LIST L. IKA DO USBEKA, ***.Parlament paryski usunięto do miasteczka Pontoise¹⁰³. Rada ministrów przesłała mu, dozaprotokołowania lub zatwierdzenia, deklarację okrywającą go wstydem. Parlament zaśzaprotokołował ją w sposób, okrywający hańbą ministerium.Grożą, iż podobny los spotka kilka innych parlamentów.Tego rodzaju zgromadzenia są zawsze niemiłe: stykają się z królami jedynie po to, abyim mówić smutne prawdy. Gdy ciżba dworaków przedstawia im bez ustanku szczęście,jakiego lud zażywa pod ich berłem, one przychodzą zadać kłam pochlebstwu i nieść dostóp tronu jęki i łzy, których są skarbnicami.Ciężkim brzemieniem, drogi Usbeku, jest prawda, kiedy ją trzeba nieść przed tronksiążąt! Winni też mieć świadomość, że ci, którzy to przedsiębiorą, działają pod przymusemi że nie ważyliby się nigdy na krok tak smutny i dotkliwy dla nich samych, gdybysię nie czuli doń zniewoleni obowiązkiem, szacunkiem dla monarchy, a nawet miłością.Paryż, 21 dnia księżyca Gemmadi I, 1720.LIST LI. IKA DO TEOż.Wybieram się do ciebie z końcem tygodnia. Jakże słodko będą mi płynąć dni w twoimtowarzystwie!Przedstawiono mnie, przed kilku dniami, pewnej znamienitej damie, która ciekawabyła oglądać mą zamorską fizjognomię. Wydała mi się piękna, godna spojrzeń naszegomonarchy i zaszczytnej rangi w świętym miejscu przeznaczonym dla wczasów jego serca.Zasypała mnie tysiącem pytań o obyczaje Persów i życie Persek. Zdaje się, że opisseraju nie przypadł jej do smaku: mierziło ją, aby jednego mężczyznę dzielił tuzin kobiet.Zazdrość budziły w niej przywileje jednej płci, a litość upośledzenie drugiej. Ponieważlubi książki, zwłaszcza poezje i romanse, zaczęła ze mną rozmawiać o naszej literaturzepięknej. To, co jej powiedziałem, zdwoiło jej ciekawość; prosiła, abym jej przetłumaczyłcoś z pism, które przywiozłem. Przyrzekłem chętnie i przelałem, w kilka dni potem,perską opowieść. Może będziesz rad poznać ją w tej obcej szacie.Historia IbrahimaZa czasów szejka Alego Chana żyła w Persji niewiasta zwana Zulejma. Znała na pamięćcały Alkoran¹⁰⁴; nie było derwisza, który by lepiej pojmował wykłady świętych proroków;księgi arabskich doktorów nie zawierały nic, czego znaczenie nie byłoby jej jasne. Do tyluwiadomości łączyła figlarność i swobodę, idącą tak daleko, że nieraz trudno było odgadnąć,czy celem jej jest zabawić tych, z którymi rozmawia, czy też ich pouczyć.Jednego dnia, gdy przebywała z towarzyszkami w seraju, któraś spytała ją, co myślio przyszłym życiu i czy daje wiarę tradycji Pisma, że raj stworzono tylko dla mężczyzn.„Takie jest powszechne mniemanie, rzekła; nie ma nic, czego by nie uczyniono dlaponiżenia naszej płci. Istnieje nawet naród, rozsypany po całej Persji, zwany żydowskim,którzy utrzymuje, opierając się na powadze świętych ksiąg, że my nie mamy duszy.Mniemania te, tak zelżywe, nie mają innego źródła, jak tylko pychę mężczyzn, którzychcą przenieść swą wyższość nawet poza granice życia, i nie pomną, iż w owym wielkimdniu wszystkie stworzenia staną przed Bogiem jako nicość, bez innego pierwszeństwaprócz cnoty.Bóg nie będzie sobie stawiał granic w nagradzaniu. Jak mężczyźni, którzy dobrze żylii dobrze używali swej władzy nad nami tu na ziemi, znajdą się w Raju pełnym niebiańskichi czarujących piękności, takich że gdyby śmiertelnik je ujrzał, natychmiast zadałby sobieśmierć, aby się nimi sycić tym rychlej, tak kobiety cnotliwe pójdą do miejsca szczęśliwości,gdzie będą się pławiły w strumieniu rozkoszy z boskimi mężczyznami, będącymi na ichusługi. Każda będzie miała seraj, w którym oni będą zamknięci, pilnie strzeżeni przezeunuchów jeszcze wierniejszych niż nasi.Raj, Wierzenia, Kobieta,Mężczyzna¹⁰³ret pryski sit istek tise — książę Filip Orleański toczył, przez cały czas swejregencji, spory z Parlamentem, który wreszcie wygnał do Pontoise za to, iż nie chciał w całej pełni aprobowaćopłakanego systemu finansowego Lawa.¹⁰⁴kr, dziś r — święta księga islamu, przekazująca nauki Mahometa, zawiera nakazy religijne i podstawyprawa obowiązującego muzułmanów.MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 102
Czytałam, dodała, w księdze arabskiej, że był raz człowiek, nazwiskiem Ibrahim, odznaczającysię nieznośną zazdrością. Miał dwanaście pięknych żon, z którymi obchodziłsię bardzo surowo. Nie ufał ani eunuchom, ani murom seraju; trzymał je pod kluczem,w oddzielnych pokojach, tak że nie mogły widywać się ani mówić z sobą: zazdrosny byłnawet o niewinną przyjaźń. Wszystkie jego postępki nosiły znamię brutalności; nigdyłagodne słowo nie wyszło z jego ust; nie uczynił gestu, który by nie pogłębił srogości ichniewoli.Pewnego dnia, kiedy Ibrahim zgromadził wszystkie żony w komnacie seraju, jedna,śmielsza od innych, odważyła się wymówić mu jego szpetny charakter. »Kiedy sięchce władać jedynie obawą, rzekła, plonem będzie niechybnie nienawiść. Jesteśmy taknieszczęśliwe, że niepodobna nam nie życzyć sobie odmiany. Inne, na moim miejscu,pragnęłyby twej śmierci; ja pragnę jedynie mojej; nie mając nadziei, bym mogła rozstaćsię z tobą inaczej, przyjmę z radością i takie rozstanie.« Mowa ta, która powinna go byławzruszyć, wprawiła go we wściekłość: dobył sztyletu i utopił go w jej łonie. »Drogietowarzyszki, rzekła stygnącym głosem, jeśli niebo ulituje się nad mą cnotą, będzieciepomszczone.« Z tymi słowy opuściła nieszczęsne życie, aby się udać w krainę rozkoszy,gdzie kobiety, które żyły cnotliwie, zażywają wciąż odnawiającego się szczęścia.Najpierw ujrzała łąkę, której zieloność stroiła się barwami najpowabniejszych kwiatów.Strumień o wodach czystszych niż kryształ wił się w tysiącznych skrętach. Weszław urocze gaje, których ciszę mącił jedynie słodki śpiew ptasząt. Następnie ujrzała wspaniałeogrody; natura przystroiła je z całą prostotą i wspaniałością; w końcu pyszny pałac,przygotowany dla niej, pełen niebiańskich mężczyzn przeznaczonych dla jej rozkoszy.Dwóch poskoczyło natychmiast, aby ją rozebrać; inni zanurzyli ją w kąpieli i namaściliolejkami; dali jej następnie szaty nieskończenie bogate; po czym zawiedziono ją dosali, gdzie zastała ogień z pachnącego drzewa i stół z najwykwintniejszymi potrawami.Wszystko zbiegało się ku zachwyceniu zmysłów: słyszała z jednej strony muzykę wprostniebiańską; z drugiej widziała pląsy boskich mężczyzn, wyłącznie zajętych tym, aby sięjej podobać.Jednakże wszystkie te uciechy miały służyć jedynie na to, aby ją przywieść nieznaczniedo sypialni; rozebrawszy ją jeszcze raz, zaniesiono ją do pysznego łóżka, gdzie dwajczarująco piękni mężczyźni wzięli ją w ramiona. Była upojona, szczęście przewyższałozgoła jej pragnienia. »Nie wiem, co się dzieje ze mną, wołała: myślałabym, że umieram,gdybym nie była pewna swej nieśmiertelności. To za wiele, puśćcie mnie; upadam podnadmiarem rozkoszy. Tak, wracacie nieco spokoju mym zmysłom; zaczynam oddychać,przychodzę do siebie. Czemu zabrano pochodnie? Czemu nie mogę oglądać waszej boskiejpiękności? Czemu nie mogę widzieć… Ale po co widzieć? Wtrącacie mnie znowuw szaleństwo. O bogowie! jakież te mroki są rozkoszne! Jak to! będę nieśmiertelna i nieśmiertelnaz wami! będę… Nie, błagam was o pardon; widzę, że jesteście z tych, którzynie proszą go nigdy.«Po kilkakrotnie ponowionym rozkazie usłuchali wreszcie; ale dopiero wtedy, kiedyw istocie pragnęła spoczynku. Wyciągnęła się rozkosznie i usnęła w ich ramionach. Chwilasnu rozproszyła jej znużenie: uczuła dwa pocałunki, które rozpłomieniły ją natychmiasti kazały jej otworzyć oczy. »Niespokojna jestem, rzekła, boję się, że mnie już nie kochacie.«Było nad jej siły znieść dłużej tę wątpliwość; jakoż postarała się zyskać namacalnedowody. »Oczerniłam was, wykrzyknęła; przebaczcie, przebaczcie, pewna jestem waszychuczuć. Nie mówicie nic; ale zdolni jesteście do czegoś więcej niż najwymowniejsze słowa;tak, wyznaję wam, nigdy mnie tak nie kochano. Jak to! Spieracie się o zaszczyt przekonaniamnie o tym? Ach, jeśli spieracie się o to, jeśli dołączycie ambicje pierwszeństwado rozkoszy mej porażki, zgubiona jestem; obaj zyskacie palmę, a ja jedna tylko zostanępobita; ale drogo sprzedam wam zwycięstwo.«Zabawy te przerwał dopiero jasny dzień. Wierni i mili słudzy weszli do pokoju, kazaliwstać młodzieńcom, których dwaj starcy odprowadzili w miejsce, gdzie ich strzeżonodla uciech pani zamku. Następnie, Anais wstała i ukazała się dworowi pełnemu bałwochwalczegozachwytu, najpierw w powabach głębokiego negliżu, później okryta najwspanialszymiszatami. Noc ta pomnożyła jej krasę; ubarwiła płeć, dodała wyrazu wdziękom.Dzień upłynął na samych tańcach, koncertach, ucztach, grach, przechadzkach, podczasktórych Anais wymykała się niekiedy na chwilę i biegła ku dwom młodym bohaterom.MOTESUIEU <strong>Listy</strong> <strong>perskie</strong> 103
- Page 2 and 3:
Ta lektura, podobnie jak tysiące i
- Page 4 and 5:
Nie ma co ukrywać: późniejszy au
- Page 6 and 7:
Mimo to, Montesquieu zdecydował si
- Page 8 and 9:
teczność, zalety i doskonałości
- Page 10:
onią cię, nie umiejąc nikogo prz
- Page 13 and 14:
mej udręki jest im rozkoszą. Kied
- Page 15 and 16:
jego pieczy. Skoro choroba ustała,
- Page 17 and 18:
przyjąć; ale możecie być pewni,
- Page 19 and 20:
Żyd Abdias Ibesalon spytał go, cz
- Page 21 and 22:
LIST I. USBEK DO AZELIKA BIAłY EUU
- Page 23 and 24:
im czytania książki, o której ch
- Page 25 and 26:
odchodzą nieustannie okręty do Sm
- Page 27 and 28:
diabelnie ciepło. Choćby się kl
- Page 29 and 30:
dyspozycję, dusza staje się znowu
- Page 31 and 32:
y panował tak długo. Powiadają,
- Page 33 and 34:
oskiemu posłannictwu? Chyba zwali
- Page 35 and 36:
Ledwie się ogarnąłem naprędce,
- Page 37 and 38:
owiem nie wyobrażają sobie, aby n
- Page 39 and 40:
od hańby i upadku! Światło dnia
- Page 41 and 42:
Monarcha ów stara się krzewić sz
- Page 43 and 44:
żeśmy przećwiczyli ten turniej p
- Page 45 and 46:
uczynków wątpliwych, kazuista mo
- Page 47 and 48:
i mnie, przywiodła tam ciekawość
- Page 49 and 50:
je do mnie, który nie rozczulam si
- Page 51 and 52: Mówiłem mu tysiąc razy o tobie,
- Page 53 and 54: Nie zdołam wyrazić radości, jaki
- Page 55 and 56: wszechmogący, nie może złamać s
- Page 57 and 58: Niedawno temu, pragnąc ustalić sw
- Page 59 and 60: je rozdzielasz: sprzeciwiasz się t
- Page 61 and 62: Paryż, 17 dnia księżyca Saphar,
- Page 63 and 64: Upewniam cię, że te drobne talent
- Page 65 and 66: dlatego, iż sam nie zmieniłby swo
- Page 67 and 68: czcigodne trybunały: jest to świ
- Page 69 and 70: i oddzielił je od bezbożnego świ
- Page 71 and 72: Nigdy nie widziałem równie harmon
- Page 73 and 74: sce upadłych wielkości, zrujnowan
- Page 75 and 76: i monarchę; równowaga zbyt trudna
- Page 77 and 78: uważał za barbarzyńcę: ale nie
- Page 79 and 80: jest pełna majestatu, ale urocza z
- Page 81 and 82: znów przywrócę wszystko do równ
- Page 83 and 84: — nie chciał. Ale ponieważ w Bo
- Page 85 and 86: go w naturze. Związano, bez powrot
- Page 87 and 88: Żydzi, wiecznie tępieni i odradza
- Page 89 and 90: z podziwu, jakim zdjął je widok t
- Page 91 and 92: LIST . IKA DO ***.W wielkim kłopoc
- Page 93 and 94: w tym celu niezawodną metodę. Cie
- Page 95 and 96: Wszystko to, łaskawy panie, zbiło
- Page 97 and 98: gniotę ich procesami; osiągam tyl
- Page 99 and 100: Tuż obok księgi anatomiczne, któ
- Page 101: gospodarką dochodami władcy a mie
- Page 105 and 106: naszej nie ufał, ale własnej niem
- Page 107 and 108: W kilka dni później przybył na r
- Page 109 and 110: Wczesnym rankiem przybywa lekarz.
- Page 111 and 112: Chybia w swoich przedsięwzięciach
- Page 113 and 114: Widziałem, jak nagle, we wszystkic
- Page 115 and 116: LIST LII. ASIT DO USBEKA, AYżU.Ro
- Page 117 and 118: Możesz, wedle zachcenia, mnożyć