wręcz przeciwnie: zaczynają od wychwalania poruszonej w książce materii; pierwsze popłuczyny;od tego przechodzą do pochwał autora; pochwał wymuszonych, mają bowiemdo czynienia z ludźmi, którzy jeszcze są w rozpędzie pisarskim, zawsze gotowi wywalczyćsobie sprawiedliwość i spiorunować gromami swego pióra zuchwałego dziennikarza.Paryż, 5 dnia księżyca Zilkade, 1718.LIST I. IKA DO ***. ter paryska jest to starsza córka królów Francji i to dobrze starsza, ma bowiemwięcej niż dziewięćset lat: toteż zdarza się jej bredzić.Opowiadano mi, że wdała się ona niedawno w spór z kilkoma doktorami z okazjilitery Q, którą chciała, aby wymawiano jak K. Spór rozgrzał się tak mocno, że ten i ówprzypłacił go swym mieniem; aż parlament musiał wdać się w sprawę i położył koniecsprzeczce, zezwalając, uroczystym wyrokiem, wszystkim poddanym króla Francji wymawiaćtę głoskę dowolnie. Piękny to był widok, jak dwa najczcigodniejsze ciała w Europieparały się losami głoski alfabetu!Zdaje się, że głowy największych ludzi ścieśniają się, kiedy się zbiorą razem, i że, imwięcej gdzie mędrców, tym mniej mądrości. Wielkie ciała tak się czepiają drobiazgów,form, że treść idzie zawsze na drugim miejscu. Słyszałem, że gdy raz król aragoński zgromadziłstany Aragonii i Kastylii, pierwsze posiedzenia zeszły na sporze, w jakim językubędą się odbywać debaty. Dyskusja zaogniła się i Stany rozbiłyby się tysiąc razy, gdyby niewymyślono środka polegającego na tym, że pytanie ma być po katalońsku, a odpowiedźpo aragońsku.Paryż, 25 dnia księżyca Zilhage, 1718.LIST . IKA DO ***.Rola ładnej kobiety jest o wiele poważniejsza niż ludzie myślą. Nie sposób wyobrazić sobiecoś bardziej serio, niż to, co się dzieje rano przy gotowalni, gdy piękna pani zasiądzie przedlustrem w otoczeniu służby. Generał armii nie więcej uwagi rozwija dla najwłaściwszegoustawienia skrzydła lub rezerwy, niż ona, gdy chodzi o dobre umieszczenie muszki, którejmogłoby wcale nie być, ale po której spodziewa się sukcesu.A cóż za wytężenia umysłu, ileż baczności trzeba, aby godzić pretensje dwóch rywali;aby obu wydać się neutralną, gdy dała do siebie prawa jednemu i drugiemu; cóż za kunsztw tym, aby łagodzić niezadowolenie, którego powodów sama im nastręcza!Cóż za praca, układać i stopniować przyjemności, i uprzedzać wypadki które by jemogły zakłócić!Ale najcięższa sprawa, to nie bawić się, ale udawać rozbawioną. Nudźcie ją, ile chcecie,przebaczy wam, byle ludzie myśleli, że się bawi.Kilka dni temu, byłem na kolacyjce za miastem, urządzonej przez kilka pań. Po drodzepowtarzały bezustannie: „Musimy, musimy się świetnie bawić”.Okazało się, że towarzystwo było niezbyt dobrane, tym samym dość markotne. „Trzebaprzyznać, rzekła jedna, że świetnie się bawimy; w całym Paryżu nie znalazłoby się takwesołego kółka.” Ponieważ miałem minę coraz bardziej znudzoną, któraś trąciła mniei rzekła: „I cóż? nie wesoło dzisiaj? — Szalenie, odparłem, ziewając; boję się, że pęknę ześmiechu.” Przygnębienie wszelako zwyciężyło; co do mnie, po daremnych wysiłkach abystłumić ziewanie, popadłem w letargiczny sen, który zakończył wszystkie me uciechy.Paryż, 11 dnia księżyca Maharram, 1718.Mądrość, Język, KonfliktUrodaDamaFlirtNuda, ZabawaLIST I. USBEK DO ***.Panowanie nieboszczyka króla było tak długie, że pod koniec zapomniano doszczętnieo początku. Dziś nastała moda, aby się zajmować jedynie wydarzeniami, jakie zaszły w jegodziecięctwie; czytuje się jedynie pamiętniki z tamtych czasów.Oto mowa, jaką jeden z generałów miasta Paryża wygłosił na radzie wojennej; wyznaję,że niewiele z niej rozumiem.„Panowie! Mimo że wojska nasze musiały cofnąć się ze stratą, sądzę, iż łatwo będzieto nagrodzić. Mam sześć zwrotek piosenki, gotowych do druku; jestem pewien, żeMOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 80
znów przywrócę wszystko do równowagi. Wybrałem kilka ciętych kupletów, które, dobrzezaśpiewane, poruszą lud z pewnością. Podłożyłem je pod nutę, która dotąd miałazadziwiający skutek.Jeśli to nie wystarczy, wypuścimy sztych, na którym będzie pokazany Mazarin⁸⁰ naszubienicy.Szczęściem dla nas, licho mówi po ancusku; kaleczy język tak, że niepodobna, abyna tym karku nie skręcił. Cała rzecz, aby dobrze uwydatnić ludowi jego śmieszny cudzoziemskiakcent. Przed kilku dniami złapaliśmy go na błędzie tak grubym, że wszystko zaboki się brało. Mam nadzieję, iż nim upłynie tydzień imię Mazarina stanie się przydomkiemjucznego bydlęcia.Od czasu naszej klęski piosenki nasze tak wzięły na ząb jego sekretne grzeszki, że abynie stracić połowy popleczników, musiał odprawić wszystkich paziów.Skrzepcie więc ducha, nabierzcie odwagi, i bądźcie pewni, że wygwiżdżemy go i wyśpiewamytam, skąd przyszedł, za góry!”Paryż, 4 dnia księżyca Chahban, 1718.LIST II. EDI DO USBEKA, AYżU.Podczas pobytu w Europie czytam dawnych i nowych historyków. Porównuję wszystkieczasy; bawi mnie patrzeć, jak przesuwają się przed mymi oczyma; zwłaszcza zatrzymujęsię myślą przy owych wielkich przemianach, które sprawiły, że jeden wiek tak różny jestod drugiego, a ziemia tak niepodobna do siebie.Nie zwróciłeś może uwagi na jedną rzecz, która wciąż wprawia mnie w zdumienie.W jaki sposób świat jest tak mało zaludniony w porównaniu do tego, jak był dawniej?W jaki sposób natura mogła stracić ową zdumiewającą pierwotną płodność? Czyżby tojuż starość? Czyżby już siły jej słabły?Bawiłem rok we Włoszech, gdzie oglądałem szczątki dawnej Italii, niegdyś tak słynnej.Mimo że wszystko, co żyje mieszka w miastach, są one zupełnie puste i wyludnione.Rzekłbyś, istnieją jedynie po to, aby znaczyć miejsca owych potężnych grodów, o którychtyle opowiada historia.Niektórzy twierdzą, że sam Rzym mieścił niegdyś więcej ludu, niż go dzisiaj liczy całewielkie królestwo. Niejeden obywatel rzymski posiadał po dziesięć, nawet dwadzieściatysięcy niewolników, prócz tych którzy pracowali na wsi; że zaś liczono w mieście czterystalub pięćset tysięcy obywateli, wyobraźnia wprost wzdraga się przed liczbą mieszkańców,którą trzeba by przyjąć.Były niegdyś na Sycylii potężne królestwa i mnogie ludy, które później znikły: nic niezostało godnego uwagi na tej wyspie, prócz wulkanów.Grecja tak opustoszała, że nie zawiera ani setnej części dawnych mieszkańców.Hiszpania, niegdyś tak ludna, jest dziś jeno gromadą niezamieszkałych wiosek; tożFrancja niczym jest w porównaniu do dawnej Galii, o której mówi Cezar.Północne kraje są bardzo przerzedzone; daleko im do tego, aby ludy musiały, jakniegdyś, dzielić się i wysyłać w świat, niby rój pszczół, kolonie i narody całe do nowychsiedzib.Polska i Turcja europejska są już prawie wyludnione.W Ameryce nie naliczyłoby się ani pięćdziesiątej części ludzi, którzy tworzyli ogromnepaństwa.Azja jest w nie lepszym stanie. Ta sama Azja Mniejsza, która mieściła tyle potężnychmocarstw i tak zadziwiającą mnogość wielkich miast, liczy ich dziś ledwie parę. Co siętyczy wielkiej Azji, część jej będąca we władaniu Turków zaludniona jest równie skąpo:co do owej, która jest pod panowaniem naszych królów, to jeśli się ją porówna z epokąjej rozkwitu, okaże się, że posiada jedynie cząstkę mieszkańców, stanowiących niezliczonerzesze za Kserksesów i Dariuszów.HistoriaUpadekPolska⁸⁰ri — Kardynał Mazarin, który sprawował rządy w czasie małoletności Ludwika XIV, był przedmiotemszyderstwa niezliczonych piosenek ulicznych, wyszydzających zwłaszcza jego z włoska zaprawną ancuszczyznę.„Niech śpiewają, byle płacili”, powiadał kardynał obojętny na swą niepopularność wśród ludu.MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 81
- Page 2 and 3:
Ta lektura, podobnie jak tysiące i
- Page 4 and 5:
Nie ma co ukrywać: późniejszy au
- Page 6 and 7:
Mimo to, Montesquieu zdecydował si
- Page 8 and 9:
teczność, zalety i doskonałości
- Page 10:
onią cię, nie umiejąc nikogo prz
- Page 13 and 14:
mej udręki jest im rozkoszą. Kied
- Page 15 and 16:
jego pieczy. Skoro choroba ustała,
- Page 17 and 18:
przyjąć; ale możecie być pewni,
- Page 19 and 20:
Żyd Abdias Ibesalon spytał go, cz
- Page 21 and 22:
LIST I. USBEK DO AZELIKA BIAłY EUU
- Page 23 and 24:
im czytania książki, o której ch
- Page 25 and 26:
odchodzą nieustannie okręty do Sm
- Page 27 and 28:
diabelnie ciepło. Choćby się kl
- Page 29 and 30: dyspozycję, dusza staje się znowu
- Page 31 and 32: y panował tak długo. Powiadają,
- Page 33 and 34: oskiemu posłannictwu? Chyba zwali
- Page 35 and 36: Ledwie się ogarnąłem naprędce,
- Page 37 and 38: owiem nie wyobrażają sobie, aby n
- Page 39 and 40: od hańby i upadku! Światło dnia
- Page 41 and 42: Monarcha ów stara się krzewić sz
- Page 43 and 44: żeśmy przećwiczyli ten turniej p
- Page 45 and 46: uczynków wątpliwych, kazuista mo
- Page 47 and 48: i mnie, przywiodła tam ciekawość
- Page 49 and 50: je do mnie, który nie rozczulam si
- Page 51 and 52: Mówiłem mu tysiąc razy o tobie,
- Page 53 and 54: Nie zdołam wyrazić radości, jaki
- Page 55 and 56: wszechmogący, nie może złamać s
- Page 57 and 58: Niedawno temu, pragnąc ustalić sw
- Page 59 and 60: je rozdzielasz: sprzeciwiasz się t
- Page 61 and 62: Paryż, 17 dnia księżyca Saphar,
- Page 63 and 64: Upewniam cię, że te drobne talent
- Page 65 and 66: dlatego, iż sam nie zmieniłby swo
- Page 67 and 68: czcigodne trybunały: jest to świ
- Page 69 and 70: i oddzielił je od bezbożnego świ
- Page 71 and 72: Nigdy nie widziałem równie harmon
- Page 73 and 74: sce upadłych wielkości, zrujnowan
- Page 75 and 76: i monarchę; równowaga zbyt trudna
- Page 77 and 78: uważał za barbarzyńcę: ale nie
- Page 79: jest pełna majestatu, ale urocza z
- Page 83 and 84: — nie chciał. Ale ponieważ w Bo
- Page 85 and 86: go w naturze. Związano, bez powrot
- Page 87 and 88: Żydzi, wiecznie tępieni i odradza
- Page 89 and 90: z podziwu, jakim zdjął je widok t
- Page 91 and 92: LIST . IKA DO ***.W wielkim kłopoc
- Page 93 and 94: w tym celu niezawodną metodę. Cie
- Page 95 and 96: Wszystko to, łaskawy panie, zbiło
- Page 97 and 98: gniotę ich procesami; osiągam tyl
- Page 99 and 100: Tuż obok księgi anatomiczne, któ
- Page 101 and 102: gospodarką dochodami władcy a mie
- Page 103 and 104: Czytałam, dodała, w księdze arab
- Page 105 and 106: naszej nie ufał, ale własnej niem
- Page 107 and 108: W kilka dni później przybył na r
- Page 109 and 110: Wczesnym rankiem przybywa lekarz.
- Page 111 and 112: Chybia w swoich przedsięwzięciach
- Page 113 and 114: Widziałem, jak nagle, we wszystkic
- Page 115 and 116: LIST LII. ASIT DO USBEKA, AYżU.Ro
- Page 117 and 118: Możesz, wedle zachcenia, mnożyć