pociechy w tym obrazie wojny i dzielą serce i ducha między obowiązki religii i sztukiwojennej!Chciałbym, aby imiona tych, którzy giną za ojczyznę, przechowywano w świątyniachi zapisywano w regestrach, iżby były niejako źródłem chwały i szlachectwa.Paryż, 15 dnia księżyca Gemmadi I, 1715.LIST L. USBEK DO MIZY, ISAA.Wiadomo ci, Mirzo, że niektórzy ministrowie Szaha-Solimana w Persji zamierzyli zniewolićwszystkich Armeńczyków, aby opuścili królestwo lub przyjęli mahometanizm.Uczynili to w tym rozumieniu, iż państwo będzie zawsze skażone, póki zachowa w swymłonie niewiernych.Gdyby w istocie, w tej sprawie, usłuchano ślepej zaciekłości, byłoby to zagładą Persji.Nie wiadomo w jaki sposób plan ten chybił. Ani ci, którzy powzięli projekt, anici, którzy go odrzucili, nie zdawali sobie sprany z następstw; przypadek zastąpił w tymwypadku rozum i politykę i ocalił państwo od ciosu większego niż przegrana bitwa i utratadwóch miast.Proskrybując w czambuł Armeńczyków, gotowano się, w jeden dzień, zniszczyć wszystkichkupców i prawie wszystkich rękodzielników królestwa. Jestem pewien, że wielkiSzach-Abas wolałby sobie obciąć obie ręce, niż podpisać podobny rozkaz. Wtrącającw objęcia Mogoła i innych królów indyjskich swych najskrzętniejszych poddanych, miałbyuczucie, że im oddaje całe prowincje.Prześladowania, jakich fanatyczni wyznawcy Mahometa dopuszczali się wobec gwebrów,sprawiły, iż ci zaczęli tłumnie chronić się do Indii; tym samym pozbawiono Persjętak pracowitego narodu rolników, jedynego, który pracą swą zdolny był pokonać jałowośćnaszej ziemi.Pozostawał fanatyzmowi jeszcze tylko jeden zamach, mianowicie zrujnować przemysł:po czym królestwo padłoby samo z siebie, a z nim nieodzownie i religia której chcielizapewnić rozkwit.Jeśli mamy rozumować bez uprzedzeń, nie wiem, Mirzo, czy nie jest korzystne, abyw Państwie istniały rozmaite religie.Zauważono, że ci, którzy należą do religii tolerowanych, stają się zazwyczaj użyteczniejsipaństwu niż wyznawcy religii panującej, ponieważ, oddaleń od drogi zaszczytów,nie mogąc wę wyróżnić inaczej jak tylko zasobnością i bogactwem, skłonni są nabywaćje wytężoną pracą i chwytać się najuciążliwszych funkcji.Prócz tego, ponieważ wszystkie religie zawierają przepisy użyteczne społeczeństwu,dobrze jest, aby ich przestrzegano tym gorliwiej. Cóż lepiej zdoła ożywić tę gorliwość,jeśli nie mnogość wyznań?Są to rywalki, które sobie nic nie przebaczają. Zawiść wciska się więc w prywatneżycie jednostek: każdy ma się na ostrożności i lęka się uczynić coś, coby okryło wstydemjego stronnictwo, wystawiając je na wzgardę i krytyki przeciwników.Toteż niejednokrotnie stwierdzono, iż powstanie nowej sekty w państwie najpewniejposkramia nadużycia dawnej.Błędne są twierdzenia, jakoby było wbrew interesom władcy cierpieć w państwie kilkareligii. Choćby nawet wszystkie sekty świata w nim się zebrały, nie przyniosłoby mu toszkody, gdyż nie ma wśród nich ani jednej, która by nie zalecała posłuszeństwa i uległości.Przyznaję, że dzieje pełne są wojen religijnych: ale, jeśli dobrze zważyć, nie różnośćreligii wydała te wojny, ale duch nietolerancji, ożywiający wiarę, która uważała się zapanującą.To ów duch prozelityzmu, który Żydzi wzięli od Egipcjan, i który, niby nagminnai zaraźliwa choroba, przeszedł od nich do mahometan i chrześcijan.Jest to jak gdyby dur, którego rozwój można uważać jedynie za zupełne zaćmienierozumu ludzkiego.Ostatecznie, gdyby nawet nie było nieludzkie prześladować sumienie drugich, gdybyto nawet nie sprowadzało tylu opłakanych następstw, trzeba być szalonym, aby się na toporywać. Ten, który chce mnie skłonić do zmiany religii, czyni to bez wątpienia jedyniePolitykaReligia, TolerancjaMOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 64
dlatego, iż sam nie zmieniłby swojej, gdyby go zmuszano. Uważa zatem za dziwne, że janie czynię rzeczy, której sam by może nie uczynił za wszystkie cesarstwa świata.Paryż, 26 dnia księżyca Gemmadi I, 1715.LIST LI. IKA DO ***.Zdaje się, że rodziny rządzą się tutaj zupełnie same. Mąż ma jedynie cień władzy nadżoną, ojciec nad dziećmi, pan nad niewolnikami. Prawo miesza się we wszystkie ich sporyi możesz być pewny, że zawsze staje przeciw zazdrosnemu mężowi, surowemu ojcu,uciążliwemu panu.Któregoś dnia odwiedziłem gmach, gdzie wymierza się sprawiedliwość. Nim się tamdotrze, trzeba się przecisnąć przez niezliczoną mnogość młodych kupczyń, wabiących cięzwodniczym głosem⁶⁴. Widowisko zrazu dość zabawne, ale staje się niebawem posępne,kiedy, wszedłszy do wielkich sal, widzisz osobistości w stroju jeszcze surowszym niż ichoblicza. Wreszcie wchodzisz do świętego miejsca, gdzie obnaża się z urzędu wszystkietajemnice rodzin i gdzie wychodzą na pełne światło najskrytsze uczynki.Tam, skromna dziewica spieszy wyznać udręki zbyt długo strzeżonego panieństwa,swoje walki i swój bolesny opór. Tak mało czuje się dumna ze zwycięstwa, że wciąż groziswą porażką; aby ojciec nie był nieświadom jej potrzeb, objawia je całemu ludowi.Następnie, kobieta bez wstydu i sromu wytacza zniewagi, jakie wyrządziła małżonkowi,domagając się, na tej podstawie, rozwodu.Z podobną skromnością inna znów oświadcza głośno, że sprzykrzyło się jej nosić tytułżony bez atrybutów tego stanu: odsłania najskrytsze tajemnice poślubnej nocy: żąda abyją wydano oględzinom ekspertów i aby prawomocny wyrok wrócił jej prawa dziewictwa.Zdarzają się i takie, które śmią wyzywać męża i żądać odeń publicznego turnieju, rzeczytak trudnej zaiste w obecności świadków! Słowem, domagają się próby równie hańbiącejdla żony, która ją podtrzyma, co dla męża, który w niej ulegnie.Mnogość wykradzionych lub uwiedzionych dziewcząt przedstawia mężczyzn o wielegorszymi jeszcze niźli są w istocie. Miłość napełnia hałasem mury tego trybunału:słychać tam jeno głosy gniewnych ojców, zwiedzionych córek, niewiernych kochankówi stroskanych mężów.Mocą prawa w tym kraju, wszelkie dziecko urodzone podczas małżeństwa przypisujesię mężowi; daremnie by posiadał najlepsze racje, aby w to nie wierzyć, prawo wierzy zaniego i zwalnia go od dociekań i skrupułów.W trybunale tym rozstrzyga się większością głosów; ale, powiadają, doświadczenieuczy, że lepiej byłoby rozstrzygać mniejszością, i to jest dość naturalne: mało jest bowiemumysłów dorzecznych, wszyscy zaś godzą się, że jest niezmierna obfitość głów na bakier.Paryż, 1 dnia księżyca Gemmadi II, 1715.LIST LII. IKA DO ***.Powiadają, że człowiek jest zwierzęciem towarzyskim. Z tego punktu, zdaje mi się, żeFrancuz bardziej jest człowiekiem niż kto bądź inny: jest to człowiek w każdym calu,istnieje bowiem wyłącznie dla towarzystwa.Ale zauważyłem w tym kraju ludzi, którzy są nie tylko towarzyscy, ale którzy, samijedni, tworzą całe towarzystwo. Mnożą się we wszystkich kątach, zaludniają w jednymmomencie cztery dzielnice. Stu takich ludzi robi więcej ruchu niż dwa tysiące obywateli;mogliby, w oczach cudzoziemców, wyrównać spustoszenia głodu. Roztrząsa się w szkołachpytanie, czy ciało może się znajdować równocześnie w wielu miejscach: oni są dowodemtego, co filozofia podaje w wątpliwość.Wciąż się śpieszą, bo mają ważne posłannictwo: mianowicie, pytać wszystkich spotkanychpo drodze, dokąd idą i skąd przychodzą.Nikt by im nie wybił z głowy, iż obowiązkiem dobrego wychowania jest składać coRodzina, Prawo, SądŻona, Obowiązek, Seks,ObyczajeMiłość niespełnionaGłupotaGość, Obyczaje⁶⁴tre i ieie ie yier si spriei i si t tre tre si preipre iei y kpy iy i iy se — krużganki pałaca sprawiedliwościbyły przez długi czas miejscem przechadzek i bazarów.MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 65
- Page 2 and 3:
Ta lektura, podobnie jak tysiące i
- Page 4 and 5:
Nie ma co ukrywać: późniejszy au
- Page 6 and 7:
Mimo to, Montesquieu zdecydował si
- Page 8 and 9:
teczność, zalety i doskonałości
- Page 10:
onią cię, nie umiejąc nikogo prz
- Page 13 and 14: mej udręki jest im rozkoszą. Kied
- Page 15 and 16: jego pieczy. Skoro choroba ustała,
- Page 17 and 18: przyjąć; ale możecie być pewni,
- Page 19 and 20: Żyd Abdias Ibesalon spytał go, cz
- Page 21 and 22: LIST I. USBEK DO AZELIKA BIAłY EUU
- Page 23 and 24: im czytania książki, o której ch
- Page 25 and 26: odchodzą nieustannie okręty do Sm
- Page 27 and 28: diabelnie ciepło. Choćby się kl
- Page 29 and 30: dyspozycję, dusza staje się znowu
- Page 31 and 32: y panował tak długo. Powiadają,
- Page 33 and 34: oskiemu posłannictwu? Chyba zwali
- Page 35 and 36: Ledwie się ogarnąłem naprędce,
- Page 37 and 38: owiem nie wyobrażają sobie, aby n
- Page 39 and 40: od hańby i upadku! Światło dnia
- Page 41 and 42: Monarcha ów stara się krzewić sz
- Page 43 and 44: żeśmy przećwiczyli ten turniej p
- Page 45 and 46: uczynków wątpliwych, kazuista mo
- Page 47 and 48: i mnie, przywiodła tam ciekawość
- Page 49 and 50: je do mnie, który nie rozczulam si
- Page 51 and 52: Mówiłem mu tysiąc razy o tobie,
- Page 53 and 54: Nie zdołam wyrazić radości, jaki
- Page 55 and 56: wszechmogący, nie może złamać s
- Page 57 and 58: Niedawno temu, pragnąc ustalić sw
- Page 59 and 60: je rozdzielasz: sprzeciwiasz się t
- Page 61 and 62: Paryż, 17 dnia księżyca Saphar,
- Page 63: Upewniam cię, że te drobne talent
- Page 67 and 68: czcigodne trybunały: jest to świ
- Page 69 and 70: i oddzielił je od bezbożnego świ
- Page 71 and 72: Nigdy nie widziałem równie harmon
- Page 73 and 74: sce upadłych wielkości, zrujnowan
- Page 75 and 76: i monarchę; równowaga zbyt trudna
- Page 77 and 78: uważał za barbarzyńcę: ale nie
- Page 79 and 80: jest pełna majestatu, ale urocza z
- Page 81 and 82: znów przywrócę wszystko do równ
- Page 83 and 84: — nie chciał. Ale ponieważ w Bo
- Page 85 and 86: go w naturze. Związano, bez powrot
- Page 87 and 88: Żydzi, wiecznie tępieni i odradza
- Page 89 and 90: z podziwu, jakim zdjął je widok t
- Page 91 and 92: LIST . IKA DO ***.W wielkim kłopoc
- Page 93 and 94: w tym celu niezawodną metodę. Cie
- Page 95 and 96: Wszystko to, łaskawy panie, zbiło
- Page 97 and 98: gniotę ich procesami; osiągam tyl
- Page 99 and 100: Tuż obok księgi anatomiczne, któ
- Page 101 and 102: gospodarką dochodami władcy a mie
- Page 103 and 104: Czytałam, dodała, w księdze arab
- Page 105 and 106: naszej nie ufał, ale własnej niem
- Page 107 and 108: W kilka dni później przybył na r
- Page 109 and 110: Wczesnym rankiem przybywa lekarz.
- Page 111 and 112: Chybia w swoich przedsięwzięciach
- Page 113 and 114: Widziałem, jak nagle, we wszystkic
- Page 115 and 116:
LIST LII. ASIT DO USBEKA, AYżU.Ro
- Page 117 and 118:
Możesz, wedle zachcenia, mnożyć