Po kilku szacownych momentach wracała do orszaku, który opuściła, z coraz to pogodniejszątwarzą. Wreszcie wieczorem znikła zupełnie: poszła zamknąć się w seraju, gdziechciała — jak mówiła — zapoznać się ze swymi nieśmiertelnymi jeńcami, w którychtowarzystwie miała przeżyć całą wieczność. Odwiedziła tedy najbardziej tajemne i uroczekomnaty, gdzie doliczyła się pięćdziesięciu niewolników cudownej piękności: błądziłacałą noc od pokoju do pokoju, przyjmując wszędzie hołdy wciąż odmienne, a zawsze tesame.Oto, jak nieśmiertelna Anais pędziła życie, to w rozkoszach pełnych blasku, to w ustronnymi poufnym szczęściu; podziwiana przez świetny orszak lub ubóstwiana przez pijanegomiłością kochanka. Często opuszczała zaczarowany pałac, aby się udać do sielskiej groty;kwiaty zdały się rosnąć pod jej stopami, gry i uciechy cisnęły się tłumnie do niej.Minęło już więcej niż tydzień, jak żyła w tym błogosławionym domu: wciąż w upojeniu,nie miała ani chwili, aby pomyśleć nad sobą. Syciła się swym szczęściem, nie znającgo, nie mogąc pochwycić ani jednej z owych spokojnych chwil, w których dusza zdajesobie niejako sprawę z siebie samej i wsłuchuje się w siebie w ciszy namiętności.Zbawione dusze kosztują tak żywych przyjemności, iż rzadko mogą się cieszyć tąswobodą umysłu: przywiązane do obecnej chwili, tracą pamięć rzeczy minionych i nietroszczą się o to, co znały lub kochały w poprzednim żywocie.Ale Anais, której umysł był naprawdę filozoficzny, spędziła prawie całe życie na rozmyślaniu;posunęła się w dociekaniach o wiele dalej, niżby się można spodziewać pokobiecie zostawionej sobie. Surowe zamknięcie, w jakiem więził ją małżonek, zostawiłojej jedynie tę rozrywkę.Ta właśnie siła ducha kazała jej wzgardzić lękiem, w jakim żyły jej towarzyszki, orazśmiercią, która miała być końcem mąk, a początkiem szczęśliwości.Jakoż, ocknęła się z upojeń i zamknęła się sama w komnacie. Zatopiła się w słodkichrozważaniach nad swym minionym stanem a obecną szczęśliwością; nie mogła się wstrzymaćod rozczulenia nad niedolą towarzyszek: człowiek współczuje z cierpieniem, któresam dzielił! Anais nie ograniczyła się do współczucia: pełna tkliwości dla nieszczęśliwych,uczuła potrzebę wspomożenia ich.Jednemu z młodych ludzi, którzy ją otaczali, dała rozkaz, aby przybrał postać jej męża,aby się udał do jego seraju, owładnął nim, wygnał prawego właściciela i zajął jego miejsce,póki go sama nie odwoła.Usłuchał w lot: pomknął przestworzem, przybył do bram seraju Ibrahima, bawiącegowówczas poza domem. Puka; wszystkie drzwi otwierają się, eunuchowie padają mu dostóp. Pędzi do komnat, gdzie żony Ibrahima usychały w zamknięciu. Po drodze, zrobiwszysię niewidzialnym, wziął kluczyk z kieszeni zazdrośnika. Już wchodząc, budzi w kobietachzdumienie uprzejmą i łagodną twarzą; wkrótce zdumiewa je jeszcze więcej tkliwościąi sprawnością swych zapałów. Wszystkie kolejno zyskały prawo do zdumienia; byłyby towzięły za sen, gdyby nie miał tylu cech rzeczywistości.Gdy tak niezwykłe sceny rozgrywają się w seraju, Ibrahim puka, wymienia swe imię,klnie i krzyczy. Po szeregu trudności, wchodzi wreszcie i wprawia eunuchów w najstraszliwszyzamęt. Idzie wielkimi krokami; ale cofa się, jak gdyby spadłszy z obłoków, kiedywidzi fałszywego Ibrahima, swój żywy obraz, sycącego się przywilejami pana domu. Wołao pomoc: żąda, aby eunuchowie pomogli mu zabić szalbierza: nie znajduje posłuchu. Zostajemu jedynie słaba droga ratunku: zdać się na sąd swoich żon. Ale, w ciągu godziny,fałszywy Ibrahim pozyskał sobie wszystkich sędziów. Tamtego ścigają precz i wloką gohaniebnie za próg seraju; zabito by go tysiąc razy, gdyby rywal nie nakazał, aby mu darowanożycie. Nowy Ibrahim, zostawszy panem placu, okazuje się coraz godniejszy takiegowyboru i błyszczy dotychczas nieznanymi cudami.Niepodobny jesteś do Ibrahima, mówiły kobiety. — Powiedzcie raczej, ten szalbierznie jest podobny do mnie, odpowiadał tryumfujący Ibrahim: cóż trzeba czynić, aby byćwaszym mężem, jeśli to, co ja czynię, nie wystarcza?— Och, ani nam w głowie wątpić o tym, wykrzyknęły żony. Jeśli nie jesteś Ibrahimem,wystarcza nam, że wart jesteś nim być stokrotnie; jesteś więcej Ibrahimem w jednymdniu, niż on w ciągu dziesięciu lat. — Przyrzekacie tedy, odparł, że oświadczyciesię za mną przeciw szalbierzowi? — Nie wątp o tym, odparły jednym głosem; przysięgamyci wiekuistą wierność: zbyt długo byłyśmy ofiarami oszustwa. Zdrajca nie cnocieMOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 104
naszej nie ufał, ale własnej niemocy; widzimy, że mężczyźni nie są tacy jak on; raczej musząbyć podobni do ciebie. Gdybyś wiedział, jak, dzięki tobie, stał się w naszych oczachgodny nienawiści! — Ha! dam wam często nowe przyczyny nienawidzenia go, odparłfałszywy Ibrahim; nie znacie jeszcze w całej rozciągłości krzywd, jakie wam wyrządził.— Oceniamy jego niegodziwość po rozmiarach twej pomsty, odparły. — Tak, maciesłuszność, rzekł boski mąż; odmierzyłem pokutę wedle zbrodni: rad jestem, żeście zadowolonez mego sposobu karania. — Ale, rzekły kobiety, cóż poczniemy, jeśli szalbierzwróci? — Trudno by mu było oszukać was, jak sądzę, odparł; twierdzy, którą zająłemw waszym sercu, nie da się utrzymać podstępem; zresztą, wyprawię go tak daleko, żenie będziecie ani słyszeć o nim. Na przyszłość, biorę na siebie troskę o wasze szczęście.Nie będę zazdrosny: potrafię sobie zapewnić wasze serce bez skrępowania. Mam dośćdobre mniemanie o swej wartości, aby sądzić iż zostaniecie mi wierne; gdybyście przymnie nie były szczęśliwe, któż mógłby liczyć na waszą cnotę? Długo ciągnęła się rozmowaw tym duchu. Kobiety, bardziej jeszcze uderzone różnicą między dwoma Ibrahimaminiż ich podobieństwem, nie myślały nawet szukać wyjaśnienia tych cudów. Wreszciezrozpaczony mąż wraca jeszcze raz szturmować o swe prawa: zastaje cały dom w weselui radości, a żony bardziej niedowierzające niż wprzódy. Nie sposób było zazdrośnikowicierpieć tego widoku; wyszedł wściekły: fałszywy Ibrahim pospieszył za nim, wziął go,uniósł w powietrze i rzucił o dwa tysiące mil od domu.O bogowie! w jakąż rozpacz popadły biedne żony w nieobecności ukochanego Ibrahima!Już eunuchy odzyskały dawną surowość; dom utonął we łzach. Wyobrażały sobiechwilami, że wszystko, co im się trafiło, było jedynie snem; spoglądały po sobie i przypominałysobie najdrobniejsze okoliczności tej dziwnej przygody. Wreszcie niebiańskiIbrahim wrócił, wciąż bardziej luby i godzien miłości: nic nie znać było po nim trudówpodróży. Nowy pan postępował sobie tak odmiennie od dawnego, ze wprawił w zdumieniesąsiedztwo. Odprawił eunuchów, otworzył dom całemu światu: nie chciał nawetścierpieć, aby żony nosiły zasłonę. Osobliwa to była rzecz widzieć je na ucztach, wśródmężczyzn, cieszące się równą swobodą co oni. Ibrahim sądził słusznie, że obyczaje owegokraju nie są dla mężów takich jak on. Wśród tego, nie żałował sobie żadnego wydatku:roztrwonił szczodrze majątki zazdrośnika, który, wróciwszy w trzy lata z dalekich krajów,zastał już tylko swoje żony oraz trzydzieści i sześcioro dzieci.”Paryż, 26 dnia księżyca Gemmadi I, 1720.LIST LII. IKA DO USBEKA, ***.Oto list, który otrzymałem wczoraj od pewnego uczonego: wyda ci się osobliwy.„Szanowny Panie!Przed pół rokiem podjąłem spadek po bogatym wuju: zostawił mi kilkatysięcy funtów oraz dom wspaniale urządzony. Nie posiadam ani ambicji,ani skłonności do uciech; siedzę bez przerwy niemal w pracowni, oddanynaukowym badaniom, jako namiętny i ciekawy miłośnik czcigodnej starożytności.Kiedy wuj zamknął oczy, rad byłbym go pochować z ceremoniałem przestrzeganymu dawnych Greków i Rzymian; ale nie miałem wówczas aniłzawnic, ani urn, ani lamp starożytnych.Od tego czasu wszelako posiadłem te cenne rzadkości. Przed kilku dniamisprzedałem zastawę srebrną, aby kupić glinianą lampę, która służyła stoickiemufilozofowi. Wyzbyłem się wszystkich luster, które zdobiły komnatyw domu wuja, aby kupić małe nieco poszczerbione lusterko, którym posługiwałsię niegdyś Wergili. Ileż szczęścia doznałem, widząc w nim odbiciemojej twarzy w miejsce oblicza mantuańskiego łabędzia. To nie wszystko:nabyłem, za sto złotych dukatów, kilka sztuk miedzianej monety, mającejobieg przed dwoma tysiącami lat. Nie sądzę, abym posiadał obecnie w domubodaj jeden sprzęt, który by nie pochodził z przed upadku cesarstwa.Mam małe archiwum bardzo cennych i drogich rękopisów: mimo żerujnuję sobie oczy, znacznie wolę posługiwać się nimi niż drukowanymi eg-MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 105
- Page 2 and 3:
Ta lektura, podobnie jak tysiące i
- Page 4 and 5:
Nie ma co ukrywać: późniejszy au
- Page 6 and 7:
Mimo to, Montesquieu zdecydował si
- Page 8 and 9:
teczność, zalety i doskonałości
- Page 10:
onią cię, nie umiejąc nikogo prz
- Page 13 and 14:
mej udręki jest im rozkoszą. Kied
- Page 15 and 16:
jego pieczy. Skoro choroba ustała,
- Page 17 and 18:
przyjąć; ale możecie być pewni,
- Page 19 and 20:
Żyd Abdias Ibesalon spytał go, cz
- Page 21 and 22:
LIST I. USBEK DO AZELIKA BIAłY EUU
- Page 23 and 24:
im czytania książki, o której ch
- Page 25 and 26:
odchodzą nieustannie okręty do Sm
- Page 27 and 28:
diabelnie ciepło. Choćby się kl
- Page 29 and 30:
dyspozycję, dusza staje się znowu
- Page 31 and 32:
y panował tak długo. Powiadają,
- Page 33 and 34:
oskiemu posłannictwu? Chyba zwali
- Page 35 and 36:
Ledwie się ogarnąłem naprędce,
- Page 37 and 38:
owiem nie wyobrażają sobie, aby n
- Page 39 and 40:
od hańby i upadku! Światło dnia
- Page 41 and 42:
Monarcha ów stara się krzewić sz
- Page 43 and 44:
żeśmy przećwiczyli ten turniej p
- Page 45 and 46:
uczynków wątpliwych, kazuista mo
- Page 47 and 48:
i mnie, przywiodła tam ciekawość
- Page 49 and 50:
je do mnie, który nie rozczulam si
- Page 51 and 52:
Mówiłem mu tysiąc razy o tobie,
- Page 53 and 54: Nie zdołam wyrazić radości, jaki
- Page 55 and 56: wszechmogący, nie może złamać s
- Page 57 and 58: Niedawno temu, pragnąc ustalić sw
- Page 59 and 60: je rozdzielasz: sprzeciwiasz się t
- Page 61 and 62: Paryż, 17 dnia księżyca Saphar,
- Page 63 and 64: Upewniam cię, że te drobne talent
- Page 65 and 66: dlatego, iż sam nie zmieniłby swo
- Page 67 and 68: czcigodne trybunały: jest to świ
- Page 69 and 70: i oddzielił je od bezbożnego świ
- Page 71 and 72: Nigdy nie widziałem równie harmon
- Page 73 and 74: sce upadłych wielkości, zrujnowan
- Page 75 and 76: i monarchę; równowaga zbyt trudna
- Page 77 and 78: uważał za barbarzyńcę: ale nie
- Page 79 and 80: jest pełna majestatu, ale urocza z
- Page 81 and 82: znów przywrócę wszystko do równ
- Page 83 and 84: — nie chciał. Ale ponieważ w Bo
- Page 85 and 86: go w naturze. Związano, bez powrot
- Page 87 and 88: Żydzi, wiecznie tępieni i odradza
- Page 89 and 90: z podziwu, jakim zdjął je widok t
- Page 91 and 92: LIST . IKA DO ***.W wielkim kłopoc
- Page 93 and 94: w tym celu niezawodną metodę. Cie
- Page 95 and 96: Wszystko to, łaskawy panie, zbiło
- Page 97 and 98: gniotę ich procesami; osiągam tyl
- Page 99 and 100: Tuż obok księgi anatomiczne, któ
- Page 101 and 102: gospodarką dochodami władcy a mie
- Page 103: Czytałam, dodała, w księdze arab
- Page 107 and 108: W kilka dni później przybył na r
- Page 109 and 110: Wczesnym rankiem przybywa lekarz.
- Page 111 and 112: Chybia w swoich przedsięwzięciach
- Page 113 and 114: Widziałem, jak nagle, we wszystkic
- Page 115 and 116: LIST LII. ASIT DO USBEKA, AYżU.Ro
- Page 117 and 118: Możesz, wedle zachcenia, mnożyć