Adaptacja do sytuacji choroby w relacji do cech osobowości i ...
Adaptacja do sytuacji choroby w relacji do cech osobowości i ...
Adaptacja do sytuacji choroby w relacji do cech osobowości i ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
and significantly change it? In considering these issues should be borne inmind issues. The process of adaptation to the disease is not yet clearly known.WstêpOsobowoœæ integruje wszystkie psychiczneprocesy w pewn¹ ca³oœæ funkcjonaln¹.Czêœæ badaczy podkreœla fakt, ¿ew³aœnie dziêki osobowoœci ludzi charakteryzujesta³oœæ zachowañ [12]. Celem stworzeniapiêcioczynnikowego modelu osobowoœciby³a chêæ ujêcia takich <strong>cech</strong>, któreludzie uwa¿aj¹, z ró¿nych wzglêdów, zawa¿ne w ¿yciu [11].W wyniku wieloletnich badañ nad osobowoœci¹wyodrêbniono piêæ czynnikówosobowoœci, czyli tzw. „Wielk¹ Pi¹tkê”. Takpowsta³a populara dzisiaj koncepcja osobowoœci,w której sk³ad wesz³y: Neurotycznoœæ,Ekstrawersja, Ugo<strong>do</strong>woœæ, Otwartoœæ na<strong>do</strong>œwiadczenia, Sumiennoœæ.Neurotycznoœæ jest rozumiana jako wymiarosobowoœci odzwierciedlaj¹cy przywynikach niskich przystosowanie emocjonalnelub emocjonalne niezrównowa¿enieprzy wysokich. Jest to podatnoœæ jednostkina odczuwanie negatywnych emocji tj.strach, zmieszanie, nieza<strong>do</strong>wolenie, gniew,poczucie winy czy wra¿liwoœæ na stres. Podatnoœætê rozumiemy jako <strong>cech</strong>ê. Osoby znisk¹ neurotycznoœci¹ s¹ emocjonalnie stabilne,spokojne, zrelaksowane i z<strong>do</strong>lne uporaæsiê ze stresem. W wymiarze neurotycznoœcimo¿na jeszcze mówiæ o kilku innychaspektach, których zadaniem jest szczegó-³owe jej okreœlenie. Pojawiaj¹cy siê lêk, rozumianyjest jako tendencja <strong>do</strong> reagowanianapiêciem, strachem. Niesie to za sob¹sk³onnoœci <strong>do</strong> zamartwiania siê i nerwowoœci.Osoby w tym wymiarze mog¹ charakteryzowaæsiê tendencj¹ <strong>do</strong> <strong>do</strong>œwiadczaniapoczucia winy, smutku, bezradnoœci. Czêstopojawia siê uczycie osamotnienia. Takatendencja okreœlana jest depresyjnoœci¹. Wwymiarze neurotycznoœci <strong>do</strong>syæ charakterystycznajest nadwra¿liwoœæ, czyli podatnoœæna stres. Osoby neurotyczne wykazuj¹poczucie bezradnoœci i bywa, ¿e wpadaj¹w panikê w trudnych sytuacjach. Wi¹¿esiê z tym zachowaniem impulsywnoœæ, niez<strong>do</strong>lnoœæ<strong>do</strong> kontrolowania pragnieñ i popêdów.Ta <strong>cech</strong>a <strong>do</strong>tyczy ludzi z nadmiernymsamokrytycyzmem. £¹czy siê on z lêkiemspo³ecznym, niskim poczuciem wartoœci,uczuciem zmieszania oraz wstydliwoœci¹ wobecnoœci innych osób.Ekstrawersja opisuje iloœæ i jakoœæ interakcjispo³ecznych, a tak¿e poziom aktywnoœci.To <strong>cech</strong>a, która odpowiada za odczuwaniepozytywnych emocji. W tym wymiarzenajwa¿niejszy aspekt to towarzyskoœæ,który ujmuje siê zarówno jako utrzymaniejak i iloœæ kontaktów interpersonalnych.Ten aspekt ³¹czy siê silnie z serdecznoœci¹.A zatem jest to z<strong>do</strong>lnoœæ <strong>do</strong> utrzymywaniakontaktów i zwi¹zków. Serdecznoœæbywa te¿ okreœlana jako przyjacielskoœæ.Innym wa¿nym elementem ekstrawersjijest asertywnoœæ, potrzeba poszukiwania<strong>do</strong>znañ.Otwartoœæ na <strong>do</strong>œwiadczenia pokazujesk³onnoœæ jednostki <strong>do</strong> poszukiwania pozytywnegowartoœciowania zdarzeñ ¿yciowych,a tak¿e tolerancje wobec nowoœcii ciekawoœæ poznawcz¹. W tym wymiarzewa¿nym aspektem jest wyobraŸnia i estetyka.S¹ to osoby z ¿ywa i twórcz¹ fantazj¹,zainteresowane sztuk¹ oraz wra¿liwe estetycznie.Kolejne istotne czynniki tego wymiaruto uczucia, idee, wartoœci i dzia³ania.Osoby z wysokim wynikiem Otwartoœci s¹ciekawe œwiata, maj¹ szerokie zainteresowaniai aktywnie poszukuj¹ nowych bodŸców.Charakteryzuje je gotowoœæ <strong>do</strong> analizowaniawartoœci spo³ecznych, religijnychczy politycznych.Ugo<strong>do</strong>woœæ w przypadku wysokiegowyniku, opisuje pozytywne nastawienie <strong>do</strong>innych, a przy wynikach niskich negatywne.To orientacja, która mo¿e przejawiaæ siêw altruizmie (przy wysokich wynikach) lubantagonizmie (przy niskich) w <strong>do</strong>œwiadczanychmyœlach , uczuciach czy zachowaniu.W wymiarze Ugo<strong>do</strong>woœci, przy wynikachwysokich, wystêpuje aspekt zaufania i przejawiasiê przekonaniem, ¿e inni maj¹ uczciweintencje. Niski wynik w tym wymiarze niesprzyja zaufaniu, prezentuje sceptycyzmoraz towarzyszy przekonanie, ¿e inny maj¹nieuczciwe intencje. Niski wynik ujawniatendencje <strong>do</strong> manipulowania. Wysokie wynikipredysponuj¹ <strong>do</strong> zachowañ altruistycznych,ustêpliwoœci, skromnoœci oraz sk³onnoœci<strong>do</strong> rozczulania siê. Niskie wyniki predysponuj¹raczej <strong>do</strong> egocentryzmu, przekonaniuo w³asnej wy¿szoœci, tendencje narcystyczneoraz ma³¹ wra¿liwoœæ na potrzebyinnych.Sumiennoœæ charakteryzuje stopieñ zaanga¿owaniai motywacji osoby w dzia³aniachzorientowanych na cel. Cecha ta czasemjest okreœlana mianem „woli d¹¿enia<strong>do</strong> osi¹gniêæ”. W tym wymiarze wa¿neaspekty przy wynikach wysokich to: samodyscyplina,obowi¹zkowoœæ, d¹¿enie <strong>do</strong>osi¹gniêæ. Pojawia siê te¿ sk³onnoœæ <strong>do</strong>utrzymywania porz¹dku, rozwaga czylisk³onnoœæ <strong>do</strong> starannego rozwa¿ania problemu.Osoby takie nabieraj¹ przekonania,o mo¿liwoœciach radzenia siebie w ¿yciu.Przy niskich wynikach w wymiarze Sumiennoœciwystêpuje bark ambicji, nie sprecyzowanew³asne cele. Czêsto jest tendencja<strong>do</strong> zaniechania zadañ przed ich zakoñczeniem.Kolejny aspekt przy wyst¹pienie niskichwyników to brak metodycznoœci i porz¹dkuw ¿yciu i dzia³aniu, ma³a wiara wswoje mo¿liwoœci. Zdarza siê równie¿, ¿eosoba bywa impulsywna przy podejmowaniudecyzji, co daje mo¿liwoœci szybkiegopodejmowania decyzji i jest czêsto bywatraktowane jako zaleta.Autorem koncepcji poczucia koherencjijest Aaron Antonovsky. Badacz sformu³owa³koncepcjê salutogenezy, gdzie najwa¿-niejszym terminem jest poczucie koherencji.Poczucie koherencji zosta³o zdefiniowanejako trwa³a w³aœciwoœæ i ogólna orientacjacz³owieka „wyra¿aj¹ca, w jakim stopniucz³owiek ma <strong>do</strong>jmuj¹ce, trwa³e, choæ dynamiczneprzekonanie o przewidywalnoœciœro<strong>do</strong>wiska wewnêtrznego i zewnêtrznegooraz o tym, ¿e z du¿ym praw<strong>do</strong>po<strong>do</strong>bieñstwemsprawy przyjm¹ pomyœlny obrót, jakiegomo¿na oczekiwaæ na podstawie racjonalnychprzes³anek” [1].Wed³ug Antonovsky'ego u podstaw koncepcjile¿y przekonanie, ¿e istnieje kontinuum,gdzie na jednym krañcu jest zdrowie ana drugim choroba. W sk³ad poczucia koherencjiwchodz¹ trzy skorelowane zesob¹ sk³a<strong>do</strong>we:• Poczucie zrozumia³oœci - okreœlastopieñ, w jakim cz³owiek odbiera nap³ywaj¹cebodŸce jako posiadaj¹ce sens poznawczy,czyli jako uporz¹dkowane i jasne, a wzwi¹zku z tym przewidywalne.• Poczucie zaradnoœci - okreœla stopieñ,w jakim cz³owiek <strong>do</strong>strzega <strong>do</strong>stêpnezasoby, œrodki <strong>do</strong> sprostania wymaganiom.• Poczucie sensownoœci - okreœla stopieñ,w jakim jednostka jest przekonana, ¿ewatro siê zaanga¿owaæ, wyra¿a motywacjê<strong>do</strong> dzia³ania.Czasy wspó³czesne ze szczególnympietyzmem dbaj¹ o m³o<strong>do</strong>œæ, sprawnoœæ isukces. Osoby bez tych <strong>cech</strong> s¹ czêsto ma³oatrakcyjne w oczach spo³ecznoœci, a równieczêsto we w³asnych. Ból, cierpienie, chorobaa nawet œmieræ s¹ po prostu nie akceptowane.Wiele osób stara siê nie widzieætych problemów i ¿yæ jakby obok. Zdrowiefizyczne i psychiczne, a tak¿e inne czynnikispo³eczne i ekonomiczne s¹ celem chybaka¿dego cz³owieka.Wyst¹pienie <strong>choroby</strong> oznacza zmianê w¿yciu cz³owieka. Dotyczy to chorób przewlek³ych.Taka zmiana oznacza czêsto rezygnacjêz wa¿nych celów ¿yciowych, modyfikacjê<strong>do</strong>tychczasowego stylu ¿ycia, czêstooznacza to zmianê pracy, korzystanie z rentyczy tzw. wczeœniejszej emerytury. Zazwyczajwp³ywa to na bud¿et rodzinny, (ale co gorsza)bywa te¿ przyczyn¹ pogorszenie wiêzirodzinnych.Niezale¿nie od rodzaju <strong>choroby</strong>, ludziereaguj¹ bardzo po<strong>do</strong>bnie. W ka¿dym przypadkuchorobowym konieczna jest adaptacja<strong>do</strong> niej. Ca³y proces adaptacji mo¿naobserwowaæ w trzech p³aszczyznach. Waspekcie emocjonalnym, poznawczymi behawioralnym. Ogromne znaczenie maj¹czynniki psychologiczne w adaptacji, jaki przebiegu chorób somatycznych.W zdecy<strong>do</strong>wanej wiêkszoœci osoby choreoceniaj¹ swoj¹ sytuacjê jako negatywn¹i trudn¹. Dzieje siê tak, gdy¿ choroba zagra¿anajwiêkszym wartoœciom tj.: ¿yciu,zdrowiu, poczuciu wolnoœci [9]. W takimprzypadku niezmiernie wa¿ny jest procesadaptacji <strong>do</strong> <strong>sytuacji</strong> <strong>choroby</strong>.<strong>Adaptacja</strong> <strong>do</strong> <strong>sytuacji</strong> <strong>choroby</strong> to: „optymalnew warunkach <strong>choroby</strong> funkcjonowaniedanej osoby pod wzglêdem emocjonalnym,poznawczym i behawioralnym. Podwzglêdem emocjonalnym o adaptacji œwiadczyæmo¿e <strong>do</strong>minacja pozytywnego afektu,za<strong>do</strong>wolenie z ¿ycia, brak zaburzeñ emocjonalnychtakich, jak lêk czy depresja. Jakofunkcjonowanie poznawcze rozumiem wykszta³cenieprzekonañ i postaw pozwalaj¹cychpozytywnie <strong>do</strong>strzegaæ siebie oraz otoczenie- w³¹czenie schorzenia w obraz w³asnejosoby, ogólne <strong>do</strong>strzeganie celowoœcii sensu, satysfakcjonuj¹c¹ ocenê w³asnego¿ycia. <strong>Adaptacja</strong> w wymiarze behawioralnymwyra¿a siê miêdzy innymi dba³oœci¹ o zdro-976 Przegl¹d Lekarski 2011 / 68 / 10 M. Koz³owska i wsp.