kategorii, iż trzeba, aby ktoś trzeci rozjaśnił to, co chciwość każdej ze stron stara sięzaciemnić.Są tylko dwa rodzaje sprawiedliwych wojen: jedna, aby odeprzeć najeźdźcę, druga,aby wspomóc sprzymierzeńca, kiedy jest zaczepiony.Nie byłoby sprawiedliwe prowadzić wojnę dla osobistych zwad księcia, chyba że obrazajest tak ciężka, iż wymaga śmierci książęcia albo ludu, który się jej dopuścił. Monarchazatem nie powinien wszczynać wojny dlatego, że odmówiono mu powinnej czcilub zachowano się nie dość przyzwoicie wobec jego ambasadorów, itp.; tak jak prywatnyczłowiek nie może zabić tego, kto mu nie chce ustąpić pierwszeństwa przy stole.Wypowiedzenie wojny winno być aktem sprawiedliwości, która wymaga zawsze, aby karabyła w stosunku do winy; trzeba tedy rozpatrzyć, czy ten, któremu wypowiada sięwojnę, zasłużył na śmierć; wypowiedzieć bowiem komuś wojnę, znaczy chcieć go karaćśmiercią.Wojna jest, w prawie publicznym, najsurowszym aktem, ponieważ następstwem jejmoże być zniweczenie jakiejś społeczności.Represje stanowią drugi stopień. Jest to prawo, od którego trybunały nie zdołały sięuchylić, mierząc karę doniosłością zbrodni.Trzeci akt sprawiedliwości to pozbawić jakiegoś władcę korzyści, jakie mógł z nasciągnąć; zawsze miarkując karę wedle zniewagi.Czwarty akt sprawiedliwości (ten powinien być najczęstszy), to wyrzeczenie się przymierzaz ludem, któremu ma się coś do zarzucenia. Ta kara odpowiada karze wygnania,którą trybunały ustanowiły, aby usunąć winnych ze społeczeństwa. Tak władca, z którymwyrzekamy się przymierza, wyrzucony jest poza naszą społeczność, przestaje należeć dojej członków.Nie można zadać większej hańby książęciu, niż usuwając się od przymierza z nim, aniwyświadczyć większego zaszczytu, niż zawierając to przymierze. Nie ma nic między ludźmi,co by im było chlubniejsze, a nawet użyteczniejsze, niż świadomość, że inni czuwająnad ich bezpieczeństwem.Ale jakim bądź przymierzem mamy się wiązać, trzeba, aby było sprawiedliwe: sojuszzatem między dwoma narodami dla uciskania trzeciego nie jest prawy i można gopogwałcić bez zbrodni.Nie przystoi wręcz honorowi i godności książęcia sprzymierzać się z tyranem. Powiadają,że król Egiptu kazał upomnieć króla Samos za okrucieństwo i tyranię i nakłaniaćgo, aby się poprawił: gdy tego nie uczynił, zawiadomił go, że wyrzeka się z nim przyjaźnii sojuszu.Podbój, sam przez się, nie daje jeszcze praw. Skoro naród istnieje, jest on zakładempokoju i naprawienia błędów; jeśli jest podbity lub rozproszony, staje się pomnikiemtyranii.Traktaty pokojowe są tak święte między ludźmi, iż wręcz zdawałoby się, że są onegłosem natury. Są zawsze prawe, o ile oba ludy mogą przy nich zachować istnienie; inaczejta społeczność, która musiałaby zginąć pozbawiona przez warunki pokoju naturalnejobrony, może jej szukać w wojnie.Natura bowiem, która ustanowiła między ludźmi stopnie siły i słabości, często zrównałasłabość z siłą mocą rozpaczy.Oto, drogi Rhedi, co nazywamy prawem publicznym; oto prawo narodów, a raczejprawo rozumu.Paryż, 3⁷¹ dnia księżyca Zilhage, 1716.WojnaKaraLIST I. IESZY EUU DO USBEKA, AYżU.Przybyło tu wiele żółtych kobiet z Wizapur: kupiłem jedną dla brata twego, wielkorządcyMazanderan, który przesłał mi, przed miesiącem, swój najwyższy rozkaz i sto tomanów.Znam się na kobietach, tym więcej że na mnie nie działają, i że oczu moich nie mącądrgnienia serca.⁷¹ i ksiy ie — w wersji .: 4 dnia.MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 70
Nigdy nie widziałem równie harmonijnej i doskonałej piękności: oczy jej, pełne blasku,dają życie twarzy i podnoszą świetność cery, która mogłaby zaćmić wszystkie powabyGruzinek.Eunuch pewnego kupca z Ispahan targował ją ze mną; ale ona umykała się wzgardliwiejego spojrzeniom i zdawała się szukać moich; jak gdyby chciała mi powiedzieć, że podłykupiec nie jest jej godny i że losy przeznaczyły ją dla dostojniejszego męża.Wyznaję ci, panie, że odczuwam w sercu tajemną radość, kiedy myślę o urokach tejpięknej istoty. Zda mi się, że widzę ją, jak wchodzi do seraju twego brata; bawię się, przeczuwajączdumienie wszystkich jego żon; żywy ból jednych, nieme, ale tym dotkliwszestrapienie drugich; złośliwą pociechę tych, które nie spodziewają się już niczego, a podrażnionąambicję tych, które spodziewają się jeszcze.Ot tak, z jednego krańca królestwa na drugi, odmienię wygląd całego seraju. Ileżporuszę namiętności! Ileż wzniecę obaw i zgryzot!Mimo to, wśród tego zamętu, pozory zostaną niezakłócone. Wielkie wstrząśnieniaskryją się w głębiach serca; połknie ono zgryzoty i pohamuje radości. Posłuszeństwozostanie nie mniej ścisłe, a reguła nie mniej niezłomna; słodycz, wezwana na lica przezobowiązek, będzie promieniowała bodaj z głębin rozpaczy.Zauważyłem, że im więcej mamy kobiet pod dozorem, tym mniej dają nam kłopotu.Większy mus podobania się, trudność konszachtów, więcej przykładów uległości,wszystko to wzmacnia ich kajdany. Wszystkie śledzą nawzajem swe postępki; rzekłbyś, żewspomagając nas, jak gdyby silą się pogłębić jeszcze swą zależność: wyręczają nas niejakoi otwierają nam oczy, kiedy je zamykamy. Co mówię? Judzą bez ustanku pana przeciwrywalkom, nie widząc, jak blisko są tych, na które ściągnęły karę.Ale to wszystko, wspaniały władco, niczym jest bez obecności pana. Cóż możemyprzy owym czczym fantomie władzy, która nie objawia się nigdy pełno? Przedstawiamyjedynie bardzo niedoskonale połowę Ciebie: możemy okazać jeno obmierzłą surowość.Ty natomiast łagodzisz obawę nadzieją! Jesteś bardziej wszechmocny, kiedy pieścisz, niżkiedy grozisz.Wracaj tedy, wspaniały panie, wracaj w te mury, aby je napoić oznakami swej władzy.Wracaj uśmierzyć rozszalałe namiętności; przybądź odjąć wszelki pozór do złego; pójdźuśmierzyć miłość, która szemrze, i tchnąć urok nawet w obowiązek: wracaj ulżyć wiernymeunuchom ciężaru, który staje się co dnia dolegliwszy.Z seraju w Ispahan, 3⁷² dnia księżyca Zilhage, 1716.KonfliktPozoryLIST II. USBEK DO ASSEIA, DEISZA Y AO.O ty, mądry derwiszu, którego bystry umysł błyszczy tyloma wiadomościami, posłuchaj.Są tu filozofowie, którzy, po prawdzie, nie dosięgnęli szczytu wschodniej mądrości;nie wzbili się do świetlistego tronu; nie słyszeli niewymownych słów, którymi brzmiąkoncerty aniołów, nie odczuli straszliwych paroksyzmów boskiego szaleństwa. Zostawienisobie, pozbawieni świętych cudów, kroczą w milczeniu śladami ludzkiego rozumu.Nie dałbyś wiary, zaiste, dokąd ten przewodnik ich zaprowadził. Rozwikłali chaos i zapomocą prostej mechaniki wytłumaczyli porządek boskiej architektury. Sprawca przyrodyobdarzył materię ruchem; to wystarczyło, aby stworzyć zdumiewającą rozmaitość zjawiskwe wszechświecie.Gdy zwykli prawodawcy ukazują nam prawa służące do kierowania społecznościąludzką, prawa równie podległe zmianom jak duch tych, co je stworzyli, i ludów, któreje przestrzegają, tamci mówią jeno o prawach powszechnych, niewzruszonych, wiecznych,zachowywanych bez najmniejszego wyjątku, z nieskończonym ładem, regularnościąi chyżością, w bezmiarach przestrzeli.Jak sądzisz, boski człowieku, jakie są te ich prawa? Wyobrażasz sobie, iż wchodzącna radę Przedwiecznego, staniesz zdumiony wzniosłością tajemnic; wyrzekasz się z góryzrozumienia; pragniesz jeno podziwiać.Ale niebawem zmienisz pogląd. Nie olśniewają one zgoła fałszywym przepychem:prostota ich była przyczyną, że tak długo ich nie znano i dopiero po długich rozważaniachoceniono całą ich płodność i doniosłość.⁷² i ksiy ie — w wersji .: 8 dnia.MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 71
- Page 2 and 3:
Ta lektura, podobnie jak tysiące i
- Page 4 and 5:
Nie ma co ukrywać: późniejszy au
- Page 6 and 7:
Mimo to, Montesquieu zdecydował si
- Page 8 and 9:
teczność, zalety i doskonałości
- Page 10:
onią cię, nie umiejąc nikogo prz
- Page 13 and 14:
mej udręki jest im rozkoszą. Kied
- Page 15 and 16:
jego pieczy. Skoro choroba ustała,
- Page 17 and 18:
przyjąć; ale możecie być pewni,
- Page 19 and 20: Żyd Abdias Ibesalon spytał go, cz
- Page 21 and 22: LIST I. USBEK DO AZELIKA BIAłY EUU
- Page 23 and 24: im czytania książki, o której ch
- Page 25 and 26: odchodzą nieustannie okręty do Sm
- Page 27 and 28: diabelnie ciepło. Choćby się kl
- Page 29 and 30: dyspozycję, dusza staje się znowu
- Page 31 and 32: y panował tak długo. Powiadają,
- Page 33 and 34: oskiemu posłannictwu? Chyba zwali
- Page 35 and 36: Ledwie się ogarnąłem naprędce,
- Page 37 and 38: owiem nie wyobrażają sobie, aby n
- Page 39 and 40: od hańby i upadku! Światło dnia
- Page 41 and 42: Monarcha ów stara się krzewić sz
- Page 43 and 44: żeśmy przećwiczyli ten turniej p
- Page 45 and 46: uczynków wątpliwych, kazuista mo
- Page 47 and 48: i mnie, przywiodła tam ciekawość
- Page 49 and 50: je do mnie, który nie rozczulam si
- Page 51 and 52: Mówiłem mu tysiąc razy o tobie,
- Page 53 and 54: Nie zdołam wyrazić radości, jaki
- Page 55 and 56: wszechmogący, nie może złamać s
- Page 57 and 58: Niedawno temu, pragnąc ustalić sw
- Page 59 and 60: je rozdzielasz: sprzeciwiasz się t
- Page 61 and 62: Paryż, 17 dnia księżyca Saphar,
- Page 63 and 64: Upewniam cię, że te drobne talent
- Page 65 and 66: dlatego, iż sam nie zmieniłby swo
- Page 67 and 68: czcigodne trybunały: jest to świ
- Page 69: i oddzielił je od bezbożnego świ
- Page 73 and 74: sce upadłych wielkości, zrujnowan
- Page 75 and 76: i monarchę; równowaga zbyt trudna
- Page 77 and 78: uważał za barbarzyńcę: ale nie
- Page 79 and 80: jest pełna majestatu, ale urocza z
- Page 81 and 82: znów przywrócę wszystko do równ
- Page 83 and 84: — nie chciał. Ale ponieważ w Bo
- Page 85 and 86: go w naturze. Związano, bez powrot
- Page 87 and 88: Żydzi, wiecznie tępieni i odradza
- Page 89 and 90: z podziwu, jakim zdjął je widok t
- Page 91 and 92: LIST . IKA DO ***.W wielkim kłopoc
- Page 93 and 94: w tym celu niezawodną metodę. Cie
- Page 95 and 96: Wszystko to, łaskawy panie, zbiło
- Page 97 and 98: gniotę ich procesami; osiągam tyl
- Page 99 and 100: Tuż obok księgi anatomiczne, któ
- Page 101 and 102: gospodarką dochodami władcy a mie
- Page 103 and 104: Czytałam, dodała, w księdze arab
- Page 105 and 106: naszej nie ufał, ale własnej niem
- Page 107 and 108: W kilka dni później przybył na r
- Page 109 and 110: Wczesnym rankiem przybywa lekarz.
- Page 111 and 112: Chybia w swoich przedsięwzięciach
- Page 113 and 114: Widziałem, jak nagle, we wszystkic
- Page 115 and 116: LIST LII. ASIT DO USBEKA, AYżU.Ro
- Page 117 and 118: Możesz, wedle zachcenia, mnożyć