gwebrów; nie jest, ani nie może być twoim mężem: jeżeli jesteś prawowierna jak twoiojcowie, winnaś nań patrzeć jak na potwora. — Ach, rzekła, jakże daleką zda mi sięta religia; ledwie poznałam jej nauki, a już trzeba mi było ich zapomnieć. Widzisz, żejęzyk, którym mówię do ciebie, nie płynie mi już swobodnie, zaledwie zdołam się nimwysłowić; ale bądź pewien, iż pamięć dzieciństwa zachowała dla mnie niezmienny urok.Od tego czasu, nie zaznałam chwili prawdziwej radości; nie upłynął jeden dzień, bym niemyślała o tobie. Jeśli zgodziłam się na zamęście, stało się to w znacznej mierze przez pamięćo tobie i w nadziei ujrzenia cię jeszcze. Ale jakże drogo przyjdzie mi jeszcze opłacićów dzień, który kosztował mnie już tyle. Widzę, że ty odchodzisz od zmysłów; mąż drżycały z gniewu i zazdrości; już cię nie ujrzę; mówię z tobą ostatni raz w życiu! Ach, gdybytak było, bracie, niedługo mi tego życia, to pewna”. Tu głos się jej załamał; niezdolnadłużej prowadzić rozmowę, opuściła mnie, pogrążonego w najgłębszej rozpaczy.W kilka dni zażądałem znów widzenia z siostrą. Barbarzyński eunuch rad byłby sięsprzeciwił; ale, pomijając, iż tacy mężowie nie mają nad żonami tej władzy, co inni, kochałją tak szalenie, iż nie umiał jej niczego odmówić. Ujrzałem ją znowu spowitą w zasłony,w towarzystwie dwóch niewolnic; znowuż trzeba mi było wieść rozmowę w poufnymjęzyku. „Siostro, rzekłem, czemu się dzieje, że nie mogę cię widzieć inaczej, jak tylkoprzechodząc nieopisane męki? Te mury, które cię więżą, te zamki, te kraty, nędzni stróże,którzy cię strzegą, wszystko doprowadza mnie do szału. Jak mogłaś wyrzec się lubejswobody, którą cieszyli się twoi przodkowie? Matka twoja, istota tak czysta, nie dawałamężowi innej rękojmi prócz cnoty: żyli szczęśliwi wzajemną ufnością. Prostota ich byładla nich bogactwem tysiąc razy cenniejszym niż fałszywy blask zbytku, który cię otacza.Tracąc wiarę, postradałaś swobodę, szczęście i tę szacowną równość, która stanowi chlubętwojej płci. Gorzej jeszcze: jesteś tu nie żoną, bo nie możesz nią być, ale niewolnicąniewolnika, którego uczyniono wyrzutkiem ludzkości. — Ach, bracie, rzekła, uszanujmego małżonka, uszanuj religię, którą przyjęłam; wedle tej religii nie wolno mi ani słuchaćcię, ani mówić z tobą bez zbrodni. — Jak to! siostro, wykrzyknąłem w uniesieniu,ty wierzysz, że ta religia jest prawdziwa? — Ach, rzekła, ileż szczęścia dla mnie, gdybybyło inaczej. Zbyt wiele poświęcam tej religii, bym mogła w nią nie wierzyć. Jeśli mojewątpliwości…” Tu zamilkła. „Tak, wątpliwości twoje, siostro, jakie bądź są, mają głębokieprzyczyny. Czego spodziewasz się od religii, która czyni cię nędzną na tym świecie, a niezostawia nadziei na tamtym? Pomyśl, że nasza wiara jest najstarsza na ziemi; że kwitła odniepamiętnych czasów w Persji. Narodziny jej wspólne są z narodzinami państwa, któregopoczątki giną w niepamięci. Przypadek jeno wprowadził tu mahometanizm; sektata zdobyła grunt nie siłą przekonania, ale podboju. Gdyby nasi prawowici książęta niebyli słabi, trwałby tu w mocy kult dawnych magów. Przenieś się myślą w te odległewieki; wszystko ci będzie mówić o magizmie, a nic o sekcie mahometan, która, w kilkatysięcy lat potem, nie była nawet w kolebce. — Ale, rzekła, gdyby nawet moja religiabyła świeższa niż twoja, jest ona czystsza; uwielbia jedynie Boga, gdy wy uwielbiaciesłońce, gwiazdy, ogień, nawet żywioły. — Widzę, siostro, nauczyłaś się od muzułmanówspotwarzać naszą świętą wiarę! Nie ubóstwiamy gwiazd ani żywiołów, ani nasi ojcowienigdy nich nie ubóstwiali, nigdy im nie wznosili świątyń, nie składali ofiar; oddawali imcześć, ale niższego rzędu, jako dziełom i objawom bóstwa. Siostro, w imię Boga, którynas oświeca, przyjm tę świętą księgę, którą ci przynoszę: to księga naszego prawodawcy,Zoroastra. Czytaj ją bez uprzedzeń, przyjm światło, które oświeci cię podczas czytania;wspomnij ojców swoich, którzy tak długo czcili słońce w świętym mieście Balk, wspomnijwreszcie mnie, który cały los, nadzieję, dolę, życie pokładam w twej odmianie”.Opuściłem ją wzruszony i zostawiłem jej samej los najważniejszej sprawy mego życia.Wróciłem w dwa dni. Nie odezwałem się nic: czekałem w milczeniu wyroku życialub śmierci. „Kocham cię, bracie, rzekła, i kocham jako gwebryjka. Długo walczyłam;ale, bogowie! ileż trudności nie zwalczyłaby miłość! jakiejż ulgi doznaję! Nie lękam sięjuż, iż nadto cię kocham: mogę nie stawiać już granic mej miłości: nawet bezmiar jejjest cnotą. Och! jak to zgodne jest ze stanem mego serca! Ale ty, któryś umiał skruszyćkajdany pętające mego ducha, kiedyż zerwiesz i te, które krępują me ręce? Od tej chwilioddaję się tobie; niechaj chyżość, z jaką przyjmiesz ten dar, okaże jak ci jest drogi. Bracie,pierwszy raz, kiedy cię będę mogła uściskać, myślę, że skonam w twych ramionach.”MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 52
Nie zdołam wyrazić radości, jakiej doznałem. Przez chwilę czułem się najszczęśliwszymczłowiekiem na ziemi; patrzałem niemal na spełnienie pragnień, jakimi oddychałemprzez dwadzieścia pięć lat życia; rozwiały się wszystkie zgryzoty, które czyniły mi je takuciążliwym. Ale, skorom się oswoił z tymi słodkimi myślami, spostrzegłem, że nie jestemtak bliski szczęścia, jak to sobie zrazu wyobrażałem, mimo iż zwyciężyłem największąprzeszkodę. Trzeba było oszukać straże: nie śmiałem nikomu zwierzyć tajemnicy: miałemna świecie jedynie siostrę, ona tylko mnie. Gdyby mi się nie powiodło, narażałem się, żebędę wbity na pal; ale najokrutniejszą karą byłoby mi samo niepowodzenie. Umówiliśmysię, że siostra pośle do mnie po zegar, który ojciec zostawił jej w spuściźnie: miałemukryć w nim piłkę do przepiłowania żaluzji oraz mocny sznur. Od tego czasu nie miałemjuż jej odwiedzać, ale co noc pod oknem czekać chwili, w której będzie mogła spełnićzamiar. Wreszcie, szesnastej nocy, usłyszałem cichy zgrzyt piłki. Od czasu do czasu pracaprzerywała się; dech zamierał mi w piersiach. Po godzinie ujrzałem siostrę: przymocowałasznur, spuściła się po nim i osunęła się w me ramiona. Zapomniałem w tej chwilio niebezpieczeństwie, długo trwałem bez ruchu; następnie wyprowadziłem ją za miasto,gdzie miałem konia. Posadziłem ją za sobą na siodle i co żywo oddaliłem się z tych złowrogichmiejsc. Przybyliśmy przed świtem do pewnego gwebra, który, schroniwszy sięw pustyni, pędził ubogie życie z pracy rąk. Nie uważaliśmy za bezpieczne zostawać tamdługo; idąc za jego radą, zapuściliśmy się w gęsty las, zamieszkaliśmy w dziupli staregodębu do chwili, gdy minie wrażenie naszej ucieczki. Żyliśmy w tym zakątku, bez świadków,powtarzając sobie, że będziemy się kochać zawsze i czekając, aż gwebryjski kapłandokona ceremonii małżeństwa przepisanej przez święte księgi. „O, siostro, mówiłem, jakżeten związek jest czcigodny! natura zespoliła nas, święte prawo zespoli jeszcze silniej.Wreszcie kapłan pozwolił nam uśmierzyć goryczkę miłosną: dopełnił, w chatce wieśniaka,ceremonii, pobłogosławił nas, życząc krzepkości Gustaspa i świętości Hohoraspa⁴⁷.Wkrótce opuściliśmy Persję, gdzie nie czuliśmy się bezpieczni; udaliśmy się do Georgii.Żyliśmy tam rok, z każdym dniem bardziej rozkochani. Ale, ponieważ zapasik mój był naukończeniu, obawiałem się zaś ubóstwa nie dla siebie, ale dla siostry, rozstałem się z nią,aby szukać pomocy u krewnych — Niepodobna sobie wyobrazić czulszego pożegnania.Niestety, podróż okazała się nie tylko daremna, ale i zgubna. Zastawszy całe nasze mienieskonfiskowane, krewnych zaś w niemożności wsparcia nas czymkolwiek, wydostałemledwie tyle, ile było trzeba na powrót. Jakaż była moja rozpacz! Nie zastałem już siostry.Na kilka dni przed mym powrotem Tatarzy wpadli do miasta: znęceni jej urodą, uprowadziliją i sprzedali Żydom wędrującym do Turcji, zostawiając jedynie córeczkę, którąpowiła kilka miesięcy wprzódy. Pospieszyłem za owymi Żydami i zdybałem ich o trzymile: prośby moje, łzy, okazały się próżne; żądali trzydziestu tomanów, nie godząc sięopuścić ani grosza. Zwróciwszy się, gdzie mogłem, o pomoc, nabłagawszy się daremnietureckich i chrześcijańskich księży, udałem się do armeńskiego kupca; sprzedałem mucórkę; sprzedałem i siebie za trzydzieści pięć tomanów. Pospieszyłem z powrotem do Żydów,dałem im trzydzieści tomanów; pozostałych pięć wręczyłem siostrze, którą ujrzałemdopiero wówczas. „Jesteś wolna, siostro, rzekłem, i mogę cię uścisnąć; masz oto pięć tomanów;żal mi, że nie kupiono mnie drożej. — Jak to! rzekła, ty się sprzedałeś? — Tak,odparłem. — Och, nieszczęsny, i cóż uczyniłeś? czyż nie dość było mej niedoli, abyś tyjeszcze ją mnożył? Twa wolność była mą pociechą; twa niewola wpędzi mnie do grobu.Och, bracie, jakże okrutną jest twoja miłość! A córka! nie widzę jej! — Sprzedałem jątakże”, odparłem. Wybuchnęliśmy płaczem; nie mieliśmy siły wyrzec słowa. Wreszcieudałem się do mego pana; równocześnie, siostra stanęła przed jego obliczem: rzuciła musię do kolan. „Błagam cię, panie, rzekła, o niewolę, jak inni błagają o wolność; weź mnie,sprzedasz mnie drożej niż mego męża.” Zaczął się spór, który wycisnął łzy z oczu megopana. „Nieszczęśliwy! rzekła, myślałeś, że przyjmę wolność kosztem twojej? Panie, widziszoto dwoje nieszczęśliwych, którzy umrą, jeśli ich rozdzielisz. Oddaję ci się w ręce:kup mnie; może te pieniądze i służby moje zdołają kiedyś uzyskać to, o co nie śmiemcię prosić. Twoja własna korzyść zaleca nie rozdzielać nas: zważ, że ja mam w ręku jegożycie.” Armeńczyk był to dobry człowiek, wzruszyły go nasze niedole. „Służcie mi obojegorliwie i wiernie, rzekł, a przyrzekam, że za rok udaruję was wolnością. Widzę, że⁴⁷stsp i rsp — dawni królowie i bohaterowie Iranu z czasów Zoroastra.MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 53
- Page 2 and 3: Ta lektura, podobnie jak tysiące i
- Page 4 and 5: Nie ma co ukrywać: późniejszy au
- Page 6 and 7: Mimo to, Montesquieu zdecydował si
- Page 8 and 9: teczność, zalety i doskonałości
- Page 10: onią cię, nie umiejąc nikogo prz
- Page 13 and 14: mej udręki jest im rozkoszą. Kied
- Page 15 and 16: jego pieczy. Skoro choroba ustała,
- Page 17 and 18: przyjąć; ale możecie być pewni,
- Page 19 and 20: Żyd Abdias Ibesalon spytał go, cz
- Page 21 and 22: LIST I. USBEK DO AZELIKA BIAłY EUU
- Page 23 and 24: im czytania książki, o której ch
- Page 25 and 26: odchodzą nieustannie okręty do Sm
- Page 27 and 28: diabelnie ciepło. Choćby się kl
- Page 29 and 30: dyspozycję, dusza staje się znowu
- Page 31 and 32: y panował tak długo. Powiadają,
- Page 33 and 34: oskiemu posłannictwu? Chyba zwali
- Page 35 and 36: Ledwie się ogarnąłem naprędce,
- Page 37 and 38: owiem nie wyobrażają sobie, aby n
- Page 39 and 40: od hańby i upadku! Światło dnia
- Page 41 and 42: Monarcha ów stara się krzewić sz
- Page 43 and 44: żeśmy przećwiczyli ten turniej p
- Page 45 and 46: uczynków wątpliwych, kazuista mo
- Page 47 and 48: i mnie, przywiodła tam ciekawość
- Page 49 and 50: je do mnie, który nie rozczulam si
- Page 51: Mówiłem mu tysiąc razy o tobie,
- Page 55 and 56: wszechmogący, nie może złamać s
- Page 57 and 58: Niedawno temu, pragnąc ustalić sw
- Page 59 and 60: je rozdzielasz: sprzeciwiasz się t
- Page 61 and 62: Paryż, 17 dnia księżyca Saphar,
- Page 63 and 64: Upewniam cię, że te drobne talent
- Page 65 and 66: dlatego, iż sam nie zmieniłby swo
- Page 67 and 68: czcigodne trybunały: jest to świ
- Page 69 and 70: i oddzielił je od bezbożnego świ
- Page 71 and 72: Nigdy nie widziałem równie harmon
- Page 73 and 74: sce upadłych wielkości, zrujnowan
- Page 75 and 76: i monarchę; równowaga zbyt trudna
- Page 77 and 78: uważał za barbarzyńcę: ale nie
- Page 79 and 80: jest pełna majestatu, ale urocza z
- Page 81 and 82: znów przywrócę wszystko do równ
- Page 83 and 84: — nie chciał. Ale ponieważ w Bo
- Page 85 and 86: go w naturze. Związano, bez powrot
- Page 87 and 88: Żydzi, wiecznie tępieni i odradza
- Page 89 and 90: z podziwu, jakim zdjął je widok t
- Page 91 and 92: LIST . IKA DO ***.W wielkim kłopoc
- Page 93 and 94: w tym celu niezawodną metodę. Cie
- Page 95 and 96: Wszystko to, łaskawy panie, zbiło
- Page 97 and 98: gniotę ich procesami; osiągam tyl
- Page 99 and 100: Tuż obok księgi anatomiczne, któ
- Page 101 and 102: gospodarką dochodami władcy a mie
- Page 103 and 104:
Czytałam, dodała, w księdze arab
- Page 105 and 106:
naszej nie ufał, ale własnej niem
- Page 107 and 108:
W kilka dni później przybył na r
- Page 109 and 110:
Wczesnym rankiem przybywa lekarz.
- Page 111 and 112:
Chybia w swoich przedsięwzięciach
- Page 113 and 114:
Widziałem, jak nagle, we wszystkic
- Page 115 and 116:
LIST LII. ASIT DO USBEKA, AYżU.Ro
- Page 117 and 118:
Możesz, wedle zachcenia, mnożyć