaman Rəsulzadə təəssüf dolu<br />
nəzərlərlə ona baxaraq:<br />
– Əliheydər, sən bu gün burda<br />
millətin gözünü çıxartdın. Tovarişlər<br />
sənin özünü güllələyəndə mənim<br />
sözlərimi yada salarsan.<br />
Əliheydər Qarayev qışqırmağa<br />
başladı. Sədr tənəffüsün bitdiyini elan<br />
edib məclis üzvlərini sakit olmağa,<br />
iclasa davam etməyə çağırdı.<br />
Rəsulzadə yenidən söz istəyib<br />
danışmağa başladı.<br />
– Bizim fraksiyamız təslim<br />
olmağın əleyhinədir. Fəqət,<br />
firqələrin əksəriyyətinin tələbinə<br />
görə, camaatımızın arasında daxili<br />
müharibə salmamaq üçün və əlavə<br />
olaraq bugünkü kommunist firqəsinin<br />
müstəqilliyimizi müdafiə edəcəklərini<br />
nəzərə alaraq bütün ixtiyarın onlara<br />
verilməsinin tərəfdarıyam, bu şərtlə<br />
ki, kommunistlər istiqlaliyyət, millət<br />
və məmləkətimizi layiqincə müdafiə<br />
etsinlər. Yox, əgər bunlara əməl<br />
olunmazsa, ixtiyarımızı geri alaraq<br />
haqqımızı özümüzdə saxlayacağıq.<br />
Daha bir neçə üzvün çıxışından<br />
USTAD senet.az / may<br />
135
USTAD senet.az / may<br />
136<br />
sonra məsələ səsə qoyuldu. Səs çoxluğu<br />
ilə qərar qəbul edildi. Təkcə Ağa<br />
Aşurov qərarın əleyhinə səs verdi.<br />
Onun kommunist üzvlərə tərəf necə<br />
nifrətlə baxdığı hələ də gözümün<br />
önündən getmir. Məclisin yeddi<br />
maddəlik qərarı sədr tərəfindən yüksək<br />
səslə bir daha oxundu:<br />
1. Sovet hökuməti tərəfindən idarə<br />
olunan Azərbaycanın tam istiqlaliyyəti<br />
mühafizə edilir;<br />
2. Azərbaycan kommunist firqəsinin<br />
yaratdığı hökumət müvəqqəti orqan<br />
olacaqdır;<br />
3. Azərbaycanın son idarə formasını<br />
hər hansı bir xarici təzyiqdən asılı<br />
olmayan fəhlə, kəndli və əsgər<br />
deputatları sovetləri şəxsində<br />
Azərbaycanın ali qanunverici orqanı<br />
müəyyənləşdirir;<br />
4. Hökumət idarəsinin bütün<br />
xidmətçiləri öz yerlərində qalır, ancaq<br />
məsul vəzifə tutanlar dəyişdirilir;<br />
5. Yeni yaradılan müvəqqəti<br />
kommunist hökuməti Parlamentin<br />
və hökumət üzvlərinin həyatının və<br />
əmlakının toxunulmazlığına təminat<br />
verir;<br />
6. Qızıl Ordunun Bakı şəhərinə<br />
döyüşlə daxil olmasına yol verməmək<br />
üçün tədbir görüləcək;<br />
7. Yeni hökumət haradan baş<br />
verməsindən asılı olmayaraq<br />
Azərbaycanın istiqlalını sarsıtmaq<br />
məqsədi güdən bütün xarici qüvvələrə<br />
qarşı qəti tədbirlər görəcək və öz<br />
sərəncamında olan bütün vasitələrlə<br />
mübarizə aparacaqdır.<br />
Amma bu maddələrə əməl<br />
olunmayacağına bir çoxları kimi mən<br />
də inanmırdım. Kommunistlər özləri də<br />
həmçinin...<br />
İclas gecə yarısına az qalmış<br />
yekunlaşdı. Məclis üzvləri yerlərində<br />
qalxıb iclas zalını tərk etməyə<br />
başladılar. Bu zaman sevincli<br />
gözlərində sanki ildırımlar çaxan<br />
Əliheydər Qarayevin səsi eşidildi.<br />
– Bu da sizin son iclasınız. Bir də<br />
həbsxanalarda toplantı keçirərsiz...<br />
Bu adamın simasında və qara<br />
gözlərində dərin nifrət görünürdü.<br />
Sanki o gözlərdəki nifrət<br />
kommunistlərin məramnaməsi olub,<br />
gələcək bəlalardan xəbər verirdi. Zalda<br />
bəzi sapı özümüzdən olanların istehza<br />
dolu gülüşləri eşidildi. Rəsulzadə yenə<br />
də tövrünü pozmayaraq bu istiqlal<br />
düşmənini yerində oturtdu.<br />
– Son deyil, Əliheydər, hələ heç<br />
nəyin sonu deyil. Bu isə son yox,<br />
145-ci iclasdı. Bu millət yenə öz<br />
cümhuriyyətini, öz məclisini quracaq,<br />
hələ çox iclaslar keçirəcək. İstiqlalı bir<br />
dəfə dadan xalq onu yenə də bərpa<br />
edəcək. Bu məclisin ilk iclasında<br />
dediyim kimi, bir dəfə yüksələn bayraq<br />
bir daha enməz!<br />
Bəli, çox şeyləri unutsam da, nə o<br />
iclası, nə də orda baş verənləri unuda<br />
bilmərəm. İllərdir ki, həqiqətlər<br />
sinəmdə ağır bir daş kimi asılıb<br />
qalıb. Heç kimə, hətta öz yaxınlarıma<br />
da danışa bilmirəm. Axı mən necə<br />
deyə bilərəm ki, o ordu xilaskar yox,<br />
işğalçı idi, o yoldaşlar düşmən, “xalq<br />
düşmənləri” isə xalqın dostu idi? Axı<br />
mən 37-də sürgünə göndərilən ailələri,<br />
düşərgələrdə tələf olan körpələri<br />
görmüşəm. Artıq mən yaşadığımı<br />
yaşamışam. Özüm üçün yox, balalarım<br />
üçün qorxuram. Onsuz mənə görə çox<br />
əziyyətlər çəkiblər. Bəzən düşünürəm<br />
ki, desəm, birdən inanmazlar. Çünki<br />
bu ideologiya əlli ilə yaxındır, bizi<br />
zəhərləyir. Amma inanıram ki, bir<br />
gün o balalar həqiqəti aşkar edəcək,<br />
cümhuriyyət bərpa olunacaq, o məclis<br />
bir də toplanacaq. O iclas da bizim<br />
son yox, məhz 145-ci iclasımız olacaq.<br />
Qürbət ellərə mühacirət edənlərimiz<br />
qayıdar, yad məmləkətlərdə vəfat<br />
edənlərimiz də doğma torpağa qovuşar.<br />
Bəlkə, o zaman cümhuriyyət yolunda<br />
canını fəda edənlərin də, mənim də<br />
narahat ruhum rahatlıq tapar.
Yüz yaşlı şəkil<br />
Mələk nənə ağ parçaya bükülmüş<br />
kiçik bağlamanı açanda Yusif içindəkiləri<br />
görüb, xeyli təəccübləndi. Bağlamada<br />
saralıb-solmuş köhnə bir fotoşəkil və<br />
köhnə əsgər papağı vardı.<br />
– Bunlar nədir, nənə? Bunları niyə<br />
saxlamısan? – deyə, təəccübqarışıq<br />
maraqla nənəsindən soruşdu.<br />
Yaşı yüzü haqlamış Mələk nənə<br />
bağlamadakı fotoşəklə və əsgər papağına<br />
sığal çəkə-çəkə aram-aram danışmağa<br />
başladı:<br />
– Bala, şəkildəkilər cümhuriyyət<br />
dövrünün əsgərləridir. Bax, bu cavan<br />
oğlan atamdı, sənin ulu baban. Bunlar da<br />
atamdan mənə qalan yadigarlardır.<br />
– Nənə, şəklin arxasında tarix də<br />
yazılıb: 1918-ci il.<br />
– Hə, bala, indi bu şəklin yüz yaşı<br />
var. Anam danışırdı ki, cümhuriyyət<br />
dövründə bizim əsgərlər də Türkiyədən<br />
bizi xilas etməyə gəlmiş Nuru paşanın<br />
dəstəsinə qoşulubmuşlar. Bu şəkil elə o<br />
vaxtlar çəkilib.<br />
– Nənə, tarix kitabından oxumuşam<br />
ki, əgər türklər – Nuru paşanın dəstəsi<br />
olmasaydı, sentyabrın 15-də Bakını<br />
işğaldan azad etmək mümkün olmazdı.<br />
1918-ci ildə Bakı uğrunda qanlı döyüşlər<br />
olub.<br />
Mələk nənə gözyaşlarını saxlaya<br />
bilmədi:<br />
– Mən də elə o illərdə doğulmuşam,<br />
bala. Atamın heç üzünü də görməmişəm.<br />
Sonra bolşeviklər gəlib cümhuriyyət<br />
əsgərlərinin çoxunu öldürdülər. Anam<br />
danışırdı ki, atamı da aparıb Nargin<br />
adasında güllələyiblər, anam da məni<br />
çox əziyyətlə böyüdüb. Bu yadigarları<br />
da ağlımkəsəndən sonra anamdan alıb<br />
saxlamışam… Yüz yaşı var indi bunların.<br />
Ulu babanın yadigarları bu gündən oldu<br />
səninki. Sən də bunları qoru, həmin<br />
dövrün tarixini də yaxşı-yaxşı öyrən,<br />
bala.<br />
Mələk nənə bu sözləri deyib, saralıbsolmuş<br />
fotoşəkli və əsgər papağını əlləri<br />
əsə-əsə səliqə ilə yenə həmin ağ parçaya<br />
Aida Quliyeva<br />
bükdü və Yusifə uzatdı.<br />
Yusif Mələk nənənin ziyarətinə teztez<br />
gəlib onun ötüb-keçənlər haqqında<br />
danışdığı maraqlı əhvalatları dinləməyi<br />
xoşlasa da, nənənin bugünkü söhbətləri<br />
onu həyəcanlandırdı. Mələk nənə bu<br />
gün ona ən qiymətli tarixi yadigarlarını<br />
əmanət eləyirdi.<br />
İndi o, bu yadigarları layiqincə<br />
qorumalı idi. O, ulu babasının Bakını<br />
işğaldan azad edənlər sırasında<br />
qəhrəmanlıqla vuruşduğu həmin günün<br />
– 1918-ci ilin 15 sentyabr gününün<br />
tarixini daha ətraflı öyrənməyi özünə<br />
borc bilirdi. Mələk nənədən də bağlamanı<br />
inamla alıb ürəyindən keçənləri dilə<br />
gətirdi:<br />
– Arxayın ol, nənə, yadigarlarını<br />
çox yaxşı qoruyacam. Məktəbə də<br />
aparıb hamıya göstərəcəm ki, məndə<br />
cümhuriyyət dövründən qalmış əşyalar<br />
var. Az vaxt deyil ey, nənə, yüz il<br />
keçib həmin vaxtdan. Bu il artıq biz<br />
Azərbaycanda Xalq Cümhuriyyəti<br />
qurulmasının yüz illiyini qeyd edəcəyik.<br />
USTAD senet.az / may<br />
137
USTAD senet.az / may<br />
138<br />
Mələk nənənin ötüb-keçən illərin ağrıacısından<br />
qırışmış üzü işıqlandı. Bu işıq<br />
elə bil əvvəlki aramlı səsinə də təsir etdi.<br />
Səsi ucaldı bir az:<br />
– Yadında yaxşı saxla, bala, keçmişini<br />
unudanın gələcəyi olmaz. Tarixi<br />
yaşadanlar isə tarixdə qalar. Ulu baban<br />
Əmin kimi.<br />
Ulu babası Əmin Mehdinin adı tarix<br />
kitablarına düşməsə də, Yusif nənəsilə<br />
söhbətdən sonra çox qürurlanırdı. Bu<br />
barədə məktəbdə də dostlarına həvəslə<br />
danışdı. Kitabxanaya gedib cümhuriyyət<br />
dövrünə aid xeyli kitab da aldı ki,<br />
oxusun. 1918-1920-ci illərdə ölkəmizdə<br />
baş vermiş hadisələr haqqında daha çox<br />
məlumatı olsun. Kitabları oxuyanda isə<br />
çox şeylər öyrəndi. Azərbaycanlıların<br />
başına nələr gəlməmişdi?!<br />
Yusif kitablardan dəftərinə qeydlər<br />
edir, daha sonra yazdıqlarını dönədönə<br />
oxuyurdu. Birdən nə fikirləşdisə<br />
cümhuriyyət haqqında inşa yazmağa<br />
qərar verdi. AXC-nin yüz illik yubiley<br />
tədbirləri ərəfəsində yazacağı inşa<br />
nənəsinə ən yaxşı hədiyyə, ulu babasının<br />
ruhu qarşısında ehtiram olardı.<br />
Elə bu məqsədlə də dəftərindəki<br />
qeydləri bir daha oxudu. Sonra əlinə<br />
qələm alıb 1918-ci ildə Bakıda baş<br />
verənləri söz-söz ağ vərəqə düzdü.<br />
Yazdığı vərəqləri səliqə ilə qatlayıb<br />
özündən razı halda çantasına qoydu.<br />
Amma elə o andaca nə fikirləşdisə, yan<br />
otağa keçib nənəsinin verdiyi bağlamanı<br />
gətirdi. Bağlamanı ehmalca açdı, saralıbsolmuş<br />
yüzyaşlı fotoşəkli əlinə alıb bir<br />
daha 1918-ci ilin əsgərlərini diqqətlə<br />
nəzərdən keçirdi. Doğrudan da, bu şəkil<br />
əsl tarix idi. Ani olaraq düşündü ki, şəkli<br />
böyüdüb çərçivəyə salsın və nənəsigildə<br />
evin ən baxımlı yerindən assın.<br />
...Bir neçə gün sonra Yusif böyüdüb<br />
çərçivəyə saldırdığı yüzyaşlı şəkli və<br />
yazdığı inşanı yığdığı bağlamanı sevinclə<br />
Mələk nənənin qarşısına qoydu. Bu dəfə<br />
Mələk nənə təəccübləndi:<br />
– Nə oldu, ay bala? Bağlamanı niyə<br />
gətirmisən?<br />
– Hə, nənə yüzyaşlı o şəkli<br />
böyütdürdüm. Çərçivəyə də saldırmışam<br />
ki, divara vuraq. Bir də bağlamaya inşa<br />
yazıb qoymuşam. İnşanı yazmaqdan ötrü<br />
o qədər kitab oxumuşam ki... Yaxşı ki,<br />
oxudum, çox şey öyrəndim.<br />
– Oxuyub-öyrənən heç vaxt peşman<br />
olmaz, bala. Gec-tez sən də xeyir<br />
taparsan. Oxusaydım, mən də çox<br />
şey bilərdim. Gör, neçə illərdi o şəkil<br />
məndəydi, heç böyütdürmək ağlıma<br />
gəlməyib. Amma sən bunu elədin.<br />
Bilirsən, məni nə qədər sevindirdin...<br />
– Axı mən sənin ağıllı nəvənəm. Yaxşı,<br />
indi yer göstər, şəkli asım.<br />
Mələk nənə çərçivəni əlinə alıb əvvəlcə<br />
şəklə diqqətlə baxdı, sonra isə sığal çəkib<br />
gözləri yaşara-yaşara evin yuxarı başını<br />
göstərdi:<br />
– Bax, oradan as, bala. Qoy həmişə<br />
gözümün qabağında olsun.<br />
Az sonra Yusif inşasını ucadan<br />
oxuyur, yaşı yüzü haqlamış Mələk nənə<br />
gözlərini divardan asılan yüzyaşlı şəklə<br />
zilləyib ona diqqətlə qulaq asırdı:<br />
«Mənim on beş yaşım var. Bakıda<br />
böyümüşəm. Hazırda da müstəqil<br />
Azərbaycanın paytaxtı Bakıda yaşayıram.<br />
Bakı bu gün arzularımın şəhəridir.<br />
Doğma şəhərimi çox sevir, onun gündəngünə<br />
inkişaf etməsi, gözəlliyilə hamını<br />
heyran qoyması ilə fəxr edib, qürur<br />
duyuram.<br />
Odlar Yurdu Azərbaycanımızın<br />
döyünən ürəyi doğma Bakımızın adı<br />
bu gün dünyanın paytaxt şəhərləri<br />
sırasında iftixarla çəkilir. Müasirliyi ilə<br />
gözoxşayan, füsunkarlığıyla dünyaya səs<br />
salan Bakımız həm də qoynunda canlı<br />
tarix yaşadan sirli-sehirli bir şəhərdir.<br />
Qədim İpək Yolunun üstündə<br />
yerləşdiyindən çoxları ələ keçirmək<br />
istəyib şəhərimi. Çox şahlar, çox xanlar<br />
Bakı uğrunda ölüm-dirim savaşına<br />
çıxıb. Birindən o birinin, o birindən<br />
bir başqasının əlinə keçib qədim Bakı.<br />
Amma əzilsə də, ayaqda durmağı<br />
bacarıb, tapdansa da, başını dik tutmağa<br />
özündə qüvvə tapıb. Əldən-ələ keçsə<br />
də, başı üzərində qalibiyyət bayrağını<br />
haqlı olanın ucaltmasından ötrü olmazın<br />
əzablara dözüb. Qədimdə də belə olub,<br />
çox uzaq keçmişdə də.<br />
Bu gün mən doğma Bakımın yüz il<br />
əvvəlki həyatından, daha dəqiq desəm,
1918-ci ilin dəhşətli mart qırğınlarından<br />
danışacam. Doğrusu, inana bilmirəm<br />
ki, bu gün mənim yaşadığım Bakıda<br />
yüz il əvvəl belə dəhşətli hadisələr olub,<br />
faciələr törədilib. Amma bu danılmaz<br />
tarixi həqiqətdir. Erməni daşnakları<br />
bolşeviklərlə birləşib 1918-ci ilin<br />
martın 30-da xalqımıza qarşı kütləvi<br />
qırğınlara başlayıblar. Belə bir hücumu<br />
gözləməyən hazırlıqsız azərbaycanlılar<br />
ağır itkilərə məruz qalıblar. Şəhərin<br />
mərkəzindəki bütün müsəlman<br />
məhəllələri bombardman edilib, Xəzər<br />
donanmasının sahilə gətirilmiş gəmiləri<br />
şəhəri atəşə tutub. Quldur dəstələri ev-ev<br />
gəzərək sakinləri öldürüb, əmlaklarını<br />
talan və qarət ediblər. Əsir götürülmüş<br />
azərbaycanlılar, əsasən, qadın və uşaqlar<br />
şəhərdəki böyük binalara doldurulub.<br />
Qırğınlar yalnız şəhərdə törədilməyib.<br />
Bakının ətraf kəndlərinə də basqınlar<br />
edilib, quldurlar müsəlmanların evlərinə<br />
soxulub, sakinləri öldürüblər.<br />
1918-ci il martın 30-da axşam başlanan<br />
azərbaycanlı qırğınları Bakıda bir həftə<br />
davam edib. Ümumi hesablamalara görə<br />
qırğınlar zamanı görünməmiş azğınlıq<br />
və amansızlıqla on iki min nəfər türkmüsəlman<br />
öldürülüb, azərbaycanlılara<br />
məxsus yüzlərlə tarixi və mədəni<br />
abidə, yaşayış məhəllələri dağıdılıb və<br />
yandırılıb.<br />
Hər qaranlığın bir səhəri olur.<br />
Tufandan sonra gələn xoş sakitlik,<br />
qara buludlardan sonra doğan parlaq<br />
Günəş kimi yurdumuza cümhuriyyət<br />
günəşi doğub. Tiflisdə Azərbaycanın<br />
müstəqilliyi elan olunub.<br />
Belə bir vaxtda qayğıya ehtiyacı olan<br />
körpə kimi Azərbaycanın yeganə ümid<br />
yeri Türkiyə olub. Əsl arxadaş, doğma<br />
qardaş kimi Türkiyə öz kömək əlini<br />
Azərbaycandan əsirgəməyib. Ehtiyac<br />
olduğu təqdirdə Osmanlı hökuməti<br />
qayda-qanunu və ölkənin təhlükəsizliyini<br />
təmin etməkdən ötrü Azərbaycan<br />
Cümhuriyyətinə silahlı qüvvələrlə<br />
yardım etməyi öhdəsinə götürüb.<br />
Osmanlının Hərbiyyə naziri Ənvər<br />
paşa Qafqaz İslam Ordusunu yaradıb<br />
və 29 yaşlı qardaşı Nuru paşanı ona<br />
komandan qoyub. Azərbaycana gələn<br />
Osmanlı hərbi hissələrini yerli əhali<br />
sevinclə qarşılayıb. Bakı hələ də ermənidaşnak<br />
qüvvələrinin əlində olduğundan<br />
həmin ərəfədə Milli Şura və Azərbaycan<br />
hökuməti də iyunun 16-da Tiflisdən<br />
Gəncəyə köçürülüb.<br />
Bakıda isə bu zaman siyasi və iqtisadi<br />
şərait son həddə qədər gərginləşmişdi.<br />
Şəhərdə ərzaq qıtlığı yaranmış, aclıq<br />
başlamışdı. Qafqaz İslam Ordusu Bakını<br />
xilas etməkdən ötrü şəhərə doğru<br />
irəlilədikcə, Bakı Xalq Komissarları<br />
Sovetinin qoşunları davam gətirməyib<br />
geri çəkilirdi.<br />
İyulun 25-də Bakıda bütün siyasi<br />
qüvvələrin iştirakı ilə iclas keçirilir.<br />
İclasda ingilis qoşunlarının Bakıya dəvət<br />
olunması haqqında qərar qəbul edilir.<br />
İngilislərin gəlməsi və döyüşlərdə<br />
iştirakı Bakının azad edilməsini bir<br />
qədər yubatsa da, qarşısını ala bilmir.<br />
Sentyabrın 15-də Nuru paşanın<br />
rəhbərlik etdiyi Qafqaz İslam Ordusu və<br />
Azərbaycan Korpusu daşnak qoşunlarını<br />
darmadağın edərək Bakıya daxil olur.<br />
İngilis qoşunları gecə ikən şəhəri tərk<br />
edir və Bakı azad edilir.<br />
Nuru paşa Bakının alınması barədə<br />
Azərbaycan hökumətinə və Ənvər<br />
paşaya teleqram göndərir. Hər iki<br />
teleqram eyni cümlə ilə başlayır: “Bakı<br />
şəhəri 36 saatlıq şiddətli müharibədən<br />
sonra sentyabrın 15-də saat 9-da azad<br />
olunub”.<br />
Ənvər paşa isə cavab teleqramında<br />
belə yazır: “Böyük Turan<br />
İmperatorluğunun Xəzər kənarındakı<br />
zəngin yurd yeri olan Bakı şəhərinin<br />
azad olunması xəbərini böyük bir<br />
sevinc və mutluluqla qarşılarım. Türk<br />
və islam tarixi sizin bu xidmətinizi<br />
unutmayacaqdır. Qazilərimizin<br />
gözündən öpər, şəhidlərimizə fatihələr<br />
ithaf edərim”.<br />
Fətəli xan Xoyski də Nuru paşaya<br />
minnətdarlıq teleqramı göndərir: “Qafqaz<br />
Müsəlman Ordusunun komandanı Nuru<br />
paşaya! Xoşbəxtəm ki, xalqın adından siz<br />
əlahəzrətlərinə, xeyirxah türk oğullarına<br />
və Azərbaycan paytaxtını düşməndən<br />
azad edən cəsur əsgərlərə təşəkkürümü<br />
çatdırıram. Millət Sizə minnətdardır.<br />
USTAD senet.az / may<br />
139
USTAD senet.az / may<br />
140<br />
Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan”<br />
Sentyabrın 16-da qoşunlar təntənəli<br />
şəkildə şəhərə daxil olur. Xalq küçələrə<br />
çıxaraq qalibləri salamlayır. Nuru paşa<br />
meydana yığışan əsgərlər və əhali<br />
qarşısında çıxış edir.<br />
Sentyabrın 18-də isə Azərbaycan<br />
hökuməti Gəncədən Bakıya köçür.<br />
Bu zəfərdən, bu qalibiyyətdən sonra<br />
Azərbaycan xalqının qəhrəmanına<br />
çevrilən Nuru paşa haqqında şeirlər<br />
yazılır, mahnılar bəstələnir.<br />
Bakının işğaldan azad edilməsi<br />
uğrunda gedən döyüşlərdə istər<br />
Qafqaz İslam Ordusunun, istərsə də<br />
bu ordu ilə birlikdə düşmənə qarşı<br />
vuruşan azərbaycanlıların çox itkisi<br />
olub. Çəmbərəkənd qəbiristanlığında<br />
Azərbaycanın ən böyük şəhid məzarlığı<br />
salınıb. 1919-cu il sentyabrın 15-də<br />
bu şəhidlikdə xalqın topladığı vəsait<br />
hesabına Bakının azad edilməsi zamanı<br />
həlak olmuş döyüşçülərin şərəfinə abidə<br />
ucaldılmağa başlanılsa da, 1920-ci ildə<br />
Azərbaycan Sovet Rusiyası tərəfindən<br />
işğal edildikdən sonra bu abidənin<br />
tikintisi dayandırılıb. Həmin illərdə<br />
tamamilə dağıdılan Çəmbərəkənd<br />
şəhidliyi yalnız yetmiş il sonra yenidən<br />
öz müqəddəs adına qovuşub. 1990-<br />
cı ildə Azərbaycanın müstəqilliyi və<br />
ərazi bütövlüyü uğrunda həlak olmuş<br />
20 Yanvar gecəsinin qəhrəmanları<br />
məhz bu şəhidlikdə basdırılıb. Yəqin<br />
tarixin hökmü beləymiş: XX əsrin<br />
əvvəli və sonunda xalqın azadlığı<br />
uğrunda canlarından keçən insanlar bir<br />
məzarlıqda torpağa tapşırılmalıymış.<br />
Bu gün Qafqaz İslam Ordusunun<br />
şəhidlərinin şərəfinə ucaldılmış xatirə<br />
abidəsi 20 Yanvar və Qarabağ döyüşləri<br />
şəhidlərinin xatirəsinə ucaldılmış abidə<br />
ilə yan-yanadır.<br />
Sovet hakimiyyətinin ən ağır<br />
illərində müstəqilliyini, dövlətçiliyini,<br />
torpaqlarının bir hissəsini, ordusunu,<br />
ən vətənpərvər ziyalılarını, əlifbasını<br />
itirən, tarixinə və mənəviyyatına təcavüz<br />
edilən Azərbaycan xalqı onun uğrunda<br />
vuruşmuş və canlarını qurban vermiş<br />
qəhrəmanların xatirəsini həmişə əziz<br />
tutur, onların qəbirlərini ziyarətgah bilib<br />
qoruyur. Bu həmin qəbirlərdir ki, onlar<br />
barəsində Məhəmməd Əmin Rəsulzadə<br />
belə yazıb: “Azərbaycanın hər cəhətində<br />
şairin təsvir etdiyi “sarmaşıqlı bir<br />
məzar” bulursunuz ki, “qızlar, gəlinlər”<br />
tərəfindən ziyarətgah halına qoyulan bu<br />
məzar qardaş imdadına qaçan “Türk”<br />
məzarıdır. Əksər yerlərdə mehmetçiklə<br />
bərabər qoyun-qoyuna yatan azəri<br />
türkləri də vardır”.<br />
Mənim Əmin babam da həmin azəri<br />
türklərindən biri olub. Yüzlərlə türk-azəri<br />
döyüşçüləri kimi o da əsgər marşı oxuyaoxuya<br />
döyüş meydanına atılıb:<br />
Əlimizdə can qurtaran tüfənglər,<br />
Belimizdə dinamitli fişənglər,<br />
Coşsun yenə əski polad ürəklər,<br />
Haydı, qardaş, sınırlara qoşalım.<br />
Yüz il əvvəl babalarımız qanları,<br />
canları bahasına qalibiyyət qazanıb<br />
doğma Bakımızı bizə – gələcək nəsillərə<br />
qaytarıblar. Bizimsə borcumuz müstəqil<br />
Azərbaycanımızın paytaxtı olan Bakının<br />
şöhrətini artırıb onu dünyada tanıtmaq,<br />
şəhərimizin daha da çiçəklənib inkişaf<br />
etməsinə çalışmaqdır.<br />
Mübarizə bu gün də var, yarın da<br />
Biz də onun ən ön sıralarında!”<br />
Yusif yazısını oxuyub tamamlayandan<br />
sonra Mələk nənə astadan yalnız bu<br />
sözləri dedi:<br />
– Allah sənə rəhmət eləsin, ay ata.<br />
Bugünkü xoş günçün sənə çox borcluyuq.<br />
Ruhun şad olsun!<br />
Yusif isə özündən asılı olmayaraq<br />
ayağa qalxdı, gedib yüzyaşlı şəklin<br />
qarşısında dayanaraq inamlı səslə dedi:<br />
– Baba, siz müstəqillik uğrunda<br />
vuruşdunuz. Mən də müstəqil<br />
Azərbaycanın əsgəri olub Vətənimizi<br />
qoruyacağıma söz verirəm! And içirəm<br />
ki, sizin layiqli davamçınız olacağam!<br />
Sabahkı gün, daha xoş gələcək bizimlə<br />
gələcək!