Tabela VModel regresji dla aspektu emocjonalnego.Regression model for the emotional aspect.Wspó³czynnikiniestandaryzowaneB B³¹dstandar<strong>do</strong>wyWspó³czynnikistandaryzowanet IstotnoœæBeta( Sta³a) 57,918,666,680,00Skalaekstrawersji 0,870,170,484,980,00Skalaugo<strong>do</strong>woœci 0,630,240,252,570,01Tabela VIModel regresji dla aspektu behawioralnego.Regression model for the behavioral aspect.Wspó³czynnikiniestandaryzowaneB B³¹dstandar<strong>do</strong>wyWspó³czynnikistandaryzowanet IstotnoœæBeta( Sta³a) 23,262,937,930,00Skalasumiennoœci 0,380,080,464,540,00„chorowania”, a wraz z leczeniem zaczynasiê problem adaptacji. Choroba niesie zasob¹ wiele ograniczeñ, czêœæ mo¿na opanowaæale trudna jest „walka” z innymi czynnikamitj. bólem, ograniczon¹ wy<strong>do</strong>lnoœci¹organizmu. Pacjent ma wiele trudnoœci fizycznychi psychicznych <strong>do</strong> pokonania np.zmianê stylu ¿ycia, zmianê ról spo³ecznych.To stanowi du¿¹ przeszkod¹ w mobilizacjipacjenta <strong>do</strong> „walki z chorob¹”. Osoby wierz¹cei religijne widz¹ w chorobie wartoœcimetafizyczne.W niniejszej publikacji funkcjonowaniew chorobie jest rozpatrywane w trzechaspektach: poznawczym, emocjonalnym ibehawioralnym. Na podstawie pokazanychwy¿ej rozwi¹zañ radzenia sobie z chorob¹widaæ, ¿e sposób reagowania ludzi jest bardzoró¿ny. Niektóre za³o¿enia i teorie ca³kowiciesiê wykluczaj¹. Musi up³yn¹æ sporoczasu zanim cz³owiek realnie uœwia<strong>do</strong>misobie swój stan i sytuacjê, jej konsekwencjezanim podejmie próbê walki z chorob¹.Mo¿na przypuszczaæ, ¿e <strong>cech</strong>y osobowoœci,zwi¹zane z aktywnoœci¹ (ekstrawersjai otwartoœæ na <strong>do</strong>œwiadczenia) sprzyjaj¹d¹¿eniu <strong>do</strong> rozwi¹zania problemu i zmianytrudnej <strong>sytuacji</strong>. Ca³kiem odwrotnie jest wprzypadku takich <strong>cech</strong> jak neurotyzm, nieœmia³oœæ,lêkliwoœæ, zahamowanie [11]. Wobliczu powy¿szego postawione zosta³ynastêpuj¹ce hipotezy badawcze:H1 - Pacjenci o wysokiej neurotycznoœcimaj¹ trudnoœci w procesie adaptacji <strong>do</strong><strong>sytuacji</strong> <strong>choroby</strong> w emocjonalnym i poznawczymaspekcie.H2 - Pacjenci o wysokim poziomie ekstrawersjimaj¹ trudnoœci w procesie adaptacji<strong>do</strong> <strong>sytuacji</strong> <strong>choroby</strong> w emocjonalnymaspekcie.H3 - Pacjenci i o wysokiej ugo<strong>do</strong>woœcimaja gorsze wyniki w <strong>do</strong>œwiadczaniu <strong>choroby</strong>w emocjonalnym, behawioralnym i poznawczymaspekcie.H4 - Pacjenci o niskiej sumiennoœci maj¹gorsze wyniki w <strong>do</strong>œwiadczaniu <strong>choroby</strong> wpoznawczym, behawioralnym i emocjonalnymaspekcie.H5 - Pacjenci o wysokiej otwartoœci na<strong>do</strong>œwiadczenia s¹ lepiej przystosowanii emocjonalnym, poznawczym i behawioralnymaspekcie.H6 - Pacjenci z wysokim poczuciemkoherencji maj¹ lepsze wyniki w przystosowaniu<strong>do</strong> <strong>choroby</strong> we wszystkich aspektach.Materia³ i metodaCelem badañ by³o wykazanie znaczenia zwi¹zkuosobowoœci pacjentów chorych przewlekle w procesieadaptacji <strong>do</strong> <strong>sytuacji</strong> <strong>choroby</strong>.Przeprowadzone badanie mia³o charakter strategiiporównañ poprzecznych adaptacji <strong>do</strong> <strong>sytuacji</strong> <strong>choroby</strong>oraz <strong>cech</strong> osobowoœci w grupie pacjentów leczonychambulatoryjnie i hospitalizowanych.Osoby badane by³y <strong>do</strong>bierane celowo. Wœród pacjentówchorych przewlekle zdecy<strong>do</strong>wano siê na rekrutacjepod wzglêdem rodzaju <strong>choroby</strong> tj. <strong>choroby</strong> uk³adukr¹¿enia oraz cukrzyca. Istotny by³ równie¿ w <strong>do</strong>borze osóbrodzaj leczenia sposobu ambulatoryjny b¹dŸ hospitalizacyjny.W badaniu przyjêto nastêpuj¹ce zmienne:• Zmienna zale¿na: Doœwiadczanie <strong>choroby</strong>przez pacjentów (w emocjonalnym, poznawczym i behawioralnymaspekcie).• Zmienna niezale¿na: Cechy osobowoœci pacjentatj.: neurotycznoœæ, ekstrawersja, sumiennoœæ,ugo<strong>do</strong>woœæ, otwartoœæ, poczucie koherencji• Zmienna kontrolowana: typ cukrzycy, p³eæ,wiek, czas trwania <strong>choroby</strong>.Oceny psychometrycznej <strong>do</strong>konano za pomoc¹narzêdzi nale¿¹cych <strong>do</strong> metod typu „papier - o³ówek”,których podstaw¹ jest samoopis.Badanie zosta³o przeprowadzone w Warszawie iWo³ominie. Do badania przyst¹pi³y osoby leczone odkilku lat, ale równie¿ osoby z niedawno zdiagnozowan¹chorob¹.Wszyscy uczestnicy badania otrzymali nastêpuj¹cekwestionariusze w kolejnoœci:d) Kwestionariusz Osobowoœci NEO-FFI P.T. Costai R.R. McCrae; adaptacja P. Szczepaniak , M. Œliwiñska,J. Strelau, B. Zawadzki;e) Kwestionariusz Doœwiadczania Choroby M.Rzadkiewicz;f) Kwestionariusz Orientacji ¯yciowej (SOC-29) A.Antonovsky w autoryzowanej wersji polskiej 1993 r.W badaniu wziê³o udzia³ 80 osób ze zdiagnozowan¹choroba przewlek³¹. Udzia³ w badaniach by³ <strong>do</strong>browolnyi bez wynagrodzenia. Odpowiedzi by³y anonimowe.Po badaniach nie spotykano siê wiêcej z ich uczestnikami.Próba mia³a charakter incydentalny, tzn. osobaprowadz¹ca badanie zaprosi³a <strong>do</strong> badania te osoby, zktórymi zetknê³a siê w dniu badania. Kwestionariuszeby³y wype³niane indywidualnie w obecnoœci osoby prowadz¹cejbadanie. Osoba prowadz¹ca badanie czyta³apolecenia oraz wszystkie stwierdzenia znajduj¹ce siê w/w narzêdziach (kwestionariuszach). Ka¿da osoba badanamia³a przed sob¹ kwestionariusze i po odczytaniustwierdzenia proszona by³a o wskazanie wybranej przezsiebie odpowiedzi. Badanie jednego pacjenta trwa³o ok.60 minut. Ka¿de spotkanie z pacjentami ambulatoryjnymiby³o przeprowadzane indywidualnie w gabinecie lekarskimpo wczeœniejszym wyra¿eniu na nie zgody. Pacjencihospitalizowani badani byli indywidualnie przy ³ó¿-kach.Wyniki badañW celu zweryfikowania hipotez badawczychdane uzyskane z badañ zosta³y poddaneanalizie statystycznej. Analiza mia³ana celu:• Zbadano wspó³zmiennoœæ <strong>cech</strong> osobowoœciz poszczególnymi skalami KwestionariuszaRadzenia sobie z Chorob¹ orazKwestionariusza Orientacji ¯yciowej.• Przeprowadzono analizê regresji dlatrzech aspektów <strong>do</strong>œwiadczania <strong>choroby</strong>:emocjonalnego, poznawczego, behawioralnego.• Zbadano ró¿nice w wynikach poszczególnychskal pomiêdzy osobami o ró¿-nych typach cukrzycy, sposobie leczenia,czasie trwania <strong>choroby</strong>, o ró¿nej p³ci, a tak-¿e pomiêdzy chorobami.Wykorzystano <strong>do</strong> analizy nastêpuj¹cemetody statystyczne:• Oceny wspó³zale¿noœci <strong>do</strong>konano,wykorzystuj¹c wspó³czynnik r-Pearsona.• Wykorzystano analizê regresji metod¹eliminacji wstecznej.• Do porównañ miêdzygrupowych wykorzystanotest t- Studenta i test H-Kruskala-Wallisa.Jak wynika z danych, wszystkie zmiennemaj¹ rozk³ad zbli¿ony <strong>do</strong> normalnego.W analizach zostan¹ zatem zastosowanetesty parametryczne. W poni¿szej tabeli Ijest zestawienie statystyk opisowych dla poszczególnychzmiennych.Ze wzglêdu na sformowane hipotezy,nale¿y zbadaæ wspó³zmiennoœæ <strong>cech</strong> osobowoœci(NEO -FFI) z poszczególnymi skalamiKwestionariusza Adaptacji <strong>do</strong> SytuacjiChoroby oraz Kwestionariusza SOC-29. Dozbadania wspó³zmiennoœci poni¿sze wynikizosta³y policzone przy u¿yciu r-Pearsona(tabela II i tabela III).Aby zweryfikowaæ hipotezy kierunkoweo wp³ywie <strong>cech</strong> osobowoœci na trzy aspekty<strong>do</strong>œwiadczania <strong>choroby</strong> (emocjonalny, poznawczyi behawioralny) wykonano analizêregresji metod¹ eliminacji wstecznej (tabelaIV, V, VI).Jako predyktory u¿yto wymiarów osobowoœci:Neurotycznoœæ, Ekstrawersja,Ugo<strong>do</strong>woœæ, Otwartoœæ na <strong>do</strong>œwiadczenia,Sumiennoœæ.I tak kolejno dla:• Aspektu poznawczego - skonstruowanomodel regresji (metod¹ eliminacjiwstecznej), który wyjaœnia 34,2% zmiennoœcii obejmuje dwie <strong>cech</strong>y osobowoœci tj. ekstrawersjei ugo<strong>do</strong>woœæ, a tak¿e neurotycznoœæna granicy trendu. Wspó³czynniki modeluliniowego prezentuje tabela poni¿ej (tabelaIV). Neurotycznoœæ zatem zgodniez wynikami ko<strong>relacji</strong> nie ma istotnego wp³ywuna aspekt poznawczy w <strong>do</strong>œwiadczaniu<strong>choroby</strong>.• Aspektu emocjonalnego - skonstruowanymodel regresji wyjaœnia 33,3%zmiennoœci i obejmuje dwie zmienne tj. ekstrawersjei ugo<strong>do</strong>woœæ. Wspó³czynniki modeluliniowego prezentuje tabela poni¿ej (tabelaV). Neurotycznoœæ nie wp³ywa zatemna aspekt emocjonalny w <strong>do</strong>œwiadczaniu<strong>choroby</strong>, poniewa¿ jednak analiza ko<strong>relacji</strong>wykaza³a s³aba wspó³zmiennoœæ mo¿na978 Przegl¹d Lekarski 2011 / 68 / 10 M. Koz³owska i wsp.
przypuszczaæ, ¿e aspekt emocjonalny wp³ywana neurotycznoœæ.• Aspektu behawioralnego - skonstruowanymodel regresji wyjaœnia 23,9%zmiennoœci i obejmuje i obejmuje tylko jedna<strong>cech</strong>ê osobowoœci tj. sumiennoœæ.Wspó³czynniki dla tego modelu prezentujetabela poni¿ej (tabela VI). Ugo<strong>do</strong>woœæ zatem,nie zgodnie z wynikami ko<strong>relacji</strong>, niema istotnego wp³ywu na aspekt poznawczy.OmówienieCelem badania by³o wykazanie zwi¹zkumiêdzy adaptacj¹ <strong>do</strong> <strong>sytuacji</strong> <strong>choroby</strong>a <strong>cech</strong>ami osobowoœci u pacjentów chorychprzewlekle. Zbadano równie¿ wp³yw poczuciakoherencji na <strong>do</strong>œwiadczanie <strong>choroby</strong>.Obserwowane by³y te¿ inne zmienne, któremog³y mieæ wp³yw na adaptacjê <strong>do</strong> <strong>sytuacji</strong><strong>choroby</strong> tj. p³eæ, czas trwania <strong>choroby</strong>, typcukrzycy, wiek osoby badanej, rodzaj <strong>choroby</strong>oraz rodzaj leczenia. Czêœæ hipotez nieznalaz³a potwierdzenia w badaniach.Na podstawie wyników zawartych w tabeliI mo¿na stwierdziæ, ¿e hipoteza pierwsza,mówi¹ca o pacjentach reprezentuj¹cychwysoki poziom neurotycznoœci, matrudnoœci w adaptacji to <strong>choroby</strong> w aspekcieemocjonalnym i poznawczym, nie potwierdzi³asiê. WskaŸniki zawarte w tabeli Inie wskazuj¹ na istnienie zwi¹zku pomiêdzyneurotycznoœci¹ a poznawczym aspektem<strong>do</strong>œwiadczania <strong>choroby</strong>. Z kolei wyst¹pi³azale¿noœæ tzw. odwrotna miêdzy neurotycznoœci¹a aspektem emocjonalnymadaptacji <strong>do</strong> <strong>choroby</strong>, co oznacza, ¿e imwy¿sza neurotycznoœæ tym ni¿sze emocjonalne<strong>do</strong>œwiadczanie <strong>choroby</strong>. Watro zauwa-¿yæ, ¿e zale¿noœæ ta jest na niskim poziomie,dlatego mo¿na jedynie przypuszczaæ,¿e neurotycznoœæ mo¿e wp³ywaæ na aspektemocjonalny w adaptacji <strong>do</strong> <strong>sytuacji</strong> <strong>choroby</strong>.Z pewnoœci¹ nale¿y zastanowiæ siê jeszczenad dzia³aniem mechanizmów obronnych,które w sytuacjach trudnych tj. chorobape³ni¹ funkcje pomocne w adaptacji.A zatem pe³ni¹ funkcjê przystosowawcz¹.Niew¹tpliwie, neurotycznoœæ predysponuje,<strong>do</strong> korzystania z tej formy radzeniasobie [4,12].Druga z hipotez, w której za³o¿ono, ¿epacjenci o wysokim poziomie ekstrawersjitrudniej adaptuj¹ siê w <strong>sytuacji</strong> <strong>choroby</strong> wemocjonalnym aspekcie równie¿ siê nie potwierdza.Z tabeli IX nie wynikaj¹ statystycznieistotne wspó³zmiennoœci pomiêdzy ekstrawersj¹a aspektami <strong>do</strong>œwiadczania <strong>choroby</strong>.Wszystkie wspó³czynniki s¹ <strong>do</strong>datnie,a zatem zachodzi zale¿noœæ prosta. Im wy-¿sza ekstrawersja tym wy¿szy emocjonalne<strong>do</strong>œwiadczanie <strong>choroby</strong>. Ekstrawertyk toosoba kieruj¹ca sw¹ energiê ¿yciow¹ nazewn¹trz: ku innym. Niektórzy ekstrawertycymaj¹ wielu znajomych, dziêki temu mo¿-liwoœæ osi¹gniêcia wsparcia spo³ecznegojest u nich wiêksza. Wykazano, ¿e ekstrawertycy<strong>cech</strong>uj¹ siê lepszymi umiejêtnoœciamispo³ecznymi, co jest konieczn¹ w³asnoœci¹by otrzymywaæ skuteczne wsparciespo³eczne [6]. Zdaniem Kawuli wsparciespo³eczne posiada znaczenie „pomocy <strong>do</strong>stêpnejjednostce lub grupie w sytuacjachtrudnych, stresowych, a których bez wsparciainnych nie s¹ w stanie przezwyciê¿yæ”[3]. Wynik badañ byæ mo¿e warto poddaædalszym obserwacjom, zwiêkszyæ grupê badanych.Hipoteza <strong>do</strong>tycz¹ca trudnoœci w <strong>do</strong>œwiadczaniu<strong>choroby</strong> u pacjentów z wysokimwynikiem ugo<strong>do</strong>woœci nie potwierdza siê.Jak wynika powy¿ej z tabeli ko<strong>relacji</strong> (IX)wspó³czynniki ko<strong>relacji</strong> s¹ <strong>do</strong>datnie a zatemistnieje zale¿noœæ prosta. Istniej¹ statystycznieistotne wspó³zmiennoœci pomiêdzy wynikamiskali „aspekt emocjonalny”, „poznawczy”i „behawioralny” a wynikami ze skaliugo<strong>do</strong>woœci NEO- FFI. W celu weryfikacji hipotezykierunkowej o wp³ywie <strong>cech</strong> osobowoœcina aspekty emocjonalny, behawioralnyi poznawczy <strong>do</strong>konano analizê regresji.Ugo<strong>do</strong>woœæ wp³ywa na aspekt emocjonalny,poznawczy a na aspekt behawioralny nie maistotnego wp³ywu. W badaniach Oginskiej-Bulik i Juczyñskiego [7] istotn¹ <strong>cech</strong>¹ osobowoœcidla rozwoju chorób somatycznychokaza³a siê ugo<strong>do</strong>woœæ. Jest wyznacznikiemwszystkich analizowanych w owym badaniuchorób, przede wszystkim jednak wi¹¿e siêz rozwojem chorób nowotworowych. Oznaczato, ¿e osoby o wysokiej ugo<strong>do</strong>woœci,charakteryzowane jako: potulne, ³agodne,szczere, altruistyczne, skromne, prostoduszne,uczuciowe praw<strong>do</strong>po<strong>do</strong>bnie wykazuj¹wiêksz¹ sk³onnoœæ <strong>do</strong> zachorowania na rakani¿ osoby o niskiej ugo<strong>do</strong>woœci. Mo¿e tooznaczaæ, ¿e w badaniu nale¿a³o zwiêkszyæliczebnoœæ grupy. Ponad to jak wynika z definicji„Wielkiej Pi¹tki” w wymiarze Ugo<strong>do</strong>woœci,przy wynikach wysokich, wystêpujeaspekt zaufania i przejawia siê przekonaniem,¿e inni maj¹ uczciwe intencje, dlategopacjenci mogli poczuæ siê pewnie i bezpieczniew trakcie leczenia a ca³y procesadaptacji przebiega³ poprawnie.Czwarta hipoteza <strong>do</strong>tycz¹ca niskiej sumiennoœciktóra mo¿e mieæ wp³yw na trudnoœciw <strong>do</strong>œwiadczaniu <strong>choroby</strong> nie potwierdzi³asiê. Tabela 9 pokazuje, ¿e nie istniej¹statystycznie istotne wspó³zmiennoœci miêdzyzamiennymi. Wspó³czynniki ko<strong>relacji</strong> s¹jednak <strong>do</strong>datnie a to oznacza zale¿noœæ prost¹.Im wiêksza ugo<strong>do</strong>woœæ, tym wy¿szewyniki w ka¿dej ze skal. Aby zweryfikowaæhipotezy kierunkowe o wp³ywie <strong>cech</strong> naaspekt emocjonalny i behawioralny zosta³aprzeprowadzona analiza regresji (tabela XII,XIII). Sumiennoœæ nie wp³ywa na aspektemocjonalny ale wp³ywa na aspekt behawioralny.Inne badania, gdzie badane by³y kwestionariuszemNEO-FFI, kobiety z chorob¹nie<strong>do</strong>krwienna serca <strong>do</strong>minuj¹ca okaza³a siêsumiennoœæ. Prezentacja wysokiego poziomusumiennoœci ³¹czy siê z takimi <strong>cech</strong>amijak skrupulatnoœæ w planowaniu swoich dzia-³añ oraz ro¿nych przedsiêwziêæ, rzetelnoœæ,cierpliwoœæ oraz sumiennoœæ w rozwi¹zywaniuproblemów [2.].W hipotezie mówi¹cej o lepszym przystosowaniu<strong>do</strong> <strong>choroby</strong>, gdzie pacjenci <strong>cech</strong>uj¹siê wysokim poziomem otwartoœci na<strong>do</strong>œwiadczenia, okaza³o siê, ¿e wspó³czynnikiko<strong>relacji</strong> s¹ <strong>do</strong>datnie a to oznacza zale¿noœæprost¹. Otwartoœæ nie ma istotnegowp³ywu na aspekt behawioralny. Hipotezapotwierdzi³a siê po czêœci, gdy¿ w pozosta-³ych aspektach <strong>do</strong>œwiadczania <strong>choroby</strong> tzn.emocjonalnymi i poznawczym korelacja jestistotna i <strong>do</strong>datnia.Pacjenci z wysokim poczuciem koherencjimaja lepsze wyniki w przystosowaniu <strong>do</strong><strong>choroby</strong> we wszystkich aspektach, ta hipotezapotwierdza³a siê (tabela X). Jak pokazujetabela ko<strong>relacji</strong> (tabela X) wszystkiewspó³czynniki ko<strong>relacji</strong> s¹ <strong>do</strong>datnie i osi¹gaj¹wartoœci wskazuj¹ce na zale¿noœæumiarkowan¹. Oznacza to, ¿e hipoteza siêpotwierdza, i osoby o wysokim poczuciukoherencji s¹ lepiej przystosowane <strong>do</strong> <strong>sytuacji</strong><strong>choroby</strong>.Wnioski1. Ma³o zmiennych psychologicznychwi¹¿e siê bezpoœrednio z popraw¹ zdrowiasomatycznego pacjentów.2. Poczucie koherencji nie wp³ywa bezpoœredniona poprawê stanu zdrowa, a jestjednym z predykatorów procesów zdrowienia.Inne badania pokaza³y, ¿e wi¹¿e siê zemocjami negatywnymi, tzn. wy¿szy poziompoczucia koherencji wp³ywa na ni¿-szy poziom emocji negatywnych.3. Mo¿na zaobserwowaæ poœredniwp³yw poczucia koherencji na zdrowia somatyczne,tzn. mo¿e wp³ywaæ na poprawêstanu zdrowia. W przypadku silniejszegopoczucia koherencji wystêpuje ni¿szy poziomemocji negatywnych. A w przypadkus³abszego poczucia koherencji obserwuje siêwy¿szy poziom emocji negatywnych i tymsamym mniejsza poprawê stanu zdrowia.4. Zatem choroba stanowi tylko jeden zczynników maj¹cy wp³yw na kszta³towaniesiê osobowoœci. Choroba jak widaæ w badaniachstwarza trudn¹ sytuacje ¿yciowo,jednak u ka¿dego skutki tej <strong>sytuacji</strong> s¹ zró¿-nicowane i zale¿¹ od osobowoœci a tak¿ele¿¹ w procesie adaptacyjnym a nie zale¿yod <strong>choroby</strong>.5. Stasowanie leków, które s¹ bardzoczêsto niezbêdne w prowadzeniu kompleksowejterapii. Czêsto stosowane s¹ leki ß-andrenolitycznych. Leki te <strong>do</strong>cieraj¹ <strong>do</strong> tkaneki narz¹dów w tym <strong>do</strong> oœrodkowego uk³adunerwowego (OUN). Czêœæ unerwieniawystêpuj¹cego w OUN jest zwi¹zana z naczyniamikrwionoœnymi i poprzez zmiany wmiejscowym przep³ywie krwi i metabolizmie,mo¿e wp³ywaæ na funkcje psychiczne czyte¿ neurofizjologiczne. Niekiedy mo¿na zaobserwowaæu pacjentów omamy, oszo³omienie,bezsennoœæ, uspokojenie, koszmarynocne, bóle g³owy oraz objawy depresjipsychicznej. Niew¹tpliwie dzia³ania te s¹zwi¹zane z wp³ywem leków na oœrodkowereceptory ß-andrenergiczne [5,8].Piœmiennictwo1. Antonovsky A.: Rozwik³anie tajemnicy zdrowia. Jakradziæ sobie ze stresem i nie zachorowaæ. FundacjaIPiN, 1995, 11.2. Herszen-Niejodek I.: Psychologiczne problemychorych somatycznie. (W:) (red.) J. Strelau. Psychologia.Podrêcznik Akademicki, GWP. 2000, 3.3. Kawuli S.: Spirala ¿yczliwoœci, od wsparcia <strong>do</strong>samorozwoju. (W:) (red.) E. Katanowicz. Wsparciespo³eczne w uk³adach ludzkiego ¿ycia, Olsztyn.1997, 15.4. Kowalik S.: Relacja: wymagania <strong>sytuacji</strong> - aktywnoœæosoby niepe³nosprawnej. (W:) S. Kowalik. Psychologiarehabilitacji. Wyd. Akademickie i Profesjonalne2007, 62.5. Kurza K.: Zaburzenia w funkcjonowaniu psychologicznymkobiet wspó³uzale¿nionych. TerapiaUzale¿nienia i Wspó³uzale¿nienia 2000, 2, 11, 31.6. Lu L., Shih J.B., Lin Y.Y., Ju L.S.: Personal andenvironmental correlates of happiness. Personalityand Individual Differences 1997, 23, 453.Przegl¹d Lekarski 2011 / 68 / 10979