występują przeciw duchownym i żądają, aby im udowodnili to, w co mają stanowczyzamiar nie wierzyć.Nie znaczy to, aby przekonanie ich wspierało się na rozumie; aby sobie zadali trudrozpatrzenia prawdy lub fałszu. To buntownicy, którzy poczuli jarzmo, i strząsnęli je, zanimje poznali. Toteż nie bardziej są niewzruszeni w swym niedowiarstwie niż w swojejwierze; przypływ i odpływ nosi ich wciąż od jednego do drugiego stanu. Któryś z nichpowiadał mi raz: „Wierzę w nieśmiertelność duszy okresami: przekonania moje zawisłynajzupełniej od stanu mego ciała. Wedle tego, czy czuję w sobie więcej czy mniejsił, czy żołądek trawi źle czy dobrze, czy oddycham powietrzem czystym czy zepsutym,czy jestem na diecie lekkiej lub posilnej, jestem spinozystą⁵⁵, socjnianem⁵⁶, katolikiem,niedowiarkiem lub dewotem. Kiedy lekarz bawi przy mym łóżku, spowiednik może liczyćna dobre przyjęcie. Umiem w porę zbyć się utrapień religii, kiedy się czuję dobrze;ale pozwalam się jej pocieszać, kiedym chory. Kiedy nie mam już czego spodziewać sięskądinąd, zjawia się religia i pociąga mnie swymi obietnicami; poddaję się im skwapliwiei gotuję się umrzeć z twarzą zwróconą w stronę nadziei.”Dawno już temu książęta chrześcijańscy wyzwolili wszystkich niewolników w swoichpaństwach, ponieważ, powiadali, chrześcijaństwo czyni równymi wszystkich. Prawda, żeten pobożny czyn był im bardzo pożyteczny; odzierali w ten sposób panów z potęgi,wyzwalając z niej gmin. Później dokonali podbojów w krajach, gdzie spostrzegli, iż byłobyz korzyścią mieć niewolników: pozwolili na handel nimi, zapominając o religii, któraim tak leżała na sercu. Cóż jeszcze rzec? Co jest prawdą dziś, okazuje się fałszem jutro.Czemuż nie postępujemy jak chrześcijanie? Jesteśmy bardzo prostoduszni, iż wzdragamysię przed podbojami i zdobyczami, łatwymi i w miłym klimacie, jedynie dlatego, iż niema tam dość wody dla naszych ablucji⁵⁷ wedle zasad świętego Alkoranu⁵⁸.Składam dzięki wszechmogącemu Bogu, który zesłał Halego, swego wielkiego proroka,za to, iż wyznaję religię, która umie wyżej cenić siebie nad wszelkie dobro ludzkiei która jest czysta jak niebo będące jej źródłem.Paryż, 13 dnia księżyca Saphar, 1715.LIST LI. USBEK DO ZYAIELA SEO IBBEA, SMYIE.Prawa w Europie są okrutne dla tych, którzy sami zadają sobie śmierć. Każą im, można byrzec, umierać po raz wtóry; włóczy się ich haniebnie po ulicach; piętnuje jako infamisów;zagarnia się ich mienie.Zdaje mi się, Ibbenie, że te prawa są bardzo niesprawiedliwe. Kiedy się czuję przygniecionyboleścią, nędzą, wzgardą, czemu przeszkadzają mi, gdy chcę położyć koniecniedolom, i pozbawiają bezlitośnie lekarstwa, będącego w moich rękach?Czemu żądają, abym pracował dla społeczeństwa, do którego godzę się nie należeć;abym, wbrew woli, dotrzymał układu, który zawarto beze mnie? Spółka oparta jest nawzajemnej korzyści; gdy mi się staje ciężarem, któż mi zabroni zrzucić się z niej? Otrzymałemżycie jako łaskę; mogę tedy zwrócić je, skoro nią już nie jest: gdy ustaje przyczynai skutek winien ustać również.Czy monarcha żąda, abym był jego poddanym, kiedy nie znajduję korzyści w tympoddaństwie? Czy obywatele mogą wymagać ode mnie tak nierównego podziału, z ichkorzyścią a moją rozpaczą? Czy Bóg, odmiennie od ogółu dobroczyńców, chce mnie skazywaćna to, abym przyjmował łaski, będące mi ciężarem?Jestem obowiązany posłuszeństwo prawom, póki żyję pod nimi; ale kiedy już nie żyję,czyż mogą mnie jeszcze krępować?Ale, powie ktoś, mącisz porządek Opatrzności. Bóg złączył duszę twoją z ciałem, a tyInteresSamobójstwoObyczajeŚmierć, Kondycja ludzka⁵⁵spiyst — zwolennik filozofii Barucha Spinozy (1632–1677), przyjmującej, że wszystko, co istnieje, jestemanacją jedynej nie stworzonej substancji, czyli Boga a. natury. Spinoza głosił, że światem kieruje determinizm,negował istnienie przypadku i wolnej woli, a wolność jednostki widział w możliwości dążenia do prawdy.⁵⁶si — arianin, antytrynitarz: zwolennik nurtu religijnego, powstałego jako herezja w III w. n.e. Doktrynata podaje w wątpliwość boskość Chrystusa i chrześcijański dogmat o Trójcy Świętej; w Polsce arianiebyli też nazywani braćmi polskimi.⁵⁷ie t y sy i — Usbek ma na myśli Wenecję.⁵⁸kr, dziś r — święta księga islamu, przekazująca nauki Mahometa, zawiera nakazy religijne i podstawyprawa obowiązującego muzułmanów.MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 58
je rozdzielasz: sprzeciwiasz się tedy jego zamiarom i buntujesz się przeciw niemu.Cóż za niedorzeczność! Zali⁵⁹ mącę porządek Opatrzności, kiedy zmieniam układ materii,kiedy daję graniasty kształt kuli, którą pierwsze prawa ruchu, to znaczy prawa stworzeniai zachowania, uczyniły okrągłą? Nie, zaiste: korzystam jedynie z prawa, które midano. W tym sensie mogę zakłócić, wedle mej ochoty, całą naturę, nie ściągając na siebiezarzutu, że buntuję się przeciw Opatrzności.Kiedy dusza moja rozłączy się z ciałem, czyż porządek i ład wszechświata zachwieje sięprzez to? Myślicie, że ten nowy układ mniej jest doskonały i mniej zgodny z powszechnymprawem? Że świat stracił co na tym i że dzieła Boga będą przez to mniej wielkie lub raczejmniej niezmierzone?Czy myślicie, że ciało moje, stawszy się kłosem, robakiem, trawą, zmieniło się w mniejgodne dzieło natury? Że dusza moja, wolna od wszystkiego, co ziemskie, stała się mniejdoskonała?Wszystkie te myśli, drogi Ibbenie, nie mają innego źródła, jak tylko ludzką pychę. Nieczujemy swej małości; chcemy, mimo wszystko, być czymś we wszechświecie, grać rolę,być ważnym przedmiotem. Wyobrażamy sobie, że unicestwienie tak doskonałej istotyponiżyłoby całą naturę; nie pojmujemy, że jeden człowiek więcej czy mniej — co mówię?wszyscy ludzie razem — sto milionów głów takich jak nasza, są ledwie atomem, któryjeśli Bóg dostrzega, to jeno dzięki swej niezmierzonej wszechwiedzy.Paryż, 15 dnia księżyca Saphar, 1715.VanitasLIST LII. IBBE DO USBEKA, AYżU.Drogi Usbeku, zdaje mi się, że dla prawdziwego muzułmanina nieszczęścia są nie tylekarą, ile groźbą. Szacowne dni, które skłaniają nas do kajania się za grzechy! Czas szczęściaraczej należałoby skrócić. Na cóż zdadzą się wszystkie bunty? Na to chyba, aby okazać,iż chcielibyśmy być szczęśliwi niezależnie od Tego, który rozdaje wszelką szczęśliwość,będąc szczęśliwością samą.Jeżeli jakaś istota złożona jest z dwóch istot, obowiązek zaś zachowania tej spójni wyrażadoskonalsze poddanie się rozkazom Stwórcy, można zeń było uczynić prawo religii:jeśli ten obowiązek zachowania spójni jest lepszą rękojmią postępków ludzkich, słusznieuczyniono zeń prawo świeckie.Smyrna, ostatniego dnia księżyca Saphar, 1715.LIST LIII. IKA DO USBEKA, ***.Przesyłam ci kopię listu, który Francuz pewien, bawiący w Hiszpanii, przesłał tutaj; sądzę,że rad będziesz go przeczytać.„Przebiegam od pół roku Hiszpanię i Portugalię, i żyję wśród ludów, które, gardzącwszystkimi innymi, jednym Francuzom czynią ten zaszczyt, aby ich nienawidzić.Powaga jest najbardziej uderzającym znamieniem obu tych narodów; a objawia sięgłównie w dwa sposoby: za pomocą okularów i wąsów.Okulary okazują dowodnie, że ten, kto je nosi, pochłonięty jest nauką, zatopionyw głębokich lekturach, tak że aż wzrok jego ucierpiał. Każdy nos, ozdobiony lub obciążonytym przyborem, może bezspornie uchodzić za nos uczonego.Co się tyczy wąsów, są one czcigodne same przez się, niezależnie od wszelkich wniosków.Niekiedy udaje się zresztą ciągnąć z nich znaczne korzyści dla służby monarchyi narodu, jak tego dowiódł sławny generał portugalski w Indiach; znalazłszy się w kłopotachpieniężnych, obciął sobie jeden wąs i zażądał od mieszkańców Goa dwudziestutysięcy pistolów na ten zastaw. Wyliczyli mu je natychmiast, później zaś wykupił swójwąs z wszelką czcią.Łatwo sobie wyobrazić, że ludy tak poważne i flegmatyczne nie ustępują nikomu podwzględem dumy. Opierają ją na dwóch rzeczach niemałej wagi. Ci, którzy żyją na stałymlądzie Hiszpanii i Portugalii, czują się niezmiernie pyszni, kiedy należą do tzw. strre, to znaczy nie pochodzą od ludzi, których, w ciągu ostatnich wieków, Inkwizycjazniewoliła do przyjęcia chrześcijaństwa. Ci, którzy żyją w Indiach, niemniej czują się mileSąsiadPozoryDuma, Pozycja społeczna,Szlachcic⁵⁹i (daw.) — czy, czyż.MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 59
- Page 2 and 3:
Ta lektura, podobnie jak tysiące i
- Page 4 and 5:
Nie ma co ukrywać: późniejszy au
- Page 6 and 7:
Mimo to, Montesquieu zdecydował si
- Page 8 and 9: teczność, zalety i doskonałości
- Page 10: onią cię, nie umiejąc nikogo prz
- Page 13 and 14: mej udręki jest im rozkoszą. Kied
- Page 15 and 16: jego pieczy. Skoro choroba ustała,
- Page 17 and 18: przyjąć; ale możecie być pewni,
- Page 19 and 20: Żyd Abdias Ibesalon spytał go, cz
- Page 21 and 22: LIST I. USBEK DO AZELIKA BIAłY EUU
- Page 23 and 24: im czytania książki, o której ch
- Page 25 and 26: odchodzą nieustannie okręty do Sm
- Page 27 and 28: diabelnie ciepło. Choćby się kl
- Page 29 and 30: dyspozycję, dusza staje się znowu
- Page 31 and 32: y panował tak długo. Powiadają,
- Page 33 and 34: oskiemu posłannictwu? Chyba zwali
- Page 35 and 36: Ledwie się ogarnąłem naprędce,
- Page 37 and 38: owiem nie wyobrażają sobie, aby n
- Page 39 and 40: od hańby i upadku! Światło dnia
- Page 41 and 42: Monarcha ów stara się krzewić sz
- Page 43 and 44: żeśmy przećwiczyli ten turniej p
- Page 45 and 46: uczynków wątpliwych, kazuista mo
- Page 47 and 48: i mnie, przywiodła tam ciekawość
- Page 49 and 50: je do mnie, który nie rozczulam si
- Page 51 and 52: Mówiłem mu tysiąc razy o tobie,
- Page 53 and 54: Nie zdołam wyrazić radości, jaki
- Page 55 and 56: wszechmogący, nie może złamać s
- Page 57: Niedawno temu, pragnąc ustalić sw
- Page 61 and 62: Paryż, 17 dnia księżyca Saphar,
- Page 63 and 64: Upewniam cię, że te drobne talent
- Page 65 and 66: dlatego, iż sam nie zmieniłby swo
- Page 67 and 68: czcigodne trybunały: jest to świ
- Page 69 and 70: i oddzielił je od bezbożnego świ
- Page 71 and 72: Nigdy nie widziałem równie harmon
- Page 73 and 74: sce upadłych wielkości, zrujnowan
- Page 75 and 76: i monarchę; równowaga zbyt trudna
- Page 77 and 78: uważał za barbarzyńcę: ale nie
- Page 79 and 80: jest pełna majestatu, ale urocza z
- Page 81 and 82: znów przywrócę wszystko do równ
- Page 83 and 84: — nie chciał. Ale ponieważ w Bo
- Page 85 and 86: go w naturze. Związano, bez powrot
- Page 87 and 88: Żydzi, wiecznie tępieni i odradza
- Page 89 and 90: z podziwu, jakim zdjął je widok t
- Page 91 and 92: LIST . IKA DO ***.W wielkim kłopoc
- Page 93 and 94: w tym celu niezawodną metodę. Cie
- Page 95 and 96: Wszystko to, łaskawy panie, zbiło
- Page 97 and 98: gniotę ich procesami; osiągam tyl
- Page 99 and 100: Tuż obok księgi anatomiczne, któ
- Page 101 and 102: gospodarką dochodami władcy a mie
- Page 103 and 104: Czytałam, dodała, w księdze arab
- Page 105 and 106: naszej nie ufał, ale własnej niem
- Page 107 and 108: W kilka dni później przybył na r
- Page 109 and 110:
Wczesnym rankiem przybywa lekarz.
- Page 111 and 112:
Chybia w swoich przedsięwzięciach
- Page 113 and 114:
Widziałem, jak nagle, we wszystkic
- Page 115 and 116:
LIST LII. ASIT DO USBEKA, AYżU.Ro
- Page 117 and 118:
Możesz, wedle zachcenia, mnożyć