Dinler cap.pdf - DSpace at Khazar University
Dinler cap.pdf - DSpace at Khazar University
Dinler cap.pdf - DSpace at Khazar University
- No tags were found...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
69. Allahın qüdrət dini, Allahın məhəbbət dini və Allahınrəhmət dini ................................................................... 27510. Allahı tanımaq .................................................................. 27611. Peyğəmbtanıma (Peyğəmbərşünaslıq) ............................. 30312. Hökumət ........................................................................... 31413. Axirəttanıma..................................................................... 33114. Radikal və Plüral dinlər.................................................... 34515. Yaxşılıq ............................................................................ 34716. Qidalanma ........................................................................ 34717. Şərabın içilməsi ................................................................ 34918. Geyim ............................................................................... 34919. Evlilik ............................................................................... 35120. Boşanma və yaxud təlaq .................................................. 35521. Qisas, diyə və bağışlamaq ................................................ 35622. Bəzi başqa dini əhkamlar ................................................. 357
Bəşərin Allaha və dinə fitri ehtiyacıBəşərin keçmiş və hal-hazırkı tarixi göstərir ki, böyük əksəriyyətüçün bu sual aktual olmuşdur: məni yaradan kimdir? Və ümumiyyətlə,yaradan varmı? Görəsən mənim həy<strong>at</strong>ım elə buradaca sona ç<strong>at</strong>acaqmıvə ya mənim həy<strong>at</strong>ım ölümdən sonra da davam edəcəkmi?Mənim bu həy<strong>at</strong>da vəzifəm nədir?Bunlar ağıllı insanları daima düşündürən əsaslı suallar olmuşdurvə hər kəs onların cavabını tapmaq üçün çoxlu və dərin araşdırmalaraparmışdır. Hərçənd ki bəziləri bu sualların yanından çox asanlıqlakeçmiş və ya ümumiyyətlə, onları inkar etmişlər, lakin bu problemonları heç vaxt rah<strong>at</strong> buraxmamışdır.Bu arada birinci sualı – yəni Allahın varlığını – cavablandırmaqüçün müxtəlif dəlillər və yollar təqdim edilmişdir ki, əksər filosoflarınnəzərinə görə bunların arasında ən yaxşı yol və dəlil fitrətdir;yəni insan heç bir dəlil və sübut olmadan, özünün fitri anlayışı iləözünü bir həqiqətə bağlı hesab edir və ya bütün kamil sifətləri özündəbirləşdirən həqiqəti özünün daxili şüurunda tapır və bu həqiqətdənyalnız xarici amillərin təsiri ilə qafil olur. Allahı tanımağın fitriolması da elə budur. Görürük ki, insanın öz daxili şüurunda tapdığıbu tapıntını silmək üçün edilən səylər və təzyiqlərə rəğmən bu təsirediciamillər kənara çəkilən kimi bu şüur tapıntısı yenidən canlanır vəaşkar olur; elə bu səbəbdən də daim şiddətli və ya zəif dərəcədəmövcud olur və heç vaxt birdəfəlik aradan getmir. Fitri şəkildə aşkaredilən və bütün kamil sifətlərini özündə birləşdirən bu z<strong>at</strong> və həqiqətinvarlığı tələb edir ki, O, bizi əbəs yerə yar<strong>at</strong>masın və bu səbəbdəndə ilahi ariflər və filosoflar ölümdən sonrakı həy<strong>at</strong>ın dərk edilməsini,həm dünya həy<strong>at</strong>ı və həm də ölümdən sonrakı həy<strong>at</strong> üçün ali insanikamilliklərin əldə edilməsini fitri hesab edirlər. Həqiqi səmavidinlər də buna görə gəliblər ki, insanın Allahı, ölümdən sonrakı həy<strong>at</strong>ıvə insanın kamal və ali sifətlərinin fitri və intuitiv şəkildə dərkedilməsi yolunda olan maneələri aradan qaldırsın və yolu hamarlasın.Əslində həqiqi dinin işi insanın daxilində olan həmin fitri və intuitivməlum<strong>at</strong>ı yenidən canlandırmaq, onun üstünü örtən pası təmizləməkdir.Belə bir iddia səhvdir ki, peyğəmbərlər hər şeyi qıraqdan gətirmişvə insanlara güclə qəbul etdirmişlər. Əgər belə olsaydı onlar öz işlərindəmüvəffəqiyyət əldə edə bilməzdilər.7
İslamın və ilahi peyğəmbərlərin əsl mesajıİslamın və həqiqi ilahi dinlərin əsas mesajı budur ki, həmin fitrimeylinizə diqqət yetirin və bu intuitivin işarə etdiyi həmin ali gerçəyi– istənilən adla adlandırılmasına baxmayaraq – unutmayın. Bu ali həqiqətbirdən artıq deyil. İnsanlar ölümdən sonrakı həy<strong>at</strong>a da malikdirlər.İnsanların tək Allaha və ölümdən sonrakı həy<strong>at</strong>a olan etiqadlarıvə bəzi əməlləri yerinə yetirmələri, həqiqi dindarlarda gördüyümüzkimi, elə bu dünyada ruhun sakitləşməsinə səbəb olacaq. Burada qısaolaraq İslamın təməl rəftarlarının bəzilərinə - bu rəftarların bəziləridigər ilahi dinlərdə də vardır – işarə edirik:1. Bütün adəm övladlarını şərəfli və hörmətli etdik.2. İnsanlarla yaxşı rəftar edin.3. Ədalətlə davranın.4. Zülm etməyin və zülmə məruz qalmayın.5. Əmr sahibləri cəmiyyətin ən zəif təbəqəsi səviyyəsindəyaşamalıdırlar.6. Allahın haram buyurduğu cana haqsız yerə qəsd etməyin.7. Zinaya yaxınlaşmayın.8. Həsəd aparmayın.9. Güzəşt edin və bağışlayın.10. Hər kəsi sevin.11. Vədinizə əməl edin.12. Doğru danışın.13. Heç vaxt yalan danışmayın.14. Əmanətə xəyanət etməyin.15. Qonşuya və qohumlara yaxşılıq edin.16. Qəzəb və məğrurluqdan uzaq olun.17. Ata-anaya yaxşlıq edin.18. Elm öyrənin və başqalarına da öyrədin.19. Qeybət etməyin.20. Hər işi Allaha görə yerinə yetirin.Burada qısa olaraq işarə etdiklərimiz çoxun içindən az olmaqlaİslamın etiqad və əməl külliyy<strong>at</strong>ına işarədir ki, bu kitabda xülasəşəklində digər dinlərlə müqayisə olunub. Hərçənd onlar heç vaxtəməldə və əqidədə İslamın dərinliyinə və genişliyinə ç<strong>at</strong>a bilməzlərvə İslam insan həy<strong>at</strong>ının bütün guşələrində mövcuddur.8Doktor Əhməd Əhmədi
Dinlərlə tanışlıq necə baş verir:mühit, elm və kitabDinlə tanışlıq çox erkən, kitab dünyası ilə yaxın dostluqdan əvvəlbaşlanılır. Uşaq öz ailəsi və ətraf mühitin təsiri ilə, onları nümunəgötürmək və müəyyən dərəcədə təqlid etməklə mənəvi-mədəni dəyərləri,o cümlədən dini anlayışları anlamağa və mənimsəməyə başlayır.İnsanın dinə münasibəti, dindarlığı və ya möminliyi onun tərbiyəsindən,böyüdüyü və yaşadığı mühitdən qaynaqlanır, peşəsindənvə digər keyfiyyətlərdən qidalanır. Ümumiyyətlə, dini və mədəniduyğuların dünyaya göz açan uşaqla bir doğulduğuna, bu duyğularınfitri olduğuna inanmıram. Mənim kimi düşünməyənlərin var olduğunuda bilirəm. Yetkinləşmiş insanın dünyagörüşü və dini baxışlarıciddi surətdə dəyişmir, onlar davamlı, qərarlı, oturmuş inanc, bilik,etiqad və duyğular küllisi üzərində formalaşır (izahı çətin olan ruhifırtınaları, “yenidən doğulmalar”ı burada bir istisna kimi kənarlaşdırıram).Hər bir insan öz sosial və fərdi təcrübəsində din və təmas etdiyidigər mədəni sistemlərlə tanış olur və əlbəttə ki, o, bu təcrübə haqqında,bu tanışlığın necə baş verdiyi barədə söhbət açmaq iqtidarındadır.Bəlli sosial-siyasi mühitdə böyümüş bir uşağın, dünyəvi təhsil alanbir şagird və tələbənin, təbiəti və cəmiyyəti öyrənmək və tədqiqetməklə məşğul olan bir elm adamının dini təsəvvürləri, dinə və dindarlaramünasibəti nə qədər fərdi xarakter daşısa da, cəmiyyətin böyükbir qrupunun uyğun təsəvvür və münasibətini, sxem<strong>at</strong>ik olsa da,düzgün təmsil etdiyinə əminəm.Ateizmi rəsmi ideologiya elan etmiş Sovetlər Birliyi zamanındayaşayan nənəm Zeynəb mömin insan idi. Namaz və orucu yerində olmaqla,zəiflərə və kasıblara köməyi, mərhəməti ilə seçilirdi. “İlan yerisinbalaları dalınca, içində də mənimkilər” - bunu dua kimi tez-teztəkrar edərdi. Məkkəni ziyarət edə bilməmişdi, amma <strong>at</strong>ası HacıMəmməd kişi, deyilənə görə, yeddi dəfə həccə getmişdi. Nənəmi çoxsevirdim. O da məni çox sevirdi. Orucluq ayında nənəmin öz orucunuaçmaq vaxtına mən nəzarət edirdim; söhbət mənim orta məktəbdə9
oxuduğum illərdən gedir. Adətim üzrə gecə keçənə kimi oxuyubyazardım,Orucluq ayında isə bu sevimli zehni işi səhərə az qalmışaqədər davam edərdim ki, nənəmi sübh açılana yaxın oyada bilim vəo, yemək yesin. Evimizdə nənəmdən başqa heç kim dindar deyildi.Din haqqında hər şeyi uşaqlıqda mən ondan eşitmişdim, mənim dinləilkin tanışlığım onun namazı, duaları, orucu və söhbətlərindən ibarətidi. Nə Quran oxumuşdum, nə hədis. Məktəbdə isə dünyəvi elmləröyrədilir, onların içində də <strong>at</strong>eizm tərbiyəsi verilirdi. “Kim kimiyar<strong>at</strong>dı” adlı şeirimdə bu məsələyə toxunmuşam; aşağıda onun birhissəsi gətirilir:Allah özü xəlq eyləyibƏn əziz bəndəsini-insanıQuran-i Kərimi, Musanı, Isanı…Imanı, ilahi dini -Bunları mənə nənəm söyləyibÇox istəyirdim onun xətrini...O mələkdi, ülfəti qəlbimə dolduOnun şığındığı tanrıMənim də allahım oldu,Mən onun, nənəmin allahını sevdim.Önсə nənəm mənə bir dünya yar<strong>at</strong>dıSonra gördüm həy<strong>at</strong> qəribə həy<strong>at</strong>dı.Nədir həy<strong>at</strong>? Yaşadıqсa duydum az-azAnladım ki onu tam anlamaq olmaz.Müdriklərsə...elə hey ortanı q<strong>at</strong>dıOrtaya hey sual <strong>at</strong>dı:Kim kimi yar<strong>at</strong>dı?Sonralar ”Ziyarət” adlı poema yazdım. Doğulduğum diyarı vəsanki uşaqlığımı və keçmişi ziyarət edirəm - duyğusu ilə yazılan bu10
lirik-epik əsərin də baş qəhrəmanı, belə demək olarsa, nənəm Zeynəbdir.Aşağıda həmin poemadan kiçik bir parça gətirilir:Sübh tezdən, axşam çağıSakit dua oxumağıMəndə min hiss oyadardıO ətrafda, o dünyadaİmansızlıq ruhu vardıDərdi ki, açmazlar yada –Dərdini göyə açardı...Oruс, namaz, dəstəmazıYerindəydi, dəyişməzdiRuhu dolu sevgi, vüqarAllahla oturub-durarİnsanlarla deyişməzdi.Dilindən heç vaxt düşməzdiAllah, peyğəmbər kəlməsi.Hələ getmir qulağımdan"Bismillah, üssəməd..." səsiO pıçıltı, o ruh, imanMənimlə dünyanı gəzdi...Zülm gördü, сəfa çəkdiAyaq altında qalmadı.Arzusu gözündə qaldıİmanı zədə almadı.Bir dəfə, 11-12 yaşım ola bilərdi, evimizin həyətində böyük şairimizinnövbəti şeirini oxumaqla məşğuldum. Müəllimlər şeiri ucadan,səslə oxumağı tövsiyə edirdilər. Mən də çox dərindən düşünmədən,heç nəyi vecimə almadan, hətta bir az təntənə ilə şeiri oxuyurdum:11
Nəbilərin,allahların,kralların,şahlarınÖlümünə qərar yazırıq!Nəbi sözünün peyğəmbər mənası verdiyini o zaman bilirdim, yayox – doğrusu bu yadımda deyil. Allahların ölümünə qərar verməkmənə qəribə gəlirdi, amma o zaman bu məsələni tam hiss etdiyimi dədüşünmürəm. Sən demə nənəm şeiri-səsimi eşidirmiş. Çox pərt olmuşdu,“o nədir oxuyursan, Allaha, peyğəmbərə də elə deyərlərmi?”.Mən şairin kim olduğunu dedim, şairi təriflədim. Nənəm “nə olsunki, yaxşı şairdir, özünü-sözünü bilsin, küfr danışmasın, Allahla, peyğəmbərləişi olmasın” dedi. Mən, əlbəttə o zaman bilməyərəkdən necəgünah işlətdiyimi tam anlamamışdım, etiraf edirəm ki, vəziyyətdənnecə çıxdığım da tam yadımda deyil. İndi, bu sətirləri yazarkən,nənəmin o mələk surətindən üzr istəməkdən və “eeh” deyə nəhayətsizbir kədərlə içimi çəkməkdən başqa çarəm qalmır.Sonralar din və onun tarixini öyrənməyə cəhd etdim. Ali məktəbdə“elmi <strong>at</strong>eizm” dərsi də keçdik; əlbəttə ki, bu dərsdən də mənəqalan din və onun tarixi haqqında fikirlər oldu. Qur`anı oxudum.Digər dini, tarixi, fəlsəfi fikirlərlə, əsərlərlə tanış oldum. Dəqiq elmlərdənfərqli olaraq təsdiq-oluna-bilməyən və təkzib-oluna-bilməyənideya və nəzəriyyələrlə rastlaşdım. Bu dərkedilməzliyin fəlsəfədəaraşdırma mövzusu olduğunu bildim (İ. Kant) və bu problem üzrəformal (riyazi) məntiqdə alınmış məşhur n<strong>at</strong>amamlıq teoremləri ilətanış oldum (K. Gödel). Bir elm adamı, riyaziyy<strong>at</strong>çı və təbiətşünaskimi, tarix və mənəviyy<strong>at</strong> fəlsəfəsini dərk etmək istəyən bir insankimi öz mövqeyim əmələ gəldi. Vətən, dil və mədəniyyətlə yanaşıdinin də kimliyimizi müəyyən edən mühüm ünsür olduğunu anladım,dini öz şəxsimdə sitayiş və ibadətlə deyil, kimlik və mədəniyyətləbağlı gördüm.٭٭ ٭ 12
Dinin əsasında müşahidə-edilə-bilməyən fövqəlgüclərə sitayişdayanır. Din öz prinsipləri, ənənəsi, mənəvi dəyərləri (yaxşı və pis,xeyir və şər), müqəddəsləri olan inanc və ibadət sistemidir. Din kain<strong>at</strong>,həy<strong>at</strong>, ölüm, yaradılış, ölümdənsonrakı həy<strong>at</strong> haqqında, əxlaq,davranış və yaşayış normaları haqqında təsəvvürlər küllisidir. Müqəddəslikvə ilahilik dinin mühüm <strong>at</strong>ributlarıdır, onlar din kənarındaaz gözə çarpan, özünə xüsusi yer tapmayan cazibə qüvvələridir. Dininyaranmasında və ilkin yayılmasında başqalarını ilhamlandıra,ruhlandıra, arxasınca apara bilən, böyük təsir gücünə və müstəsnakeyfiyyətlərə malik xarizm<strong>at</strong>ik rəhbərlər - peyğəmbər və onun layiqlidavamçıları əsas rol oynayır.Yaxşı və pis nədir, onu kim müəyyən edir? Allahın nəyi yaxşı,nəyi pis saydığı barədə müqəddəs kitablar söz deyir. Təəssüf ki, təşkil<strong>at</strong>lanmışdinin öz içində xeyir və mərhəmətin işə keçmədiyi, gücsüzqaldığı hallar da çoxdur. Dildə sülhə və sevgiyə çağıran dinin tarixindəçox zorakılıqlar olmuşdur, elə müqəddəs dini kitabların özləridə zorakılığı tam inkar etmirlər. Din tarixində dinlərarası savaşlar vəmünaqişələrlə yanaşı qardaşın qardaşla qarşıdurması da az deyil. 16-cı əsrdə Fransa və digər yerlərdə protestant-k<strong>at</strong>olik, Bağdad xilafətidövründə (və təəssüf ki, bu gün də arası kəsilməmiş) şiə-sünni qarşıdurmasıgünahsız qanlar axmasına, böyük qırğınlara səbəb olub.Yaxın zamanlara nəzər salsaq, M. Qandini, Ənvər Sad<strong>at</strong>ı, YitzhakRabini öz dindaşlarının qətlə yetirdiyi yada düşür.Dini baxışlara görə əməllərində nisbətən azad olan insan özazadlığı zamanı sanki təkəbbürlü və özünüsevər olub, Allahı bir qədərunudub günaha b<strong>at</strong>a bilir. Allah bu nöqsanlarına görə insana vəya günah işlətmiş bütöv xalqa müxtəlif şəkildə bəla göndərib cəza verəbilər. İnsan düşünməli, doğru yola qayıtmalıdır, bu halda o, bağışlanmaqümidi ilə yaşaya bilər. İnsan birinci həy<strong>at</strong>ı hesab olunan anabətnində günah işlətmək iqtidarında deyil. Deməli insanın əməllərionun ikinci, yəni fiziki həy<strong>at</strong>ında baş verir, bu əməllərin əsil qiymətiniisə o, fiziki ölümdən sonrakı keçid dövrü (?!) bitdikdən sonra -qiyamət günündə alacaq. Yəni insan öz azadlığından necə istifadə etdiyinəgörə axirətdə cavab verməli olacaq, əsl mükaf<strong>at</strong>ını və ya cəza-13
sını alacaq. Hər halda, ölümsüzlük varsa, o, ölümdən sonra başlayır.Insan öz əməlləri ilə tək həzzi, bu dünyadakı şöhrəti təmin etmir, sürəkliliyi,ölümdən sonrakı həy<strong>at</strong>ı da hazırlayır.14İnsan ölür. DeməliQalsa qalır əməliVə əməldən hörülürDünyamızın təməli.Din vəhyə, mütləq inanca və etiqada, “mənim sahəm, mənimmeydanım” olan təbiət elmləri isə müşahidəyə, təcrübəyə, ölçüyə,məntiqə, rasional düşüncəyə, şübhəyə, sübuta əsaslanır. Dinə və insantəbiətinə, duyğular aləminə xas olan irrasionallığı da rasional düşüncəilə dərk etməyə çalışırıq. Ayrı yol hələ icad olunmayıb! Tamlıqvə bütövlük üçün rasionalla irrasionalın, məhdud olanla nəhayətsizolanın, sonlu ilə sonsuzun, müəyyən olanla qeyri-müəyyənliyin birliyizəruridir. Ruhi və cismani vəhdətin nəticəsidir həy<strong>at</strong>! Mahiyyətcəsubyektiv olana və ya subyektivizmi çox yüksək olana, bu halda irrasionalarasionalın, idrakın cığırları ilə yaxınlaşırıq. Yollar, cığırlarçoxdur, irrasionalın istənilən qədər yaxınlığında sonsuz miqdarda rasionalolan var. Bu da öz növbəsində hər hansı ölçüsüzlüyün, irrasionallığınvə sonsuzluğun birqiymətli şəkildə dəyərləndirilməsini, obyektivtam anlaşılmasını mümkünsüz edir. Yaradılış, başlanğıc kimiməsələlər idrakı zora salır. Nədir başlanğıc? Başlanğıcdan əvvəl nəolub? – ağıllı da, dəli də bu sualları verəcək...Başlanğıc olubsa, söylə, o nədir,Öncə kain<strong>at</strong>dır, ya düşüncədir?Məhdud ağlımızla əbədiyyətiDərk edə bilmirik, iş çox incədir.Rasional yolla müşahidə-oluna-bilməyən fövqəlqüdrətə sitayişüzərində kök <strong>at</strong>an və vəhylə gəlmiş sayılan dinin bir çox təməl müddəalarınırasional düşüncə ilə dərk etmək cəhdi ciddi problemlərlə
üzləşir. Məsələn, İsa ilə bağlı olan hadisələr və Ata, Oğul və Müqəddəsruhdan ibarət üçlüyün anlaşılması; və ya Allahın heç kimə, heçnəyə bənzəməyən dərkedilməz z<strong>at</strong>ı ilə yanaşı Onun müqəddəs dinikitablarda maddi ünsürlər və insani sifətlərlə təqdim edilməsi, insankimi hərəkət etməsi (yaradır, nəzarət edir, nəsihət verir, yada salır,sevir, mükaf<strong>at</strong>landırır, məhkəmə qurur, cəza verir...), xüsusi haldaOnun zorakılıqdan çəkinməməsi; yaxud Allahın və İblisin yanaşımövcudluğu. Qədim zamanlardan gələn və “Epikurus paradoksu” adlanansonuncu problemin David Hume tərəfindən deyilişini yada salaq.Allahın fövqəlqüdrətli və xeyrxah olması ilə İblisin mövcudluğubir-birinə uymur. Əgər Allah İblisi məhv etmək istəyir, amma bacarmırsa,deməli O, fövqəl qüdrətə malik deyil. Əgər Allah İblisi məhvetmək istəmirsə, deməli, O, xeyrxah deyil. Əgər Allah İblisi məhv etməkistəyirsə və bunu bacarırsa, onda niyə İblis mövcuddur? (və yaAllahın mövcudluğu sual altına alınır). “Üç sual” adlı şeirimiz dəsanki bu sualla bağlıdır:Birinсi hansı bəxtəvər daddıGüllərin bihuş edən ətrini?Gülə nəfəs verənmi yar<strong>at</strong>dıBəşəri içindən yeyən kini?İfadə сaiz isəKim belə qüdrət veribdir İblisə?Bəzi qədim xristian teoloqlar “Allah bizə nə dost, nə düşməndir”deyirdilər.Müxtəlif ideologiyalar dinin daşıdığı missiyanı, vəzifəni müəyyəndərəcədə əvəz etməyə çalışmışlar. Filosoflar və digər mütəfəkkirlərtərəfindən çox fərziyyələr irəli sürülmüş, cəmiyyət modelləri yaradılmış,ideologiyaya çevrilməyən nəzəriyyələr sadəcə utopiya sayılmışlar.Böyük insan toplumunda tətbiqini tapan ideologiya xüsusi-“düzgün” həy<strong>at</strong> tərzi bəyan edir və həmin toplumu qətiyyətlə bu həy<strong>at</strong>tərzinə, əxlaq kodeksinə uyğunlaşmağa çağırır, yəni məcbur edir.15
Həy<strong>at</strong>a keçirilmiş ideologiyalardan biri (və ən güclüsü) olan Marksizməgörə din insanı sosial problemlərdən yayındıran, maddi olandünyada insanlara xəyali bir inanc sistemi quran ziyankardır, “dinxalq üçün tiryəkdir”. Kommunist ideologiyalı dövlətlər də, dinlər kimi,onları qəbul etməyənləri, onlara şübhə ilə yanaşanları təqib etmiş,əzmiş, məhv etmişlər. Din kimi Marksizm də əxlaq normaları işləyibhazırlamış, tarixin və insanlığın məqsədini və inkişaf yolunu elanetmiş, bu yolda təşkil<strong>at</strong>i fəaliyyətə xüsusi yer ayırmışdı; kommunustpartiyası dini qurumu, kilsəni, xəlifəliyi, Papalığı əvəz etmişdi. Kommunizmi,geniş mənada, bir din kimi təqdim edənlər var; universallığaiddialı bu din digər dinlərlə yola gedə bilməzdi, ona görə də<strong>at</strong>eizmi öz ideologiyasının təməlində yerləşdirmişdi.16٭٭ ٭ Çağdaş cəmiyyətdə insanları birləşdirən və insanlara böyük təsirgücü olan ən böyük, ən geniş vüsət almış fəaliyyət növləri hansılardır?Üç böyük fəaliyyət şəbəkəsinin varlığı aydındır: təhsil, din vəmedia-əyləncə. Demək olar ki, hər kəs, hər ailə müəyyən şəkildə təhsilləbağlıdır. Hər kəs televiziya, radio, qəzet, jurnal, internet kimiinformasiya qaynaqları və əyləncə növlərindən istifadə edir. Allah,peyğəmbər, axirət, dini anlayış, dəyər və ibadətlər hər kəsin həy<strong>at</strong>ında,sözündə-söhbətində bu və ya digər dərəcədə yer tutur. Bu üç şəbəkəbir-biri ilə də bağlıdır. Yazının və savadlılığın yayılmasında,təhsilin inkişafında din həlledici rol oynamışdır. İslam dünyasındaməktəbləşmənin necə getdiyini, mədrəsələrin necə qurulduğunu yadasalmaq kifayətdir. Təhsilin dinə təsiri olub, bu təsir indi də var və birqiymətlideyil. Elm şəbəkəsi də nüfuzludur, lakin onun əh<strong>at</strong>ə dairəsinisbətən kiçikdir. Elm və din arasındakı ziddiyyətlər bir tərəfdənonların fərqli təbiəti və öz problemlərinə yanaşma sistemi ilə bağlıdır,digər tərəfdən isə, bu qarşıdurmaların ən azı bir qismi şəxsi hakimiyyətvə dini hakimiyyət uğrunda gedən mübarizədən qaynaqlanmışdır.Dinin siyasət və təhsilə birbaşa nüfuz etməsini dayandıran, dini siyasətdənayıran Dünyəvilik (sekularlıq) isə 16-17-ci əsrlərdə Qərb dün-
yasında həddini aşan dini zorakılığa etirazın və həmçinin, elmi-texnikitərəqqinin nəticəsində baş tutdu.Elm və texnologiya inkişaf etdikcə, sanki dinin təsir dairəsi daralmışdır.Elmin qüdrəti insanları heyran etmiş, elmə sitayiş edənlərçoxalmışdır. Allahın və peyğəmbərlərin deyil, elmin qüdrətinə inancgətirənlər üçün elm sanki dini əvəz etmiş, elm özü sanki din rolunuoynamağa başlamışdır. Elmi bilik, idrak adlı fövqəlgücə inamı, elməpərəstişi geniş mənada bir din kimi təsəvvür etmək mümkün və bəziinsanlara da təbii görünə bilər. A. Einsteynin sözləri fikrimizə qanadverir: “Allahın göndərdiyi mələk gəlib bunları [şöhrət, qazanc, faydaməqsədilə elmə gələnləri] elm məbədindən qovsa, məbəd faciəli şəkildəboşalacaq, seyrələcək, amma boş qalmayacaq [...] Mələyin əzizlədiyivə məbəddə qalan insanların əksəriyyəti qəribə, qapalı, tənhadırlar[...] Onları elmə və sənətə gətirən – əzabverici ağırlıq vəümidsiz boşluqla dolu olan gündəlik qayğılardan uzaqlaşmaq istəyidir,öz daim dəyişən tələb və şıltaqlıqlarından uzaqlaşmaq istəyidir[...] Onlar özlərinə sadə və aydın dünya mənzərəsi yar<strong>at</strong>maq, yaşadıqlarıadi dünyanı öz yeni dünyaları ilə əvəz etməyə çalışırlar. Rəssam,şair, nəzəriyyələrlə baş sındıran filosof və təbiətşünas, hərə bircür, bununla məşğuldur”. Lakin, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, elminəh<strong>at</strong>ə dairəsi din, media-əyləncə və təhsil qədər böyük deyil. Hərçəndki, təhsil elmin inkişafına birbaşa təsir göstərir, amma bu təsir elmitəfəkkürün elliklə qələbəsinə gətirib çıxarmır. Ümumiyyətlə, nəyinaz, zəif, nəyin çox, güclü olması mübahisəlidir. Elmi təfəkkür dərəcəsinəyüksəlməyən ağıl, rasional düşüncə, yəqin ki, bu və ya başqa dərəcədə,hamıya xasdır, ilahi olana sitayiş və etiqad isə bir sıra insanlardazəif və ya yox dərəsində ola bilər..Görünür ki, elm dini əvəz edə bilməyəcək, din yox olan deyil;insanların böyük qisminə inanmaq bilik qazanmaqdan daha asan vəmaraqlı gəlir, inanmaq elmi-tənqidi düşüncədən daha əlç<strong>at</strong>an, asanbaşa-düşülənvə cazibəlidir. Gerçəklikdən xilas üçün xəyal etmək,ümid bəsləmək, gələcəyi öngörmək, proqnozlaşdırmaq istəyir insan.Din bu istəyə ç<strong>at</strong>dıra bilir. Dinlər aradan qalxmadı və həmçinin, “universaldin” yaranmadı. Qərarlı inanc sisteminə malik çox müxtəlif və17
inkişaf etmiş mədəni cəmiyyətləri hansısa universal bir din yar<strong>at</strong>maqlabirləşdirmək fikri utopiyadan başqa bir şey deyil. Bunun əvəzinəümumbəşəri dəyərlərdən, ədalətdən, humanizmdən danışmaq olar.Əslində universal din rolunu oynamağa əsas namizəd məhz elm olabilərdi. Elmi təfəkkür, dünyagörüşü insanın formalaşmasında rol oynayır,şəxsin ləyaqət hissinə də təsir edir; elm həy<strong>at</strong> tərzini müəyyənedən mühüm amildir. Lakin elmin sitayiş etdiyi mütləq həqiqətdənkənarda da zənginlik və gözəllik var - poeziya, musiqi, incəsənət vəbu sırada - möminlərin qəlbində yuva salan inam, fəzilət və ahəng!Elmi düşüncənin çox əlç<strong>at</strong>an olmaması və kütləni arxasıncaapara bilməməsi elmin dinə çevrilə bilməməsini, “elmi din”in daşıyıcılarınınaz saylı qalmasını şərtləndirir. Hans-Georg Gadamer elmindaim isb<strong>at</strong> tələb etməsini onun xoşqılıqlı (tolerant) olmaması kimişərh edirdi (xüsusilə dinə, fəlsəfə və dünyagörüşünə qarşı).Dini təzyiq alətinə çevirmək, siyasiləşdirmək təhlükəli nəticələrə,təməl insan haqları və insan azadlığının ciddi surətdə məhdudlaşdırılmasınagətirib çıxara bilir. Çağdaş dünyanın çox böyük qismindədin dövlətdən ayrılıb. Din əvvəllər ona xas olan siyasi və dövləti idarəetməfunksiyalarını itirib; o, daha cəza apar<strong>at</strong>ı deyil (hərçənd ki, insandaqorxu hissinin olmasını vacib sayır). Din Galileo Galilei (Qaliley)ilə barışıb, lakin Darvini hələ tam qəbul etmək istəmir. Dinin ifr<strong>at</strong>təəssübkeşləri Əhdi-Ətiq, Qur`an və bəzi digər müqəddəs kitablarıçağdaş elmi nailiyyətləri özündə əks etdirən elmi kitab kimi qələməverməkdə israrlıdırlar. Elm və dinin fərqli sahələr olduğu, elmin əxlaqvə mənəviyy<strong>at</strong> məsələlərində dinə, dinin sırf elmi məsələlərdə elməehtiram göstərməsi dinlə elm arasında sülhün, əməkdaşlığın əsasıola bilər; monopolist olmaq ətrafdakıların hörmət və rəğbətini qazanmaqişinə xeyir vermir. Bununla yanaşı dinin yaşayacaq, dinə ehtiyacvar. Din insanın ümid bəslədiyi inamı və sığınmaq istədiyi fövqəlqüvvəniona bəxş edə bilir, ilahi və müqəddəs olana sitayiş etmək imkanıyaradır. Din möminlərə onların ürəklərindən keçən xoşbəxt sonluğuvəd edir və ora gedən yolu göstərir. Mömin adam varlıq, mövcudluqşübhələrinə qapılmır, o, rah<strong>at</strong>dır.18
Din sülhə və ədalətə çağırır, zəifə maddi və mənəvi kömək etməyitövsiyə edir, güclünün zəifi bağışlamasını istəyir, pis əməllərdənçəkindirir, qorxudur, əxlaqı saflaşdırır. Bu çox yaxşıdır. Xüsusilə,iradəsi zəif olan insanlara, yolunu çaşanlara, tövbə etmək istəyənlərədin əlini uzadır, onların ayaq üstə qalxmasına kömək edir.Ümidsizlik, tənhalıq və ruh düşkünlüyü olan insanlar əyləncəyə, həzzə,hay-küyə can <strong>at</strong>ırlar, bu halda din sadəliyə, mənəviyy<strong>at</strong>a, sakitliyəsəsləyən altern<strong>at</strong>iv cazibə məkanı kimi ortaya çıxır.Din ləyaqəti qorumağa, əldə olunan və mümkün olanla qane olmağaçağırır. Din mənəvi həzzi maddiyyətdən daha yüksək saymaqlainsanların özlərini xoşbəxt hiss etmələrinə kömək edir –mən bu fikrintərəfdarları sırasındayam. Dinlər haqqında görüşlər çox müxtəlif olsada, qardaşlıq, bərabərlik, ədalət və mərhəmət hisslərinin müdafiəsindəvə davamlılığında dinlərin böyük rolu şəksizdir. Əlbəttə ki, İlahiqüdrətə sitayişlə, dini çərçivələrlə, məhdudiyyətlərlə yanaşı din içindəinsan ləyaqəti, insan əzəməti, insan dühası da unudulmamalıdır.Burada Allaha müraciət edən Məhəmməd İqbal yada düşür:Məhəmməd də sənin, Cəbrail də sənin, Quran da səninLakin müəllifi mənəmmi, sənsənmi bu şirin sözlərin?!٭٭ ٭ Azərbaycan oxucularına İranlı müəllif Hüseyn Tövfiqi`nin “Böyükdinlərlə tanışlıq” kitabını təqdim edirik. Əsər öz məzmun vəşərhləri ilə bu sahədə Azərbaycan oxucularına məlum olan kitab vədigər qaynaqlardan fərqlənir, onun Azərbaycan türkcəsinə tərcüməüçün seçilməsi də məhz bu xüsusiyyəti ilə bağlıdır.“Böyük dinlərlə tanışlıq” kitabı həcmcə bir-birinə yaxın və mövzubaxımından təbii ardıcıllığa malik dörd hissədən ibarətdir. Birincihissədə din haqqında ümumi məlum<strong>at</strong> verilir, qədim dünyanın dinlərivə Hindistan, Çin, Yaponiya xalqlarının dinləri haqqında danışılır.Ikinci hissə yəhudiliyə, üçüncü-xristianlığa və nəhayət, dördüncü hissəİslam və onun digər dinlərlə müqayisəsinə həsr olunmuşdur.19
Dini anlayışların tərifi, dinlərin təsnif<strong>at</strong>ı və ya qruplaşdırılmasıkimi məsələlər çox müxtəlif təbiətə malik subyektlər haqqında ümumiləşmişrəy tələb edir və bu, ilk baxışdan göründüyü qədər sadə deyil.Məsələn, müəllif dini mənsubiyyətin hansı əlamətlərə görə müəyyənedilməsi məsələsinə xas olan qeyri-müəyyənliyə diqqət yetirir.Zənnimcə, bu və ya digər dinə mənsub olma bu dinə hansı şəkildə isəinananların və ya möminlərin sayı ilə müəyyən edilmir; bütün insanlarındinə inanma dərəcələrini təyin etmək çox ağır iş olardı. hər hansıdinə mənsub olmanın tərifi az-çox dəqiq ölçülə bilən “tarixi-mədəniyanaşma” ilə verilə bilər. Məsələn, müsəlman deyəndə tarixənislam mədəniyyətinə aid edilmiş, müsəlman sayılmış xalqın nümayəndələribaşa düşülür. Əgər müsəlman sayılan bir kəs rəsmi olaraqbaşqa dinə keçibsə, o, artıq müsəlmanların deyil, keçdiyi yeni dininnümayəndələri sırasında hesaba alınır. Həmçinin, tarixi-mədəni baxımdanmüsəlman və ya xristian sayılanların heç də hamısı dindar,mömin deyillər, ibadətlə məşğul olmurlar, onlar içində <strong>at</strong>eistlər dəvar (çox zaman bunu xüsusi bəyan etməyən). Bəzi tədqiq<strong>at</strong>çılar dünyaəhalisinin təqribən beşdə birinin <strong>at</strong>eist olduğunu iddia edirlər.Təqdim etdiyimiz kitabda təbiətə sitayişlə bağlı olan ibtidai dinlərvə qədim dünyanın dinləri – Misir və Babilistanda, Yunan və Romada,ərəb dünyasında və əlbəttə ki, qədim İran və onun təsirindəolan ölkələrdə mövcud olmuş dinlər (Zərdüştlük, Manilik, Məzdəkizm...)diqqətlə və yığcam şəkildə təqdim edilmişdir. Allahlar panteonu,bütpərəstlik, xeir və şərin mübarizəsi kimi prinsiplər üzərindəqurulmuş müxtəlif qədim dinlərin öyrənilməsi bəşər tarixinin mühümhissəsini təşkil edir.Qədim dünyanın Hindistan, Çin, Yaponiya kimi böyük xalqlarınınvə onların təsir dairəsində yaşayan xalqlarının dinləri fəlsəfidinlər, fəlsəfi təbiətli dünyagörüşü kimi təqdim oluna bilər. KitabınHindistan dinlərinə aid hissəsini oxuyarkən dil, tarix, din, çağdaş həy<strong>at</strong>və mədəniyyət baxımından çox rəngarəng, hər çalara malik Hindistananövbəti bir səfərimdə yazılmış bir mini<strong>at</strong>ür (və onu oxucularüçün şərh edən cümlə) yadıma düşdü:20
Biri quran, biri yıxan, biri qoruyan 1Allahların diyarında qaldım bir zaman.Qurmaqdan məmnun olmuşam, yıxmaqdan uzaqQorumaq nə ağır dərdmiş, bərk dur, ay aman!Din tarixinə və ya dinlərlə tanışlığa həsr olunmuş hər hansıkitabda Tövhidi, İbrahimi dinlər və ya Vəhy dinləri kimi tanıdılanYəhudilik, Xristianlıq və İslam üçlüyü mərkəzi yer tutur; HüseynTövfiqi`nin “Böyük dinlərlə tanışlıq” kitabı da bu mənada istisn<strong>at</strong>əşkil etmir. Yəhudiliyə aid fəsildə yaranışdan, əsas peyğəmbərlərdənbaşlamış çağdaş İsrail dövlətinin qısa yaranma tarixinə qədər dövrəh<strong>at</strong>ə olunur. Kitab (bunu bölgəmizi yaxşı tanıyan oxucular təxminedə bilər) İsrail dövlətinə xüsusi məhəbbətlə seçilmir. Əhdi-ətiq kitablarının,o cümlədən tarixi (ilk beş kitab-Tövr<strong>at</strong> daxil olmaqla) kitabların,hikmət, minac<strong>at</strong>, dua və şeir kitablarının (Davudun “Zəbur”u,Əyyubun və Süleymanın kitabları daxil olmaqla) və nəhayət,peyğəmbərlərin gələcəyi xəbər verdikləri kitabların qısa məzmunuvə şərhi verilmişdir. Müəllif, həmçinin, Tövr<strong>at</strong>ın təfsiri sayılan Təlmud,o cümlədən məad - qiyamət günündə dirilmə hadisəsi, dini ehkamlar,müxtəlif firqələr-təriqətlər haqqında məlum<strong>at</strong>larla Yəhudilikfəslini dolğun etməyə çalışıb.Kitabın maraqlı hissələrindən biri xristianlığa, İsanın şəxsiyyəti,əməli və ardıcıllarına həsr olunmşdur. Müəllifin şərhində İsa inqilabçıdır.12 elçi-həvarilərin və xristianlığın memarı sayılan Pavlosun(Azərbaycanda rus dilinin təsiri ilə Müqəddəs Pavel deyirlər) fəaliyyətinəxüsusi diqqət verilmişdir; Pavlosun qüdrət sahibləri qarşısındaxristianları itaətə çağırması sanki İsanın inqilabi ruhuna tərs gəlir. Kitabdakilsənin get-gedə gücləndikcə siyasətə daha çox qarışması vəPapalıq siyasətinə də yer ayrılıb. Xristianlığın əsas kitabı sayılanƏhdi-Cədidin, o cümlədən İncilin (ilk dörd kitab) qısa məzmunu,xristian adət və mərasimləri, kilsədə (xristianlıqda) yaranmış firqələr1 Hindistanda yazılıb. Hindi allahlar panteonunda əsas yerləri tutan Brahma (tək işidünyanı yar<strong>at</strong>maq olub), Şiva (rəqs edən, yıxıb-dağıdan allah) və Vişnu (yarananıqoruyan) adlı allahlara işarədir.21
və kilsə islah<strong>at</strong>ları da xristianlıq haqqında yığcam məlum<strong>at</strong> almaqistəyənlərə maraqlı və faydalı olacaq.Kitabın sonuncu fəsli İslam və onun digər dinlərlə müqayisəlitəhlilinə həsr olunmuşdur. Bu fəsil, ilk baxışdan zəruri kimi görünən,İslamın əsasları və ya İslam dininə girişdən ibarət deyil; görünür ki,müəllif öz kitabını İslamın əsaslarını bilən oxucular üçün nəzərdətutmuşdur. Burada, əsasən, üç İbrahimi dinlər arasında mövcud olanoxşarlıqlar, əlaqələr və münasibətlərə baxılır. Allah və peyğəmbərlik,din, dövlət və siyasət məsələləri müzakirə olunur. Dünyanın sonu vəxilas, doğruçu və yalançı xilaskarlar haqqında məlum<strong>at</strong> verilir; Dəccalməsələsinin şərhi, zənnimcə, subyektiv xarakter daşıyır. Məişət vəailə məsələlərinin, dini adət və ehkamların müqayisəli təsvirinə dəxüsusi yer ayrılmışdır. Allah və onun tanınması məsələsi, istər-istəməz,antropomorfik müqayisələrə, maddi ünsürlərə, Allahın insanı sifətlərinəgətirib çıxarır. Təsvir edənin insan olduğunu və təsvirin insanlarüçün olduğunu, insanların ilahi söz sahibi olmadıqlarını nəzərəalsaq, Allahın tanınması sanki metafizika məsələsinə gəlib çıxır,maddi məna ilə məcazi məna arasında şərhlərə yol açılır. Din və irfan,sufizm və ariflər haqqında qısa məlum<strong>at</strong> verilir. Müqəddəs və səmavikitabların müəllifləri və mötəbərliyi, tərcümə, təfsir, təvil (hermenevtika)kimi anlama, qavrama üsulları haqqında söhbət misallarlamüşayiət olunsaydı, məna və məzmun, yəqin ki, daha aydın açılar,məsələ və hadisələrə nüfuz daha şəffaf olardı.Müzakirə etdiyimiz bu sonuncu fəsildə digər İbrahimi dinlərinİslamla müqayisədə tənqidinə mühüm yer ayrılmışdır. Təəssübkeşmüsəlman bir sıra hallarda alimi üstələyir, hər halda, mənə belə gəldi;az qala hər məsələdə İslamın üstünlüyünü nümayiş etdirmək səyi aydıngörünür. Müəllif kitabın birinci hissəsində tərəfsiz, obyektivdir,sonra buna cəhd etsə də, İslam baxışı üstün gəlir; az olsa da, şiə baxışıda görünür. Böyük dinlərin təsviri və təhlilində, bu yolda qarşıyaçıxan metafiziki problemlərin şərhində din ilə eyni anadan süd əmənfəlsəfəyə (İbn Rüşd) müraciət edilməsi arzu olunur. “Böyük dinlərlətanışlıq” kitabı müəllifinin də bu fikirdə olduğu güman edilə bilər (kitabındadin fəlsəfəsini təhlilə xüsusi cəlb etməsə də). Sadəcə, tanışlıq22
xarakteri daşıyan kitabın məzmun və həcm məhdudiyyətləri olduğunuda unutmaq olmaz.Bu kitabın Azərbaycan türkcəsinə tərcüməsi və nəşri Xəzər universitetivə İranın SƏMT –Humanitar Elmlər üzrə Universitet dərsliklərininTədqiqi və Tərtibi Təşkil<strong>at</strong>ı (Səazman-i-Motale`i və Tədvin-i-kotob-i-insani-i-daneşgahha) arasındakı əməkdaşlığa borcludur.1985-ci ildə təsis edilmiş SƏMT elmi kitabların, universitetdərslikləri və dərs vəsaitlərinin tərtibi, nəşri, tərcüməsi ilə yanaşımüəyyən elmi-tədqiq<strong>at</strong> və təşkil<strong>at</strong>i işlərlə də məşğul olur, ayrı-ayrıtədqiq<strong>at</strong>çı, müəllif və təşkil<strong>at</strong>lara dəstək verir. SƏMT-in fəaliyyətgöstərdiyi dillər arasında fars, ingilis, rus və Azərbaycan türkcəsi seçilir.SƏMT-in möhtərəm sədri Höcətülislam Dr. Əhməd Əhmədi vəmüavinləri ilə Bakıda və Tehranda görüşlərimiz, müzakirə və təhlillərimiznəticəsində əməkdaşlıq etməyi, Azərbaycan türkcəsi vəfarscadan bir-birinə kitab tərcüməsi və nəşri işinə başlamağı qəraraaldıq. Bakıda İran Mədəniyyət Mərkəzinin sədri İbrahim Nuri də buişə xeyrxah münasibətini əsirgəmədi. Onlara təşəkkür edirəm.Farscadan Azərbaycan türkcəsinə tərcüməsi və nəşrə hazırlıqzamanı bir sıra çətinliklərin aradan qaldırılmasında, ilkin tərcüməmətninin təshih edilməsində tərcüməçi - Xəzər universiteti Şərq dillərivə dinşünaslıq departmentinin müəllimi Dr. Rüstəm Lazımov, adıçəkilən departmentin müdiri Elnurə Əzizova mənə kömək etdilər.Çox sağ olsunlar. Redaktə işi də asan olmadı. Vaxt məhdudiyyəti olmasa,tərcümə mətni daha mükəmməl ola bilərdi. Mümkün xətalaragörə əvvəlcədən üzr istəyirik. İstənilən halda Hüseyn Tövfiqi`nin“Böyük dinlərlə tanışlıq” kitabı Azərbaycan türkcəsində yeni həy<strong>at</strong>abaşlayır; oxuculara faydalı olacağını düşünürəm.Hamlet İsaxanlı23
1. Külliy<strong>at</strong>1. Din, məzhəb, millət və şəriətin tərifi:Elmin inkişafı ilə dünyadakı heç bir fenomenə tam və dolğuntərif vermənin mümkün olmaması aydınlaşıb. Tərif hərtərəfli və mənalıolmalıdır. Yəni, bütün sahələri əh<strong>at</strong>ə edə və bütün yad məfhumlarıözündən uzaqlaşdıra bilməlidir. Qədimdə hərtərəfli və mənalı tərifverilməsinin mümkün olması bildirilirdi, amma hal-hazırda bütünaspektləri özündə cəmləşdirə bilən kompleks tərifin verilməsininmümkün olmaması məlum olmuşdur. Yəni, tərif məsələlərin yalnızbəzi sahələrini özündə əks etdirmək bacarığına malikdir.Bəzi mövzulara tərif vermək asan olsa da, bəzilərinə tərif verməkolduqca çətin olur. Hər bir dində mövcud olan kəlam elminə istinadəhəmin elmlərə tərif vermək asan olur, amma həmin tərif dinlərinmüxtəlifliyi baxımından bütün dinlərə şamil edilə bilmir və məsələninnə dərəcədə çətin olması məlum olur.Alimlər dinlər barəsində tərif vermək üçün onların müştərək cəhətləriətrafında araşdırmalar aparmışlar, amma onların bu səyləri heçbir nəticə vermədən başa ç<strong>at</strong>mışdır. Elə bu səbəbdən də, dinlə bağlısəksəndən artıq təriflər verilmişdir, amma onların heç birisini tam vədolğun adlandırmaq olmaz. Məsələn; dinə “Allahın varlığına inam və24
u iman qanunlarına itaət etmək” kimi tərif verilməsi Buddism diniqanunları və şəriətilə üst-üstə düşmür. 1 Bəzilərinin verdiyi tərifəəsasən isə “Din, müqəddəs əmrə inanmaq və etiqadlı olmaq”mənasındadır. Bəzi insanlar isə ilahi varlıqlara iman kimi tərif etməyəçalışmışlar. Başqa bir dəstə alim belə bir iddia ilə çıxış etmişlər ki,“Din itaət və ibadətə layiq bir və ya bir neçə fövqəlbəşər və ilahivarlığa imandır!”Keçmişdə məzhəb hər hansı bir dinin daxilində mövcud olan düşüncəməktəblərinə şamil edilirdi. (Məsələn: İslam fiqhinin dörd dənəlivə beş dənəli məzhəbləri). Qərb ölkələrində “Religion” sözü həmməzhəb, həm də din mənasında istifadə olunur və təxminən yarıməsrə yaxındır ki, İranda da “Məzhəb” sözünü hər iki mənada istifadəolunmasına başlanılıb.Millət sözünün lüğəvi mənası üslub, metod və adətdir. Amm<strong>at</strong>erminoloji baxımdan tövhidə əsaslanan dinlərin kompleksi mənasınıdaşıyır. İslami kəlam elmində tövhidə əsaslanan dinlərin davamçılarını“Milliyin” adlandırırlar. Kitab əhlindən bir nəfəri öncə İslamdinini qəbul edib sonra dindən çıxdıqdan sonra “Mürtədi milli” adlandırılır.(Bəzi vaxtlar qeyri-tövhidi dinlərin davamçılarını “Məarifəshabı” adlandırırdılar). Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, İslam alimləri“Millət” sözünü İslam dini üçün ixtisaslaşdırıblar. Təxminən birəsrə yaxın vaxtdır ki “Millət” sözü dilimizdə bir ölkə xalqının toplusunaşamil edilməyə başlanılıb. Böyük ehtimallara əsasən millət sözününbelə istifadəsi Türkiyədən İrana gəlmişdir.Şəriət adətən əhkam və səmavi qanunlar mənasında işlənilir vəbəzən də din mənasını verir.1 Budda Allahdan və Allaha sitayişdən söz açmamışdır. Buddismin heç bir firqəsiAllahın varlığına və mövcudluğuna inanmır. Bu məzhəbin çoxlu sayda müxtəlifAllahları sonralar yalnız Buddismə ibadət məqsədilə meydana çıxmışdır.25
2. “Din” yaxud “Dinlər”Bəzən belə deyilir ki, biz müsəlmanlar Qurani Kərimə istinadən“Din” sözünü cəm formasında istifadə etməməliyik. Belə ki, İslamdin sözünün cəmi olan “Ədyan”, yəni dinlər sözünü qəbul etmir. Ammabilməliyik ki, Qurani Kərimdə din sözünün cəm şəkilçisi qəbuletməməsi həmin kitabın davamçıları üçün heç bir öhdəlik yar<strong>at</strong>mır.Bunun bir neçə səbəbi var:1. Qurani Kərimdə “Nur” sözü həmişə tək və “Zulum<strong>at</strong>” sözüdaim cəm formasında qeyd olunmuşdur, amma onların belə istifadəsimüsəlmanların üzərinə öhdəlik qoymamışdır.2. Qurani Kərim özü dinlərin sayına və müxtəlifliyinə işarə edərəkkafirlərə belə buyurmuşdur: دينکم و لی دين“ ”لکم (Kafirun surəsi,ayə 6)3. Din sözünün “ədyan”, yəni dinlər formasında cəm bağlanmasıİslam dinin böyük alimlərinin kitablarında da gözə çarpır.4. Dinlər elmində dinin vəhdətinə və birliyinə diqqət yetirilmirvə insan dünya xalqlarının müxtəlif etiqadlara qulluq etməsini nümayişetdirmək üçün din sözünü cəm şəklində istifadə etmək məcburiyyətindədir.Bu səbəbdən də, əlimizdəki kitabda istifadə olunan “Din” və yaxud“Dinlər” sözü düzgünlüyündən və səhvliyindən asılı olmayaraqbütün etiqadlar barəsində istifadə edilir. Yəni barəsində danışacağımızdinlərin haqq ya b<strong>at</strong>il olması nəzərdə tutulmur.3. Din SosiologiyadaƏgər dinin tibb ilə müqayisə etsək belə bir nəticəyə ç<strong>at</strong>arıq ki,din ictimai məsələ, tibb isə fərdi məsələdir. Amma fərd ilə cəmiyyətarasında möhkəm bağlılıqların mövcud olmasını nəzərə alsaq hər fərdimövzunu ictimai mövzu ilə və hər bir ictimai mövzunu fərdi möv-26
zu ilə əlaqələndirə bilərik. Sosioloqlar dini ictimai qurum kimi tanıyırvə bu səbəbdən də, onun barəsində söz açır. Amma, tibb belə deyil vəsosioloqların tibb elmi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.Sosioloqların din bəhsinə müraciət etmələri elmi əsaslara söykənənbir addımdır. Qədim zamanlarda elmin müxtəlif sahələrini fövqəltəbiiməsələlərlə əlaqələndirirdilər. Orta əsrlərin sonlarından qərbölkələrində fövqəltəbii məsələlər elmi araşdırma işlərindən uzaqlaşdırıldıvə bu metod dünyanın müxtəlif ölkələrində həy<strong>at</strong>a keçirilməyəbaşladı.Elə buna görə də, sosioloqların din barədə söhbətlərində onunsəmavi cəhətlərinə müraciət edilməməsi, insanın öz məişət ehtiyaclarınıödəmək üçün onun insanın zehni tərəfindən yaradılması və cadugərliyininkişaf etmiş forması kimi qəbul etmələri təəccübləndiricihal deyildir. Çünki, elmi baxışlar bütün məsələlərə səmavi və ruhanıbaxışları nəzərə almadan açıqlamaq və aydınlıq gətirməyə çalışır.Sosioloqların nəzərincə din ilkin mərhələlərində ibtidai cadugərliyəçox bənzəyir. Belə ki, həm cadugər, həm də dindar müxtəlif yollardanistifadə etməklə varlığın müxtəlif sahələrində özlərinə qarşımehribanlıq yar<strong>at</strong>maq və öz asayişlərini təmin etmək istəyirlər.4. Dinin mərhələləriDin digər fenomenlər kimi təkamül yolunda inkişaf etməkdədirvə alimlər müxtəlif dinlərin davamçıları kimi bu nəzərlə razıdırlar.Yalnız bir sahədə onların nəzərləri arasında fərq gözə çarpır və o dabundan ibarətdir ki, dindarlar dini insanı təkamülə doğru inkişaf etdirənfenomen kimi qəbul edirlər. Amma, alimlərin nəzərincə din cadugərlikdən,təbiətə pərəstişdən və müşriklikdən tövhid və tək Allahlılıqmərhələsinə ç<strong>at</strong>mışdır. Hal-hazırda da, dünyanın bir çox bölgələrindəilk yaranmış dinlərin ilkin formaları qalmaqdadır və tədqiq<strong>at</strong>çılardinin meydana çıxması və təkamülü barəsində araşdırma qeyd27
olunmş məsələləri diqqət mərkəzində saxlayırlar. Dinlər sahəsindəçalışan və tədqiq<strong>at</strong> aparan alimlərin apardığı tədqiq<strong>at</strong>lar və əldə etdiklərinəticələr bütün din alimləri tərəfindən qəbul edilmir.5. Dinlər barəsindəki elmin faydasıHər bir mövzu barəsində tədqiq<strong>at</strong> və araşdırmaların aparılmasındailkin məqsəd insanların belə məsələlərə maraqlı olmasından irəligəlir. Elə bu səbəbdən də, alimlər müxtəlif fenomenlər barəsindəaraşdırma və tədqiq<strong>at</strong> apardıqda maddi cəhətləri və ümumiyyətlə bütünmaddi mənfəətləri nəzərə almırlar. Yalnız tədqiq<strong>at</strong>ların nəticəverməsindən sonra məsələnin maddi tərəfləri göz qabağına gəlir.Dövlətlərin isə belə məsələləri, yəni bütün tədqiq<strong>at</strong> və araşdırmalarıdəstəkləməkdə yeganə məqsədləri maddi nəticə və gəlir əldə etməkdir.Qeyd etmək lazımdır ki, alimlər böyük sevgi və həyəcanla tədqiq<strong>at</strong>və araşdırma işlərinə başlamalarına baxmayaraq özləri də araşdırmalarınınnəticə verəcəyindən xəbərsizdirlər.Dinlər elmi barəsində tədqiq<strong>at</strong> aparan şəxslərdən bəzilərinin istəyihumanitar elmlərin digər fakultələrinin də bu elmi kəşflərdən istifadəetməsidir. Çünki, humanitar elmlər bölümündə mövcud olan fakultəvə ixtisaslar arasında bağlılıq mövcuddur və bu bağlılıq oxşarixtisaslarda daha güclü şəkildə nəzərə çarpır. Din insandan heç birzaman ayrı olmayan fenomen kimi tədqiq<strong>at</strong>çılar üçün olduqca əhəmiyyətkəsb edən məsələlərdən biridir. Bununla da, dinin bəşəriyyətinformalaşmasında, elm və incəsənətin çiçəklənməsində göstərdiyiecazkar təsiri meydana çıxır.Dinlər elmi barəsində tədqiq<strong>at</strong> və araşdırma aparmanın digər birfaydası da müxtəlif insanlar və cəmiyyətlər arasında əlaqələrin qurulmasındaböyük təsirə malik olmasıdır. Elə bu səbəbdən də, böyükdövlətlər kiçik dövlətlər üzərindəki hakimiyyətlərini saxlamaq vədaha da gücləndirmək üçün şərqşünaslara müraciət edir, onların28
müxtəlif xalqların milli ruhları və inancları barəsindəki dəyərli biliklərindənistifadə edirlər.Dinlər elmi barəsində aparılan araşdırmaların dindarlar üçün dəfaydası çoxdur və bu onların dini inanclarını daha da dərinləşdirir.Onlar öz bəhslərində rəqib dinlərin müəmmalı baxışlarının səbəbiniaxtarırlar və öz dinlərinin düzgünlüyünü onlara sübut etməyəçalışırlar. Eləcə də, bu elm sayəsində xalqların dini inam vəetiqadlarının düzgün başa düşülməsi mümkünləşir. Yalnız bundansonra onlara düzgün yolu nümayiş etdirmək, həmin dinlərinç<strong>at</strong>ışmayan cəhətlərini anlamaq mümkündür.6. Dinlərin qruplara bölünməsiDinləri müxtəlif cəhətlərinə görə qruplaşdırmaq olar:• İbtidai dinlər (İbtidai insanlar arasında mövcud olan dinlərkimi), Qədim dinlər (Yaxın şərqdə mövcud olmuş və hal-hazırdamövcud olmayan dinlər kimi), İnkişaf etmiş dinlər (hal-hazırda mövcudolan böyük dinlər)• Sadə dinlər (Animizm, Totemizm və Fetişizm kimi), Fəlsəfidinlər (Hiduizm, Buddizm və Konfusizm kimi), İlahi və Ruhani dinlər(Zərdüştlük, Yəhudilik, Xristyanlıq və İslam kimi)• Qeyri-Tövhidi dinlər (Hinduizm, Buddizm və Sintoizm),Tövhidi dinlər (Yəhudilik, Xristyanlıq və İslam)• Sam qövmünə və Həzrət İbrahimə (ə) bağlanan dinlər (Yəhudilik,Xristyanlıq və İslam), Aryayi dinlər (Qədim İran, Hindistan,Roma və Yunanıstan dinləri), Uzaq şərq dinləri (Konfusizm, t<strong>at</strong>uizmvə Sintoizm kimi)• Şərq dinləri (Hinduizm, Buddizm və Sintoizm kimi), Qərbdinləri (Yəhudilik, Xristyanlıq və İslam kimi)29
Dinlərin qeyd etdiyimiz qrup və dəstələrə bölünmələrindən əlavəmüxtəlif fərqli bölgüləri də mövcuddur və onların hamısı dinşünaslıqmənbələrində qeyd olunmuşdur.7. Dinlərin dərəcələrə bölünməsiDinlər arasındakı fərqləri müxtləf aspektlərdən araşdırmaqmümkündür və əldə etdiyimiz dəlillər bir dinin imtiyaz qazanması ilənəticələnə bilər.1. Bəzi dinlərə inanan insanların sayı olduqca çoxdur və bu həmindinlər üçün böyük imtiyazdır. Bütün dinlərin dinin davamçılarınındəqiq sayları barəsində əsaslı st<strong>at</strong>istik məlum<strong>at</strong>lar əldə etməkmümkün deyil. Çünki, (birincisi) hər bir dində həmin dinə bağlı olaniki növ dəstə mövcuddur. Bəziləri yalnız ad cəhətdən həmin dinəbağlıdır və onların üzərindəki yalnız həmin dinin adıdır. Bəziləri isə,rəsmi olaraq həmin dinin davamçılarındandır. St<strong>at</strong>ıstık məlum<strong>at</strong>larınbu iki dəstədən hansına istinadən verilməsi hələ məlum deyildir vəmüəyyən edilməmişdir. Yəni müəllifin vurğuladığı kimi sözdəinananların sayı əsas götürülür. (İkinci) Hal-hazırda din barəsindəst<strong>at</strong>istik məlum<strong>at</strong> toplayan şəxslərin əksər sualları əqidələr barəsindətəftiş kimi dəyərləndirildiyi üçün bir çox insanlar həmin suallaracavab verməkdən boyun qaçırırlar. (Üçüncü) Bütün dinlər və yaxudonların bəzisi dünyanın bəzi yerlərində qadağan olunub və st<strong>at</strong>istikməlum<strong>at</strong> toplanılanda həmin dinlər barəsində sual vermək olmur.2. Dinlərin bəzisi dəvət və təbliğ<strong>at</strong> işləri aparmaqdadır3. Bəzi dinlər mədəni, tarixi, siyasi, ictimai, elmi, iqtisadi vəhərbi cəhətlərdən daha inkişaf etmiş ölkələrə aiddir. İslam və xristyanlıqdinləri digər dinlərdən daha çox geniş əh<strong>at</strong>ə dairəsinə malikdir.İslam dini coğrafi mövqeyinə və İslam ölkələrinin enerji ehtiy<strong>at</strong>larınagörə və xristyanlıq inkişaf etmiş qərb ölkələrinin rəsmi diniolmasına görə başqa dinlərdən daha çox tanınmışdır və geniş ərazini30
əh<strong>at</strong>ə etmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, dinin tanınmış olması onundüzgün olması anlamını daşımır və qərblilər inkişaflarının əksər hissəsinixristianlıqdan uzaqlaşdıqdan sonra əldə etmişlər.8. Yerli və yerli olmayan dinlərDünyada mövcud olan dinlərin bəziləri yerli və bəziləri isə yerlideyillər. Hiduizm, Caynizm, Sikhizm Hindistan xalqının yerli dinləridir.Amma Hindistanda yaranmış, sonralar Çinə, Yaponiyaya və cənubişərqi Asiyaya qədər yayılmış Buddizm isə bu ölkə xalqı üçünyerli din sayılmır. Zərdüştlük dini İranlılar üçün yerli dindir. (Zərdüştlüyünbir hissəsi zərdüştlərlə birlikdə Hindistana aparılmışdır).Yəhudilik dini İsrail övladları vasitəsilə dünyada yerini davamlı olaraqdəyişmişdir və hal-hazırda da onun bir hissəsi işğal edilmiş Fələstintorpaqlarındadır. Xristianlıq heç bir xalq üçün yerli din kimi qəbuledilmir və yalnız yarandığı ilk illərdə bir neçə xalqa aid olmuşdur. İslamdini Ərəbistan xalqı üçün yerli dindir, amma İran, İraq, Şam, Misir,Liviya, Tunis, Əlcəzair, Mərakeş, Mavritaniya, Sudan, Efiyopiya,Somali, Orta Asiya, Türkiyə, Azərbaycan, Əfqanıstan, Pakistan, Hindistan,Banqladeş, Malaziya, İndoneziya və onlarla digər ölkələr üçünisə yerli din deyildir.9. Dindarlığın hal-hazırki vəziyyətiBir neçə on illik bundan öncə mütəfəkkirlərin böyük əksəriyyətidinlərin məhv olacağı yuxusunu görürdülər, amma bu yuxu həqiqətəçevrilmədi və dünya xalqlarının əksəriyyətinin mənəviyy<strong>at</strong>larına qayıtmasıkimi proqnoz verilməmiş bir hərək<strong>at</strong> dünyanı heyrətləndirdi.Bu dinə qayıtma dalğası dünyanın şərq və qərb regionlarında fərqlişəkildə zahir oldu. Bir çox regionlarda, xüsusən qərb ölkələrində mə-31
nəviyy<strong>at</strong>a və irfana qayıdış olduğu halda şərq regionlarında yerli dinlərinvə təəssübkeşliklərin güclənməsi meydana çıxdı. Dinin və xalqınmilli mentalitetini qorumaq üçün təəssübkeşlik faktorunun böyükrol oynamasına baxmayaraq, qeyd etmək lazımdır ki, bizim yaşadığımızzaman qarşılıqlı əlaqələr əsridir və inteqrasiya hamımızın həy<strong>at</strong>ındabaşlıca rol oynayır.Elə bu səbəbdən də, dünyanın bütün nöqtələrində dinin yayılmasıvə genişləndirilməsi məsələləri gözə çarpır, müxtəlif dinlər sülhvə əminamanlıq iddialarını irəli sürməklə digər dinləri geridə qoymağaçalışırlar. Dinlər və məzhəblər barəsində aparılan tədqiq<strong>at</strong> vəaraşdırma işləri geniş vüsət almış, insanların bir əksəriyyəti də dinlərarasında mövcud olan bağlılıqları və oxşar cəhətləri axtarmağabaşlamışlar.10. Hər şey və heçnə“Bizim dinimizdə olan hər bir şey başqa dinlərdə də vardır vədigər dinlərdə bizim dinimizdə olan şeylərdən əlavə bir şey yoxdur!”Bu paradoksal tərifin mənası budur ki, bütün dinlərin irəli sürdükləriməsələlər eynidir və onların aralarında olan ixtilaflar və fikir ayrılıqlarıolduqca cüzidir.Mənbə1. İlliyada, Mirça, “Əfsanə, yuxu və sirr”, tərcüməçi: Röya MünəccimTehran 20062. İlliyada, Mirça, “Dinlər tarixi barəsindəki tezis”, Tərcüməçi: CəlalSəttari, Tehran 20033. İlliyada, Mirça, “Din və mədəniyyət”, tərcüməçilər heyəti, Tehran20054. Hikmət, Əli Əsğər, Dinlər tarixi, Tehran 19665. Zərrinkub, Əbdülhüseyn, “Vixdan barəsində”, Tehran 197832
6. Krişnan, Rada, “Şərq dinləri və qərb təfəkkürü”, Tərcüməçi: ŞəfəqRzazadə, Tehran 19657. Krişnan, Rada, “Şərqdə və qərbdə məzhəb anlayışı, Tərcüməçi: FridunQorqani, Tehran 19658. Qir, Cozef, “Dinlərin fəlsəfəsi”, Tərcüməçi: Muhəmməd Hicazi, Tehran19589. Qir, Cozef, “Böyük dinlərin tarixi”, Tərcüməçi: İrəc Pezeşkniya, Tehran197110. Mustəfəvi, Əli Əsğər, “Qurbanlıq əfsanəsi”, Tehran 199011. Nas, Con. B, “Dinlərin ümumi tarixi”, Tərcüməçi: Əli Əsğər Hikmət,Tehran 199112. Sharma, Arvind (ed), “Our Religions”, New York: 199333
2. İbtidai dinlər1. İbtidai insanların diniHumanitar elmlər sahəsində araşdırma işləri aparan tədqiq<strong>at</strong>çılarınnəzərincə din barəsində mövcud olan ilk nümunələr təbiətə sitayişəqidəsinə qayıdır. Dünyanın ən ucqar yerlərində və ən uzaq bölgələrindəibtidai formada yaşayan insanlar arasında bu əqidəyə olanbağlılıqlar hələ də mövcuddur. Təbiətə sitayiş əqidəsində təbətin gücünüram etməkdən ötrü ilk olaraq həmin qüvvəyə ibadət etmək vəonlardan ehsan etmələrini istəmək lazımdır. Hal-hazırda mövcud olanvə ibtidai formada yaşayan insanlar arasında müxtəlif dini mərasimlərmövcuddur. Belə mərasimlərdə qəribə geyimlər geyilir, üzlərəmaskalar taxılır və ritmik hərəkətlər nümayiş etdirilməyə başlanılır.Eləcə də, həmin mərasimlərdə təbiət qüvvələrindən kömək istənilir.Buludlardan yağış yağması, çaylardan tüğyan etmədən və tufan qoparmadanonların susuzluqlarını y<strong>at</strong>ırtması, torpaqdan yaşıllıq yar<strong>at</strong>ması,tarla və ağaclardan daha yaxşı və daha çox məhsul vermələri vəsair şeylər istənilir. 11 Son zamanlar insanlardan və sivilizasiyadan uzaq olan bəzi adaların yerli xalqlarımal daşıyan bəzi iri həcimli böyük yük gəmilərini və onlardan suya düşən bəziməhsulları gördükdə digər qövmlərin əcdadlarının onlar üçün göndərdiyi nemətlərkimi qəbul edirlər. Bu səhnəni görən insanlar bir gün onlar üçün də belə nemətlərin34
1-1. Tanrı və TanrılarTarix Tanrıya şərik qoşmağın çox qədim zamanlara qayıtdığınıvə bəşəriyyətin daim Tanrıya şərik qoşmaq çirkabına bulandığınıgöstərir. Hal-hazırda da təxminən dünya əhalisinin yarısı Hiduizm,Caynizm, Buddizm, Sintoizm və qeyri dinlərdə bütlərə sitayiş edilir. 1Sosioloqlar Tanrıya şərik qoşan dinlərin tarixinin təkallahlıq dinlərindəndaha keçmişə qayıtdığını bildirirlər, amma təkallahlığa sitayiş edənmüxtəlif dinlərin davamçıları bu fərziyyələrlə tam zidd mövqedən çıxışedirlər və Tanrıya şərik qoşmaq idelogiyasının, bu ideologiyadan yaranandinlərin təkallahlıq dinlərindən mənşə aldıqlarını bildirirlər.Bəzi dinlərin nəzərindən Tanrılar tarixin müxtəlif dönəmlərindəözlərini insanlara göstərmişlər və bütlər də onların bir nümunəsidir.Belə dinlərin davamçıları İlahi elçilərə, yəni Peyğəmbərlərə inanmırlar.1-2. Əcdadlara sitayişÖlümdən qorxu ibtidai icma quruluşunda yaşayan insanlarınmüxtəlif xüraf<strong>at</strong>i düşüncələr yar<strong>at</strong>ması ilə nəticələndi. Elə bu səbəbdəndə, həmin xalqlar ölülərlə dirilər arasındakı əlaqələr sahəsində xüsusiəqidəyə malik idilər. Qədim zamanlarda yaşayan xalqların böyükəksəriyyəti əcdadlarının geri qayıtmalarında qorxurdular və elə bunagörə də, ölüləri kəndirlə bağlayırdılar və qəbirləri möhkəmləşdirirdilərki, bu yolla onların geri qayıtmalarına əngəl törədə bilsinlər. Ölülərdənolan qorxu sonralar ölülərə qarşı hörmət və ehtirama çevrildi və sondaəcdadlara sitayiş ideologiyasının yaranması ilə başa ç<strong>at</strong>dı. Bu növsitayiş forması tarix boyu dünyanın bir çox yerlərində mövcudolmuşdur və hal-hazırda da Yaponiyada bunun nümunələrinə rastgöndəriləcəyi ümidi və məsələni daha da tezləşdirmək məqsədilə “yük mərasimlər”(cargo Cults) adlı dini mərasimlər keçirirlər. Onların bəziləri bu nemətləri əldə etməkməqsədilə hətta anbarlar belə hazırlamış və bəzi vaxtlar da öz mal-qaralarını buyolda qurban vermişlər.1 Qeyd etmək lzaımdır ki, “Büt” sözü fars dilinə Ərəb dilində mövcud olan “Bud”sözündən gəlmişdir və həmin “Bud” sözü “Budda” sözündən götürülmüşdür. Birməsələni də diqqətinizə ç<strong>at</strong>dırmalıyıq ki, ərəb dilində Buddaya “Buzza” deyilir.35
gəlmək mümkündür. Onların nəzərincə bütlər əcdadlarının heykəllərindəyerləşmişlər.1-3. Caduİbtidai dinlərdə mövcud olan cadu anlamı ilə bizim təsəvvüretdiyimiz cadu anlamı arasında fərq çoxdur. Həmin dinlərdə cadutəbii qüvvələrdən kömək və yardım üçün həy<strong>at</strong>a keçirilən xüsusi mərasimmənasını daşıyırdı. Belə mərasimlərin həy<strong>at</strong>a keçirilməsindəcadugərlər fəaliyyət göstərir və mərasimin keçirilməsini öz üzərinəgötürürdülər. İbtidai icmalarda elm və savad məsələsinin məna kəsbetməməsi üçün bu şəxslərin də digərlərindən heç bir fərqi yox idi vəyalnız bu şəxslərdə olan qeyri-adi qüvvəyə hamının inanması onlarıdigər insanlardan fərqləndirirdi.Cadugərlər xəstələri müalicə etmək üçün də öz qüvvələrindən istifadəedirdilər. Belə cadugərləri çox vaxt şaman adlandırırdılar.Cadugərlər özlərini çətin və dözülməz şəraitlərdə saxlamaqla özlərinəəzab verirdilər, çox vaxt bədənlərində xüsusi nişanələr əmələgətirirdilər və bəzən də, özlərini axtalayırdılar.1-4. Qurban kəsmək.Dünyanın hər bir yerində yaşayan xalqlar arasında Tanrı vəyaxdu Tanrıların qəzəbini söndürmək üçün “Qurban etmək” mərasimimövcuddur. Həmin qurbanlar meyvə, tərəvəz və məhsul hədiyyəetməkdən, heyvanların, uşaqların və böyüklərin başlarının kəsilməsindən,uşaqların oda <strong>at</strong>ılmasından və bunlara bənzər digər işlərdənibarətdir. Onlar çox vaxtlar öz ölkələrinin əhalisinin azalmamasınagörə digər ölkələrə hücum edirdilər. Bəzi xalqlar arasında bütlərəhörmət əlaməti olaraq öz namus və iffətini qurban vermək (Hieroduoleia)kimi mərasimlər də mövcud idi. Hətta hal-hazırda da Hindistanqadınları Vişnu məbədində saçlarını tam kəsdirməklə öz gözəlliklərinihəmin bütə qurban verirlər.36
Torpağa şərab tökmək (Lib<strong>at</strong>ion) həmişə şərab içənlərin adətlərindənbiri olmuşdur və Tövr<strong>at</strong>dada (Xuruc 29:41 və....) bu məsələyəişarə edilmişdir.Sonralar insanların qurban edilməsi adəti aradan götürüldü vəyalnız heyvanların qurban kimi kəsilməsi adəti qaldı. Amma, yaxınzamanlara qədər bəzi yerlərdə insanların qurban edilməsi adəti hələdə qalmışdı. Artıq heç bir ölkənin qanunları belə vəhşiliklərin həy<strong>at</strong>akeçirilməsinə icazə vermir. Bəzən kütləvi informasiya vasitələrindəHindistanın bəzi kəndlərində və digər yerlərdə bir bütpərəstin polisingözündən yayınaraq öz övladını büt üçün qurban kəsməsi, yaxud kəsməkistərkən başqalarının bu işə əngəl törətməsi xəbərləri gözə çarpır.Qeyd etmək lazımdır ki, hal-hazırda belə cinayət törədən şəxslərağır cəzalandırılırlar.Ola bilsin İbrahim Xəlilullah (ə) Allah tərəfindən övladını qurbanetmək üçün sınaq xarakteri daşıyan bu əmri insanların öz Tanrılarınaolan eşq və məhəbbətlərini nümayiş etdirmək üçün olmuşdur.Dinlər haqqında elmi nöqteyi nəzərindən övladların qurban verilməsiniiki şey əvəz etmişdir: Birincisi uşaqların sünnət edilməsi vəikincisi isə heyvanların qurban kəsilməsi. Başlanğıcı İbrahimdən (ə)başlayan dinlərdə olan bu iki adət birbaşa olaraq Həzrət İbrahimə (ə)aid edilir.1-5. Totemlərİbtidai dinlərdə hər bir qəbilənin Totemi həmin qəbiləni qoruyannişan və yaxud əlamət mənasını daşıyırdı. Bu əlamət heyvan, bitgi vədaş növü də ola bilər. Bir çox xalqların arasında böyük hörmət və ehtiramalayiq heyvan növləri mövcuddur və bir çox hallarda həmin heyvanlarıntəsvirləri ölkələrin bayraqları üzərində öz əksini tapmışdır.Müxtəlif xalqların tarixinə müraciət etdikcə Afrikada şirə, Hindistandapələngə, Şimali Amerikada qartal, ayı və itə, Yunanıstandavə Misirdə öküzə, Hindistan, Afrika və Skandinaviya yarımadasındayerləşən ölkələrdə inəyə, Hindistanın cənub bölgələrində camışa,Avstraliyada kenquruya sitayiş edildiyini müşahidə edə bilərik və hə-37
min heyvanların adları çəkilən xalqların Totemi olmasını anlaya bilərik.Hələ də bir çox xalqlar göyərçini və ilanı müqəddəs sanırlar.Qeyd etmək lazımdır ki, “Totem” sözü Amerikanın yerli əhalisi olanqırmızıdərililərin dilindən götürülmüşdür.1-6. TabuTabu hər bir qəbilənin evlilik və qidalanma sahələrində qoyduğuqadağalardır. Hər hansı bir qəbilənin yalnız qəbilədaxili evliliyə icazəverməsi və digər qəbilələrlə qohumluq əlaqələrinin yaranmasının harambilinməsi və yaxud iddanın tam tərsinəsi mümkündür. İkinci haldaqəbilə üzvləri həy<strong>at</strong> yoldaşı tapmaq üçün başqa qəbilələrə müraciətetmək məcburiyyətində qalır. Qidalanma sahəsindəki Tabu beləməna daşıyır ki, hər bir kəs öz yeməyini özü əldə etməli və onu təklikdəyeməli idi. Tabu sözü Polineziya adalarında yaşayan ibtidaixalqların dilindən götürülmüşdür.1-7. Manaİbtidai dinlərdə müxtəlif xalqların bəzi əşyaların xüsusi gücəmalik olması inancı mövcud idi və bu səbəbdən də, həmin əşyayaqarşı xüsusi ehtiram olurdu. Hər hansı bir daşın, çubuğun, ağacın vəyaxud heyvanın xüsusi gücə malik olması qəbul edilirdi və ondantəbərrük kimi istifadə olunurdu, insanlar ona tapınırdı. Bu əşyalarMana adlandırılırdılar. Belə təsəvvürlərin və əqidələrin qalıqlarınainkişaf etmiş dinlərdə də rast gəlmək olar. Mana sözü də Polineziyaadalarında yaşayan ibtidai xalqların dillərindən götürülmüşdür.2. AnimizmBir çox xalqların antik din və məzhəbləri Animizm olmuşdur.Bu əqidəyə əsasən təbiətdə olan bütün şeylərdə ruh və güc vardır. Buruh və gücdən yararlanmaq üçün onlara sitayiş etmək lazımdır. Tor-38
pağın, səmanın, səma cisimlərinin, alovun, ildırımın, şımşəyin, buludun,dənizin, çayın, tufanın, meşənin, bitgilərin və heyvanların, xüsusəndə inəyin, kobra ilanının, eləcə də qəbilə Toteminə, əcdadların ruhunainanmaqla yanaşı cin və şeytan kimi qorxulu mövcudlardan gücündənistifadə etmək qədim xalqların arasında geniş yayılmışdır.(Cinə ibadət etmək və bəzi nadan insanların cinlərə pənah aparmasıQurani Kərimdə qadağan edilmişdir: Ənam surəsi 100, Səba surəsi41 və Cin surəsi 6).Animistlər təbiəti şüurlu və insanabənzər (anthropomorphic) olduqlarınıqəbul edilər və ona özünəməzsus formada sitayiş edirlər,onun üçün qurbanlar kəsirlər və təbiətin belə şeylərin təsiri altınadüşəcəyini təsəvvüf edirlər. Bu əqidənin qalıqları bir çox dinlərdə,xüsusən Hindu dinində günümüzə qədər gəlib ç<strong>at</strong>mışdır. Bütlərin bəziləritəbiətin gücünün nümunəsidir.3. FetişizmFetiş Portuqal dilindən alınma sözdür və cadu mənasını daşıyır.Fetişizmə olan böyük etiqad, yəni daxilindəki cadu qüvvəsi mövcudmaddi şeylərə olan ehtiram ibtidai insanlar arasında müşahidə olunur.Bu şeylər çox vaxt daşlardan və mədənlərdən əldə edilmiş maddələrdənolur və həmin qövmlərin əqidəsinə görə qeyd olunmuş əşyalarındaim insanın yanında olması ona xoşbəxtlik gətirir.Mənbə1. Hikmət, Əli Əsğər, Dinlər tarixi, Tehran 19662. Zərrinkub, Əbdülhüseyn, “Vixdan barəsində”, Tehran 19783. Nas, Con. B, “Dinlərin ümumi tarixi”, Tərcüməçi: Əli Əsğər Hikmət,Tehran 19914. Mustəfəvi, Əli Əsğər, “Qurbanlıq əfsanəsi”, Tehran 19905. Eliade, Mircea (ed), “The Encyclopedia of Religion”, New York, 19876. Hastings, James, ‘Encyclo01067. 0Parrinder, Geoffrey “Worship in the World’s Religions” London 197639
3. Qədimi dinlər1. MisirMisir dünyanın ən məşhur qədimi ölkələrindən biridir. Bu torpaqlardaböyük sivilizasiya və qüdrətli hökumətlər mövcud olmuşdur.Misirlilərin nəsli Qibtilər idi və Avropalıların Misir üçün istifadəetdikləri “Egypt” sözü Qibt sözü ilə əlaqəlidir.Misirlilər ibtidai dinləri müxtəlif mərhələlərindən keçiblər vəmüxtəlif vəhşi və ev heyvanları sifətində olan yerli Tanrılara sitayişediblər. Fironlara və əfsanəvi Tanrılara sitayiş də Misirlilər arasındamövcud olmuşdur.1-1. Misirdə dinin və onun müxtəlif formalarının yaranması.Qədim Misirdə qeybdən olan mövcudlara güclü şəkildə inanırdılarvə onlar müxtəlif adlı, müxtəlif sifətli Tanrılara malik idilər.Tanrıların sayının çox olması artıq müxtəlif problemlər yar<strong>at</strong>mağabaşlayanda onların sayını azaltmağa başladılar və qısa bir dönəmərzində yalnız günəş Tanrısına sitayiş etməyə başladılar. O zamanlarŞir, timsah kimi bəzi vəhşi heyvanların, müxtəlif quşların, gəmiricilərinvə qoç kimi bəzi ev heyvanlarının müqəddəsliyinə inam dalğasıbaş qaldırdı. Pişiyə pərəstiş də Misirlilər arasında geniş yayılmışdı.İranlılar Əhəmənilər sülaləsinin hakimiyyəti illərində Misirlilərləkeçirdikləri döyüşlərin birində qalxanlarının üzərinə pişik təsvirini40
Nəml surəsi, ayə 24) buna işarə olunmuşdur. Həqiqətən də, sitayişolunan bütün Tanrıların arasında günəşin malik olduğu sonsuz bərəkətqədər böyüklük və bərəkət mövcud deyildir. Qədim Misirdə gününmüxtəlif sa<strong>at</strong>ları üçün günəşin nümayəndələri olan Tanrılarınmövcud olduğunu bildirirdilər. Məsələn: səhər Tanrısı Xipra, günortaTanrısı Ra, və axşam Tanrısı Atom. Eləcə də, Peyinböcəyini günəşinyer üzündəki nümayəndəsi bilirdilər. Misirlilər həmin həşər<strong>at</strong>ı olduqcamüqəddəs bilirdilər və onun təsvirini tilsimlərin üzərinə, şahlarınheykəllərinin sinəsinə və alnına həkk edirdilər. Misirlilər həmin böcəkdənbərəkət və xoşbəxtlik istəyirdilər.1-4. Firona sitayişQədimdə şahlara sitayiş etmək olduqca geniş yayılmışdı və onlarınən son nümunələrindən biri Yaponiyanın sabiq imper<strong>at</strong>oru HiroHitodur. Qeyd etmək lzımdır ki, imper<strong>at</strong>orluğu onun öz istəyi ilə1946-cı ildə ləğv olunmuşdur. 1Misir Fironları (Yapon imper<strong>at</strong>orları kimi) Günəş tanrısının nəslindənolan Tanrılar kimi qəbul edilirdilər və onlara sitayiş edilməsininəsas səbəbi də elə bundan ibarət idi.2. BabilistanBabilistan uzun illər boyu sivilizasiya, mədəniyyət və elminmərkəzi olmuşdur və bu şəhərin adı Yəhudilərin, Xristianların müqəddəskitablarında qeyd olunmuşdur. Qurani-Kərimdə də (Bəqərəsurəsi, ayə 102) Babilin adı qeyd olunmuşdur. Cəbr, bir çox riyazi vəelmi məsələlər Babilistan mədəniyyətində yaranaraq günümüzə qədərgəlib ç<strong>at</strong>mışdır.1 Yamaykada da “Rastafərinlər” Efiyopiyanın sabiq imper<strong>at</strong>oru Haylasilasininmüqəddəsliyinə inanaraq ona sitayiş edirdilər. Onun hakimiyyəti 1974-cü ildə başvermiş çevriliş zamanı aradan getdi. Onun 1975-ci ildə edam edilməsinə baxmayaraqona sitayiş edən insanların əqidəsi dəyişilmədən qaldı.42
2-1. Babilistanda baş verən dini dəyişikliklərİraqın müxtəlif ərazilərində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanıçoxlu sayda Tanrıların heykəlləri tapılmışdır və dünyanın müxtəlifmuzeylərinə göndərilmişdir. Bu tanrılar Animizmin inkişaf etmişformasının nümunələri idi.Babilistan Fetişizmdən müxtəlif tanrılara sitayişə qədər olan rəngarəngetiqad yolu keçmişdir. Bu tarixi dönəm təxminən dörd min ilçəkmişdir. Sonda Ay, Günəş və planetlərin nümayəndələri olan ruhlarasitayiş mərhələsi meydana çıxmışdır. Amma tarixin əksər dönəmlərindəTanrıların ən üstünü və ən ucası Mərdux olmuşdur.2-2. Babilistan üçlüyüBabilistanlıların saysız-hesabsız Tanrılarının arasında altı Tanrıdigərlərindən daha çox tanınmağa başladı və bunlar iki üçlüyə bölünərəksitayiş olundular. Birinci üçlüyə Anu (səma tanrısı), Enlil (havavə müharibə tanrısı) və Eaa (su tanrısı) və ikinci üçlüyə Şemş (günəştanrısı), Sin (ay tanrısı) və İştar (qadın tanrı) daxil idi.Bu tanrıların hamısının həy<strong>at</strong> yoldaşı var idi və məhsuldarlıqİlahəsi olan qadın tanrı İştara olduqca böyük əhəmiyyət verilirdi. İştarınhəy<strong>at</strong> yoldaşı, yəni əri Təmmuz idi. Babilistan mədəniyyətininən güclü vaxtlarında Mərdux adlı əzəmətli Tanrının adı hallanılır vəhər yerdə onun təsvirini həkk olunmağa başlanılır. Bütün başqaTanrılar Mərduxun əlinin altında olması təsəvvür edilirdi.Babilistan şimal qonşusu Assuriya tərəfindən süquta uğradıqdansonra Mərdux öz yerini Assuriyalıların Tanrısı Assura verdi və bundansonra artıq hər yerdə onun təsviri həkk olunmağa başlanıldı. BabilistanlılarAssuriyalılara yenidən qalib gəldikdən sonra isə Mərduxyenidən öncə malik olduğu yerə və hörmətə qayıtdı. Sonda BabilistanınKir tərəfindən işğalından sonra Ahura Mazda Mərduxun yerinitutdu.43
3. YunanıstanYunanıstan Avropanın cənub şərqində yerləşən kiçik yarımadadırvə qədim zamanlarda bura mədəniyyət, incəsənət və mütəfəkkirlərmərkəzi olmuşdur. Avropa dillərində bu ölkəni “Greece” adlandırırlarvə Ərəb dilində olan “İğriq” sözü də bundan əmələ gəlmişdir.Yunan adı Yunanıstan bir hissəsi olan “İonia”-nın adından götürülmüşdür.Yunanlar öz ölkələrini “Hellas” adlandırırlar və bu ad daYunanlıların əfsanəvi əcdadının adıdır. Dünyanın bir çox dinlərininəfsanələrlə yaxından əlaqəsi olmasına görə Yunanlıların dini inanclarıvə etiqadları dinşünaslıqda olduqca böyük əhəmiyyətə malikdir.3-1. Qədim Yunanıstanda mövcud olan məzhəbQədim Yunanlar da erkək və qadın tanrıların mövcudluğuna inanırdılar.Onların ən böyük tanrısının adı Zevs idi və bəzən onu ZevsP<strong>at</strong>erus, yəni “Zevs Ata” adlandırırdılar. Bu Tanrını Hindistanlılar“Divs Pitar” və qədim Romalılar “Yupiter” adlandırırdılar. Yunanlılarınsitayiş etdiyi tanrıların əksəriyyəti qədim Ariyayi tanrıları iləeynidirlər. Yunanıstanın bəzi tanrıları bunlarıdr:Apollo (Günəş Tanrısı)Poseydon (Dəniz Tanrısı)Hestia (Qadın Tanrı və ailənin anası)Demeter (Qadın Tanrı, əkinçilik və təsərrüf<strong>at</strong> tanrısı)Hermes (Hikmət Tanrısı)Ares (Müharibə Tanrısı)Sonrakı dövrlərdə insanların düşüncələrində dəyişikliklər meydanaçıxdı və onlar Zevsin Olimp dağının başında oturması və digərTanrıların onun ətrafında toplaşması etiqadını irəli sürdülər. Onlarölümdən sonra həy<strong>at</strong>ın mövcudluğuna inanmırdılar, amma dünyadasəadət və xoşbəxtlik içərisində yaşamaları üçün bütlərə sitayiş edirdilər.Bu bütlər tanrıların, əfsanəvi qəhrəmanların simvolları idilər vəonların kahinləri də var idi.44
3-2. ƏfsanələrBəşəriyyət həy<strong>at</strong>ın sirlərinə aydınlıq gətirməkdə aciz olduğunuanladıqdan sonra müxtəlif anlayışlara və fenomenlərə aydınlıq gətirməkməqsədilə əfsanələr yar<strong>at</strong>mağa başladı və bu yolda uğur əldəetmək üçün xəyal və fantaziyanın gücündən yararlandılar. Əfsanələrinmüxtəlif cəhətləri var idi və onların ən mühimi kamilliyin və mənəviböyüklüyün genişləndirilməsi idi. Elə bu səbəbdən də, bu əfsanələrqurucu qüvvəyə malik olmaları ilə eyni zamanda həm də dağıdıcıqüvvəyə malik idilər. Yəni fəzilətlərlə insan ruhunu qururdu vəmüxtəlif fenomenlərə aydınlıq gətirdikdə isə insanın düşüncəsini dağıdırdı.Bəşəriətdə mövcud olan bütün cəmiyyətlərdə əfsanələr olmuşdurvə bizim hal-hazırda əfsanə adlandırdığımız məsələlər öz zamanındavə öz yerində həqiqət kimi qəbul edilirdi.Firdovsinin “Şahnamə” eposunun birinci hissəsi əfsanədir və buradaRüstəm pəhləvan kimi qəhrəmanlar haqqında danışılır. Rüstəmcəmiyyətdə və dünyada olan bütün əyrilikləri uzaqlaşdırmaq, dəyərlərihakim etməkdən ötrü müxtəlif döyüşlər və müharibələr aparır.Elm nöqteyi-nəzərindən din və fəlsəfə əfsanələrdən əmələ gəlmişdir.Amma din barəsində irəli sürülmüş bu iddialar dini nöqteyi-nəzərdəntam yalnışdır və dindarların bu məsələyə yanaşması tam fərqlidir.Yunanlar da öz əfsanəvi tanrılarına sitayiş edirdilər və onlaraqurbanlar verirdilər. Həmin Tanrılardan bir neçəsinin adını qeyd etmişik.Amma onların və ümumiyyətlə müxtəlif qədim xalqların əfsanəvitanrılarının adlarını qeyd etmək olduqca çətin bir işdir.Yunanlılar ağıllı və dərrakəli idilər. Hələ elmin müxtəlif sahələrinikəşf etmədiklərinə görə əfsanələr yar<strong>at</strong>maqla öz axtarış arxasıncaolan zehnlərini sakitləşdiridilər. Necə ki, yerin və göyün yaradanınasitayiş etməyin əvəzinə müxtəlif bütlərə sitayiş edirdilər. Yunanlılaryavaş-yavaş əfsanələri fəlsəfəyə dəyişməyə başladılar və öz dövrlərindənelmin öncülünə çevrildilər. Qeyd etmək lazımdır ki, başqaxalqlar bu yolda lazımi uğur və müvəffəqiyyət əldə edə bilmədilər.45
3-3. Fəlsəfənin yaranmasıEramızdan təxminə beş əsr öncə Yunanıstanda böyük filosoflarmeydana çıxdı və yeni fikirlər irəli sürməyə başladılar. Bu filosoflarınən tanınmışları Sokr<strong>at</strong>, Pl<strong>at</strong>on və Aristotel idi. (Aristotel Pl<strong>at</strong>onunvə Pl<strong>at</strong>on Sokr<strong>at</strong>ın tələbəsi idi) Aristotelin düşüncələri təxminən ikimin il Avropanın və İslam dünyasının elmi mərkəzlərində rəvactapmışdı və olduqca az mütəfəkkir alimlər bu fəlsəfi düşüncələri tənqidedə bilmişdilər. Yunan fəlsəfəsi və Aristotelin düşüncələri qabaqkıəzəmətini itirməsinə baxmayaraq hələ də alimlər fəlsəfi məsələləriqeyd edərkən onun qədim Yunanıstanda Pl<strong>at</strong>onun və Aristotelin əsərlərindəolan fəlsəfəyə müraciət etməyə bilmirlər. Yunan filosofları öznəzərlərini və düşüncələrini təlim etmək üçün geniş şəkildə əfsanələrdənistifadə etmişlər. Belə ki, hal-hazırda da Pl<strong>at</strong>onun əsərlərinintoplusu müxtəlif tanrıların adları ilə doludur. Onlar tanrılara aid edilmişpis sifətləri özündə əks etdirən epik dastan və hekayələrə etirazlarınıbildirirdilər. Pl<strong>at</strong>onun tanrışünaslıq barədə irəli sürdüyü düşüncələrinəgörə onu müqəddəs Pl<strong>at</strong>on (Divine Pl<strong>at</strong>o) adlandırmağa başladılar.Aristotelin birinci hərəkət nəzəriyyəsini irəli sürdü və təkallahlıqdinlərinin filosofları sonrakı dövrlərdə də onu öz dinlərinintanrısı ilə eyni bildilər.4. RomaQədim dünyanın ən əsas güclü və əzəmətli ölkələrindən biri Romaidi. Roma Avropa, Türkiyə və Suriyanın böyük bir ərazisini özündəcəmləşdirirdi. Romalılar ən qədim zamanlardan belə memarlıq,rəssamlıq, heykəltaraşlıq, ədəbiyy<strong>at</strong> və elmin müxtəlif sahələrindəböyük nailiyyətlər əldə edərək bu sahədə öncülə çevrilmişdilər.Romalılar dördüncü əsrdə xristiyanlığı qəbul etdilər və onun yayılmasıüçün öz qədim mədəniyyətindən geniş şəkildə yararlandılar.46
4-1. Qədim Romalıların dinləriQədim Romalıların dinləri sadə və ibtidai idi. Onların dini mərasimləriimper<strong>at</strong>ora sitayiş etməkdən, qurban kəsməkdən və tanrılarüçün bayramlar keçirməkdən ibarət idi.Qədim zamanlarda Romalıların hamısı məbədi Roma yaxınlığındakıdağlarda yerləşən tanrı Dianaya sitayiş edirdilər və il ərzində keçirilənbayramlarda həmin məbədə üz tuturdular. Onların həy<strong>at</strong>a keçirdikləridini əməllərindən biri müqəddəs odda bişirilmiş müqəddəsyeməklərdən dadmaq idi. Yalnız bu yolla Od Tanrısı onlarla eyni payamalik olurdu. Bu yeməyin hazırlanması və yeyilməsi müəyyən diniadət-ənənələr çərçivəsində keçirilirdi. Həmin adətlərin hamısınıburada açıqlamaq mümkün deyildir. (Ümumiyyətlə müxtəlif dinlərinibadət mərasimlərində yeməkdən istifadə mövcuddur və xristiyanlıqdamövcud olan “tanrının şam yeməyi” da onun nümunələrindənvə qalıqlarındandır).4-2. Numa və Roma tanrılarıTərcümədə ruh mənasını kəsb edən Numa (Numen) etiqadınaəsasən hər bir əşyanın və mövcud hər bir şeyin, insanın, heyvanın,daşların və təbiətdə olan hər bir şeyin ruhu vardır. Bu ruhların bəzilərixeyirxah və bəziləri bədxah idi. Sonradan müqəddəsləşən bu ruhlarqeyri-müəyyən təbiətə malik idilər. Romalılar sonrakı dövrlərdə həminruhlar üçün xüsusi şəxsiyyətlər də yar<strong>at</strong>dılar və onlar barəsindəəfsanələr meydana çıxartmağa başladılar. Romalıların müxtəlif saysız-hesabsızTanrıları var idi və onlardan bəziləri aşağıdakılardır: Yupiter,Canus, Mars, Vesta, Neptun, Vulkan, Venera, Apollon, Minerva,Herkules və s. Yuputer Yunanıstanlıların Zevsi kimi idi və Zevs<strong>at</strong>a mənasını verirdi. O, nur, ildırım, şimşək, tanrısı idi. Ay bədrlənmişolanda yalnız ona sitayiş edilirdi.Mənbə1. Hikmət, Əli Əsğər, Dinlər tarixi, Tehran 19662. Zərrinkub, Əbdülhüseyn, “Vixdan barəsində”, Tehran 197847
3. Nas, Con. B, “Dinlərin ümumi tarixi”, Tərcüməçi: Əli Əsğər Hikmət,Tehran 19914. Mustəfəvi, Əli Əsğər, “Qurbanlıq əfsanəsi”, Tehran 19905. Jiran. F, “Yunan əfsanələri lüğəti”, tərcüməçi: Əbülqasim İsmailpur,Tehran 19966. Şiera. Edvard, “Babilistan lövhələri”, tərcüməçi: Əli Əsğər Hikmət,Tehran 19967. Makkal. Henrita, “Mesap<strong>at</strong>omiya əfsanələri”, tərcüməçi: Abbas Müxbir,Tehran 19948. Dokolanj. Fostel, “Qədim sivilizasiya”, tərcüməçi: Nəsrullah Fəlsəfi,Tehran 19309. F<strong>at</strong>emi, Səid, “Yunan əfsanələri”, Tehran 199648
4. HindistanTəxminən 3500 il bundan öncə özünü Ariyayi, yəni nəcib vəşərafətli adlandıran qövm Mərkəzi Asiyadan Sind çayına (hal-hazırkiPakistan ölkəsinin cənubunda yerləşir)tərəf mühacirət etməyə başladılarvə şərqə tərəf irəlilədikcə sonralar Hindistan adlanan ölkəni hücumlaraməruz qoydular. Elə həmin dönəmdə Ariya qövmündən olanbaşqa bir dəstə sonralar İran adlanan ərazilərə köçdülər. Ariyayi qövmündənolan üçüncü dəstə isə Avropaya tərəfən hərəkətə başladı.Ariyayi qövmlərinin əsil dilləri barədə məlum<strong>at</strong>ımız olmasa dasonralar, yəni mühacirət etdikdən sonra onların dili Hind-Avropadilləri ailəsi adlandırılmağa başladı. Yəni, bu dil ailəsinə daxil olandillər arasında qohumluq əlaqəsi mövcuddur. Hindistanda yaşayanAriyayi qövmünün dili Sanskritdir (Sam-skrita). Bu sözün tərcümədəmənası xoş tərkibli deməkdir və Avesta, qədim fars və Avropa dilləriilə qohumluq əlaqəsinə malikdir. Hind-Avropa dilləri ailəsində qohumluğunmövcudluğu linqvistika elminin inkişafına böyük töhfələrvermişdir. 1Brahmanizm Animizmin inkişaf etmiş formasıdır və buna görədə onun banisinin kim olmasını demək mümkün deyildir. Bu din mə-1 Məsələn; Fars dilində olan “h” hərfi Sanskrit dilindəki “s” hərfinə bərabərdir vətəxmin eyni məna kəsb edir. Nümunə olaraq qeyd edək ki, “Hind” sözü “Sind” vəZərdüştlərin müqəddəs saydıqları “Homa” sözü Hindlilərin də müqəddəs bildiyi“Soma”-ya çevrilir.49
dəniyyət, ictimai adət-ənənənin bir formasıdır. Hər bir şəxs bu mərtəbəyəç<strong>at</strong>maq üçün öz nəfsinə əzab verərək hər şeydən qorumalıdır.Brahmanizmin Hindistan xalqının fərdi və kollektiv həy<strong>at</strong>ında, eynizamanda mədəniyyətində danılmaz rolu vardır.1. HinduizmHinduizm Brahmanizmin təkamül tapmış formasıdır və 8-9-cuəsrlərdə Hindistanın iki görkəmli alimi tərəfindən yaradılmışdır.1-1. Ariyayilərin hücumundan öncə Hindistanda yaşayanyerli əhaliAriyayilərin İrana və Hindistana mühacirətindən öncə bu yerlərinəhalisi alçaqboylu və qaradərili insanlar idi. Onların xüsusi mədəniyyətləri,dinləri, mərasimləri var idi və onların sivilizasiya səviyyəsiMesopotamiya sivilizasiyası səviyyəsində idi. Bu qövm İran ərazilərindədemək olar ki, təmamilə aradan getdi, amma Hindistandaölkənin cənub bölgələrinə tərəf qovuldular. Həmin qövm Dravediləriadı ilə tanınır. Onlar eləcə də, Nəces və yaxud Toxunulmazlar (Untouchables)adı ilə tanınırlar. Gələcəkdə onlar barədə söz açacağıq.Pakistanda, Sind çayının kənarında yerləşən Mohenco-Daro adlı bölgədəaparılan arxeoloji qazıntılarda onların mədəniyyətlərini əks etdirənçoxlu nümunələr aşkar edilmişdir. Bu kəşflərdən belə nəticə əldəetmək olar ki, Hinduizmin bəzi tanrıları Ariyayilərin Hindistana daxilolmasından öncə də mövcud idi.1-2. Müqəddəs kitablarHinduların duaları və dini mərasimləri Sanskrit dilində Vedalar(Vedas- yəni Elm) adlı topluda bir yerdə cəmləşdirilmişdir. Sruti, yənivəhy, ilham və müqəddəs elmlər ləqəbi ilə tanınmışdır. Tarix elminintədqiq<strong>at</strong>çıları Vedaların təxminən 1000-1400 il eradan əvvəl ya-50
andığını bildirirlər və elə buna görə də, eradan qabaq 1500-800-ciillər arasındakı tarixi dönəmi Vedalar dönəmi adlandırırlar. Dörd növVeda mövcuddu və bunlar aşağıdakılardır:1. Riq-Veda, yəni sitayiş vedası2. Yacur-Veda, yəni qurban vedası3. Sama-Veda, yəni musiqi vedası4. Atharva-Veda, yəni Atharvanin Vedası (Vedanın müəllifininvedasının adıdır.Vedaların mətnləri Məntərlərdən (Mantaras), yəni <strong>at</strong>əşin, günəşinvə təbiətin digər simvollarının sitayişində oxunan dualardır və budualar ruzi-bərəkətin çoxalması, məhsuldarlığın artması, günahlarınbağışlanması və s. məqsədlər üçün oxunurdu. Sonrakı dövrlərdəBrahmanlar (yəni ruhanilər) Vedalara şərh və təfsir yazmağa başladılarvə adını Brahmanna qoydular. Brahmannalar həmin duaların nəüçün olmasını müəyyən edirdilər. Tədqiq<strong>at</strong>çılar bu münasibətlə eradanqabar 800-cü ildə 500-cü ilədək olan dönəmi Brahmanna dönəmiadlandırırdılar.Qəbilənin və yaxud bu dini məktəbin əfsanəvi əcdadı Manu, yəniBrahmanların Manusu Dehli yaxınlığında yaşayırdı və onu tanrınınoğlu kimi qələmə verirdilər. Halbuki, o bütün qanunlarını Brahmannadangötürmüşdür.Hindistan mədəni irsində saysız-hesabsız dini, fəlsəfi, irfani vəədəbi kitablar mövcuddur və bu kitabların demək olar hamısı dünyanınmüxtəlif dillərinə tərcümə olunmuşdur. Buna nümunə olaraq hamımızınyaxşı tanıdığı “Kəlilə və Dimnə” kitabını misal çəkə bilərik.“Kəlilə və Dimnə” kitabının Sanskrit dilindəki adı “Pança-Tantra”,yəni beş bölüm deməkdir. Mahabahar<strong>at</strong>a və Ramayana kitablarındaəfsanəvi hərbi, döyüş və şənlik mövzuları bir yerə toplanılmışdır vəbu kitab Hindlilər arasında böyük hörmət və ehtirama malikdir. Qeydolunmuş bu dini və ədəbi kitablar dünyanın bütün böyük dillərinə tərcüməolunmuşdur. Olduqca məşhur və maraqlı kitablardan biri də“Bhagavad-gita”, yəni böyük Tanrının musiqisi adlı kitabdır. Bukitab əslində Mahabahar<strong>at</strong>anın bir hissəsidir və özünün iri həcimli51
olduğuna görə müstəqil şəkildə mövcuddur. Bəzən qısa formada Gitakimi də qeyd olunan bu kitab “Bhakti”, yəni sözün xalisliyi hissəsindəsöz barədə danışılır. Qeyd etdiyimiz kitabın nə dərəcədə əhəmiyyətliolmasını sübut etmək üçün onun davamlı olaraq dünyanın müxtəlifdillərinə tərcümə olunmasını və fars dilində də bu kitabın altınöv tərcüməsinin mövcudluğunu qeyd edə bilərik.Bu kitabda Krişna ilə şahzadə Arcuna adlı bir şəxsin arasındagedən söhbətdən söz açılır. Qeyd etdiyimiz bu kitab 1-ci əsrdə məşhurepos Mahabahar<strong>at</strong>anın tərkibində qeyd olunmuşdur. Bu kitabHindistanlılar tərəfindən bütün dini, elmi və s. kitablardan daha çoxsevilir. Onun nəzm forması eyni formada deyildir, amma bu dəyərlivə qiymətli sözlərin həmin əsərdə mövcudluğu minlərlə insanı özaşıqlərinə çevirmişdir.1-3. Veda tərbiyəsi və mədəniyyətiTəxminə b. eradan əvvəl 6-cı əsrdə Hindu ruhanilərin, yəniBrahmanların ən güclü və qüdrətli vaxtında cəmiyyətdə kəskin təbəqələnməprossesi meydana çıxdı və təxminən 2500 il müddətində özdəhşətli təsirini böyük Hindistan ölkəsinin hər yerində nümayiş etdirdi.Qeyd etmək lazımdır ki, bu təbəqələşmənin qalıqları hələ dəcəmiyyətdə mövcuddur. Tədqiq<strong>at</strong>çılar və sosioloqlar ictimai təbəqələri“Kasta” adlandırırlar. Kasta sözü Portuqaliya dilindən götürülmüşdürvə nəsl mənasını verir. Həmin quruluşda dörd əsas kastamövcud idi:1. Brahmanlar-Ruhanilər təbəqəsi2. Kş<strong>at</strong>riyalar- Şahlar, şahzadələr və döyüşçülər təbəqəsi3. Vişyalar- Tacirlər və torpaq sahibləri, mülkədarlar4. Şudralar-İşçilər və fəhlələrMüxtəlif və fərqli sektalar arasında əlaqələrin mövcudluğu həmşəri, həm də milli adət-ənənə nöqteyi-nəzərindən qəti qadağan idi.Sərt qanunların əksəriyyəti də sonuncu sektaya aid idi. Belə ki, onlarınözlərindən yüksək sektanın nümayəndələrinə toxunması və həttabaxması belə ən böyük günahlardan biri kimi qələmə verilirdi.52
Bunlardan daha aşağı səviyyədə Hindistanın qeyri-Ariyayi yerliəhalisi sayılırdı və onları nəces, yaxud toxunulmazlar (Untouchablestoxunulmzlar)adlandırırdılar. Bu sektaya aid olan insanların digərdörd sektaya aid insanların yaşadığı məhəllərindən keçmələrinə beləicazə vermirdilər. Onlar zibil və digər tullantıları toplamaq üçün zərurətüzündən həmin məhəllələrə daxil olanda həmin məhəllədə olmalarınıuca səslə bildirmək məcburiyyətində idilər. Nəceslərin bu işigörmələrində əsas məqsəd dörd sektaya aid insanları onları görməməsizərurətindən doğurdu və əgər təsadüfən həmin dörd sektaya aidinsanlardan kimsə nəceslər sektasına aid bir şəxsi görsəydi qüslalaraq özlərini paklaşdırmalı idilər. Alış-veriş də bir-birilərini görmədən,yəni pulu bir yerə qoymaq və sonra aşağı sektaya aid insanlarınhəmin pulu götürməsi ilə baş tuturdu.Müqəddəs kitabların tilavətinə qulaq asmaq da onlar üçün qadağanedilmişdi. Əgər onlardan kimsə müqəddəs kitabların tilavətinəqulaq asardısa onu cəzalandırırdılar və qulağına əridilmiş qurğuşuntökürdülər.Məsələnin ən təəccübləndirici məqamı bundan ibarət idi ki, Nəcesvə yaxud Toxunulmazlar sektasına aid insanların özləri də bu vəziyyətisəhv qiymətləndirərək bunu öz hüquqları kimi qəbul edirdilər.Onların inancına əsasən bu bədbəxtlikləri ötən həy<strong>at</strong>larında törətdiklərigünahlardan və pis işlərdən əmələ gəlmişdir. Dörd Sekta arasındaolan fasiləni azaltmaq və Nəcesləri müdafiə etmək sahəsində <strong>at</strong>ılmışhər bir addım şəriət baxımından qəbul olunmurdu və bağışlanmaz birgünah kimi qəbul edilirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, həmin dörd sekta2000-dən artıq müxtəlif sektaların tarix boyu qruplaşmasından yaranmışdır.Bu ictimai problem sonda 1955-ci ildə rəsmi şəkildə ləğvedildi və hal-hazırda həmin adət-ənənənin yalnız cüzi bir hissəsi gözəçarpmaqdadır.Qanqa tərcümədə sürətli axan mənasını verir və coşub-daşan vəbərəkətli olan bu çay Hindistanın böyük bir hissəsində axmaqdadır.Qanqa çayı olduqca müqəddəs sayıllır və bu çayda, xüsusən Benares53
ayında qüsl almaq ən mühüm ibadətlərdən biri kimi qəbul edilir. 1Hindlilər nilufər gülünü də müqəddəs qəbul edirlər.Qurban kəsmək və xüsusən də, <strong>at</strong> qurban kəsmək ibadət əməllərindənbiri kimi onların arasında geniş yayılmışdır. Buddizm və CaynizminHindastana hakim kəsildiyi illərdə bu adət dayandırıldı. BuddizminHindistanda aradan getməsindən sonra arzu-istəklərinə ç<strong>at</strong>maqüçün qurban kəsilməsi anlamı yenidən gündəmə gəldi və bu adətindiyə qədər də davam etməkdədir. Son əsrlərə qədər insanın qurbankəsilməsi də mövcud idi və bu qeyri-insani adət hal-hazırda qadağanedilmişdir. 2Ahimsa, yəni canlılara əzab verməkdən uzaq olmaq sonrakıdövrlərdə Caynizmin əqidəsinin banisi Mahaviranın təlimlərinin təsiriilə diqqət mərkəzinə gəldi və indiyədək də bu düşüncə tərzinə ciddişəkildə riayət olunmaqdadır. Bu təlimlərə və düşüncə tərzinə əsasənheyvanların ətini yemək qeyri-əxlaqi bir iş kimi qəbul olunur. Budüşüncə tərzi Hindlilərin həy<strong>at</strong> və yaşayış tərzinə də inanılmaz təsirlərqoymuşdur.Hindlilər ölülərinin cənazələrinin xüsusi mərasim təşkil edərəkyandırırlar və külünü Qanqa çayının sularına səpirlər. Qədim zamanlardaadət-ənənə belə idi ki, ölən insanın cənazəsini yandırdıqları zamanonun həy<strong>at</strong> yoldaşı da öz vəfadarlığını nümayiş etdirmək məqsədiləyanar odunların arasına uzanırdı və öz əri ilə birlikdə yanırdı.Belə qadınlara S<strong>at</strong>i, yəni vəfalı və fəzilətli xanım adı verilirdi. (ƏsliSanskrit olan bu sözdən Ərəb və Fars dillərində çox möhtərəm xanımlarıntərifi zamanı istifadə edilir). Belə fədakarlığa dözə bilməyənqadınlar isə saçlarını qırxdırırdılar və xeyirli işlərlə məşğul olurdular.Həy<strong>at</strong> yoldaşlarının diri-diri yandırılması adətini ilk dəfə olaraq İngilislər1829-cu ildə Hindistanın bəzi bölgələrində qadağan etdilər və1 Bu mərasimlərdən biri də on iki ildə bir dəfə baş verir. Belə mərasimlərdən biri1998-ci ilin Bahar fəslində keçirildi. Mərasimdə təxminən on milyon Hindli iştirakedirdi və mərasimdə nizam-intizamın qorunması üçün iyirmi beş min polis cəlbolunmuşdu.2 İnformasiya agentliklərinin məlum<strong>at</strong>ına görə Hindlilərin bəziləri undan insanınheykəlini hazırlayaraq onu qurban kəsmişdilər.54
u qadağa getdikcə Hindistanın bütün bölgələrində həy<strong>at</strong>a keçirilməyəbaşladı. Saib Təbrizi yazır: “Heç kim Hind qadınları kimi sevgi vəeşqdə mərd və vəfalı deyil. Sönmüş şam yolunda yanmaq da hər pərvaninişi deyil.”1-4. Upanişadların fəlsəfəsiBrahmanın zamanında (Eramızdan əvvəl 800-500-cü illərdə)qurban etmək dini adət-ənənəsi ifr<strong>at</strong> nöqtəsinə ç<strong>at</strong>dı və onun genişlənməsilədinin ən dərin düşüncəli və mənalı məsələləri belə unudulmağabaşlanıldı. Atın və digər canlıların qurban kəsilməsi ölkənin iqtisadiyy<strong>at</strong>ınaböyük zərbələr vurdu və şahlıq xəzinəsi boşaldı. Elə bunagörə də, Brahmanlar çıxış yolunun yalnız dində referendumunaparılmasında və yeniləşdirilməsində gördülər. Onlar meydana ikinöv ideologiya çıxartdılar:1. Aranyakelər (Aranyakas), yəni meşə namələri. Bu namələrdəözlərinə müxtəlif zülmlər edən insanlara aid məsələlər barədə söz açılıb.2. Upanişadlar (Upanishads), yəni yaxın oturmaq və daha genişaçıqlama versək dinin sirlərini öyrənmək məsələlərinə aydınlıq gətirilib.Upanişad daha böyük şöhrət qazandı. Bu kitab ilk dəfə alim, incəsənətçivə arif şahzadə olan Hindistanın müsəlman padişahı ŞahCahanın oğlu Daraşukuhun zamanında İslam irfanı ilə Hinduizimarasındakı oxşar cəhətləri ç<strong>at</strong>dırmaq məqsədi ilə hicri-qəməri tarixiilə 1067-ci ildə fars dilinə tərcümə olunmuşdur. Bu kitabı “Böyüksirr” adlandırmışdılar. (Əcnəbilərin Upanişadla ilk tanışlığı da elə bukitabın köməkliyi ilə baş tutmuşdur).Upanişad Vedanta, yəni “Vedaların sonu” adı ilə də adlandırılmışdır.Bu kitab Vedaların daxilini açıqlayır və insanların diqqətinizahiri yayınmalardan mənəvi böyüklüyə və b<strong>at</strong>ini məzmunlara diqqətyetirməyə çağırır. Qeyd etdiyimiz bu kitab bütün dünyada tanınmışkitablardan biridir.55
1-5. Hinduizmin əsaslarıHinduizmin əsasları Brahmanların dini adət-ənənələrinə və antikkitablara etiqad və ehtiramdan, qədim dövrlərdə zühur etmiş tanrılarasitayış etməkdən ibarətdir. Ruhun yeni cismlər içərisində yenidənyerləşməsi və əlaqələr qurmaqda, eləcə də, ailə qurmaqda ictimai təbəqələşməyə,yəni kastalara riayət etmək, diri varlıqlara, xüsusən dəinəyə hörmət etmək bu dinin əsas prinsiplərindən biridir.Hindular inəyi ən müqəddəs heyvan kimi qəbul edirlər və onunheykəlini mənzillərdə, məbədlərdə və şəhər meydanlarında yerləşdirirlər.İnəklər küçələrdə azad şəkildə dolanırlar və dükanlarda olanmeyvə və tərəvəzləri yeyirlər, tıxaclar yaradırlar və onların belə hərəkətlərinəheç kim etiraz belə etmir. İnəyin ətindən və dərisindənistifadə etmək qəti qadağandır və inək öləndə həmin inək xüsusi dinimərasim keçirərək torpağa tapşırılır. İnəkdən əlavə digər heyvanlaraqarşı da hörmət və ehtiram çoxdur. Bu canlı xırda həşər<strong>at</strong>dan filə qədərola bilər. Amma Hindistanın digər bölgələrində hindular yaşamadıqlarıüçün bu yerlərdə vəziyyət adidir. Hinduların azlıq kimi yaşadıqlarıərazilərdə isə inəyin kəsilməsinin və ətinin s<strong>at</strong>ışa çıxarılmasınıntam açıq formada həy<strong>at</strong>a keçirilməməsi üçün müxtəlif tədbirlərhəy<strong>at</strong>a keçirilir. Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi Hidular keçi və digərheyvanların ətindən istifadə edirlər, amma bəzi yerlərdə isə hətta yumurtanınyeyilməsinə belə qadağa qoyulmuşdur. İnsanın daxilinin dəmübarək olması üçün İnəyin sidiyinin içilməsi və peyinin yeyilməsigeniş yayılmışdır və Hindlilərin bir çoxu təzə inək sidiyi əldə etməküçün əllərində müxtəlif qablarla otlaqlarda inəklərin arxasıyca qaçırlar.Həmin sidiyin bir hissəsini içirlər və qalan hissəsini əllərinə, üzlərinvə paltarlarına vururlar. Zahı qadının və Hindistan torpaqlarındankənara çıxmış insanların pak olması üçün onlar “Pança qavya”,yəni inəyə aid olan beş şey-süd, q<strong>at</strong>ıq, yağ, sidik və peyin yeməlidirlər.Bəzən də, hər hansı bir yerin pak olması üçün bir inəyi müəyyənzaman ərzində orada saxlamalıdırlar və bu müddət ərzində həminyerə lazımi qədər inək sidiyi və peyini dəyməlidir. Hindular üçün təxminənAmin mənası verən “Om” sözü olduqca müqəddəsdir və iba-56
dətlər, xüsusi mərasimlər zamanı həmin sözü xüsusi avazla təkrarlamağabaşlayırlar. Bu söz Tanrının ən böyük adıdır və müqəddəslikdəYəhudi dinindəki “Yəhvə” adına çox bənzəyir.1-6. Veda TanrılarıHindlilər qəribə adlara və görünüşlərə malik olan çoxlu saydayer və göy Tanrılarına inanırlar və onların hər birisi üçün əzəmətlibütxana inşa edirlər. Bu Tanrılar arasında yaxınlıq və qohumluq əlaqələridə mövcuddur. Onların hər birinin cismi və ruhi xüsusiyyətləriHinduların müqəddəs və dini-mədəni kitablarında geniş şəkildə açıqlanmışdır.Müxtəlif dövrlərdə tanrıların insan və heyvan formalarınd<strong>at</strong>əzahür etmələri məsələsi də diqqət yetirilməsi vacib olan məqamlardanbiridir. Tanrıların da kastalara uyğun olaraq qruplara bölünməsimövcuddur. Hinduların ən tanınmış və məşhur tanrıları aşağıdakılardır:1. Aqni (Agni), yəni <strong>at</strong>əş2. Varuna (Varuna), yəni səma3. İşvara (İsvara), yəni qüdrətli və aliməqam4. Rurdra (Rurdra), yəni dəhşətli5. Rama (Rama), yəni ürəyəy<strong>at</strong>an6. Krişna (Krishna), yəni tünd mavi7. Yama (Yama), yəni ölülərin ruhlarına hakim Tanrının arabaçısı.Zərdüştlükdə Yamanın müqabilində Cəm dayanır.8. Aşvin (Asvin), yəni <strong>at</strong> çapan. Hindu dinində iki mələkin adıdır.Onların dini nəzərlərinə əsasən bu iki səmavi həkim insanüçün sağlamlıq, xoşbəxtlik və var-dövlət gətirir.Çirkin, eybəcər və pis z<strong>at</strong>lı dişi bütə, yəni tərcümədə qara mənasınıverən Kaliyə sitayiş edənlər bu büt üçün hədiyyələri yol kəsməkləəldə edə və oğurluq ilə əldə etdiyi qəniməti ona hədiyyə edəbilərlər. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, bütləri çox gözəl düzəldirlər.Belə ki, Fars ədəbiyy<strong>at</strong>ında, ümumiyyətlə klassik şərq ədəbiyy<strong>at</strong>ındabüt dedikdə gözəl məhbub nəzərdə tutulur.57
Hinduların sitayiş etdikləri bütlərin bəziləri bütxanalarda vəbəziləri evlərdə saxlanılır. Bütlərin əksəriyyəti məxsusi görünüşləriolan metal oyuncaqlardır. İnsanlar belə bütləri mağazalrdan alaraqevlərinə gətirirlər. Onlar əldə etdikləri bu oyuncaqlarla insanlarladavrandıqları kimi davranırlar. Belə ki, onları yuxudan oyadırlar, paltargeyindirirlər, onların qabaqlarına yeməklər qoyurlar, onları tərifləyirvə bəzən də tənbeh edirlər.1-7. Üç tanrıHindistan Ariyayiləri bir çox müşriklər kimi dünyanın yaradıcısıolan Tanrıya da inanırdılar və onu Brahma, yəni əzəli və əbədi olanvarlıq adlandırırdılar. Onların ilk zamanlarda bütləri və bütxanalarıyox idi. Dini mərasimlərini isə açıq havada həy<strong>at</strong>a keçirirdilər və onlarınsitayiş etdikləri Tanrılar səma cismləri olan erkək Tanrılar idilər.Sonrakı dövrlərdə saysız-hesabsız bütlər və bütxanalar meydanaçıxdı və Ana ilahə, yer ilahəsi, Kobra ilanı və sair məfhumları daTanrılaşdıraraq öz Tanrılarının cərgəsinə əlavə etdilər.Hinduların üç tanrısı (Hindu Trimurti) aşağıdakılardır:1. Brahma; Dünyanın yaradıcısı və xaliqi.2. Şiva (Siva); Fani edən Tanrı. Bu Tanrının dörd əlli rəqs edənheykəli hər yerdə gözə çarpır. Şivanın rəqs eləməsi, onun məhv edəbilməsi və yenidən yar<strong>at</strong>maq qabiliyyətinə malik olmasını nümayişetdirir.3. Vişnu (Vishnu); Qoruyucu Tanrı. Vişnunun 1000 adı mövcuddurvə Hindistanın dini əfsanələrində 1 onun insanlara yardım etməküçün on cildə düşməsi qeyd olunmuşdur. Vişnanın cildləri bunlardır:Balıq, tisbağa, qaban, liliput, yarı insan və yarı şir olan məxluq,əlində balta tutmuş Rama, Rama, Krişna, Budda, Kalki. Hindularınadini nəzərincə Buddizmin banisi olan Budda və qiyamət günüzühur edəcək şəxs Kalki dünyanı islah etmək və yenidən düz yola dəvətetmək üçün əllərində qılınc, <strong>at</strong> üstündə zühur edəcəklər.1 Şahnamədə də əfasənəvi Simurğ quşu belə xidmətlər göstərir.58
Hinduizmin saysız-hesabsız firqələri vardır və onların hamısısülh və əmin-amanlıqla bir yerdə yaşayırlar. Bu firqələrin davamçılarıdinin xüsusi bir sahəsinə daha çox diqqət ayırırlar və çox vaxt daTanrılardan birinə tapınırlar. Şiva və Vişnu tərəfdarları ayrı-ayrılıqdaböyük dəstələr yarada bilmişlər.Şivaya sitayiş edənlər onun cinsiyyət üzvünə də, yəni onun erkəkliküzvü olan Linqaya da sitayiş edirlər. Bəzən də onun qadın cinsiyyətüzvünü Yoni adlandıraraq onu boşqab formasında hazırlayırlarvə erkək cinsiyyət üzvünü isə onu üzərində yerləşdirirlər. Linqanınheykəli və məbədlərinin sayı çoxdur. Sonsuzluq bəlası və nəslin artırılmasısahəsində mühim rol oynaması qədim zamanalardan bu inancıngeniş şəkildə yayılmasına gətirib çıxarmışdır. Cinsiyyət orqanınasitayiş edənlər qeyd olunmuş heykəllərdən kömək istəyirlər. Onlarüçün insanların əsrlər boyu saxladıqları abır-həyanın mənası yoxdur.Vill Dorantın sözlərinə əsasən Qandi qərb missionerlərinin Hindlilərincinsiyyət orqanına sitayiş etmələrinin eybəcərlikləri barədə yazmalarındangileylənirdi. 1Linqaya hörmət və ehtiram məqsədilə ona ibadət üçün inşa edilmiş12 məbəddən biri də Suman<strong>at</strong> məbədidir. On dörd qızıl gümbəzi,saysız-hesabsız sərvəti olan bu məbəd Soltan Mahmud Qəznəvinitəhrik etdi. O, hicri-Qəməri tarixilə 416-cı ildə ora hücum etdi və oradaolan qızıl, gümüş, ləl-cəvahir<strong>at</strong> və bütün qiymətli şeyləri taladı.Hindular Sultan Mahmud Qəznəvinin bundan öncə digər bütxanalarahücum edərək qarət etməsini Suman<strong>at</strong> bütxanasında olan bütün digərməbədlərdəki bütlərə qəzəblənməsi ilə açıqlayırdılar və elə buna görəbu məbədə daha çox diqqət ayırırdılar. Soltan Mahmud böyük qoşunlabüt sındırma şüarı altında Suman<strong>at</strong> məbədinə hücum etdi və saysız-hesabsızhinduları qətlə yetirdikdən sonra öz ağır gürzü ilə Linqaheykəlinin başından vurdu. O, öz böyük qələbəsini nümayiş etdirməkdənötrü həmin heykəlin bir parçasını Qəzneyn şəhərinə gətirdivə cümə məscidinin kənarında insanlara göstərdi. Eləcə də, həmin1 Sivilizasiya tarixi, Tehran, cild 1, səh 59159
heykəlin bəzi hissələrini Məkkəyə və xilafətin mərkəzi olan Bağdadavə digər İslam ölkələrinə göndərdi. 1Şivaya sitayiş edən dəstələrdən başqa birisi də Lanqav<strong>at</strong>dır, yəniLinqa daşıyıcılarıdır. Bu firqənin əsası 12-ci əsrdə qoyulmuşdur.Onlar balaca bağlama içərisində olan Linqanın xırda heykəllərinindaim boyunlarından asılı vəziyyətdə gəzdirirlər. İnsan qurban kəsməkvə ölülərin kəllə sümüklərində şərab içmək də Şiva firqələrindən bəzilərinəaid edilir. Tərcümədə güc mənasını verən Şakti firqəsinin davamçılarınıninancına əsasən ilahi qüvvə zərif cinsin daxilində yerləşmişdir.Elə buna görə də, şakti məbədlərində gənc qız və qadınlarrəqs edirlər. Bəzi firqələrdə daha vəhşi rəqslərin, qulaq b<strong>at</strong>ıran səslərinçıxarılmasının və dəlilərin qeyri-adi hərəkətlərinə bənzər rəqslərinedilməsinin ruhun təkamülünə kömək etməsi bildirilir.Hinduizmdə qədim zamanlardan xüsusi terminlər mövcud olmuşdurvə Buddizm də həmin dini terminlərdən biri ola bilər. Sonəsrlərdə Hinduizmin xristiyanlıq və Avropa mədəniyyətilə tanışlığındansonra 1828-ci ildə Kalk<strong>at</strong>ada Ram Mohan Roy tərəfindən “Brahmosamac” (yəni Brahmanlar təşkil<strong>at</strong>ı) adlı islah<strong>at</strong>çı hərək<strong>at</strong> yarandı.Həmin hərək<strong>at</strong>ın əsas məqsədi Hinduizmi müşriklikdən və xüraf<strong>at</strong>danuzaqlaşdırmaq idi. 1875-ci ildə isə Bombey şəhərində DayanandaSarasv<strong>at</strong>i tərəfindən “Ariya samac” (yəni qədim Hinduizmə qayıtma)hərək<strong>at</strong>ı meydana çıxdı. Ramakrişna da dinlərin vəhdəti və birliyinəəsaslanan yeni əqidə yar<strong>at</strong>dı və bir qrup insanlar da onun islah<strong>at</strong>çıməktəbinə daxil oldular. Bu üç firqənin Hindistan cəmiyyətində azdavamçıları vardır və Hinduizm xristiyanlığa meyilliləşməkdədir.Bu hərək<strong>at</strong>ın əksinə olan hərək<strong>at</strong>, yəni xristiyanlığın Hinduizməyaxınlaşması “Teosofi” (Teosophy) adlandırılır. Bu hərək<strong>at</strong>ı xanımBlav<strong>at</strong>ski və xanım Besant meydana çıxartdılar. Bu məktəb “NewAge”, yəni “Yeni əsr” məktəbinə çevrilmişdir.1 Suman<strong>at</strong> məbədi dəfələrlə dağıdılmışdır və onun hal-hazırkı binasının əsası 1951-ciildə qoyulmuşdur.60
1-8. Karma, Samsara, Mokşa və NirvanaTərcümədə rəftar, davranış və əməl mənasını verən Karma qanunlarınaəsasən insan öz əməllərinin nəticələrini bu dünyaya yenidənqayıtdıqda görə bilər. Yaxşı əməl sahibləri sonrakı mərhələdərifah və xoşluq içərisində yaşayacaqlar, amma pis əməl sahibləri isəyenidən qayıtdıqda səfillik və bədbəxtlik içərisində yaşayacaqlar.Bəzilərinin heyvan şəklində qayıtması da mümkündür. Ruhun digərcanlılarda yerləşməsinə inanan insanların bəzilərinin əqidəsinə görəinsanın qayıtması dörd cür ola bilər. Bu cansızlardan tutmuş insanlaraqədər ola bilər və əlifba sırasıyla tərtib etsək belə alınar:1. Rəsx; Ölən insanın ruhunun daşa köçməsi2. Fəsx; Ölən insanın ruhunun bitgiyə köçməsi3. Məsx; Ölən insanın ruhunun heyvana köçməsi4. Nəsx; Ölən insanın ruhunun insana köçməsiTənasux (İnsanın ruhunun yeni bədənə transformasiya olunması)mənasını verən Samsara dünyanın bir çox din və məzhəblərində (Yəhudilik,xristiyanlıq və İslam dinin bəzi səhv firqələrində) müxtəlifadlar altında mövcuddur. Amma Hinduizmdə bu əqidə böyük əhəmiyyətəmalikdir. Hinduizm davamçılarının nəzərincə insan ruhu cisimləridəyişməkdə davam edir. Yəni bu dairəvi hərəkətdə dəyişəncismlər olur, amma ruh eyniliklə qalır.İnsanın dayanmadan dövr edən və əzab-əziyyətlə dolu ruhuncismlərdə yerləşməsində yeganə çıxış yolu onun Moşkanı (Azadlığı)əldə etməsi və Nirvanaya ç<strong>at</strong>masıdır. Bu söz tərcümədə sakitlik vəsabitlik, amma terminalogiyada isə “Allahın fənasına və varlığına qovuşmaq”deməkdir.1-9. Vücudun vəhdəti (Vəhdəti-vücud) fəlsəfəsiHindu alimləri və filosoflarının nəzərincə həmin dinin saysızhesabsızTanrıları bir Allahın təzahürləridir və bütün varlıqlar ilahiliyinəzəmətli bədəninin üzvləridir. Onların nəzərincə bu dünya və ondaolan hər bir şey xəyaldan başqa heç nə deyildir. Bu xəyalı Maya,yəni yalan və təvəhhüm adlandırırlar. Onların inanclarına görə bütün61
u xəyallar və yalan surətlər sonda məhv olacaq, həmişə var olanBrahman qalacaq. Son əsrlərdə Hinduizm irfanı qərbliləri öz sehrinəsalmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, İslam irfanı da qərblilərin bir hissəsiniİslam dininə yaxınlaşdırmışdır.Hinduizmin əxlaq qanunları, sufiliyi və zərif düşüncələri qədimzamanlardan indiyə qədər özünəməxsus cazibəyə malik olmuşdur.Bəzilərinin sözlərinə əsasən Hinduizmin bəzi düşüncələrinin həmXristiyanlıq, həm də İslamda olan sufi əhlinə düşüncə baxımındangüclü təsiri olmuşdur. 1Hinduların imanlarının əsası dörd məfhumdan ibarətdir:1. Ruhun ilahiliyi2. Varlıqların vəhdəti və birliyi3. Tanrıların vəhdəti və birliyi4. Dinləri və məzhəblərin vəhdəti və birliyiHinduizm özünə qapanmağı və özünü mərkəzləşdirməyi qəbuletmir və hər bir Hindus öz dinindən əlavə dünyanın hər hansı dinlərindənbirini qəbul edə bilər. Amma buna baxmayaraq Hinduslarınarasında ən kəskin təəssübkeşlik mövcudur. Yalnız bir məsələni qeydetsək kifayət edər ki, Mh<strong>at</strong>ma Qandi Hindularla Müsəlmanlar arasındabərabərliyə inandığı üçün bir qrup Hindusun düşməninə çevrildivə sonda həmin təəssübkeş Hinduslardan biri onu güllə ilə qətlə yetirdi.Son zamanlar Hindusların təəssübkeşliyi daha da güclənmişdir.Bunun ən yeni və amansız təzahürü Babərilər məscidinin dağıdılması,çoxlu sayda müsəlman və hindusun həmin hadisədə ölməsidir.Onların bu işi etməkdə bəhanələri isə Babəri məscidinin yerləşdiyiməkanın Ram bütünün doğulduğu yer olması idi. Onlar belə iddiaedirdilər ki, Vişnu həmin yerdə Ram bütü formasında gözə görünmüşdüvə Hinduslar həmin məkanda bütxana tikmişdilər. Ammasonralar həmin məbəd məscid formasına salınmışdır. TəəssübkeşHinduslar bu bəhanələri əllərində saxlayaraq öz bütlərini məscidindağıntıları üzərində yerləşdirmişlər və onlara sitayiş etməyə başla-1 Mircea Eliade (ed), The Encyclopedia of Religion, vol 15, pp 1-46062
mışlar. Hinduslar həmin yerdə Ram məbədinin inşa etmək istəyirlər,amma müsəlmanların İslami məscidin Hindus bütxanasına dəyişdirilməsiməsələsinə kəskin etirazlarına görə məsələ hələ də havada qalmaqdadır.Hindusların Kəşmirdə törətdikləri cinayətlər də diqqətə layiqdir.Onların İslam dini və müsəlmanlarla savaşması və bu məqsəd uğrundaSionist İsrail rejimi ilə əməkdaşlıq aparması www.Hindruunity.com internet saytında aydın şəkildə öz əksini tapmışdır.1-10. Yoqa fəlsəfəsi, yaxud Cukyan metoduHindusların nəzərincə həqiqətə ç<strong>at</strong>maq və qadir Allaha qovuşmaqyalnız yoqanın köməkliyi ilə mümkündür. Yoqa çətin və nəfəskəsiciəzablara dəlalət edir və çox zaman sakit oturmaq, bardaş qurubdüşünməklə meydana çıxır. Amma bunun üçün başqa metodlar damövcuddur. Məsələn; dayanmaq, başaşağı durmaq, əyilmək, qollardansallanmaq və üzərinə mismarlar vururlmuş taxtanın üzərindəuzanmaq. Bu işlər on il belə davam edə bilər və bununla yanaşı digərçətin məqamlar, suyu önünə qoyub susuz vəziyyətdə ona baxmaq kimiməşəqqətli anlar yaşanıla bilər. 1Nəfəsin həbs edilməsi məsələsi belədir ki, güclü məşqlərdənsonra tənəffüs sayları aşağı düşməyə başlayır və əsil yoqaçı bir ildəbir neçə dəfə nəfəs almaqla yaşaya bilir. Yoqa ilə nəbzin vurmasınıvə bədənin digər fəaliyyətlərini də ələ almaq olur. Belə hallarda insanbədəni digər yollardan istifadə etməklə sağ qala bilir. Belə ki, Yoqailə məşğul olan şəxsi altı ay ərzində qəbrdə dəfn edirlər və altı aydansonra onun qəbrini açdıqda sağ olduğunu görürlər. 2Bu qədər çətinliyə və əzab-əziyyətə dözmənin həqiqətə ç<strong>at</strong>maqüçün həy<strong>at</strong>a keçirilməsinə baxmayaraq belə ağır əziyyətlərə tab gətirməkyeni bacarıq və kəramət əldə olunması ilə nəticələnir. Yoqaçı1 Yoqanın adətləri və bunun üçün, yəni insan üçün lazım olan bütün şərtlər P<strong>at</strong>ancalikitabında qeyd olunmuşdur. Böyük alim Əbu Reyhan Biruni bu kitabı Ərəb dilinətrəcümə etmişdir.2 Bunun həqiqət olmasına şübhə var (Redaktor)63
elə məsələlərin onun kəmala ç<strong>at</strong>ması yolunda maniə kimi qəbul edirvə çox vaxt belə qeyri-adi vərdişləri heç vaxt üzə çıxartmır.Qərb alimləri bir neçə yoqaçı üzərində təcrübələr apardıqdansonra həmin halların bəzilərinin həqiqi olmasını sübuta yetirmişlər.Məsələn, 1936-cı ildə Doktor Brossun başçılığı altında həkim heyətinəfəsin həbsi barəsində təcrübə və tədqiq<strong>at</strong>lar apardıqdan sonra öznəticələrini çap etdirmişlər. 1 2. CaynizmBrahmanizmin qollarından biri də Caynizmdir. Cayna söznünmənası “Qalib” deməkdir və bu firqə eradan qabaq 6-cı əsrdə meydanaçıxmışdır.2-1. Mahaviranın sərgüzəştləriCaynistlərin nəzərincə bu firqənin banisi Mahavira (yəni, böyükqəhrəman) olmuşdur. O, özündən min illər öncə ərzində mövcud olaniyirmi üç liderlərdən sonra gələn iyirmi dördüncü liderdi. Mahaviraeradan altı əsr öncə Hindistanın zadəgan ailələrindən birində dünyayagöz açmışdır. O, otuz yaşında dünyadan uzaqlaşdı və uzun illər boyuəzab-əziyyət çəkdikdən sonra həqiqətə ç<strong>at</strong>dı. O, özü yar<strong>at</strong>dığı məzhəbigenişləndirdikdən sonra eradan öncə 526-cı ildə cismi boşaldaraqNirvanaya qovuşdu.2-2. Fəlsəfə və əxlaqBu firqə davamçılarının ən təəccübləndirici adətlərindən biri onlarınpaltar geyinməni haram bilmələridir. Belə ki, onların nəzərincəMahavira özünə əzab-əziyyət verməklə dünyəvi bağlılıqlardan qurtarmaqistəyəndə fikrinin abır-həya məsələsinə bağlı qalmasını görəndəbütün paltarlarını əynindən <strong>at</strong>dı və ömrünün sonunadək lüt yaşadı.1 Presse Medicale, 14 oktyabr 193664
Eradan qabaq 79-cu ildə bu məzhəb davamçıları arasında paltarsızlığınhəddi barəsində ixtilaf və parçalanma meydana çıxdı. Beləliklə,bu tarixdən sonra həmən məzhəb davamçıları iki yerə bölündülər:Digambara, yəni “səmalibaslılar” heç bir paltar və libası qəbuletmədilər, amma Svetambara, yəni “ağlibaslılar” azacıq parçadan istifadəetməyə icazə verdilər. Hindistan inqilabının rəhbəri Qandi buməzhəbin təsiri altına düşərək cavanlıqda tikdirdiyi bütün paltarlarınıkənara qoydu və az miqdarda ağ rəngli parçadan istifadə etməyəbaşladı.Bəzən xarlıq və səfillik fəzilətlərdən hesab edilir. Səmalibaslılarınnəzərincə qadınlar kamilliyə ç<strong>at</strong>a bilməzlər və onlar yenidən budünyaya kişi cildində gəlmələrini gözləməlidirlər. Caynizm davaçılarındanvarlıq həqiqətini tanımaq barəsində qalan hekayə filin qaranlıqyerə salınması və insanların tam qaranlıqda əllərini filə toxundurmaqlaonu tanımaq istəməsi və sonda hamısı səhv mühakimə yürütməsihekayəsidir. 12-3. AhimsaCaynizm Brahmanizmin təlimlərini qəbul etməkdən əlavə meydanayeni məsələlər çıxartdı və kəskin əxlaqi qaydalara riayət olunmasın<strong>at</strong>əkid göstərməyə başladı. Caynistlərin əqidəsinə görə iki yollanic<strong>at</strong> tapmaq mümkündür; Birincisi əzab-əziyyət çəkməklə və ikincisiAhimsa, yəni canlılara əzab verməməklə. Bu firqənin inanclarınaəsasən əkinçilik və kənd təsərrüf<strong>at</strong>ı ilə məşğul olmaq haramdır, çünkiəkinçilikdə torpağın qazılması hansısa həşər<strong>at</strong>ın və yaxud qurdunölümünə səbəb ola bilər. Torpağın altında yetişən tərəvəzlərdən, ocümlədən çuğundur, kök, turp və kartofdan istifadə etmək də haramdır.Çünki, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi bu tərəvəzlərində çölə çıxarılmasıüçün yeri qazmaq lazımdır. Bu məzhəb davamçıları ev vəvəhşi heyvanların müalicəsi üçün böyük xəstəxanalar inşa etmişlər və1 Bu hekayə Mövlana Cəlaləddin Ruminin Məsnəvisinin üçüncü dəftərində səhifə1259-1268-də qeyd olunmuşdur.65
çox vaxt da ağızlarına parça bağlayırlar. Parçanın bağlamasının dasəbəb hər hansı bir xırda canlının onların ağzına getməsi və oradaməhv olmasının qarşısı alınsın. Onlar hər hansı bir qurdun və yaxudcanlının ağızlarına daxil olub orada məhv olmasının qarşısını almaqüçün suyu çox təmizləyirlər. Eləcə də, tovuz quşunun lələklərindənhazırlanmış süpürgələrdən istifadə edərək qarşılarına çıxan xırda həşər<strong>at</strong>larıyollarından uzaqlaşdırırlar. Yemək və içməkdən imtina etməkləintihar etmək ən fəzilətli işlərdən hesab edilir və Mahaviranınözü də dünyasını belə intihar yolu ilə dəyişmişdi.2-4. Dini kitablarCaynizm davamçılarının da yazılı dini irsi və mədəniyyəti mövcuddur.Onların dini kitablarının sayı təxminən otuz doqquza ç<strong>at</strong>ır.Səmalibaslıların müqəddəs saydığı kitabın adı Prakarana və Ağlibaslılarınmüqəddəs saydığı kitablar isə Aqama və Sidanta idi.2-5. DavamçılarHal-hazırda Hindistanda Caynizmin təxminən iki milyon davamçısımövcuddur və artıq onlar paltar geyirlər və dilənçilik əvəzinəticarətlə məşğuldurlar. Yəni onların maddi durumu çox yaxşıdır. Onlaröz məzhəblərində və inanclarında yeniləşmə aparmışlar və onlarınolduqca az hissəsi və ən müqəddəs bildikləri insanlar qeyd etdiyimizqeyri-adi metodlardan istifadə etməklə həy<strong>at</strong>larını sürürlər.3. BuddizmBuddizm Brahmanizmin qollarından biridir. Bu din Hindistansərhədlərini aşaraq bütün şərq regionunu öz çənginə almışdır. Buddizminzərif irfani düşüncələrə malik olması və dünuyanın ən çox əhalisiolan regionunda yayılması səbəbindən bu dinin davamçıları çoxdur.66
Qeyd etmək lazımdır ki, son zamanlar Avropa və Amerikaya da təsirgöstərməyə və adları çəkilən ərazilərdə yayılmağa başlamışdır.3-1. Buddanın həy<strong>at</strong>ıTərcümədə “Oyaq” mənası kəsb edən Budda sözü əslində islah<strong>at</strong>çıBuddizm məktəbinin banisi Qautama Şakyamuninin ləqəbidir.Buddistlərin nəzərincə Hindistanın şimalında yerləşən Kapilavastu 1şəhərinin padşahının oğlu olan Qautama eradan qabaq 563-cü ildədünyaya gəlmişdir və ilk öncə Siddarta, yəni xoşbəxt adını daşıyırdı.Astroloqlar bu şahzadənin gələcəkdə islah<strong>at</strong>çı və böyük f<strong>at</strong>eh olacağınıbildirmişdilər. Eləcə də, bəzi xəstəliklərin nümunələrini, qocalığı,ölümü və böyük əzab-əziyyət çəkdidən sonra dünyadan üz döndərəcəkvə nəfsinin əzab-əziyyət yolu ilə tərbiyələndirilməsi yolunu seçəcəyinisöyləmişdilər. Elə bu səbəbdən də, <strong>at</strong>ası onu yorucu həy<strong>at</strong>danuzaqlaşdıraraq naz içərisində yaşaması üçün şərait yar<strong>at</strong>dı vəonun davranışlarını nəzarət altında saxlanılmasına təkid etdi. Şahzadəəmisi qızı Yaşudhara ilə ailə qurdu və onların Rahula adlı oğlu dünyayagəldi. 29 yaşında onun barəsində verilən proqnozların həqiqətəndə baş verdiyini görən Qutama gecə vaxtı saraydan və naz-nemətlərindənqaçdı. O, Alara adlı bir şəxslə tanış olduqdan sonra onun təlimlərdənistifadə etdi və rahiblik həy<strong>at</strong>ını seçdi. Nəfsinin paklaşmasıüçün altı il meşələrdə yaşayaraq özünə müxtəlif əzablar çəkdirdi vəsonda həqiqətə nəfsani əzablarla ç<strong>at</strong>a bilmədiyini gördükdə bu metodutərk etdi, düşünmək və mənəviyy<strong>at</strong>ını paklaşdırmaq mərhələsinəbaşladı. Onun böyük cihadı altı il çəkdi. O, sonralar “Oyanış ağacı”adlanan ağacın altında yeddi həftə oturdu, dağıdıcı şeytan Mara iləmübarizə apardı və həqiqətə ç<strong>at</strong>araq hamının yaxşı tanıdığı Buddaoldu. Buddistlərin əqidəsinə görə ötən zamanlarda da bir neçə Buddamövcud olmuşdur. Buddaların hər birisi zühur etməmişdən öncə1 Bu şəhər hal-hazırda Nepal ölkəsinin tərkibindədir və Buddanın dünyaya gəldiyiyer həmin şəhərin 15 kilometrliyində yerləşmişdir.67
Bodis<strong>at</strong>va adı ilə məşhurlaşmışdılar. Yəni, əxlaq, irfan və mərifətəç<strong>at</strong>mış şəxs və yaxud güclü Budda.Budda qırx il ərzində Hindistanın müxtəlif yerlərinə səfərləredərək öz dinini bu ölkənin hər yerində təbliğ etmişdir. Onun insanlarlakeçirdiyi görüşlərdən sonra bir çox şagirdi meydana çıxdı vəbu şagirdlərin ən tanınmışı əmisi oğlu Ananda idi. Budda sonda səksənyaşında təxminən eradan əvvəl 483-cü ildə bu dünyanı tərk edərəkNirvanaya qovuşdu.Buddanın qeyri-adi həy<strong>at</strong> hekayəsi ən qədim zamanlardan beləhamının diqqətini özünə cəlb etmişdir və elə bu səbəbdən də, bu dinihekayə dünyanın müxtəlif dillərinə tərcümə olunaraq çap edilmişdir.3-2. Quruluşun təsis edilməsiBuddanın islah<strong>at</strong>çı düşüncələri Brahmanların təəssübkeşliyi iləzidd idi və ictimai təbəqələr, yəni kastalar arasındakı fərqin səhv anlayişolduğunu bildirirdi. Onun əxlaqi təlimləri Tri-pitaka, yəni “Üçsəbət” toplusunda bir yerə toplanılmışdır. Brahmanizm dini üzərindəqurulmuş bu təlimlər dünyadan uzaqlaşmağı, nəfsin paklaşdırılmasına,bu dünyanın əzab-əziyyətlə dolu girdabından qurtarmaq üçündüşünməyi və səy göstərməyi tövsiyyə edir, Nirvanaya qovuşmağaciddi təkid göstərir. Sonrakı əsrlərdə Buddizm Hindistanın böyük hissəsiniəh<strong>at</strong>ə edir və qonşu ölkələrdə də kəskin şəkildə genişlənməyəbaşlayır. 8-9-cu əsrlərdə Brahmanizmin iki böyük alimi qədim dininüzərində bəzi yeniliklər yar<strong>at</strong>maqla Hinduizmi meydana gətirdilər.Bununla da Buddizm Hindistanda öz yerini yavaş-yavaş itirdi vəHinduizm onun yerini tutdu. Amma onun müxtəlif formaları uzaqşərqdə və digər regionlarda genişlənməyə başladı.3-3. Buddanın fəlsəfəsiHəqiqəti əldə edərək ona qovuşan Budda ilk olaraq Benares şəhərinəgetdi. Onun məqsədi ondan üz döndərmiş beş rahibi tapmaqidi. Budda belə fikirləşdi ki, bu beş nəfər də onun kimi həqiqət axtarı-68
şındadırlar və onları təlimləndirmək başqalarına təlim verməkdəndaha asan ola bilər.Benares şəhərinə daxil olan kimi həmin beş nəfəri gördü. Onlarşəhərin yaxınlığındakı meşədə oturaraq söhbət etdi. Onlar Buddanıgörən kimi bir-birilərinə belə dedilər: “Bu gələn Siddartadır. O, rahiblikdənəl çəkib və buna görə də yaxşı olar ki onunla heç biri işimizolmasın.”Amma Budda onlara yaxınlaşan kimi ona salam verdilər və ondanyanlarında oturmağı xahiş etdilər. Bu zaman ondan soruşdular:“Sonda axtardığın həqiqəti tapa bildin?” Budda cavab verdi: “Bəlionu tapdım.”Rahiblər dedilər: “Varlığın həqiqəti, hikməti və sirri nədir?”Budda soruşdu: “Siz Karmaya, yəni davranış qanunlarına inanırsınız?”Rahiblər cavab verdilər: “Bəli inanırıq.” Budda dedi: “Elə isəbilin ki, hikmətin və agahlığın başlanğıcı həqiqətdir. Yaxşıdan yaxşıəmələ gəlir və pisdən pis. Bu həy<strong>at</strong>ın ilk qanunudur və bütün başqaşeylər bu qanun üzərində qurulmuşdur.”Rahiblər dedilər: “Bu yeni məsələ deyil.” Budda dedi: “Əgər belədirsəonda qurban kəsməyin, duanın və insanın öz nəfsinə işkəncəverməsi ağıllı addım deyildir.”Rahiblər soruşdular: “Necə?” Budda cavab verdi: “Çünki, su həmişəenişə doğru hərəkət edir, od həmişə yandırır və buz həmişə soyuqdur.Əgər Hindistanın bütün Tanrılarına belə dua oxusaq su yoxuş<strong>at</strong>ərəf hərəkət etməyəcək, od soyuq və buz isti olmayacaq. Çünki,bu həy<strong>at</strong>da elə qanunlar mövcuddur ki, bütün məsələlər bu qanunlarınüzərində qurulmuşdur. Elə buna görə də, bunu ləğv etmək olmurvə dua edərək qurban kəsməyin də bu məsələyə heç bir xeyri yoxdur.”Rahiblər bu sözlə razılaşdırlar və Budda sözlərinə davam edərəkdedi: “Əgər bu söz həqiqətdirsə, onda insanlara dua etməyin və qurbanlarkəsməyin adət-ənənəsini öyrədən Vedalar kitabı da düzgün deyildirvə mən olanların dediklərinin tam əksinə olaraq demək istəyirəmki, Vedalar müqəddəs deyildir.”69
Rahiblər onun belə cəsarətli sözlərindən təəccübləndilər və Buddadansoruşdular: “Sən demək istəyirsən ki, Brahman insanları yaradandaonları müxtəlif kastalara ayırmamışdır?” Budda cavab verdi:“Mən ümumiyyətlə Brahmanın nəsə yar<strong>at</strong>masına inanmıram.”Rahiblər soruşdular: “Yaxşı, de görək dünyanı kim yar<strong>at</strong>mışdır?”Budda cavab verdi: “Mənim nəzərimcə dünya əbədi və əzəlidir.Onun nə başlanğıcı, nə də sonu var. Dünyada həqiqətən də ondanuzaqlaşmağın vacib olduğu iki məsələ var: Birincisi xudbinliyin vəalçaqlığın yar<strong>at</strong>dığı ləzzətlərlə dolu həy<strong>at</strong> və ikincisi əzab-əziyyətlivə nəfsinə işkəncələrlə olan həy<strong>at</strong>. Belə həy<strong>at</strong>ın da heç bir faydasıyoxdur və bu yolun heç birisi insanı xoşbəxtliyə aparmır.”3-4. ƏxlaqSonda Rahiblər Buddadan soruşdular: “Yaxşı, onda de görəkdüz yol hansıdır?” Budda cavab verdi: “Ləzzətlə əzab-əziyyət arasındakıorta yol. Bunu səkkiz yolla əldə etmək mümkündür. Bu səkkizyol həy<strong>at</strong>ın səkkiz böyük qanununu öyrədir:1. Düzgün baxış; Yəni, düzgünlüyün və həqiqətin insanın əsilbələdçisi olmasına inanmaq.2. Düzgün düşüncə; İnsan həmişə sakit və xoş xasiyyətli olmalıdır,heç bir canlıya zərər yetirməməlidir.3. Düzgün söz; İnsan heç vaxt yalan danışmamalıdır və ağzınıçirkin və pozğun sözlərlə açmamalıdır.4. Düzgün rəftar; İnsan heç vaxt oğurluq etməməlidir, əlini kiminsəqanına bulamamalıdır və sonradan peşimançılığa səbəb olacaqişlər görməməlidir.5. Düzgün yaşayış; İnsan heç bir pis əməl arxasınca getməməlidir,sələm pul verməməlidir və onun gəlirindən istifadə etməməlidir,riyakar və ikiüzlü olmamalıdır, oğurluq maldan istifadə etməməlidir.6. Düzgün çalışmaq; İnsan həmişə yaxşılıq üçün çalışmalıdır vəbütün çirkinliklərdən uzaqlaşmalıdır.7. Düzgün diqqət; İnsan həmişə sakit olmalıdır, şadlığın və qüssəninonun düşüncələrini dağıtmağa imkan verməməlidir.70
8. Düzgün fikirləşmək; Yuxarıdakı yeddi qanunun əsasını vəözülünü təşkil edir.Sonra Budda düzgünlük barədə qanunları belə açıqlamağa başlayır:1. Canlılara əzab-əziyyət verməkdən uzaqlaşmaq2. Oğurluqdan uzaqlaşmaq3. Həyasızlıqdan uzaqlaşmaq4. Yalandan uzaqlaşmaq5. Sərxoşluqdan uzaqlaşmaq6. Pis söz danışmaqdan uzaqlaşmaq7. Xudbinlikdən uzaqlaşmaq8. Nadanlıqdan uzaqlaşmaq9. Düşməçilikdən uzaqlaşmaq3-5. Buddizmin firqələriBuddizmdə üç firqə mövcuddur:1. Mahayana; Yəni, “Böyük çarx”. Bu şimal firqəsi Çində dahageniş yayılmışdır. Buddizimdən olan bu firqə Çində Konfusizm,Lautsa və Yaponiyada Sintoizm etiqadları və adət-ənənələrilə qarışmışdır.Onun irfani təriqətlərindən biri Sanskrit dilində Dehyana,yənidüşünmək, Çin dilində Çanq və Yapon dilində Zen adlandırılır vədünyada bu adlarla böyük şöhrət qazanmışlar.2. Hinayana; Yəni, “Kiçik çarx”. Bu cənub firqəsi Şrilankada vəcənub-şərqi Asiya ölkələrində yayılmışdır. Bu firqə davamçıları özməzhəblərini Teravada, böyüklərin və əcdadların dini adlandırırlar.3. Vacrayana; Yəni “Almaz çarx”. Bu firqə Tibetdə mövcuddur.Onlar Buddizmi sehrbazlıq, kahinlik və Totemizimlə qarışdıraraqözləri üçün güclü təşkil<strong>at</strong> yarada bilmişlər. Qeyd etdiyimiz firqəLamaizm də adlandırılır və həmin firqənin qüdrətli rəhbərini Dalaylama,yəni dənizə bənzər rəhbər adlandırırlar. Bu firqənin ən maraqlıcəhətlərindən biri də budur ki, onların dini liderləri dünyasını dəyişəndərahiblər onun canişini olmağa layiq uşağın, yəni Dalaylamaölən anda dünyaya gələn uşağın axtarışına çıxırlar. Sonra onlar bu71
uşağı xüsusi olaraq bəsləyirlər. Həmin uşaq elm öyrəndikdən vəmüxtəlif məqamları geridə qoyduqdan sonra qeyd etdiyimiz dini məqamayüksəlir. Bizim zamanımızda Çin Kommunizminin Tibetə təsirindənsonra Dalaylama Hindistana köçməli və öz dini liderliyinə ordadavam etməli oldu. Bəzi Qərb ölkələrinin Çin ölkəsilə əlaqələripisləşən kimi onlar Lamaların sürgündə olan liderini rəsmi səfərədəvət edirlər və bunun ardınca Çinin etiraz səsləri yüksəlir. Dalaylamabir neçə il bundan öncə dini adət-ənənəyə zidd olaraq bir oğlanuşağını öz yerinə təyin etdi və bu hərəkətdən sonra geniş etirazlaüzləşdi.3-6. Buddizmin kitablarıBuddistlərin ən qədim müqəddəs kitabı Tripitaka, yəni “üç səbət”adlanır. Bu kitab üç hissədən ibarətdir:1. Rahibliyin qaydaları2. Nic<strong>at</strong> tapmağın yolları3. Fəlsəfi və psixoloji məfhumBuddizmin müqəddəs kitabları Pali və Prakeriti dilindədir. Buddizminmüxtəlif firqələrinin özünəməxsus kitabları da mövcuddur.4. SikhizmBrahmanizm (Hinduizm) dinində daha yeni şöbələr və firqələrmövcuddur və həmin firqələrdən biri və ən tanınmışı “Sikh” (Sikh),yəni “Şagird”-dir. Hindistanda İslam dini ilə Hinduizmin toqquşmasınəticəsində əsrlər boyu bir çox qarışıq firqələr meydana çıxmışdır.Kəbir adlı məşhur müsəlman ariflərindən biri (1440-1518) İslamitövhid məsələsini bəzi Hinduizm əqidələri ilə qarışdırdı və ətrafınasaysız-hesabsız müridlər topladı.72
4-1. Nanak və başqa QurularƏn məşhur çagirdlərdən biri Nanak idi. O, Sikhizmin banisi vəilk Quru, yəni müəllim idi. O, 1469-cu ildə Lahurun kəndlərindən birindəKeş<strong>at</strong>ryalar ailəsində dünyaya göz açmışdır. Nanak İslam dinininvə Hinduizmin ən böyük ariflərinin təlimlərindən yararlanmış,müxtəlif müsəlman ölkələrində səfərdə olmuş, Məkkəni ziyarət etmişvə sonda İslam dini ilə Hinduizmin qarışığı olan Sikhizm firqəsiniyar<strong>at</strong>mışdır. O, 1539-cu ildə dünyadan köçmüşdür. 1Quru Nanakdan sonra bir-birinin ardınca 9 Quru meydana çıxdıvə həmin on Qurunun adı, doğum və vəf<strong>at</strong> tarixləri belədir:1. Quru Nanak (1469-1539)2. Quru Anqad (1504-1552)3. Quru Amardas (1479-1574)4. Quru Ramdas (1534-1581) Növbəti Qurunun <strong>at</strong>ası5. Quru Arcan (1563-1606) Öncəki Qurunun övladı6. Quru Harqubind (1595-1644) Öncəki Qurunun övladı7. Quru Harray (1630-1661) Öncəki Qurunun nəvəsi8. Quru Harikrişan (1656-1668) Öncəki Qurunun övladı9. Quru Tiğbahadur (1621-1675) Altıncı Qurunun övladı10. Quru Qubid Sink (1666-1708) Öncəki Qurunun övladıSəkkizinci Quru 5 yaşında bu məqama ç<strong>at</strong>mışdır və yeddi il rəhbərliketdikdən sonra 12 yaşında vəf<strong>at</strong> etmişdir. Beşinci, doqquzuncuvə onuncu Quruları qətlə yetirmişlər. Onuncu Quru yaralanadan sonravə hələ can verməmişdən öncə ondan sonra Qurunun olmayacağınıelan etmişdir və səmavi kitabın Quruların yerini tutacağını bildirmişdir.1 Hicri-Qəməri tarixi ilə təxminən 1000-ci ildə Hindistanın müsəlman padşahı ƏkbərŞah bu firqənin təsiri altına düşərək zamanının məşhur alimlərindən birininköməkliyi ilə Əkbəri firqəsinin əsasını qoymuşdur. Bu firqənin əsas qayəsi dinlərarasında sülhü təbliğ etməkdən ibarət idi.73
4-2. TəlimləriNanak dünyanın yaradıcısı olan Allahı “Haqq” adlandırırdı. O,deyirdi ki, Allah hansı adı ilə adlandırılmasına baxmayaraq yalnızQadir və Haqqdır. Nirvanaya qovuşmaq Haqqın zikrində boğulmaqdeməkdir. O, Maya, yaxud Hinduizmdə qeyd olunmuş dünyanın xəyalisurətini, ruhların yeni bədənlər qayıtmasını və Karmaları müəyyənqədər qəbul etmişdir. Nanak bütpərəsliyi və insanın özünə işkəncəverməsini qadağan etmişdir. Sektalara bölünməni, çox arvadlılığıharam buyurmuş və davamçılarına ətdən istifadənin məkruh olduğunubildirmişdir. Sikhizm davamçıları müsəlmanların heyvan kəsməmetodunu, yəni damarların bir-bir kəsilməsini haram bilirlər və heyvanınbir zərbə ilə öldürülməsini bildirirlər. Onlar şərab və siq<strong>at</strong>etməmul<strong>at</strong>larında da istifadə etmirlər.Sikhlər çox yekdildirlər və müstəqil ölkə yar<strong>at</strong>maq istəyilə Hindistandövlətilə mübarizə aparırlar. Onlar 1974-cü ildə HindistanınBaş Naziri xanım Qandini qətlə yetirdilər.4-3. Dini əsərlər və adət-ənənələrSikhlərin beşinci rəhbəri olan Quru Arcan Amritsar şəhərindəsalınmış süni gölün ortasında qızıl məbəd inşa etdirdi. O eləcə də,Qrant Sahib adlı kitab da yazdı və bu kitab Sikhlərin ən müqəddəs kitabısayılır. Sikhlər beşinci dini rəhbərlərinin zamanında yavaş-yavaşdöyüşçü qövmə və onuncu rəhbərləri Quru Qubind Sinkin zamanındadini-siyasi qrupa çevrildilər və siyasi məsələlər üçün yeni adət-ənənələryar<strong>at</strong>dılar. Bundan sonra onlar özlərini Xalsa, yəni “qarışıqsızvə təmiz” adlandırmağa başladılar. Onlar özləri üçün beş şüar da yar<strong>at</strong>dılarvə bu şüarların hər birisi Pəncabi dilində “K” hərfi ilə başlayır:1. Keys; Üz və baş tüklərinin saxlanılması2. Kanqa; Darağı üstündə daşımaq3. Kaça; Qısa şalvarın geyinməsi4. Kara; Biləkdə həmişə dəmir bilərziklərin olması5. Kirpan; Hamıda polad qılınc və ya xəncərin olması74
Sikhlər daha çox ticarətlə məşğuldurlar və onların bəziləri dünyanınbütün ölkələrində səfərdə olmuşlar.Mənbə1. Elendberg. Herman, “Şərqin parıltısı”, tərcməçi: Bədrəddin Ketabi,Tehran 19942. Upanişad3. Bahar. Mehrdad, “Asiya dinləri”, Tehran 19964. Behqavad Qita5. Paşayi.A, “Budda”, Tehran 19686. Hikmət, Əli Əsğər, Dinlər tarixi, Tehran 19667. Zərrinkub, Əbdülhüseyn, “Vixdan barəsində”, Tehran 19788. Nas, Con. B, “Dinlərin ümumi tarixi”, Tərcüməçi: Əli Əsğər Hikmət,Tehran 19919. Şayeqan. Daryuş, “Hindistan dinləri və fəlsəfi məktəbləri”, Tehran196710. Vedalar11. Qrant Sahib12. Hyum. Robert. A, “Yaşayan dünya dinləri”, tərcüməçi: ƏbdürrəhimQovahi, Tehran 199413. Conze, Edward, “Buddhism”, New York 195914. Dubois, Abbe, “Hindu Manners” Oxford 190675
5. Çin və Yaponiya1. KonfusizmKonfutsi Çinli Filosof və siyasətçi idi. O, Çin xalqı üçün yenidin yar<strong>at</strong>dı. Bu din çoxları tərəfindən qəbul olunmasına baxmayaraqbir müddətdən sonra hörmətdən düşdü və öz yerini Buddizmə verdi.1-1. Konfutsinin həy<strong>at</strong>ıEradan əvvəl təxminən 551-ci ildə Çinin Lu əyalətində Tsuvunhakimi olan Kunq ailəsində Çiu adlı oğlan dünyaya gəldi. O, hələ üçyaşında <strong>at</strong>asını itirdi və həmin hakim nə yoldaşı, nə də övladı üçünheç bir miras qoymadan bu dünyadan köçdü. Uşaq öz anasının yanındaböyüməyə başladı. Müəllimlər uşaqda olan zəkaya heyran olmuşdularvə onu parlaq gələcəyin gözləyəcəyini proqnoz verirdilər. Hələon doqquz yaşında olanda baş vəzir həmin bölgənin əkin sahələrininidarəsini ona tapşırır. O, belə yüksək dövlət vəzifəsində işləməklə yanaşıincəsənət sahəsindəki mütaliələrini və təhsilini davam etdirdi vəbir çox alimlər elm almaq üçün onun yanına gəlirdilər. Xalq onuKonq Futze (Kung-Futze), yəni Filosof Konq çağırırdı və biz bu sözüKonfutsi kimi tələffüz edirik.Konfutsinin macəralarla dolu həy<strong>at</strong>ı olmuşdur və şagirdlərə dərsdeməklə yanaşı dövlət işində də çalışırdı. Əlli yaşında vəzir vəzifəsi-76
nə yüksəldi və qısa müddət ərzində vəzifəsi daha da yüksələrək başvəzir seçildi. Onun ölkə idarəçiliyi sahəsindəki bacarığı bir çoxlarınınpaxıllıq hissini alovlandırdı. Elə bu səbəbdən də, bir müddətdənsonra öz vəzifəsindən uzaqlaşdı və şagirdlərin təlim-tərbiyəsi ilə məşğulolmağa başladı.Eradan əvvəl 479-cu ildə həy<strong>at</strong>ının sona ç<strong>at</strong>dığını hiss etdi və tammüvəffəqiyyət qazanmadığı üçün qüssələndi. Amma onun şagirdlərivə dostları Konfutsinin təlimlərini bütün insanlara ç<strong>at</strong>dıra bildilər.1-2. ƏsərləriKonfutsinin ömrünün son illərində Çinin klassik ədəbiyy<strong>at</strong>ıincilərindən biri hesab edilən kitablar qələmə almışdır. Həmin kitablaraşağıdakılardır:1. Şu Çinq (Tarix kitabı)2. Şi Çinq (Şeir kitabı)3. Li Çi (Adət-ənənələr kitabı)4. Ey Çinq (Mübadilələr kitabı)5. Çun Çiu (Bahar və payız təqvimi)İlk dörd kitabda əcdadların sözlərindən seçilmiş hissələr də yertapmışdır, amma beşinci kitab təmamilə onun özünə aiddir.1-3. TəlimləriKonfutsinin təlimləri əxlaq elminin əsaslarının, siyasətin və bəzidini mövzuların birləşməsindən meydana çıxan təlimlərdir. Onunnəzərincə insanların əcdadları “Li” qanun-qaydasına uyğun olaraq yaşayırdılarvə elə buna görə də, xoşbəxtliyə və müxtəlif nemət-bərəkətlərəmalik idilər. Amma, onun dövrünün insanları həmin həy<strong>at</strong>dərslərini və yaşamaq metodlarından uzaqlaşdıqları üçün həmin nemətvə bərəkətlərdən məhrum olmuşlar. Konfutsinin nəzərincə “Li”-nin müxtəlif mənaları var idi və paklıq, ədəb qaydaları, adət-ənənə vəibadət sahələrində istifadə edilirdi. Onun nəzərincə “Li”-dənyararlanmaqla hər bir iş yoluna düşər və utopik cəmiyyətə qovuşmaqmümkün olar.77
1-4. Əxlaq prinsipləriO, beş növ əlaqəni sadalayaraq həmin əlaqələrin düzgün qurulduğutəqdirdə bütün işlərin düz axarla inkişaf edəcəyini bildirirdi.Həmin əlaqələr bunlardır:1. Ata-oğul əlaqələrində mehribanlığın mövcud olması2. Böyük qardaşın özündən balaca qardaşa nəzakət və mehribanlıqgöstərməsi və kiçik qardaşın özündən böyük qardaşa itaətininümayiş etdirməsi3. Ərin öz həy<strong>at</strong> yoldaşı ilə ədalətlə davranması və qadının da özərinə itaət etməsi4. Aşağı mənsəbli insanların bir-birinə mehribanlıq nümayiş etdirməsivə onların yüksək mənsəb sahiblərinə itaət etməsi5. Hakimiyyət başında dayananların rəiyyətlə mehriban davranmasıvə rəiyyətin də öz növbəsində hökümdarlarına sədaqətli olmasıKonfutsi utopiya və hökümdarla rəiyyət arasında əlaqə sahəsindətəlimlər keçirdi. Onun təlimlərinə əsasən hökümdarların qanunlarasadiq qalacağı və bu qanunları həy<strong>at</strong>a keçirəcəyi təqdirdə bütün insanlar,yüksək mənsəb sahiblərindən tutmuş ölkənin ən zavallı şəxsinəqədər hamı bu qanuna riayət edəcəkdir. O, kamil insan və şəxsiyyətbarəsində də söz açaraq kamil insanın malik olduğu beş xislət barədəbelə demişdir: “Mənəvi böyüklük və izzət, İlahilik, Niyyətin paklığı vəsaflığı, Əmələ göstərilən şövq və istək, Xoş rəftara malik olmaq.”1-5. Dini və şəri qanun-qaydalarKonfutsinin hər şeydən öncə əxlaq müəllimi olmasına və bundandaha çoxuna iddia etməməsinə baxmayaraq insanlar onun təlimlərindəböyük mənəvi ruhun mövcudluğu müşahidə etdilər və onu dindarlığınən yüksək mərtəbəsi kimi qəbul etdilər. Onun təbliğ etdiyi dinolduqca sadə və fövqəltəbii məsələlərdən kənar idi. Onun üzərində ənçox dayandığı məsələ özünü ibadətə və dini adət-ənənələrə bağlamaqdanibarət idi. O, həmişə deyərdi ki, keçmiş zamanların xaqanlarıvə hökümdarları xoşbəxt insanlar idilər. Çünki, onlardan qalan övla-78
dalrın bəziləri qurban mərasimlərini, ibadəti və onlara ehtiramı tamdiqqətlə yerinə yetirirdilər.1-6. Davamçıları və rəqibləriKonfutsinin yetmiş nəfərdən ibarət olan şagirdləri Çinin bütünbölgələrinə səfər etdilər və hökümdarların, yüksək mənsəb sahiblərinintəlimi ilə məşğul olmağa başladılar. Onlardan bəziləri də xəlvətguşəyə çəkilərək təklikdə ibadətə üz tutdular. Bu filosofun təlimləriondan iki nəsil sonrakı dövrədək şagirdləri tərəfindən yayıldı. Feodalizminzəifləməsindən və müxtəlif rəqib fəlsəfə məktəblərinin meydanaçıxması ilə Konfutsinin fikirlərinin və təlimlərinin yayımı müxtəlifproblemlərlə üzləşməyə başladı. Bu fəlsəfi məktəblərin hər birisiayrılıqda Konfutsinin fəlsəfi düşüncələrinə hücum edirdi. Belə qarşıdurmalardaqələbə bəzi vaxtlar Konfutsinin davamçılarının, bəzəndə digər fəlsəfi məktəblərin davamçılarını olurdu. Amma sonda BuddizminÇinə daxil olması ilə düşüncə savaşı Buddizmin qələbəsi iləbaşa ç<strong>at</strong>dı və Konfutsinin düşüncələri müəyyən qədər kənarda qaldı.Buna baxmayaraq onun şöhrəti və əzəməti daim Çinlilər arasındamövcud olmuşdur və hal-hazırda da mövcud olmaqdadır.1-7. Rəsmi dinÇin hökümdarları müxtəlif dövürlərdə həmişə Konfutsiyə vəonun fəlsəfi məktəbinə ehtiram göstərmişlər və rəsmi şəkildə onu ənböyük filosof kimi qəbul edərək onun ruhuna ehtiram göstərmişlər.Onun məqbərəsi yanında qurban kəsmək adət-ənənəsi şagirdlərininzamanından həy<strong>at</strong>a keçirilməyə başlanılmışdır, amma ilk dəfə beləaddım <strong>at</strong>mış padşah Kau Tsu olmuşdur. O, eradan əvvəl 195-ci ildəhakimiyyət başında olduğu ildə Konfutsinin qəbrini ziyarət etdikdənsonra elə həmin məkanda qurban kəsmişdir. Ondan sonra digər padşahlarda bu adət-ənənəni davam etdirmişlər və böyük filosofun ruhunaqurbanlar kəsərək hədiyyələr əta etmişlər. 1911-ci ildən rəsmivə dövlət səviyyəsində Konfutsinin ruhuna ehtiram adəti yığışdırılmağabaşlanıldı. Bir müddətdən sonra Çin hökuməti böyük filo-79
soflsrın yanında Konfutsinin düşüncələrinin də dirildilməsi məsələsiətrafında bəzi işlər görməyə çalışdı, amma 1949-cu ildə Çində başvermiş Kommunist inqilabından sonra onun düşüncələri ilə kəskinmübarizəyə başlanıldı. Kommunistlər onu zəhmətkeş təbəqəyə qarşıçıxdığını və zadəganları müdafiə etməsi iddiasını irəli sürməyə başladılar.2. TaoizmTaoizm, yaxud Daoizm eradan əvvəl 517-ci ildə dünyadan köçmüşfilosof Laotseyə mənsubdur. Onun həqiqətən mövcud oması, yaxudtam əfsanəvi şəxs olması sahəsində alimlər arasında ciddi fikirayrılıqları mövcuddur. Dini adət-ənənə və tarix nöqteyi nəzərindən oeradan əvvəl 604-cü ildə Çində dünyaya gəlmişdir və ömrünün birhissəsini şahın sarayında sənədlərin saxlanıldığı yerin, dövlət arxivininbaşçısı vəzifəsində çalışmışdır. Bir müddət bu vəzifədə çalışdıqdansonra işindən istefa vermişdir və ruhi paklığını kamilləşdirməküçün bu işlərini, hətta təhsilini belə dayandırmışdır və evdə xəlvətəçəkilmişdir. İnsanlar onun barəsində maraqlanmağa başladılar vəonun düşüncələri ilə tanış olmaq üçün görüşünə tələsdilər. Qeyd etməklazımdır ki, Konfutsi də onun görüşünə getmişdir. O, insanlarınmüraciətlərindən yorulduqdan sonra öz el-obasını tərk edərək mühacirətetməli olmuşdur. Şəhər qapılarının qoruyucularından biri onusəfər edərkən gördü və ona nəsə öyrətməyini xahiş etdi. Laotsey birkənarda dayanaraq ona bir mətn yazdı və həmin mətn hələ də mövcuddur.Həmin mətnin adı Taute Çinq, yəni “Taunun vəhyi və onunxasiyyəti”-dir. Bu risalə qısa hikmətli sözlərdən ibarətdir və bəzilərininmənası aydın deyildir. O, bu risaləni qapıçıya verdi, oradan getdivə bundan sonran ondan xəbər çıxmadı. Bəzilərinin iddialarına görəo, eradan əvvəl 517-ci ildə dünyasını dəyişdi.80
Laotseyni əfsanəvi şəxs qəbul edən insanlarin nəzərincə onunmeydana çıxardığı fəlsəfə Konfusiusun yar<strong>at</strong>dığı fəlsəfədən daha qədimidirvə qeyd olunmuş risalə qədim zamanlardan mövcud olmuşdur.2-1. Laotsey və Taute Çinq fəlsəfəsiLaotseyə aid olan bu risalə bir nəfərin düşüncəsinin yar<strong>at</strong>dığıməhsul deyildir. Belə ki, əsrlər boyu onun üzərində bir çox dəyişiklikləraparılmışdır. Amma bu risalənin məzmununun əksər hissəsieradan əvvəl dördüncü əsrə qayıdır.Antik Çin filosoflarının nəzərincə dünyada baş verən bütün hadisələrTao adlanan quruluşunu təsiri altında meydana çıxır. Tao Çindilində düzgün yol və ən dərin mənasında çayın dibi mənasını verir.Bu fəlsəfə davamçıları dünyada baş verən dəyişikliklər sahəsində çayındibinə bənzər və həmişə sabit qalan qanunun olmasını bildirirdilər.Onlar deyirdilər ki, Taonun əvvəli və sonu yoxdur və maddidünyanın yaranmasından sonra Tao da uyğunluqların, tarazlığın meydanaçıxması üçün mövcud olmuşdur. Elə bu səbəbdən də, Tao sözüməna baxımından Yunanlıların Kosmos, yəni tənasüb (qanunauyğunluq)sözünə yaxındır. Yunanlılar dünyanı kosmos adlandırırlar.Taote Çinq risaləsində belə qeyd olunmuşdur ki, əşya hər zamanöz təbii məkanında hərəkət edərsə, onun bu hərəkəti ən yüksək tənasübvə qanunauyğunluqla olacaqdır. Amma öz təbii mühitindən kənaraçıxdığı halda bu qanunauyğunluq itəcəkdir. İnsanın ən sonməqsədi özünü Tao ilə ahəngdar etməkdən ibarətdir.2-2. Çuanq Tse və onun məqalələriÇuanq Tse Laotseydən sonra mövcud olan ən tanınmış Taoizmfilosofudur. O, eradan əvvəl dördüncü əsrdə öz fərzi müəllimi Laotseyintəlimlərini yaymaqla məşğul olmuşdur. Bu böyük filosofunotuz üç məqaləsi olduğu bildirilmişdir və bu məqalələrin əksəriyyətihəqiqətən də ona aiddir. O, dünyada baş verən dəyişiklikləri dövranvə zaman formasında nümayiş etdirmişdir. O eləcə də, ziddiyyət təş-81
kil edən şeylərin bir-birinə təsir göstərməsinə və bundan sonra məhvolmasına inanırdı. Çuanq Tse xeyirlə şər arasında nisbiliyin mövcudolmasına inanırdı və öz düşüncələrini ifadə etməkdən ötrü təmsillərdəngeniş şəkildə istifadə edirdi.2-3. Rəsmi dinİlk dəfə olaraq 165-ci ildə Çin şahlarından biri Laotseyin adınaməbəd inşa etdirdi və bu məbədə hədiyyələr verdi. Amma Taoizmheç vaxt geniş şəkildə inkişaf etmədi və çox zəif inkişaf edərək yalnız7-ci əsrdə Çində rəsmi din st<strong>at</strong>usunu əldə edə bildi. Həmin zamanlarÇində Buddizm və Konfusius fəlsəfə məktəbi güclü şəkildə inkişafetmişdilər. Bir qrup insan Buddizmin Çinin yerli dini olmaması vəHindistandan bu ölkəyə gəldiyi üçün Taoizmi inkişaf etdirməyəbaşladı. Onlar yeni adət-ənənələr yar<strong>at</strong>dılar və müxtəlif şeylər üçünTanrılar yar<strong>at</strong>mağa başladılar. Amma buna baxmayaraq Çində budinin davamçıları az olması səbəbindən səhnədən getdi. Çinin kommunisthökumətinin dini düşüncələrlə mübarizə aparmasına baxmayaraq,bəzi insanlar hələ də Taoizmin cadu tərəfləri ilə maraqlanırlar.3. Sintoizm“Tanrıların yolu” mənasını verən Sinto Yaponiyanın qədimi dinlərindəndir.Bu dinin təlimlərinə əsasən Günəş İlahəsi Am<strong>at</strong>erasu əcdadlardanqalan torpaqların qoruyucusudur və imper<strong>at</strong>or ailəsinin buTanrının nəslindən olduğu və onun təcəssümü olduğu bildirilir.3-1. İctimai keçmişBuddizmin Mahayana firqəsi təxminən eradan əvvəl 552-ci ildəYaponiyaya daxil oldu və Sintoizm dini ilə qarşılaşdıqdan sonraBuddizmin bir çox anlamları və təlimləri Sintoizm məzhəbinə köçü-82
üldü. Milli Tanrılara və imper<strong>at</strong>ora sitayiş etmək, ölülər üçün qurbankəsərək xüsusi əməllər həy<strong>at</strong>a keçirtmək və vətənpərvərlik bu məzhəbinadət-ənənələrindəndir. Buşido, (yəni igidlərin yolu) adlı mərdlikməktəbi də müəyyən miqdarda Zen məzhəbindən ilham almışdır vəşərəfin, mənliyin, namusun qorunub saxlanılması üçün mərdliyin vəmüqavimətin vacib olduğunu bildirmişdir. Elə buna görə də, əsgərlərvə döyüşçülər məğlub olarkən xüsusi mərasim daxilində ömür boyuözləri ilə gəzdirdikləri xəncər vasitəsilə qarınlarını yırtırdılar. Şintoməzhəbi dəfələrlə yenilənmişdir və sonda 1946-cı ildə imper<strong>at</strong>orasitayiş etmək ənənəsi imper<strong>at</strong>orun özü tərəfindən ləğv edilmişdir.Hal-hazırda bu din Buddizmlə birlikdə Yaponiyada həy<strong>at</strong>ını davametdirir.3-2. Sintoizmin müqəddəs kitablarıSintoizmdə əcdadların adət-ənənələrini özündə əks etdirən kitablarmövcuddur. Bu kitablar tarixın müxtəlif dövrlərində hazırlanmışdır.Onlardan biri 806-cı ildə qələmə alınmışdır və bu kitab ruhanitəbəqəsinin müdafiə olunması barədə yazılmış hekayələrdən ibarətdir.Kitablardan digəri 10-cu əsrdə qələmə alınmışdır və bu kitabdaSintoizmin ibadətləri, adət-ənənələri və xüsusən də imper<strong>at</strong>ora sitayişadətləri barəsində geniş məlum<strong>at</strong> verilmişdir.3-3. RiyoboBuddizm 8-ci əsrdə Yaponiyada tam formada genişləndi və ölkəninyüksək çinli məmurları belə bu dini rəsmən qəbul etdilər. Eləbu səbəbdən də, həmən zamanlar yerli və qədimi din olan Sinto iləyeni meydana çıxmış, əcnəbi din olan Buddizm arasında uyğunluğunyaradılması ehtiyacı meydana çıxdı. O zaman Buddizmin bəziruhaniləri araşdırmalarını elan edərək bildirdilər ki, Yaponiyanın qədimTanrıları hər birisi ayrı-ayrılıqda Budi S<strong>at</strong>va olublar və elə oradazühur ediblər. Eləcə də, günəş Tanrısı olan Am<strong>at</strong>erasunun BuddanınYaponiyadakı tam zühuru olduğunu bildirdilər. Bu firqəni Riyobo,yəni qarışıq Sintoizmizm adlandırdılar və onun genişləndirməyə,83
yaymağa başladılar. Beləliklə, Sintoizmizm yeniləşdi və yenidəndirildi.3-4. Rəsmi dinTəxminən doqquz əsr sonra 17-ci əsrdə bəzi dini liderlər qədimiŞinto dininin yenidən dirildilməsi nəzərini irəli sürdülər və sonda1768-ci ildə Yaponiya xalqının ictimai həy<strong>at</strong>ında yeni dəyişiklik başverdi. Bir müddət sonra imper<strong>at</strong>or Sintoizmi rəsmi din elan etdi vəBuddizmə aid bütün nişanələrin məhv edilməsini əmr etdi. Bu işbaşlanğıcda güc yolu ilə həy<strong>at</strong>a keçirilirdi, çünki hələ insanların birhissəsi Buddizmi sevirdilər və bu dinə inanırdılar. Sonda 1889-cu ildəölkə konistitusiyasında tam dini azadlıq hüququnun bütün yaponiyalılaraaid olması bəndinin əlavə edilməsindən sonra din seçimi azadburaxıldı, amma Yaponiya hökuməti yenə də Sintoizmi dəstəklədi.Hökumət dini olan Sintoizm 1945-ci ildə Amerikanın Yaponiyana<strong>at</strong>om bombası <strong>at</strong>dığı və ölkənin Amerikalılar tərəfindən işğaledildiyi vaxta qədər davam edirək yaşayırdı. Bu dinin təlimlərigəncləri qərb mədəniyyətinin hücumları müqabilində müqavimət etməyədəstəkləyirdi. 1945-ci ildən sora bu dinə aid mərasimlərin keçirilməsiixtiyarı xarakter daşımağa başladı.Mənbə1. Bahar. Mehrdad, “Asiya dinləri”, Tehran 19962. Hikmət, Əli Əsğər, Dinlər tarixi, Tehran 19663. Zərrinkub, Əbdülhüseyn, “Vicdan barəsində”, Tehran 19784. Nas, Con. B, “Dinlərin ümumi tarixi”, Tərcüməçi: Əli Əsğər Hikmət,Tehran 19915. Hyum. Robert. A, “Yaşayan dünya dinləri”, tərcüməçi: ƏbdürrəhimQovahi, Tehran 19946. Konfutsi, “Söhbətlər”, tərüməçi: Kazımzadə İranşəhr, Tehran 196184
6. Qədim İran1. Muğan diniZərdüştün meydana çıxmasından öncə, yəni Midiyalılardan öncəİran ərazilərində yaşayan yerli qeyri-Ariyayilərin dini Muğan diniadlanırdı. Muğ (Maquş) sözü qədim İran dillərində xidmətçi mənasınıverirdi. Belə nəzərə çarpır ki, Muğlar İranın yerli sakinlərindənidilər və Hindistandakı Dravedilər kimi Ariyayilərin bu ərazilərə daxilolmasından sonra öz torpaqlarını onlara təslim etdilər. Ərəblərinzərdüştlər üçün istifadə etdikləri Məcus sözü də elə həmin Məquş sözündənmənşə almışdır.Bəzi tədqiq<strong>at</strong>çıların nəzərincə zərdüştlük dinində yaxşılıqlarınvə pisliklərin tanrılarına olan ikili ibadət İranda qədimdən də mövcudolan Muğan dininə aiddir. Çünki, tarixi kitablara nəzər saldıqda beləqənaətə gəlmək olar ki, Muğan dininə sitayiş edənlər iki Tanrıya,Yaxşılıq və Pislik Tarısına sitayiş edirdilər. Muğanların dini əqidələrindəqiyamət gününə iman da var idi.85
2. Zərdüşt diniAriyayilərin İran ərazilərinə daxil olmasından bir neçə əsr keçməsindənsonra bu xalqın nümayəndələri yavaş-yavaş şəhər yaşayıştərzinə keçdi və bu da onların dünya görüşlərinə güclü şəkildə müsbəttəsir göstərdi.O zamanlar islah<strong>at</strong>çı insan meydana çıxdı, İranlıları yeni bir dinədəvət etdi və Muğan dinini rəqabət meydanından çağırdı. Özünü yaxşılıqvə aydınlıq Tanrısının elçisi kimi qələmə verən bu islah<strong>at</strong>çı peyğəmbərinadı Zərdüşt idi. O, öz dinini Ahura Mazdadan kəsb etməsinivə dünyanı qaranlıqdan xilas edərək yaxşılığa və aydınlığa doğruaparacağını iddia edirdi.Zərdüştlər məcus, Gəbr və Parsi adları ilə tanınırdılar. Məcussözü yalnız bir dəfə Qurani-Kərimin Həcc surəsinin 17-ci ayəsindətövhidi dinləri qeyd etdikdən və müşriklərə işarə etməmişdən öncəmövcuddur. İslam alimlərinin əksəriyyəti Məcusları kitab əhli kimiqəbul edirlər və bu barədə bəzi hədislər də mövcuddur. “Gəbr” sözüSüryani dilində kafir mənasını daşıyır və “Zərdüşt” sözü hindistanzərdüştlərinə aid edilir. Zərdüştlük dini təxminən eradan bir əsr öncəbəzi dəyişikliklərə uğradı və bu dəyişilmiş formanı Məzdayəsna adlandırırlar.Məzdayəsna tərcümədə “Məzdaya sitayiş” mənasını verir.2-1. Zərdüştün həy<strong>at</strong>ıAlimlər qədim İranda mövcud olan peyğəmbərin tarixi mövcudluğunaşübhə ilə yanaşırlar, amma eləcə də həmin peyğəmbərin mövcudluğunuinkar da etmirlər. Zərdüşt, zərtüşt, zəradüşt, zər<strong>at</strong>üşt, zərdəhəştvə s. Zərəsuştra sözünə bənzər sözlərdirlər ki, Q<strong>at</strong>larda (Zərdüştlərinmüqəddəs kitabının bir hissəsidir) qeyd olunmuşdur. Dahadüzgün nəzəriyyəyə əsasən “Zərdaştər”, yəni “Sarı dəvə sahibi”-dir.Onun <strong>at</strong>asının adı Puruşəsb, yəni qoca <strong>at</strong> sahibi, anasının adıDoğdo, yəni inək sağan, ailəsinin və nəslinin adı isə Spitəmə, yəniAğ nəsilli idi.86
Məşhur islam tarixçisi Təbəri və Zərdüştün bəzi şagirdləri onunFələstindən olduğunu qeyd edirlər və onun həmin ərazilərdən İranaköçdüyünü vurğulayırlar. Amma tarixçilərin əksəriyyəti və eyni zamandaZərdüştlərin özləri də onun İranlı və Azərbaycanlı olduqlarınıbildirirlər. Onların nəzərincə Zərdüştün meydana çıxdığı yer təxminənUrmiya gölünün ətrafındakı dağlar yerləşən məkandır. Elə bunagörə də, Urmiya gölünün suyu Zərdüşt dinin davamçıları üçün müqəddəsdir.Bəzi tədqiq<strong>at</strong>çıların nəzərincə isə o qədim İranın şərq bölgələrindəndir.Zərdüştün meydana çıxdığı zaman barədə də nəzərlər müxtəlifdirvə bəzi alimlərin nəzərincə onun meydana çıxdığı zaman eradan6000 il əvvələ qayıdır. Amma daha məşhur nəzəriyyəyə əsasən oeradan əvvəl 660-cı ildə dünyaya gəlmişdir və eradan əvvəl 630-cuildə, yəni 30 yaşında peyğəmbərliyə ç<strong>at</strong>mışdır.Zərdüşt peyğəmbərliyə ç<strong>at</strong>dıqdan sonra dövrünün şahı Güştasbınyanına getdi və onu öz dininə dəvət etdi. Şah Güştasb dərhal onun dininiqəbul etdi. Əbülqasim Firdovsinin “Şahnamə” əsərində beləqeyd olunmuşdur ki, İranlıların Turanlılara bac və xərac ödədiklərizamanda Zərdüşt meydana çıxdı və şaha əcnəbilərə xərac ödəməkdənboyun qaçırmağı əmr etdi. Şah Güştasb onun sözlərini qəbul edərəkbu işə son qoydu. Qeyd etmək lazımdır ki. İranlıların bu addımıTuranlıların qəzəblənməsinə səbəb oldu. Onlar Güştasba yeni dindənəl çəkməyi əmr etdilər, amma şah bunu qəbul etmədi. Elə bu səbəbdəndə Turanlılar İrana hücum etdilər və bəzi rəvayətlərə əsasənZərdüştün özü də həmin müharibə zamanı həlak oldu. Sonda Güştasbişğaıçılara qalib gəldi və Zərdüştlüyü yaymağa davam etdi. O, oğluİsfəndiyarı bu dini yaymaq məqsədilə bir çox yerlərə göndərdi.Zərdüşt eradan əvvəl 583-cü ildə, 77 yaşında hal-hazırda Əfqanıstandayerləşən Bəlx şəhərindəki Atəşgahda Turanlılar tərəfindəqətlə yetirilmişdir.Zərdüştün peyğəmbərliyə ç<strong>at</strong>ması məsələsi Şahnamə əsərindəmövcuddur, amma çox təəssüflər olsun ki, bu məsələ Şahnamənin əfsanələrbölümündə qeyd olunmuşdur. Belə ki, Güştasb (Zərdüştün87
dəvət etdiyi və bu dini qəbul edən ilk şah) barəsində çoxlu ixtilaflınəzərlər mövcuddur. Bəziləri onun Viştasb, Əhəməni şahı birinciDaranın <strong>at</strong>ası olduğunu bildirirlər. Digər tərəfdən tarixi nöqteyi-nəzərdəntam məlumdur ki, Viştasb padşah olmamışdır. O, mahal əmiriolmuşdur.2-2. AvestaZərdüştlərin müqəddəs kitabı Avesta, yəni əsas və özül mətn adlanır.Bu kitab Avesta dili və xətti ilə qələmə alınmışdır və antik İranaiddir. Qeyd etmək lazımdır ki, Avesta dili Sanskrit dili ilə eyni köklüdür.Bir çox tədqiq<strong>at</strong>çıların nəzərincə Avesta xətti 226-641-ci illərdəmeydana çıxmışdır və o zamana qədər insanların əzbər olaraqzehnlərində saxladıqları Avestanın mətni bu xəttin vasitəsilə qələməalınmışdır. Bəzi nəzərlərə əsasən isə Avesta İslam dininin peyda olmasındansonra qələmə alınmışdır.Həm Zərdüştlər, həm də bu sahədə araşdırma aparan tədqiq<strong>at</strong>çılaryekdilliklə bu məsələni qəbul edirlər ki, əslində Avesta çox irihəcmli olmuşdur və bəzilərinin nəzərincə 12000 inək dərisinin üzərinəyazılmışdır. Hal-hazırda mövcud olan Avesta 83000 sözdən ibarətdirvə böyük ehtimala görə bu kitabın ilkin mətni 345 min 700 sözdənibarət olmuşdur. Yəni, hal-hazırda mövcud olan Avestadan dörddəfə böyük. Əsil Avesta 21 Nəskdən, (bölüm və yaxud kitabdan) ibarətidi və indi mövcud olan Avesta da 21 Nəskdən ibarətdir.Avesta 5 bölümdən ibarətdir:1. Yəsna (Bayram və sitayiş): Bu bölmənin bir hissəsi Q<strong>at</strong>-laradlandırılır (Nəğmə və müsiqi mənasında). Q<strong>at</strong>lar dualardan, dinielmlərdən ibarətdir və Avestanın ən mühim hissəsidir. Bu hissəninZərdüştün özünə aid olunduğu bildirilir, halbu ki, Avestanın digərhissələri Zərdüşt dininin digər rəhbərlərinə aid edilir.2. Visperəd (Bütün ağalar): Müxtəlif sitayişlərdən ibarətdir.3. Vəndida (Div, yəni şeytana qarşı qanun): Bu bölümdəhalal, haram, nəcis və pak şeylər barədə yazılmışdır.4. Yəştha (Sitayiş, dini nəğmə və zikr):88
5. Xorde Avesta (Balaca Avesta): Dini bayramlar və mərasimlər,eləcə də həmin mərasimlərə uyğun dini nəğmələrin seçilməsi barəsindəolan bölüm.Zərdşütlərin Avestadan əlavə “Zənd Avesta” adında təfsir kitabıvə müxəlif başqa kitablar da mövcuddur.2-3. Zərdüştün təlimləriZərdüştlükdə üç əsas prinsip mövcuddur: Düzgün danışıq, Düzgündüşüncə və Düzgün əməl. Biz müxtəlif dinlərdə buna bənzərprinsiplərlə üzləşirik.Xeyir və parlaqlıq tanrısının nişanələrindən olan oda hörmətnümayiş etdirmək, odu həmişə yanar halda saxlamaq, Atəşkədə, yaxud<strong>at</strong>əşgah adlanan məbədlərdə odun ətrafında məxsusi mərasimlərkeçirtmək bu dinin ən əsas özəlliklərindəndir. Bu dində eləcə dəabadlıq yar<strong>at</strong>maq, əkinçilik, təsərrüf<strong>at</strong>, maldarlıq və şəhərsalma sitayişəlayiq məsələlər sırasındadır. Heyvanlara, xüsusən də itə və inəyəhörmətlə yanaşmaq və insanlarla xoş rəftar etmək xüsusi yerə malikdir.Zərdüştlər qədim zamanlarda öz ölülərinin cəsədlərini nə torpağabasdırırdılar, nə də suya <strong>at</strong>ırdılar, çünki onlar həm suyu, həm dətorpağı müqəddəs bilirdilər və onları çirkləndirmək istəmirdilər. Eləbu səbəbdən də, cənazələri Dəxme adlanan yerlərdə saxlayırdılar vəleş yeyən heyvanlar həmin cənazələri yeyirdilər. Amma artıq neçəəsrlərdir ki, öz ölülərini torpağa tapşırırlar.İrandakı bəzi adət-ənənələr, o cümlədən Novruz bayramındanöncə olan çərşənbələr, işığın və çırağın parlaqlığına and içmək və digərməsələlər Zərdüştlük təlimləri ilə əlaqəlidir. İslam dininin ilk əsrlərindəmövcud olan zındıqların bəziləri də Zərdüştlüyün davamçılarıidilər.2-4. Yaranışın və ikili sitayişin hekayəsiHeç kim Zərdüştlərin iki tanrıya (xeyir Tanrısı Ahura Mazda vəşər Tanrısı Əhrimən, yaxud işıq Tanrısı və qaranlıq Tanrısı) sitayişiməsələsi hansı əsrdə başlamışdır. Avestanın Q<strong>at</strong>larında, yəni Zərdüşt-89
lərin müqəddəs kitabının Zərdüşt peyğəmbərin özünə aid olan hissəsindəƏhrimən tək Tanrı olan, parlaqlıq və qaranlıq Tanrılarından dahaüstün sayılan, varlığın yaradıcısı Ahuraməzdanın deyil Müqəddəsağılın müqabilində dayanmışdır. Sasanilərin hakimiyyəti dövründəZərdüştlərin bir qolu da meydana çıxdı və bu dəstənin adı Zərvaniləridi. Onların nəzərincə tək Allah mövcuddur və onun adı Zərvandır.Zərvanilər tək Tanrılarını xeyir və şər Tanrılarından daha yuxarı vəüstün bilirdilər. Bu dinin o zamanlar davamçıları həddən ziyadə idi. 12-5. TanrılarZərdüştlük barəsində araşdırmalar apardıqca məlum olur ki,Zərdüşt İranlılar arasında dini islah<strong>at</strong>lar aparmaq və Ariyayilərin qədimdinlərində mövcud olan xüraf<strong>at</strong>i düşüncələri yeniliklər yar<strong>at</strong>maqməqsədilə meydana çıxmışdır. Belə ki, o Ahuraməzdanı təbliğ etmişvə öz qövmünün Dəevə (yəni Div) adlanan Tanrılarını səhv bilmiş,onları yalanı sevənlərin Tanrısı adlandırmışdır.Zərdüştlükdə Ahuraməzdanın altı köməkçisi var və bu köməkçilərİbrahim peyğəmbərdən mənşə alan dinlərdə mələklərlə eyni rolamalikdirlər. Həmin köməkçilər Əmşaspəndlər, yəni “Ölməz müqəddəslər”adlandırılırlar. Onların Spəntaminu, yəni “Müqəddəs ağıl”adlı rəhbərləri vardır və adları belədir:1. Vohumən2. Əşəvəhişta3. Xşəsrə-vəyra4. Spənta Arməiti5. Hauvərt<strong>at</strong>6. Emert<strong>at</strong>Onlardan sonra Yəzətlər dayanıblar və onlardan otuzu dahaməşhurdur. Bunlar müqəddəs ağlın köməkçiləridirlər. Amma Əhrimənində öz köməkçiləri mövcuddur.1 Ümumiyyətlə qədim zamanlarda dünyada iki başlanğıcın mövcudluğuna inamhəddən ziyadə idi və onun bir forması da Qnostiklik (Gnostic) sayılır.90
Zərdüştlük dininin təlimlərinə əsasən hal-hazırki dünya 12000 illikdövrədən ibarətdir. Yaxşılıqlar tanrısı 3000 il ərzində dünyayahökmranlıq edib və bu müddət ərzində pisliklər tanrısı zülmət qaranlıqdaqalıb. Bu müddətdən sonra pislik tanrısı qaranlıqlardan çıxaraqyaxşılıqlar tanrısı ilə üzləşir. Yaxşılıqlar tanrısı pisliklərtTanrısınaonunla üzləşmək üçün doqquz min il müddət verir. O, sonda özününqələbə qazanacağına əmin idi. Bu zaman ərzində onlar yaxşılıqlar vəpisliklər törətməklə işlərinə başladılar. Üç min ildən sonra Zərdüştdünyaya göz açdı və bundan sonra hadisələr yaxşılıqlar Tanrısınınxeyrinə inkişaf etməyə başladı.2-6. Dünyanın sonuZərdüştlük minilliyində Zərdüştün nəslindən olan üç xilaskarınmeydana çıxması məsələsi meydana çıxarılır. Bu xilaskarlar bir-birininardınca gələrək dünyada haqq-ədaləti bərqərar edəcəklər:1. Huşidər: Zərdüştdən 1000 il sonra2. Huşidərmah: Zərdüştdən 2000 il sonra3. Suşyans ya Suşyant: Zərdüştdən 3000 il sonra. Suşiyantınzühurundan sonra dünyanın sonu gələcək.2-7. Ruhun qalmasıZərdüştlər ruhun əbədiliyinə inanırlar. Onların nəzərincə ruhbədəni tərk etdikdən sonra qiyamət gününə qədər Bərzəx aləmindəqalır. Onlar həmçinin Sir<strong>at</strong> körpüsünə, əməl tərəzisinə (Mizana),cənnət və cəhənnəmə də inanırlar. Zərdüştlük dini nöqteyi-nəzərindənolan cənnət İslam dinindəki cənnətlə çox yaxındır. Amma odunmüqəddəs olması səbəbindən Zərdüştlərin cəhənnəmi olduqca soyuqvə çirkli bir məkandır. Bu məkanda müxtəlif bədheybət heyvanlarcəhənnəm əhlinə əzab verirlər.2-8. Hazırki vəziyyətMüsəlmanlar ikinci xəlifənin zamanında İranı fəth etdilər. İranınfəthindən sonra İranlılar Zərdüştlük dinindən uzaqlaşaraq İslam dini-91
ni qəbul etdilər və bu dinin çiçəklənməsində böyük xidmətlər göstərdilər.Bu barədə ətraflı məlum<strong>at</strong> əldə etmək üçün şəhid Mütəhhərinin“İran və İslamın qarşılıqlı xidmətləri” kitabına müraciət edə bilərsiniz.Bəhram ibn Keyqubad adlı Zərdüşt aliminin 1600-cü ildə qələməaldığı “Səncan” hekayəsinə əsasən İranda yaşayan Zərdüştlərİranın İslam dini tərəfindən 100 il müsəlmanlar tərəfindən böyükəzab-əziyyətlərə məruz qaldılar. Sonra münəccimlərin tövsiyyəsilədəniz yolu ilə Hindistanın Bombey şəhərinə köçməyə başladılar. Buhekayə tarixçilər tərəfindən qəbul edilmir və onların nəzərincə Zərdüştlərinİrandan Hindistana mühacirəti islam dinindən öncə başlamışdırvə İslam dininin gəlməsindən bir neçə əsr sonraya qədərdavam etmişdir. Hal-hazırda onlardan 150000 nəfəri hələ də Parsiadlandırılırlar. Onların təxminən 150000 nəfər Yəzd, Kerman vəTehranda yerləşmişlər.Zərdüştlər savadlı və mədəniyyətli qövmdür və həmişə də ətrafdaolan insanlarla əlqələri çox gözəldir.3. MitraizmƏhəmənilər sülaləsinin sona ç<strong>at</strong>dığı zaman Zərdüştlük dinininyaranması ilə eyni dövrdə İranda Mitraizm dini meydana çıxaraqyayılmağa və bu yerlərdən kiçik Asiyaya tərəf genişlənməyə başladı.Mitraistlərin nəzərincə Mehr Tanrısı bir dəfə insan cildində mağaralarınbirində zühur etdi və həmin ərazidə qoyun-quzu otaran çobanlarona iman gətirdilər. O zaman Mehr Tanrısı öküz öldürdü və qanınıtorpağın üzərinə tökdü. Həmin öküzün qanı düşən hər yer yaşıllaşdıvə məhsuldar oldu. O, bir neçə ildən sonra göylərə qalxdı və onunruhu bəndələrinə yardım etmək üçün daim yerə qaldı.Mitraizm dininə iman gətirən hər bir şəxs yeddi mərhələdənkeçməli idi və hər mərhələdə ona yeni bir ad verilirdi: “Qarğa”, “Gəlin”,“Əsgər”, “Şir”, “Parsi”, “Günəşin elçisi” və “Ata”. Sonra xristi-92
yanların çörək və şərab adətinə bənzər çörək və bal mərasimi başlayırdı.Sonda həmin şəxsə öküzün qanını ilə qüsl verilirdi. Onlar özməbədlərini mağaralarda düzəldirdilər və həmin mağarada Mehr Tanrısınaibadət edirdilər. Həmin məbədlərin bəzilərinə Avropanın bəzibölgələrində rast gəlmək olar. Qeyd etmək lazımdır ki, Xristyanlıq özdini adət-ənənələrinin əksəriyyətini Mitraismdən götürmüşlər.4. ManilikManilik xristiyanlıqla islam dininin zühur etdiyi dövrlər arasındakızaman kəsiyində meydana çıxmışdır və qısa müddət ərzindəgüclü şəkildə yayılmış, sıralarına imanlı davamçılar əlavə edə bilmişdir.Bu din Buddizmlə Sabiliyin təlimlərini və düşüncə tərzininəzərə almaqla Zərdüştlük ilə Xristiyanlığın qarışığından əmələ gələndindir. Bu dinin irfani və insani prinsipləri onun güclü şəkildə yayılmasıüçün münbit şərait yar<strong>at</strong>dı, şərqdə Çinə və qərbdə mərkəzi Avropayaqədər genişlənmişdi. İran və Roma dövlətlərinin şahları Manilərlədüşmənçiliyə başladılar və onları dəstə-dəstə qətliam etdilər.Sonda Avropanın dini təftiş məhkəməsi (İnkivizasiya) 13-cü əsrdəManilərin sonuncu dəstəsini də yer üzərindən sildi.4-1. Maninin həy<strong>at</strong>ıMani 216-cı ildə Babilistanda iranlı ailəsində dünyaya gəldi.Atasının adı P<strong>at</strong>ek idi və o Həmədandan Babilistana köçmüşdür. OSabi dininin davamçılarından idi.Mani 228-ci ildə peyğəmbərlik iddiasını irəli sürdü və öz dininitəbliğ etmək məqsədilə müxtəlif ölkələrə səfər etdi. O, 243-cü ildəBirinci Şapurun tacqoyma mərasimində onun yanına gəldi və onu özdininə dəvət etdi. Birinci Şapur onun bu dəvətini qəbul etdi. Mani SasaniPəhləvi dilində bir kitab qələmə aldı və adınl Şapurqan qoydu.O, öz dinini təbliğ etmək məqsədilə orta Asiyaya da səfər etdi vəiyirmi ildən sonra Birinci Bəhram şahın zamanında İrana qayıtdı. Buşah Mani ilə düşmənçilik apardı və 274-cü ildə onu qətlə yetirdi.93
Maninin davamçıları onun qətlə yetirilməsindən sonra Manəvilikdinini yaymağa başladılar və Avropanın bəzi bölgələrinə, Çinəqədər genişləndirə bildilər. Manəvilərin əksəriyyəti orta Asiyadaməskunlaşmışdılar. Bu din Zərdüştlük və Xristiyanlıq dinlərinin təzyiqinəticəsində zəiflədi və daha sonra İslam dininin genişlənməsindənsonra demək olar ki məhv oldu. Manilərin qalıqları bir neçə əsrBosniya-Hersoqovinada qaldılar və sonda təmamilə tarix səhifələrindənsilindilər. İslam dininin yayıldığı ilk illərdə İranın milli hərək<strong>at</strong>larınınbəziləri manəvilikdən ilham almışdır. Bunu da qeyd etmək lazımdırki, İslam dininin ilk illərində zındıqların bəziləri Manilik dininindavamçıları idilər.4-2. Maniliyin mənbələriManəviliyin əksər mənbələri İslam dininin meydana çıxmasındansonra da mövcud idi və həmin kitablardan olan bəzi mətləblər qədimtarix kitablarında əks olunmuşdur. Bu kitablar yavaş-yavaş aradangetdi. Amma bir müddət bundan öncə Çinin Türküstan əyalətindəkiTurfan şəhərində Maniliyə aid bir çox yazılı əsərlər torpağınaltından aşkar edilmişdir və manəviyyət barədəki məlum<strong>at</strong>ların artırılmasıüçün gözəl fürsət yaranmışdır.Maninin meydana çıxartdığı yeniliklərdən biri bu idi ki, o insanlarınarasında savadsızlığın mövcud olmasını nəzərə alaraq rəssamlıqdanistifadə edirdi və dini mətləbləri yazmaqdan əlavə onları rəsmedirdi. Onun bu işinin nəticəsi olaraq “Ərjəng” adlı kitab meydanaçıxdı və həmin kitabın qalıqları son zamanlar aşkar edilmişdir. Onunbəzi rəsm əsərlərində davamçıları da qələmə alınmışdır. Aşağıdaqeyd edəcəyimiz altı kitab dəqiqliklə Maniyə məxsusdur:1. Şapurqan: Bu kitab Pəhləvi dilində qələmə alınmışdır vəhəmin kitabın qalıqları Turfan şəhərində aşkar edilmişdir.2. Əngeliyun (İncil): Bu kitab rəsm əsərlərindən ibarətdir vəböyük ehtimala əsasən “Ərjəng” elə bu əsərdir.3. Həy<strong>at</strong>ın xəzinəsi: Dini hökümlərdən təşkil edilmişdir.4. Pəraqəm<strong>at</strong>ya94
5. Sirlər kitabı6. Divlər (Şeytanlar) kitabı4-3. Təlimləri və əsas prinsipləriMani deyirdi: “İlahi hikməti və həqiqəti peyğəmbərlər müxtəlifzamanlarda və müxtəlif məkanlarda yaymışdırlar. Bir zaman HindistandaBudda, İranda Zərdüşt, Fələstində İsa və indi də mən Mani Allahınpeyğəmbəriyəm. Mənim vəzifəm Babilistanda həqiqətləri yaymaqdanibarətdir.” Maninin dini təlimlərinin əksər hissəsi Xristiyanlıqvə Zərdüştlük təlimləri üzərində yaranmışdı. Bu dinin təlimlərindəNurla zülmət arasındakı müharibə böyük əhəmiyyət kəsb edir.Manilər cəmiyyəti beş dini təbəqə bölürdülər:1. Feristeqan yaxud ferişteqan: On iki nəfərdirlər və onlarManinin canişinləri hesab edilridilər.2. İspasaqan yaxud Yepiskoplar: Yetmiş iki nəfər idilər3. Mehişteqan yaxud Keşişlər: Üç yüz altmış nəfər idilər4. Vizideqan yaxud Qozideqan (Seçilmişlər): Bu təbəqəyə aidinsanların sayı çox idi və onlar Manəviliyi yaymaqla məşğulolurdula.5. Nəğuşakan yaxud Niyuşəndeqan: Bu təbəqəyə Manəviliyindavamçılarının əksəriyyəti daxil idi və onların sayı bütünbaşqa təbəqələrdən daha çox idi.Manəvilər Zərdüştliyin dini təlimləri altına düşərək üç əsas əxlaqıprinsipə riayət edirdilər və bu prinsipləri “Üç möhür” adlandırırdılar:1. Ağız möhürü (Pis sözlərdən və danışıqlardan uzaqlaşmaq)2. Əl möhürü (Pis əməllərdən uzaqlaşmaq)3. Ürək möhürü (Pis və səhv təsəvvürlərdən uzaqlaşmaq)Maninin davamçıları vegeterian idilər və birinci təbəqədən sonuncutəbəqəyə qədər heç kimin evlənməyə, var-dövlət toplamağaixtiyarı tox idi. Manilər namaz qılırdılar və oruc tuturdular, öz məbədlərinixanegah adlandırırdılar. Onların bu xahegahları İslam dinindəkiSufilərin ibadət üçün toplaşdığı məkanla eynidir.95
5. Məzdək diniİctimai böhranların yeni dini inanc və etiqadların yaranmasındaböyük rolu vardır. Böhranlı zaman və məkanda meydana çıxan dinlərkütləvi şəkildə yayılmağa başlayır. Tam ictimai din olan Məzdəkilikdini bizim irəli sürdüyümüz bu iddia üçün gözəl misaldır. ƏbülqasimFirdovsi “Şahnamə” əsərində Qubad şah barədə söz açanda Məzdəkinmeydana çıxması barədə ətraflı məlum<strong>at</strong> verir. O deyir ki, Məzdəkfilosof idi və qıtlıq illərində insanları taxıl anbarına hücuma sövqetdi. Bu hadisədən sonra onun şöhrəti genişlənməyə başladı.5-1. Məzdəkin həy<strong>at</strong>ıBamdadın oğlu Məzdək Qubad şahın zamanında (488-531-ciillərdə) Dəclə çayının kənarında yerləşən, qədim zamanlarda Mazaryavə hal-hazırda Kut Əl-İmarə adlanan şəhərdə alim ailəsindədünyaya göz açmışdır. Tarixçilər, hətta onun düşüncələri ilə müxalifolan şəxslər onun ağıllı, məntiqli və yaxşı xüsusiyyətlərə malik olmasınıbildirmişlər. Onun təqvalı və həmişə sadə paltar geyinən insanolması da qeyd olunmuşdur.Məzdək heç vaxt peyğəmbər olduğunu bildirməmişdir və özünühəmişə Bundus adlı bir şəxsin davamçısı kimi tanıdırdı. Bundus 300-cü ildə Manilikdə bəzi islah<strong>at</strong>lar aparmışdır. Onun İranda və Romadaçoxlu sayda davamçıları var idi.5-2. Məzdəkin qiyamıFirdovsinin Şahnamə əsərində Məzdəkin alim və n<strong>at</strong>iq insanolduğunu oxuyuruq. O, bir gün ölkənin ac və səfil əhalisindən birdəstəsinin şahın sarayının ətrafında toplaşmasını və şahdan çörək istəmələrinigördü. Sarayda dövlət məmurlarından biri olan Məzdəkşahdan soruşdu: “Əgər bir insanı ilan vurarsa və o ölüm ayağındaolarsa, eyni zamanda onun qonşusunda bunun dərmanı, yaxud diriliksuyu olarsa və həmin ölüm y<strong>at</strong>ağında olan xəstədən gizlədərsə həmin96
insanla necə davranmaq lazımdır?” Qubad şah cavab verdi: “Onuncəzası ölümdür!” Məzdək yenidən soruşdu: “Əgər insanların çörəyəehtiyacı olarsa və çörəyi olan insanı öz çörəyini onlardan gizlədərsəonun cəzası necədir?” Şah Qubad cavab verdi: “Onun da hökmü vəcəzası ölümdür!”Məzdək üzünü insanlara çevirərək dedi: “Anbarlara hücum edin,ərzaqları götürün və canınızı aclığın əlindən qurtarın.” Onlar belə etdikdənsonra Şah Qubad Məzdəki danlamağa başladı. Məzdək dedi:“İnsanlar ac idilər, anbarlar isə dolu idi. Mən bu addımı sizin nəzərinizəuyğun olaraq <strong>at</strong>dım.”Bu hadisədən sonra Məzdəkin insanlar arasındakı şöhrəti artdıvə Şah Qubad da onun bu dini məktəbini qəbul edərək onun yayılmasıüçün lazımi şərait yar<strong>at</strong>dı. Zərdüşt dininin din alimləri və zadəganlarıMəzdəkə qarşı qiyam etdilər və onun dini məktəbini müdafiəedən Şah Qubadı hakimiyyətdən uzaqlaşdırdılar. Qubad yenidən taxttacınıəldə edə bildi, amma artıq Məzdəki müdafiə etmədi. Onun oğluvə canişini olan Ənuşirəvan Zərdüşt alimləri və zadəganları tərəfindənmüdafiə olduğu üçün 528-ci ildə Məzdəki və onun davamçılarınıqətlə yetirdi. Onlardan sağ qalanlar gizləndilər və İslam dininin yaranmasındanbir neçə on il sonra belə bəzən öz varlıqlarını göstərməyəçalışdılar. Islamın ilk illərində mövcud olan zındıqların birdəstəsi Məzdəkin davamçılarından idi.5-3. BaxışlarıMəzdəkin düşüncələri “Məzdəknamə” adlı kitabda bir yerə toplanılmışdır.Həmin kitab İslam dininin yaranmasından sonra İbn Müqəffətərəfindən Ərəb dilinə tərcümə olunmuşdur. Hal-hazırda həmənkitab mövcud deyildir. Məzdək müxtəlif cəhətlərdən Konfutsiyə vəPlutona oxşayır, çünki onun yar<strong>at</strong>dığı bu din də təmamilə ictimai-siyasidir.Məzdək insanların mallarının hamı arasında bərabər bölünməsinintərəfdarı idi. O zadəganlarla qeyri-zadəganlar arasında evlilikməsələsini də rəsmiləşdirdi. Onun düşüncələri və əqidəsi barədə97
irəli sürülən “Cinsi şəriklik” məsələsinin mövcudluğu barəsində qeydolunan iddialar yalandır.Mənbə1. Avesta2. Alberi, C.R.C. “Manəvilik Zəburu” tərcüməçi: Əbülqasim İsmailpur,Tehran 19963. Amuzqar. Jale və Təfəzzoli. Əhməd, “Zərdüştün həy<strong>at</strong> əfsanəsi”,Tehran 19964. Eliada, Mirça, “Genusi və Manəvi dinləri, tərcüməçi: Əbülqasimİsmailpur, Tehran 19945. Uşidəri, Cahangiq, “Məzdəyəsna ensklopediyası”, Tehran 19926. Buis, Meri, “Zərdüştlük dininin tarixi”, tərcümə: Humayun Sənətizadə,Tehran 19957. Təqizadə, Seyyid Həsən. “Mani və onun dini”, Tehran 19688. Hikmət, Əli Əsğər, “Dinlər tarixi”, Tehran 19669. Xosrəvi, Xosrov, “Məzdək”, tehran 197010. Rəisniya, Rəhim, “Məzdək və sonra”, Tehra 197811. Zərrinkub, Əbdülhüseyn, “Vicdan barəsində”, Tehran 199612. Zener. R.C, “Zərvan”, tərcüməçi: Teymur Qaderi, Tehran 199513. Zener. R.C, “Zərdüştlüyün doğuşu və b<strong>at</strong>ışı”, tərcüməçi: TeymurQaderi, Tehran 199614. Kristyanson, artur Emanuel, “Qubadın padşahlığı və Məzdəkin yaranması”,tərcüməçi: Əhməd Birşək, Tehran 199515. Gimen, Duşen, “Qədim İranın dini”, tərcüməçi: Röya Münəccim,Tehran 199616. Nas. Con.B, “Dinlərin ümumi tarixi”, tərcüməçi: Əli Əsğər Hikmət,Tehran 199117. Vermazrin, Martin, “Mitra dini”, tərcüməçi: Bozorq Nadirzad, Tehran199318. Videngern, Qeo, “İran dinləri”, tərcüməçi: Mənuçehr Fərhəng, Tehran199819. Hyum. Robert.A, “Dünyanının diri dinləri”, tərcüməçi: ƏbdürrəhimQovahi, Tehran 199498
7. İslamdan öncə ərəblər arasındakımövcud dinlər1. Cahiliyyət dövrünün ərəb dinləriƏrəblər iki dəstəyə bölünürdülər: Qəhtani və Ədnani. Qəhtaniərəbləri Sam qövmünə aid və daha qədim tarixə malik idilər. OnlarƏrəbistan yarımadsında və xüsusən də, onun cənub hissələrində yaşayırdılar.Ədnani ərəblər isə Həzrət İsmailin (ə) nəslindən olan Ədnanadlı şəxsdən yaranmaışdırlar. İstər İslam dinindən öncəki cahiliyyətdövründə, istərsə də İslamdan sonra Ərəblərin ən məşhur və ən güclüqəbiləsi Qureyş qəbiləsi idi və bu qəbilə Ədnani Ərəblərdən sayılırdılar.Allahın Rəsulu Həzrət Muhəmməd (s), onun xəlifələri və İslamınyarandığı illərdə böyük zəhmətləri olan insanlar bu qəbilədənidilər. 1Islamdan öncə olan Ərəblər səhrada yaşayan, savadsız qövmidilər. İslam dini nöqteyi-nəzərindən bu mədəniyyətdən uzaq olan tarixidönəm Cahiliyyət dövrü adlandırılır. Elə bu səbəbdən də, həmən1 Ərəblərin digər tayfaları, o cümlədədn Ad və Səmud Baidə Ərəbləri adlandırılırdılar.Qəhtani Ərəblər Aribə Ərəbləri və Ədnani Ərəbləri Müstərəbə Ərəblər adlandırılırdılar.Ərəbistan yarımadasından kənarda yaşayan Ərəblər, yəni İslam dinininyaranmasından və yayılmasından sonra meydana çıxan, İslam dinini, mədəniyyətinivə Ərəb dilini qəbul edən Ərəblərin məxsusi adı yoxdur.99
zaman barədə əsaslı tarix yoxdur və əldə olunan bütün məlum<strong>at</strong>larİslam mədəniyyətinin meydana çıxmasından sonra şifahi şəkildə nəqlolunan məlum<strong>at</strong>ların yazılı hala gətirilməsindən sonra yaranmışdır.Hal-hazırda alimlərin böyük əksəriyyəti bu tarixi məlum<strong>at</strong>ları qəbuletmirlər. Qurani-Kərimdə və İslami hədislərdə bu barədə mövcudolan dəyərli məlum<strong>at</strong>lar cahiliyyət ərəblərinin etikasına və dini etiqadlarınaaid ümumi məlum<strong>at</strong>lardır. Çünki, qeyd etdiyimiz mənbələrdəqeyd olunan məlum<strong>at</strong>lar tarixi məsələləri bəyan etmək deyildi.Misirin böyük alimlərindən olan Taha Hüseyn məşhur şərqşünaslarınyolunu davam etdirərək cahiliyyət ərəbləri barədə mövcudolan məlum<strong>at</strong>ların böyük əksəriyyətini tənqid <strong>at</strong>əşinə tutdu və busahədə yeni əsərlər yar<strong>at</strong>dı. İraqlı alim Doktor Cəvad Əli də Ərəbdilində on cilddə “Əl Məfsəl fi tarixil Ərəb qəbləl İslam” ensklopediyasınıqələmə aldı. O, bu dəyərli əsərdə cahiliyyət Ərəblərinin bütünmədəni və tarixi tərəflərini işıqlandırdı.Cahiliyyət dövründə ərəblərin sitayiş etdiyi ən məşhur din Bütpərəstlikidi və bu sitayiş növü Ədnani Ərərblərin arasında da genişyayılmışdı. Bəzi Ərəblər isə yəhudiliyə və xristiyanlığa iman gətirmişdilər.2. Ərəblərin TanrılarıƏrəblər də digər bütpərəstlər kimi müxtəlif formalara malikçoxlu sayda Tanrılara inanırdılar. Bu Tanrıların bəziləri insan, bəzilərheyvan, bəziləri insanla heyvanın qarışığından yaranan məxluq formasında,yaxud xüsusi forması olan daş idi. Tarixçilər Ərəblər arasındabütpərəstliyin Əmr ibn Luhəy tərəfindən yaradılmasını bildirirlər.Onların nəzərincə Əmr Şama səfər edərkən ilk dəfə olaraq bütpərəstlərigörmüşdür. Həmin insanlardan büt barədə soruşanda cavabvermişlər ki, bu büt bizə kömək edir və bizim diyarda yağışın yağmasınınəsas səbəbkarı odur. Əmr bütə sahib olmaq fikrinə düşdü və100
Hubəli onlardan alaraq Məkkəyə gətirdi. Hubəl Məkkə əhalisinin ənsevimli və böyük bütü idi. Hal-hazırda alimlər bu hekayəyə heç birdəyər vermirlər və bütpərəstliyin başlanğıcının məlum olmadığınıbildirirlər. Onların nəzərincə Hicaz bütpərəstlərinin də digər bütpərəstlərkimi başqa yerlərdən idxal etdiyi bütləri olmuşdur. Məsələn;Zuşşəra (Duschara) əslində İordaniya Nəbətilərinin bütü olub.Ərəblər bəzən müxtəlif məfhumları büt halına gətirirdilər və onasitayiş edirdilər. Məsələn; Mən<strong>at</strong> qəza və qədər Tanrısı idi. Heyvanformalarında olan bütlər də ərəblər arasında mövcud idi. Məsələn;Nəsr kərkəs formasında olan büt idi. Heyvan formasında olan bütlərTotemizmin qalıqları idi.3. Allaha imanQurani-Kərim ayələrindən də məlum olduğu kimi cahiliyyətərəbləri Allahı dünyanın yaradıcısı və bütü onun siması kimi qəbuledirdilər. İbadət və and içmə zamanı həm Allahın adında and içirdilər,həm də bütlərin adından istifadə edirdilər. Məsələn; İşlərini başalayanda“Bismikə Allahummə” deyirdilər, amma ibadət və hacətlərinidillərinə gətirdikləri zaman bütlərin adlarını çəkirdilər. Onlarlaislam Peyğəmbəri Həzrət Muhəmməd (s) arasında ən əsas ixtilaf OHəzrətin onların bütlərə sitayiş etmələri, onlardan hacət istəmələri vəşirkdən əl çəkmələri sahəsində idi.4. Əzabverici ruhlarUcsuz-bucaqsız çöllərdə və səhralarda həy<strong>at</strong> üçün vacib olananlayışlardan biri də bəzi gözə görsənməyən məxluqların mövcudluğunainam idi. Səhrada yaşayan Ərəblər də ziyan və əziyyət verənruhlara böyük əhəmiyyət verirdilər və həy<strong>at</strong>larını elə qururdular ki,101
onların pis işlərindən qoruna bilsinlər, eləcə də onların güclərindən,bacarıqlarından istifadə edə bilsinlər. Bu məsələ Qurani-Kərimdə də(Cin surəsi, 6) qeyd olunmuşdur. Onların təsəvvürünə görə cinlərmüxtəlif formalara girə və onların bəziləri insanlara ziyan və əziyyətverə bilirlər. Cindarların xidmətlərindən istifadə və həmin məxluq<strong>at</strong>larınürəklərini ələ almaq üçün müxtəlif mərasimlərin keçirilməsimövcud olmuşdur. Divlər də cinlərin bir növü idilər və onlar səhralardayaşayırdılar. Divlər səhralarda səfərə çıxan müsafirlərlə yolyoldaşı olurdular və fürsət tapan kimi onları öldürürdülər. İfrit cinlərinən qorxulu növüdür. İslam dininin məqsədlərindən biri də insanlarabu məxluqların insan üçün xeyiri və ziyanı olmamasını başasalmaqdan ibarət idi.5. SabiilərBelə nəzərə çarpır ki, Sabiilərin əvvəlcə heç bir müəyyən diniolmayıb və bu ad müxtəlif dinlərə aid edilib. Maraqlısı budur ki, İslamPeyğəmbəri Həzrət Muhəmmədin (s) zamanındakı müşrik ərəblərO Həzrəti və davamçılarını “Sabii” adlandırırdılar. Bəzən də İslamdinini izhar etmək üçün “Sabii olduq” sözünü istifadə edirdilər.Islam dininin yaranmasından sonra mövcud olan Sabiilər ikidəstəyə bölünürlər və əslində onların heç birisi Ərəb deyillər: İslamdünyasında elmin yayılmasına köməklik etməklə tanınan dəstə HərranSabiiləridir. Bu dəstə Sabii adını üçüncü əsrin əvvəllərindəözlərinə götürmüşlər və sonralar bu adla tanınmağa başlamışlar. İbnNədim “Əl Fihrist” kitabının doqquzuncu məqaləsində belə yazır:“Abbasi xəlifəsi olan Məmun Hərrandan keçərkən bir dəstə insangördü və onlardan soruşdur: “Hansı dinə qulluq edirsiniz?” Onlar busuala düzgün cavab verə bilmədilər. Məmun dedi: “Əgər kitab əhlisinizsəhansı kitab əhli tayfasından olduğunuzu müəyyənləşdirin vəəgər kitab əhli deyilsinizsə ondan vəziyyətinizi müəyyənləşdirin.”102
Belə qərara alındı ki, Məmun səfərdən geri qayıdana qədər onlar özvəziyyətlərini müəyyənləşdirsinlər. Bu müdddət ərzində həmən insanlarınbir dəstəsi müsəlman və digər dəstəsi xristiyan oldu. Üçüncüdəstə isə Qurani Kərimdə olan “Sabiin” adını seçdilər və beləlikləözlərini İslam hökumətinin nəzarəti altına saldılar.Sabiilərin ikinci dəstəsi Subtə, Sabiətul Bətaih, Məndayi, Muğtəsələvə Nasuri adları ilə də məşhur idilər. Onlar dəyişilmiş və yeniformaya düşmüş qədim bir dinin davamçıları idilər. Bu dinin bəziformaları Yaxın Şərqdə də yaranmışdı və həmin dinin davamçılarındansağ qalan insanlar İranın Xuzistan əyalətində və İraqın cənubbölgələrində mövcuddurlar.Qədim Sabiilərin hər yeddi ulduz və planet üçün məbədləri varidi və maraqlıdır ki, onların nəzərincə Kəbə S<strong>at</strong>urn planetinin məbədiidi. Onlara Aya sitayişə də böyük əhəmiyyət verirdilər. Bizim dövrümüzdəolan Sabiilər özlərini həzrət Yəhyanın (ə) davamçıları kimiqələmə verirlər. Onların məbədləri həmişə axar çayın kənarında olurvə onların yalnız rahibləri bu məbədə girmək haqqına malikdirlər.Sabiilərin təxminən yetmiş min nəfəri İraqda Dəclə çayının sahilindəvə təxminən iyirmi beş min nəfəri isə İranın Xuzistan əyalətindəkiKarun çayının sahilində yaşayırlar. Onlar müxtəlif peşə sahibləri,o cümlədən zərgər, əkinçi, maldar, qayıq istehsalçısı, dəmirçi vəson zamanlar həkim, tacir və mühəndis olurlar. Onların nəzərincəHəzrət Yəhyanın (ə) qiyamından sonra Urşəlim Yəhudilərinin qəzəbinətuş gəldilər və məcburi şəkildə həmən şəhərdən mühacirət edərəkHərran şəhərində yerləşdilər. 1 Bir müddətdən sonra onların birdəstəsi İraqın cənubuna və digər dəstəsi İranın Xuzsitan əyalətinəköçdülər.Sabiilər gündə üç dəfə səhər, günorta və axşam namaz qılırlar vəildə otuz altı gün oruc tuturlar. Onların müqəddəs kitablarının adı“Gənza Rəbba” (Böyük xəzinə)-dır.1 Hərran Türkiyənin cənubunda və Suriya ilə sərhəddə yerləşmişdir103
Onlar Qadir Allahı Həy, yəni Həy<strong>at</strong> adlandırırlar və onu nurunxaliqi sayırlar. Qaranlıq və zülmətin xaliqi isə Ruha adlandırılır. Bu ikiTanrı bir-birilə döyüşürlər və qələbə həmişə nur Tanrısına nəsib olur.Sabiilərin ruhanisi Gəncur adlandırılır. Ruhanilərin vəzifəsi Sabiilərihər həftənin bazar günü müqəddəs suya salmaqdan və onraqüsl verməkdən ibarətdir. Müqəddəs suya salınan zaman və qüslalan, həmdə qüsl verən şəxsin üzərində beş bölümdən ibarət paltar olmalıdır.Qüsl verənin əsası və digər ləvazim<strong>at</strong>ları olmalıdır. O, müqəddəssuya salma işinə başlamamışdan öncə yasəmən ağacının birbudağını götürür müxtəlif dini mərasimlər keçir və dualar oxuyur.Müxtəlif münasibətlərlə və günahların kəffarəsini çıxartmaq üçün dəxüsusi qüsllər mövcuddur. Qeyd etmək lazımdır ki, Sabilər də kitabəhli kimi qəbul edilirlər.Mənbə1. Berenci, Səlim, “Unudulmuş qövm”, Tehran 19882. Hikmət, Əli Əsğər, Dinlər tarixi, Tehran 19661. Nas, Con. B, “Dinlərin ümumi tarixi”, Tərcüməçi: Əli Əsğər Hikmət,Tehran 19914. Zərrinkub, Əbdülhüseyn, “Vicdan barəsində”, Tehran 19785. Mustəfəvi, Əli Əsğər, “Qurbanlıq əfsanəsi”, Tehran 19906. Nuri. Yəhya, “İslam, əqidələr və bəşəriyyətin baxışı”, Tehran 1974104
8. Yəhudilik1. İbranilərYəhudilər İbranilərin nəslindəndilər. Bu nəsil Ərəblər, Assuriyalılarvə Yaxın Şərq regionunda olan bir neçə başqa xalqla müştərəkkökə malikdir. Bu xalqların dili, ədəbiyy<strong>at</strong>ı, mədəniyyəti, adətənənələrivə dini etiqadları o qədər bir-birinnə yaxındır ki, alimlər bütünbu xalqların özəyinin bir qövmə, yəni Sam qövmünə ç<strong>at</strong>masıqənaətinə gəliblər. Bu xalqalrın hər birisinin mədəniyyəti sahəsindətədqiq<strong>at</strong> və araşdırma aparmaq üçün digər Sam xalqlarının da mədəniyyətinənəzər salmaq lazımdır. Məsələn; əgər biz Ərəb ədəbiyy<strong>at</strong>ıbarədə araşdırma işləri aparmaq istəsək İbrani, Süryani və Həbəşidilləri sahəsində də tədqiq<strong>at</strong> və mütaliə işləri aparmaqla daha böyüknailiyyətlər əldə etmiş olarıq.İbrani xalqının tarixi keçmişi barəsində dəqiq məlum<strong>at</strong>ımız yoxdur.Bəzi alimlərin nəzərincə “İbrani” adını Kənan əhli Həzrət İbrahimin(ə) Kənan ərazilərinə daxil olmasından sonra onu İbrani adlandırmağabaşlamışlar. 1 Bu ad onun bütün ailəsi üzərində qaldı, çünkiİbrani çaydan keçmək mənasını verir. Yəni onların nəzərincə Həzrətİbrahim (ə) Fər<strong>at</strong> çayından keçərək Kənana daxil olmuşdur.1 Yaranış 13:14105
Bəzilərinin nəzərincə isə İbrani sözü Həzrət İbrahimin (ə) babasıvə əcdadı olan Abirə qayıdır. 1 Eləcə də, bəziləri Həzrət İbrahimin (ə)<strong>at</strong>asının (əmisi) adının Azər olması səbəbindən onun ailəsinin əslənAriyayi qövmündən olmasını bildirirlər. Amma alimlər bu nəzəri təsdiqləmirlər,çünki Qurani-Kərimdə və İslami mətnlərdə qeyd olunmuşAzər sözünün lüğəti mənası barəsində düzgün informasiyaya malikdeyilik. Tövr<strong>at</strong>da İbrahimin (ə) <strong>at</strong>asının adı Tarəh qeyd olunmuşdur.2. Həzrət İbrahim (ə)Həzrət İbrahim Xəlil (ə) daim əzəmətli peyğəmbər olmuşdur vəbütün tarix boyu müsəlmanlar, xristiyanlar və yəhudilər arasındakıçəkişmələrin mərkəzində dayanmışdır. Çünki, hər üç dinin davamçılarıO Həzrətin onalara aid olduğunu bildirmişlər: “İbrahim nə yəhudi,nə də xaçpərəst idi. O ancaq hənif (b<strong>at</strong>ildən haqqa tapınan,haqqa yönəlmiş olan) müsəlman (Allaha təslim olan) idi və (Allaha)şərik qoşanlardan deyildi.” (Ali İmran, 67) O, hətta müşriklər arasındabelə böyük hörmət və ehtirama malik bir şəxsiyyətdir və onunMəkkədə qalan izləri onlar tərəfindən müqəddəs bir irs kimi ziyarətedilirdi. Bəzi insanlar da ad oxşarlığına görə Brahmanizm dininin(yəni Hinduizmin, Caynizmin və Buddizmin) də Həzrət İbrahimdən(ə) başlanması iddiasını irəli sürmüşlər. Yəhudilər özlərini Həzrət İbrahimin(ə) nəvəsi olan Həzrət Yaqubun (ə) nəslindən bilirlər və həmcismani, həm də ruhani baxımdan Həzrət İbrahimin (ə) nəslindən olmalarınagörə böyük iftixar hissi keçirirlər.Tövr<strong>at</strong>da O Həzrətin nəslinin Həzrət Adəmə (ə) qədər uzanmasıqeyd olunur. Tövr<strong>at</strong>da olan nəsil sənədləri İslami kitablara da yol tapmışdırvə bu sənədin düzgünlüyünə və mənbəyinə diqqət yetirilmədənqəbul edilmişdir.Kitab əhlinin (bu nəzər müqəddəs kitablarda qeyd olunmuş hədislərdənnəticə kimi çıxarılmışdır) nəzərincə Həzrət İbrahim (ə) Era-1 Abir adı Yaranı səfəri 24:10 və 16:11-də qeyd olunmuşdur.106
dan əvvəl 2000-ci ildə, yəni 4000 il öncə Ur şəhərində dünyaya gəlmişdirvə Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğuna əsasən öncə Abram (yəni məqamsahibi) adını daşıyırdı. Allahu-taala onun adını doxsan doqquzyaşında dəyişərək İbrahim (yəni Qövmlərin <strong>at</strong>ası) etdi. 1 Ur şəhəritəxminən bir əsr bundan öncə İraqda Fər<strong>at</strong> çayının sahilində torpaqaltından aşkar edildi və həmin məkanda saysız-hesabsız antik tapıntılarəldə olundu.Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğuna əsasən Tarəh oğlu Həzrət İbrahim (ə),onun həy<strong>at</strong> yoldaşı Sara və qardaşı oğlu Həzrət Lutu (ə) götürərəkFələstinin qərbində yerləşən Kənan torpaqlarına köçdü. Onlar yolunyarısında köçdüklərinə görə peşiman olaraq Hərran şəhərində yerləşdilər.Bu şəhər bu günkü Türkiyənin cənubunda Suriya ilə sərhəddəyerləşmişdir.Həzrət İbrahimin (ə) <strong>at</strong>ası Tövr<strong>at</strong>da Tarəh adlandırılır, ammaQurani-Kərim onu bütpərəst Azər kimi təqdim edir: “(Ya Rəsulum)X<strong>at</strong>ırla ki, bir zaman İbrahim <strong>at</strong>ası Azərə demişdi: “Sən bütləri tanrılarmıqəbul edirsən? Mən səni və sənin tayfanı açıq-aydın zəlalətiçində görürəm!” (Ənam surəsi, 74) Həzrət İbrahim (ə) <strong>at</strong>ası İslamPeyğəmbəri Həzrət Muhəmmədin (s) əcdadları sırasında yerləşmişdir.Bütün şiyə və sünni alimlərinin əksəriyyəti o Həzrətin HəzrətAdəmə (ə) qədər olan bütün <strong>at</strong>alarının hamısının tək Allahlığa inandığınıbildirirlər. Elə buna görə də, Azərin Həzrət İbrahimin (ə) həqiqi<strong>at</strong>ası olmadığını vurğulayırlar və bunu təsdiqləmək üçün lazımi dəlillərdə gətirirlər.Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğuna əsasən həzrət İbrahim (ə) 75 yaşındaAllahın əmri ilə Hərran şəhərindən Kənan torpaqlarına tərəf yola düşür.O, həy<strong>at</strong> yoldaşı Sara və qardaşı oğlu Həzrət Lut (ə) və Hərranəhalisindən başqa bir neçə nəfəri də özü ilə götürərək Kənana aparır.Onlar həmən məkanda Beytu İyl-in şərqindəki dağın üzərində çadırqurur. Həzrət İbrahim (ə) bir müddətdən sonra Hebronda (Əl Xəlildə)məskunlaşır və ömrünün sonuna qədər orada yaşayır. Hal-hazırda daonun ailəsinin məqbərəsi bu məkanda yerləşir. Amma Həzrət Lut (ə)1 Bu məlum<strong>at</strong>lar və belə adlandırma Köhnə Əhddən götürülmüşdür.107
Səmud və onun ətrafındakı şəhərlərə gedir. Bu şəhərlərin sakinlərionun dediklərinə itaətsizlik etdiklərinə görə Allah tərəfindən cəzalandırılaraqtəmamilə yer üzərindən silinirlər. Bu hadisə Qurani-Kərimdədə qeyd olunmuşdur.Həzrət İbrahimin (ə) həy<strong>at</strong>ında iki olduqca mühim məsələ mövcuddurvə hal-hazırda mövcud olan Tövr<strong>at</strong>da bu məsələlərə işarəolunmamışdır: Birincisi bütlərin sındırılması və O Həzrətin oda <strong>at</strong>ılması,ikincisi Kəbə evinin inşası.Qurani-Kərimdə (Ənbiya və Saff<strong>at</strong> surələrində) Həzrət İbrahim(ə) bütləri sındırması və O Həzrətin oda <strong>at</strong>ılması hekayəsi qeyd olunmuşdur.Qurani-Kərimdə eləcə də, Həzrət İbrahimin (ə) Həzrət İsmail (ə)ilə birlikdə Kəbə evini inşa etməsi də qeyd olunmuşdur: “Onu da yadınasal ki, İbrahim və İsmail evin (Kəbənin) bünövrəsini ucaltdıqlarızaman: “Ey Rəbbimiz! (Bu xeyirli işi) bizdən qəbul et, Sən, doğrudanda, (hər şeyi) eşidənsən, bilənsən!” – deyə dua etdilər.” (Bəqərə surəsi,127) Həzrət İsmail (ə) O Həzrətin qoca yaşlarında əta olunmasınınəzərə alsaq, Həzrət İbrahim (ə) Kəbə evini şərəfli ömrünün sonlarındainşa etdiyi qənaətinə gəlmiş olarıq: “İxtiyar çağımda mənəİsmail və İshaqı bəxş etmiş Allaha həmd olsun! Həqiqətən, Rəbbimduaları eşidəndir! (İbrahim surəsi, 39) Qeyd etmək lazımdır ki, Kəbəvə Məkkə kitab əhli tərəfindən müqəddəs sayılmır.Digər tərəfdən Tövr<strong>at</strong>da belə bir iddia irəli sürülür ki, Allahu-Taala Həzrət İbrahimi (ə) Nil çayından Fər<strong>at</strong> çayına qədər olan ərazinionun oğlu Həzrət İsraildən (ə) törəyən övladlarına əta edəcəyiəhd etmişdi. (Yaranış 15:1-18 və 17:18-21) Bu vədənin Bəni-İsrailəaid olacağını da müşahidə edəcəksiniz.3. İslamil və İshaq (ə)Qurani-Kərimdə və Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğu kimi Həzrət İbrahimin(ə) həy<strong>at</strong> yoldaşı Sara sonsuz idi və Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğu kimiAllahu-Taala dəfələrlə Həzrət İbrahimin (ə) onun nəslini artıracağıbarədə əhd bağlamışdı. O Həzrətin Hacər adlı kənizi dünyaya bir108
oğlan uşağı gətirdi və onun adını İsmail (yəni Allah eşidir) qoydular.On dörd ildən sonra Sara (hər ikisi, həm Həzrət İbrahim (əs), həm dəSara qocalmışdılar) Allahın əmri ilə dünyaya bir oğlan gətirdi və adınıİshaq (yəni Gülür) qoydular.Tövr<strong>at</strong> bu barədə az söz açır və yalnız Həzrət İsmailin (ə) Farandayaşaması, anasının ona Misirli qız alması barədə məlum verməkləkifayətlənir. O Həzrətə aid digər məsələlər Tövr<strong>at</strong>da unudulmuşdurvə Kəbə evinin inşa edilməsi barədə bir söz belə gözə dəymir. Ismail(ə) üçün yerdən suyun çıxması İslam hədislərinə əsasən Məkkədəolduğu və hal-hazırda “Zəmzəm” adı ilə tanındığı halda Tövr<strong>at</strong>daqeyd olunanlara əsasən bu su Fələstinin cənubundakı Biiru Şibəə 1adlanan yerdə olmuşdur.Tövr<strong>at</strong> övladının qurban kəsilməsi məsələsini qeyd edir və yazırki, Həzrət İbrahimin (ə) Həzrəti İshaqı (ə) qurban kəsmək məmuriyyətinialır. O Həzrət bu məsələni İshaqa (ə) açıqlamayaraq onun sualınacavab olaraq deyir: “Ey mənim oğlum! Allah özü üçün qurbanlıqqoyun hazırlayacaq” (Yaranış, 22:8) Amma Qurani-Kərimdə İbrahim(ə) oğlanlarından biri barədə söz açılır:فَلَم َّا بَلَغَ مَعَهُ الس َّعْيَ قَالَ يَا بُنَي َّ إِن ِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَن ِّي أَذْبَحُكَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِافْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِن شَاء الل َّهُ مِنَ الص َّابِرِي َن“O, yüyürüb qaçmaq (<strong>at</strong>asına kömək edə bilmək) çağına (on üçyaşına) ç<strong>at</strong>dıqda (İbrahim) dedi: “Oğlum! Yuxuda gördüm ki, səniqurban kəsirəm. Bax gör (bu barədə) nə fikirləşirsən!” O dedi: “Atacan!Sənə nə əmr olunursa, onu da et. İnşallah, mənim səbirlilərdənolduğumu görəcəksən!” (Saff<strong>at</strong> surəsi, 102)Bildiyiniz kimi O Həzrət ölümdən xilas olur və Allahu-Taalaonun yerinə qurban kəsilməsi üçün qoç göndərir. Şiyələrin və əhlisünnəninbir qrupunun nəzərincə bu Həzrət İsmail (ə) və bir dəstəsininnəzərincə isə Həzrət İshaq (əs) olmuşdur.1 Bu söz bütün müsəlman kitab yazarları üçün tanınmayan yer olduğu üçün Səm<strong>at</strong>duasında “Biiru Şiyəə” formasına salınmışdır. Hazırda İsraildə adını bu quyulardanalan “Beer Sheva” (Yeddi quyu) şəhərində olduğu bildirilir.109
4. Həzrət Yaqub (İsrail)Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğuna əsasən Həzrəti İshaq (ə) Həzrət İbrahimin(ə) canişini oldu və onun əkiz oğlu dünyaya gəldi. İlk dünyayagələnin adı İsu idi. Bu sözün mənası “tüklü” deməkdir. Tövr<strong>at</strong>daqeyd olunduğuna əsasən körpə dünyaya gələrkən bədənində çoxlutük var idi. İkinci əkiz uşaq isə Yaqub idi. Yaqub sözü tərcümədə“arxasınca gələn” deməkdir. Çünki, dünyaya gələrkən özündə öncəgələn uşağın arxasınca gəlmişdir.Həzrət Yaqubun (ə) on iki oğlu var idi və O Həzrət İsrail ləqəbilətanınırdı. Kitab əhli bu adın belə məna verdiyini bildirirlər: Allahaqalib gələn şəxs. Amma bu sözün İbrani dilindəki əsil mənası “Qəhrəmanaqalib gələn şəxs” mənasını verir. Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğunaəsasən Həzrət Yaqubun (ə) Allahla güləşməsi və ona qalib gəlməsionun belə adlandırılması ilə nəticələnmişdir.(Yaranış 32: 24-32) Kitabəhli lap qədim zamanlardan belə iddia edir ki, bu hekayədə Allahdeməkdə məqsəd Allahım mələklərindən biri mənasını daşıyır.Bir müddətdən sonra Həzrət Yusifin (ə) hadisəsi meydana çıxdıvə sonda Bəni-İsrailin (İsrail övladlarının) Misir torpaqlarında qalmasıilə nəticələndi. Tövr<strong>at</strong>ın “yaranış” bölümünə aid olan bütün mətləblərHəzrət Yusifin (ə) vəf<strong>at</strong>ından sonra sona ç<strong>at</strong>dı.“Xuruc” bölümünün başlanğıcında Həzrət Yaqubun (ə) on ikioğlunun hamısının Misirdə vəf<strong>at</strong> etmələrini və onların nəsillərinin buölkədə çoxalmalarını oxuyuruq. Bəni-İsrailin Sibt adlanan on iki qəbiləsimüxtəlif elm və peşə sahələrində inkişaf etdilər və bu da Misirlilərinonlara paxıllıq etməsinə gətirib çıxartdı. Bundan əlavə Misirlilərhakimiyyətin də Bəni-İsrailin əlinə keçməsindən qorxmağa başladılar.Elə buna görə də, onları zəiflətməyə başladılar və ən çətinişləri onlara həvalə etdilər. Eləcə də, Misir qəbilələrinin yeni dünyayagəlmiş Bəni-İsrail oğlanlarını qətlə yetirmək üçün həvəsləndirdilər.Onlara yalnız qız uşağı dünyaya gətirməyə icazə verilmişdi. 11 Bəzi İslami hədislərdə belə qeyd olunur ki, Firon Bəni-İsraildən olan bir kişininonunla mübarizə aparacağını eşitmişdi və elə buna görə də dünyaya təzə gəlmişoğlan uşaqlarını qətlə yetirirdi.110
İbranilər ilk öncə səhrada yaşayan qövm idilər və onlar ilk olaraqHəzrət Yusifin (ə) zamanında şəhərdə yaşamağa başladılar. 1 Səhradayaşamaq onların dini etiqadlarına və mərasimlərinə güclü təsirgöstərmişdir. Musa (ə) onları Fironun əlindən xilas edəndə qırx il Sinasəhrasında yaşamaq məcburiyyətində qaldılar. Amma ondan sonrahəmişə şəhərlərdə yaşamağa və Yəhudi qövmünün qiymətli irsininyaranması üçün mədəniyyət yar<strong>at</strong>dılar. Bundan sonra həmin ərazilərdəxristyanlıq meydana çıxdı.Xalqlarda düşüncə tərzinin dəyişilməsi adi və təbii haldır. İbranilərköç zamanı müxtəlif xalqların düşüncə təsiri altına düşdülər.Məsələn; dənizdən keçəndən və Fironun əlindən xilas olduqdan sonrabir dəstə bütpərəstlə üzləşdilər və Həzrəti Musadan (ə) onlar üçün büthazırlamalarını xahiş etdilər. Onların bu istəyi kəskin şəkildə rəddedildi: “Biz İsrail oğullarını dənizdən keçirtdik, (sonra) onlar öz bütlərinətapınan bir tayfaya uğradılar. (İsrail oğulları) dedilər: “Ya Musa!Bizə onların sitayiş etdikləri bütlər kimi bir büt düzəlt!” (Musa belə)cavab verdi: “Siz, doğrudan da, cahil bir tayfasınız!” (Əraf surəsi,138). Eləcə də, Misirdə yerləşəndə Misirlilərin dini inancları onlaragüclü şəkildə təsir göstərdi. Belə ki, onlar bu ölkəni tərk etdikdən sonrabelə Misirlilər kimi inəyi müqəddəsləşdirdilər. Bunun nəticəsində onlarqızıldan inək bütü yaradaraq ona ibadət etməyə başladılar.5. Həzrət Musa (ə)Tövr<strong>at</strong>ın Xuruc bölümünün ikinci fəslində belə qeyd olunmuşdurki, Bəni-İsraildən bir nəfər 2 öz qəbilələrindən olan qızlardan biriilə ailə qurur və onların oğulları dünyaya gəlir. Yeni doğulmuş körpəninanası onu Fironun məmurlarının əlindən xilas etmək üçün üçay gizlədir. Uşağı daim gizli saxlamaq mümkün olmadığı üçün anasıbir sandıq düzəldir, taxtaların birləşən yerlərini qırla doldurur, uşağı1 Bu məsələ Qurani-Kərimdə, Yusif surəsinin 100-cü ayəsində qeyd olunmuşdur.2 İslami hədislərdə onun adı İmran və Tövr<strong>at</strong>da imram ibni Qəh<strong>at</strong> ibni Lavi ibniYaqub kimi qeyd olunmuşdur. (Xuruc 20-14:6)111
həmin sandığın içərisinə qoyaraq Nil çayının qamışlıqları arasındasuya buraxır. Körpənin bacısı isə həmin ətrafda dayanaraq onun başınanə gələcəyinə tamaşa edir.Qısa bir müddətdən sonra yuyunmaq üçün Nil çayının sahilinəgələn Fironun qızının gözü sandığa s<strong>at</strong>aşır və kənizlərdən birini sandığınarxasınca göndərir. Sandığı onun yanına gətirirlər və o sandığıaçanda içərisində ağlayan uşaq görür. Onun ürəyi uşağın halına yanır,amma həmin körpənin Bəni-İsraildən olduğunu bilir. Bu zaman körpəninbacısı Fironun qızına yaxınlaşır və uşağa süd vermək üçünqadın tapmasını ona təklif edir. Fironun qızı onun bu təklifini qəbuledir və qız öz anasını onların yanına gətirir. Fironun qızı həmin xanımadeyir: “Uşağı özünlə apar, ona süd ver və mən də sənin bütün xərciniödəyəcəm.” Bir neçə ildən sonra uşaq böyüyür və anası onu Fironunqızının yanına aparır. Fironun qızı onu oğulluğa qəbul edir vəona Musa (Muşe, İbri dilində “Sudan çıxarılmış”) adını verir. Bu hadisəQurani-Kərimin Qisəs surəsində qeyd olunmuş hekayə ilə yaxındır.Bəzi tarixi hesablamalara və hadisələrin analizinə görə bu hadisənineradan 1250-1300 il öncə baş verməsi bildirilir.5-1. PeyğəmbərliyiTövr<strong>at</strong>ın Xuruc bölümünün üçüncü fəslində oxyuruq ki, HəzrətMusa (ə) Hurib 1 səhrasında dağın ətəyində Allahu-Taalanın səsini birkol topasından qalxan alovun içərisindən eşitdi və onunla danışdı.Qurani-Kərimdə Allahın Tuva səhrasındakı ağacdan buyurduğu sözlərbelədir:*إِن ِّي أَنَا رَب ُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِن َّكَ بِالْوَادِ الْمُقَد َّسِ طُوًى* وَأَنَافَلَم َّا أَتَاهَا نُودِي يَا مُوسَى إِن َّنِي أَنَا الل َّهُ لَا إِلَهَ إِل َّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الص َّلَاةَ لِذِآْرِي* إِن َّاخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى* فَلاَ يَصُد َّن َّكَ عَنْهَا مَنْ لاَ يُؤْمِنُ بِهَاالس َّاعَةَ ءاَتِيَةٌ أَآَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى آُل ُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى وَات َّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَى*1 Bu söz Səm<strong>at</strong> duasında “huris” formasında qeyd olunmuşdur. Hurib həmin Sinasəhrasıdır.112
“(Musa) odun yanına yetişdikdə belə bir nida gəldi: “YaMusa! * Mən, həqiqətən, sənin Rəbbinəm. Nəleynini çıxart, çünkisən müqəddəs vadidə - Tuvadasan * Mən səni (peyğəmbər) seçdim.(Sənə) vəhy olunanı dinlə! * Mən, həqiqətən, Allaham. Məndən başqaheç bir tanrı yoxdur. Mənə ibadət et və Məni anmaq üçün namazqıl! * O sa<strong>at</strong> (qiyamət sa<strong>at</strong>ı) mütləq gələcəkdir. Mənim onu az qalaaçmağım gəlir ki, hər kəs etdiyi əməlin əvəzini (mükaf<strong>at</strong>ını, yaxud cəzasını)alsın. (Və ya: Mən onu az qala Özümdən belə gizlədirəm; vəya: Mən onu Özümdən başqa hamıdan gizlədirəm. Yaxud: Mən onuzorla gizlədirəm, çünki qiyamətin yaxınlaşması hər addımda özünümüxtəlif əlamətlərlə büruzə verir). * Ehtiy<strong>at</strong>lı ol ki, (qiyaməti) danıbnəfsinin istəklərinə uyan bir kəs səni ona inanmaqdan yayındırmasın,yoxsa məhv olarsan!” (Taha surəsi. Ayə 11-16)Tövr<strong>at</strong>da belə qeyd olunur ki, Allahu-Taala Həzrət Musa (ə) Bəni-İsraili Misirlilərin əlindən xilas edəcəyini və bərəkətli, məhsuldar Kənantorpaqlarını onlara əta edəcəyini vədə verdi. Elə bu səbəbdən də,Həzrət Musa (ə) Fironun yanına getməsi, ondan Bəni-İsraili azad buraxmasıüçün peyğəmbərliyə ç<strong>at</strong>dı. Qurani-Kərimdə Həzrət Musa (ə)üçün başqa bir mühim risalət məsələsinə də işarə olunmuşdur. Burisalət Fironu imana, yaxşı əməllərə dəvət etməkdən, kafirlik və zülmdənuzaqlaşdırmaqdan ibarət idi. Həzrət Musa (ə) müxtəlif möcüzələrləMisirə yola düşdü və qardaşı Harun (ə) onun köməkçisi oldu.5-2. MöcüzələriHəzrət Musa (ə) Fironu Bəni-İsrailə zülm etməkdən əl çəkməsivə onları azad buraxmaları üçüm müxtəlif yollardan istifadə etməklətəzyiq altına saldı.Qurani-Kərim və Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğuna əsasən Allahu-TaalaHəzrət Musaya (ə) möcüzə etmək bacarığı verdi. Həzrət Musa (ə)əsa ağacını (tövr<strong>at</strong>da qardaşı Harunun da əsası qeyd olunmuşdur) əjdəhayaçevirə bilirdi və əli ağ nur saçırdı. Firon bir dəstə cadugərləriniçağıraraq Musa (ə) ilə yarışmalarını istədi. Qeyd etdiyimiz əjdəha113
onları bütün cadugərlik sehirlərini və alətlərini uddu. Onlar HəzrətMusanın (ə) gördüyü işlərin sehir olmadığını anladılar. Qurani-Kərimdəqeyd olunmuşdur ki, cadugərlər Fironun heç bir hədə-qorxusunabaxmayaraq Allahu-Taalaya iman gətirdilər. Onların iman gətirmələriTövr<strong>at</strong>da qeyd olunmamışdır və kitab əhli tərəfindən qəbulolunmur.Bu möcüzələrdən sonra Misirlilərə bir neçə əzab nazil oldu. Fironisə Bəni-İsraili azad buraxacağı barədə dəfələrlə vədə versə də özvədələrinə dönük çıxdı. Tövr<strong>at</strong>da on cür əzab qeyd olunmuşdur:1. Misirlilərin suyunun qana çevrilməsi2. Sularda qurbağaların çoxalması3. Ağcaqənədlərin çoxalması4. Milçəklərin çoxalması5. Vəba xəstəliyi nəticəsində Misirlilərin heyvanlarının kütləvişəkildə tələf olması6. Misirlilərin və onların minik heyvanlarının dəri xəstəliklərinədüçar olmaları və bədənlərində yaraların (cüzamın) çıxması7. İri həcimli dolunun yağması və çoxlu sayda heyvanın və əkinsahələrinin tələf olması8. Çəyirtkənin çoxalması9. Üç gün ərzində Misirlilərin yaşadıqları hər yerin qaranlığaqərq olması10. Misirdə yaşayan bütün insanların, heyvanların, hətta Fironunözünün də ilk övladlarının həlak olmasıBu əzabların bəziləri Qurani-Kərimdə başqa formalarda qeydolunmuşdur:“Biz Firon əhlini (illərlə) qıtlığa, quraqlığa və məhsul ç<strong>at</strong>ışmazlığınaməruz qoyduq ki, bəlkə, düşünüb ibrət alsınlar! * Biz ayrıayrımöcüzələr üzrə onlara tufan, (əkinlərinə) çəyirtkə və həşər<strong>at</strong>,(evlərinə, yeməklərinə) qurbağa və (çeşmələrinə, kəhrizlərinə) qangöndərdik. Onlar yenə də (iman gətirməyi) özlərinə sığışdırmayıb kafirbir tayfa oldular.” (Əraf surəsi, ayə 130 və 133)114
İstər Qurani-Kərimə, istərsə də Tövr<strong>at</strong>a görə O Həzrətin möcüzələrininsayı qeyd etdiyimizdən çox idi. Həzrət Musanın (ə) doqquznişanəsini özündə əks etdirən Qurani-Kərim ayəsində O Həzrətin Fironundəvəti üçün nəzərdə tutduğu nişanələr qeyd olunmuşdur:“Biz Musaya doqquz aşkar möcüzə (əsa, günəş kimi parlayanyədi-beyza, çəyirtkə və digər həşər<strong>at</strong>, qurbağa, qan, qıtlıq, daşlarınarasından fəvvarə verib çıxan su, dənizin yarılması və Tur dağınınqaldırılıb İsrail oğullarının başları üstündə saxlanılması) verdik. İsrailoğullarından soruş: (Musa) onların yanına gəldikdə, Firon ona:“Ya Musa! Mənə elə gəlir ki, sən ovsunlanmışsan (ağlın başındadeyildir)”, - demişdi.” (İsra surəsi, ayə 101)5-3. Dənizdən keçişTövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğuna əsasən, sonda Firon təslim oldu,Həzrət Musa və Həzrət Harunu (ə) gecə vaxtı yanına çağırtdırdı vəonlara dedi: “Bəni-İsraillə hara istəyirsəniz gedə bilərsiniz.” OnlarMisirin şərqində yerləşən Qırmızı dənizə tərəf yola düşdülər və həminməkanda çadır qurdular. Bir müddətdən sonra Firon peşiman olduvə öz ordusu ilə onların arxasınca getdi. Musanın (ə) qövmü uzaqdanFironun öz qoşunuyla gəlməsini gördülər. Həmin anda Musa (ə)əlini dənizə tərəf uz<strong>at</strong>dı, dəniz parçalandı, qurudu və Bəni-İsrail asanlıqladənizdən keçə bildilər. 1 Onların ardınca Fironun döyüşçüləri dənizədaxil oldular və Həzrəti Musa (ə) Allahu-Taalanın əmrinə əsasənbir əlinin işarəsilə onların hamısını suda boğdu. Tövr<strong>at</strong>da Fironun özünündənizdə qərq olması barədə heç nə yazılmamışdır və kitab əhli bunuinkar edirlər. Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunanlara əsasən Misirdən çıxan zamanuşaqları çıxmaq şərtilə Bəni-İsrailin sayı altı yüz min nəfərolmuşdur. Bəni-İsrailin Həzrət Yusifin (ə) zamanında Misirə daxil ol-1 İslam alimlərinin böyük əksəriyyəti dənizin əslində Nil çayı olmasını bildirirlər.Tövr<strong>at</strong>da belə qeyd olunmuşdur ki, Bəni-İsrailin əvvəlcədən də yerləşdiyi yer Nilçayının sağ tərəfi olmuşdur və onların keçdiyi dəniz isə Misirin sərhədində yerləşənQırmızı dəniz olmuşdur. Qurani-Kərimdə qeyd olunmuş “Bəhr” sözü də dəniz sözünədaha münasibdir.115
duğu vaxtla onların Həzrət Musanın (ə) rəhbərliyi altında Misirdənçıxarılmarı vaxtı arasında dörd yüz otuz il keçmişdir. (Xuruc 12:37-40)Qurani-Kərimdən və İslami hədislərdən belə qənaətə gəlməkolar ki, Bəni-İsrail Fironun izni ilə deyil Allahın əmri ilə Misiri tərketdilər: “(Sonra) Musaya belə vəhy etdik: “Qullarımla birlikdə (Misiritərk edib) gecə yola çıx. Siz, şübhəsiz ki, (Fironun ordusu tərəfindən)təqib ediləcəksiniz!” (Şüəra surəsi, ayə 52) Eləcə də, QuraniKərimdə açıq şəkildə bildirirlir ki, Həzrət Musa (ə) Allahu-Taalanınəmri ilə əsasını dənizə vurdu, əlini dənizə tərəf uz<strong>at</strong>madı.Bəni-İsrail Sina yarımadası ətrafında yerləşdilər və onlar üçünsəmadan şehə bənzər maddə və bildirçin quşu nazil edildi və bu hadisəonların səhrada olduqları qırx il ərzində hər gün təkrarlanırdı. Tövr<strong>at</strong>daqeyd olunduğuna əsasən bu yeməyin adı “Mənnə” idi. ÇünkiBəni-İsrail onu görən kimi İbri dilində “Man huvə”, yəni “O nədir?”sualını verdilər.5-4. Lövhələr və on əmrBəni-İsrailin Misiri tərk etməsindən üç ay keçdikdən sonra HəzrətMusa (ə) Allahu-Taala ilə söhbət üçün Tur 1 dağına getmək əmrinialdı. O Həzrət dağda iki lövhə aldı və bu lövhələrin üzərində Allahınəmrləri həkk olunmuşdu. Qurani-Kərimdə bu sözü “Əlvah” formasında,yəni cəm halında istifadə etmişdir: “Biz onun üçün lövhələrdənhər şeydən, moizə və təfsil<strong>at</strong>a dair hər şeyi yazdıq. (Və belə buyurduq:) “Bundan möhkəm yapış və ümmətinə də onun ən gözəl (savabıçox olan) hökmlərindən yapışmağı (onlara əməl etməyi) əmr et. (Axirətdə)sizə fasiqlərin yurdunu (Cəhənnəmi) göstərəcəyəm!” (ərafsurəsi, ayə 145) Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğuna əsasən (Xuruc 29 və Təsniyə5) Bu iki lövhənin üzərində məşhur olan “On əmr” həkk olunmuşdu.Əmrlə belədirlər:1 Tur Süryani dilində dağ mənasını verir.116
1. Özünüzə məndən başqa Allah seçməyin.2. Bütə səcdə etməyin.3. Allahın adını yalandan çəkməyin4. Şənbə gününü müqəddəs bilin.5. Ata və ananıza hörmət göstərin6. İnsan qətlə yetirməyin7. Zina etməyin8. Oğurluq etməyin9. Qonşu 1 üçün yalandan şahidlik etməyin10. Qonşunun malına və namusuna qarşı tamahkarlıq etməyin 25-5. Bəni-İsrailin buzova sitayiş etməsiTövr<strong>at</strong>da belə qeyd olunmuşdur ki, Bəni-İsrail Həzrət Musanın(ə) Sina dağından geri dönməsinin gecikdiyini görəndə Həzrət Harunun(ə) yanına gəldilər və onlar üçün Tanrılar hazırlamağı istədilər. OHəzrət də onların qıymətli əşyalarından bir buzov hazırladı və onlarıhəmin inəyə sitayiş etməyə həvəsləndirdi. Allah-Taala bu hadisəniHəzrət Musaya (ə) ç<strong>at</strong>dırdı və onları məhv etmək istədi. Amma OHəzrətin şəfaət istəməsi ilə bunu etmədi. Həzrət Musa (ə) həmin lövhələrigötürüb Bəni-İsrailin yanına qayıtdı. O Həzrət onların bu nalayiqhərəkətlərini gördükdən sonra həmin lövhələri yerə vurdu vəməhv etdi. Sonra qardaşını mühakimə etməyə başladı və buzovu yandırdıqdansonra parçalayaraq suya tökdü və suyunu Bəni-İsrailə içirtdi.Sonra da onlara qılınclarını çıxararaq yarım gün ərzində döyüşərəkbir-birilərini qətlə yetirməyi əmr etdi. Qurani-Kərimdə də bu1 Kitab əhli nöqteyi-nəzərindən doqquzuncu və onuncu əmrdə istifadə olunan“Qonşu” sözünün mənası əslində “Həmnöv” mənasını daşıyır.2 “Öz qonşunuza qarşı tamahkarlı etməyin. Qonşunun xanımına, quluna, kənizinə,inəyinə, uzunqulağına və ümumiyyətlə heç nəyinə tamahkarlıq göstərməyin.” HalhazırdaBəzi Yəhudilər və xristiyanlar birinci və ikinci əmrləri bir-birinə qoşmuşlarvə sonrakı əmrləri bir say irəli aparmışlar. Beləliklə, doqquzuncu əmrdə “Qonşununxanımına” və onuncu əmrdə “qonşunun digər malına” tamahkarlıq etmək qadağanedildi. Bununla da qonşunun xanımı onun qulu, kənizi, inəyi, uzunqulağı ilə eyniyerdə saxlanılmadı.117
hekayə təxminə elə bu şəkildə, amma müxtəlif tərzlərdə qeyd olunmuşdur.Amma Quranda Həzrət Harunun (ə) belə nalayiq hərəkət etməsiqeyd olunmamış və O Həzrətin belə səhv addımlardan uzaq olmasıbildirilmişdir. Qurani-Kərimdə inəyi duzəldən insanın adı “Samiri”kimi qeyd olunmuşdur.“Harun isə bundan (Musa Tur dağından qayıtmamışdan) əvvəlonlara belə demişdi: “Ey ümmətim! Siz bununla (hansınızın əqidəcəmöhkəm, hansınızın şəkkak olduğunu ayırd etmək məqsədilə Allah tərəfindən)yalnız imtahana çəkildiniz. Sizin Rəbbiniz, şübhəsiz ki, Rəhmandır.Mənə tabe olub əmrimə itaət edin!” (Taha surəsi, ayə 90)Kitab əhli Qurani-Kərimdə qeyd olunmuş Samiri adına etiraz etdilərvə belə bir insanın mövcud olmamasını bildirdilər. Çünki, SamiriFələstindəki Samirə şəhərinə aiddir və həmin şəhəri Həzrət Musadan(ə) əsrlər öncə yaşamış Umri adlı padşah yar<strong>at</strong>mışdı. (Padşahlarınbirinci kitabı 16:24)Mərhum Şeyx Muhəmməd Cəvad Bəlaği (r) cavab olaraq busözləri bildirmişdi ki, Bəni-İsraildə Şəmrun ibn Yəssakar ibn Yəqubadlı şəxs var idi və onun ailəsi Şəmruni adlandırılırdı (Yaranış 46:13və Ədədlər 26:24). Şəmruni Ərəb dilində Samiri kimi tələffüz edilir. 1Tövr<strong>at</strong>da belə yazılmışdır ki, Həzrət Musaya (ə) yeni nəsihətləriniqeyd etmək üçün qabaqkı lövhələrə bənzər iki daş lövhə hazırlamağıəmr etdi. Qurani-Kərimdə də bu məsələyə işarə olunmuşdur:“Musanın qəzəbi y<strong>at</strong>anda lövhələri götürdü. Onların birində:“Rəbbindən qorxanlar doğru yola və mərhəmətə nail olacaqlar!” -(deyə yazılmışdı).” Əl-Əraf surəsi, ayə 154)5-6. Həzrət Musanın (ə) vəf<strong>at</strong>ıHəzrət Musa (ə) Bəni-İsraili azad etdikdən sonra onların işləriniqaydasına qoydu, onları kafirlərlə mübarizəyə hazırladı və onlaraAllahın əhkamını öyrətdi. O Həzrət Sina səhrasında dövlət yar<strong>at</strong>dı vəhəy<strong>at</strong>ının sonuna qədər qövmünün dini və siyasi liderliyini öhdəsində1 Əl Huda ilə dinil Mustafa, cild 1, səh 98-99118
saxıadı. Bu hadisələrin geniş açıqlanması Tövr<strong>at</strong> kitabında mövcuddur.Həzrət Musa (ə) Bəni-İsrailə bərəkət bəxş etdi və ömrünün 120-ci ilində Ölü dənizin ətrafında yerləşən Muab adlı yerdə dünyasınıdəyişdi. Bəni-İsrail onun üçün otuz gün yas və əzadarlıq mərasimikeçirtdilər. Bu hadisə Tövr<strong>at</strong>ın “Təsniyə” bölümündə qeyd olunmuşdurvə Tövr<strong>at</strong> bununla başa ç<strong>at</strong>mışdır:“Allahın bəndəsi Musa orada Muab adlanan yerdə Allahın kəlamlarınauyğun olaraq öldü və onu Muab adlı məkanda Beyti Fəuradlanan yerin qarşısındakı dərədə dəfn etdilər. 1 Bu günə kimi heçkim onun yerini bilmir. Musa vəf<strong>at</strong> edəndə onun yüz iyirmi yaşı varidi, amma nə gözü zəifləmişdi, nə də beli bükülmüşdü. Bəni-İsrailMusa üçün Muabda otuz gün m<strong>at</strong>əm saxladılar. Musanın m<strong>at</strong>əm günləribaşa ç<strong>at</strong>dı. Yuşə ibn Nun hikmət ruhuna görə tanınırdı. Çünki,Musa əlini onun üzərinə qoymuşdu və buna görə də Bəni İsrail onaitaət etdilər və Allahın Musaya buyurduqlarına uyğun olaraq əməletməyə başladılar. Bəni israil arasında Musa kimi Allahın üz-üzətanıdığı kimsə olmayıb. Allahın ona bəxş etdiyi bütün nişanə və möcüzələriMisirdə Firona və onun bəndələrinə, eləcə də bütün Misirəgöstərdi. Elə buna görə, də Musanın güclü əli və bütün əzəmətləriBəni-İsraillilər üçün qalacaqdır.” (Təsniyə, 34:5-12)6. Bəni-İsrailin tarixiHəzrət Musadan (ə) sonra Allahın əmri ilə Həzrət Yuşə ibnNun(ə) qövmün rəhbəri və lideri oldu. O, Fələstinin şimalından cənubunaqədər uzanan İordaniya çayını keçdi, Kənan torpaqlarını vəonun ətrafındakı əraziləri fəth etdi. Əhdi-Ətiqdə qeyd olunduğunagörə bu ərazilərin yerli əhalisi qətliam edildilər və həmin ərazilər1 Dəfn edən məlum deyil və bəzilərinin nəzərinə əsasən məqsəd Allahdır.119
Bəni İsrailə aid oldu. Bu müharibələrin hamısı Əhdi Ətiqdin altıncıkitabında “Yuşənin səhifəsi” adlı bölümdə mövcuddur.Həzrət Yuşədən (ə) sonra Bəni-İsraildən olan böyük şəxsiyyətlərinsanlara rəhbərlik etdilər və bu mərhələni Bəni-İsrail dövranı adlandırdılar.Onlar şah deyildilər və yalnız Bəni-İsrailin daxili çəkişmələrinihəll edirdilər. Bu liderlərin tarixi “Hakimlər” bölümündə qeydolunmuşdur.6-1. Padşahların dövrüBəni-İsrailin sonuncu hakimi Həzrət Samuelin (ə) iki oğlu varidi və onların heç birisi hakimlik üçün yararlı deyildilər. Digər tərəfdənBəni-İsrailin o zamanlar onları bir yerə toplaya və qonşularınınhücumları qarşısında cəmləşdirə bilən padşahı yox idi. 1 Elə bu səbəbdəndə dövrün peyğəmbəri olan Samuelin yanına getdilər və onlarüçün bir şah təyin etməsini xahiş etdilər:“Onların bu təklifi Samuelin xoşuna gəlmədi. Çünki, onlar istəklərinibelə bildirdilər: “Bizə bizim üzərimizdə hakimlik edəcək birşah təyin et. Samuel Allaha dua etdi və Allah Samuelə dedi: “Qövmününhər barədə dediyi sözləri eşit, çünki səni tərk etmədilər, əksinəonlara hakimlik etməməm üçünməni tərk etdilər. Onları Misirdənçıxardığım gündən indiyədək etdikləri bütün əməllər onların mənitərk edərək başqa Tanrılara ibadət etmələrini göstərdi. Beləliklə,səninlə də belə davranırlar. İndi onların səslərini eşit, amma onlar<strong>at</strong>əkidlə şəhadət ver və onlara hakimlik edəcək şahların şahlıq tərzləribarədə xəbərdar et.” (Samuelin kitabının əvvəli, 8:6-9)O, buna əsaslanaraq padşahlığın ağır adət və ənənələrini öz qövmüüçün açıqladı, amma onlar öz istəklərindən əl çəkmədilər. Elə bunagörə də, Şaul (Talut) adlı bir gənci onların padşahı təyin etdi vəonu müqəddəs yağla məhs etdi. Bu məhsdən sonra o ilahi hakim oldu1 Hicaz əhlinin də İslam dinin meydana çıxdığı zamana qədər şahı yoxu idi və Hicazlılarınnüfuzlu şəxsiyyətləri, o cümlədən Əbu Cəhl, Əbu Ləhəb, Əbu Süfyan şah sayılmırdılar.Halbuki o zamanlar və daha öncə belə Romada, İranda və dünyanın birçox yerlərində şah və padşah anlayışı mövcud idi.120
və Məsihə (Maşyəh), yəni məhs olunmuşa itaət etmək şəri baxımdanhamıya vacib idi.Bəni-İsrailin birinci padşahı Şaul təxminən əradan əvvəl 1030-cu padşah təyin olundu. Bu padşahın adı Əhdi-Ətiqdə (Samuelin birincikitabı, doqquzuncu fəsldən sonra) “Şaul” və Qurani-Kərimdə“Talut” kimi qeyd olunmuşdur: “(İsrail övladının) peyğəmbəri onlaradedi: “Allah Talutu sizə padşah göndərdi”. Onlar isə: “Biz hökmdarlığadaha layiq ikən və ona var-dövlət verilmədiyi halda, o, necəbizə padşah ola bilər?” – deyə cavab verdilər. (Peyğəmbər onlara)dedi: “Allah sizdən ötrü onu (bəyənib) seçmiş, elm və bədəncə (qüvvəcə)ona üstünlük vermişdir. Allah Öz mülkünü (səltənətini) istədiyinəverər. Allah (Öz lütfü və kərəmi ilə) genişdir, (Allah hər şeyi) biləndir!”(Bəqərə surəsi, ayə 247)Birinci padşahın təyin edilməsindən sonra İsraillilərlə Fələstinlilərarasında dəhşətli müharibə baş verdi və qələbə Bəni-İsrailin üzünəgüldü. Bu qövmün ən böyük qəhrəmanı Culy<strong>at</strong> idi və Qurani-Kərimdəbu ad Calut kimi qeyd olunmuşdur. O, Həzrət Davud (ə) tərəfindənqətlə yetirildi və onun qoşunu döyüş meydanından qaçdı.Həzrət Davud (ə) Talutun canişini oldu (təxminən eradan əvvəl1015-ci ildə). Həm zikr və dua edən, həm də döyüşçü və f<strong>at</strong>eh olanDavud (ə) Yəhudilər üçün çox müqəddəs bir şəxsdir və özünəməxsusyerə malikdir. O Həzrətin ən böyük uğurlarından biri Urşəlim 1 (İrrusəlim)şəhərinin fəthi idi. Bu şəhər Həzrət Davudun (ə) paytaxtı olduvə həmin şəhəri “Davudun şəhəri” adlandırdı. Urşəlim Yəhudilərinqibləsidir.Həzrət Süleyman (ə) <strong>at</strong>ası Həzrət Davudun (ə) yerinə keçdi vəBəni-İsrail ən mühim və əzəmətli dövrünü bu padşahın zamanında1 Jerusalem, yəni “sağlam və salam<strong>at</strong> şəhər” bu şəhərin əsil adıdır. Amma müsəlmanlarbu şəhəri Qüds, Beytül Məqdəs və yaxud Beytul Muqəddəs (İbri dilindəki BeytuHəmiqədaş, yəni “Məbəd evi” sözü ilə eyni məna verir) adlandırırlar. Bu şəhərinbaşqa bir adı da “İlya Kapitolina” –dır və müsəlmanlar bu adı da İlya sözü ilə əvəzetmişlər.121
yaşadı. O Həzrət Urşəlim şəhərində olduqca böyük bir məbəd inşa etdivə bu məbəd “Süleymanın Heykəli” 1 adı ilə tanındı.Bu məbəd bir dəfə eradan əvvəl 587-ci ildə Babilistanın padşahı“Nabukadnassar” (İslam mənbələrində bu ada “Buxtunəssər” kimiqeyd olunmuşdur) tərəfindən və ikinci dəfə 70-ci ildə Roma şahzadəsiTitus tərəfindən viran edilmişdir.Qeyt etdiyimiz məbəd o zamana qədər (eradan əvvəl altınci vəikinci əsrlərdə bir neçə on illiyi çıxmaq şərtilə) həmişə Yəhudilərinixtiyarında olmuşdu və Yəhudi kişiləri ildə üç dəfə müəyyən edilmişbayramlarda həcc mərasimini keçirmək üçün piyada olaraq səfərəçıxırdılar.Bu məbəd tədricən xristiyanların əlinə keçdi və İslam dininin yaranmasındansonra ikinci xəlifənin zamanında sülh yolu ilə müsəlmanlar<strong>at</strong>əslim edildi. Müsəlmanlar Süleyman məbədinin xarabalıqlarınıÖmər məscidi adlı əzəmətli bir məscidə çevirdilər və onun üzərində“Qubbətus səxrə” adlı gümbəz tikdilər. Qeyd edək ki, sonradanhəmin gümbəz qızılla örtüldü. Daha sonra bu məscidin kənarındamavi gümbəzli bir xırda məscid inşa edildi və “Məscidül Əqsa” adlandırıldı.2Fələstin torpaqlarında yaradılan Urşəlim şəhərinin qərb hissəsiBirləşmiş Millətlər Təşkil<strong>at</strong>ının qərarı ilə 1948-ci ildə İsrailə və həminiki məscidin yerləşdiyi şərq hissəsi isə İordaniya ölkəsinə verildi.İsrail 1967-ci ildə baş vermiş altı günlük müharibədə Qüds şəhərininşərq hissəsini də güc yolu ilə İordaniyanın əlindən aldı və həminhissəni ixtiyarında olan qərb hissəsinə əlavə etdi. BMT-nin Təhlükəsizlikşurasının qəbul etdiyi 242 saylı qətnamədə İsrail dövlətindənaltı günlük müharibə zamanı işğal etdiyi əraziləri geri qaytarmaq tələbolunsa da, İsrail dövləti hələ də bu qətnaməyə etinasızlıqla yanaşır.1 Heykəl İbri dilində “Hündür bina” mənasını verir və Ərəb dilində də hümdür mənasınıkəsb edir.2 İsra surəsinin ilk ayələrində qeyd olunmuş “Məscidul Əqsa” adı həmin məscidinyerinə işarə edir. Kəhf surəsinin 21-ci ayəsinə də müraciət edə bilərsiniz.122
Qeyd olunmuş məscidlər İslamın ilk illərindən indiyə qədər müsəlmanlarınixtiyarında olmuşdur (Xaç yürüşləri zamanı bir neçə ilxristiyanlar tərəfindən həy<strong>at</strong>a keçirilmiş işğalı istisna etmək şərtilə),bütün İslami mərasimlər, cümə və cəmaət namazları həmin məscidlərdəhəy<strong>at</strong>a keçirilmişdir. 1967-ci ilədək Hacıların Məkkə və Mədinəniziyarət etdikdən sonra Qüdsü ziyarət etmək üçün İordaniyaya səfəretmələri adəti də mövcud idi.Artıq illərdir ki, arxeoloji qazıntılar bəhanəsilə həmin iki məscidinətrafında qazıntı işləri apararaq həmin əraziləri dağıtmaq istəyirlər.Deyilənlərə əsasən həmin bu iki məscidin yerində Süleyman məbədiinşa etmək fikrindədirlər.Kitab əhli Əhdi-Ətiqdə qeyd olunan səhv məlum<strong>at</strong>a əsaslanaraqbelə bir nəzər irəli sürmüşlər ki, Həzrət Süleyman (ə) bütpərəst xanımlarınınvəsvəsəsinə uyaraq həy<strong>at</strong>ının sonunda bütpərəst olur. Qurani-Kərimdəisə Həzrət Süleymana (ə) böyük önəm verilir və pak birbəndə kimi qeyd olunur.6-2. Ölkənin parçalanmasıƏhdi-Ətiqdə Həzrət Süleymanın (ə) vəf<strong>at</strong>ından sonra onun övladıRohbiam Bəni-İsrailin padşahı olur və ölkənin idarəçiliyini ələ alır.O zülmkarlıq etdiyinə görə on iki Bəni-İsrail qəbilə başçılrında onnəfəri ona itaət etməkdən boyun qaçırır və yalnız iki qəbilə başçısıqalır. Bunlardan biri Yəhuda və digəri Benyamin olur. Həmin bu ikiqəbilə başçısı nisbətən daha kiçik əraziyə malik Yəhuda (Həzrəti Yaqubun(ə) övladlarından birinin adı ilə adlandırılmışdır) torpaqlarındaqaldılar. Urşəlim şəhəri də Yəhuda torpaqlarında idi və “Yəhudi” sözünündə buradan əmələ gəldiyi həmin ərazilər olduqca böyük əhəmiyyətəmalik idi. Qalan on qəbilə başçıları Həzrət Süleymanın (ə)böyük sərkərdəsi Yurbiamın başçılığı altında İsrail dövlətini yar<strong>at</strong>dılar.Bu zamandan Bəni-İsrailin iki dövləti oldu: Rohbiamın padşahıolduğu cənubda yerləşən Yəhuda ölkəsi və Yurbiamın padşahı olduğu,şimalda yerləşən İsrail ölkəsi. Bu iki ölkənin şahları da həmin buiki nəfərin nəslindən idi.123
Bəni-İsrail ölkəsinin parçalanması onların zəifləməsinin və bətbəxliklərininəsasını qoydu. Yəhuda və İsrail ölkələrinin bir çox padşahlarıgünahkarlar idilər və insanları günaha və bütpərəstliyi dəvətedirdilər. Digər tərəfdən bəzi peyğəmbərlər deyirlər ki, bu məsələAllahın qəzəblənməsinə səbəb oldu. Onların nəzərincə Bəni-İsrailtövbə etməzsə onları çox dəhşətli sonluq gözləyir.6-3. Babilistanın əsarətindəSonda Bəni-İsrail peyğəmbərlərinin bu sözləri həqiqət donu geyindi1 və bir müddətdən sonra hal-hazırki Suriya və İraqın şimal bölgələrindəhökümranlıq edən və paytaxtı Nineviya olan Assuriyalılareradan əvvəl 722-ci ildə İsrailə hücum etdilər və çoxlu sayda insanıəsir götürdülər. Bəni-İsrailin on iki qəbilə başçısından on nəfərinin dədaxilində olduğu bu əsirlərin taleyi barədə tarixdə məlum<strong>at</strong> yoxdur.Təxminən bir əsr bu hadisədən keçdikdən sonra, eradan əvvəl587-ci ildə Buxtunnəsr Urşəlimə hücum etdi. O, Yəhudiləri qətlə yetirdivə bir hissəsini də əsir edərək Babilistana apardı və uzun müddətorada saxladı. İsrail və Yəhuda xalqlarının bir hissəsinin əsir düşmələrionları Yaxın Şərq regionunda və digər ərazilərdə yayılmasınasəbəb oldu. Bu əsarətin böyük əhəmiyyəti vardir, belə ki, Assuriyalılarınbundan öncəki hücumlarında əsir tutulmuş İsraillilər bu yürüşzamanı Yəhuda ölkəsinin əhalisi ilə Babilistana köçürüldülər. Bu məsələtarixdə “Babil sürgünü” kimi qalmışdır.Yəhudilər əsirlik dövrlərində müşriklərin bəzi adət və ənənələriniqəbul etdilər və onların olduqca az hissəsi vətənlərini tərk etdiklərinə,əsir düşdüklərinə və Allaha sitayiş sahəsində çətinliklərlə üzləşdiklərinəgörə əzab çəkirdi.1 Bu məsələ kəlam elmi nöqteyi-nəzərindən söylənilir və bu proqnozların dəqiq tariximəlum deyildir.124
6-4. Məbədin bərpasıƏhəmənilər sülaləsinin banisi Kir Babilistanı fəth edəndən sonraYəhudilər azad edildilər və öz torpaqlarına qayıtmaq icazəsini aldılar.Amma onların böyük əksəriyyəti Babilistanı tərk etmək istəmirdilərvə elə bu səbəbdən də həmin şəhərə və ətrafına yayıldılar. Kirin Yəhudilərinazad edilməsi barəsindəki bəyannaməsi eradan əvvəl 538-ciildə hazır oldu. Kir bu addımla Yəhudilər arasında böyük məhbubiyyətqazandı. 1Yəhudilərin bir dəstəsi də Fələstinə qayıtdı və Qüds şəhərininbərpasına başladı. O zamanlar həmin ölkəyə qonşu olan digər ölkələrqorxu hiss etdilər və buna görə də, Fələstin torpaqlarında güclü Yəhudidövlətinin yaranmasına əngəl törətdilər. Bundan sonra Fələstininmüxtəlif bölgələrində zəif dövlətlər meydana çıxdı və bir neçə əsrsürən qarışıqlıqdan sonra Qüds şəhəri növbəti dəfə 70-ci ildə Romalılartərəfindən viran edildi. Romalıların Urşəlimi viran etməsindənsonra Yəhudilər dünyanın hər yerinə yayılmağa başladılar. Bu hadisədənsonra Yəhudilərin dünyanın müxtəlif ölkələrində çətin həy<strong>at</strong>tərzi keçirməyə başladılar və müxtəlif zülm və zillətə məruz qaldılar.Həmin zaman kəsiyində Bəni-İsrail arasında onları bu zülmdənxilas edəcək bir şəxsin gələcəyi fikri formalaşmağa başladı. Bu düşüncəməhsuldar oldu və Bəni-İsrail bu düşüncə tərzinin köməyi iləöz məğlubiyyətlərinə sinə gələ bildilər. Məsihanı 2 gözləmək həminqövmün qalmasına yardım etdi.Yəhudilər itirdikləri dini dövlətin yenidən yaradılması üçün2000 ilə yaxındır ki heç nə etmirlər və belə bir dövlətin yaradılmasınınonların amalları ilə zidd olduğunu bildirirlər. (Bir neçə dəfə busahədə qanunsuzluqlar olmuşdur və bunlardan biri də Xəzran dövləti-1 Hindistanın Əbul Kəlam adlı müsəlman alimi iyirminci əsrdə “Səndən Zülqərneynbarədə soruşsalar” adlı kitab yazır və həmin kitabda Qurani-Kərimin Kəhf surəsinin83-98-ci ayələrində barəsində söz açılan Zülqərneynin Əhəməni padşahı Kir olduğunusübut etmişdir. Onun bəzi ədalətli işləri isə Əl Mizan və Nümumə təfsirlərindəqeyd olunmuşdur.2 Məsih sözünün Həzrəti İsa ibn Məryəmə (ə) aid olmasını nəzərə alsaq Yəhudilərinintizarında olduqları şəxsin “Məsiha” (Messiah) adlandırıldığını görərik.125
nin yaradılması olmuşdur. Bir neçə nəfər Məsiha olması iddiasını irəlisürsələr də bu sahədə uğur qazana bilməmişlər.)Yəhudilərin Babilistandan qayıtmasından sonra dini cəmiyyətyeni bir qurluş tətbiq etdi və sonralar sinaqoq adlanan məbədlər inşaedildi. Bu məbədlərin digər məbədlər kimi xüsusi memarlığı yox idi.Bu məbədlər hal-hazırda da sinaqoq və yaxud Kənisə adlandırılır.6-5 Yəhudilərin mübarizələriUrşəlimin yenidən bərpa olunmasından və Yəhudilərin oradayerləşdirilməsindən sonra bir sıra problemlər meydana çıxdı. Suriyanınzalım və bütpərəst padşahları ilə müharibələr keçirildi. MəkabilərinSuriya istismarçıları ilə müharibəsi Yəhudilərin qələbəsi ilə nəticələndivə bu hadisə Epukerifa kitabında geniş şəkildə açıqlanmışdır.Bu dövrdə Yəhudilər çox zaman müşriklərin hakimiyyəti altındaolmuşlar və Həzrəti Məsihin (ə) zühur etməsi də bu dövrə təsadüfedir və bu sahədə biz ətraflı olaraq məlum<strong>at</strong> verəcəyik. Bu dövürdəeləcə də əhkam və qanunlar Yəhudi alimləri tərəfindən çıxarılırdı.Amma hökümdarlar Fələstini işğal etmiş dövlətlər tərəfindən təyinolunurdular. Yəhudi alimləri Senhedrin adlı toplumda bir araya gəlirdilərvə dini məsələlər barəsində qərarlar qəbul edirdilər. 16-6. Urşəlimin viran edilməsi və Yəhudilərin məkansızqalması70-ci ildə Romalı şahzadə Titus Urşəlimi mühasirəyə aldı, viranetdi və çoxlu sayda dinc sakini qılıncdan keçirdi. O, Senhedrini dəməhv etdi. 135-ci ildə yaranmış qiyam da y<strong>at</strong>ırıldı. Həmin şəhərin ozaman dağıdılmayan qərb divarı indiyə qədər qalmaqdadır və Yəhudilərindağıdılmış şəhərə görə onun yaxınlığında m<strong>at</strong>əm mərasimlərikeçirdiyinə görə “Fəryad divarı” (The Wailing Wall) adlandırılmışdır.Müsəlmanlar isə həmin divarı “Haitəl Buraq” adlandırırlar.1 Senhedrin sözü Yunan dilində toplum və asambleya mənasını verən “Sinderion”sözündən götürülmüşdür.126
Bu hadisədən sonra Yəhudilər qonşu ölkələrdə, Avropada və şimaliAfrikada məskunlaşmağa başladılar. Bu vəziyyət İbrani dilindəQalut, yəni “Vətəni tərk” və onların yayıldığı regionlar Yunan dilindəngötürülmüş Diaspora, yəni “Dağınıqlıq” adlandırılır. Müəyyənmüddətdən sonra onların bir hissəsi indi Mədinə adlandırılan və o zamanlar“Yəsrib” adlanan şəhərə köçdülər. İslam mənbələrinə əsasənMədinəyə köçən bu Yəhudi dəstəsinin məqsədi Həzrət Muhəmməd(s)-in mübarək viladəti ilə bağlıdır.Sonralar, ikinci xəlifənin zamanında müsəlmanlar qüds şəhərinimüzakirələrin köməkliyi ilə xristiyanlardan aldılar. Təbərinin yazdığınaəsasən, müsəlmanların Qüdsü təhvil alarkən xristiyanlar qarşısındaöhdəliklərinə götürdüyü vəzifələrdən biri də Yəhudilərin buşəhərə daxil olmasına icazə verməmələri idi.6-7. Yəhudilər və digər qövmlərBəzi insanlar kiçik yəhudi xalqının inhisarçılıq və xudbinlikxüsusiyyətinə işarə edirlər. 1 Digər xalqların bəziləri onların Yəhudilərtərəfindən belə adlandırıldıqları üçün Yəhudilərlə düşmənçiliyəbaşlamışlar və onalrı təhqir etmək üçün müxtəlif işlər görmüşlər.Qeyd etmək lazımdır ki, Qüds şəhərinin ilk dəfə eradan əvvəl altıncıyüz illikdə viran edilməsinin və Bəni-İsrailin Babilistanlılar tərəfindənəsir götürülmələrinin əsası elə bu məsələ idi. Həmin zamanlar İrmiyaypeyğəmbər Allah tərəfindən Bəni-İsrailə xəbər gətirdi ki,Bəni-İsrail düşmənə təslim olacağı təqdirdə özləri və şəhərləri to-1 Onların belə özünəməxsus xüsusiyyətlərinə nümunə olaraq dünya əhalisini ikihissəyə, “Yəhudilər” və “Quyim” (Gentiles), yəni kafirlərə bölürdülər. Onlar özlərinin“Quyim” adlandırdıqları kafirlər qarşısında heç bir öhdəçilik daşımadıqlarını bildirirdilər:“Kitab əhlindən elə kəslər vardır ki, əgər onlara bir qinar (çoxlu) əmanətverərsənsə, onu tamamilə sənə qaytararlar; elələri də vardır ki, onlara təkcə bir dinarqızıl əmanət versən, başlarının üzərində möhkəm durub tələb etməyincə sənə qaytarmazlar.Bunun səbəbi budur ki, onlar: “Ümmilərə görə (kitab əhli olmayan cahilərəblərin mallarını mənimsəməyə görə) bizə irad tutulmayacaq”, - deyər və bilə-biləAllaha qarşı yalan söyləyərlər.” (Ali İmran surəsi, ayə 75) Bir çox alim və tədqiq<strong>at</strong>çılarınnəzərincə Qurani Kərimdə qeyd olunmuş “Ummilər” Quyimlərə işarə edir.127
xunulmaz qalacaqlar. Onlar ilahi tərəfindən göndərilmiş bu qurtuluşxəbərinə məhəl qoymadılar, peyğəmbəri döydülər, zindana <strong>at</strong>dılar vəO, Qüds şəhərinin işğal olunduğu zamana qədər zindanda qaldı. (İrmiya,37 və 38)Hər halda, Yəhudilər vətənlərini itirdilər, amma dinlərini, mədəniyyətlərini,adət və ənənələrini qoruyub saxladılar və digər qövmlərinarasında assimilyasiya olunmadılar. Belə bir vəziyyət onlarınmüxtəlif qövmlərin arasında yaşamalarına görə meydana çıxmışdır.Onlara ilk sahiblik edən müşriklər, sonra xristiyanlar və daha sonramüsəlmanlar olmuşlar.Onlar müsəlman ölkələrində, xüsusən də Andalosiyada yaxşı yaşayırdılarvə onların bəziləri ictimai sahələrdə yüksək məqamlara qədərqalxa bilmişdilər. Halbu ki, Avropa ölkələrində yaşayan Yəhudiləronlar üçün ayrılmış Qetto (ghetto) adlı yerlərdə zillət içərisindəyaşayırdılar. Bir çox hallarda isə xristiyanlar onları güc yolu ilə özdinlərinə gətirirdilər.Xristyanlar 1492-ci ildə Andolosiyanı təmamilə müsəlmanlardanaldıqdan sonra Yəhudiləri də həmin ərazilərdən qovmağa başladılar.Həmin yurdsuz-yuvasız Yəhudilər sonda Şimali Afrikadakı müsəlmanölkələrinə, Osmanlı dövlətinə sığındılar. Amma onların az birhissəsi dəniz quldurları və acgöz dənizçilərdən yaxa qurtararaq müsəlmanlarınmehr və məhəbbətlə dolu qucaqlarında yer tapa bildilər.Müsəlmanların insanpərvər və humanist xüsusiyyətləri, əcnəbilərləxoş davranmaları Yəhudi və Xristyan tarixçiləri tərəfindən ağızdolusuilə qeyd olunmuşdur.Yəhudilərin özünəməxsus ruhiyələri və onların iqtisadi bacarıqlarıonları qəbul etmiş xalqların onlara qarşı həssasiyyətini gücləndirirdi.Təəssüf hissi ilə qeyd etməliyəm ki, aşağıda qeyd edəcəyimizziddiyyətli məsələlər Yəhudilərlə digər xalqlar arasında dərin parçalanmalarınmeydana çıxmasına səbəb oldu:1. Onların qədim zamanlarda Həzrət İsaya (ə) qarşı kəskin mövqedənçıxış etmələri Xristiyanların müqəddəs İncil kitablarında, eləcədə, Yəhudilərin Həzrət Muhəmmədə (s) qarşı düşmənçilik aparma-128
ları, müharibələr törətmələri Qurani-Kərimin Bəqərə, Ali İmran, Nisa,Maidə, Əhzab və Həşr surələrində qeyd olunmuşdur. Tarix boyuda Yəhudilər həmişə ya xristiyan, ya da müsəlman ölkələrində yaşamışlar.Onların sonrakı dövrlərdə də davranışları (İslam cəmiyyətlərindəşərab paylamaları, pozğun qadınlara niyyətlərini həy<strong>at</strong>a keçirməküçün evlərini icarəyə vermələri, müsəlmanlara və xristiyanlarafaizlə pul vermələri) onlara qarşı etiraz yaradır. İsrail dövlətininhal-hazırda həy<strong>at</strong>a keçirdikləri təcavüzkarlıq dünya ictimaiyyəti arasındaYəhudilərə qarşı etiraz yar<strong>at</strong>ması.2. Keçmişdə istər xristyan və istərsə də müsəlman ölkələrindəyəhudilərin əzilməsi işləri aparılmışdır. Bəzən də insanlar (Məsələn;hər hansı bir uşağın Yəhudilər tərəfindən oğurlanması şayiəsinin yayılmasındansonra) onları yerli dini (Xristyanlıq və yaxud İslam dinini)qəbul etməyə məcbur edirdilər. İnsanlar öz istəklərinə ç<strong>at</strong>maqüçün onlara donuz əti, yaxud ətlə q<strong>at</strong>ıq yedizdirirdilər. 1 Qeyd etməklazımdır ki, istər Xristyanlıq və istərsə də İslam dinində belə rəftarlardüzgün hesab edilmir və müsəlman alimlər insanların belə davranışlarınakəskin etirazlarını bildirmişlər. Digər tərəfdən də insanlar məcburiyyətüzündən zahirən İslamı qəbul etsələr də daxildə Yəhudi qalırdılar.Həmin insanlar Avropada “Marrano” və İranda “Anus” 2 adlandırılırdı.Dünya səviyyəsində aparılan Yəhudiliklə mübarizə “anti-Semetizm”adlandırılır. Hitler də çoxlu sayda Yəhudiyə işkəncə verərəkmüxtəlif yollarla qətlə yetirmişdir. Bəzi Yəhudilər xüsusi sobalardayandırılmışlar və insanların belə formada edam edilmələri “Holokost”adlandırılmışdırDünya səviyyəsində mövcud olan Yəhudi şəbəkəsi kütləvi informasiyavasitələrini ələ alaraq beyinlərə və düşüncə tərzlərinə də təsirgöstərə bilmiş, bu yolla özünə tərəfdaşlar əldə edə bilmişlər. Elə bunagörə də, Ağ evə və Amerika Birləşmiş Şt<strong>at</strong>larının digər icraedici or-1 Yəhudilər üçün donuz əti və ətlə q<strong>at</strong>ıq yemək haram buyurulub. Bu iş onlara böyükəzab-əziyyət törədir.2 Anus ibrani dilində Məcbur deməkdir.129
qanlarına daxil olmaq istəyən şəxslər ilk olaraq sionistlərin itaət kəndiriniöz boyunlarına salmalıdır. Yalnız bundan sonra o vəzifəyə qalxabilirlər. Elə buna görə də, Amerika Prezidenti və digər rəsmiləriİsrailin təcavüzkar hərəkətlərini müdafiə edirlər. Fələstinin istila edilməsiyəhudilərlə müsəlmanlar arasında münasibətləri pisləşdirir.6-8. Sionizmin yaranmasıAvropa Yəhudiləri onlara qarşı tətbiq olunan təzyiqlərə görəxristiyanlar arasında yaşaya bilmirdilər və mütəmadi olaraq onlaraqarşı həy<strong>at</strong>a keçirilən sürgün siyasətləri Yəhudilərdə müstəqil vətənideologiyasını gücləndirməyə başladı.19-cu əsrin sonlarında Rusiya Yəhudilərinin böyük bir dəstəsibu ölkədən çıxarıldı. Onların bir hissəsi qərbi Avropada məskunlaşdı,başqa bir hissəsi isə Fələstin torpaqlarına gedərək Aralıq dənizininsahilllərində məskunlaşdılar və həmən əraziyə “Sehyon” 1 adını qoydular.Fələstin o zamanlar hələ Osmanlı xilafətinin tabeliyində idi.Elə o zamanlar Avropa Yəhudiləri özlərinə xas olan intizar adətənənəsinipozaraq istiqlaliyyət qazanmaq üçün səy göstərməyə başladılar.Avstriyalı jurnalist “Theodor Herzel” Sionizmin əsasını qoyduvə bu niyyətinin həy<strong>at</strong>a keçməsi üçün böyük səy göstərdi. Yəhudiləriniki dəstəsi onun bu işinə qarşı çıxmağa başladılar. Birinci dəstəonun bu düşüncələrinin xristiyan ideologiyası ilə zidd olduğunu bildirənlər,ikincisi isə millətlərin parçalanmasını qəbul etməyən assimilyanistləridilər. İkinci dəstəyə daxil olan şəxslər hal-hazırkı dövrdəYəhudilərin digər millətlərlə birlikdə sülh və əmin-amanlıq içərisindəyaşaya biləcəklərini bildirirdilər. Amma Sionistlər sonda din qardaşlarınımüstəqil ölkə yar<strong>at</strong>maq barədə razı sala bildilər və bundan sonraYəhudilərin Fələstin torpaqların geniş mühacirəti başladı. Müsəl-1 Sehyon əslində Qüds şəhərində bir təpənin adıdır və Bəni-İsrail dövlətinin çiçəkləndiyizamanda, yəni Həzrət Davud (ə) ilə Həzrət Süleymanın (ə) hakimiyyətiillərində hərbi mərkəz idi. Bu ad tarix boyu Yəhudi qövmünün gücünü x<strong>at</strong>ırladanməfhum kimi qəbul edilmişdir. Sonrakı peyğəmbərlərin kitablarında, Əhdi-ətiqdə buyerin adı dəfələrlə qeyd olunmuşdur.130
man mütəfəkkirlər bu böyük hiylə və məkirli siyasət kimi dəyərləndirərəkmüsəlmanların köçkün yəhudilərlə əməkdaşlıq etməkdənuzaqlaşmağa səslədilər. 1 Amma müsəlmanlar bu məsələnin nə dərəcədəfaciyəvi olmasından xəbər tutuanda artıq bütün çıxış yollarıbağlanmışdı.Digər tərəfdən Sionizmin əsası qoyulmamışdan öncə bəzi xristiyanlarbelə bir ideologiya irəli sürmüşdülər ki, Həzrət İsanın (ə) dünyanınsonunda geri qayıtması üçün Yəhudilər Fələstin ərazilərinə getməlidirlər.Sionistlər bu düşüncəni daha da gücləndirərək sadə düşüncəlixristiyanlar arasında özləri üçün ifr<strong>at</strong>çı müdafiəçilər qazandılar.6-9. İsrailin yaradılmasıÇox keçmədi ki, Sionistlər güclü qəsbkarlıq siyasətini yürütməkləərazilərini işğal etdilər. Bunun nəticəsi olaraq 1948-ci 2 ildə Fələstininişğal olunmuş torpaqlarında “İsrail” adlı dünyəvi yəhudi dövlətimeydana çıxdı. İsrail silahlı qüvvələri 1967-ci ildə baş vermiş müharibəzamanı da qonşu ölkələrin bəzi hissələrini işğal edərək öz ərazilərinəq<strong>at</strong>dılar. Qeyd etmək lazımdır ki, İordaniyada yerləşə Məscidül-Əqsanında yerləşdiyi Beytül-Müqəddəsin şərq hissəsi də işğaledilmiş ərazilərə daxil idi. 3Müstəqil ölkə yar<strong>at</strong>maq Yəhudi qövmünün həmişəki arzusu olmuşdur.Amma qeyri-yəhudi millətləri arasında yaşamaq iqtisadi baxımdanyəhudilər üçün daha əlverişli idi və elə buna görə də, İsrailölkəsinin yaradılmasından sonra bir çox Yəhudilər həmin ölkəyə getməkdənboyun qaçırırdılar. Bu səbəbdən də, onları köçməyə həvəsləndirməkməqsədilə dünyanın yəhudilər yaşayan ölkələrində müxtəliftəşkil<strong>at</strong>lar yaradıldı. İsrailə köçmək İbri dilində “Elya” adlandırılır.1 Belə məzmunlu xəbərdarlıqlara nümunə olaraq “Təfsir Əl-Minar” kitabında Nisasurəsinin 45-ci ayəsi barəsində verdiyi açıqlamarı misal çəkmək olar.2 1947-ci ildə sionistlər tərəfindən israil dövlətinin yaranması işğalçı İngilis qüvvələrininFələstindən çıxmaları ilə eyni zamana təsadüf edir.3 Tövr<strong>at</strong> Yəhudilərə qonşunun mal və mülkünə tamahkarlıq etməyi qadağan etmişdir.(Xuruc 17:20 və Təsniyə 21:5) Eləcə də: “Öz qonşusunun torpaq sərhədini dəyişdirənlərələnət olsun!” (Təsniyə 17:27)131
Hal-hazırda dünyada on dörd milyon yəhudi var və onların iyirmifaizi İsraildə və səksən faizi müxtəlif ölkələrdə (diaspora) yaşayırlar.İlk illərdə bir dəstə Yəhudi İsrailə köçdükdən sonra oranı tərk etdilərvə başqa millətlərin arasında yaşamağa üstünlük verdilər.İngiltərə və Amerika Sionizmi hərtərəfli olaraq dəstəkləməyəbaşladılar.Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi klassik düşüncəli yəhudilər, o cümlədənİsrail, Amerika və İngiltərədə olan “Neturei Karta” 1 dəstəsi daimaİsrail adlı dövlətin yaradılması ilə müxalif olublar və bunu şəriyyətləzidd addım kimi dəyərləndiriblər. Onlar İsrailin yarandığı ilk illərdəhəmin ölkədə öz dəstələri üçün xüsusi kağız əskinaslar çap etdirdilər.Çünki, onlar bəyənmədikləri dövlətin pul əskinaslarındanistifadə etmək istəmirdilər. Onlar Amerikada və İsraildə İsrailə qarşıetiraz aksiyaları keçirirlər.7. Tənəx (Əhdi-Ətiq)Yəhudilər öz müqəddəs kitablarını Tənəx 2 adlandırırlar və buxristiyanların Əhdi-Ətiqidir. Buna görə də, tam əminliklə deyə bilərikki, Əhdi-Ətiq xristiyanların öz müqəddəs kitablarının müqabilindəyəhudilərin kitablarına verdikləri addır. Xristiyanlar bu Əhdlərin hərikisinə inanırlar, amma Əhdi-Ətiqdə olan bəzi hökmlərin Əhdi-Cədiddədəyişdirilməsini qəbul edirlər. Məsələn Tövr<strong>at</strong>da (Levilər 11:7)donuz ətinə bənzər ətlər haram buyurulurdusa və yəhudilər bu ətləri1 Netueri Karta 1935-ci ildə yaradılmışdır və bu ad (Şəhərin qoruqçusu) 1938-ci ildəhəmin dəstəyə şamil edilmişdir. Qeyd olunmuş ad Təlmuddan götürülmüşdür (Heqiqa3:76) və burada alimlər şəhərin qoruqçuları kimi qələmə verilmişdir. Bu Barədədaha ətraflı məlum<strong>at</strong> toplamaq üçün (www.nkusa.org) internet saytına müraciət edəbilərsiniz.2 Bu söz üç sözün baş həriflərindən T-Tövr<strong>at</strong> (İbri dilində Tura), N-peyğəmbərlər(İbri dilində Nevyeim) və X-məktublar (İbri dilində Ketubim. Bu dilin qaydasınauyğun olaraq K hərfi X hərfinə çevrilmişdir) əmələ gəlmişdir. Xristiyanların istifadəetdikləri Əhdi-Ətiq yəhudilikdə qəbul edilmir.132
yeməkdən boyun qaçırırdılarsa Əhdi-Cədiddə (Həvarilərin işləri10:9-16 və s yerlərdə) bütün ətlər halal buyurulmuşdur və xristiyanlarheç bir əti haram bilmirlər. Xristiyanların nəzərincə Əhdi-Ətiqdəqeyd olunmuş şəriyyət Əhdi-Cədiddəki şəriyyəti tərk etmək üçündür.Əhdi-Ətiq kitabı İbrani dilindədir və onun az bir hissəsi Kəldanidilində qələmə alınmışdır. Bu dillərin hər ikisi ərəb dili kimi Sam diliqrupuna aiddirlər. Əhdi-Ətiqin İbrani dilində tərtib olunmuş nüsxələrixristyanların tərcümələrindəki tərtib<strong>at</strong>la bir az fərqlidir. Amma Tövr<strong>at</strong>ınbeş bölümü hər tərtib<strong>at</strong>da toxunulmaz olaraq qalır.Əhdi-Ətiqin Yunan dilində də bir nüsxəsi mövcuddur və bu nüsxəİbrani dilindən tərcümə olunmuşdur. Yunan dilində 1 olan nüsxəni“Tərcumeye səbiniyyə” yaxud “Yetmiş tərcümə” adlandırırlar. Qeydetmək lazımdır ki, bu tərcümə təxminən eradan əvvə 258-ci ildə Misirinpadşahı B<strong>at</strong>laymus Filadelfusun əmri ilə 72 nəfər tərəfindənedilmişdir. Bu nüsxə ilə İbri dilində olan əsas nüsxə arasında fərqlərmövcuddur və daha mühim budur ki, qeyd etdiyimiz tərcümə nüsxəsindəİbrani dilində olan nüsxədə mövcud olmayan bölümlər mövcuddur.Yəhudi alimləri 1-ci əsrdə öz müqəddəs kitablarını müəyyənləşdirməküçün “Yavna” adlı yerə toplaşanda o zaman sayı 39-a ç<strong>at</strong>anİbrani dilində qələmə alınmış dini kitablardan istifadə etdilər vəYunan dilində qələmə alınmış kitabları istifadə etməyərək kənaraqoydular. Bu kitablar sonralar “Apokrifa”, yəni “bağlı” adlandırıldı.Xristiyanların kitabı, yəni Əhdi-Cədid Yunan dilində qələməalındı və onlar Apokrifa kitablarında öz Əhdi-Ətiqlərindən istifadəetdilər. Bununla da, onların Əhdi-Ətiq kitablarının sayı 46-ya ç<strong>at</strong>dıvə müqəddəs bilinən bu kitabları qəbul olundu. Təxminən beş əsrsonra Martin Luter Kinq bu kitabların ilhamla yazılmasına şəkk etdivə bir müddətdən sonra Protestant xristiyanlar həmin kitabları kənara1 Makedoniyalı İskəndər təxminən eradan əvvəl 330-cu ildə Yaxın Şərq regionunufəth etdikdən sonra Yunanlılara məxsus elmin yayımı işini həy<strong>at</strong>a keçirməyə başladıvə bu məqsədlə “iskəndəriyyə” adlı şəhərlər salmağa başladı. Bu şəhərlərdən biri Misirdədirvə bizim dövrümüzə qədər də elm şəhəri olması st<strong>at</strong>usunu qoruyub saxlamaqdadır.Bundan sonra Yunan dili elm və yazı dili kimi tanındı.133
qoyaraq Əhdi-Ətiqin Protestant formasını meydana çıxartdılar. Bunüsxə Yəhudilərin Tənəxi ilə eyni idi. Protestantların daha çox dinikitab çap etmələrini nəzərə alsaq deyə bilərik ki, hal-hazırda dünyadaəksər nüsxələrdə apokrifa mövcud deyildir. K<strong>at</strong>olik və Ortodokskilsələr buna qarşı çıxırlar və qeyd olunmuş bölümləri Əhdi-Ətiqinbir hissəsi kimi qəbul edirlər və onları “İkinci qanun” (Deuterocanonical)adlandırırlar.Yunanlılara aid digər kitab dəstəsi Sudepiqrafa (Pseudepigrapha),yəni “Saxta yazılar” adlandırılır. Bu dəstəyə aid kitablrın mötəbərliyiazdır və heç vaxt Əhdi-Ətiqdə yerləşdirilməmişdir. Eradan birneçə on il öncə bəzi ziyalı Yəhudilər tərəfindən qələmə alınmış buyazılar kitab əhlinin onlara diqqət ayırmaması səbəbindən aradan getdi,amma həmin əsərlərin bəzilərinin tərcümələri dünyanın müxtəlifyerlərində mövcuddur və son əsrlərdə kəşf olunmuşdur. Xristyanlarında bəzi əlavələr etdikləri bu kitabların sayı çoxdur və həmin kitablarıntoplusu İngilis və digər Avropa dillərinə tərcümə olunaraq çapedilmişdir. 1Tənəx 39 kitabdan ibarətdir və xristiyanlar bu kitabı tərcüməedərək Əhdi-Ətiq adlandırdılar. Əhdi-Ətiq üç bölümdən ibarətdir:1. Tarixi bölüm2. Hikmət, münac<strong>at</strong>, dua və şeir3. Peyğəmbərlərin gələcək haqqında xəbərləri7-1. Tənəxin tarixi bölümü (Əhdi-Ətiq)Əhdi-Ətiqin tarixi bölümü 17 kitabdan ibarətdir və onun ilk beşkitabı “Tövr<strong>at</strong>” adlandırılır. Onun başqa bir adı isə “Pent<strong>at</strong>uk” (Pent<strong>at</strong>euch),yəni “Beş kitab” yaxud “Beş bölüm” adlandırılır.Tövr<strong>at</strong> “Yaranış” bölümü ilə başlayır. Dünyanın yaradılışı,Adəm və Həvvanın xəlq edilmələri, yaxşı və pis mərifət ağacınınmeyvəsindən yemələri, onların “Ədən” bağından, yəni cənnətdən qo-1 Bu kitablardan ibarət bir məcmuə “The Forgotten Books of Eden” adı ilə 1927-ciildə Amerikada, İngilis dilində çap olunmuşdur.134
vulmaları, Adəmin övladlarının hekayəsi, Nuhun tufanı, Həzrət İbrahim,İsmail, İshaq, Yaqub və Yusifin (ə)-ların başlarına gələn hadisələrbu bölümdə qeyd olunmuşdur.Digər dörd bölümdə isə Həzrət Musanın (ə) həy<strong>at</strong>ı və Bəni-İsrailinhəy<strong>at</strong>ı açıqlanır. Bu bölümdə O Həzrətin dünyaya gəlməsi, peyğəmbərliyəç<strong>at</strong>ması, xaric olması, dövlət təşkil etməsi və dünyadanköçməsi geniş şəkildə qeyd olunmuşdur. Bu dörd bölümdə dini hökümlərvə qanunların bir əksəriyyəti, vəhy barəsində məlum<strong>at</strong>lar daqeyd olunmuşdur. Yəhudilər və xristyanların nəzərincə Tövr<strong>at</strong>ın beşbölümünün müəllifi Həzrət Musa (ə) özüdür.Bəni-İsrailin tarixi Həzrət Yuşənin (ə) zamanından sonraya aidedilir və digər on iki kitabda qeyd olunmuşdur. Əhdi-Ətiqin tarixi kitablarıaşağıdakılardır:1. Yaranış bölümü; (Dünyanın yaranışı, Həzrət Adəm, Nuh,İbrahim, İsmail, İshaq, Yaqub və Yusif)2. Xuruc bölümü (Həzrət Musanın (ə) dünyaya gəlməsi və peyğəmbərliyəç<strong>at</strong>ması, Bəni-İsrailin Misirdən çıxarılaraq Sinaya köçürülməs,Əhkam)3. Levilər bölümü; (Həzrət Harunun (ə) nəslindən və Lavi ailəsindənolan Yəhudi ruhanilərinin və kahinlərinin hökümləri)4. Ədədlər bölümü; (Həzrət Musanın (ə) zamanında Bəni-İsrailinsayı, şəriyyəti və tarixi)5. Təsniyə yaxud ikilik bölümü; (Öncəki bölümlərdə qeyd olunmuşdini əhkamların təkrarı və Bəni-İsrailin Həzrət Musanın (ə) vəf<strong>at</strong>ınaqədər tarixi)6. Yuşənin səhifəsi; (Həzrət Musanın (ə) canişini Yuşə ibn Nununtarixi, həy<strong>at</strong>ı və sərgüzəştləri)7. Hakimlər bölümü; (Padşahların təyin edilməsindən öncəBəni-İsrail hakimlərinin tarixi)8. Rut kitabı; (Həzrət Davudun (ə) nənələrindən olan Rut adlı birqadının həy<strong>at</strong>ı)9. Samuelin birinci kitabı; (Samuel peyğəmbərin tarixi, Şaulun,yəni Talutun hakimiyyətə təyin edilməsi)135
10. Samuelin ikinci kitabı; (Həzrət Davudun (ə) şahlığı)11. Padşahların birinci kitabı; (Həzrət Davudun (ə) şahlığınındavamı, Həzrət Süleymanın (ə) padşahlığı və onun canişinləri)12. Padşahların ikinci kitabı; (Buxtənnəsrin hücumuna qədərBəni-İsrail padşalarının tarixinin davamı və Babilistanın tərki)13. Birinci günlər tarixi kitabı; (Bəni-İsrail nəslinin tarixi vəHəzrət Davudun (ə) vəf<strong>at</strong>ına qədər Bəni-İsrail tarixinin təkrarı)14. İkinci günlər tarixi kitabı; (Həzrət Süleymanın (ə) və digərpadşahların “Babil sürgününə” qədər padşahlıq tarixi)15. Esranın tarixi; (Urşəlimin yenidən qurulması və YəhudiləriÜzeyrlə birlikdə azad edilməsi)16. Nehemya kitabı; (Urşəlimin yenidən qurulması, NahamyaSaqinin dilindən Yəhudilərin Əhəməni şahı Birinci Ərdəşir tərəfindənqaytarılması)17. Ester kitabı; (Xəşayarşahın Yəhudi həy<strong>at</strong> yoldaşı Esterinvasitəçiliyi ilə Yəhudilərin məhvi probleminin həll olunması) 17-2. Hikmət, münac<strong>at</strong>, dua və şeirBu bölüm beş kitabdan təşkil olunmuşdur:1. Əyyub kitabı; (Xəstəliyə düçar olması, səbirsizliyi və sondadostlarının öyüd-nəsihətilə səbirli olması)2. Məzamir, yəni Davudun Zəbur kitabı; (150 hissədən ibarətdüa və münac<strong>at</strong> toplusu)3. Həzrət Süleymanın (ə) kitabı; (Hikmətli sözlər toplusu)4. Camiə 2 kitabı; (Dünyaya pessimist yanaşmaya aid)5. Süleymanın qızıl kitabı; (Aşiqanə şeirlər toplusu)7-3. Peyğəmbərlərin gələcəkdən xəbər verməsiPeyğəmbərlərin gələcəkdən xəbər vermələri bölümünə Bəni-İsrailinAllaha itaət etməyəcəkləri təqdirdə onları gözləyəcək pis aqibət1 Esterin və Yəhudilərin məhvi probleminin həllindən böyük rol oynamış əmisi oğluMordexayın qəbirləri Həmədan şəhərindədir.2 Bu kitabda istifadə oluanan Camiə sözü Həzrət Süleymanı (ə) nəzərdə tutur.136
arəsindəki xəbərdarlıqlardan və hədə-qorxulardan ibarətdir. Gələcəkdənverilən bu xəbərləri anlamaq üçün oxucu o zamanlar baş vermişhadisələr barəsində məlum<strong>at</strong>lı olmalıdır. Bu bölüm 17 kitabdanibarətdir:1. İşəya kitabı; (Əhdi-Ətiqdə gələcəkdən verilmiş xəbərlər barəsindəmövcud olan ən uzun və məşhur kitab)2. Ermiya kitabı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)3. Ermiya mirası kitabı; (O Həzrətin Urşəlimin xarabalıqlarınahəsr etdiyi mərsiyyələr)4. Hezqiyal kitabı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)5. Daniyalın kitabı; (Həzrət Daniyal peyğəmbərin cihadları vəgələcəkdən verdiyi xəbərlər barəsində) 16. Huşə kitabı (Gələcəkdən verilən xəbərlər)7. Yueyl kitabı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)8. Amus kitabı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)9. Əvbədya kitabı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)10. Yunisin kitabı; (O Həzrətin balığın qarnında həbs olunmasıhekayəsi)11. Mikah kitabı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)12. Nahum kitabı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)13. Həbəqquq kitabı; (Həzrət Həbəqququn gələcəkdən xəbərverməsi) 214. Sefenya kitbı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)15. Həcca kitabı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)16. Zəkəriyya kitabı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)17. Məlaki kitabı; (Gələcəkdən verilən xəbərlər)Bu kitabların müxtəlif baxımdan mötəbərliklərinin araşdırılmasıilə xristiyanlıq bölümündə tanış ola bilərsiniz.7-4. Müqəddəs kitaba müraciət metodu1 Bir çox tarixçilər Daniyal kitabının eradan əvvəl altıncı əsrdə yazılmasını qəbuletmirlər və bu kitabın eradan əvvəl 165-ci ilə aid olduğunu bildirirlər.2 İslami mətnlərdə bu ad Həyquq formasında qeyd olunmuşdur.137
Bizim hamımız Qurani-Kərimə müraciət metodu ilə tanışıq. Beləki, Qurani-Kərimdə surə və ayə bölgülərindən istifadə olunur. Yüzlərləantik və məşhur kitabın özünəməxsus səhifə bölgüsü vardır.Belə tanınmış kitablara nümunə olaraq Pl<strong>at</strong>onun, Aristotelin, Homerin,Herodotun, Şekspirin və başqalarının kitablarını misal çəkə bilərik.(Qanun kitablarına və məcəllələrinə də müraciət edərkən səhifəanlayışının əvəzinə maddələrin sıralanmasını müşahidə edirik) Beləkitablara müraciət etmək üçün özünəməxsus bablar, bölümlər, hissələr,fəsllər və sıralamalar müəyyən edilmişdir. İbri dilində olanTövr<strong>at</strong> kitabında bu fəsllərdən və bölgülərdən əlavə özünəməxsusfəsllər də mövcuddur. 1Onlar müqəddəs kitablarına müraciət edərkən ilk olaraq kitabınvə yaxud bölümün adını, sonra fəslin nömrəsini və sonda fəqərəninnömrəsini qeyd edirlər. Məsələn; “Yaranış 1:27”, yəni Yaranış bölümü,1-ci fəsil, 27-ci fəqərə.7-5. Tövr<strong>at</strong>ın tənqidiTövr<strong>at</strong> İbrani dilində “Qanun” və “Şəriət” mənasını kəsb edir,çünki Tövr<strong>at</strong> kitabında çoxlu qanun və əhkamlar mövcuddur. Yəhudialimləri tövr<strong>at</strong>dan 613 höküm çıxara bilmişlər.Müqəddəs kitab sahəsində araşdırmalar aparan alimlər İbranidilində qələmə alınmış Tövr<strong>at</strong> kitabının mətninin üslubuna əsaslanaraqbeş bölüm üçün dörd fərziyyə edilən mənbə təyin etdilər və bumənbələrin hər birisinə xüsusi ad qoydular:1. Elohim mənbəsi (E): Allahın Elohim 2 adlandırıldığı bəzi hissələrəişarə məqsədilə belə adlandırılmışdır.2. Yəhvə mənbəsi (J): Allahın Yəhvə (Jehovah) 3 adlandırıldığıbəzi hissələrə işarə məqsədilə belə adlandırılmışdır1 Xristiyanlar İslami dillərdən istifadə edərkən öz müqəddəs kitablarının bəndlərini“Ayə” adlandırırlar. Əslində bu xristiyan termini deyildir, çünki onlar öz səmavikitablarının ibarətlərini və sözlərini möcüzə kimi qəbul etmirlər.2 Eloh Allah mənasını verir və Elohim hörmət əlaməti kimi cəm formasıdır.3 Allahın xüsusi adı.138
3. Kahin və keşiş mənbəsi (P): Kahin və keşişlərin (Priests) öhdəliklərinəaid hissələr işarə.4. Təsniyə və yaxud İkinci qanun bölümü mənbəsi (D): Bütün“İkinci qanun” (Deuteronomy) bölümünə şamil edilən məxsusi mənbəyəişarə.Bu bölümlərin hər birisinin özünəməxsus üslubu vardır və onlarımüqayisə edərkən tam şəkildə anlamaq olar ki, hal-hazırda mövcudolan beş bölüm qədim zamanlarda (təxminən 2500 il bundan öncə)dörd müxtəlif mənəyə istiandən bir yerə toplanılmışdır.Tövr<strong>at</strong>ın və digər müqəddəs kitabların ən qədimi və tanınmıştənqidi Hollandiyalı filosof Spinoza tərəfindən (1632-1677) “İlahiyy<strong>at</strong>və siyasət barəsində trakt<strong>at</strong>” kitabında qeyd olunmuşdur.Spinoza öz kitabında müxtəlif dəlillərdən istifadə etməklə isb<strong>at</strong>edir ki, müqəddəs kitabın mötəbərliyini araşdırmaqdan ötrü onun tarixivə tənqidi aspektlərinə diqqət yetirmək lazımdır. Təəssüflə bildirməklazımdır ki, bizdən öncə bu işlə məşğul olanlar bu məsələləri kənaraqoymuşlar və yaxud nəsə qələmə almışlarsa da bizə qədər gəlibç<strong>at</strong>mamışdır. O əlavə edir ki, hal-hazırki dövürdə təəssübkeşliklər dinadı ilə tanınır və insanar öz etiqadlarında ağıl məfhumundan istifadəetmirlər. Elə bu səbəbdən də, mən nisbi psimistliklə bu sahəyə daxiloluram və ilk addım olaraq müqəddəs kitabların (ilk öncə Tövr<strong>at</strong>ınbeş bölümünün müəllifini) müəlliflərini araşdırmağa başlayıram:“Demək olar ki kitab əhlinin hamısı Tövr<strong>at</strong>ın Musa tərəfindənyazılmasına inanırlar, belə ki Yəhudilərin Ferisilər firqəsi bu əqidəyətəkid olaraq qeyd olunmuş düşəncəyə müxalifət etməyi kafirlik kimiqəbul edirlər. Elə bu səbəbdən də, daha azad düşüncəyə malik olanalim İbn Əzra bu barədə fikir söyləməyə cürət etmədi və yalnız bizneçə qaranlıq işarələrlə bu düşüncənin səhv və yalnış olmasını bildirdi.Amma mən heç bir qorxu hissi keçirmədən İbn Əzranın qaranlıqdüşüncələri üzərindəki pərdəni götürəcəyəm və həqiqəti hamınındiqqətinə ç<strong>at</strong>dıracağam.” 11 Spinoza, Bendict de, A Theologico-Political Tre<strong>at</strong>ise, ch VIII.139
Sonra Spinoza Tövr<strong>at</strong>ın beş bölümünün elmi araşdırmasına başlayırvə bu kitabın müəllifinin Həzrət Musa (ə) olmadığını və O Həzrətdənəsrlər sonra yaşamış bir şəxsin olduğunu sübut edir. MəsələnYaranış 14:14-də “Dan” adlı yeri adı qeyd olunur, amma Yuşə Kitabında19:47-də Həzrət Musanın (ə) zamanında həmən yerin adının“Leşem” olması göstərilir və O Həzrətdən əsrlər sonra həmən yer“Dan” adlandırılır. Onda əgər Tövr<strong>at</strong> doğurdan da Həzrət Musanın(ə) yazısıdırsa onda nəyə görə bu məkan Leşem yox Dan olaraq qeydolunmuşdur? Qeyd etmək lazımdır ki, yəhudi və xristyan alimləri busualı özünəməxsus tərzdə cavablandırmışlar.Spinoza hal-hazırkı Tövr<strong>at</strong>ın bəzi bölümlərində istifadə olunanfikirlərə istinadən (Xuruc 17:14 və Ədədlər 21:14) yazır ki, HəzrətMusanın (ə) başqa yazıları da mövcud olub, amma hal-hazırda mövcudolan Tövr<strong>at</strong> onun qələmə aldığı kitab ola bilməz.7-6. Əhdi-Ətiqin Epokrifalarıİndi də Əhdi-Ətiqin epokrifaları ilə tanışlıq məqsədilə həmin kitablarınadlarını qeyd edəcəyik. Bunu da qeyd etməyi özümüzə borcbilirik ki, epokrifaları olan müqəddəs kitabların nüsxələri istər epokrifakitabların sayı, istərsə də tərtib<strong>at</strong>ı baxımından fərqlənirlər. Epokrifanınfars dilinə tərcüməsi (on qədimi və mötəbər nüsxəyə əsasən)aşağıdakı on kitabdır:Tubiyyət, Yəhudiyyət, Ester (Yunanca) Süleyman peyğəmbərinhikmətləri, Yəşu ibn Siraxın hikmətləri, Baruk, Ermiya, Danial peyğəmbər(Yunaca), Mekabilərin birinci kitabı və Mekabilərin ikincikitabı.8. TəlmudTəlmud sözü İbrani dilindəki “Ləmədə” (yəni öyrətmək) feli kökündənəmələ gələrək təhsil və təlim mənasını kəsb edir və Ərəbdilindəki “Tilmiz” (yəni şagird) sözü ilə eyni kökə qayıdır. Təlmud140
içərisində Yəhudi hədisləri və əhkamları olan böyük kitabdır. Dahadəqiq desək Tövr<strong>at</strong>ın təfsiri və açıqlamasıdır və onu “Şifahi Tövr<strong>at</strong>”adlandırırlar.Yəhudilər Babilistana köçürüləndə onların arasında “Suferim”(k<strong>at</strong>iblər və yazarlar) adlı bir dəstə meydana çıxdı. K<strong>at</strong>iblər Tövr<strong>at</strong>ıvə digər dini mətləbləri kağız üzərinə köçürən insanlar idilər. Ən böyükSufer Ezra (Üzeyr) idi və o eradan əvvəl beşinci əsrdə yaşamışdır.Ezra Musanın (ə) şəriətini daha da genişləndirmək qərarına gəldivə Əhdi-Ətiqin köməkliyi ilə Yəhudi cəmiyyətinin ehtiyaclarını ödəməkistədi. Onun bu addımı ilə Yəhudilərin şifahi adətləri meydanaçıxdı.Ezradan sonra dini mətnlərdə təfsir və açıqlama metodu meydanaçıxdı və ixtiraçısı Ezra olan bu metod “Midraş” adlandırıldı.Midraş sözünün mənası “axtarış”-dır, çünki alimlər midraşın köməkliyiilə Tövr<strong>at</strong>ın gizli mənalarını axtarırdılar və bütün gündəlik məsələlərininmənasını öz səmavi kitablarından çıxarmağa çalışırdılar.Dinin məsələlərin həlli sahəsində Baş Məclisin (Senehdrin) təsisolunmasından sonra Həzrət Musadan (ə) sonra Tövr<strong>at</strong>ın təfsirininnəsildən nəsilə keçərək Baş Məclis üzvlərinə ç<strong>at</strong>ması fikiri formalaşdırıldı.Bu məsələlər Ferisilər tərəfindən həy<strong>at</strong>a keçirilirdi və Səduqilərbununla müxalif olduqlarını bildirərək yalnız Tövr<strong>at</strong>ın zahiri mənasıilə kifayətlənirdilər.Bir çox alimlərin nəzərincə Yəhuda Hənnasi şifahi dini məlum<strong>at</strong>larıyazaraq sonralar Təlmud adlanacaq kitab formasına salanşəxsdir. O, 135-ci ildə dünyaya göz açmışdır və əlli ildən çox Nasi,yəni Yəhudi qövmünün dini rəhbəri olmuşdur.Yəhuda Hənnasi bu şifahi ənənəni Mişna adlandırdı və bu d<strong>at</strong>ərcümədə Tövr<strong>at</strong>ın təkrarı və mənası deməkdir. Miqra isə Tövr<strong>at</strong>ınmətni və oxunuşu mənasını kəsb edir.Mişnanın şərhi “Qemara” adlanır və tərcümədə təfsir mənasınıverir. Qemaranın yazıçıları bu kitabda istifadə olunan mətləblərinqədim zamanlarda yaşamış alimlərin sözləri olduğunu bildirirdilər.Qemara Mişna kitabını təkmilləşdirmişdir.141
Mişna iki Qemaradan ibarətdir: Babilistan Qemarası və Fələstin(Urşəlim) Qemarası. Təlmud Qemaralara uyğun olaraq iki cürdür:Daha dolğun olan Babilistan Təlmudu və Fələstin (Urşəlim) Təlmudu.Birinci Təlmudda Mişnanın bir parçası nəql olunur və sonra həminparçaya Qemara başlığı altında təfsir verilir.Təlmud altı bölümdən ibarətdir və bunların hər birisi “Seder”adlanır və altı sederin daxilində 63 dini risalə vardır:1. Zeraim sedri; (Toxumlar, məhsulların hökmü və heyvanlarınnəsil verməsi) – 11 risalə2. Mued sedri; (Bayram bölümü, anım günləri barəsində) – 12risalə3. Naşim sederi; (qadınlar bölümü, evlilim əhkamları) – 7 risalə4. Nezeyqin sederi; (Zərər və ziyanlar bölümü, mal və insanlaradəyən ziyan barəsindəki əhkamlar) – 10 risalə5. Qedaşim sedri; (Müqəddəslər bölümü, Yəhudi dininin müqəddəsləri)– 11 risalə6. Teharut sederi; (Təharət bölümü, pak və napak barəsindəkiəhkamlar) – 12 risaləTəlmudda iki əsas məsələ ilə üzləşirik: Birincisi “Hellaxa”-dır.Hellaxa düzgün yaşmaq üçün dini əmrlərdən ibarət metod və üslubmənasını daşıyır. İkincisi “Eqada”-dır. Eqada qədim zamanlarda yaşamışYəhudilərin və yaxud digər qövmlərin böyük şəxsiyyətlərininbaşalrına gələn hadisələrdən ibarət rəvayət mənasını kəsb edir.Təlmuddakı mövzuların bir çoxuna İslam dininə aid kitablardarast gəlinir və müsəlmanların bəziləri məsələnin məğzinə varmadanbu mətləblərin bir hissəsini tam olaraq qəbul etmişlər. Müsəlmanlarbu növ rəvayətləri “İsrailiyy<strong>at</strong>” adlandırırlar. Təlmudda həqiqətləuzlaşan məsələlərə də rast gəlmək olar və bu mətləblərin bəziləriayələr və düzgün İslami rəvayətlərlə üst-üstə düşür.Təlmud Yəhudiliyin bütün sahələrini özündə cəmləşdirərək onuqoruyan ensklopediya mənasını daşıyırdı. Xristiyanlar TəlmuddaHəzrət İsaya (ə) qarşı pis sözlərin qeyd olunması səbəbindən bu kitabaqarşı çıxmışlar. 6-cı əsrdə kilsə başçıları bu kitabla ixtilaflarını142
elan etdilər, amma bir neçə əsr heç bir problem yaranmadı və YəhudilərXristyanların bu sahədəki təəssübkeşliklərini təhrik etməməküçün məsələyə diqqətlə yanaşırdılar. 1239-cu ildə xristyanlığı qəbuletmiş bir yəhudi Roma Papasını bu kitabı yandırmağa sövq edir vəTəlmudyandırma ənənəsinin əsasını qoyur. Bundan sonra Təlmudladolu arabalar meydanlara gətirilərək yandırılırdı və kitabın üzərinəvurulmuş dəri cildlər çəkməçilərə və ayaqqabı tikənlər verilirdi.Hal-hazırda Babilistan Təlmudunun yalnız bir neçə nüsxəsimövcuddur və dünyanın müxtəlif ölkələrinin kitabxanalarında saxlanılır.Amma, yalnız Almaniyanın Münxen şəhərindəki kitabxanadaTəlmudun tam və dolğun forması mövcuddur.Təlmudun İbrani dilindəki mətninin ən birinci və ən məşhur çapıİtaliyanın Venesiya şəhərində Danial Bumberq tərəfindən həy<strong>at</strong>a keçirilmişdir.(BabilistanTəlmudu 1520-1523-cü illərdə və Fələstin Təlmudu1523-1524-cü illərdə). Babilistan Təlmudunun səhifələrininsayı 5894 ədəddir və müxtəlif çaplarda da bu saya riayət olunur. Təlmudbəzi Avropa dillərinə tərcümə edilmişdir və bu kitabın İngilisdilindəki tərcüməsi 18 cilddə Londonda çap olunmuşdur. Bu kitabınqısaldılmış forması 1971-ci ildə “Təlmuddan bir xəzinə” adı altındaTehranda çap olunmuşdur.9. QebalaYəhudilərin irfanı Qebala (yəni məqbul və qəbul olunan) adlandırılır.Yəhudi İrfanı məhsuldar məktəbdir. Bu məktəb Bəni-İsrailinmənəvi həy<strong>at</strong>ında böyük yerə malik olmuşdur və hal-hazırda da malikdir.Bu sahədə bəzi kitablar da mövcuddur və onlardan ən mühimi“Zuher” (yəni Parlaq)-dır. Bu kitabın həqiqi müəllifi barəsində fikirayrılıqları mövcuddur. Qebala elmi İlahi Ərş, İsmi-Əzəm, dünyanınsonunda baş verəcək hadisələr, Məsihanın zühuru, qayıdış və qiyamətbarəsində söz açır və Hüruf elmi bu fənn sahəsində olduqca böyük143
əhəmiyyətə malikdir. Qeyd etmək lazımdır ki, əbcəd ədədləri eradanəvvəl ikinci əsrdə Yəhudi icması tərəfindən ixtira olundu və sonraxristiyanlığa və İslama keçdi.“Hesidim” irfani firqəsi 1740-cı ildə İsrail Beel Şem Tub tərəfindəntəsis olundu və Şərqi Avropada genişlənməyə başladı. Bu Yəhudilərinəməli və praktik irfanlarının nümunəsidir. Qeyd etmək lazımdırki, bu firqədə Səma rəqsi mövcuddur.10. EtiqadlarYəhudi dini alimi, filosofu və həkimi Musa ibn Meymun (1135-1204) Yəhudi dininə yeni libas geyindirdi və onun üçün 13 əsas prinsipvə etiqad tərtib etdi. Bu etiqad sahələri aşağıdakılardır:1. Allahın varlığı2. Onun təkliyi3. Onun mücərrəd olması4. Zamanla məhdudlaşmaması5. Bütün işlərdə hikmət sahibi olması6. Ədaləti7. İbadət yolu ilə ona ç<strong>at</strong>mağın mümkün olması(Bunların hamısı Allah barəsində idi. Digər məsələlər)8. Peyğəmbərliyə inam9. Həzrət Musanın (ə) daha üstün olması10. Tövr<strong>at</strong>ın səmavi kitab olmasına inam11. Dini əhkamların dəyişdirilməsinə icazənin olmaması12. Məsihanın zühur etməsi13. Qiyamət və insan varlığının əbədiliyiYəhudilər də digər qövmlər kimi yaşadıqları mühitin təsiri altınadüşmüşlər və bəzi sivilizasiyalar ilə təmasda olanda istər istəməz onlarınbir çox düşüncə tərzlərindən və adət-ənənələrindən yararlanmış-144
lar. Amma bunu da qeyd etməliyik ki, onlar həmişə bütün sadaladığımızməsələlərə özlərinəməxsus Yəhudi donu geyindirirdilər.Ümumiyyətlə Yəhudilər dindar və adət-ənənəyə bağlı qövmdür.Digər tərəfdən liberal Yəhudilərin dindarlıqla əlaqəsi yoxdur, həttaonlar Allahı inkar həddinə də ç<strong>at</strong>ırlar. Onların Yəhudiliyə olan bağlılığısırf milli, mədəni bağlılıqdır. Liberal Yəhudilərin özlərinin bildirdiklərikimi onların bu bağlılıqları milli mentalitetə sahib olmaqüçündür. İsrailin sabiq Baş Naziri Qolda Mayer (Golda Meir, 1969-1974) özü etiraf etdiyi kimi.Yəhudilikdə təbliğ yoxdur, çünki Yəhudilər öz dinlərini Allahınyalnız Bəni-İsrail nəsli üçün buyurduğu ilahi nemət kimi qəbul edirlər.Elə bu səbəbdən də, kim özü Yəhudi olmaq istəsə onu qəbul edirlər.1 Təlmudda belə tövsiyyə olunur ki, kim Yəhudi olmaq istəsə ilkolaraq ona bu qövmün çəkdiyi zilləti anl<strong>at</strong>maq lazımdır. Yalnız həminşəxs meydana girmək cəsarətini özündə topladıqdan sonra bu dinədaxil olmaq şansını qazanır. Sonda həmin şəxsin Yəhudiliyə qəbulolunub olunmaması üçün məhkəmə qurulur. 2 Nadir hallarda Yəhudiliyinməcburi qəbul etdirilməsi mövcud olmuşdur. 3 Yəhudilər birsıra hallarda insanları sionizmə dəvət edirlər.10-1. Yəhudilikdə tövhid məfhumuYəhudilik (İslam və xristyanlıq kimi) başlanğıcdan tövhid üzərindəqurulmuşdur və Yəhudililərin bütün peyğəmbərləri, Həzrət Musadan(ə) başlayaraq bütün çoxlu sayda peyğəmbərlərin hamısı Allahaşərik qoşmaqla mübarizə aparmışlar. Tövhidi dinlərin davamçılarınında bəzən öz dinlərindən xəbərsiz olduqları halda şirkə üz tutmalarıhalları da meydana çıxır. Amma qeyd etdiyimiz məsələ tədqiq<strong>at</strong>çılarınbu dinin əsli və əsası barəsindəki nəzərlərini dəyişdirə bilmir.1 Bəzi dinlərdə ümumiyyətlə heç kimi qəbul etmirlər. Məsələ Livandakı “Dürzi”lərvə İsmaili şiyələrinin bəzi qolları kimi.2 Yəhudilər Yəhudiliyi yeni qəbul edənləri “Ger”, yəni “Yad” adlandırırlar.3 Məsələn; Qurani-Kərimin Buruc surəsində qeyd olunmuş “Əshabi Uxdud” kimi145
Onlar apardıqları araşdırmalardan dinin iki növ olması qərarına gəlmişlər:A. İnsanları müşriklikdən və Allaha şərik qoşmaqdan uzaqlaşdırandinlər. (Həzrət İbrahimdən (ə) yaranan dinlər kimi)B. İnsanlara müşrikliyi və Allaha şərik qoşmağı aşılayan dinlər.(Şərq dinləri kimi)Allahın Yəhudilikdəki xüsusi adı “Yahveh”dir, yəni “mövcud vəvar olan”.Bu adın hörməti olduqca çoxdur və onu Tövr<strong>at</strong> tilavət edərkənbelə dilə gətirmək haram bilinir. Elə bu qadağaya görə heç kimonun dəqiq tələffüzünü bilmir və bəzən də belə iddialar irəli sürürlərki, hər kim “İsmi Əzəmin” tələffüzünü dəqiq bilərsə möcüzə edə bilər.Şərqşünaslar çox vaxt ehtiy<strong>at</strong> məqsədilə bu adı sait səslərsiz“YHWH” formasında qeyd edirlər. Onlar “Yahveh”-i də düzgün sayırlar.Süleyman Məbədin hələ fəaliyyət göstərdiyi 70-ci ilədək Yəhudilərindini rəhbərinin ildə bir dəfə Yəhudi təqviminin aşura günündə(Teşri ayının 10-da, payız fəslinin əvvəllərinə təsadüf edir) həminməbədin “Qüdsül Əqdas” adlanan yerində bu adı dilinə gətirərək duaedə bilərdi. 1 Tövr<strong>at</strong>ın tilavəti zamanı bu adın əvəzinə “Adoney”, yəni“mənim Ağam” sözündən istifadə olunurdu və bu sözün sait səslərihəmin sözün samit səsləri üzərinə qoyulurdu. Beləliklə də, bəzən onuYehuveh və bəzən də Yehuvəh tələffüz edirdilər. 2Allahın adlarından biri də “Əhiyə Əşer Əhiyə”, yəni “Nə varamsavaram”-dir. Bu ad Xuruc bölməsi 3:14 -də və bəzi İslami dualarda(Ərəfə gecəsinin duasında) istifadə olunmuşdur. Bəzi savadsız k<strong>at</strong>iblərbu sözü “Ahiyyən Şərahiyyən” kimi qeyd etmişlər.1 Həmin şəxslərdən biri bu işi sözün insanların qulağına ç<strong>at</strong>maması üçün onların ənhəyəcanlı və ağlayan vaxtında dilinə gətirmişdi.2 Abbasilərin hakimiyyətinin ilk illərində saxta hədis yaymaqla məşğul olan ƏbulBəxtəri ibn Vəhb ibn Vəhb öz saxta hədislərinin birində “Yahuvə”-ni Allahın İsmiƏzəmi kimi qələmə verdi. Sonralar bu saxta söz Sufilərin xoşlarına gəlməsi səbəbindənonların arasında geniş şəkildə yayılmağa və istifadə olunmağa başladı.(Yahu,Yahuva)146
10-2. Yəhudilikdə peyğəmbərlik məsələsiYəhudilər peyğəmbərliyə də inanırlar və onların bu sahədə genişkəlami bəhsləri mövcuddur. Onlar eləcə də, peyğəmbərlik üçün xüsusiməna meydana çıxarmışlar və bu məna gələcəkdən xəbər verməkdir.Eşeya peyğəmbər, Ermiya peyğəmbər, Hezqiyal peyğəmbər və Huşepeyğəmbər gələcəkdən xəbər verən peyğəmbərlər kimi tanınırlar.Əhdi-Ətiqdə bir çox peyğəmbərlərin adı qeyd olunmuşdur. 1 Eşeya,Ermiya, Amus və bəlağətli sözlərilə Bəni-İsraili xəbərdar edərərkonları pis və çirkin əməllərdən uzaqlaşmağa çağırırdılar və düzgünyolu tutmayacaqları təqdirdə gələcəkdə onları zillətli əsirlik həy<strong>at</strong>ınıngözləməsindən xəbər verirdilər. Amma Bəni-İsrailin onların qiymətlisözlərinə qəti əhəmiyyət vermirdi və peyğəmbərlərin həbsi, işkəncəsivə qətli işləri sahəsində ciddi addımlar <strong>at</strong>ırdılar. (Qurani-Kərimdə bubarədə ətraflı şəkildə söz açılmışdır). Əhdi-Ətiqin “Peyğəmbərlik”adlanan on yeddi kitabı gələcəkdən verilən bu xəbərlərdən söz açır.Yəhudilərin nəzərincə vəhy məsələsi eradan dörd əsr əvvəl sonaç<strong>at</strong>mışdır və dünyanı islah edəcək sonuncu şəxsin gəlməsindən sonrayenidən bərpa olunacaqdır.10-3. Yəhudilikdə Məad məsələsiMəad məsələsinə nə Tövr<strong>at</strong>da, nədə Əhdi-Ətiqin heç yerindərast gəlmək olmur. (Deməli, axirətin ümumi mənası Təsniyə 8:16 vəErmiyanın mərsiyyələri 4:18 -də “dünyanın aqibəti mənasını kəsbedir). Tövr<strong>at</strong> nöqteyi-nəzərindən (Levilər 26 və Təsniyə 28) dindarlığınbu dünya nemətlərini əldə etməklə və dinsizliyin dünya nemətlərindənməhrum qalmasında birbaşa təsiri vardır.Digər tərəfdən Təlmud kitabında Məad barəsində geniş şəkildəsöz açılmışdır. Şifahi ənənəni, yəni Təlmudu qəbul etməyən və halhazırdamövcud olmayan Səduqilər firqəsinin davamçıları qiyamətgününə inanmırdılar. Amma digər firqə olan Ferisilər qiyamət günü-1 Bu peyğəmbərlərin bəzilərinin adları Rəcəb ayının on beşinci günü oxunan “UmmDavum” duasında qeyd olunmuşdur.147
nə inanırlar və onların ixtilafı qiyamətlə qayıdışın eyni vaxta olacağıbarəsindədir. Onlar eləcə də cənnət və cəhənnəmə də inanırlar. Cəhənnəmİbrani dilində olan sözdür və “Hiyunnəm dərəsi” mənasınıverir və bu məkan Urşəlim şəhərinin kənarında yerləşirdi. Həmin məkandaMulek (Molech, Moloch) adınında bir büt var idi və Bəni-İsrail bir zaman onun önündə olan böyük çuxurda və yaxud dərədə odqalayaraq xüsusi bir mərasim çərçivəsində öz uşaqlarını həmin bütəqurban edərək alovun içərisinə <strong>at</strong>ırdılar. (Cəhənnəm Maliki sözünündəbu Mulekdən götürülməsi iddia edilir.)Yəhudilərin ən əsas inanclarından olan, amma bir çox alim vətədqiq<strong>at</strong>çıların nəzərincə digər xalqalrın dinlərindən götürülmüşinanclardan biri də ölülərin dirilməsinə inamdır. Qədim zamanlardayaşayan İranlılar xeyir tanrısının şər tanrısı üzərində qələbə çalmasındanvə onu məhv etməsindən sonra ölülər diriləcəklər. Ammaqeyd etmək lazımdır ki, bu mənəvi və ali təlim Yəhudilərin dini ilhamlarınınməhsuludur və İranda olan Muğanların quru və ruhsuzinancları ilə heç bir oxşarlığa malik deyildir. Tədqiq<strong>at</strong>çıların bildirdiklərinəəsasən ən qədim zamanlardan belə Bəni-İsrail arasında ruhunəbədiliyi inancı mövcud olmuşdur və müqəddəs kitablarda dəfələrləbuna işarə edilimişdir. Amma bu inanc Yəhudilərin Babildənqayıtmalarından sonra Məsihanın qiyamı inancı ilə cəmləşərək ölülərindirilməsi inancını meydana çıxartdı.Həzrət Musanın (ə) peyğəmbərliyə ç<strong>at</strong>ması hekayəsindən bəlli olduğuvə Qurani-Kərimdə açıq-aydın şəkildə yazıldığı kimi Məadməsələsi o Həzrətin ilk sözlərində və müraciətlərində mövcud idi.11. ƏhkamYəhudilərin çoxlu və olduqca qarışıq dini əhkamları mövcuddur.Belə ki, bütün bu dini əhkamların hamısını bir kitabda yerləşdirmək148
mümkünsüzdür. Qeyd olunmuş dini əhkamlar murdar, pak, halal vəharam yeməklər, digər məsələləri əh<strong>at</strong>ə edir.Əti halal və haram olan heyvanlar barədə mövcud olan əhkamlarLevilər 11 və Təsniyə 14-də yerləşdirilmişdir. Məsələn; cütdırnaqlıvə gövşəyən heyvanların əti halaldır. Dəvə və dovşan gövşəyir, ammacütdırnaqlı deyillər. Elə buna görə də onların əti haramdır. Eləcədə, quşlar və dəniz heyvanları barəsində də çoxlu sayda dini əhkamlaramalikdirlər. Yəhudilərin əti halal olan heyvanlar, onların kəsilməsi,haram və halal yerlərinin bölüşdürülməsi, bişirilməsi, yeməyinsaxlanılması və yeyilməsi sahəsində geniş məhdudiyyətləri vardır.Heyvanı kəsən şəxs ya dini alim olmalıdır, yaxud heyvanın kəsilməqaydalarını dini alimlərin yanında tam öyrənmiş şəxs olmalıdır. Halalvə yeyilməyə münasib olan ət Kaşer adlanır.Yəhudilikdə əti süd və yaxud süd məhsulları ilə yemək də haramdır.Elə buna görə də İsraildə bəzi “Əmr be məruf və Nəyh ənmunkər”-lə məşğul olan xüsusi dəstələr yeməkxanalara gedərək müştərilərəharam ətin və yaxud ətlə süd məhsullarının verilməməsi işlərinənəzarət edirlər. Yəhudilər üçün çörəyi və bir neçə başqa yeməyiyemək məqsədilə şəri əl yumaq qaydaları da mövcuddur. Yeməkdənsonra barmaqların heç olmasa iki q<strong>at</strong>lanan hissəsini yumaqvacid buyurulmuşdur.Yuxudan oyandıqdan sonra ibadət etmək üçün əlləri dirsəklərəqədər yumaq və dəstəmaz almaq, eləcə də qola və alına üzərindəTövr<strong>at</strong> ayələri yazılmış parçaları bağlamaq vacib buyurulmuşdur.Yəhudilər gündə üç dəfə namaz qılırlar; sübh, əsr yaxud axşamüstüvə axşam namazı. Sinaqoqda namaz qılmaq daha yaxşı bilinir vəsinaqoqda ən azı on kişi toplaşdıqdan sonra cama<strong>at</strong> namazı qılınır.Namaz vaxtı digərlərindən daha yaşlı və İbrani dilini daha yaxşı bilənbir kahin öndə dayanır və İbrani dilində dualar oxuyur, Tövr<strong>at</strong>dan tilavətedir və bəzi hallarda rukuya gedir. Yəhudilərin ibadət zamanı ənçox oxuduğu dua Tövr<strong>at</strong>dan götürülmüş Şema (yəni, “Dinlə” deməkdir)adlanır:149
Ey İsrail, dinlə: Bizim Allahımız olan Yahvəh vahid və tək Yahvəhdir.Onda öz Yahvə Allahınızı bütün gücünüz və bütün ruhuunuzlasevin! (Təsniyə, 6:4-5) 1Yəhudilərin qibləsi Urşəlim şəhəridir. Yalnız Samerilər qibləninNablos şəhərinin yanındakı Cerezyem dağı olduğunu bildirirlər.Yəhudilərin orucu ilin müxtəlif ayları arasında bölüşdürülmüşdür.Onların ən əsas orucu “Yovmu Kipur”-dur. Bu gün münasibətiləhəmin gündən öncəki günün axşamından başlayaraq bir gün müddətindəoruc tutulur. Bu gün ərzində yemək, içmək, (barmaqlarıçıxmaq şərtilə) yuyunmaq, daranmaq, ətir vurmaq və digər gözəllikvasitələrindən istifadə etmək, kişilərin öz qadınları ilə cinsi əlaqədəolması, dəri ayaqqabı geymək olmaz və Yəhudilər sinaqoqlara toplaşaraqibadətlə və istiğfarla məşqul olurlar. Bundan əlavə daha dördvacib oruc vardır və bunlardan biri İbrilərin Su ayının doqquzuna təsadüfedir. Yəhudilər bu günün orucunu eradan əvvəl 587-ci ildə Urşəlimindağdılmasını anaraq “Yovmu Kipur” orucu kimi tuturlar. Dahaüç vacib və bir neçə müstəhəbbi oruclar da mövcuddur. Məsələn;birinci və dördünçü günlər yemək və içməkdən imtina edərək gün doğandangün b<strong>at</strong>anadək oruc tuturlar.Urşəlim məbədinin mövcud olduğu 70-ci ilədək Yəhudi kişiləriildə üç dəfə piyada olaraq ora getmək məcburiyyətində idilər. Bununbiri Fesh bayramına, digəri Həftələr bayramına və üçüncüsü Sukkotbayramına təsadüf edirdi. Sözsüz ki, ondan sonra da Urşəlimə ziyarətsəfərləri var idi və İran Yəhudilərinin adət-ənənələrinə əsasən bu zəvvarlarada Hacı adı verirdilər.İnsanın sünnət edilməsi Yəhudilikdə təkid olunmuş vacib əməllərdəndirvə Allahın Həzrət İbrahimlə (ə) 2 bağladığı əhdə əsasən uşağındünyaya gəlişinin səkkizinci günündə Yəhudi ruhaniləri tərəfindənhəy<strong>at</strong>a keçirilir. Onlar vacib əməl sayılan sünnətə çox böyük əhə-1 Qeyd etdiyimzi kimi Yəhudilikdə “Yəhvəh” sözündən istifadə etmək qəti şəkildəharam buyurulmuşdur və Yəhudilər Tövr<strong>at</strong>ı tilavət edərkən və ibadətlə məşğul olarkənhəmin sözün əvəzinə “Aduney”, yəni “mənim Ağam” sözündən istifadə edirlər.2 Yaranış 14_9:17150
miyyət verdiklərinə görə qeyri-Yəhudi uşaqları da sünnət edirdilər.Xristyanlıqda və zərdüştlükdə sünnət yoxdur.Həzrət Musa (ə) və Həzrət Harunun (ə) qəbiləsindən olan YəhudilərLevilər adlanırlar və təxminən İslam dünyasındakı seyyidanlayışını və mənasını verir. 1 Haxam Yəhudi alimi və kahin, yaxudravvin Yəhudi ruhanisidir. Ravvin Həzrət Harunun (ə) nəslindən, ənaşağısı isə Levilərdən olmalıdır. 212. Yəhudi bayramlarıİbrani təqvimi Şəmsi-Qəməri Təqvimidir.Yəni, bu təqvimin illərişəmsi və ayları qəməridir. Belə ki, aylar sıra ilə 29-30 gündənibarət olur. Yəhudilər Qəməri aylarını sabit saxlamaq üçün hər üç ildənbir Adar ayından sonra ilin aylarına Adar Şeni (yəni, ikinci Adar)ayını artırırlar və həmin il 13 aydan ibarət olur. Belə illəri İbbur (yəni,hamilə) adlandırırlar. Onların ili payız fəslindəki Teşri ayından başlayırvə onun birinci yarımilliyinə 4381 və ikinci yarımilliyinə 4382artırmaqla İbrani tarixi əldə etmiş oluruq. Bu tarixin aləmin yaranışındanhesablanması fərz olunur.Yəhudilərin bayramları aşağıdakılardır:1. Şənbə günü: Bu gün ailənin bütün üzvləri bir yerdə yeməkyeyirlər və bu ziyafət zamanı ailə başçısı əlinə bir piyalə şərab 3 alaraqdua oxumağa başlayır və ailə üzvlərinə ötürür. Ailə üzvləri hamısıbir-bir həmin şərabdan içirlər. Şənbə gününün istirahət günü kimitəyin olunması on fərmandan biridir (Xuruc 20:8-11). Tövr<strong>at</strong>da qeydolunduğu kimi Həzrət Musanın (ə) zamanında bir nəfəri şənbə gü-1 İslam dünyasında <strong>at</strong>a nəsli Həzrət Muhəmmədin (s) babası Haşimə ç<strong>at</strong>an kəsSeyyid adlandırılır. Yəhudilərdəki Lavilər də <strong>at</strong>a nəsli tərəfindən Musa ibn İmran ibnQəh<strong>at</strong> ibn Lavinin nəslindəndirlər.2 Qurani Kərimdə və digər İslam mənbələrində Kahin qeybdən xəbər verən şəxsmənasında istifadə olunmuşdur.3 Şərab bir çox dinlərdə, o cümlədən Yəhudilikdə və Xristiyanlıqda halaldır, ammaşərabdan çox istifadə zamanı yaranan sərxoşluq haram və qəbahətli hesab olunur.151
nündə odun topladığı üçün həbs edirlər və O Həzrətin yanına gətirirlər.O, Allahın əmri ilə onu daşqalaq etməyi buyurdu (Ədədlər 15:32-35). Yəhudilər şənbə günü işləməyi haram və böyük günah bilirlər.Yəhudilər şənbə günü ibadətlə məşğul olurlar, istirahət edirlər və birbirilərinəbaş çəkirlər. 12. Ayın başlanğıcı bayramı: İbrani dilində bu bayram “Ruş hudeş”adlandırılır və tərcümədə mənası ayın başlanğıcı deməkdir.3. Yeddinci il və yaxud ayrılma ili: Tövr<strong>at</strong>a əsasən hər yeddiildən bir bütün borclar və pul ödəmələri bağışlanmalıdır, Yəhudi qullarıazadlığa buraxmaq kimi insanpərvər işlər həy<strong>at</strong>a keçirilməlidir(Təsniyə 15). Bu ilin İbrani dilindəki adı “Şemita”-dır və tərcümədə“azad olmaq” mənasını kəsb edir.4. Yubil ayı: Bu bayram hər əlli ildən bir baş tutur və bu bayrammünasibətilə bir çox insanpərvər, humanist və əxlaqi işlər həy<strong>at</strong>akeçirilir. (Levilər 25)5. Fish (Pesəh və yaxud Pasxa) bayramı: Lüğəvi mənası gözyummaqdır. Firon və onun ətrafındakılara bəlanın nazil olduğu zamanAllahın Bəni-İsraillin ilk övladlarının qətlinə göz yumması münasibətiləbelə adlandırılmışdır. Amma bu bayramın belə təntənə iləqeyd olunmasının əsas səbəbi Bəni-İsrailin Fironun zülmündən xilasolmaları münasibətilədir. Bu bayram Fələstində yeddi və başqa yerlərdəsəkkiz gün keçirilir və bahar fəslinin Nisan ayının on dördündəbaşlayır. Bu bayram mərasimi Tövr<strong>at</strong>da (Xuruc 12) qeyd olunmuşdur.Fəsh və yaxud Pasxa Yəhudilərin ən böyük bayramıdır və qeyd olunmuşbayram müddəti ərzində fətir çörəklərdən istifadə etməyə icazəverilmişdir. Birinci gecə (İsraildən kənar yerlərdə ikinci gecə də)bayram axşamı süfrəsi açılır və Misirdə keçirilmiş acı günlərin x<strong>at</strong>irəsinicanlandırmq məqsədilə acı göyərtilər yeyilir. 12-ci əsrdən indiyədəkbəzən Yəhudilər bir uşaq və yaxud yetginlik yaşına ç<strong>at</strong>mış1 İbri dilində şənbə “Şab<strong>at</strong>” kimi tələffüz olunur və bu sözün əsil mənası istirahət etməkvə işdən uzaqlaşmaq mənasını veriri. Ərəb dilindəki “Səbt” sözü də bu mənanıkəsb edir. Fars dilindəki “Şənbə” sözü də Şab<strong>at</strong> sözündən götürülmüşdür.152
insanı qətlə yetirməklə onun qanında bayram fətirinin hazırlanmasındaistifadə etməkdə günahlandırılmışlar.6. Həftələr bayramı: Bu bayram Pasxa bayramından əlli günsonra, yəni Pasxadan yeddi həftə keçməsi və məhsulların hazır olmasımünasibətilə keçirilir. Bu bayramın İbri dilindəki adı “Şavuut”-dur.7. İlin başlaması bayramı (Yeni İl bayramı): Bu bayram İbranidilində “Ruş Həşşana” (yəni, ilin başlanğıcı) kimi adlandırılır. Bugün tövbə ongünlüyü üçün hazırlaşmaq məqsədilə şeypurlar çalınır.Onuncu günün böyük əhəmiyyəti vardır və həmin günü “Yovmu Kipur”adlandırırdılar.8. Yovmu Kipur: Yəni, Kəffarə günü; Bu çox əhəmiyyətli bayramdırTeşri ayının onuncu gününə təsadüf edir. Bu günü “Asura”,yəni “Aşura və yaxud onuncu gün” adlandırırlar. Yəhudilər həməngündən öncəki günün axşamından bayram gününün axşamınadək günahlarınınkəffarəsini vermək məqsədilə oruc tuturlar. Bu günün müqəddəsliyişənbə gününün müqəddəsliyindən daha üstündür və bubayram günü işləmək tam şəkildə haramdır (Levilər 16:29-34). YovmuKipur bayramında fundamental Yəhudilər köhnə və cındır paltarlargeyinirlər.9. Kölgəliklər və yaxud çadırlar bayramı: Yəhudilər Teşri ayının22-də Bəni İsrailin Həzrət Musanın (ə) zamanında Sina səhrasındakıçadırlarda yaşamalarını anma məqsədilə bir həftə çadırlardavə kölgəliklərdə yaşayırlar. İbrani dilində bu bayrama “Sukkot” deyirlər,yəni (kölgəliklər və yaxud çadırlar).10. Açılış bayramı: İbrani dilində bu bayram “Hanuka” adlanırvə Yəhudilərin eradan əvvəl 168-ci ildə Yunanıstanlı istismarçılarüzərində qələbə çalması münasibətilə keçirilir. Bu gün Süleyman məbədiYəhud tərəfindən düşmənin pisliklərindən və dağıntılarındanpaklaşdırıldı. Bu bayram Kölgəliklər bayramından bir həftə sonra keçirilir.11. Püşk bayramı: İbrani dilində “Purim” adlanır. Bu gün Əhəmənişahı Xəşayarşanın vəziri Hamanın fitnəsilə Yəhudilərin qətliamınınbaş tutmaması münasibətilə bayram keçirilir. Bu macəra ətraflı153
şəkildə Əhdi-Ətiqin Ester kitabında qeyd olunmuşdur. BayramınPüşk bayramı kimi adlandırılmasının səbəbi bundan ibarətdir ki, Hamanöz qərarını şaha elan etmək üçün günü püşk<strong>at</strong>ma yolu ilə təyinetmişdi. Bu bayram qış fəslinin axırlarına təsadüf edir.13. Yəhudi firqələriBütün dinlərdə müəyyən müddətdən sonra müxtəlif firqələrmeydana çıxmışdır. Firqələr ölkə, şəhər, hətta məhəllə rəhbərliyiniələ keçirmək və fərqli düşüncə tərzlərinin mövcudluğuna görə meydanaçıxır. Digər məsələlər, o cümlədən qəza, qədər, ixtiyar və sairməsələlər sahəsindəki ixtilaflar isə sonradan meydana çıxır. Firqələrinbəzisi güclü və bəzisi zəif olur, eləcə də, azsaylı və çoxsaylı olur.Yəhudilərin Babilistandan geri qayıtmasından sonra bir neçə məşhurfirqə əmələ gəldi. Daha qədim firqələr barəsində isə əlimizdə yetərincəməlum<strong>at</strong> yoxdur.13-1. FerisilərFerisi sözünün İbrani dilində mənası “Xəlvət axtaran” deməkdir.Bu ləqəb onların fərqli və daha böyük imtiyaza sahib olmalarına dəlalətedir. Bu firqə eradan əvvəl ikinci əsrdə meydana çıxdı və indiyədəkdə Yəhudilərin əksəriyyəti bu firqənin davamçılarıdırlar. Bufirqənin əsası “Hesidim” (yəni, pərhizkarlar və təqvalılar firqəsi) firqəsinəqayıdır. Hesidim firqəsi eradan əvvəl 3 və yaxud 4-cü əsrlərdəYəhudilər arasındakı bütpərəstliyi və çaşqınlığı aradan götürməküçün yaradıldı. Onlar Məkabilərin müharibələrində iştirak etmişlər vədin yolunda canlarından keçərək şəhid olmuşlar. 18-ci əsrdə ŞərqiAvropa Yəhudilər arasında bu hərək<strong>at</strong>dan ilham alan Hesidim adlıYəhudi irfan məktəbi meydana çıxdı.Ferisilərlə Sədduqilər arasında açıq-aydın ixtilaf var idi. Bu firqəAllahı cismdən və bütün cismani sifətlərdə uzaq bilirdi. Eləcə də, in-154
sanın iradəsi və ixtiyarı məsələsi sahəsində orta yol seçmişdi, ölülərinyenidən dirilməsi və İlahi ədalət məhkəməsinin olacağını qəbul edirdi,namaz və s. ibadətlərə olduqca böyük əhəmiyyət verirdi. FerisilərYəhudi cəmiyyətində güclü mövqe sahibi oldular və onların əksəriyyətbu firqənin davamçısı oldu.Ferisilər yazılı Tövr<strong>at</strong> olan Əhdi-Ətiqdən əlavə şifahi Tövr<strong>at</strong>a dainanırdılar. Şifahi Tövr<strong>at</strong> Yəhudi alimlərinin hikmətli sözləri idi vəonların nəzərincə bu sözlər Həzrət Musanın (ə) zamanından nəsildənnəsilə keçərək Yəhudi qövmü üçün qorunub saxlanılmışdır. Bu sözlər2-ci əsrdən başlayar 5-ci əsrə qədərki zaman kəsiyində Təlmud kitabındabir yerə toplanılmışdır və Bəni-İsrailin düşüncə və etiqadınınəsasını təşkil etmişdir.Ferisilər müxtəlif elm mərkəzləri təşkil edirdilər və vaxtlarınıTövr<strong>at</strong>ın mütaliəsinə və müqəddəs kitablarını daha dəqiq anlamalarınasərf etdilər, bu sahədə yeni-yeni nailiyyətlər qazandılar. Onlarınnəzərincə Tövr<strong>at</strong>da bir hərf belə əskik və yaxud artıq deyildir, eləcədə, məqsədsiz və mənasız olaraq yazılmamışdır. Əksinə hər bir hərfinvə sözün daxilində bizə məlum olmayan sirlər və təkrarolunmazrəmzlər gizlənmişdir.Yəhudilərin daxili məsələləri onların Babilistandan geri dönmələriilə Qüds şəhərinin ikinci dəfə dağıdılması arasındakı zaman kəsiyindəFerisi və Sədduqi Haxamlarının əlində idi. Eləcə də, onlar Həzrətİsa (ə) ilə kəskin müxalif idilər və onun çarmıxa çəkilməsi üçünbütün səylərindən istifadə etdilər. Ferisilərin adı dəfələrlə dörd İncildəqeyd olunmuşdur.Son əsrlərdə Ferisilər ibadət tərzlərinə, eləcə də, bəzi dini və mədəniməsələlərə görə iki dəstəyə bölünüblər: Aşkenazi (Ashkenazi)və Sefardi (Sephardi) 1 . Birinci dəstə (dünya Yəhudilərinin 80 faizinitəşkil edir) Avropa, xüsusən Almaniya Yəhudilərinə və ikinci dəstəİspaniyadan qovularaq dünyanın müxtəlif ölkələrinə səpələnmiş İspaniyaYəhudilərinin qalıqlarına şamil edilir.1 Bu adlar tərtiblə Yaranış 3:10 və Ubedya 20:1-dən götürülmüşdür.155
13-2. SədduqilərBu firqənin adı Həzrət Davud (ə) tərəfindən kahin təyin edilmişSaduq ibn Exitubun adından götürülmüşdür (Samuelin ikinci kitabı8:17 və 15:24). Həzrət Süleymanının (ə) zamanında da Saduq kahinlikdəqaldı (Padşahların birinci kitabı). Hezqiyal peyğəmbər BəniSaduq kahinlərini tərifləmiş və onların əmanətdar olmasını alqışlamışdır(Hezqiyal 15:44).Sədduqilər namazın yerinə qurban kəsmək məsələsinə daha çoxəhəmiyyət verirlər. Süleyman məbədinin bir çox kahinləri və SenhedrinHaxamları bu firqənin nümayəndələridirlər və onlar ilə Roma hökümdarlarıarasında da yaxşı əlaqə var idi.Sədduqilər keçmiş adət-ənənələri qorumağı özlərinə vacib bilirdilərvə Ferisilərin öz düşüncələrinə uyğun olaraq təfsir etmələriniqəbul etmirdilər və onların adət-ənənələrilə müxalif idilər. Onlar Allahıncismi olmasını bildirirdilər və Allahın yolunda kəsilmiş qurbanlarıhər hansı bir şaha verilən hədiyyə və qurbanlarla açıqlamağa, bunulada öz əməllərinin düzgünlüyünü təsdiq etməyə çalışırdılar. Sədduqilərnəfsin əbədiliyinə və qiyamətin baş verəcəyinə inanmırdılar.Onların nəzərincə istər yaxşılığın, istərsə də pisliyin mükaf<strong>at</strong>ının budünyada veriləcəyini və insanın tam ixtiyara sahib olduğunu bildiridilər.Sədduqilər də Ferisilər kimi Həzrət İsaya (ə) qarşı çıxdılar vəonların adı dörd İncildə dəfələrlə qeyd olunmuşdur. 70-ci ildə Urşəlimindağılmasından sonra bu firqədən əsər əlamət qalmadı.13-3. SamerilərSamerilərin adı Həzrət Süleymandan (ə) sonra Fələstinin bölünməsinəticəsində İsrailin mərkəzi şəhərinə çevrilmiş Samere şəhərindəngəlir. Bu firqə Yəhudilərin Babilistandan geri qayıtmasındansonra əmələ gəldi və bəzilərinin nəzərincə onlar ümumiyyətlə İsrailnəslindən deyillər. Böyük ehtimala görə onlar İsraillilərlə Assuriyalılarınqarışığıdırlar.156
Bu balaca və məhv olmaqda olan firqə Tövr<strong>at</strong>ın beş bölümünüqəbul edir və Əhdi-Ətiqin digər 34 kitabını rədd edir. Eləcə də, onlardahal-hazırda geniş yayılmış Yuşe kitabından fərqli olan başqa birYuşe kitabı da mövcuddur. Onların Tövr<strong>at</strong>ı da hal-hazırda geniş yayılmışTövr<strong>at</strong>dan fərqlidir. Samerilərin İbrani dili də İbrani dilindənazacıq fərqlənir.Samerilər Nablos şəhərinin yaxınlığında yerləşən Cerezim dağınınmüqəddəsliyinə inanırlar və həmin dağı öz qiblələri bilirlər.Onların sözlərinə əsasən Həzrət Musanın (ə) da qibləsi bu dağ olmuşdur,amma Həzrət Davud (ə) Süleyman məbədinin yerini (MəscidülƏqsanı) özündən qiblə təyin etmişdir.13-4. İsinilər“İsini” sözünün kökü böyük ehtimala görə “Şəfa verən” deməkdir.Belə ki, onlar öz ruhlarının şəfası fikrində idilər. Bu sözün başqacür açıqlaması da vardır və başqa ehtimallar da mövcuddur (Müqəddəssuda qüsl verən).Adı çəkilən firqə təxminən eradan əvvəl ikinci əsrdə yarandı vəUrşəlimin dağıdılmasından sonra Sədduqilər və bir neçə başqa firqələrkimi səhnədən getdi. Bizə gəlib ç<strong>at</strong>an yalnız onların adlarıdır.Amma, 1947-ci ildə Ölü dənizin sahilində yerləşən Fələstin mağaralaqrındaƏhdi-Ətiqin yazılı nüsxəsilə birlikdə onların bəzi yazılı kitabələritapılmışdır. Bununla da, onların etiqadları sahəsində qaranlıqqalmış bir çox məsələlərə aydınlıq gəlmişdir.İsinilər fərdi malikiyyəti qəbul etmirdilər və evlilik məsələsinidə yaxşı qarşılamırdılar. Gündə bir neçə dəfə qüsl alırdılar. Onlar buməqsədlə böyük hovuzlar da inşa etmişdilər və son arxeoloji qazıntılarzamanı həmən hovuzlar aşkarlanmışdır. Onlar dan yerinin sökülməsiləyuxudan ayılırdılar və ibadətlərini başa vurduqdan sonra günortayaqədər öz işlərilə məşğul olurdular. Sonra işlərini saxlayaraqkollektiv şəkildə nahar və şam yeyirdilər. Şənbə günü təmamilə işgörmürdülər və ibadətlə, Tövr<strong>at</strong>ın mütaliəsi və təfəkkürü ilə məşğul157
olurdular. Qeyd etmək lazımdır ki, onların qibləsi Süleyman məbədiyox günəş idi və onların bu adəti Mitraistlərdən götürməsi nəzərə çarpır.Onların təfsir və irfan barədəki məlum<strong>at</strong> səviyyələri yüksək idivə birinci əsrdə onların təxmini sayı 4000 nəfərə ç<strong>at</strong>ırdı. O zamanlarüzv olmaq sahəsində mövcud olan çətinlikləri nəzərə alsaq bu oqədər də az say deyildir.Bəzi alimlərin nəzərincə bu firqənin düşüncə tərzi Xristyanlığınəsasını qoydu. Hətta bu firqənin bütün davamçılarının Xristiyan olmasıda mümkündür. Qeyd etmək lazımdır ki, Həzrət Yəhya ibn Zəkəriyya(ə) da İsinilər firqəsindən olmuşdur. Həm İncillərə, həm dəİslami hədislərə əsasən O Həzrətin səhralarda keçirdiyi həy<strong>at</strong> tərzibunun bariz nümunəsidir.13-5. Qariun yaxud QaraimQariun, yaxud Qaraim həm Ərəb, həm də İbrani dilindəki “Qərəə”feli kökdən əmələ gəlmişdir və Ferisilərin şişirdilmiş təfsirlərinəqarşı çıxaraq səmavi kitabın qiraət və tilavət olunmasına işarədir.Bu firqə İslam dininin yaranmasından sonra meydana çıxdı. Qariunfirqəsinin davamçıları Təlmudu qəbul etmirdilər, Tövr<strong>at</strong>ın zahirimənasına təəssübkeşliklə yanaşırdılar və daim Ferisilərlə üz-üzə gəlirdilər.İlk öncə onların lideri Enan adlı bir Yəhudi ruhanisi idi və oöz məktəbini əhli-sünnənin böyük alimi Əbu Hənifənin baxışları üzərindəqurmuşdu. O, bu firqəni Mənsur Dəvaniqinin zamanında Bağdadşəhərində yar<strong>at</strong>dı. Sonralar Benyamin Nəhavəndi adlı şəxs bu firqənio dövrün İran torpaqlarında yaymağa başladı, bu məktəbdə dəyişikliklərmeydana çıxartdı və Qariun adını Enaniyyə adı ilə dəyişdirdi.Qaraim İbrani dilindədir və tərcümədə qiraət edənlər deməkdir.Ötən əsrlərdə Qariunların əksəriyyəti müsəlman ölkələrində yaşayırdılar.Hal-hazırda bu firqə davamçılarının sayı 10000 nəfərdir.Onların iki min nəfəri İsraildə və qalan səkkiz min nəfəri Rusiya,Ukrayna və digər ölkələrdə yaşayırlar. Ukraynada yerləşən Krım(Crimea) yarımadasının adı da “Qaraim” sözündən götürülmüşdür.158
Onların arasında böyük alimlər olmuşdur və onların Yəhudi ilahiyy<strong>at</strong>ısahəsindəki nəzərləri tədqiq<strong>at</strong>çıların geniş rəğbətilə üzləşmişdir.Qariunlarrın Ərəb dilində də kitabları vardır və onlar öz dini bəhslərindəHənəfi məzhəbinin Fiqhi terminlərindən istifadə edirlər.13-6. DunməDunmə firqəsinin adı İstanbul Türkcəsindəki “Dönmə” sözündəngötürülmüşdür. Bəzən onları “Şebbetien” adlandırırlar, yəni firqəninbanisi olan Şabbetay Tsevinin (Shabbetai Tsevi) şərəfinə.Şabbetay Tsevi 1626-cı ildə Türkiyənin Qərbindəki İzmir şəhərindədünyaya gəlmişdir və Yəhudi irfanı və ilahiyy<strong>at</strong>ı barəsində mütaliələretdikdən, araşdırmalar apardıqdan sonra Yəhudilərin Məsihasıolduğu və onlara nic<strong>at</strong> vermək üçün gəldiyi iddiasını irəli sürmüşdü.Yəhudilər onun müydana çıxmasından öncə çoxlu müsibətlər görmüşdülərvə onun Məsiha kimi qəbul edilməsi üçün bütün münbitşərait var idi. Elə bu səbəbdən də, Avropa, Türkiyə və Orta Şərq Yəhudilərininəksəriyyəti onun dəvətini qəbul etdilər və onun ətrafınaçoxlu sayda insan toplaşdı.O, özünü tanrının ilk övladı adlandırırdı və 1666-cı ildə çevrilişedəcəyini deyirdi. O qiyam vaxtının yaxınlaşmasından öncə Urşəliməvə Qahirəyə səfər etdi. Həmin dövürdə Yəhudilər sevincdən bayramedirdilər və “Yaşasın şahımız Məsih”, “Yaşasın sultanımız Tsevi”sözlərini təkrarlayırdılar.Şabbetay Tsevi 1666-cı ildə Urşəlimə getmək əvəzinə İstanbulagetdi və dərhal Osmanlı padşahları tərəfindən həbs olundu. 1666-cıilin sentyabr ayının 16-da onu Osmanlı padşahının yanına gətirdilərvə müsəlman olmasını istədilər. O, İslam dinini qəbul etdikdən sonraadını dəyişdirərək “Muhəmməd Əfəndi” etdi və müsəlman xanımlaailə qurdu.O, öz davamçılarının əksəriyyətini İslam dinini qəbul etməyəhəvəsləndirdi, amma buna baxmayaraq Yəhudilərin əksəriyyəti onunMəsiha olduğunu bildirirdilər. Yəhudilər bu məsələyə aydınlıq gətirərəkbildirirdilər ki, onun oxşarlarından biri müsəlman olub və özü isə159
Bəni-İsrailin itmiş qəbiləsini tapmaq üçün göylərə qalxmış və tezlikləzühur edəcəkdir. Bu firqənin ən aktiv üzvlərindən biri belə deyirdi:“Musanın Fironun sarayında böyüyüb başa ç<strong>at</strong>dığı kimi Məsihanın daOsmanlı padşahlarının sarayında böyüyüb başa ç<strong>at</strong>ması lazım buyurulmuşdur.Yəni, bu yolla o azmış müsəlmanları da düz yola hidayətedə bilər.”Şabbetay Tsevi öz Məsiha obrazını qoruyub saxlaya bildi vəbeləliklə də, Yəhudilərin arasında İslam dinini yaymaq üçün onlarl<strong>at</strong>əmasda ola bilirdi. Onun yar<strong>at</strong>dığı firqənin davamçıları müsəlmanadət-ənənəsinə uyğun olaraq başlarına əmmamə qoydular, İslamadət-ənənəsinin davamçıları oldular və Bəni-İsrailin xilaskarı olanŞabbetay Tsevinin tezliklə qayıdacağı ümidi ilə yaşadılar.O, 1676-cı ildə dünyasını dəyişdi. Onun qardaşı və digər yaxınşəxsləri davamçılarını öz ətraflarına toplayaraq bu hərək<strong>at</strong>ın aradangetməsinə icazə vermədilər. Sonralar bu firqənin davamçıları zahirdəözlərini müsəlman göstərmələrinə baxmayaraq b<strong>at</strong>ində Yəhudi adətənənəsinəsadiq qaldılar. Hal-hazırda onların bir hissəsi Türkiyədəyaşayır.14. Məsihanın zühuru intizarını çəkərkənQədim dövrlərdə yaşayan xalqların hamısı yaşadıqları vəziyyətdənnarazı və gələcəklərinin naməlum olması səbəbində keçmişləriilə öyünürdülər. Belə xalqlar milli və ictimai sevinclərini yalnız bundabilirdilər. Keçmişlə yaşayan bəzi xalqlar, o cümlədən Yunanlar vəRomalıların Hesiod və Ovid qəsidə yazanları öz şanlı keçmişlərinimöhtəşəm əsərlərdə böyük məharətlə təsvir etmişlər. Onların hər ikisidünya üçün beş dövür və beş ardıcıl nəsil nəzərdə tutaraq belə deyirdilər:“İnsanlar Qızıl əsr adlanan dövrdə şad və firavan, qəm, kədərdənuzaq, qətl törətmədən və torpağın onlara bəxş etdiyi nemətlərləyaşayırdılar. Onların ölümü də yuxusuz y<strong>at</strong>mağı və qanad çalaraq160
dünyanın qoruyucu mələklərinə tərəf qanadlanmağı x<strong>at</strong>ırladırdı. Eləcədə, ən son dövr Dəmir əsri adlandırılırdı. Dəmir əsrində dünyaçaxnaşma içərisində idi və bu iki qəsidə yazan həmin dövürdə, yənidəmir əsrində yaşayırdılar.Yəhudilər dünyanın kamil varlıq tərəfindən yaradılmasını nəzərəalaraq kamilliyi yaranışın lap yuxarı təbəqəsində yerləşdirirdilər vəAllah tərəfindən yaradılan ilk insanın kamil insan olduğunu bildirirdilər.Elə bu səbəbdən də, Yəhudilər fəzilət və xoşbəxtliyi Qızıl əsrdəyox gələcəkdə, “Sonuncu gündə” axtarırlar. Müqəddəs kitabdan götürülmüşbu ifadə Yəhudilər arasında geniş yayılmışdı: “Sənin əvvəlinkiçik olsa belə sonun çox əzəmətli olacaq!” (Əyyub 8:7)Yəhudilər Qüds şəhərinin birinci dəfə dağıdılmasından sonra həmişəilahi rəhbərin intizarında olmuşlar və onun qüdrət və əzəmətləAllahın qövmünü Davud və Süleymanın (ə) zamanında olan parlaqəsrə aparacaqlarına inanmışlar. İntizarında olduqları şəxs Maşiyəh(Məsih, Məsh edilmiş) adlanırdı. Maşiyəh Bəni-İsrailin qədim padşahlarınınləqəbi idi. Çünki, öncə də qeyd etdiyimiz kimi peyğəmbərlərhamının gözü önündə padşahların başına zeytun yağı sürtərək,yəni məhs edərək onları müqəddəsləşdirirdilər. Sonralar bu ad Yəhudilərinintizarında olduqları və onlara nic<strong>at</strong> verəcək sonuncu padşahaaid edildi. Maşiyəh ifadəsi Təlmudda dəfələrlə qeyd olunmuşdur, ammaƏhdi-Ətiqdə yalnız Daniyalın kitabında (9:25-26) rast gələ bilərsiniz.1 Məsih (Christ) 2 sözünün Həzrət İsaya (ə) aid edilməsi səbəbindənalimlər Yəhudilərə nic<strong>at</strong> verəcək şəxs üçün “Məsiha” (Messiah)sözündən istifadə etməyə başladılar. Məsiha barəsinə verilmiş ən böyükmüjdə Eşəya peyğəmbər kitabında qeyd olunmuşdur:1 Klassik tarixçilər Daniyal kitabının eradan əvvəl altıncı əsrdə yazılması iddiasınıqəbul etmirlər və bu kitabın qələmə alındığı il eradan əvvəl 165-ci olmasını bildirirlər.2 Yunan dilindəki “Christos”, yəni yağ sürtülmüş sözü Avropa dillərində bəzi dəyişikliklərəuğrayaraq “Christ” formasına düşmüşdür.161
“Yəssanın (Davudun <strong>at</strong>ası) nəslindən yeni tumurcuq pöhrələyəcək,bu tumurcuqlar (ağaclara çevrilərək) qol-budaq <strong>at</strong>acaq və köksalacaq və Allahın ruhu onda yerləşəcək. Yəni, onda hikmət və dərrakəruhu, məşvərət və güc ruhu, ilahi mərifət və Allahdan qorxu ruhuqərar tutacaq. Onun ən xoş anları Allahın qorxusunu gördüyü zamanolacaq, yalnız gözləri ilə gördüyünə görə mühakimə etməyəcək və qulaqlarıilə eşitdiyinə əsasən tənbeh etməyəcəkdir. Əksinə miskinlərüzərində ədalətlə hakimlik edəcək və məzlumların haqqını müdafiəüçün bütün lazımi işləri görəcəkdir. Öz əsası ilə dünyanın ağzındanvuracaq və pis insanları dodaqlarının arasından çıxan üfürməsi iləöldürəcəkdir. Belinə bağladığı qurşağı ədalət və əmanət olacaqdır.Qurdla quzu bir yerdə yaşayacaq, bəbirlə keçi bir yerdə y<strong>at</strong>acaq vəşir ilə dana bir yerdə oynayacaq və balaca uşaq belə onları qova biləcək.İnək ayı ilə otlayacaq, onların balaları bir yerdə y<strong>at</strong>acaq və şirinək kimi saman yeyəcək və südəmər uşaq ilan yuvası ilə oynayacaq.Süddən təzə kəsilmiş uşaq əlini rah<strong>at</strong> şəkildə əfi ilanın yuvasına qoyacaq.1 Mənim müqəddəsdağımın hər yerində zərər, ziyan və fəsadişlər etməyəcəklər. Çünki, dünya İlahi mərifətlə dolacaq, dənizin həryerini örtən su kimi. (Eşeya 11:1-9)Bəni-İsarilin hamısının qəlbi Məsihaya olan sevgi ilə dolu idi,amma onlardan fərqli olaraq zalım hökümdarlar belə nic<strong>at</strong> verici rəhbərlərüçün tələlər quraraq pusquda oturmuşlar. M<strong>at</strong>ta İncilinin ikincifəslində oxuyuruq ki, Fələstinin hökümdarı olan Böyük Hirodis Həzrətİsanın (ə) dünyaya gəlməsindən sonra onu qətlə yetirmək qərarınagəlir. Amma, İlahi əmrə əsasən onu Misirə apardıqları üçün bu hadisəbaş tutmadı.Yəhudilər məsihanın amallarını genişləndirərək ona digər məsələləridə əlavə etdilər və Məsihanın dövründə təbiətin daha da bərə-1 Bəzi insanlar bu sözləri birbaşa olaraq qəbul edirlər və Məsihanın zühur edəcəyidövürdə ədalətin hər tərəfdə bərqərar olacağı üçün sadaladığımız bu hadisələrinhamısı baş verəcəkdir. Bəziləri isə bunları məcazi olaraq qəbul edərək bunların həmindövürdə ədalətin nə dərəcədə güclü olacağına işarə kimi qəbul edirlər. Bəziləriisə canavar, quzu və digər heyvanları yaxşı və pis insanlara işarə kimi qəbul edirlər.Qeyd etdiyimiz bu üç nəzər müxtəlif dinlərdən götürülmüşdür.162
kətli olacağı iddiasını irəli sürdülər. Onlar Həzrət Davud və Süleymanın(ə) parlaq hakimiyyət dövründə olmayan bəzi şeylərin belə Məsihanınzamanında olacağını bildirdilər. Məsələn; onların iddialarınaəsasən Məsihanın zühur edəcəyi zamanda günəş, ay, külək, bulud vəfələk Bəni-İsrailin xeyrinə hərəkət edəcək, yerdən bişmiş çörəklər vəhazır tikilmiş paltarlar çıxacaq. Bu utopik amallar bir çox kitablardaqeyd olunmuşdur və bununla da “Apokaliptik ədəbiyy<strong>at</strong>” meydanaçıxmışdır. Əhdi-Ətiqdə olan Daniyalın kitabında (bir çox alimlərinnəzərincə Daniyalın kitabı eradan əvvəl 165-ci ildə qələmə alınmışdır)belə nümunələr gözə çarpır. Bir çox alimlər və tədqiq<strong>at</strong>çılar budüşüncənin zərdüştlükdən mənşə aldığını bildirirlər. Onların nəzərincəZərdüştlərin bu sahədə olan düşüncə tərzi Yəhudiliyə təsir etmişvə Maşiyəhin qiyam edəcəyinə inamın əsasını qoymuşdur. 114-1. Məsiha iddiasında olanlarYəhudilərin və xristyanların enişli-yoxuşlu tarixində sonuncu xilaskarınintizarı məsələsi özünəməxsus yerə malik olmuşdur. Yəhudilərmöhnət və çətinliklərlə dolu tarixləri boyu bu qədər məşəqqətlərədözmələrinin yeganə səbəbi Məsihanın gəlməsi və onları zillət, dərd,əzabdan qurtarması və onların dünyanın hökümdarına çevirəcəkləriümidi olmuşdur. Lap qədim dövürlərdən indiyədək yüzlərlə adamxilaskar olmalarını iddia etmişlər, bir müddət sadə Bəni-İsrailliləriarxalarınca apararaq bu qövmün başına müxtəlif bəlalar açmışlar.Məsələn, eranın başladığı vaxtdan bir neçə əsr sonra “Kert” adasındaMusa adlı bir İlahi aşiq meydana çıxdı və özünü Məsiha adlandırmağabaşladı. Musa o zamanın ən mühim Yəhudi mərkəzlərindən olanKert adasının bütün icmalarını özünə cəzb etdi.O, dedi: “Bir gün siziAralıq dənizindən keçirərərk Fələstinə aparmaq və orada Məsihadövlətini qurmaq istəyirəm.” Yəhudilər bütün işlərini və gündəlik həy<strong>at</strong>larınıbaşlı-başına buraxaraq bulanlıq ümid arxasınca getdilər. On-1 Yəhudi dininin minillikləri fəslində aşağıdakı mənbələrə müraciət edə bilərsiniz:CulyusQrinstoun, “Yəhdilikdə Məsihanın intizarı”.163
lar yeni Musanın dənizi qurutmaqla və möcüzənin köməkliyi ilə onlarıvədə verilmiş torpaqlara aparmaq üçün liderlik etməyə hazır olduğunainandılar. Bəni-İsrail onun xilaskar və qüdrət sahibi olmasınaelə dərəcədə inannırdılar ki, bütün var-dövlətlərini ona təqdim etdilərvə hamı, istər kişi, istərsə də qadın onun ardınca dənizə tərəf yoladüşdülər. O, dənizə tərəf dayanmış böyük bir daşın üzərinə çıxaraqarxasınca gələn insanları dənizin quruyacağına inandıraraq onlarasuya tullanmalarını əmr etdi. Bu hadisənin nəticəsini təsəvvür etməko qədər də çətin deyil. Bir dəstə insan suda boğuldu və bir qismini dədənizçilər sudan çıxartdılar.Sonrakı əsrlərdə də yalançı Məsihalar Yəhudi xalqı üçün böyükproblemlər yar<strong>at</strong>dılar və bəzən də bizim dövrümüzə qədər gəlib ç<strong>at</strong>mışbəzi firqələr yar<strong>at</strong>dılar. Məsələn; Şab<strong>at</strong>ay Sevi ən məşhur yalançıMəsiha Türkiyədə “Dönmə” firqəsini yar<strong>at</strong>dı və bu firqə bizim dövrümüzəqədər gəlib ç<strong>at</strong>mışdır.Bu arada Həzrət İsa ibn Məryəm (ə) zühur etdi və böyük şəxsiyyətə,ilahi ruhiyyəyə malik olduğu üçün böyük bir dinin təməliniqoydu. Qeyd etmək lazımdır ki, Yəhudilərin əksəriyyəti onu qəbul etmirdilər.14-2. Məsihanın intizarı məsələsinin hal-hazırki vəziyyətiBizim dövrümüzdə də Yəhudilərin bir qismi ayağa qalxaraq Fələstiniişğal etməklə Yəhudi qövmünün tarix boyu yaşadığı zəlalətiaradan qaldırmaq niyyətindədirlər. Onların qəlblərindəki son xilaskaraolan ümid məsələsi zəifləməmişdir və onlar Məsihanın gəlməsiüçün günləri sayırlar. Təxminən yüz il öncə Yəhudi mütəfəkkirləridedilər: “Bizim qövmümüz tarix boyu Məsihanın gəlməsi ümidilə yaşamışlar,amma ondan xəbər çıxmamışdır. Artıq bu intizarın sonuç<strong>at</strong>mışdır və səbr kasamız dolub daşmışdır. Artıq bu vəziyyəti yaxşılaşdırmaqüçün özümüz ayağa qalxmalıyıq.” Onlar Sionizm məktəbiniyaradaraq Fələstini işğal etmək qərarına gəldilər. Yəhudilərin böyükəksəriyyəti bunun düzgün iş olmamasını vurğulayırdılar, çünkidini inanclara əsasən yalnız Məsiha özü bu işlə məşğul ola bilər. Sio-164
nistlər dedilər ki, Məsihanın qiyamı üçün Fələstin torpaqlarında mərkəzhazırlamalıyıq. Əsrlər boyu öz xəyallarında Məsihanın gələcəyigünü yaşadan qövmü belə bir işə razı salmaq çətin idi. Amma, onlarsəbrlə bu məsələ sahəsində geniş təbliğ<strong>at</strong> aparmağa başladılar, Fələstininişğal edilmiş ərazilərinə köçkün Yəhudiləri aparmaqla İsrail hökumətiniyar<strong>at</strong>dılar. Qeyd etmək lazımdır ki, hal-hazırda da Yəhudilərinolduqca az qismi Sionist hökumətin yaranmasının Məsiha amalıilə uyğun gəlməməsini vurğulayırlar və onlara qarşı çıxaraq intizarənənəsinin davam etdirilməsinə təkid edirlər.Bir məsələni qeyd etməkliyik ki, hal-hazırda sionistlərin ən ifr<strong>at</strong>çıdəstəsi olan “Quşemunem” və ən ifr<strong>at</strong>çı anti-sionist qruplaşmalarolan “Netvari Karta” eyni dərəcəd Məsihanın zühur edəcəkləri gününintizarındadırlar.Mənbə1. Müqəddəs kitabların təfsirli tərcüməsi, İngiltərə, 19952. Hikmət, Əli Əsğər, “Dinlər tarixi”, Tehran 19663. Ramyar, Mahmud, “İsrail və xristyan peyğəmbərliyinin bir hissəsi”,Tehran4. Zərrinkub, Əbdülhüseyn, “Vicdan barəsində”, Tehran 19965. Müqəddəs kitab, London, 19046. Kohen.A, “Təlmuddan bir xəzinə”, Tehran 19717. Qrinstoun. Culyos, “Yəhdilikdə mövcud olan Məsihanın intizarıməfhumu”, tərcüməçi: Hüseyn Tofiqi, Qum 19988. Mustəfəvi, Əli Əsğər, “Qurbanlıq əfsanəsi”, Tehran 19909. Nas. Con.B, “Dinlərin ümumi tarixi”, tərcüməçi: Əli əsğər Hikmət,Tehran 199110. Haks Amerikalı, “Müqəddəs kitabın lüğəti”, tehran 199811. Hyum. Robert. A, “Dünyanın diri dinləri”, tərcüməçi: ƏbdürrəhimQovahi, Tehran 199412. Arberry, A.J.(ed), “Religion in the Middle East”,Cambridge, 196913. Epstein, I. (tr), “The Babylonian Talmud”, London14. Epstein, I. “Judaism: A Historical Represent<strong>at</strong>ion”, England 197415. Peters, F.F, “Judaism, Christianity and Islam”, New Jersey 1990165
9. Xristyanlıq1. Həzrət İsanın (ə) zühuru dövrüHəzrət İsa Məsih (ə) Romalılar tərəfindən yenicə zəbt olunmuştorpaqlarda, yəni Romalıların ən gec işğal etdikləri Fələstin torpaqlarındadünyaya gəlmişdir. Həmin dövrdə Yəhudilər olduqca arzuolunmazbir şəkildə yadellilərin hücumları və istilası altında yaşayırdılar.Roma imperiyasının onlara göstərdikləri təzyiqləri olduqca kəskinidi. Fələstinin müxtəlif bölgələrində heç bir nəticə verməyən qiyamlarvə hərək<strong>at</strong>lar baş qaldırdı. Həzrət İsanın (ə) hərək<strong>at</strong>ı da ilk illərindəmərkəzi hökumət tərəfindən əzildi, amma O Həzrətin şagirdləridəmir iradə və qorxmazlıq nümayiş etdirərək bu dinin yayılmasıyolunda böyük səy göstərdilər. Bu hərək<strong>at</strong>dan öncə olan digər hərək<strong>at</strong>larınpərakəndə qüvvələri bu dinin içərisində əridilər.2. Həzrət İsanın (ə) zühuru barəsində verilmişxəbərlərKitabın başlanğıcında qeyd etdiyimiz kimi dünyada bir neçə dinqrupu vardır: İbrahimi dinlər, Hind və Çin dinləri və s. Yəhudilik,Xristyanlıq və İslam İbrahimi dinlərin ən tanınmışıdır. Digər dinlər166
də zühur olmalarının onların meydana çıxmalarından öncə xəbərverilməsini iddia etmişlər. Xristiyanlar da lap qədim zamanlardanHəzrət İsanın (ə) zühur etməsi barəsindəki xəbərin öncədən verilməsiniYəhudilərin müqəddəs kitabı sayılan Əhdi-Ətiqdə tapmağa çalışmışlar.Əhdi-Ətiqin heç bir yerində İsa ibn Məryəmin adının qeydolunmamasına görə Xristyanlar öz məqsədlərinə ç<strong>at</strong>maq üçün bəzidəyişikliklər aparmışlar və başqalarına aid olan öncədən verilən xəbərləriO Həzrətə aid etməyə çalışmışlar. Bu metod M<strong>at</strong>ta İncilindəçox gözə çarpır və bəzi iddialara əsasən M<strong>at</strong>ta bu incili Yəhudiləridəvət üçün yazmışdır.Xristianlar bu qeybi xəbərlərin əksəriyyətini Həzrəti İsanın (ə)çarmıxa çəkilməsi ilə əlaqələndirməyə çalışırlar və onların bu iddiasıQurani-Kərim tərəfində səhv məlum<strong>at</strong> kimi dəyərləndirilmiş və təkzibedilmişdir.“(Onların lənətə düçar olmalarının bir səbəbi də:) ”Biz, Allahınelçisi Məryəm oğlu İsa əl-Məsihi öldürdük”, - demələridir. Halbukionlar İsanı nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlarda yalnız beləbir təsəvvür yarandı. Bu haqlı ixtilafda olanlar onun (şəxsən öldürülməsi)barəsində, əlbəttə, şəkk-şübhə içərisindədirlər. Onların bunadair heç bir məlum<strong>at</strong>ı yoxdur. Onlar ancaq zənnə qapılırlar. Həqiqətdəonu (İsanı) öldürməmişdilər” (Nisa surəsi, 157)3. Tarixdə mövcud olan İsa barəsində araşdırmaİlahi dinlərə baş əyənlər öz dini etiqadlarına əsasən Allah elçilərinintarixdə mövcud olmasına tam yəqinliklə inanırlar. Amma, dinietiqadı olmayan bəzi alimlərin problemlərindən biri də peyğəmbərlərintarixdə mövcud olması barədədir. Artıq iki yüz ildir ki, alimlər Həzrətİsanın (ə) tarixdə mövcud olub olmaması barəsində mübahisələr aparırlarvə bu məsələyə tərəddüdlə yanaşırlar: “Doğurdanmı İsa mövcudolub? Xristiyanlığın banisinin həy<strong>at</strong>ı insanların üzləşdikləri qəm-qüs-167
sədən əmələ gələn utopik düşüncələr, arzular və ümidlərdimi? Onunhekayəsi müşriklərin Tanrılarının əfsanələrinə bənzəyirmi?”18-ci əsrdə İsanın (ə) məsələsinin və hekayəsinin əfsanə olmasıbarədə bəhs olunurdu. Həmin əsrdə növbəti dəfə İsanın həy<strong>at</strong>ını tənqid<strong>at</strong>əşinə tutan 1727-1768-ci illərdə Hamburq Universitetinin şərq dilləriüzrə müəllimi, Professor Herman Samuel Raymaros olmuşdur. Hətta18-ci əsrdə belə artıq sübuta yetirilmiş sayılan və cəmiyyətdə tam təsdiqlənmişinanclarla qarşı çıxmaq olduqca qorxulu idi və Raymaroshəy<strong>at</strong>da olarkən öz yazılarını çap etdirməyə cəsarət tapmadığındanonun yazılarını Lesinq adlı bir şəxs onun vəf<strong>at</strong>ından sonra çap etdirdi.Raymaros onunla eyni zamanda yaşayan filosofların Deisti baxışlarınıqəbul edərək möcüzələrin mövcudluğunu qəti şəkildə rəddetmişdir. O, müqəddəs kitabı azad şəkildə tənqid edərək İsanı Məsihalıqiddiası ilə çıxış edən, bəzi vədlər verməklə ətrafına bir qrupinsan toplayan bir şəxs kimi qələmə vermiş və ölkənin güc strukturlarıilə üzləşərkən qətlə yetirildiyini bildirmişdir. İsanın davamçılarıöz arzularına ç<strong>at</strong>maq üçün onun cənazəsini oğurlamışlar, onun yenidəndirilərək geriyə qayıtmaq hekayəsini qurmuşlar və kilsə yar<strong>at</strong>mışlar.Raymarosun öz baxışlarından əldə etdiyi nəticə böyük qəzəbdalğasının yaranmasına səbəb oldu və Lesinq üçün böyük problemləryarandı. Bu nailiyyətlər bir sıra araşdırmalardan sonra tamamlanmamışhalda təsdiq edildi və cəmiyyətdə olan qəzəbin y<strong>at</strong>masından sonrayaddan çıxdı.Raymarosdan sonra möcüzələrin faydası məsələlərini irəli sürənvə xristiyanlığın köklərini araşdıran bir neçə yazıçı meydana çıxdı,amma onlar düşüncə nöqteyi-nəzərindən Raymarosdan fərqlənirdilər.Bu yazıçıların əksəriyyəti universitetlərdə və digər dövlət idarələrindəçalışırdılar. Onlar artıq cəmiyyətdə təsdiq olunmuş dinə qarşı hərbir fundamental addımı onların düşüncələri ilə üst-üstə düşmədiyinibildirirdilər. Onların nəzərincə İncil kitablarındakı möcüzəli ünsürlərikənara qoysaq yalnız İsanın həy<strong>at</strong>ı barədə mötəbər mənbə qazanmışoluruq. Belə olduqda İsanı müasir dünya üçün ən böyük əxlaq müəl-168
limi kimi qəbul edə bilərik. Belə tənqidçiləri R<strong>at</strong>ionalistlər adlandırırdılar,yəni İncildəki hekayələri məntiq və ağıl yolu ilə çözməkistəyənlər. Bundan sonra qeyd etdiyimiz termin daha geniş və dərinmənada istifadə edilməyə başladı.Volney adlı bir alim 1790-cı ildə qələmə aldığı “İmper<strong>at</strong>orluğunxarabalıqları” adlı əsərində bu şübhəni daha qabarıq formada gündəməçıxarmışdı. Napoleon 1808-ci ildə Almaniyanın tanınmış yazıçısıVeylandla (Wieland) görüşəndə ondan siyasət və müharibə barəsindəheç nə soruşmadı, əksinə İsanın tarixdə doğurdan mövcud olub olmamasınısoruşdu. 1 4. Həzrət İsanın (ə) həy<strong>at</strong>ıM<strong>at</strong>ta və Luka İncillərinə əsasən xristiyanlığın əsasını qoyanHəzrət İsa (ə) Beyt Ləhmdə dünyaya göz açmışdır. Bu şəhər Urşəliminsəkkiz kilometrliyində yerləşir və təxminən eradan min il əvvəlDavud şah həmin şəhərdə dünyaya gəlmiş və böyüyüb başa ç<strong>at</strong>mışdır.Yəhudilərin xilaskarının Beyt Ləhmdə dünyaya gəlməsi və Davudabənzəməsi məsələsinin vacibliyinə görə bu iki müəllif Həzrətİsanın (ə) həmin şəhərdə dünyaya gəlməsi məsələsi üzərində təkidgöstərmişlər.Həzrət İsanın (ə) doğum tarixi təxminən Miladi tarixinin başladığıilə təsadüf edir. Amma, tarixi hesablamalara əsasən O Həzrətinİncillərdə adı çəkilmiş şahlarla eyni vaxtda dünyaya gəlməsini nəzərəalsaq Həzrət İsanın (ə) Miladi tarixin başlamasında 4 ya 8 il öncə dünyayagəlməsini müşahidə edə bilərik. İncillərdə qeyd olunduğu kimi,anası Məryəm Nasirə şəhərindən olan Yusif adlı bir dülgərlə nişanlanmışdı.İsanın dünyaya gəlməsi hekayəsi həm M<strong>at</strong>ta, həm də Lukaincillərinin başlanğıcında qeyd olunmuşdur. Mark və Yühənna O Həzrətindoğum hekayəsini qeyd etməmişlər, Beyt Ləhmdən söz açma-1 Sivilizasiya tarixi, cild 3, fəsl 26, Bu məsələ barəsində daha geniş məlum<strong>at</strong> əldəetmək üçün Arçibald Robertsonun “İsa:əfsanə yaxud tarix?” kitabına müraciət edəbilərsiniz.169
mışlar və yalnız Nasirəyə işarə etmişlər. (Mark 9:1, Yühənna 1:45-46,Yühənna 7:41-42). M<strong>at</strong>ta İncilində belə qeyd olunmuşdur:“İsa Məsihin doğum hekayəsi belədir: Onun anası Məryəm Yusiflənişanlanmışdı. Onlar yaxınlıq etməmişdən öncə Məryəm MüqəddəsRuhdan hamilə qaldı. Həy<strong>at</strong> yoldaşı Yusif saleh bəndələrdən olduğuüçün ona öyüd-nəsihət vermək istəmədən gizlicə onu buraxıbgetmək istədi. Amma, o bu barədə düşündüyü zaman birdən Allahınmələklərindən biri onun yuxusuna gəldi və dedi: “Ey Davudun oğluYusif, Məryəmi həy<strong>at</strong> yoldaşın etməkdən qorxub çəkinmə, çünki, onundaxilində olan Müqəddəs Ruhdandır. O bir oğlan dünyaya gətirəcək vəonun adını İsa qoyacaqsan. Çünki, O öz ümmətini günahlardan uzaqlaşdıracaq.”Bütün bunlar Allahın peyğəmbərin dili ilə dediyi kəlamıntamamlanması və bakirə qızın hamilə qalaraq oğlan dünyaya gətirməsivə adını “Emmanuel” qoyması üçün baş vermişdir. Təfsirdə bu ad“Allah bizimlə” deməkdir. Yusif yuxudan oyanan kimi Allahın mələyibuyurduğu kimi lazım olanı həy<strong>at</strong>a keçirtdi və Məryəmi özünə həy<strong>at</strong>yoldaşı etdi. Birinci oğlu olmayana qədər onu tanımadı (yaxınlıq etmədi).Onun adını İsa qoydu.” (İncil M<strong>at</strong>taya görə, 1: 18-25)İsa Məsih (ə) üçün M<strong>at</strong>ta incilinin başlanğıcında və Luka İncilininüçüncü fəslində nəsəbnamə (nəslin sıralaması) qeyd olunmuşdur.Bu iki fərqli nəsəbnaməni açıqlamaq İncil təfsirçiləri üçün ən böyükproblemlərdən biridir.Dünyaya gəlməsindən sonra onun adını Yeşvə, yəni “Allahın xilası”qoydular. Yunanlılar və Romalılar bunu Yesus formasına dəyişdirdilərvə Ərəb dilində bu ad İsa formasında istifadə olundu.Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, Həzrət İsanın (ə) <strong>at</strong>asının olmamasıXristiyanlıqda ən böyük etiqadi məsələlərdən biridir və yalnızİncillərdə qeyd olunduğu kimi O Həzrətin “Dülgər Yusif” adlı <strong>at</strong>asıolmuşdur. Amma Qurani-Kərimdə bu tarixi bir məsələ kimi qeydolunmuşdur və insanların Həzrət Məryəmə (ə) qarşı hücum çəkərəkonu ismətsizlikdə günahlandırmaları öz əksini tapmışdır. Elə busəbəbdən də, O “sükut orucu” 1 tutur və onun dünyaya yenicə gəlmiş1 Xristiyanlıqda müstəhəbbi sükut orucu, yəni danışmamaq orucu vardır.170
körpəsi danışmağa başlayır və anasına verilən ittihamları puça çıxardır.(Məryəm surəsi, 26-33) 1İncillərdə Həzrət İsanın (ə) həddi buluğa ç<strong>at</strong>dığı illər və gənclikyaşları barəsində az məlum<strong>at</strong> mövcuddur. Yalnız bir yerdə O Həzrətin12 yaşı olanda Həzrət Məryəm və Yusiflə Nasirədən ziyarət üçünUrşəlimə getməsi, onlardan ayrılaraq Süleyman məbədinin alimləri iləelmi müzakirələrə qoşulması və təxminən otuz yaşında qüsl almaqüçün Həzrət Yəhyanın (ə) yanına getməsi hadisələri qeyd olunmuşdur.İncillərdə “İsanın qardaş və bacılarından” söz açılmışdır. K<strong>at</strong>olikvə Ortodoks Xristyanların nəzərincə Məryəm ömrünün sonunadəkbakirə qaldı və bu səbəbdən də Həzrət İsanın (ə) sözün əsil mənasındaqardaş və bacılarının olması mümkünsüzdür. Bu səbəbdən, İncildəkihəmin kəlamın mənasını təfsir etmək və açıqlamaq lazımdır:İsanın bakirə Məryəmdən dünyaya gəlməsindən sonra Məryəm vəYusif öz birgə həy<strong>at</strong>larını yaşamağa başladılar və onların övladlarıdünyaya gəldi. M<strong>at</strong>ta İncildən qeyd etdiyimiz hissənin sonunda buiddia təsdiq olunur.5. Qüsl verən YəhyaHəzrət İsa Məsihin meydana çıxmasından bir müddət öncə Bəniİsrailin gənc və sevilən peyğəmbərlərindən olan Həzrət Yəhya ibnZəkəriyya (ə) qiyam edərək insanlara moizələr oxumağa başladı. OHəzrət insanlara belə buyururdu: “Tövbə edin, çünki səmavi mələkutartıq yaxındır” (M<strong>at</strong>ta 3:2, Mark 1:4 və Luka 3:3)Bəni-İsrail nəzərindən Səmavi mələkut onların özləri üçün canlandırdığıutopik İlahi dövlət mənasını kəsb edir. Elə bu səbəbdən də,(İncillərin müxtəlif yerlərində qeyd olunduğu kimi Həzrət Yəhya (ə)dəvət məsələlərində böyük nailiyyətlər əldə etmişdi və insanlara böyüktəsir göstərə bilmişdi. Belə ki, cəmiyyətin bütün təbəqələrindən1 Həzrət Məryəmin (ə) ittiham edilməsi və bu ittihamın aradan götürülməsi məsələsiXristiyanlıqda mövcud deyildir.171
olan insanlar dəstə-dəstə onun yanına gəlirdilər, tövbə edirdilər və OHəzrət onlara qüsl verirdi.Tədricən Həzrət Yəhya ilə (ə) Celil vilayətinin zülmkar və qəddarpadşahı olan Hirodis Titrarx arasında qarşıdurma yarandı və birmüddətdən sonra Hirodisin əmri ilə O Həzrətin boynunu zindandaolarkən vurdular. (M<strong>at</strong>ta 14:1-12, Mark 6:14-29, və Luka 9:7-9)6. Həzrət İsanın (ə) qiyamıİncillərdə qeyd olunduğu kimi Həzrət İsa (ə) təxminən otuz yaşındaolarkən peyğəmbərliyə ç<strong>at</strong>dı. (luka 3:23). Həzrət İsa (ə) HəzrətYəhyanın (ə) həbs olunması xəbərini eşitdikdən sonra Celil əyalətindəyerləşən Nasirə şəhərini tərk etdi və Kefernahum şəhərinə gəldi.İsa Celilin hər tərəfini dolandı, Kenaysda təlimə başladı, səmavimələkutun yaxınlaşması barədə moizələr etdi, qövmündə olan bütünxəstəlikləri müalicə etdi. O, Suriyada şöhrət tapdı, müxtəlif xəstəliklərədüçar olan insanları, dəliləri, iflicləri onun yanına gətirirdilər vəO Həzrət onlara şəfa verirdi. Celildən, Dikapolisdən, Urşəlimdən,Yəhudiyyədən və İordaniyanın o biri tərəfindən insanlar onun arxasıncayola düşdülər. (M<strong>at</strong>ta 4:23-25, Mark 1:14-15, Luka 4:14-15)Həzrət İsa (ə) da Həzrət Yəhya (ə) kimi səmavi mələkutun yaxınlaşdığıbarədə xəbər verdiyi zamanlar insanlarla heç bir problemyaşamırdı və cama<strong>at</strong> onu böyük sevgi ilə dəstə-dəstə qəbul edirdilərvə iman gətirirdilər. O Həzrətə iman gətirən insanların əksəriyyətionun tezliklə “İlahi Utopiya” yaradacağına və özünün də həmin şəhərinpadşahı olacağına inanırdılar. Heç kim, hətta O Həzrətin ən yaxınşagirdi Petros belə Allahın Məsihinin məğlub olacağını təsəvvürbelə etmirdi. (M<strong>at</strong>ta 21:16, Mark 32:8)Yəhudi dininin liderləri Həzrət İsanın (ə) onların “Xilaskar Məsih”qiyamının öhdəsindən gəlməməsini və onların arzularını həy<strong>at</strong>akeçirə bilməməsini, eləcə də, onların əxlaqi ç<strong>at</strong>ışmazlıqlarına və davranışlarınaqarşı çıxdığını müşahidə etdikdən sonra onunla müxalifətetməyə başladılar.172
Həqiqət bu idi ki, Həzrət İsa (ə) Bəni-İsrailin intizarında olduğuİlahi dövləti yar<strong>at</strong>mağa nail olmadı. Buna görə də O Həzrətin silahdaşlarıbelə bir iddia irəli sürdülər ki, (birinci) O, bəşəriyyətin günahlarınınqurbanı olmaq üçün gəlmişdi və (ikinci) O, sonuncu hakimliküçün yenidən qayıdacaq. Bu iki məsələ Xristyanlığı əsası oldu. Digərtərəfdən isə Yəhudilər belə bir iddai ilə çıxış etməyə başladılar ki,Bəni-İsrailin utopik dövlətinin Həzrət İsa (ə) tərəfindən yaradılmamasıvə sonda çarmıxa çəkilməsi onun xilaskar Məsih yox tarixdə saysız-hesabsızolan saxta Məsihlərdən biri olduğunu sübuta yetirir.Həzrət İsa (ə) mütəmadi olaraq Həzrət Yəhyaya (ə) təriflər yağdırırdıvə müxalifləri ilə söhbətdə o peyğəmbərin gözəl əxlaqına vəşöhrətinə istinad edərək onun adından bəhrələnirdi. (M<strong>at</strong>ta 21:23-27,Mark 11:27-33, Luka 20:1-8)Həzrət İsa (ə) Həzrət Yəhyanın (ə) işini davam etdirdi və İlahidövlətin qurulacağı müjdəsini verməyə başladı. O Həzrət möminlərinvə şagirdlərin təlimini və liderliyini öhdəsinə götürdü, həmin ətrafdaolan sinoqoqlarda moizələr oxumağa başladı. Luka yazır: “Celil əyalətinəqayıtdı və sinoqoqlarda moizələr oxumağa başladı:“Allahın ruhu məndədir. Çünki, məni yoxsullara müjdə verməküçün məsh etdi və qəlbi qırıq insanlara şəfa vermək, əsirləri azadetmək, korları bəsirət qazanmaları üçün moizə etmək və əzilməkdəolan insanları azadlığa çıxarmaq üçün məni göndərdi.” (Luka 4:18)7. Həzrət İsanın (ə) fəaliyyətinin sonuİncillərin hər dördündə Həzrət İsanın (ə) həy<strong>at</strong>ı və sözlərindənbir hissəsi qeyd olunmuşdur, amma onların əksəriyyəti O Həzrətinpeyğəmbərlik fəaliyyətlərinə aiddir. Belə ki, O Həzrətin çarmıxa çəkilməsihadisəsi hər dörd İncilin sonunda qeyd olunmuşdur. İncillərdənəldə etdiyimiz məlum<strong>at</strong>a əsasən O Həzrət İlahi eşqlə dolu bir zahididi və o zamankı Fələstinin çürümüş və pozğun cəmiyyətini düzgünyola hidayət etmək üçün geniş fəaliyyət planı hazırlamışdı. Həzrətİsa (ə) bu işlərini həy<strong>at</strong>a keçirmək üçün bütün səylərini səfərbər173
etdi və çox çalışdı, amma O Həzrətin əldə etdiyi uğurlar olduqca azidi. Amma, bir neçə şagirdi ilə kilsənin, yəni xristiyan icmasının əsasınıqoyduğu üçün ondan sonra, yəni onun şəhadətindən uzun illərkeçdikdən sonra onun adı ilə bağlı olan din yavaş-yavaş meydana çıxaraqgüclənməyə başladı.Yəhudi dininin liderləri Həzrət İsanın (ə) təlimlərinin onlarınmənafelərinə zidd olduğunu görəndə onu qətlə yetirmək üçün məkrliplan hazırladılar. O Həzrət həy<strong>at</strong>ının sonuncu gecəsində öz şagirdləriləsonuncu dəfə İlahi Şam süfrəsinin təamlarından yedi. Sonra onunon iki seçilmiş şagirdindən biri olan Yəhuda İsxaryuta Yəhudi kahinlərindənaldığı pulun müqabilində O Həzrətə xəyanət etdi və onuYəhudi kahinlərinin göndərdiyi dövlət məmurlarına təslim etdi. 1Yəhudilərin kimisə edam etməyə hüququ ç<strong>at</strong>maması səbəbindən onuUrşəlimin Romalı başçılarına təslim etdilər. İncillərdə qeyd olunduğukimi Romalı hökümdar Pil<strong>at</strong>os onu cəzalandırmaqdan boyun qaçırdıvə onun hər hansı bir cinayət işləmədiyini söylədi. Amma, Yəhudiləronun edam olunmasına təkid etdilər və Həzrət İsanın (ə) edam olunmayacağıtəqdirdə qiyam edəcəklərini bildirdilər.Pil<strong>at</strong>os onlara dedi: “Məsih adı ilə tanınan İsa ilə mən necədavranım?” Birlikdə dedilər: “Çarmıxa çəkilsin!” Hökümdar dedi:“Niyə? Nə pislik edib?” Onlar daha ucadan fəryad çəkərək dedilər:“Çarmıxa çəkilsin!” Pil<strong>at</strong>os bu sözlərin təsirsiz olduğunu və çaxnaşmayaradacağını görəndə su istədi və insanların gözü qarşısında əlləriniyuyaraq dedi: “Bu ədalətli şəxsin qanı mənim boynuma deyil.Özünüz bilin!” Qövmün bütün üzvləri dedilər: “Onun qanı bizim vəbizim övladlarımızın üzərindədir.” (M<strong>at</strong>ta 27:22-25)İncillərdə qeyd olunduğu kimi Həzrət İsa (ə) çarmıxa çəkildi,çarmıxda öldü və onu dəfn etdilər. Üç gündən sonra 2 yenidən dirildi.O qırx gün ərzində bəzən öz şagirdlərinin gözünə görsəndi və sonra1 O Həzrəti İsanın kim olduğunu göstərmək üçün onu öpdü və “Yəhuda öpüşü”(Judas kiss) termini Xristyanlıqda belə xəyanətlərə şamil olunur.2 İncillərdə qeyd olunduğu kimi O Həzrət özü də belə demişdi ki, üç gün və üç gecəyerin qarnında qalacaq. (M<strong>at</strong>ta 12:40). Amma yenə də İncillərdə qeyd olunduğu kimiO Həzrəti cümə günü gün b<strong>at</strong>andan sonra torpağa tapşırdılar və bazar günü günçıxanda artıq onun qəbirdə olmadığını gördülər.174
göylərə qalxdı. Xristyanların nəzərincə bu hadisə 33-cü ildə baş vermişdir.Düzdür, Həzrət İsa (ə) insanların arasından getdi. Onun dostlarındanvə silahdaşlarından bəziləri dedi: “Onun dünyadan köçməsi vətorpağa tapşırılması düzdür, amma üçüncü gün qəbirdən qalxdı, göylərəucaldı və yer üzərində yenidən hakimlik etmək üçün qayıdacaq”.Eləcə də, bu sözləri də dedilər: “Həzrət İsa (ə) insanların günahlarınaqurban gedərək qətlə yetirildi.” Belə bir iddia da irəli sürdülər ki, Əhdi-Ətiqdəqeyd olunan peyğəmbərlər onun əzablara düçar olaraq çarmıxaçəkiləcəyini öncədən xəbər vermişdilər. Məsih sözü də öz əsilmənasını itirdi, çünki heç kim Həzrət İsanın (ə) başına şahlıq məhsiçəkməmişdir. Həvarilər onun Allah tərəfindən məhs olunduğunu bildirdilər.(Həvarilərin işləri 4:27)Xristyanlar İsa Məsihin (ə) şəhid olduğunu qəbul etmirlər, əksinəonun insanların günahlarının qurbanına çevrildiyini iddia edirlər.Tarixdən məlum olduğu kimi bu inanac Xristyanlığın əsasıdır vəonlar öz təbliğ<strong>at</strong> işlərində bu məsələ üzərində çox dayanırlar.Həzrət İsanın (əs) çarmıxa çəkilməsindən əlli gün sonra Gültökməbayramı (Əlligünlük, Pentikast bayramı) ç<strong>at</strong>dı. Həmin gün müqəddəsruh Həvarilərin yanına gəldi və onlardan sonra əsrlər boyuHəzrət İsanın (ə) risalətini çiyinlərində daşıyacaq cəmiyyət yarandı.8. Elçilər, yaxud HəvarilərHəzrət İsa Məsih (ə) öz qiyamına başlamamışdan öncə ona haqqadəvət işlərində yardımçı olmaq üçün özünə dost və silahdaş topladı.Bu məsələ Qurani-Kərimin Səf surəsində və İncillərin hamısındaqeyd olunmuşdur:“İsa Celil dənizinin kənarına gələndə “Petros” adı ilə tanınanŞamunu və qardaşı Anderiası suya tor tulladıqları zaman gördü. Onlarbalıqçı idilər. İsa onlara dedi: “mənim arxamca gəlin və mən sizi175
insanların ovçusu edəcəyəm.” Onlar dərhal torları kənara tullayaraqonun arxasınca yola düşdülər”. (M<strong>at</strong>ta 4:18-20, Mark 1:16-18)Bu insanları çox vaxt Həzrət İsanın Məsih (ə) şagirdləri adlandırırlar.8-1. On iki HəvariHəzrət İsa Məsih (ə) şagirdlərindən on ikisini seçdi və onları“Elçi” adlandırdı. (Luka 6:13). Qurani-Kərim Həzrət İsanın (ə) elçilərini“Həvari” adlandırır. Həbəşi dilindən götürülmüş bu söz eynimənanı kəsb edir. Həzrət İsa Məsih (ə) bu on iki nəfəri məad 1 günündəhakimlik kürsüsünə əyləşdiyi zaman onların da on iki kürsüyəəyləşərək Bəni-İsrailin on iki dəstəsini mühakimə etmək üçün seçmişdir.(M<strong>at</strong>ta 19:28)Həzrət İsanın (ə) on iki elçisinin adı İncillərdə (M<strong>at</strong>ta 10:2-4,Mark 3:16-19, Luka 6:14-16, Həvarilərin işləri 1:13) belə qeyd olunmuşdur:1. Şamun (Petros)2. Anderia (Petrosun qardaşı)3. Yaqub (Zabdinin oğlu)4. Yuhanna (Yaqubun qardaşı)5. Filippus6. Bartalomey7. Tuma8. M<strong>at</strong>ta9. Yaqub (Halfanın oğlu)10. Tidda (Lukanın yazdıqlarına əsasən Yəhuda Yaqubun qardaşı)11. Qeyrətli Şamun12. Yəhuda İsxaryuta1 Xristyanlıqda Məad, yəni qayıdışla qiyamət eyni bilinir və Həzrət İsa (ə) həməngünün hakimidir176
8-2. Petros və digər daha tanınmış elçilərƏn böyük elçi Şamundur və Həzrət İsa (ə) onu Petros , yəni“Qaya” 1 adlandırdı və onu kilsənin, daha doğrusu Xristyan icmasınınözül daşı təyin etdi:“Və mən də sənə deyirəm ki, sən Petrossan və bu qayanın üzərindəöz kilsəmi tikəcəm və cəhənnəmin qapıları ona tərəf açılmayacaqvə səmavi mələkutun açarlarını sənə tapşırıram. Yer üzərindəbağladığın hər şey göylərdə də bağlanacaq və yerdə açdığın hər şeygöylərdə də açılacaqdır. (M<strong>at</strong>ta 16:18-19, Yühənna 21:15-19)Həzrət İsa Məsihin (ə) getməsindən sonra Petros xristyanlığıtəbliğ etmək məqsədilə İtaliyanın paytaxtı Romaya köçdü və elə həmənşəhərdə Neron tərəfindən şəhid edildi. Xristyanlığın ilk yepiskopununməzarı Roma şəhərindəki V<strong>at</strong>ikan təpəliyində yerləşmişdir vəhəmin məkanın olduqca dini əhəmiyyətli yerə çevrilməsinə səbəb olmuşdur.Elə bu səbəbdən də, qədim zamanlardan belə V<strong>at</strong>ikan k<strong>at</strong>oliklərinmərkəzinə çevrilmişdir. “Sant Piter” kilsəsi, onun ətrafındaolan saraylar və bağlar dünyanın memarlıq və sənət incilərindən hesabolunur.Yühənna hələ uşaq yaşında elçi olmuşdur (Yühənna 13:23-25 və21:20) və xristyanların nəzərincə öz İncilini qoca yaşlarında, birinciəsrin sonlarında qələmə almışdır.İncillərdən başqa birisini də M<strong>at</strong>ta qələmə almışdır. Eləcə dəƏhdi-Cədidin bəzi yazıları Petrosa, Yühənnaya və digər elçilərə aidedilir.Bir sıra İncilləri və Epokrifa kitabları da ölçilərə aid etmişlər vəbəzi xristyan icmaları kilsələrinin keçmişini elçilərdən biri ilə bağlamağaçalışırlar.1 Şəm”un Əssəfa (Səfa ərəbcə qaya mənasını kəsb edir) bütün İslami kitablarda Həzrətİsanın (ə) canişini kimi qeyd edilmişdir və Həzrət Nərgisin (ə) hekayəsində ohəmin xanımın babası kimi qeyd olunmuşdur. Xristyanlar Şəm”unun (Petrosun) nəslibarədə söz açmayıblar, amma İncildən onun həy<strong>at</strong> yoldaşının olması məsələsi məlumolur. (M<strong>at</strong>ta 8:14-15)177
Yəhuda Esxaryuta Yəhudi dininin başçılarının yanına gedərəkHəzrət İsanın (ə) həbs olunması üçün lazımi köməklik göstərə biləcəyinibildirdi və elə bu məqsədlə də O Həzrəti onlara göstərdi və bununmüqabilində onlardan müəyyən miqdarda pul aldı. Həzrət İsanın(ə) getməsindən sonra on bir elçi “M<strong>at</strong>iyas” adlı bir şəxsi Yəhuda Esxaryutanınyerinə təyin edərək saylarını yenidən on ikiyə ç<strong>at</strong>dırdılar.(Həvarilərin işləri 1:15-26)İncillərdə qeyd olunduğu kimi Həzrət İsa (ə) öncədən qeybdənbelə bir xəbər vermişdi ki, onun bütün elçiləri ona qarşı səhv buraxacaqlar.Belə də oldu və O Həzrət həbs olunanda elçilərin hamısı onutək qoyub qaçdılar.8-3. PavlosHəzrət İsanın (ə) Petrosu öz canişini təyin etməsinə baxmayaraqO Həzrətin başqa bir elçisi Pavlos praktiki olaraq daha yaxşı mövqeyəsahib olur və xristyanlığın memarına çevrilir. Bu şəxsin adı ilkolaraq İbrani dilində olan “Şaul” idi və həmin adın Yunan dilində tələffüzü“Savlos”dur. O, xristyanlığı qəbul edəndən sonra adını Pavlosadəyişdirdi.O, təəssübkeş yəhudi olmasına baxmayaraq Roma vətəndaşı idivə Həzrət İsanın (ə) getməsindən sonra xristyanlara əzab-əziyyət verməkləməşğul idi. Sonda, xristyanları həbs etmək məqsədilə Qüds şəhərindənDəməşqə gedərkən Həzrət İsanın (ə) nurunu görməsini vəonun əmri ilə xristyan olmasını iddia etməyə başladı.(Həvarilərinişləri 9:1-31)Pavlos böyük həyəcan və ruh yüksəkliyi ilə xristyanlığın təbliğinəbaşladı və bu yolda böyük əzab-əziyyətlərlə üzləşdi. Həzrət İsa (ə)tərəfindən peyğəmbərlik məqamına yüksəlməsini iddia edən Pavlosmüxtəlif bölgələrə səfər edərək xristyanlığı Aralıq dənizinin ətrafındaolan bölgələrdə yaymağa başladı. Həmin bölgələrin xristyanlığı yeniqəbul etmiş əhalisi üçün yeni kitablar da qələmə aldı və onları hidayətetdi. Həmin kitabların və risalələrin bəzisi Əhdi-Cədiddə qeydolunmuşdur.178
Pavlosun yeni fikirləri digər Həvarilər arasında gərginlik yaradırdıvə onunla digər elçilər, hətta Petros arasında qarşıdurmanın yaranması“Həvarilərin işləri” kitabında və onun öz risalələrində qeydolunmuşdur. O yazır: “Petros Antakiyaya gələndə onunla müxalifətedərək üz-üzə dayandı, çünki danlanmağa layiq idi.” (Qal<strong>at</strong>iyalılaraməktub 2:11)Pavlos öz üstünlüklərini və xristyanlığın təbliği yolunda üzləşdiyiçətinlikləri sadalayanda “Yalançı qardaşlar” sözündən istifadə edir.O bu sözləri onun fikir və düşüncələrilə müxalifət edən digər elçilərəxitabən vurğulayır:“Onlar İbranidirlərsə, mən də İbraniyəm. Onlar İsraillidilərsə,mən də İsrailliyəm. Onlar İbrahimin nəslindəndirlərsə, mən də ononun nəslindənəm. Məsihin xidmətçiləridirlərsə, mən daha dəlisovolduğum üçün onlardan daha üstün xidmətçiyəm. Daha çox möhnətçəkmişəm, daha çox qırmancla döyülmüşəm, daha çox zindanlardaqalmışamvə digər Yəhudilərdən beş dəfə daha çox ölümlə üzləşmişəm,qırxdan bir dəfə az qırmancla döyülmüşəm, üç dəfə çubuqla döyülmüşəm,bir dəfə daşqalaq olunmuşam, üç dəfə gəmim məhv olubvə gecə-gündüz dənizlərdə olmuşam. Səfərlərin, çayların, oğruların,öz qövmümüm, öz ümmətimimim, şəhərlərin, səhraların, dənizlərin,yalançı qardaşlarımın əlindən daim qorxu, möhnət və məşəqqət içərisindəyaşamışam. Dəfələrlə yuxusuzluq, aclıq, susuzluqçəkmişəm,oruc tutmuşam, soyuqda və paltarsız qalmışam, amma bunlardan dahaağır yük kilsələr üçün çəkdiyim fikirlər olmuşdur. Kimdir zəif?Mən zəif olmamışam. Əgər fəxr etmək gərəkərsə mənim zəifliyimə aidolan bütün məsələlərlə fərx edərəm ki, Allah və İsa Məsihin <strong>at</strong>ası ilanXudavənd əbədi olaraq mübarəkdirlər və onlar mənim yalan danışmadığımıbilirlər. Dəməşq hökümdarı Haris mənim həbs etmək üçünbu şəhəri qoruyurdu. O məni qalanın pəncərələrinindən birindənzənbilin içərisində aşağı <strong>at</strong>dı, amma mən sağ qaldım.” (Korinflilərəikinci məktub 11:22-33)179
Pak İmamların, İslam alimlərinin buyurduqlarına və qərb tədqiq<strong>at</strong>çılarınınbilrdiklərinə əsasən xristyanların hal-hazırki dini etiqadlarıPavlosun fəaliyyətlərinin və təbliğ<strong>at</strong>ının bəhrəsidir.O, Koloslulara yazdığı məktubda 1:15 İsa Məsihi (ə) “Yaradılmışlarınilk yaradılmışı” kimi adlandırmasına baxmayaraq Filipililərəolan məktubda 2:1-11 belə yazır:“(İsa) Allahla bərabər olmağı özü üçün qənimət bilmədi və bəndəsurətinə girərək insanlara oxşadı. İnsan simasına düşdüyü üçüntəvazökar oldu və çarmıxa çəkilib ölənə qədər itaət etdi.......”Pavlosun həy<strong>at</strong>ı və düşüncələri Həvarilərin işləri kitabında vəonun öz məktublarında mövcuddur. Eləcə də, Barnaba (Varnava) İncilininbaşlanğıcında və sonunda o olduqca sərt şəkildə tənqid olunur.1 Bəzi İslami hədislərdə də Pavlos xristyanların yollarını azmasıməsuliyyətini daşıması qeyd olunmuşdur.Qeyd etmək lazımdır ki, Pavlos 64-67-ci illərdə Romada qətləyetirilmişdir. Tarixçilərin nəzərincə Xristyanlığın genişlənməsindəPavlosun rolu olduqca əhəmiyyətlidir, amma xristyanlar MüqəddəsRuhun daha böyük rola malik olduğunu vurğulayırlar.Bir çox tarix kitablarında elçilər barəsində söhbət açılmamışdır.9. İnqilabçı İsaMəsihanın siyasi-ilahi ideologiyası Həzrət İsa Məsihin (ə) simasınd<strong>at</strong>əcəssüm tapmışdır. İncilləri mütaliə etdikdən sonra Həzrət İsanın(ə) inqilabçı bir insan və məzlumların zalımlar üzərində qələbəçalması üçün çalışan bir şəxs olduğunu tam şəkildə dərk edirik. Unutmayaqki, xristyanlar lap əvvəldən belə onun fəaliyyətinin ilahi bir işolmasını və bəşəriyyətin günahlarının qarşılığı olaraq qətlə yetirildiyinibildirdilər. Onlar Həzrət İsanı (ə) inqilabçı bir şəxs qeyd1 Xristyanlar Barnaba İncilini qəbul etmirlər180
etməyi sevmirlər. İndi diqqətinizə O Həzrətin inqilabçı və siyasi işlərindənbir neçəsini ç<strong>at</strong>dıracağıq:9-1. Düşmən təşkil<strong>at</strong>larına təsiriHəzrət İsa (ə) dəfələrlə öz davamçılarından onu insanların yanındainkar etməməsini istəməsinə baxmayaraq (M<strong>at</strong>ta 10:33 və...),öz müqəddəs məqsədlərinə ç<strong>at</strong>maq məqsədilə öz şagirdlərindənbirinə tanınmamaq şərtilə Yəhudi şurasına (Sanhadrinə) getməsinitapşırdı. Heç kim həmin şagirdin Yəhudi şurasında iştirak etməsininvə Həzrət İsanı (ə) inkar etməsinin bilməsə də həmin şəxsin şuranınçıxardığı qərarları və Yəhuda Esxaryutanın xəyanətini O Həzrətəç<strong>at</strong>dırmasını anlamaq olar.Sonda Həzrət İsa Məsih (ə) zahirən həbs olunub çarmıxa çəkildikdənsonra, elə bir qorxulu şəraitdə və bütün şagirdlərin qorxudanqaçıb gizlədiyi halda o hakimin yanına getdi və Həzrət İsa Məsihin(ə) cəsədini ondan aldı və böyük təntənə ilə torpağa tapşırdı.İncil yaznlar onu belə təsəvvür edirlər:Rama sakini olan Yusif adlı dövlətli bir şəxsdir. O da İsanınşagirdlərindən idi. (M<strong>at</strong>ta 27:57-60)Rama sakini olan Yusif adlı şərafətli, şura üzvlərindən və eynizamanda İlahi Mələkutun intizarında olan bir şəxs. (Mark 15:43)Şura üzvlərindən olan Yusif adlı bir şəxs. Yaxşı və salih bir insanidi və onların əməllərində müdaxilə etmirdi. Yəhudi şəhərlərindənbiri olan Rama şəhərinin sakini idi. O da İlahi Mələkutun intizarındaidi. (Luka 23:50-53)Yusif Ramadan və İsanın şagirdlərindən idi, amma Yəhudilərinqorxusundan gizli yaşayırdı (Yühənna 19:38)9-2. Qan içində qüslHəzrət İsa (ə) həyəcanla dolu moizələrindən birində Allah yolundaşəhidlik arzusunu bəyan etmək üçün “Xaç suyunda qüsl” müqəddəssözündən istifadə etdi. Qeyd etmək lazımdır ki, “Qan içindəqüls və xaç suyuna girmək” məcazən şəhid olmaq mənasını kəsb edir.181
(İslami ədəbiyy<strong>at</strong>da istifadə olunan qanla dəstəmaz almaq kimi).Mark İncilində (10:38-39) xaç suyuna girmək şəhidlik mənasında istifadəolunmuşdur. İncillərdə suda xaç suyuna girmək və qüsl almaqdanəlavə odda və müqəddəs ruhda xaç suyuna girmək də gözə çarpır(M<strong>at</strong>ta 2:11, Mark 1:8, Luka 3:16). Qurani-Kərimdə (Bəqərə surəsi138-ci ayə) istifadə olunan “Sibğətullah” termini də bəzi təfsir alimlərininnəzərincə “İlahi qüsl” mənasını verir.“Mən yer üzərindən od alovlandırmağa gəlmişəm. Elə isə indialovlandığı və tutaşdığı zaman nə istəyirəm? Amma mən bir qüsl etməliyəm,onu tapmalıyam və onu tapana qədər böyük çətinliklər içərisindəyəm.Siz mənim yer üzərində salam<strong>at</strong>lıq bəxş etmək üçün gəldiyimidüşünürsüz? Xeyr, mən sizə deyərəm: təfriqə üçün! Çünki, birevdə olan bu beş nəfərdən sonra ikisi üçündən və üçü ikisindən ayrılacaq:Ata oğuldan, oğul <strong>at</strong>adan, ana qızından, qız anasından, bəygəlindən, gəlin bəydən”. (Luka 12:49-53)9-3. Şəhidlik xaçı (Səlib)Xristyanlar Həzrət İsa Məsihin (ə) bəşəriyyətin günahları yolundaçarmıxa çəkilməsinə görə xaç işarəsini boyunlarından asırlar. Həzrətİsa (ə) dəfələrlə böyük təkidlə onun əsil davamçısının öz xaçınıözü ilə daşayan və onun arxasınca gedən şəxs olduğunu vurğulamışdır.O Həzrətin bu sözündən aydın şəkildə anlamaq olar ki, xaçın boyundanasılmasının tarixi keçmişi Həzrət İsa Məsihin (ə) hələ həy<strong>at</strong>daolduğu zamana qayıdır və xaçı onun çarmıxa çəkilməsinin nişanəsikimi qəbul etmək yalnışdır. Bu adəti “Özünü inkar” və Allah yolundaşəhid olmağa hər an hazır olmaq kimi açıqlamaq lazımdır. Bir çoxinqilablarda inqilabçıların kəfən geyərək küçələrə çıxmaları d<strong>at</strong>əxminən bu mənanı kəsb edir.“Çoxlu sayda insan onunla gedəndə üzünü onlara tərəf çevirərəkdedi: “Mənim yanıma gələn insan <strong>at</strong>asını, anasını, arvadını, övladını,qardaşlarını, bacılarını və hətta öz canını özünə düşmən bilməzsəmənim şagirdim ola bilməz. Öz xaçını götürərək mənim arxamcagəlməyən şəxs mənim şagirdim ola bilməz.” (Luka 14:25-27)182
“Cama<strong>at</strong>ı şagirdləri ilə birlikdə yanına çağıraraq dedi: “Mənimarxamca gəlmək istəyən hər bir şəxs özünü inkar etməlidir, öz xaçınıgötürməlidir və mənim arxamca gəlməlidir. Çünki, özünü xilas etməkistəyən hər bir insan onu öldürməlidir, öz canını mənim və incilinyolunda fəda edən şəxs onu xilas etmiş olar.” (Mark 8:34-35, 16:24-26, Luka 9:23-25)9-4. Sabitlik əvəzinə qılıncAsayiş və rah<strong>at</strong>lıq sevən insanlar xilaskar Məsihanın amallarınıyalnış təsəvvür etmişlər. Həzrət İsa Məsih (ə) onların düşüncə tərzlərinidüzəltmək üçün öz peyğəmbərliyinin məqsədini aydın formadaaçıqlayır:“Mən yer üzərində sabitlik yar<strong>at</strong>maq üçün gəlməmişəm, sabitlikgətirməmişəm, əksinə qılınc gətirmişəm. Çünki, gəlmişəm kişini <strong>at</strong>asından,qızı anasından, gəlini qaynanasından ayıram. Hər bir şəxsindüşməni onun ev əhli olacaqdır. (M<strong>at</strong>ta 10:34-36)9-5. Silahli müdafiəyə çağırışHəzrət İsanın (ə) təqib edilməsi və həbs olunması məsələsi qətiləşəndə,onunla adı cinayətkar kimi davranılacağı məlum olanda OHəzrət silahlı müdafiə üçün sonuncu dəfə səy göstərdi, amma lazımicavab almadı:“Sonra onlara dedi: “Qılıncı olmayan insan libasın s<strong>at</strong>araqqılınc alsın, çünki sizə deyirəm ki, bu yazı (yəni öncədən verilmiş xəbər,Aşiya 53:12) artıq həy<strong>at</strong>a keçməkdədir. Yəni, günahkarlarla eyniqəbul edilməm. Çünki, mənim barəmdə olan hər şey həy<strong>at</strong>a keçməkdədir.”Dedilər: “Ey Rəbbimiz, bu da iki qılınc.” Onlara dedi: “Kifayətedər.” (Luka 22:36-38)O Həzrətin silahdaşları xilaskar Məsiha barəsində lazımi məlum<strong>at</strong>asahib olmadıqları səbəbindən onun üçün hər hansı bir qorxununyarana biləcəyini düşünmürdülər və bu səbəbdən də, onun qılınc almaqbarəsindəki təkidlərinə o qədər də ciddi yanaşmadılar. Ammaçoxlu sayda insanın qılınc və dəyənəklərlə ona hücum etdiyini görən-183
də silahın nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğu anladılar. Onlar bu vəziyyətəhazır olmadıqları üçün belə böhranlı vəziyyətdə qılıncdan istifadənəticəsiz və mənasız bir iş idi. Elə bu səbəbdən də, Həzrət Məsih(ə) belə bir addım <strong>at</strong>mağı onlara qadağan etdi: 1“Birdən İsanın silahdaşlarından biri (Şamun Petros) qılıncınıqınından çıxardaraq rəisin nökərinə zərbə endirdi və onun qulağınıbaşından ayırdı. İsa ona dedi: “Qılıncını qınına qoy, çünki əlinə qılıncalan hər bir kəs qılıncla da həlak olacaq.” (M<strong>at</strong>ta 26:9, M<strong>at</strong>ta26:51-52, Mark 14:47, Luka 22:50-51, Yühənna 18:10-11)9-6. Padşahın təhqir edilməsiHəzrət İsa Məsih (ə) Celil bölgəsinin padşahı Hirodisi tülkü adlandırdı.Həzrət İsa (ə) Həzrət Yəhyanın (ə) q<strong>at</strong>ılı olan Hirodisin zalimlığındanvə daş ürəkli olmasında zərrə qədər də ehtiy<strong>at</strong> etmədi:“Həmən gün Ferisilərdən bir neçə nəfər gələrək ona dedilər:“Uzaqlaş və burdan get! Çünki, Hirodis səni qətlə yetirmək istəyir.”Onlara belə cavab verdi: “Gedin və o tülküyə deyin ki, bu gün yasabah (Dəlilərin bədənlərindən) cinləri çıxaracağam, xəstələrə şəfaverəcəm və otuzuncu gün (işlərimi görmək üçün) hazır olacağam.Amma, bu gün. Sabah, yaxud birisigün (peyğəmbərliyimi təbliğ etməküçün) yol getməliyəm. Çünki, hər hansı bir peyğəmbərin Urşəlimdənkənarda öldürülməsi qeyri-mümkündür.” (Luka 13:31-33)Həzrət Məsih (ə) Celil bölgəsinin padşahı ilə belə sərt davranmışdı.Amma, Paul hökümdarlara itaət etməyi tövsiyyə edərək busözləri vurğulayır:“Hər bir şəxs özündən daha qüdrətli şəxsə itaət etməlidir, çünkiAllahdan savayı qüdrət sahibi olan yoxdur və əgər varsa da o Allahtərəfindən təyin edilmişdir. Özündən daha qüdrətli şəxsə müqavimətgöstərən insan Allaha qarşı çıxmışdır və özünə ziyan etmişdir. Çünki,insanın yaxşı əməlinin cəzası yoxdu, əksinə pis əməlin cəzası var.1 İslam Peyğəmbəri Həzrət Muhəmməd (s) də müsəlmanların Məkkə şəhərindəyaşadığı çətin zamanlarda lazımi müdafiə şəraitinin yaranmamasına görə onlarısilahlı münaqişəə girməkdən çəkindirdi.184
Onda bu qüdrətdən qorxmaq istəmirsənsə yaxşılıq et və onun tərifinieşit, çünki Allahın sənin üçün buyurduğu yaxşı xidmətçisidir. Pisliketdiyin zaman qorx. Çünki, qılıncını boş yerə qaldırmaz, çünki o Allahınxidmətçisidir və azğınlardan intiqam alar. Buna görə də onaitaət etmək lazımdır. Yalnız qorxu üzündən yox, daxildən gələn istəklə.Çünki, buna görə xərac da verirlər, çünki bu işin qoruyucularıdırlar.Onda hər kəsin haqqını özünə qaytarın. Xəracı xərac verməyə layiq,cizyəni cizyə verməyə layiq, qorxunu qorxmağa layiq və hörmətihörmətə layiq insanlara qaytarın. (Romalılara məktub 13:1-7)9-7. Allah və SezarBir məsələni qeyd etmək lazımdır ki, İncillərdə bu söz gözəçarpır: “Sezarın işini sezarın üzərinə buraxın və Allahın işini Allaha.”Amma bunu da qeyd etmək lazımdır ki, (birinci) qeyd etdiyimiz mənaİncillərdə belə gəlmişdir: “Sezarın malını sezara verin və Allahınmalını Allaha”, (ikinci) bu söz heç nəyə dəlalət etmir. Çünki, Həzrətiİsa (əs) bu sözləri təqiyyə şəraitində demişdi:“Onu nəzarətdə saxlayırdılar. Əməlisaleh insanlar cildində casuslargöndərdilər ki, ondan söz alsınlar və onu hakimin qüdrəti vəhökmünə buraxsınlar. Elə bu məqsədlə də ondan soruşdular: “EyUstad, biz bilirk ki, sən düz söz danışırsan, təlim verirsən və heç kimdəndə çəkinmirsən, əksinə Allahın yolunu sədaqətlə öyrədirsən. Bizimsezara xərac verməyimiz düzgündür ya yox?” O, onların hiyləsinidərk etdi və onlara dedi: “Məni nə üçün sınayırszı? Mənə bir dinargöstərin.” (Onlar ona bir dinar verdilər və o soruşdu) ”Üzərindəkigörüntü və rəqəm kimindir?” Onlar cavab verdilər: “Sezarındır!”O onlara dedi: “Onda Sezarın malını Sezara verin və Allahınmalını Allaha.” Onu insanların yanında məcbur edə bilmədilər vəcavabından təəccüblənərək sakit dayandılar. (Luka 20:20-26, M<strong>at</strong>ta22:15-22, Mark 12:13-17)Bu hekayənin əvvəlindən, orasından və axırından məlum olur ki,onlar bu sualı Həzrət Məsihi (ə) cəncələ salmaq üçün vermişdilər. OHəzrət də birbaşa cavabın əvəzinə (hə ya yox), dinar istəməklə məsə-185
lənin məğzini dəyişdirir və onların xərac barəsindəki suallarını cavabsızqoyaraq onları istəklərinə ç<strong>at</strong>maqda nakam qoyur.9-8. Yalançı Yəhudi ruhaniləri ilə qarşıdurmaHəzrət İsa Məsih (ə) xudbin, ikiüzlü və dünyapərəst dini başçılarıkəskin şəkildə tənqid edirdi. Elə bu məsələ də, onları Həzrət İsaMəsihi (ə) məhv etmək üçün hiyləgərlik etməyə və məkirli siyasətyürütməyə sövq etdi. O Həzrətin bu barədə buyurduğu sözlərindən:“Vay olsun sizlərə ey ikiüzlü K<strong>at</strong>iblər və Ferisilər. Siz İlahi Mələkutunqapılarını insanların üzünə bağlayırsınız, çünki özünüz oradaxil olmursunuz və daxil olmaq istəyənlərə də mane olursunuz. Vayolsun sizlərə ey ikiüzlü K<strong>at</strong>iblər və Ferisilər. Siz dul qadınların evləriniəllərindən alırsınız və riyakarlıq üçündən namazlarınızı uzunqılırsınız. Elə buna görə də şiddətli əzab tapacaqsınız. Vay olsun sizlərəey ikiüzlü K<strong>at</strong>iblər və Ferisilər. Siz özünüzə mürid tapmaq üçünqurunu və suyu gəzirsiniz, amma tapandan sonra onu özünüzdən dahaalçaq və rəzil cəhənnəm övladına çevirirsiniz. Vay olsun sizlərə eyikiüzlü K<strong>at</strong>iblər və Ferisilər. Siz peyğəmbərlərin qəbirlərini tikirsiniz,Sadiqlərin qəbirlərini ziynətləndirirsiniz və “Atalarımızın dövründəyaşasaydıq peyğəmbərlərin qanını axıtmaqda onlarla şərik olmazdıq”deyirsiniz. Deməli siz peyğəmbərlərin q<strong>at</strong>illərinin övladları olduqlarınızıtəsdiq edirsiniz. Onda siz də öz <strong>at</strong>alarınızın badələrinidoldurun ey ilanların və əfilərin övladları. Siz cəhənnəm əzabındannecə qaçaqsınız......” (M<strong>at</strong>ta 23:1-36, Luka 11:39-54)9-9. Güc və qüdrət nümayişiHəzrət İsa (ə) dedi:“İnsan övladı öz mələkləri ilə öz <strong>at</strong>asının hüzuruna gələndə hərkəsi öz əməllərinə uyğun olaraq cəzalandıracaq. Hər halda sizə deyirəmki, burada onlanların bəziləri insan övladının öz mələkutuna daxılolmasını görmək istəmirlər və belə olmadan onlar ölümü dadmayacvaqlar.”(M<strong>at</strong>ta 16:27-28, Mark 9:1, Luka 9:26-27)186
Sonda O Həzrət həy<strong>at</strong>ının son günlərində bir uzunqulağın üzərindəİlahi mələkutunun intizarında olan insanların səmimi qarşılamalarıilə Qüds şəhərinə daxil oldu. Həmən gün deyilən şüarlardanbiri də belə idi: “Allahın adı ilə gələn İsrail padşahı mübarək olsun!”Mətnə nəzər saldıqda onun da bu şüarı təsdiqləməsi məlum olur:“O zaman Ferisilərdən bəziləri ona dedilər: “Ey Ustad, öz şagirdləriniqorxut.” O onların cavabında dedi: “Sizə deyirəm ki, əgərbunlar sakit dayanarlarsa daşlar dilə gələcək!” (Luka 19:39-40)O Həzrət böyük əzəmətlə məbədə daxil oldu və həmin müqəddəsməkanı orada alış-verişlə məşğul olan insanlardan təmizlədi. Bəzilərixilaskar Məsihanın <strong>at</strong>a minməsini zülmkar padşahların taxtınıaşırdacağını düşünürdü, amma Həzrət İsa Məsihin (ə) belə bir şəraitdəgördüyü iş adi uzunqulağa minməsi və sonra məbədə daxil olmasıoldu: “Sərrafların piştaxtalarını və göyərçin s<strong>at</strong>anların yerlərini dağıtdı.”(M<strong>at</strong>ta 21, Mark 11, Luka 19 və Yühənna 12)Həqiqətə gəldikdə isə Həzrət Məsih (ə) öz işləri ilə Bəni-İsrailcəmiyyətini sınayırdı və məbəddə islah<strong>at</strong>çı addımlarının ardınca Ferisilərinaçıq-aşkar müxalifətlərindən sonra inqilab üçün lazımi şəraitinmövcud olmamasının şahidi oldu. Elə bu səbəbdən də, onları danladıqdansonra Qüds şəhərinə xitabən belə buyurdu:“Ey Urşəlim, Urşəlim! Peyğəmbərlərin q<strong>at</strong>ili və sənə göndərilmişləridaşqalaq edən! Neçə dəfə sənin övladlarını toplamaq istədim,balalarını öz qanadlarının altına yığmaq istəyən quş kimi, amma istəmədiz.Artıq evləriniz xarabalıqlara çevrilir, çünki sizə daha mənigörməyəcəksiniz və Allahın adı ilə gələn mübarək olsun deyə bilməyəcəksiniz.”(M<strong>at</strong>ta 23:37-39, Luka 13:34-35)9-10. Qisası təsdiqləməsi və bağışlamağı tövsiyə etməsiHəzrət İsa Məsih (ə) dağ başında söylədiyi nitqdə öz peyğəmbərliyinibelə şərh edir:“Mənim Tövr<strong>at</strong>ı və yaxud peyğəmbərlərin Sühufunu b<strong>at</strong>il etməküçün gəlməmi güman etməyin. Mən b<strong>at</strong>il etmək üçün gəlməmişəm, əksinətamamlamaq üçün gəlmişəm. Çünki, sizə deyirəm ki, göy və yer187
məhv olmayana qədər Tövr<strong>at</strong>ın bir nöqtsi belə aradan getməyəcək.Onda ən xırda dini hökmü belə pozan və insanlara tədris edən şəxsilahi mələkutda ən aşağı şəxs hesab olunacaq. Amma, düzgün əməledərək tədris edən şəxslər ilahi mələkutda böyük bilinəcək.... Bu sözüeşitmisiniz gözə göz və dişə diş. Amma mən deyirəm ki, şər insanlarlamübarizə aparmayın, əksinə sağ üzünə sillə vurduqda sol üzünü dəirəli verin....” (M<strong>at</strong>ta 5:17-48)Bəzi insanlar yuxarıdakı sözləri zalımlar qarşısında təslim olmaqvə onların zülmlərini qəbul etmək kimi başa düşürlər, amma əslindəbu biraz şişirdilmiş etik tövsiyədir və yalnız insanın şəxsi bağışlamasınaaiddir. Qurani-Kərimdə və İslami hədislərdə səbr, günahkarlarıbağışlamaq, mədəniyyətsiz insanlara salam vermək, onların pisliklərimüqabilində böyüklük göstərmək kimi bir çox tapşırıqlara rastgəlmək olar. Belə davranışları İlahi övliyaların davranışlarında daaydın şəkildə gözə çarpır. 1Həzrət Əmirəlmöminin Əli (ə) təqvalı insanların ən gözəl xüsusiyyətlərindənbirinin ona zülm və haqsızlıq edən insanların günahındankeçmək olduğunu buyurmuşdur. O Həzrət İmam Həsən Müctəbaya(ə) ünvanladığı məktubunda belə məsələlərə təkid edərək buyurub:“Bu işləri ondan kənar və ona layiq olmayan kəslər barəsində icraetmək olmaz!” 2 Başqa bir rəvayətdə isə İmam Cəfər Sadiq (ə) silləvurmaq barədəki məsəlin Həzrət İsa Məsih (ə) aid olduğunu buyurmuşdur.İncildən oxuyuruq:“O zaman Petros onun yanına gələrək dedi: “Ey Xudavənd,qardaşımın mənə qarşı buraxdığı xətaları neçə dəfəyə qədər bağışlamalıyam?Yeddi dəfəyə qədər?” İsa ona dedi: “Sənə yeddi dəfədemirəm yetmiş yeddi (70*7) dəfə.” (M<strong>at</strong>ta 18:21-22, Luka 17:3-4)1 Nümunə üçün Qurani-Kərimin Nəhl surəsinin 126-218-ci ayələrinə, Möminlərsurəsinin 96-cı ayəsinə, Furqan surəsinin 63 və 72-ci ayələrinə və Fussilət surəsinin34-36-cı ayələrinə müraciət edə bilərsiniz.2 Nəhcül Bəlağə, məktub 31188
Yühənnanın sözlərinə əsasən Həzrət İsa (ə) həbs edilərkən düşmənlərindənbiri ona möhkəm sillə vurdu. O Həzrət dərhal etiraz edərəkdedi: “Nəyə görə məni vurursan?” (Yühənna 18:22-23). 1Eləcə də Həzrət İsanın (ə) “şər insanlara müqavimət göstərməməyi”deməsinə baxmayaraq O Həzrətin şagirdləri bu sözlərin özşəxsi məsələlərinə aid olduğunu bildirirlər və zülmkarların müqabilindəhəmişə müqavimət göstərirdilər. (Bu müqavimət və mübarizələrinşərhi “Həvarilərin işləri” kitabında qeyd olunmuşdur). Onlarpadşahların və dinin düşmənlərinin müqabilində müqavimət göstərməküçün Allahın dərgahına əl açaraq belə dua etdilər:“Ey Allah! Sən göyü, yeri, dənizi və onlarda olan hər şeyi yaradanAllahsan.... Sən öz müqəddəs bəndən olan İsanı məsh etdin. Hirodisvə Pontius Pil<strong>at</strong>os İsrail ümmətləri və qövmləri ilə bir arayagələrək sənin təqdir buyurduğun hadisəni həy<strong>at</strong>a keçirdilər. İndi eyAllah sən onların hədələrinə nəzər yetir və öz bəndələrinə sənin kəlamınlasöz demələrini əta et.” (Həvarilərin işləri 4:24-29)10. Kilsənin yaranmasıBarəsində Əhdi-Cədiddə söz açılan Xristyan icması “Həvarilərinkilsəsi” adlanırdı və bu sözü deməkdə məqsəd elçilərin və xristyanlarınbirinci nəslidir. Bu icma təxminən 30-100 illərə, “Gül yağışıbayramından” müqəddəs kitabın sonuncu bölməsinin hazırlandığıvaxta qədər olan zaman kəsiyini əh<strong>at</strong>ə edir.Birinci Xristyan icması belə olmuşdur:“(Yeni Xristyanlar) elçilərin təlim olunmasında, onların çörəksındıraraq dualar oxumalarında ehtiy<strong>at</strong> edirdilər. Bütün insanlarqorxdu və elçilərin əlindən bir çox möcüzələr gəlirdi. Bütün imanlılarbirlikdə yaşayırdılar və hər şeydə şərik idilər. Onlar bütün mal-mülk-1 Eləcə də Hollandiyalı filosof Espinoza İncildə qeyd olunmuş bu sözü özünün“İlahiyy<strong>at</strong> və siyasət barəsində tezis” əsərinin yeddinci fəslində çox gözəl açıqlayırvə siz oxuculara bu dəyərli sözləri oxumağı məsləhət görürəm.189
lərini s<strong>at</strong>dılar və hər kəsə ehtiyacı olduğu qədər verdilərHər gün məbəddəbir ürəyə bağlanırdılar və evlərdə çörək kəsirdilər, yeməyixoşluqla, sadəliklə yeyirdilər, Allaha şükrlər oxuyurdular və bütüninsanlar arasında çox hörmətli olurdular. (Həvarilərin işləri 2:42-47)Bu izzət və böyüklük çox uzun çəkmədi və zaman ötdükcə öncəYəhudilər və sonra da Roma imper<strong>at</strong>orları düşmən olmağa başladılar.Urşəlimdə Həvari Yaqub tərəfindən əslən Yəhudi olan Xristyanlardanibarət icma yaradıldı və həmin icmaya üzv olan şəxslərin sayıhəm Urşəlimdə, həm də Fələstinin digər ərazilərində artmağa başladı.Pavlos və Barnaba adlı digər Həvarilər “müjdəni” digər qeyri-Yəhudiqövmlərə də ç<strong>at</strong>dırdılar.Bu hadisədən sonra kilsə üçün ilk problem meydana çıxdı və bupromlem ondan ibarət idi ki, xristyanlığı yenicə qəbul etmiş bütpərəstlərxristyanlığı qəbul etməmişdən öncə Yəhudi dinini qəbul etməlidirlər,ya yox? Pavlosun nəzərincə Allah İsanı ölülərin arasındanqaldırıb və bu əməlilə xilas üçün yeni dövr yaradıb. Buna görə də,bundan sonra xristyanlar Yəhudi şəriyyətinə boyun əymək məcburiyyətindədeyillər.Bundan sonra Roma imperiyasının hər yerində Həvarilərin bütpərəstlərixristyan etmək fəaliyyətləri daha da gücləndi və qeyri-Yəhudilikdən xristyanlığa gəlmişlərin sayı kilsədə əksəriyyət təşkiletməyə başladı. Xırda mömin icmaları Suriyadan tutmuş Misirə qədərimperiyanın bütün şəhərlərində, daha sonra Anadoluda, Yunanıstandavə sonda İtaliyada yaranmağa başladı. Klassik deyimlərə əsasənPetros ilk olaraq Urşəlimdə, sonra Antakyada və sonda Romadaelçilər icmasının başçısı seçildi və o İmper<strong>at</strong>or Neronun zamanındaRomada edam edildi.190
11. Xristyanlığın yayılmasıDinin inkişafında və genişlənməsində iki amil əsas rol oynayır:birincisi, əzablara dözmək və ikincisi təbliğ. Din kənara qoyulduqdaməhv olur.Xristyanlar təxminən 300 il böyük əzab-əziyyətlər çəkdilər vəbu yoldu saysız-hesabsız şəhidlər verdilər. Xristyanlığın əsası da eləbu 300 il ərzində qoyuldu və müxtəlix xalqları bu dinə dəvət etməksahəsində də böyük uğurlar əldə olundu. Roma imperiyasında xristyanlarınsayının durmadan artması nəticəsində 4-cü əsrin əvvəlrindəhəmin imperiyanın rəsmi dini kimi qəbul edildi. Geniş təbliğ<strong>at</strong> işlərinəticəsində isə dünyanın bir çox yerlərində genişlənməyə başladı.Bəzi dinlərdə, o cümlədən Yəhudilikdə təbliğ yoxdur və davamçılarınsayının çoxalmasına vacib məsələ kimi baxılmır. Amma, İslamvə Xristyanlıq kimi dinlərdə təbliğ məsələsinə böyük önəm verilir.Xristiyan təbliğ<strong>at</strong>çılarından ibarət heyətlər qədim zamanlardandünyanın müxtəlif ölkələrinə səfər edərək bu dini hər yerdə yaymaqlaməşğul oldular. Eləcə də, son əsrlərdə qərb mədəniyyətinin çiçəklənməsi,istismarçılığın və mədəniyyət hücumunun başlaması nəticəsindəXristyanlıq şərq ölkələrində də geniş yayılmışdır.12. Kəlami ixtilafların yaranmasıSonda Xristyanlıq Roma imperiyasının hər yerinə yayıldı və dinimütəfəkkirlər Həzrə İsa (ə) ilə Allah arasındakı əlaqənin necəliyiniaçıqlamaq məqsədilə fəlsəfi terminlərdən, həmin dövrdə geniş yayılmışanlamlardan yararlanaraq xristyanlıq dininin ilahiyy<strong>at</strong> elminimeydana çıxartdılar.İlkin xristyanlar Nastik düşüncə tərzinin təsiri altına düşərək İsanın(ə) insan olmasını inkar etməyə başladılar. Nastiklər onun bəşə-191
iyyət üçün sirli mərifət elmini gətirən mələk olmasını bildirirdilər.Eləcə də, Doketistlər İsanın (ə) insani cismə malik olmadığını və çarmıxaçəkilərkən ölmədiyini bildirirdilər. Onların nəzərincə İsa (ə)yalnız zahirən adam şəklində idi. Xristyan kilsələri 2-ci əsrdə NastiklərləDoketistlərin yaydıqları dini təlimlərin səhv olduğunu elanetdilər və İsanın (ə) insan olması məsələsinə daha çox təkid etdilər.13. Xristyanlıq RomadaKilsə yarandı və möhkəmləşdi. Bütün yerli kilsələrin başındaYepiskpolar dayandılar. Keşişlər Yepiskopların müavini vəzifəsiniicra etməyə başladılar və Şəmmaslar qocalarla zavallıların məsələləriniaraşdırmaqla yanaşı müxtəlif növ xeyirxah işlərlə məşğul oldular.Xristyan cəmiyyəti arasında bu şəxslərdən əlavə kilsəyə xidmət göstərməkvə onun möhkəmlənməsi üçün ilahi nemətlərdən bəhrələnmişşəxslər də mövcud idi. Bunlar müəllimlər, çobanlar, elçilər və s. idilərvə onlar Allahın ruhundan ilham alaraq danışırdılar. Bəzi şəxslərdə möcüzə göstərmək, xəstələrə şəfa vermək və müxtəlif dillərdə danışmaqkimi müxtəlif qeyri-adi bacarıqlara malik idilər.Roma mərkəzi hökuməti bəzi vaxtlarda kilsələrlə xoş davranırdılar.Amma, Roma hökümdarları çox vaxt möminlərə əzab-əziyyətlərverirdilər. Belə haqsızlıqlar nəticəsində Petros və Pavlos kimi insanlarqətlə yetirildilər.Zaman ötdükcə bəzi böyük əhəmiyyət kəsb edən mərkəzlərinsayı artmağa başladı. Roma, Urşəlim, İskəndəriyyə və Antakyanı beləqüdrət mərkəzlərinə nümunə kimi çəkmək olar. Bu dörd şəhərin diniişləri P<strong>at</strong>riarxlara tapşırıldı. Eləcə də, qeyd olunmuş bölgələrdə“Yepiskopun əraziləri” adlı fərdi ərazilər meydana çıxdı və adındanda məlum olduğu kimi bu ərazilər yepiskopların nəzarəti altında idi.4-cü əsrdə Konstantinin yeni paytaxt, Konistantinopolu inşa etməsinəgörə bu şəhər də böyük əhəmiyyət kəsb edən mərkəzlərdən birinə192
çevrildi. Digər yerlərdə olduğu kimi bu şəhərdə də kilsə P<strong>at</strong>riarxınəlində idi.Konstantinin zamanında (vəf<strong>at</strong>ı 337-ci il) Xristyan cəmiyyətiRoma imper<strong>at</strong>orları tərəfindən əzab-əziyyətə tuş gələn dəstə anlamınıitirərək “Dövlət kilsəsi” st<strong>at</strong>usuna qədər yüksəldi və mərkəzi hökumətonu rəsmən tanıdı. Belə dəyişikliklər nəticəsində kilsə həy<strong>at</strong>ındaəsaslı dəyişikliklər meydana çıxdı, Bizans və Roma imperiyasındaYəhudiləri çıxmaq şərtiylə yaşayan insanların əksəriyyəti ən azı üzdədə olsa xristyanlığı qəbul etdilər. Şərq və qərb kilsələri arasında parçalanm<strong>at</strong>am müəyyənləşdikdən sonra hər iki tərəf müstəqil şəkildəibadət, fəlsəfə, ilahiyy<strong>at</strong> və adət-ənənə mərasimlərini yar<strong>at</strong>dılar. Eləcədə, Misirdə Qibti (Kopt), Suriyada Suryani, İraq və İranda Nesturikilsələri özünəməxsus dini adət-ənənələr meydana çıxartdılar.7-ci əsrin əvvəllərində Ərəbistan yarımadasında İslam dini yaranandanvə müsəlman hökümdarlar Misirdə, Şamda, Mesopotamiyadavə Afrikanın şimal bölgələrində yaşayan xristyanların idarəetmə işləriniələ aldıqdan sonra xristyanlar İslam dininə hörmətlə yanaşmağıanladılar. Onlar müsəlmanları imanlı dostları, həmvətənləri və çoxvaxt da hökümdarlarını kimi qəbul etdilər.11-ci əsrdən 13-cü əsrədək Avropa dövlətləri Xaç yürüşlərinəbaşladılar və beləliklə təkcə müsəlmanlarla yəhudilər arasında deyil,qərbi Avropa və Bizans xristyanları arasında da böyük nifrət qazandılar.Xristyanların 1099-cu ildə Qüdsə və 1204-cü ildə Konistantinopolahücumları zamanı törətdikləri qırğınlar və etdikləri işkəncələristər müsəlmanların, istərsə də Şərq xristyanlarının zehnində mənfitəəssür<strong>at</strong>lar yar<strong>at</strong>mışdır.14. İsa (ə) rahiblər üçün nümunədirHəzrət İsa (ə) ibadətlə dolu pak həy<strong>at</strong> yaşadığı üçün xristiyanrahiblərin ən böyük nümunəsinə çevrildi. O Həzrət özü barəsindəbelə deyirdi: “Göydə uçan quşların belə yuvaları var, amma insan öv-193
ladının baş qoymaq üçün yeri yoxdur.” (M<strong>at</strong>ta 8:20, Luka 9:59) OHəzrətin ən böyük şagirdi Petros ona dedi: “Biz hər şeydən üz döndərərəksənin arxanca gedirik.” (M<strong>at</strong>ta 19:27, Mark 10:28, Luka18:28) Elə bu səbəbdən də, xristiyanlar o Həzrəti özləri üçün nümunəgötürərək evlilikdən üz döndərdilər və rahibliklə məşğul olmağa başladılar.Eləcə də, O Həzrət təkidlə tövsiyyə edərək bildirmişdi ki, bütündavamçıları bir-biriləri ilə qardaş olsunlar, heç kim özünü başqasındanüstün bilməsin və heç kim özünə “Ağa”, “Ata”, “Rəhbər” ləqəbinigötürməsin:“Sizi “Ağa” adlandırmasınlar, çünki sizin ustadının birdir, Məsihdirvə siz bir-birinizlə qardaşsınız. Yer üzərində heç kimi “Ata”adlandırmayın, çünki sizin <strong>at</strong>anız takdir və o da göylərdədir. Heçzaman da sizi “Rəhbər və öncül” adlandırılmasına icazə verməyin,çünki sizin rəhbəriniz də birdir, Məsihdir. Sizdən daha böyük məqamsahibləri zizin xidmətçiləriniz olacaqlar və özünü böyük bilən hər kəsalçalacaq və təvazökarlığı özünə peşə edən şəxslər də böyüklüyə ç<strong>at</strong>acaqlar.(M<strong>at</strong>ta 23: 8-12)O Həzrət sonda insanların arasından getdi və olduqca çətin,məsuliyyətli olan idarəçilik işləri elçilərin üzərinə düşdü. O Həzrətintəyin etdiyi elçilər həmin zamanlar böyük əzab əziyyətlərə dözərəkİlahi tərəfindən göndərilən fərmanları dövrün ictimai şəxsiyyətlərinəvə hökümdarlarının çıxardığı fərmanlara qurban vermədilər. Məsələn,Petros və Yühənna belə şəraitlərdə öz müxaliflərinə açıq-aydınşəkildə bildirdilər: “Əgər sizə itaət etməyin Allaha itaət etmədən üstünolması Allah yanında savab sayılırsa, onda əmr edin..... Allaha insanlardandaha çox itaət etmək lazımdır. (Həvarilərin işləri 4:19,5:29)Xristyanların sonrakı nəsilləri də uzun müddət ərzində bu yoludavam etdirərək bütün çətinlikləri alınaçıq şəkildə qarşıladılar və Romanınmüşrik hökümdarlarına qarşı mübarizə apardılar. Hökümdarlaraqarşı olan etinasızlıq və laqeyidlik (313-cü ildə xristyanlığın Romadaazad edilməsindən sonra belə) Romanın birinci xristyan sezarı-194
nın zamanınadək davam etdi. Məsələn, 4-cü əsrin sonlarında Romaimper<strong>at</strong>oru Teodosius Milan şəhərində keçirilən Pasxa bayramındakilsəyə daxil olarkən Müqəddəs Embros şəxsən özü Salonik əhalisiilə pis davrandığına və əli günahsız insanların qanına bulandığına görəonun kilsəyə daxil olmasına icazə vermədi və tövbə etməyəcəyitəqdirdə kafir elan ediləcəyini bildirdi. İmper<strong>at</strong>or səmimi şəkildə tövbəetdi və müqəddəs Embros onun tövbəsini qəbul etdi.15. PapalarAmma vəziyyət belə davam etmədi və Jan Jak Russo vəziyyətindəyişməsi barəsində vurğuladığı sözlər çox maraqlıdır:“Bütpərəstlərin qorxduğu hadisə baş verdi. Hicablı və məzlumxristyanlar öz davranışlarını dəyişdirdilər. Qısa zaman ərzində axirətsəltənəti kimi adlandırılan səltənət zahirpərəst və maddiyy<strong>at</strong>çı başçınınhakimiyyəti altında ən kəskin istismarçı və dünyəi səltənətə çevrildi.1 Kilsə yavaş-yavaş güclənirdi və siyasətə müdaxilə etməyə başlayırdı.Zaman ötdükcə kilsənin siyasi müdaxilələrinin təsiri də artırdı.800-cü ildə xristyanların rəhbəri olan Papa Fransa şahı Şarlmanıntacqoyma mərasimini keçirtdi və bununla da “Müqəddəs Roma İmperiyasının”təməlini qoydu. Bu zamandan sonra xristyan ruhanilərininsiyasətə birbaşa və kobud müdaxiləsi başlanıldı. Xaç yürüşləri və İnkivizisiyaməhkəmələri də bu dövrdə meydana çıxdı. Bu müdaxilə1806-cı ilə qədər davam etdi.Dini liderlər Həzrət İsanın (ə) tövsiyəsinin tam əksinə olaraq“Ata”-“Papa” adını üzərilərinə götürdülər. Yepiskop və keşiş kimi ləqəblərdə onların arasında kəskin şəkildə çoxalmağa başladı. Romaşəhərinin Yepiskopu Papa adlandırılırdı və Yunan dilində bu <strong>at</strong>a mənasınıkəsb edirdi. Bu sözün Fransız dilindəki tələffüzü “Pap” idi.1 İctimai saziş, dördüncü kitab, 8-ci fəsl195
İndiyə qədər 260-dan artıq Papa K<strong>at</strong>olik xristyanların rəhbərliyinənail olublar. Bir neçə müxalif Papa da mövcud olmuşdur və Onları“Antipope” yəni, Antipapa adlandırmışlar. Bir neçə nəfərin Papa vəyaxud Antipapa olması ixtilaflı məsələ kimi qalmışdır. Bəzən Papalarboyunlarından daim asılmış xaçdan əlavə kəmərlərin iki ədəd qılıncbağlayırdılar. Halbuki, tarixdə kəmərinə iki qılınc bağlayan hökümdarvə şah belə olmamışdır. Papalar digər rəhbərlər kimi üç hissəyəbölünürlər; bəziləri təqvalı, bəziləri orta təqvalı və bəzilər də pozğunolmuşlar. 896-cı ildə Roma Papası altıncı Stefan neçə ay öncə basdırılmışsabiq Papa Formosusun cənazəsinin qəbirdən çıxarılması əmriniverdi. Ölmüş Roma Papasını qəbirdən çıxararaq müttəhimlər kürsüsündəoturtdular və mühakimə etdərək cəzalandırılması hökmünüçıxartdılar. Cəzaya uyğun olaraq onun burnunu və qulaqlarını kəsdilər,bir neçə hissəyə parçaladılar və Romadan keçən Tibr çayına <strong>at</strong>dılar.Bir müddətdən sonra rahiblərdən biri cənazənin hissələrini toplayaraqbasdırdı. Roma Papası altıncı Aleksandrın (1492-1503) həy<strong>at</strong>akeçirdiyi pozğunluqlar və dəhşətli əməllər tarixdə çox məşhurdur.Amma bu işlərin heç birisi dünya k<strong>at</strong>oliklərinin belə Papaları Antipapalarkimi tanımasına səbəb olmadı.Papa olmaq müddətli deyildir və ömürünün axırınadək davamedir. Papa dünyasını dəyişəndə “Kardinal” adlandırılan yüksək məqamlıYepiskoplar yeni Roma Papasının seçilməsi üçün V<strong>at</strong>ikandabir araya gəlirlər və Papanın kim olması barəsində məşvərət aparırlar.Lazımi qədər səs toplanıldıqda rəy kağızları xüsusi samanla birlikdəyandırırlar və məxsusi tüstü borusundan üğ tüstü çıxır. Tüstü borusundanağ tüstünün çıxması yeni Papanın seçilməsini insanlara ç<strong>at</strong>dırmaqmənasını daşıyır. Bir müddətdən sonra Kardinallardan birieyvana çıxaraq qaydaya uyğun olaraq L<strong>at</strong>ın dilində bu sözləri söyləyir:“Habemus Papam”, yəni “Bizim Papamız var”. Bu sözdən sonrayeni Papanın adını söyləyir. Tanıdılma mərasiminin başa ç<strong>at</strong>masındansonra yeni Papa eyvana çıxaraq insanları əlinin yelləyərək salamlayır.Amma lazımi qədər səs toplanılmadıqda rəy kağızları xüsusiotla yandırılır və tüstü borusundan boz tüstü çıxır. Bu işarə insan-196
lara yeni Papanın hələ seçilmədiyini və müzakirələrin davam etdiyiniç<strong>at</strong>dırır.Artıq min ildir ki, Papalar seçiləndən sonra öz adlarını dəyişdirirlər.Bu müddət ərzində Papaların iyirmi üç nəfərinin adı “Jan” vəaltı nəfərinin adı “Pol” olmuşdur. Roma Papası iyirmi üçüncü Jan1963-cü ildə dünyasını dəyişdi və altıncı Pol onun yerinə keçdi.Onun 1978-ci ildə vəf<strong>at</strong> etməsindən sonra seçilən Papa tarixdə ilk dəfəolaraq adını “ Birinci Jan Pol” qoydu. O bu addımı ilə özündən öncəolan hər iki Papanın yolunu davam etdirmək istədiyini bildirdi.Amma, bu Ropma Papası 28 gündən sonra dünyasını dəyişdi və PolşalıKardinal Karol Voytila Papa seçildi və özündən öncə olan üçPapaya hörmət əlaməti olaraq özünü “İkinci Jan Pol” adlandırdı.İkinci Jan Pol k<strong>at</strong>olik kilsənin ən məşhur Papalarından biri kimi tarixədüşdü. O, 27 illik Papalıq dövründə dünyanın müxtəlif ölkələrinəyüzdən çox səfərlər etdi. Qeyd etmək lazımdır ki, İkinci Jan PolunPapa seçilməsindən sonra Roma Papası olmaq inhisarçılığı İtaliyanınəlindən çıxdı və o ilk qeyri-İtaliyalı Papa oldu.15-1. Papa və İmper<strong>at</strong>or528-565-ci illərdə Şərqi Romanın imper<strong>at</strong>oru olmuş Yustinyandin və dövlət arasındakı əlqəni belə qeyd edir:“Kilsə və İmper<strong>at</strong>orluq Allahın öz tükənməz rəhmətilə bəşəriyyətəbəxş etdiyi ən böyük nemətlərdəndir. Kilsə ilahi məsələlərlə məşğulolur və imper<strong>at</strong>orluq insanların işlərinə nəzarət və onlara başçılıqetmək üçün nəzərdə tutulur. Bunların hər ikisi eyni yerdən qaynaqlanırvə bəşəriyyəti irəliyə doğru hidayət edir. Elə bu səbəbdəndə, İmper<strong>at</strong>orlar üçün onların rifahı üçün dua edən keşişlərə hörmətvə ehtiram etməkdən mühim iş ola bilməz. Əgər kilsə hər yerdə eyibsizçalışarsa və imper<strong>at</strong>orluq Allaha tam arxalanaraq ədalət və insafladövləti idarə edərsə, hamıya müsbət təsir göstərəcəkdir və bütünyaxşılıqlar insanlara nazil olacaqdır. Deməli, biz ilahi məsələləritəlim etmək və kilsənin hörmətini qorumaq üçün daha diqqətli olmalıyıqvə bu məsələyə əhəmiyyət verməliyik. Əgər qeyd olunan məsələ-197
lər lazımınca yerinə yetirilərsə Allahın əta edə biləcəyi ən böyük rifahvə yaxşılıq meydana çıxacaqdır. Bizim əldə etdiyimiz nemətlərdaimi olacaqdır və malik olmadığımız nemətlər bizə nazil olacaqdır....Bizim nəzərimizcə bu hadisələr kilsənin müqəddəs qanunlarınıhəy<strong>at</strong>a keçirdiyimiz təqdirdə baş verəcəkdir. Bu qanunları bizə təqvalıvə möhtərəm elçilər, eləcə də Allah sözünə xidmət edənlər ç<strong>at</strong>dırmışlarvə müqəddəs <strong>at</strong>alar onlara açıqlama verərək bizim üçünqoruyub saxlamışlar.” 1Papalıq məqamı 868-1049-cu illərdə, yəni iki yüz ilə yaxın zəiflədivə öz qüdrətini itirdi. Belə ki, o dövrün bəzi Papalarını Avropanınzadəgan ailələrindən olan olan Marusya adlı bir qız Papalığa təyinedirdi. Bu Papalar namünasib şəkildə pozğun və pis insanlarınarasından seçilirdi. Həmən şəxslərin bəzilərinin Marusiya ilə yaxınlıqəlaqələri də olmuşdur. O zamanlar Papalıq məqamına ç<strong>at</strong>maq üçünqətl, rüşvət və digər pozğun əməllərdən istifadə olunurdu. Məsələn,doqquzuncu Benedikt 12 yaşında Papa məqamına seçildi və bu məqamdaolduğu müddətdə pozğun həy<strong>at</strong> tərzi keçirtdi. Bu dövr rühanilərininəksəriyyəti də pozğunluq və əxlaqsızlıqla məşğul olmağabaşladılar.Papalıq məqamının yenidən təmizlənməsindən və islah edilməsindənsonra onları siyasi qüdrətləri tədricən xristyan şahların qüdrətindəndaha çox oldu və Papalar həmən şahları nəzarətləri və fərmanlarıaltında saxlamağa başladılar. Roma Papası Üçüncü İnnokentin(1198-1216-cı illərdə Papa olmuşdur) İngiltərə padşahının suallarınacavab olaraq ünvanladığı məktubda bu üstünlüyün şahidi ola bilərsiniz:“Allahın bəndələrindən biri olan Yepiskop İnnosentdən xristyanlıqdakısevimli oğlu, canı, İngiltərənin məşhur padşahı və onun qanun,azadi varislərinə əbədiyyətə qədər salam olsun.Şahlar şahı və ağalar ağası! Əbədiyyətə qədər ən yüksək mərtəbəlikahin kimi qalacaq İsa Məsih kilsə səltənətini və kahinliyini elə1 R. Schoel, Corpus Iuris Civilis, vol III, Novellae (Berlin, 1912) pp.35-36198
ir şəkildə təsis etmişdir ki, onlardan biri kahinlərin səltənəti və digəripadşahların səltənəti olmuşdur. Musa Tövr<strong>at</strong>da (Xuruc 19:6) vəPetrosun birinci məktubu(2:5-10) qeyd etdikləri kimi. O, bir nəfərihamıdan yüksəyə qaldırdı və onu özünün yer üzərindəki xəlifəsi təyinetdi ki, bütün dizlər, istər göylərdəki, istər yerdəki və istərsə də yerinaltındakı məxluqların dizləri İsa üçün q<strong>at</strong>lansın. Buna görə də, hamıonun xəlifəsinə itaət etməlidir və bir başçının və çobanının olmasınaçalışmalıdır. Yer üzərində mövcud olan bütün şahlar Allahın xətrinəbu xəlifəyə və canişinə hörmət qoymalıdırlar və ona baş əymədikləritəqdirdə onların hakimiyyətinin düzgünlüyü sual altına düşməlidir.Əziz və sevimli oğlum! Siz bu məsələyə ağıllı tərzdə yanaşdınızvə şahların ürəklərini əlində saxlayan və onları istədiyi şəkildə idarəedən Allahın rəhmanlığından ilham alaraq öz məmləkətinizin dünyəviişlərini mənəviyy<strong>at</strong> baxımından onun rəiyyətlərindən olan bir kəsətəslim edəsiniz. Beləliklə də, padşahlıq və kahinlik ruh və bədən kimixeyirli işləri görmək və böyük amalları həy<strong>at</strong>a keçirmək üçün Məsihincanişini olan bir şəxsdə birləşəcəkdir. (İsa) çox qeyri-adi bir işgörmüşdür..... Qədim zamanlardan belə müqəddəs Roma kilsəsini özmənəvi işlərinin hakimi kimi təyin edən məmləkətlər indi kilsəni özlərinindünyəvi işlərinin hakimi kimi də təyin etmişlər. Siz layiqli xidmətçikimi Allah tərəfindən bu məqama seçilmisiniz. Siz Allaha, onunPetros, Pavlos kimi elçilərinə,müqəddəs Roma kilsəsinə, bizə və bizimcanişinlərimizə ildə yüz min mark 1 ödəmək yolu ilə özününzün,İngiltərə və İrlandiyanın hüquq və hörmətini, eləcə də saray əhliningücləndirilməsi sahəsindəki əzmkarlığınızı nümayiş etdirmisiniz. Sizöz ehtiramınızı bildirdiyiniz məktuba qızıl möhürünüzü də qoymusunuzki, bizim haqqımız və mülkiyyətimiz olsun. Məktubun mətni eyniləbelədir....” 2Papaların və xristyan hökümdarların qüdrətlərinin enişli-yoxuşlutarixi və bu sahədə meydana çıxmış qarşıdurmalar orta əsrlər tarixi-1 Qızıl pul2 W. Stubbs, Select Charters (Oxford, Clarndon, 1885)199
nin böyük hissəsini əh<strong>at</strong>ə etmişdir. O dövrdə yazılmış siyasi yazılardabelə bu barədə geniş söhbətlər açılmış və k<strong>at</strong>olik Roma kilsəsindən,yaxud müqəddəs Roma padşahlığından hansı birisinin daha üstün olmasıbarədə nəzərlər söylənilmişdir.On üçüncü əsrdə müqəddəs Tomas Akvinas (1274-cü ildə vəf<strong>at</strong>etmişdir) “İlahiyy<strong>at</strong>ın xülasəsi” adlı kitabında kilsənin ifa etdiyi roludəstəkləmişdir və on dördüncü əsrdə yaşamış Dante “Səltənət barəsində”adlı kitabında imper<strong>at</strong>orla Papanın birgə nəzarəti altında olanvahid xristyanlıqdan söz açır.15-2. Papa məqamı uğrunda olan çəkişmələrİmper<strong>at</strong>or Dördüncü Filipin təzyiqləri nəticəsində 1309-cu ildəPapanın qərargahı İtaliyanın Roma şəhərindən Fransanın Avinyon şəhərinəköçürüldü və bu vəziyyət 1377-ci ilədək, yəni təxminən yetmişil davam etdi. Bu hadisəni Yəhudilərin eradan əvvəl 6-cı əsrdəBabilistandan qovulmasına bənzədərk “Papaların Babilsayağı qovulması”adlandırdılar.Papaların qərargahı yenidən Romaya qaytarılanda Avinyondanyeni Papalar meydana çıxdı və onları sonralar Anti-Papa adlandırmağabaşladılar. Bu məsələ tarixdə “Böyük parçalanma” kimi qeyd olunmuşdurvə 1377-ci ildən 1417-ci ilədək, yəni qırx il davam etmişdir.15-ci əsrin əvvəllərindən qarşıdurmaların və çaxnaşmaların güclənməsinəticəsində k<strong>at</strong>oliklərin kilsəsində üç Papa rəqabət etməyəbaşladı. Çünki, Roma Papası On ikinci Qriqori, Avinyonun Anti-PapasıÜçüncü Benedikt və İmper<strong>at</strong>orun Papa kimi təyin etdiyi iyirmiüçüncü Jan Papalığa iddialı idilər. Beləliklə də, xristyanlıq üç iddiaçıilə üzləşdi və onların hər birisi iki rəqibinin səhv, özünün haqq vədüzgün olduğunu bildirirdilər. Bu və digər məsələlərə baxmaq, onlarıaraşdırmaq məqsədilə yaradılmış Konstans Şurası (1414-1418-ci illərdə)hər üç iddiaçını bu mıqamdan uzaqlaşdıraraq Beşinci MartiniPapa elan etdi və bununla da “Böyük parçalanma” sona ç<strong>at</strong>dı.Bu zaman kəsiyində güclü Papalar meydana çıxdı və onların əntanınmışı Altıncı Aleksandr idi. Altıncı Aleksandrın böyük əxlaqi200
pozğunluqlarına baxmayaraq, xristyanlığın inkişafı və çiçəklənməsisahəsində <strong>at</strong>dığı möhtəşəm addımlara görə tarixdə adı müsbət qeydolunmuşdur.15-3. Papaların siyasi qüdrətlərinin azalması16-cı əsrdə Nikola Makyavelli qələmə aldığı “Hökümdar” əsərindəqüdrətə və hakimiyyətə ç<strong>at</strong>maq üçün hansı meyarlardan istifadəetmək məsələsini araşdırmışdır. O, hakimiyyətə ç<strong>at</strong>maq istəyən şəxslərəməsləhət verərək qüdrətə və hakimiyyətə ç<strong>at</strong>maq üçün əxlaq normalarınınəzərə almamalarını bildirilmişdir.Papaların nəzarəti altında olan ərazilərdə onların qüdrətini vəhörmətlərini aşağı saldı. Onların ən mühimi Lüterin 1517-ci ildə Papalaraqarşı həy<strong>at</strong>a keçirdiyi qiyam olmuşdur. O, Almaniya hökümdarlarınınköməkliyi ilə müvəffəqiyyət qazandı. Lüterin 1520-ci ildəböyük hiddətlə bildirdiyi amallarından biri Almaniyanın Papa hakimiyyətialtından çıxarılması idi. Başqa silahlı şəxslər Avropanın digərbölgələrində də xırda hökümətlər yarada bildiər.1651-ci ildə Tomas Habs (Thomas Hobbes) “Levy<strong>at</strong>lar” (Levi<strong>at</strong>han)kitabında belə yazır ki, “Hakim qüvvənin qüdrəti məhdudlaşmamalıdır.Çünki, bu qüdrət ictimai sazişdən mənşə alır və buna görədə, hökumət ictimai təhlükəsizliyi təmin etməlidir və insanların istəklərinihəy<strong>at</strong>a keçirmək üçün bütün lazımi işləri həy<strong>at</strong>a keçirməlidir.”O, bu kitabında yazır: “Papalıq məqamı Roma imper<strong>at</strong>orluğununqəbri üstündə oturmuş və başına tac qoymuş imper<strong>at</strong>orluğa bənzər birqurluşdur.” 1Elə o zamanlar, Con Lok belə deyirdi: “Hökumət insanların müqabilindəüzərilərinə düşən öhdəlikləri həy<strong>at</strong>a keçirməkdən boyun qaçırmaqistərsə onu devirmək lazımdır.Sonda kilsənin siyasi və ictimai məsələlərinə lüzumsuz müdaxilələrinəgörə qərb ölkələrinin alim və mütəfəkkirləri belə bir nəticəç<strong>at</strong>dılar ki, dinin siyasətə müdaxiləsi yalnız və yalnız ruhani <strong>at</strong>aların11 Levt<strong>at</strong>lar, 4:47201
xeyrinədir və insanların əksəriyyəti bu yersiz müdaxilədən əziyyətçəkirlər. İnsanlar da kilsənin bu ədalətsizliklərindən bezərək bu fikridəstəklədilər və illər boyu ideloji, hərbi mübarizə aparmaq kilsənincaynaqlarından özlərini qurtara bildilər.Papanın siyasi qüdrəti illər boyu davam edən sakitlikdən sonrazəifləməyə başladı. Fransa və İtaliyanın başçıları hərbi yolla və ümumifikrə arxalanaraq Papaların saraylarını, imarətlərini və mülklərini müsadirəetdilər və 1806-cı ildə onları siyasi hakimiyyətinə son qoydular.Papaların itaət altına salınması asan iş deyildi. Elə bu səbəbdəndə, İtaliya hökuməti zəmanət qanunlarında (18 oktyabr 1870-ci ildə)sarayların bəzilərini Papaya qaytardılar və müəyyən qədər siyasi hüquqverdilər.Papa zəmanət qanununu qəbul etmədi və bu hadisə 60 il ərzindəİtaliya hökuməti ilə V<strong>at</strong>ikan arasındakı əlaqələrin kəsilməsinə səbəboldu. Sonda, üç il davam edən müzakirələrdən sonra 1929-cu ilin fevralayının 11-də V<strong>at</strong>ikanla İtaliya arasında L<strong>at</strong>ran sazişi imzalandı vəPapa hökumətinin V<strong>at</strong>ikanın ixtiyarında qalması ilə Romanın busahədə üzləşdiyi problemlər öz həllini tapdı. Beləliklə, “Dinin siyasətdənayrılması” Avropada rəsmiləşdi.1984-cü ildə V<strong>at</strong>ikanla İtaliya arasında yeni saziş imzalandı vəL<strong>at</strong>ran sazişinin yerini tutdu. Artıq iki yüz ilə yaxındır ki, Papa V<strong>at</strong>ikanhökuməti məhdud şəkildə davam edir.16. Digər xristyan quruluşlarıBöyük Roma İmperiyasının 395-ci ildə parçalanmasından sonrapaytaxtı Konstantinopol olan Şərqi Roma, Bizans imper<strong>at</strong>orluğu iləpaytaxtı Roma olan Qərbi Roma İmperiyasının və Roma Papasınınarasında 1453-cü ilədək, yəni Soltan Məhəmməd F<strong>at</strong>eh OsmanlınınKonstantinopolu fəth etdiyi zamanadək rəqabət mövcud olmuşdur.1054-cü ildə daha da kəskinləşən bu rəqabət sonda Ortodoks kilsəsi-202
nin yaranması ilə nəticələndi. Ortodoks kilsəsilə k<strong>at</strong>olik kilsəsi arasındamövcud olan qarşıdurma rəhbərlik və liderlik məsələsi sahəsindəolmuşdur. Ortodokslar Roma yepiskopunu, yəni Roma Papasınıxristyanların tək rəhbəri kimi qəbul etmək istəmirdilər və rəhbərlərinsayının çox olmasını və artırılmasını istəyirdilər.Şərqi Roma İmper<strong>at</strong>oru ilə dini lider arasındakı əlaqə Simfoniyaadlandırılırdı. Əslən Qeysəriyyə şəhərindən olan Yosebius tərəfindənyaradılmış bu quruluş İmper<strong>at</strong>or üçün daha böyük ixtiyar nəzərdətuturdu. Qeyd etmək lazımdır ki, kilsənin də özünəməxsus ixtiyarlarıvar idi. Rusiyada da, dinlə dövlət arasındakı əlaqə möhkəm idi və Çarhökuməti zamanında Moskva kilsəsində Çarın tacqoyma mərasiminibaş Yepiskop həy<strong>at</strong>a keçirirdi.1535-ci ildə Səkkizinci Henri və bəzi yepiskopların səyi ilək<strong>at</strong>olik kilsəsindən ayrılmış İngiltərə kilsəsində də şah həm dini, həmdə dünyəvi məsələlər üzrə ən yüksək şəxs hesab edilirdi. İngilis kilsəsininyaradıcısı olan Səkkizinci Henrinin özü həm şah, həm də ruhaniidi. Amma, onun canişinləri və varisləri şahlıq edirdilər və özlərin ənali dini rəhbər olduqları üçün Yepiskopların ən böyüsünü dini sahəyərəhbər kimi təyin edirdilər.İngiltərə şahlığının tərəfdarları 17-ci əsrdə şahlıq gücündən vəqüdrətindən yararlanmaq üçün İlahi hüququn mövcud olmasına inanırdılar.Parlament tərəfdarları isə onların belə fikirlərinə qarşı çıxaraqsiyasi qüdrətin insanların iradəsi ilə meydana çıxmasını bildirirdilər.1643-1715-ci illərdə Dördüncü Luinin hakimiyyəti illərində(Onun hakimiyyəti 72 il davam etmişdir və bu Avropa tarixində ənuzun hakimiyyət kimi hesab olunur) şahın İlahi hüquqa bağlılığı kəskinşəkildə gözə çarpır və bu sonda Fransa inqilabının meydana çıxmasıilə nəticələndi.203
17. Əhdi-CədidXristyanların müqəddəs kitabı iki hissədən ibarətdir: Əhdi-Cədidvə Əhdi-Ətiq. Bu müqəddəs kitabların belə adlandırılmasının səbəbiAllahu-Taalanın insanla iki dəfə əhd-peyman bağlaması olmuşdur.Biri köhnə əhd-peymandır və o Həzrəti İsa Məsihdən (ə) öncə yaşamışbaşqa peyğəmbərlərlə bağlanılmışdır. Bu əhd-peymanda yaxşı vəpis vədələrin, qanunların və şəriətin köməkliyi ilə nic<strong>at</strong> tapmağın bəziyolları müəyyənləşdirilmişdir. Köhnə əhdin, yəni Əhdi-Ətiqin tərəfdarlarıBəni-İsrail olmuşlar. İkincisi yeni Əhd-peymandır və Allahu-Taala onu Həzrət İsa Məsihə və onun tərəfdarlarına nazil etmişdir.Yeni Əhddə nic<strong>at</strong>ın yalnız məhəbbət yolu ilə əldə olunması müəyyənləşir.Belə ki, onların nəzərinə görə Allah insan cildində görsənir,insan övladının günahlarını öz üzərinə götürür, çarmıxa çəkilmə əzabınadözərək bütün günahların müqabilində qurbana çevrilir. Tarixənəzər salsaq görərik ki, belə düşüncə ağıl və məntiqlə üst-üstə düşməməsinəbaxmayaraq xristyanlığın əsasını qoymuşdur. Yühənnaİncilində bu sözlər qeyd olunmuşdur:“Allah bu dünyada o qədər məhəbbət bəslədir ki, öz yeganə oğlunugöndərdi və ona iman gətirənlərin həlak olmamasını, əbədi həy<strong>at</strong>aqovuşmalarını buyurdu. Çünki, Allah öz oğlunu yer üzünə mühakiməetmək üçün göndərməmişdir, əksinə onun vasitəsilə dünya nic<strong>at</strong>tapsın. (Yühənna 3:16-17)Müqəddəs kitabın Köhnə Əhd barəsində olan hissəsi Əhdi-Ətiqvə yeni Əhd barəsində olan hissəsi Əhdi-Cədid adlandırılır. Həqiqətdəisə Əhdi-Ətiq Yəhudilərin səmavi kitabıdır və xristyanlar həmənkitaba hörmət göstərərək onu öz kitablarının önündə yerləşdirmişlər.Xristyanların nəzərincə Allahın bəşər əhli ilə bağladığı iki əhdpeymanmahiyyət baxımından bir-biriləri ilə ixtilafdadır və iki müxtəlifyolla ərsəyə gəlmişdir. Əhdi-Əiq Həzrət İsadan (ə) öncə yaşamışpeyğəmbərlərin vasitəsilə şıfahi yolla bəyan edilmişdir, halbuki, Əhdi-CədidHəzrət İsanın (ə) vasitəsilə insanlara ç<strong>at</strong>dırılmışdır. Bu ç<strong>at</strong>-204
dırılma şifahi bəyanla məhdudlaşdırılmamışdır və ilahi qüvvənin insanformasına düşməsi yolu ilə insanların arasında yaşamaq yolu iləhəy<strong>at</strong>a keçirilmişdir. Elə bu səbəbdən də, xristyanların nəzərincə buəhd-peymanın bağlanılması zaman Allah iyirmi əsr bundan öncə insancildinə girərək İsa adlı bir şəxsin daxilində qərar tapmışdır. Xristyanlararasında çox yayılmış bir cümlə kimi istifadə etsək; “Kəlməcismə çevrildi”. “Kəlmə” (Logos) sözü xristyan ilahiyy<strong>at</strong>ında ənqədimi fəlsəfi terminlərdən biri kimi qəbul olunur.Xristyanların nəzərincə Allahın insanlar üçün bəşər formasınd<strong>at</strong>əcəssüm etməsi şəriət barəsində, halal-haram barəsində söz açmaqüçün olmamışdır, əksinə Allah insan formasında təcəssüm edilməsindənsonra özünü insanların günahları yolunda özünün qurban verməkistəyirdi. Tarixə diqqət yetirsək bu düşüncə tərzinin xristyanların dinidüşüncələrinin əsasını təşkil etməsinin şahidi olarıq.Əhdi-Ətiqlə Əhdi-Cədid arasındakı fərqi sizin diqqətinizə ç<strong>at</strong>dırmaqistərdim. Əhdi-Ətiqdə şəri məsələlər, dinin əhkamlar və hansıişlərin görülməsi, hansı işlərin yerinə yetirilməməsi barəsində sözaçılır. Məsələn hansı işin görülməsinə icazə verilməsi, hansı işlərinqadağan buyurulması, hansı ətin halal və hansı ətin haram olması vəs. kimi məsələlərə işarə edilir. Amma, Əhdi-Cədiddə belə məsələlərmövcud deyildir. Bu kitabda Allahın insanlara olan məhəbbəti üzündəninsan cildində təcəssüm etməsi və bir müddətdən, yəni qısa vəəzablı həy<strong>at</strong> yaşadıqdan sonra bəşəriyyətin günahları yolunda çarmıxaçəkilərək qətlə yetirildi.Xristyanlar bu sahədə “Şəhid” və “Şəhidlik” sözündən istifadəetməyə daha çox təkid göstərirlər. Onların iddiasına görə Həzrət İsa(ə) “Qurban” edildi və insanların günahlarının bağışlanması yolundafədakarlıq edərək özünü qurban verdi. Qeyd etmək lazımdır ki, dünyadamövcud olan bütün cəmiyyətlərdə olduğu kimi xristyan cəmiyyətindədə şəhid məfhumu mövcuddur və həvarilər kimi tanınan ilkxristyanların əksəriyyəti şəhid adlandırılırlar. Amma Həzrət İsa (ə)barəsində bu sözdən istifadə etmirlər.Əhdi-Cədid Yunan dilində qələmə alınmışdır. Əhdi-Cədidin başlanğıcındadörd incil qeyd olunmuşdur. İncil sözü Yunan dilində205
“müjdə” mənasını verir, Səmavi mələkutun yaxınlaşması münasibətiləmüjdə.Əhdi-Cədidin hamısı xristyanlar tərəfindən qəbul olunur və onlarınarasında Epokrifa mövcud deyildir. Qeyd etmək lazımdır ki,Əhdi-Cədid barəsindəki epokrifa kitabları Əhdi-Ətiq sahəsindəkiepokrifa kitablarından daha çoxdur. Amma elə ilk iki-üç əsrdə xristyanlaryavaş-yavaş Əhdi-Cədid sahəsindəki bütün kitabları ətrafındavahid məxrəcə gəldilər.Müqəddəs kitab dəfələrlə dünyanın müxtəlif dillərinə tərcüməolunmuşdur və bu kitabın dünyanın hər yerində yayımlanması sahəsindəmüxtəlif təşkil<strong>at</strong>lar mövcuddur. Onlardan biri 1804-cü ildəLondonda təsis edilmiş “Müqəddəs kitablar üzrə agentlik”-dir. Buagentliyin dünyanın müxtəlif ölkələrində nümayəndəlikləri də vardır.YUNESCO 1 -nun illik hesab<strong>at</strong>larına və st<strong>at</strong>istik məlum<strong>at</strong>larına əsasənxristyanların müqəddəs kitabları dünyadaən çox çap olunan və yayımlanankitabdır. Marksizmin süquta uğramasından öncə Marksizmbarəsində mövcud olan kitablar ən çox s<strong>at</strong>ılan kitab idi. Müqəddəskitablardan sonra ən çox s<strong>at</strong>ılan kitablar nağıl və hekayə kitablarıdır.Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid kitablar toplusu 66 kitabdan ibarətdir:Əhdi-Ətiq 39 kitabdan ibarətdir və onun mündərəc<strong>at</strong>ı yəhudilik bölümündəsadalandı. Əhdi-Cədid 27 kitabdan ibarətdir və onlar mövzubaxımınan dörd hissəyə bölünürlər:1. İncillər2. Həvarilərin işləri3. Həvarilərin məktubları4. Apokolipsis və vəhylər17-1. İncillərHəzrət İsanın (ə) dostlarının və davamçılarının böyük əksəriyyətiO Həzrətin həy<strong>at</strong>ını və dəyərli sözlərini yazmağa başladılar.1 YUNESCO və Birləşmiş Millətlər Təşkil<strong>at</strong>ının digər bölmələri (Əsas qərar qəbuledici Təhlükəsizlik Şurasından başqa) müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərirlər və onlarınyaradılmasındakı əsas məqsəd müqəddəs və böyük arzular olmuşdur.206
Sonralar həmən şəxsiyyətləri qələmə aldığı bütün yazıları bir yerətoplayaraq İncil adlandırdılar. Zaman ötdükcə həmən İncillərdən dördürəsmiləşdi və qalan İncillər isə unuduldu. 1Birinci və dördüncü İncilləri qələmə alan şəxslər Həvarilərdəndirlərvə digər ikisi isə Həvarilərin Həvariləridirlər. İlk üç incil arasındaahəngdarlıq mövcuddur və elə bu səbəbdən də onları eyni məzmunluİncillər adlandırırlar.Dörd İncil kitabı bunlardır:1. M<strong>at</strong>ta İncili (Əhdi-Ətiqin verdiyi qeybi xəbərləri əsas tutmaqlaMəsihin həy<strong>at</strong>ı və sözləri barəsində)2. Mark İncili (Məsihin həy<strong>at</strong>ı barəsində ən qədimi və ən qısakitab)3. Luka İncili (Ən xırdalıqlara işarə etməklə Məsihin həy<strong>at</strong>ı vəsözləri barəsində)4. Yühənna İncili (Həzrət Məsihin qeyri-adi insan olmasın<strong>at</strong>əkid etməklə O Həzrətin həy<strong>at</strong>ı və sözləri barəsində yazılmışən sonuncu kitab)17-2. Həvarilərin işləri1-ci əsrdə Xristyanlıq Həvarilərinin həy<strong>at</strong>ları barəsində çoxlukitab qələmə alınmışdır. Amma onlardan biri hamı tərəfindən təsdiqolunaraq rəsmiyyət qazandı.Həvarilərin işləri (Luka tərəfindən qələmə alınmışdır. O eləcədə, üçüncü incilin müəllifidir və bu kitabında elçilər və xüsusən dəPavlos barəsində məlum<strong>at</strong> vermişdir)1 Müsəlmanların çox diqqət yetirdiyi Barnaba İncilində sonuncu peyğəmbər HəzrətMuhəmmədin (s) gələcəyi barəsində söz açılmışdır, amma bu İncil xristyanlar tərəfindənqəbul olunmur və onu saxta İncil adlandırırlar. Barnaba İncilinin adı PapaQlasiusun Həzrət Muhəmmədin (s) besətindən öncə çap etdirdiyi kitabın mündərəc<strong>at</strong>ındaqeyd olunmuşdur, amma xristyanların nəzərincə həmin İncil itmişdir və halhazırdamövcud olan Barnaba İnciliylə heç bir əlaqəsi yoxdur. Qeyd etmək lazımdırki, Xristyanlarda Barnaba risaləsi adlı bir yazı da mövcuddur və xristyanlar bu yazıyahörmətlə yanaşırlar. Amma qeyd etdiyimiz bu risalə Barnaba İncilindən fərqlidir.207
17-3. Həvarilərin məktublarıXristyanlığın bəzi Həvariləri öz dövrlərinin xristyan cəmiyyətlərinəvə böyük şəxsiyyətlərinə məktublar ünvanlayırdılar. Bu məktublaryavaş-yavaş böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başladı və yeni dövrədaxil oldu. Pavlosdan çıxış yolları, iddialar və öz mübahisələri barəsindəyazılmış on üç məktub mövcuddur. On dördüncü məktubunmüəllifi naməlum bir şəxsdir və on beşinci məktubun müəllifi isəPavlosun düşüncələrini tənqid edən Yaqub adlı bir şəxsdir. Sonrakıməktublar Həvarilərdən sayılan Petrosla Yuhannaya aid edilir və sonuncuməktubun müəllifi “Yəhuda” adlı bir şəxsdir. Bu məktublaraşağıdakılardır:1. Elçi Pavlosun Romalılara məktubu (Roma xalqı)2. Elçi Pavlosun Korinflilərə Birinci məktubu (Korinf əhalisinə)3. Elçi Pavlosun Korinflilərə ikinci məktubu4. Elçi Pavlosun Qal<strong>at</strong>iyalılara məktubu (Qal<strong>at</strong>iya əhalisinə)5. Elçi Pavlosun Efeslilərə məktubu (Efes əhalisinə)6. Elçi Pavlosun Filipililərə məktubu (Filipi əhalisinə)7. Elçi Pavlosun Koloslulara məktubu (Kolos əhalisinə)8. Elçi Pavlosun Saloniklilərə birinci məktubu (Salonik əhalisinə)9. Elçi Pavlosun Saloniklilərə ikinci məktubu (Salonik əhalisinə)10. Elçi Pavlosun Timofeyə birinci məktubu (Şəxs adı)11. Elçi Pavlosun Timofeyə ikinci məktubu (Şəxs adı)12. Elçi Pavlosun Titusa məktubu (Şəxs adı)13. Elçi Pavlosun Filimona məktubu (Şəxs adı)14. İbranilərə məktub (Pavlosun və yaxud başqa bir fərdin Yəhudilərəməktubu)15. Yaqubun məktubu (Bütün xristyanlara)16. Petrosun birinci məktubu (Bütün xristyanlara)17. Petrosun ikinci məktubu (Bütün xristyanlara)18. Yuhannanın birinci məktubu (Bütün xristyanlara)208
19. Yuhannanın ikinci məktubu (Bütün xristyanlara)20. Yuhannanın üçüncü məktubu (Bütün xristyanlara)21. Yəhudanın məktubu (Bütün xristyanlara)17-4. MükaşifəHəzrət Məsihin (ə) gəlməsindən öncə Yəhudilər arasında ruhikəşflər (Apokolipsis) barəsində çoxlu məktublar yayılmışdı və Əhdi-Ətiqdə mövcud olan Danialın kitabı həmin məktublardan hesab edilir.Xristyanlar da yeni mükaşifə kitabları yazmağa başladılar. Eləcədə, Yəhudilər bəzi mükaşifə kitablarında dəyişikliklər aparmaqlaonarı xristyanların istəklərinə uyğun olaraq tənzimlədilər. Əhdi-Cədidinsonunda yerləşən Yühənnanın vəhyi kitabında xristyanların inkişafedəcəyi barəsində qeybi xəbər verilir və xristyanlar üçün olduqcaəhəmiyyətli yazılardan biri kimi hesab edilir. Xristyanların inancınagörə Yühənna İsanın (ə) azyaşlı Həvarilərindən biri olmuşdur. O buəsərdə ahıl yaşlarında gördüyü bir yuxunu şərh edir. Kitab Elçi Yühənnanınmükaşifəsi adlanır.18. Müqəddəs kitabın mötəbərliyiMüqəddəs kitabın mötəbər olmasını iki yolla araşdırmaq olar:1. Kitab əhli nöqteyi nəzərindən2. Dindar olmayan alimlər nöqteyi nəzərindənMüsəlmanların bu sahədəki baxışları bu iki baxışdan fərqlidir vəbu baxış onuncu fəsildə geniş şəkildə qeyd olunmuşdur.18-1. Kitab əhlinin nəzəriYəhudilərin və xristyanların Əhdi-Ətiqin düzgün, müqəddəs, etibarlivə ilahi olmasına etiqadı, xristyanların Əhdi-Cədidin düzgün,müqəddəs, etibarli və ilahi olmasına etiqadı və Müsəlmanların Qurani-Kərimindüzgün, müqəddəs, etibarli və ilahi olmasına etiqadı ilə209
tam üst-üstə düşür. Yəni bu üç din davamçılarının öz müqəddəs kitablarınaolan hörmət və ehtiramı, eləcə də imanı eynidir.Onlar hər hansı səmavi kitaba uyğun gələn hörmət və ehtiramdolu sözləri Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid barəsində istifadə edirlər. Yənionların arasında da müqəddəs kitab, Allahın kitabı və vəhy kimi sözlərdənöz müqəddəs kitablarını tanıtmaq üçün istifadə edirlər. Müasiryazıçı olan Tomas Mişel yazır:“Xristyanların nəzərincə Allah müqəddəs kitabları insan övladlarındanolan müəlliflərin əli ilə yazır və elə bu səbəbdən də, müqəddəskitabların bir ilahi və bir də bəşəri müəllifinin olmasını bildirilər.Başqa sözlə desək, xristyanların nəzərincə Allah müqəddəs kitabıMüqəddəs Ruhun ilham pərisinin köməkliyi ilə yar<strong>at</strong>mışdır və buməqsədlə də onun yazılması üçün bəşər övladlarından seçmişdir. Onlarıbu yazıları qələmə almaqda elə istiqamətləndirmişdi ki, ancaqonun istədiyi sözləri və məsələləri qələmə almışdılar.Müsəlmanların nəzərincə xristyanların bu sahədəki etiqadı İslamvə müsəlman əqidəsindən fərqlidir. Xristyanların nəzərincə Allahmüqəddəs kitabı yer üzərindəki müəlliflərin əli ilə yazmasına baxmayaraqsonda müqəddəs kitabın sonuncu müəllifi özüdür. Müqəddəskitabların yer üzərində yaşayan müəlliflərinin hər biri xüsusi bir zamandayaşamışlar və öz zəmanəsinə uyğunlaşmışlar. Bu müəlliflərdigər insanlar kimi dil və elm məhdudiyyətləri ilə üzləşmişlər. Xristyanlarınnəzərincə Allah müqəddəs kitabları insanlara imla formasındademəmişdir. Əksinə İlahi kəlamları və düşüncələri ç<strong>at</strong>dırmaqüçün onların hər birisinə xüsusi yazıçılıq üslubu bəxş etmişdir. 1Yəhudilər və Xristyanlar Tövr<strong>at</strong>ın birbaşa olaraq Həzrət Musa(ə) tərəfindən qələmə alındığını bildirirlər. Eləcə də, Əhdi-Ətiqin bəzibölümlərinin başqa peyğəmbərlər tərəfindən qələmə alındığını vurğulayırlar.Xristyanların nəzərincə Həvarilər və Həvarilərin Həvariləridörd İncili Həzrət İsadan (ə) çox illər sonra qələmə almışlar. Xristyanlığınyarandığı ilk zamanlardan yeganə müqəddəs kitab Əhdi-Əti-1 Mişel, Tomas, Xristyan kəlamı210
qin dildə mövcud olan kitabları sayılırdı, amma sonralar Əhdi-Cədidtədricən Xristyan cəmiyyətlərinə daxil olmağa və müqəddəsləşməyəbaşladı.Xristyanların hamısı həmişə və hər yerdə bu fikir üzərində təkidgöstərmişlər ki, hal-hazırda mövcud olan İncillər Həzrət İsaın (ə) özbuyurduqları və həy<strong>at</strong>ıdır və M<strong>at</strong>ta, Mark, Luka və Yühənna onlarıqələmə almışlar. Luka İncilinin başlanğıcında bu sözlər qeyd olunmuşdur:“Bir çoxlarının bizim yanımızda baş vermiş və tamamlanmış,eləcə də lap öncədən kəlamın nəzarətçiləri və xidmətçiləri tərəfin bizəç<strong>at</strong>dırılmış hadisələrin qələmə alınmasına əl uz<strong>at</strong>malarına görə bizonların hamısının diqqətlə əvvəldən sonadək sənə yazmaq qərarınagəldim ey əziz Tivfilos!” (Luka 1:1-3)Diqqətə layiq məsələlərdən biri də bundan ibarətdir ki, halhazırkiİncillərdə yalnız O Həzrətin sözləri və hədisləri qeyd olunurvə heç zaman öz hikmətli sözlərindən və dini elmlərdən birbaşa İlahimüraciətə əlavə etmirlər. (Halbuki, hal-hazırki Tövr<strong>at</strong>da Həzrət Musanın(ə) həy<strong>at</strong>ı və kəlamlarından başqa digər müraciətlər də mövcuddur).Qeyd etmək lazımdır ki, Qurani-Kərimdə buyurulanlara əsasənhəqiqi İncil Həzrət İsaya (ə) nazil olmuşdur (Ali-İmaran 3-4, Maidə46-47, Məryəm 30 və Hədid 27) və həmən İncilin hal-hazırda mövcudolan İncil kitabı ilə heç bir bağlılığı yoxdur.Tarixə nəzərə yetirsək görərik ki, Xristyanlar Həzrət İsanın (ə)kitabının olmasına heç vaxt inanmamışlar və İncillərin O Həzrətinhəy<strong>at</strong>ından və kəlamlarından söz açdığını bildirmişlər. Tomas Mişelyazır:“İncillər yazılmamışdan öncə şifahi tərz mövcud idi. Xristyanlarınnəzərincə İsa (ə) 30-cu ildə vəf<strong>at</strong> etdi və onun davamçıları onutanımışdılar, etdiyi işləri görmüşdülər, sözlərini eşitmişdilər və onunx<strong>at</strong>irəsini zehnlərində saxlamışdılar. Xristyanlar ilk dəfə ibadət üçünbir yerə toplaşanda həmin x<strong>at</strong>irələrini bir-birilərinə danışırdılar. Za-211
man ötdükcə bu söhbət xüsusi çərçivəyə düşdü və həcmi get-gedə artmağabaşladı.” 1Həzrət İsanın (ə) kitabının olmaması məsələsi heç bir yerdə qeydolunmur. Çünki, hər bir xristyan üçün bu tam aydın məsələdi və OHəzrətin kitaba sahib olması məsələsi heç bir xristyanın zehninə beləgəlmir. Nadir hallarda müsəlmanlarla aparılan bəhslər zamanı bu məsələyəişarə edilir və onlar öz cəmiyyətlərində belə bir inancın olmasıməsələsini inkar edirlər. Tomas Mişel əlavə edərək yazır:“Xristyanlar heç bir zaman Həzrət Məsihin İncil adlı kitab gətirdiyinidemirlər. Müsəlmanları Qurani Kərim və Peyğəmbərləri barəsindəmalik olduğu vəhy etiqadı xristyanlıqda mövcud deyil vəHəzrət İsaya (ə) vəhy gəlməsi qəbul olunmur. Xristyanlar İsanı İlahivəhyin təcəssümü kimi qəbul edirlər və onların əqidəsinə əsasən oheç bir vəhy gətirməmişdir, əksinə o vəhyin özü olmuşdur. Elə busəbəbdən də, biz xristyanlar İsanın yazdığı və yaxud öz şagirdlərinəyazdırdığı İncili istəmirik və qəbul etmirik.Xristyanların nöqteyi nəzərindən İsanın Allah kəlamının və vəhyinintəcəssümü olması məsələsini qəbul etmələrinin aydınlaşmasındansonra bu məsələni də qeyd etməliyik ki, onların əqidələrinəəsasən incillərin hamısı Onun şagirdlərinin səyi nəticəsində meydanaçıxmışdır. Yəni, Onun şagirdləri ilham və Məsihə olan iman yolu iləonun davamçılarının əksəriyyətində olan iman məfhumunu ç<strong>at</strong>dırdılar.Bu dörd İncillərdən hər birisi Məsih barəsində özünəməxsus tərzdəşəhadət verir. İncillərin ümumi baxışdan və bəzi xırdalıqları nəzərindənbir-birilərindən fərqli olmalarına baxmayaraq hamısı İsanınhüviyyəti və şagirdlərinə qədər ç<strong>at</strong>mış İlahi vəhyin mahiyyətibarəsində ümumi nəzərə malikdir. Elə bu səbəbdən də, Xristyanlarbir İncili götürüb digər İncilləri tərk edə bilmirlər. Çünki, onlarınimanları bu dörd İncilin ümumi təlimləri üzərində qurulmuşdur.Onların nəzərincə İncillərin hər hansı birini kənara qoymaq onlarınimanlarında naqislik yaradacaqdır.1 Xristyan kəlamı, səh 43-44212
Bu məsələ bizi vəhy məsələsi sahəsində müsəlmanlarla xristyanlararasında olan başqa bir fərqi ç<strong>at</strong>dırır. Xristyanların nə az, nədə çox olmamaq şərtilə dörd İncilə etiqadı vardır və yalnız bu dördİncilin düzgün olmasını, digər İncillərin səhv olmasını bildirirlər.Çünki, xristyan cəmiyyəti onların Allah tərəfindən olduğunu düşünürdü.Qeyd etmək lazımdır ki, xristyanların iman və etiqadları İsanınşagird və elçilərinin imanı üzərində qurulmuşdur və öncədən bildirdiyimizkimi ilk xristyanların nəzərincə Allahın ruhu onların cəmiyyətinə(yəni Kilsəyə) hidayət bəxş etmişdir.Bu məsələdən başa düşürük ki, Allah İncilin yazılı şəkildə olmadığıvə İsanın kəlamlarının və əməllərinin şifahi şəkildə nəql olunduğuotuz il ərzində (30-cu ildən 60-cı ilədək)həmin cəmiyyəti hidayətetmişdir. Müqəddəs Ruh göndərdiyi ilhamların və gətirdiyi vəhylərinvasitəsilə İncilləri qələmə alanları Məsihin sözlərini və əməllərini qələməalmaq sahəsində hidayət etmişdir. Müqəddəs Ruhun xüsusi şəkildəhəy<strong>at</strong>a keçirdiyi işlərdən biri də bundan ibarət idi ki, İncil yazanlarınkəlami baxışlarını Allahın istədiyi kimi İsanın həy<strong>at</strong>ına, ölümünəvə yenidən dirilməsinə yönəltmək yolu ilə insanlara ç<strong>at</strong>dırmaqdan,hidayət etməkdən ibarət idi. Sonda ilk xristyan cəmiyyətiMüqəddəs Ruhun bələdçiliyi ilə saysız-hesabsız xristyan yazılarınıniçindən dörd İncil də daxil olmaqla 27 kitabı seçdi və onların İlahivəhylə yazılmasını qəbul etdi. Bu yazılar Əhdi-Cədid adlandırılmağabaşlanıldı və tarix boyu xristyan etiqadının əsasını təşkil etdi.Xristyanlıqda qəbul olunan vəhy və müqəddəs kitablarla bu cüranlam İslam dinində bu sahədə mövcud olan anlamlarla fərqlidir.Müsəlmanlar Quran təlimləri ilə meydana gələn ümmətdir. Onlarınəqidəsinə görə Allah İslam peyğəmbərini göndərdi, Quranı ona vəhyetdi və bundan sonra İslam ümməti meydana çıxdı. Amma xristyanlarınnəzərincə xristyan cəmiyyəti Müqəddəs Ruhun təlimləri, xüsusiiman və İsadakı İlahi vəhylər barəsində yazdıqları öz kitablarınınköməkliyi ilə yaranmışdır. Buna görə də, xristyan cəmiyyəti Əhdi-213
Ətiqin 46 1 və Əhdi-Cədidin 27 kitabından ibarət olan müqəddəs kitabıqəbul etdi.Müqəddəs kitablar barəsində əldə olunmuş bu razılıq cəmiyyətinümumi səyləri nəticəsində meydana çıxdı. Bu icma tez bir zamandayarandı və müqəddəs kitabların ilk siyahısı 150-200-ci illərdə hazırlandı.Bir neçə əsr sonra kilsə açıq-aydın tərzdə hansı kitabların müqəddəsbilinməsini bildirdi. (1546-cı ildə də Trent şurası belə bir işgörmüşdür) Qeyd etmək lazımdır ki, müqəddəs kitablar sahəsindəqəbul olunan ən son qərarlar xristyanların bu sahədəki klassiketiqadlarını təsdiqləməkdən başqa yeni bir şey deyildir. 2Ümumi formada belə qənaətə gəlmək olar ki, xristyanlar müqəddəsruhun köməkliyi ilə öz müqəddəs kitablarını tanıyaraq müəyyənləşdirdilərvə onların səmavi kitab olmasını sübut etmək məqsədiləüç növ etiqadi baxış irəli sürdülər:1. Təmkin: Bu sözün mənası bundan ibarətdir ki, Allah öz sərhədsizrəhmətinə görə öz kəlamlarını biz insanların zəif dərəcəsinəuyğun olaraq nazil etmişdir.2. İmla: Yəni, Müqəddəs kitabları müqəddəs ruh “İmla etmişdir”.3. İlahi yazı: Yəni, Əhdi-Ətiqin və Əhdi-Cədinin sonuncu müəllifiAllah özü olmuşdur. Amma bu sözdə Allahın həmin ləfzləri birbiryar<strong>at</strong>ması vacibliyi yoxdur və mövcud deyildir.Sonda ikinci V<strong>at</strong>ikan Şurası müqəddəs kitab sahəsindəki baxışlarını“Allah Kəlamı” (Dei Verbum) adlı qərarda bəyan edərək həmənqərarın 11-ci maddəsində onları səmavi olmasını geniş şəkildəizah etmişdir.Kitab əhlinin səmavi kitablar barəsindəki etiqadı Qurani-Kərimdəbu tərzdə qeyd olunmuşdur:وَمَا قَدَرُوا الل َّهَ حَق َّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ الل َّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ ال َّذِيجَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلن َّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ آَثِيرًا وَعُل ِّمْتُمْ مَا لمتعلموا و لا آباوکم قل االله ثم ذرهم فی خوضهم يلعبون1 Protestantların nöqteyi-nəzərincə Əhdi-Ətiq 39 kitabdan ibarətdir və qalan 7 kitabEpokrifadır.2 Xristyan kəlamı, səh 49-51214
“Onlar (yəhudilər): “Allah heç bir bəşərə bir şey (Quran) naziletməmişdir”, - deməklə Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. De:“Musanın insanlara bir nur və hidayət olaraq gətirdiyi kitabı (Tövr<strong>at</strong>ı)kim nazil etmişdir? Siz onu vərəqlərə yazıb göstərir, bir çoxunu dagizlədirsiniz. (Əslində) siz (Quran vasitəsilə) özünüzün və <strong>at</strong>alarınızınbilmədiklərini öyrənmiş olursunuz. (Ya Rəsulum!) Sən: “Allah!”deyib çağır, sonra da onları burax ki, düşdükləri b<strong>at</strong>aqlıqda oynaya-oynayaqalsınlar. (Özlərinin dedi-qodularında, pis işlərində vəyaramaz əqidələrində davam etsinlər).”Nümunə təfsirində qeyd etdiyimiz bu ayə kitab əhlinin Tövr<strong>at</strong> vəİncil barəsindəki baxışlarını açıqlamaq üçün qeyd olunmuşdur.18-2. Qeyri-din alimlərinin nəzərləriMüasir elm sahələrinin dinlə olan bütün əlaqələrini kəsmələri vəelmin müxtəlif sahələrində, o cümlədən tarix, sosiologiya, arxeologiyavə s. sahələrində fövqəltəbii qüvvələrə inamın olmaması səbəbindənalimlər müqəddəs kitabın yalnız antik bir yazı olduğunu vəinsanlar tərəfindən ərsəyə gətirildiyini bildirirlər. Belə insanlar Yaradanıninsanla vəhy yolu ilə saxladığı əlaqənin elm çərçivəsindən kənarolduğunu bildirirlər və bu cür anlamların elmlə heç bir bağlılığıolmadığını vurğulayırlar. Onlar hətta Peyğəmbərlərin doğurdan damövcud olmalarına belə şübhə ilə yanaşırlar. Çünki, tarixi mənbələrdəhəmən peyğəmbərlər barəsində birbaşa sənəd mövcud deyildir.Qeyri-din alimləri Əhdi-Ətiqin 2500 illik keçmişə və Əhdi-Cədidüçün kilsənin bildirdiyi tarixə uyğun olan tarix, yəni 1900 illik keçmişəmalik olduğunu bildirirlər.19. İnam və etiqadlarıXristyanların nəzərincə Lahut elmi (yəni ilahiyy<strong>at</strong>) onların bütünsəylərin üzərində qurularaq xristyan imanını dərk etmək üçün nəzərdətutulmuşdur. Fundamental ilahiyy<strong>at</strong>çı alimlər biz Allahı tanıya215
ilmərik məsələsinə təkid göstərirlər. Amma bir halda istisna nəzərdətutulur və o da Allahın özünün bəndəsinin gözü önündəki pərdələrigötürməkdir. Elə bu səbəbdən də, ilahiyy<strong>at</strong> elmi dəqiq şəkildə vəhyelmi mənasını daşıyır. Xristyanların nöqteyi nəzərindən dini mütaliəvə araşdırmaların əsasını təşkil edir və bu da İslam dinindəki kəlambəhsindən daha genişdir. İlahiyy<strong>at</strong> elminə daxil olan mövzular aşağıdakılardır:• Müqəddəs kitabın təlimləri barəsində olan mütaliələr• Xristyan təlimlərinin nuru altında həqiqətləri anlamaq üçüngöstərilən səylər və təlaşlar• Xristyan iman və etiqadını bəyan edən tərkiblərdə əsrlər boyumeydana çıxmış tarixi dəyişikliklər• Allahı yalnız ağıl və düşüncə yolu ilə anlamağın mümkünlüyübarəsində olan açıqlamalar• Xristyan müqədddəsliyi məfhumunun açıqlanması və onaç<strong>at</strong>maq yollarının bəyan edilməsi• Əxlaq prinsipləri və xristyan təlimlərinin xristyanların həy<strong>at</strong>ındagöstərdiyi praktik təsirlər.21619-1. Köklər və əsaslarQurani-Kərimdə belə buyurulmuşdur:وَقَالَتِ الْيَهُودُعُزَيْرٌ ابْنُ الل َّهِ وَقَالَتِ الن َّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ الل َّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَقَوْلَ ال َّذِينَ آَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ الل َّهُ أَن َّى يُؤْفَكُو َن“Yəhudilər: “Üzeyr Allahın oğludur”, xaçpərəstlər də: “Məsih(İsa) Allahın oğludur”, - dedilər. Onların ağzında gəzən bu (boş)sözlər daha öncə küfr edənlərin (“mələklər Allahın qızlarıdır” – deyənlərin)sözlərinə bənzəyir. Allah onları öldürsün! (Allah onlara lənəteləsin!) Necə də (yalana uyub haqdan) döndərilirlər!” (Tövbəsurəsi, ayə 30)Son əsrlərdə bir dəstə qərb alimi apardıqları müşahidələrdənsonra belə qənaətə gəlmişlər ki, xristyanların əqidəsi ilə Hindistandinlərində mövcud olan əqidələr arasında qeyri-adi oxşarlıqlar mövcuddur.Onlar həy<strong>at</strong>a keçirdikləri araşdırma işlərində xristyanlıqdamövcud olan üçlük, fədakarlıq, xaç, çarmıxa çəkilmə və sair əqidələ-
in bütpərəst məzhəblərinin əqidələrində də mövcud olmasını görmüşlər.Qeyd etmək lazımdır ki, belə əqidə formaları Bəni-İsrail əqidələrindəmövcud deyildir.Tədqiq<strong>at</strong>çı alimlər hətta İncildən olan bəzi cümlələri də Hinduizmvə Buddizmin müqəddəs kitablarından olan cümlələrlə müqayisəedərkən öz təəccüblərini gizlədə bilməmişlər. Onlar hətta İsaya(ə) aid edilən Allahın qurbanı, Allahın övladı, günahları götürən, fədaolan və sair ləqəblər belə həmən məzhəblərdə də mövcuddur. Hinduizmvə Buddizm dinlərinin tarixi daha keçmişə qayıtdığı üçünalimlər xristyanlıqda olan belə etiqadların və terminlərin o dinlərdəngötürülməsi ehtimalının çox güclü olduğunu bildirirlər.1947-ci ildə Fələstin səhrasında Ölü dənizin sahillərində yerləşənmağaralarda tapılan kağızlara yazılmış yazılar xristyanlıq barəsindəyeni düşüncə hərək<strong>at</strong>ı yar<strong>at</strong>dı. Bu yazılı kağızlarda təxminən2000 yaşı olan və müqəddəs kitabların bəzi hissələrindən, təfsirlərdənvə dualardan ibarət yazılar mövcud idi. Yəni onlarda aşkarlanmış xəttbu papirusların Həzrət İsaın (ə) dövründə yazılasını sübut edirdi.Alimlər papirusları diqqətlə oxuduqdan sonra belə qərara gəldilər ki,həmən papiruslar Yəhudilərin İsinilər adlı dəstəsinə aiddir və yəhudilikbölümündə biz buna işarə etmişdik. Bu firqə səhralarda yaşayırdı,irfani dünya görüşlərinə malik idilər və Bəni-İsrailin Məsihinigözləyirdilər. Həmən yazıları kuzələrə dolduraraq onları Ölü dənizinətrafındakı mağaralarda gizlətdilər və sonra naməlum bəlaya düçarolaraq məhv oldular. Hal-hazırda onlar barəsində heç bir yeni xəbərmövcud deyildir.Bu papirusların kəşfi elm aləmində geniş əks-səda doğurdu. Öncəonların bəzilərinin saxta olduğunu bildirdilər, amma texniki baxışlardanvə yoxlamalardan sonra onların həqiqi olması sübuta yetirildi.Alimlərin bəziləri bu tapıntılardan sonra belə bir iddia ilə çıxışetdilər ki, əldə olunmuş papirus yazılar bizim Həzrət İsa (ə) və xristyanlığınyaranması barəsindəki baxışlarımızı dəyişdirəcək.İndiyədək bu papiruslar barəsində bir neçə min kitab yazılmışdır.Onlardan biri də, azad düşüncəli xristyan ruhani A. Pavel Deyvisdirvə kitabının adı “Ölü dəniz papiruslarının məfhumu”-dur. Bu217
kitab olduqca maraqlıdır. O, həmin papiruslari diqqətlə oxuduqdan vəaraşdırmalar apardıqdan sonra belə yazır:“Adi bir xristyanın xristyanlığın yaranması barəsindəki nəzəriyyəsibelə ola bilər ki, Məsih öz xeyir xəbərini və bəşarətinin təbliğetdi, Məsih və nic<strong>at</strong> verən şəxs kimi öldü, ölülər arasında qalxaraqyenidən dirildi, xristyan kilsəsini yar<strong>at</strong>dı və sonda həvarilərin fəaliyyətiilə həmən kilsələr bütün dünya boyu genişlənməyə başladı.Eləcə də, adi bir xristyanın nəzərini öyrənsək onun nəzərincəİsanın irsi şəkildə yəhudi mədəniyyətinin davamçısı olan bir Yəhudiolduğunu bildirər. Bundan əlavə elçilərin İsanın bəşarətindən vəmüjdəsindən xüsusi nəticələr çıxartdığını, onun təlimlərindən yararlandıqlarını,onların İsanın həy<strong>at</strong>da olduğu zaman ondan gördüklərinivə eşitdiklərini, sonda özlərinin şəxsi təcrübələrindən istifadə etməkləonun xilaskar, bəşər formasında Tanrı və Allahın oğlu olmasınıanlamaları kimi məsələləri deyə bilərlər.Hər halda, adi bir xristyan xristyanlıq əqidə və etiqadını beləbəyan edə bilər, amma bu etiqadların bir əksəriyyətinin xristyanlıqdanöncə də mövcud olması və bir çox etiqadların özəklərinin müqəddəskitabda mövcud olmaması onun zehninə gəlməz.Adi bir xristyanın bilmədiklərini alim bilir və bu biliklər də ondanibarətdir ki, Məsihin zamanında və ondan sonra bütpərəstlərinöz Tanrıları sahəsində xüsusi inancları və etiqadları var idi. Həminetiqadlar Tanrılarına verilən adlardan ibarət idi və buna bənzər məsələlərxristynalıqda da mövcuddur. Mitra bəşəriyyətin xilaskarı idivə eləcə də,Temmuz, Edonis və Osiris. Sonda xristyanlığa da daxilolan Məsihin Fadi olması Yəhudi etiqadlarından biri deyildi və Fələstindəolan ilk xristyanlar da ona inanmırdılar.Yəhudilərin və Yəhudi əsilli xristyanların intizarında olduqlarıxilaskar Məsiha Allahın oğlu deyildi. O, Allah tərəfindən göndərilənpeyğəmbər idi. O, öz qanıyla başqalarının günahlarını yumamalı idivə yer üzərində xristyan hökuməti yar<strong>at</strong>maq yolu ilə insanları xilasetməməliydi. Yəhudi əsilli xristyanlar onların göylərə daxil olmalarınaicazə verən xilasa göz dikməmişdilər. Onlar yer üzərində yeni quruluşyaradacaq xilasın olacağına inanırdılar və bu onların yeganə218
tələbi idi. Onlar eyni ruhun fani olmamasına və əbədi mövcudluğunada inanırdılar.Bütpərəstlərin Məsihanın mövcudluğuna olan inamı İsanın “XilaskarTanrı” olması əqidəsinin meydana çıxmasından sonra yarandı.Bu etiqad ondan öncə mövcud olan Mitra anlayışı ilə tam üst-üstədüşür. Eləcə də, 25 dekabr Mitranın dünyaya gəldiyi gündür və sonralarbu gün xristyanlar tərəfindən dəyişdirilərək İsanın doğum günükimiqeyd olunmağa başladı. Qeyd etmək lazımdır ki, Yəhudilərinistirahət günü saydığı, Musanın şəriət kitabında Allah tərəfindənmüəyyənləşdirilən və müqəddəs günə çevrilən “Səbt”, yəni şənbə günüdə Mitraizm düşüncələri və etiqadlarının təsiri altında bazar gününə,yəni “Sunday”-ə, “F<strong>at</strong>eh Günəş gününə” dəyişdirildi.Xristyanlığın kəskin şəkildə yayıldığı zaman Aralıq dənizi hövzəsindəbakirə ana və onun insanların günahlarının bağışlanılması yolundaqurban verilməsi etiqadının mövcud olmadığı yer yox idi.Ümumilikdə yer ilahələrdən biri idi və hər bahar fəslində yenidən bakirəolurdu. Onun övladı yerin meyvəsi kimi qəbul olunurdu və oölmək üçün dünyaya gəlirdi. Ölən kimi də yerdə dəfn edilirdi və onuntoxumları yeni meyvənin əsasına çevrilirdi. Bu “bitmək əfsanəsi”azadlığa ç<strong>at</strong>dıran Tanrı və qəmgin ana hekayələrini olduqca böyükməharətlə meydana çıxartdı.Fəsillərin yer üzərində gəzməsi göylərin bənzər gəzməsi iləəlaqələndirilirdi. Belə bir etiqad da mövcud idi ki, qütb ulduzu şərqtərəfdə yeni günəşin çıxmasını elan edəndə, bakirə ilahə ulduzu kimitanınan qız bürcü göyün şərq hissəsində görsənməyə başlayır, qızbürcünün ulduzlarının arasında üfüqi xəttin yaranması günəş tərəfindənhədiyyə edilən bakirə ananın rəmzi kimi qəbul olunur. Beləliklədə, yer əfsanəsi səma əfsanəsi ilə qarışdı. Bu iki düşüncə tərzi qədimdövürlərin həqiqi və uydurma qəhrəmanları ilə qarışdı özünü fədaedən qəhrəman hekayəsi meydana çıxdı.Həzrət İsanın dünyaya gəldiyi yer kimi hesab olunan mağaradaha öncələr Horosun dünyaya gəldiyi yer kimi tanınırdı. Horos böyüyəndənsonra Osiris kimi tanınmağa başladı və o da öz qövmünün219
azadlığı yolunda ölmək taleyinə məhkum olunmuşdu. İzis “Qəmginana” idi. Ümumiyyətlə fəda verilmək üçün bir çox insanlara müxtəlifqədim yazılarda rast gəlmək olar və bu məsələ bir çox yazıçılar tərəfindənşərh edilmişdir. Belə açıqlamalar və şərhlər yazan yazıçılaranümunə olaraq Freyzer və onun “Qızıl budaq” (The Golden Bough)və Yunan-Roma ədəbiyy<strong>at</strong>ı sahəsində əvəzsiz alim olmuş ProfessorJilber Morini misal çəkmək olar.Bu sahədə bir çox adət-ənənələr mövcud idi və sonralar həminadət-ənənələr xristyanlığın adətləri kimi tanındı. Sonuncu şam yeməyiəslində Mitraizmə aiddir və sonralar bu təfəkkürün təsiri altındaxristyanların sonuncu şam yeməyi məsələsi yarandı. Adət-ənə-nələrdənəlavə bir çox etiqadlar belə, o cümlədən “Keçi qanı” (Öküz vəBuğa) etiqadı da Mitraizimdən götürülmüşdür. Təkcə dini adət-ənənələryox, hətta bir çox əxlaqi məsələlər də xristyanlığı qəbul etmişşəxslərdən əldə edilirdi.Xristyanlıqla bütpərəstlik arasındakı əlaqə o qədər sıxdır ki,bunları ayırmaq mümkün deyildir. Əgər yəhudilik əsasında qurulmuşxristyanlıq məfhumu mövcud olmuşdursa da hal-hazırda mövcudolan xristyanlıq qeyd olunan prinsiplər üzərində qurulmamşdır. Yənimüasir xristyanlıq əsil xristyanlıqdan o qədər də təsir almamışdır.Qeyd etmək lazımdır ki, İsa öləndən sonra çox nadir hallarda ona“Müəllim” deyə müraciət olunurdu. O artıq Məsih, xilaskar və xristyanlarınağası olmuşdur.”Kitabın müəllifi əlavə edir:“Yəhudi xrityanların fəda olmaq və qurban edilmək məsləyinəinanan digər rəqiblərindən daha üstün olmasının və bu rəqabətdənqalibiyyətlə çıxmasının yeganə səbəbi Paul olmuşdur. O bütpərəstliyinbütün incəliklərini bilən, sonradan yəhudiləşmiş Yunanıstanlı müqəddəsidi. Onun müxtəlif tərkiblər yar<strong>at</strong>maqda xüsusi istedadı varidi. Pavel İsrail düşüncələrini Afina düşüncələri ilə, Urşəlim məbədiniMitraistləri qurban kəsdiyi məkanla və Eseni firqəsinin Yəhvəsi-220
ni tanınmamış Aropaqos 1 dağı ilə peyvənd etməyibeynində canlandırırdı.2 Həzrət İsanın (ə) ləqəblərindən biri Kəlmədir (Logos) və bu adqədim Yunan fəlsəfəsindən götürülmüşdür. Xristyanlar daha çox Yühənnaİncilinə istinad edərək Allahın kəlməsinin İsada yaşamasına vəonun bu kəlməni daşıya biləcək yeganə şəxs olduğuna inanırlar. Yəni,Allahın hər şeyi onun vasitəsilə yar<strong>at</strong>dığı əzəli sözü insan övladıolan İsada təcəssüm tapmış və insanlar arasında qalmışdır. İsada yerləşdirilmişəbədiyyət kəlməsi insan formasına düşmüşdür və həmənkəs digər insanlar kimi çörək arxasınca gedərək həy<strong>at</strong>ını yaşayırdı,qohumları, dostları var idi və digər insanlar kimi həy<strong>at</strong>ın əzab-əziyyətlərinəq<strong>at</strong>laşırdı.19-2. Xuda, xudavənd (Rəbb) və Allahın oğluİslam dinində “Xuda” (Ərəb dilində “İlah” və İngilis dilində“God” mənasını verir) sözündən istifadə etmənin xüsusi əhəmiyyəti,eyni zamanda məhdudiyyəti vardır və başqa dinlərdə buna bənzərhalla rastlaşmaq mümkün deyildir. Məsələn, müasir Tövr<strong>at</strong>da beləqeyd olunur: “Və Xudavənd Musaya dedi: “Bax, mən səni Fironunüzərində Xuda etdim və qardaşın Harun sənin peyğəmbərin olacaq.(Xuruc 7:1)Sadaladığımız misallar “Xuda” sözü üçün nəzərdə tutulmuşdur,amma “Xudavənd sözü (Ərəb dilindəki Rəbb və İngilis dilində Lordmənasını verir) həm yaradan, həm də yaradılmışa aiddir. Elə bu səbəbdəndə, Həzrət Yusif (ə) bu sözdən Misirin fironuna müraciətdədə istifadə edir:يَا صَاحِبَيِ الس ِّجْنِ أَم َّا أَحَدُآُمَا فَيَسْقِي رَب َّهُ خَمْراً وَأَم َّا الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْآُلُ الط َّيْرُ مِن ر َّأْسِهِقُضِيَ الأَمْرُ ال َّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ وَقَالَ لِل َّذِي ظَن َّ أَن َّهُ نَاجٍ م ِّنْهُمَا اذْآُرْ ِني عِندَ رَب ِّكَ فَأَنسَا ُهالش َّيْطَانُ ذِآْرَ رَب ِّهِ فَلَبِثَ فِي الس ِّجْنِ بِضْعَ سِنِي َن (42)وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَم َّا جَاءهُ الر َّسُولُقَالَ ارْجِعْ إِلَى رَب ِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ الن ِّسْوَةِ اللا َّتِي قَط َّعْنَ أَيْدِيَهُن َّ إِن َّ رَب ِّي بِكَيْدِهِن َّ عَلِيمٌ(50)(41)1 “Mars dağı” , Elçilərin əməlləri, 17:16-232 Davies, A. Powell, The Meaning of the Dead Sea Scrolls, New York: New AmericanLibrary, 1956, pp.89-91221
“Ey iki zindan yoldaşım! (Yuxularınızın mənasına gəldikdə) sizinbiriniz yenə ağasına şərab içirdəcək, digəriniz isə edam olunacaq,quşlar da onun başından (dimdikləyib) yeyəcəklər. Haqqında soruşduğunuziş belə həll edilmişdir!” (Birinizin həbsdən azad edilməsi, obirinizin asılması barəsində fərman verilmişdir!)” (ayə41) “(Yusif)bu iki nəfərdən nic<strong>at</strong> tapacağını yəqin etdiyi kimsəyə (şərabpaylayana)dedi: “Ağanın yanında məni də yada sal!” Lakin Şeytan ona ağasınınyanında (Yusifi) yada salmağı unutdurdu və buna görə də o(Yusif) bir neçə (yeddi və ya on iki) il zindanda qaldı.” (ayə 42)“Bunları eşidən) hökmdar: “Onu mənim yanıma gətirin!” – dedi.(Onun göndərdiyi) elçi (Yusifin) yanına gəldikdə o: “Ağanın yanınaqayıdıb soruş ki, (Züleyxanın məclisində) əllərini kəsən o qadınlarınməqsədi nə idi? Həqiqətən, Rəbbim onların məkrini biləndir!” (ayə50) (Yusif surəsi, ayələr 41,42 və 50) Bu söz ağa və sahib mənasınıverir.Xristyanların əksəriyyəti (tezliklə diqqətinizə ç<strong>at</strong>dıracağıq)Həzrət İsanı (ə) həqiqi və qədimdən mövcud olan Tanrı bilirlər,amma Əhdi-Cədiddə istifadə olunan “Rəbb” sözü “Ağa” mənasınıkəsb edir və bu sözün leksikonda çox da istifadə olunmamasına baxmayaraqilahiliklə heç bir əlaqəsi yoxdur. Çünki, həmən söz Əhdi-Cədidin Yunan dilində olan mətnində Həzrət İsadan (ə) savayı digərinsanlar üçün də istifadə olunmuşdur və ağa, sahib kimi tərcüməedilmişdir.Kübar ləqəb kimi istifadə olunan “Allahın oğlu” ləqəbi müxtəlifdinlərdə peyğəmbərlər və möminlərə müraciət kimi istifadə edilirdi.Allahın Həzrət Süleyman (ə) barəsində buyurduğu kəlamda beləyazılmışdır: “Onu seçdim ki mənim oğlum olsun və mən də onun<strong>at</strong>ası” (Günlərin tarixi, birinci kitab, 28:6) Bəni-israil barəsində isəbelə buyurulmuşdur: “Xudavənd belə deyir: “İsrail mənim oğlumdurvə ilk övladımdır” (Xuruc 4:22) Dörd İncildə və Əhdi-Cədidin müxtəlifkitablarında bu termin dəfələrlə təkrar olunmuşdur. Məsələn, busöz Həzrət İsadan (ə) nəql olunmuşdur:222
“Mən sizə düşmənlərinizlə məhəbbətlə davranmağınızı, sizə lənətedənlərə bərəkət istəməyi, sizə nifrətlə yanaşanlara ehsan istəməyi,sizi söyən, təhqir edən və nalayiq sözlər deyənlərə xeyirli dualaretməyi tapşırıram. Çünki, bu yolla göydəki <strong>at</strong>anız üçün oğul olabilərsiz. Çünki, günəş öz şüalarını həm yaxşıların, həm də pislərinüzərinə bərabər olaraq salır, Yağış isə adil insanlarla zalım insanlarınüzərinə bərabər şəkildə yağır” (M<strong>at</strong>ta 5:44-45)Dördüncü İncilin yazıçısı olan Yühənna Həzrət İsa (əs)-a imangətirənlər barəsində belə yazır:“Amma onu qəbul edən kəslərə Allahın övladları olmaq üçüngüc verdi, yəni onun adına iman gətirən hər bir kəsə.” (Yühənna1:21)Qurani Kərimdə isə bu barədə belə buyurulmuşdur:وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالن َّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ الل َّهِ وَأَحِب َّاؤُهُ......“Yəhudilər və xaçpərəstlər dedilər: “Biz Allahın oğulları vəsevimliləriyik..” (Maidə surəsi, ayə 18) 1İslam dinidə də, “Yədullah”, “Beytullah” , “Alullah” və sair bəzitəntənəli ləqəblər mövcud olmasına baxmayaraq “Allahın oğlu” ləqəbindənistifadə təmamilə qadağan olunmuşdur. Çünki, bu ləqəb kitabəhlinin yolunu azması ilə nəticələndi. İkinci bir qadağa isə “Raina”sözünə qoyulmuşdur və Qurani-Kərimin Bəqərə surasi ayə 104-də bubarədə söz açılmışdır:يَاأَي ُّهَا ال َّذِينَ ءَامَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌأَلِيمٌ“Ey iman gətirənlər! “Raina” deməyin (bu söz ərəb dilində “biziqoru”, “bizdə gözün olsun”, “bizə bax”, “bizi gözlə”, “bizə qayğı vəehtiram göstər”, mənalarında işləndiyi halda, ibrani dilində yuxarıdakımənalarla yanaşı, “bizə çobanlıq et”, “bizim çobanımız”; “aysəfeh” mənalarında da işlədilir. Yəhudilər həmin sözdən Peyğəmbərəqarşı bir istehza vasitəsi kimi istifadə edirdilər), “unzurna” söyləyin!(Allahın hökmünü) eşidin! Kafirləri şiddətli əzab gözləyir.”1 Eləcə də son əsrdə Hindistan inqilabının rəhbəri olan Qandi əzab-əziyyətlərə düçarolmuş Nəcis təbəqəsinin ürəyini almaq üçün onları “Allahın övladları” adlandırdı.223
19-3. Məsihin İncillərdəki ilahiliyiXristyanların və tədqiq<strong>at</strong>çıların nəzərincə üç İncil Yühənnanınİncilinən bir neçə on il öncə qələmə alınmışdır. Yühənna İncili təxminən100-cü ildə, yəni Paulun ölümündən təxminən 30 il sonra, onunfikirlərinin və düşüncələrinin insanlar arasında yayılmasından sonrayazılmışdır. Üç oxşar İncilin və eləcə də, Yühənna İncilinin məzmunubarəsində müqayisəli araşdırma işləri aparsaq aydın şəkildə üçoxşar İncilin Həzrət İsa (ə) barəsində heç bir şişirtməyə yol verməməsininşahidi olarıq. Amma bu İncillərdən bir neçə on il sonraqələmə alınmış Yühənna İncili O Həzrətin İlahiliyi kimi şişirdilmişmətləblərlə doludur. Məsələn, Yühənna İncilində belə qeyd olunmuşdurki, Yəhudilərin İsa ilə müxalifət etməsinin əsas səbəbi O Həzərtinözünü Allah bilməsi olmuşdur. (Yühənna 10:31-38)Hər dörd İncildə Həzrət İsadan (ə) nəql olunmuş sözlərdə OHəzrətin dəfələrlə “Mənim Allahın” deyə Allaha müraciət etməsiqeyd olunmuşdur. Məsələn, Yühənna İncili 20:17-də bu sözləri oxuyuruq:“Mənim <strong>at</strong>am və sizin <strong>at</strong>anızın, mənim Allahım və Sizin Allahınızınyanına gedirəm.” Eləcə də, O Həzrətin Allahın dərgahına olannamaz və ibadətlərini qeyd olunmuşdur. O Həzrətin həbs olunmamışdanöncə Allah münac<strong>at</strong>ı dəfələrlə təkrar olunmuşdur və M<strong>at</strong>ta 27:46-da və Mark 15:34-də bu sözləri fəryad çəkərək demişdir: “İlahi, İlahi,niyə məni .....?”19-4. Müqəddəs ÜçlükXristyanların müqəddəs kitabında “Üçlük və yaxud müqəddəsüçlük” sözü mövcud deyildir və bu sözdən ilk dəfə 180-ci ildə istifadəedilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, xristyanların nəzərinə əsasənƏhdi-Cədiddə üçlük məfhumunun kökləri artıq hiss olunmaqdadır vəM<strong>at</strong>ta İncilinin sonunda xaç suyuna salınma hüququnun bağışlanılmasıbarəsində vuruğulanmış söz bunu açıq şəkildə bəyan edir: “OnuAta, oğul və müqəddəs ruhun adı ilə xaç suyuna salın.”Əhdi-Cədidin yazıçıları Allahı “Ata” kimi qeyd etməyi bir cüradət kimi qəbul etmişlər. Qeyd etmək lazımdır ki, bu termin Yəhudi-224
likdən gəlmişdir. İncillərdə qeyd olunduğuna əsasən, İsa (ə) öz şagirdlərinəöz dualarında Allaha “Səmavi Ata” kimi müraciət etməyitapşırmışdır. (M<strong>at</strong>ta 6:9) Həzrət İsa (əs) belə buyururdu: “Mənim<strong>at</strong>am və sizin <strong>at</strong>anızın, mənim Allahım və Sizin Allahınızın yanınagedirəm.” (Yühənna 20:17)Müqəddəs Ruh Əhdi-Cədiddə çox vaxt “Allahın ruhu” kimiqeyd olunmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, xristyanlıqda istifadə olunan“müqəddəs ruh” məfhumu ilə islam dinindəki “Müqəddəs ruh”məfhumu arasında fərq mövcuddur. Xristyan ənənəsi və müqəddəskitablar nöqteyi nəzərindən Müqəddəs Ruh Allahın mələyi olan Cəbrail(ə) və yaxud Allahdan ayrı olan digər məxluqlardan hər hansı birideyildir. Xristyanların nəzərincə Müqəddəs Ruh insanların qəlbində,ümumiyyətlə dünyada yaşayan və müxtəlif əməllər edən Allahın özüdür.O Allahın dünyadakı fəaliyyət göstərən bacarıqlı varlığıdır vəİsanı anası Məryəmin qarnında yerləşdirən də o özü olmuşdur. Birməsələni də qeyd etmək lazımdır ki, İncil kitablarında Müqəddəs Ruhgöyərçin formasında çəkilmişdir. O, İsanın (ə) İordaniy çayında qüslalmasından sonra ona nazil oldu, onun daxilində yerləşdi və sınaqdançıxarmaq üçün səhraya apardı. Müqəddəs Ruh xristyanlıq cəmiyyətinihidayət edir, təlimləndirir, Allahın sirlərini bəyan edir və müqəddəskitabların yazıçılarına ilham verir.Zaman ötdükcə və kilsənin keçdiyi tarix ərzində xristyanlar Allahınüç növ təbiətinin bir sirr olduğu və onu insanın bəyanına sığabilməyəcəyi iddiasını irəli sürdülər. Xristyan yazıçılar, ariflər, sufilərvə mütəfəkkirlər Əhdi-Cədidin köməkliyi ilə Allahın z<strong>at</strong>ına aid olanməsələlərin bəzilərini anlamaq sahəsində göstərdikləri səylərinə baxmayaraqheç bir nəticə əldə etmədilər və müqəddəs üçlük məsələsiüzərində dayandılar.Xristyan mütəfəkkirlər illər boyu müqəddəs üçlük barəsindəmövcud olan sirri açıqlamaq məqsədilə öz dövrlərinin və zamanlarınınfəlsəfi məktəblərindən və məfhumlarından yararlandılar. Papalarvə kilsə şuraları bu açıqlamaların bəzilərinin düz və bəzilərinin səhvolduğunu bildirdilər.225
Xristyanların Müqəddəs Ruhun kilsəni hidayət etməsinə inandıqlarıüçün onlar öz imanlarına istinad edərək müqəddəs üçlüyünsirrinin yalnız papaların, kilsə şuralarının, mütəfəkkirlərin və sufilərinköməkliyi ilə inkişaf yolunu davam etdirəcəkdir. İlk kilsə şuraları təkAlahın üç üqnumu var. Üqnum Yunan sözü olaraq yol mövcuddur mənasınıkəsb edir. Buna əsasən də, üç Üqnum Allahın varlığı və əməlisahəsində üç yolun və təzahürün mövcud olması mənasını daşıyır.Ərəb dilli xristyan yazıçılar müqəddəs üçlük məfhumunu ç<strong>at</strong>dırmaqməqsədilə Yunan dilində olan “Üqnum” sözündən istifadə etdilər.Bu sözün l<strong>at</strong>ın dilindəki qarşılığı “Persona”-dır (təzahür mənasınıkəsb edir).19-5. Müqəddəs üçlüyü əlavə etmək məqsədilə Əhdi-Cədidintəhrif olunmasıƏhdi-Cədid kitabında müqəddəs üçlüyün mövcudluğuna dəlalətedən heç bir məsələ yoxdur və “Ata, oğul və müqəddəs ruh” kəlmələri(M<strong>at</strong>ta 28:19) bu kəlmələrlə tanışlığı olmayan insanların zühnindəbelə bir duyğu yar<strong>at</strong>mır. Yəni bu məsələ istər Əhdi-Ətiqdə vəistərsə də Əhdi-Cədiddə min dəfələrlə qeyd olunmuş tövhid məsələlərinikölgədə saxlaya bilməz. Necə ki, Qurani-Kərimin ayələrində“Allah, Peyğəmbər və Məleykələrin” bir yerdə qeyd olunması müqəddəsüçlük mənasını kəsb etmir.Əhdi-Cədiddə müqəddəs üçlüyü sübuta ç<strong>at</strong>dıracaq dəlillərinmövcud olmaması cahil insanları insanlar tərəfindən hazırlanmış bukitabda təhriflər etməyə və müqəddəs üçlük anlamını ora əlavə etməyəvadar etdi. Onlar bunu həy<strong>at</strong>a keçirmək üçün İncilin möhkəmməzmunlu hissələrinə əl vura bilmədilər. Buna görə də, Yühənnanınbirinci məktubuna müraciət etdilər (5:7-8) və “Ata, Oğul və Müqəddəsruhun” birliyi barəsində qeyd olunmuş sözləri oraya əlavə etdilər.Bu sahədə mövcud olan əlyazma İncilləri bir-biri ilə müqayisə etdikdəvə hansı əlyazmalarda mövcud olmasını və hansı əlyazmalardamövcud olmamasını yoxladıqda həmən dəyişikliklərin İncilin ən sonqələmə alınmış əlyazmalarında mövcud olmasının şahidi ola bilərik.226
19-6. Xristyanlıqda günah məfhumuXristyanların iddia etdiyi kimi Həzrət İsanın (ə) bəşəriyyətingünahlarının qurbanına çevrilməsi məsələsi günahın məcazi mənadaşımasını və az əhəmiyyət daşımasını kəsb etmir. Əksinə tam surətdəşəfaətçi olmaq mənasını daşıyır və tövbənin qəbul olunması və günahlarınbağışlanılması üçün bundan savayı başqa yol yoxdur. Onlarıninanclarına əsasən günah ruhun ölümüdür və onlar günahlarımüxtəlif dəstələrə bölürlər. Qeyd etmək lazımdır ki, xristyanlıqdakıdini əhkamların əksəriyyəti əxlaqi əhkamlardır və ibadət əhkamları(donuz ətinin haram olması kimi) demək olar ki mövcud deyildir.Biz müsəlmanlar üçün xristyan ölkələrində günahların miqdarımüsəlman ölkələrindəki günahlardan daha çox olması adi haldır.Qeyd etmək lazımdır ki, bir müsəlmanın mühafizəkar və liberalist baxışıbu sahədə çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bəzilərinin nəzərincəqərblilərin hicabsızlığı onların iffətsizliyi və bütün fəsadların mənşəyidir.Amma bəzilərinin nəzərincə isə bu bir növ adətdir. Üçüncüdəstənin nəzərincə isə, “İbadət insanlara xidmət göztərməkdən savayıbir şey deyildir” və onların müsbət tərəflərindən nəticə çıxarırlar.Xristyanların nöqteyi-nəzərindən günahın nə məna daşımasını ilkolaraq liberalist cəhətdən araşdıraq. Liberalist xristyan nöqteyi-nəzərindənən mühim günah əxlaqi günahlardır və həftədə bir dəfə ibadətetmək kifayət edər. Amma qeyd etmək lazımdır ki, bütün cəmiyyətlərdəolduğu kimi xristyanların da arasında daha mühafizəkar insanlarmövcuddur. Məsələn, Ortodoks ruhanilər üzlərini qırxan k<strong>at</strong>olikruhanilərə etiraz edirlər və deyirlər ki, Tövr<strong>at</strong>da (Lavilər 19:27) buəmələ qadağan qoyulmuşdur.20. Yeddi müqəddəs adətXristyanların nəzərincə ölülər arasından qalxan və yenidən dirilənMəsih xristyan cəmiyyətində yaşayır və həmişə də xristyanlarladır.Eləcə də, O Həzrət Fələstində yaşadığı illər boyu həy<strong>at</strong>a keçir-227
diyi yaxşı işləri davam etdirir. Məsihin aşkar olunmayan əməlləri kilsəhəy<strong>at</strong>ında müxtəlif dini adət-ənənənin köməkliyi ilə aşkar olunur.Başqa sözlə desək, belə bir dini mərasimdə iştirak edən bir xristyanbu əməli ilə ölülər arasından qalxaraq yenidən dirilmiş və xilaskarlıqladolu olan İlahi feyzə ç<strong>at</strong>mış Məsihin görüşünə getdiyinə inanır.Bütün xristyanların hamılıqla qəbul etdiyi iki əsas dini adətlərdənbiri xaç suyunda qüsl almaq və sonuncu şam yeməyidir. K<strong>at</strong>olikvə Ortodoks xristyanlar bu dini mərasimlərə daha beş dini mərasimiəlavə edirlər və bütün dini mərasimlərin sayı yeddiyə ç<strong>at</strong>dırırlar. Protestantlardini mərasimlərin sayında ixtilaflı nəzərlər söyləyirlər. Ammaonların əksəriyyəti iki dini mərasimi, yəni xaç suyunda qüsl almanıvə sonuncu şamı qəbul edirlər. Kuykirlər və Xilas ordusu kimi bəziProtestant kilsələri bu dini mərasimlərin hüç birini qəbul etmirlər.20-1. Xaç suyunda qüslBütün xristyanlar üçün ən əsas və ən birinci dini mərasim xaçsuyuna salınmadır. İnsan xaç suyunda qüsl almaqla xristyan cəmiyyətinədaxil olur və kilsənin daimi məmuriyyətini öz üzərinə götürür.Bu məmuriyyət İsanın vasitəsilə ilə Allah yolunda yaxşı işlər görməksahəsində and içməkdən ibarıtdir. Hər bir xristyanın nəzərincə xaçsuyunda qüsl almaq İsanın həy<strong>at</strong>ının və ölümünün bütün təsirləriniəta edən vasitədir. Hər bir xristyan xristyan cəmiyyətinə daxil olandacəmi bir dəfə xaç suyunda qüsl alır.Fars və Ərəb dillərində xaç suyunda qüsl almaq üçün Təmidsözündən istifadə olunur və bunu həy<strong>at</strong>a keçirmək üçün yumaq və suyaçəkmək lazımdır. (Təmid Sam dillərindən mənşə almışdır və “Dikəltməkvə ayağa qaldırmaq” mənasını verir) Bəzi kilsələrdə mövcudolan adətlərə əsasən suyu başına tökməklə xaç suyunda qüsl almahəy<strong>at</strong>a keçirilir. Başqa kilsələrdə isə hər bir insanın xaç suyunda qüslalması üçün şəxs təmamilə suyun altına girməlidir. Belə kilsələrdə insanlarınxaç suyuna salınması üçün təbiət qoynunda yerləşən çaylaravə göllərə aparırlar. Xaç suyuna salınanda keşiş M<strong>at</strong>ta İncilinin sonundangötürülmüş bu sözləri oxuyur: “Ata, oğul və müqəddəs ruhun228
adı ilə xaç suyuna salıram”. Bəzi protestant kilsələrində yalnız İsanınadı ilə xaç suyuna salırlar. Uşaqların xaç suyuna salınması zamanıadətən bir şəxs dini adətlərinə uyğun olaraq uşağın xaç suyuna salınmasıöhdəçiliyini öz üzərinə götürür. Bu şəxsi “Xaç <strong>at</strong>ası” (godf<strong>at</strong>her)və yaxud “Xaç anası” (godmother) adlandırırlar. Valideynlərinvəf<strong>at</strong>ından sonra və yaxud onların övladlarına laqeydlik göstərəcəyitəqdirdə xaç <strong>at</strong>ası və yaxud xaç anası həmən uşaqların tərbiyəsiniöz üzərinə götürür.20-2. Təsdiq (İmanın sabit olunması)Xristyanın həy<strong>at</strong>ının inkişafının və ilahi həqiqətə ç<strong>at</strong>masınınikinci mərhələsi “Təsdiq” adlandırılır. Birinci mərhələsində (yəni xaçsuyunda qüsl almaq) günahlardan xilas olmaq məsələsinə təkid edilir.Yəni, bu mərhələdə Allah günahkar insanlarla barışır və onu iman,itaət üzərində qurulmuş həy<strong>at</strong>a tərəf çağırır. Amma ikinci mərhələdə(yəni təsdiq mərhələsində) Allahın İsa (ə) vasitəsilə bəşəriyyət üçünyar<strong>at</strong>dığı hər bir şeyə şəhadət vermək və bu ağır missiyanın öhdəsindəngəlmək üçün Müqəddəs Ruhdan kömək istəmək məsələsi üzərindətəkid göstərir. Çünki, xilas olmaq yalnız günahların bağışlanmasıməsələsi ilə məhdudlaşmır və İsanın missiyasını davam etdirmək vədünyanı Allahın iradəsinə uyğun olaraq dəyişdirmək də buna şamilolunur. Təsdiq əsil xristyana layiq cəmiyyətdə müxtəlif məsuliyyətlərinöhdəsindən bacarıqla gəlmək istəyən insana yeni güc bəxş edir.Təsdiqi ya yepiskop, ya da onun canişini əta edir və bu dini mərasiminəsası həmən könüllü şəxsə müqəddəs yağla məsh çəkməkdənibarətdir. Bu dini mərasimdə aşağıdakı sözlər deyilir: “Müqəddəs ruhuqəbul et ki Məsihə şəhadət verə biləsən.” Müxtəlif kilsələrdə qeydolunmuş dini mərasim əsnasında deyilən bu sözdə müəyyən miqdardafərq ola bilər, amma ümumi məna dəyişməz olaraq qalır.Kilsəyə daxil olmaq istəyən şəxs həddi-büluğa ç<strong>at</strong>mış şəxs olmalıdırvə xaç suyunda qüsl almaqla təsdiqə ç<strong>at</strong>manı bir dini mərasiminiki mərhələsi kimi eyni zamanda həy<strong>at</strong>a keçirtməlidir. Əgərhəmən şəxs uşaqlıqda xaç suyunda qüsl almış olarsa təsdiq məsələsi229
13-16 yaşınadək təxirə salınır. Bəzi protestant kilsələrində uşaqlarıxaç suyuna salmırlar və belə iddia edirlər ki xaç suyuna salınan şəxsinİsanın davamçısı olması məsələsindən xəbəri olmalıdır və bunudüşünülmüş şəkildə qəbul etməlidir.20-3. Xristyan evliliyiXristyanlar evliliyi dünyəvi iş kimi qəbul edilmir. Çünki, evlilikvə ailə qurmaq Allahın bəşəriyyətə göstərdiyi məhəbbət nümunəsidir.Evlilik iki şəxsin qarşılıqlı sədaqət və anlamla dolu müştərək həy<strong>at</strong>abaşlamaq üçün məhəbbətinin birləşməsidir. Evlilik zamanı hər ikitərəf nəslin artırılması, övladların iman və məhəbbət dolu mühitdətərbiyələndirilməsi və təhsilləndirilməsi sahəsində Allah qarşısındaand içərək məsulləyət qəbul edir. Elə bu səbəbdən də, xristyanlarevliliyi Allahın insanla rəftarı tərzi üçün insani rəmzlərdən biri kimiqəbul edirlər. İnsanları sevən Allah-Taala onların işlərində yardımçıolur və verdiyi vədlərinə xilaf çıxmadan həy<strong>at</strong>a keçirir. Xristyanlarailə qurarkən kişi ilə qadının birləşməsini Allahın insanlara olan məhəbbətininvə Məsihin öz şagirdlərinə olan sevgisinin nişanəsi kimiqəbul edirlər və bu ağır məsuliyyəti öz üzərlərinə götürürlər. Elə busəbəbdən də, xristyanlar evliliyi ömür boyu davam edən məsuliyyətvə öhdəçilik kimi qəbul edirlər, boşanmaq və yeni həy<strong>at</strong> yoldaşı iləailə qurmaq kimi məsələlərlə tam müxalifdirlər.K<strong>at</strong>olik və Ortodoks ruhanilər (özlərinə Həzrət Məsihin davamçılarıetmək sahəsində heç bir maniələrlə üzləşməmək üçün) ailə həy<strong>at</strong>ıqurmamalıdırlar və evlilik, yaxud imtina dini adətlərindən biriniseçməlidirlər. Amma bəzi istisnalar da mövcuddur və onlardan biribundan ibarətdir ki, Ortodoks kilsəsində ailə qurmuş şəxs keşiş olabilər, amma onun yepiskop dərəcəsinə yüksəlməsi mümkün deyildir.Protestantlar xristyan ruhanilərinin ailə qurması məsələsi ilə müxalifdeyillər və Lüter özü də ailə qurmuşdu.İstər k<strong>at</strong>olikləri, istərsə də Ortodoksların rahib və rahibələri ailəhəy<strong>at</strong>ı qurmamalıdırlar. Protestantlıqda rahiblik anlamı demək olar kimövcud deyil.230
Belə insanlar cinsi ehtiyaclarını öldürmək üçün oruc tutub, müxtəlifdualar edirlər. Qədim zamanlarda isə rahiblər özlərini axtalayırdılar.K<strong>at</strong>olik ruhanilərinin mücərrədliyə üz tutmaları həmən kilsəninproblemlərindən biridir və bu məsələ böyük rüsvayçılıqların yaranmasınasəbəb olmuşdur.20-4. İmtina (Yaxud ruhaniliyin müqəddəs dərəcələri)İmtina dini mərasimindən sonra insan öz həy<strong>at</strong>ını xristyan cəmiyyətinəxidmət göstərməyə və beləliklə də, bütün bəşəriyyətə xidmətgöstərməyə vəqf edir. Ruhanilərin əsas dərəcələri üçdür:1. Yepiskop: O, Yepiskopun sahəsi adlanan müəyyən olunmuşsahədə və ərazidə Məsihin nümayəndəsidir. Yepiskop Məsihin əvəzinətəlimlər keçir, müxtəlif ibadət mərasimlərinin idarə edilməsini özüzərinə götürür və bu yolla xristyan cəmiyyətinə xüsusi xidmətlərgöstərir. Yepiskop sözü Yunan dilindəki “bishop və epikopos” sözlərindənyaranmışdır və “Nəzarətçi” mənasını kəsb edir.2. Keşiş: O, Yepiskopun müavinidir və dəstə şəklində qeydolunmuş üç işi həy<strong>at</strong>a keçirməkdə ona yardımçı olurlar. Keşiş sözüSüryani dilindəki “Qeşiş” sözündən götürülmüşdür. Yunan dilindəki“Presbyter” sözündən alınmış “Priest” sözü (Ərəb dilindəki şeyx sözükimi) “Pir” mənasını verir. 13. Rahib yaxud Şəmmas: O Allah kəlamının təbliği ilə məşğulolur, səfil və ehtiyaclı insanların, yaşlıların, xəstələrin və zavallı şəxslərinköməyinə gedir. Şəmmas ləqəbi Süryani dilindən götürülmüşdürvə Yunan dilindəki “Diakonos” sözündən alınan “Deacon” sözü “xidmətçivə xadim” mənasını kəsb edir.Kilsədə istifadə olunan digər adlar, o cümlədən Papa, P<strong>at</strong>riarx,arxoyepiskop, kardinal, misyö və sair müəyyən edilmiş vəzifələrüçün nəzərdə tutulmuşdur və yedii dini mərasimə heç bir bağlılığıyoxdur. Papa siyasi-ictimai bacarıqları nəzərə alınaraq K<strong>at</strong>olik xristyanlarınrəhbəri kimi seçilən yepiskopdur. Papanın elm və ibadət sa-1 Bəzi müsəlman sufilər dı öz şeyxlərini “Pir” adlandırırlar.231
həsindəki imtiyazları adi yepiskopun bildiyi həddədir. Papa sözü Yunandilindəki “Papas”, yəni <strong>at</strong>a sözündən götürülmüşdür.Xristyanlığın müxtəlif firqələrinin ruhanilərinin geyindikləri paltarlarbir-birilərindən fərqlidir və dini mərasimin həy<strong>at</strong>a keçirilməsiüçün ruhani paltarını geyinmək vacib bilinir. Adi vaxtlarda isə ortodoksruhanilərin hamısı və k<strong>at</strong>olik ruhanilərinin bəziləri həmin ruhanipaltarlarını əyinlərində saxlayırlar və bəziləri isə boyunları ağ lentbağlamaqla kifayətlənirlər. Müxtəlif protestant firqələri də özünəməxsusgeyim tərzlərinə malikdirlər və onların çoxu xüsusi paltar geyinməkəvəvzinə yalnız boyunların həmişə ağ lent bağlayırlar. Bunu daqeyd etmək lazımdır ki, Ortodoks ruhaniləri saqqallarını qırxmırlar.Protestantların bir çoxu (dini qanunlara uyğun olaraq) ruhanilikvə yaxud yuxarı ruhanilik dərəcələrinə malik deyillər. Eləcə də, ruhanilərəKeşiş və buna bənzər digər dini adlar vermirlər. Yalnız “Pastor”(tərcümədə çoban mənasını kəsb edir) adı ilə kifayətlənirlər. Protestantfirqələrinin əksər ruhaniləri dini mərasimlərin icrası zamanıbelə xüsusi paltarlar geyinmirlər. Ruhanisi olmayan firqələrin dinimərasimlərində bəzi mömin insanlar öz dini təcrübələri barəsində danışırlarvə hamılıqla dua oxuyurlar. Bu xırda firqələrin bəzilərindəxaç suyuna salınma və müqəddəs şam kimi dini mərasimlər də mövcuddeyildir.20-5. EtirafXristyanlar tövbə və yaxud barışıq mərasimində etiraf etməkyolu ilə İlahi tərəfindən bağışlanılmağa çalışırlar. Çünki müsəlmanlarvə yəhudilər kimi onlar da tövbənin Allahın öz bədəsini bağışlamasınasəbəb olmasına inanırlar. Xristyanlar tövbə mərasimində iştirakedərək Allahın bağışlama xəbərini eşitməyə çalışırlar. Onlar eləcə də,Allahın Həzrət İsanın (ə) həy<strong>at</strong>ı boyu etdiyi xilaskar əməlləri vasitəsiləAllahın bağışlanılmağı bəşəriyy<strong>at</strong>ın ixtiyarında və tövbə qapılarınınhəmişə açıq olmasını yadlarına salırlar.Xristyanlıq tarixi boyu tövbə dini mərasiminin müxtəlif formalarımövcud olmuşdur. Kilsə tarixinin ilk əsrlərində tövbə hamının gö-232
zü qarşısında həy<strong>at</strong>a keçirilirdi. Sonrakı əsrlərdə hər kəs öz günahınıfərdi şəkildə etiraf edərək bağışlanılmasını istəyirdi.Etiraf və digər müqəddəs mərasimlər pulsuz şəkildə həy<strong>at</strong>a keçirilirvə günahların bağışlanılması üçün pul ödəmək kimi əsassız iddialarhəqiqətlə üst-üstə düşmür.20-6. Müqəddəs yağda sonuncu məshƏgər günah ruhun xəstəliyidrisə və insanla Allah arasındakı əlaqələrinzəifləməsinə gətirib çıxarırsa cismi xəstəlik də insanlara xasolan problemlərdən biridir və özü-özlüyündə dünyəvi həy<strong>at</strong>ın çətinliklərləüzləşməsinə səbəb olur. Hər iki halda xristyanlar Allahın xilaskarvəhyini eşitmək üçün özlərini hazırlayırlar. Çünki, onların nəzərincəAllah Məsihi xəstələrə baş çəkmək, onlara şəfa bəxş etmək vəonların canlarını tapşıracağı zamana görə hazırlaşdırmaq üçün göndərmişdir.Xəstələrin müqəddəs yağla məsh edilməsi dini mərasimiAllahın və onun bəndələrinə qarşı olan məhəbbətinin nişanəsidir. Budini mərasim eləcə də, Allahın bəzi xəstəliklərlə imtahana çəkdiyibəndələrini heç bir zaman unutmur. Başqa sözlə ifadə etsək, bu dinimərasimin keçirilməsində əsas məqsəd xəstə insanların tənhalıq vəkimsəsizlik hissləri ilə mübarizə aparmaqdan ibarətdir. Daha çoxbədəni yavaş-yavaş məhv olan, ruhu bədənini tərk edərək fani dünyailə vidalaşan bəndələrə aiddir. Xəstələrin müqəddəs yağla məsholunması onların tənha və kimsəszi olmadıqlarını bir daha sübut edir.Yəni onlar tək deyillər və Məsih onlarladı və onları Allaha tərəfaparır. Eləcə də, bir dəstə imanlı qardaşları da onunladı və onun üçündua etməklə məşğuldurlar.20-7. Sonuncu şam yeməyiSonuncu şam xristyan bir insanın nəzərincə yalnız yeddi müəddəsdini mərasimlərdən biri deyildir, eyni zamanda imanın və xristyanlığınibadət yollarından birinin göstəricisidir. Bu dini mərasimeləcə də, Həzrət İsanın (ə) ölümündən öncəki gecədə şagirdləri iləkeçirdiyi sonuncu axşamın x<strong>at</strong>irəsinin anmaq mənasını da kəsb edir.Hal-hazırki İncillərdə belə qeyd olunmuşdur ki, İsa həmin məclisdə233
çörək və şərabı öz əti və qanı kimi şagirdlərinə yemək və içmək üçünvermişdi. Belə mərasimlərdə iştirak edən xristyanlar Məsihin cismənonların yanında olmasına inanırlar. Onlar eləcə də, Allahın Yəhudiqövmü ilə bağladığı əhd və sazişin qurbanların qanı ilə Sina dağındamöhkəmləndiyi kimi İsanın qanı vasitəsilə də Allahla bəşəriyyətarasında yeni və daha möhkəm əhd və saziş bağladığına inanırlar.Xristyan kilsələrinin və firqələrinin hər birisi “Sonuncu şam yeməyi”dini mərasiminin həy<strong>at</strong>a keçirilməsi sahəsində yeni-yeni təşəbbüslərgöstərmişlər. Amma bu mərasimin iki əsas prinsipi toxunulmazolaraq qalmaqdadır:1. Müqəddəs kitabdan iki yaxud üç hissə oxumaq2. Müqəddəs qurbanlığın yeyilməsi (Müqəddəs şam yeməyi)Çörək və şərab təbərrük kimi gətirildiyi zaman mərasimin başçısıHəzrət İsanın (ə) sonuncu şam zamanı buyurduğu kəlamları oxuyur.Həm k<strong>at</strong>oliklərdə, həm də ortodokslarda yepiskop və yaxudonun canişini olan keşişdən savayı heç kim bu mərasimin başçısı olabilməz. Bundan əlavə, müqəddəs kitabın oxunmasından və qurbanlığınyeyilməsindən başqa xorla təvəssül və şükr dualarının oxunması,dini söhbətlər edilməsi (bu söhbətlərdə müqəddəs kitabdanoxunan hissələrin açıqlanması və orada qeyd olunan məfhumlarıngündəlik həy<strong>at</strong>ımızda tətbiq edilməsi barəsində söz açılır) və sair işlərgörülür. Protestantların əksəriyyəti sonuncu şam dini mərasimini ənmühim dini mərasim kimi qəbul edirlər. Belə ki, həmin mərasimindüzgün və tam şəkildə icrası üçün tam hazır olmaq lazımdır. Elə busəbəbdən də, sonuncu şam dini mərasimini yalnız bəzi müqəddəsgünlər münasibətilə həy<strong>at</strong>a keçirirlər və onların əksəriyyəti ildə dördvə yaxud ayda bir dəfə sonuncu şam dini mərasimini həy<strong>at</strong>a keçirirlər.Ortodokslar sonuncu şam mərasimini bazar günləri və müqəddəsbayramlarda həy<strong>at</strong>a keçirirlər, amma k<strong>at</strong>oliklərin nəzərincə sonuncumüqəddəs şam dini mərasimi gündəlik ibadətlərin ən mühimidir. Bunagörə də, bu dini mərasimi hər gün keçirirlər.234
21. Xristyanlıq bayramlarıXristyanlıqda bir çox bayramlar və anım mərasimləri vardır. Onlarınbəziləri aşağıdakılardır:Krismas, yaxud Mövlud (Christmas) “Məsihin bayramı” mənasınıkəsb edir və O Həzrətin dekabr ayının 25-də ehtimal olunandoğum gününə təsadüf edir. Bu bayramdan yeddi gün sonra “Yeni il”bayramı başlayır (Yanvar axşamı bayramı adı ilə də tanınır) və yanvarayının 1 keçirilir.Pasxa bayramı (Easter) Xristyanların ən mühim dini bayramlarındanbiridir. Bu bayram Həzrət İsa Məsihin (ə) ölüm üzərində qələbəsivə ölülərin arasından qalxması münasibətilə O Həzrətin çarmıxaçəkilməsinin üçüncü günü bütün xristyanlar tərəfindən böyük təntənəilə keçirilir.Fransızların istifadə etdiyi “Paques” sözü İbrani dilindəki “Pesəh”(Fesh) sözüdür və bu söz Yunan və L<strong>at</strong>ın dilinin vasitəsilə Fransızdilinə daxil olmuşdur, sonra da müəyyən zamandan keçdikcə buformaya düşmüşdür. İncillərdə qeyd olunduğu kimi Həzrət İsanın (ə)çarmıxa çəkilməsi və dirilərək ölülərin arasından qalxması YəxudilərinPasxa bayramı günlərinə təsadüf etmişdir.Pasxa bayramı yaz fəslinin sabitləşməsindən sonra ilk ay bədrləşməsindənsonrakı ilk bazar gününə təsadüf edir və hesablamalaraəsasən təxminən mart ayuının 22-dən aprel ayının 25-dək olan müddətərzində baş verir. Yəhudilərin Pasxa bayramı (Bəni-İsrailin xilasolması günün yad edilməsi) İbrani ayı ilə Nisan ayında (təxminənaprel ayı ilə üst-üstə düşür) bir həftə boyunca 16-dan 21-dək (Fələstindənkənarda isə 22-dək) davam edir. Bəzi illərdə Yəhudilərin Pasxabayramı xristyanların Pasxa bayramı ilə eyni vaxta təsadüf edir.Xristyanların Pasxa bayramındakı mərasimlərindən bəzisi aşağıdakılardır:Gecəni oyaq qalmaq, müqəddəs kitabın tilavəti, münac<strong>at</strong>və dua, müqəddəs sonuncu şam mərasiminin keçirilməsi, İsanın (ə)235
cəsədinin tamaşa formasında axtarılması, O Həzrətin yenidən dirilməsimərasimi, bayram və çıraqlarla bəzəmə, rəngli yumurtalarınhədiyyə edilməsi və sair.Pasxa bayramından öncə və sonra da müxtəlif ibadət mərasimlərimövcuddur və belə mərasimlərlə daha yaxından tanış olmaq üçünhəmən mərasimlərin keçirildiyi zamanda İtaliya kimi bəzi xristyanölkələrinə səfər etmək və bunların hamısını birbaşa müşahidə etməkməqsəduyğun olardı. Yoxsa həmin mərasimlər barəsində yazılan yazılardavə yaxud lentə alınan filmlərdə verilən açıqlamalar qənaətbəxşdeyildir.Hər halda qeyd etmək lazımdır ki, Pasxa bayramı Krismas vəYeni il bayramlarından daha dini bayram hesab olunur. Belə ki, Pasxabayramında ibadət mərasimləri çoxdur və aşağıdakı sıralama iləhəy<strong>at</strong>a keçirilir:1. Cümə axşamı günü günəş b<strong>at</strong>anda İsanın (ə) sonuncu şammərasimi keçirilir2. Cümə günü günorta vaxtı xristyanlar çarmıxa çəkilmiş İsanın(ə) x<strong>at</strong>ırəsini əziz tutaraq dini mərasim keçirirlər3. Şənbə günü gün b<strong>at</strong>an zamandan bazar günü gün doğan zamanadəkİsanın (ə) yenidən dirilməsi və yeni həy<strong>at</strong>a başlaması münasibətiləmüqəddəs Pasxa bayramı böyük təntənə ilə keçirilirPasxa bayramı əvvəllər şənbə günü gün b<strong>at</strong>an vaxtdan başlanırdı,gecə sa<strong>at</strong>larınadək davam edirdi və bazar gününün yeni səhəri açılanvaxtda başa ç<strong>at</strong>ırdı. Çünki, İncillərdə qeyd olunduğu kimi bu zamanİsa Məsih dirilərək ölülərin arasından qalxmışdır. Bu mərasimbizim dövrümüzdə qısaldılmışdır və iki dəfə dörd sa<strong>at</strong>lıq mərasimləməhdudlaşdırılmışdır. Pasxa bayramı mərasimində xristyanlığı təzəqəbul etmiş şəxslər xristyan cəmiyyətinə daxil olmalarını bildirərəkxaç suyunda qüsl alırlar. Köhnə xristyanlar isə həzrət Məsih ilə yenidənəhd bağlayaraq imanlarını möhkəmləndirirlər.236
22. Kilsədə meydana çıxan ayrılıqAyrılıq sözü xristyanlığın iki dəstəsi arasında parçalanmanınmeydana çıxmasına dəlalət edir və dini etiqada heç bir aidiyy<strong>at</strong>ı yoxdur.Xrsityanlıq tarixində kilsələr arasında meydana çıxmış ən böyükayrılıq və yaxud parçalanma Konstantinopol kilsəsi ilə Roma kilsəsiarasında yaranmış parçalanma hesab olunur və bunu bəzən şərqləqərb arasındakı parçalanma kimi də qeyd edirlər. Roma kilsəsi beləiddia edir ki, kilsələrə rəhbərlik edən şəxslər dünyanın yepiskoplarıdırlarvə elə bu səbəbdən də, hamı Roma yepiskoplarının nəzarəti altındafəaliyyət göstərirlər. Konstantinopol kilsəsinin nəzərincə isəxristyanlar üçün beş mərkəz mövcuddur və bunlar iqtidar və ehtirambaxımından bərabərdirlər: Urşəlim, Antakiya, Roma, İskəndəriyyə vəKonstantinopol kilsələri.Buna baxmayaraq hakimiyyət və iqtidar uğrunda yaşanan ixtilaflarabaxmayaraq Romaya və Konstantinopola tabe olan xristyanlar 9-cu əsrədək bir olmuşlar. Sonrakı əsrlərdə də bu iki kilsə bəzi vaxtlardabir-birilərindən ayrılırdılar və bir müddətdən sonra yenidən barışırdılar.Sonda 1054-cü ildə Roma ilə Konstantinopol arasında sonuncuayrılma və parçalanma baş verdi.Dini parçalanmaların meydana çıxmasının əsas səbəbinin siyasiməsələlər olmasında heç bir şübhə yoxdur, amma sonuncu parçalanmadaetiqadi məsələlərin də böyük rolu var idi. K<strong>at</strong>oliklər (eləcə dəProtestantlar) öz imanlarını nümayiş etdirmək məqsədilə MüqəddəsRuhun <strong>at</strong>a Tanrıdan və həm onunla birgə fəlaiyyətdə olan oğul İsadanyaranmasına inanırlar. Elə buna görə də, “və oğul” (L<strong>at</strong>ınca “Filioque”)sözündən istifadə edirlər. Halbuki, Ortodokslar iman qanunununəsas tərkibi ilə kifayətlənərək qeyd etdiyimiz sözü oraya əlavə etmirlər.Ortodoksların nəzərincə Müqəddəs Ruh yalnız <strong>at</strong>a Tanrıdanyarana bilər. Bu məsələnin dini alimlər üçün çox böyük əhəmiyyətivardır, amma adi xristyanlar bu qarşıdurmanı və anlaşılmazlığı xrist-237
yanlıq tarixinin çərçivəsindən kənarda baş verən məsələ kimi qəbuledirlər.Son onilliklərdə Roma və Konstantinopol kilsələri arasında birliyinəldə olunması üçün göstərilən səylər daha da intensivləşmişdir.Roma Papalarından bəzilri, o cümlədən İyirmi üçüncü Jan, AltıncıPol və İkinci Jan Pol Ortodoks dünyasının iki p<strong>at</strong>riarxı Atinaqoras vəDimitriusla İstanbul şəhərində görüşlər keçirmişlər və adları qeydolunan bu iki p<strong>at</strong>riarx da öz növbələrində Romaya (V<strong>at</strong>ikana) səfəretmişlər. Bu iki kilsə nümayəndələri kilsələrin birləşməsi yolundamövcud olan maniələri dəf etmək məqsədilə xüsusi işçi qrupları yar<strong>at</strong>mışlar.23. Xristyanlıq firqələriBütün dinlərdə olduğu kimi xrsityanlıqda da müxtəlif firqələr vəməzhəblər mövcuddur. Bu firqələrin bəziləri qədim zamanlardan indiyədəkmövcud olan firqələrdir və bəziləri nisbətən daha gec yaranmışlar.Eləcə də, bu firqələrin bəzilərinin az və bəzilərinin çox davamçısıvardır. Xristyanlar firqə sözünün əvəzinə “Kilsə” sözündənistifadə edirlər. Xristyanlıqda üç böyük və bir neçə xırda firqə mövcuddur.Bəzi firqələr (məsələn K<strong>at</strong>oliklərlə Ortodokslar) arasındakıfərqlər olduqca cüzidir, amma onların bəziləri (məsələn K<strong>at</strong>oliklərləProtestantlar) arasındakı fərq isə olduqca böyükdür. İndi siz oxucularındiqqətinə xristyanlığın üç ən böyük firqəsini təqdim edəcəyik. 123-1. K<strong>at</strong>oliklərBu firqə olduqca qədimdir və onun yaranma tarixi Həvarilərinzamanına, yəni təxminən 2000 il öncəyə qayıdır. K<strong>at</strong>oliklərin bir rəhbərivar və həmən şəxs Papa (Pope, yəni Ata) adladırılır.1 Bu üç kilsənin hər birisinin ilahiyy<strong>at</strong> məsələləri xüsusi bir şəxsə qayırdır: K<strong>at</strong>olikPetyros ilahiyy<strong>at</strong>ı, Ortodoks Yühənna ilahiyy<strong>at</strong>ı və Protestant Paul ilahiyy<strong>at</strong>ı238
Həzrət İsanın (ə) elçilərinin dini dəvətlərinin başladığı zamandantədricən xristyanlığın beş böyük mərkəzi meydana çıxmağa başladı.Urşəlimdə, İskəndəriyyədə, Antakiyada, Konstantinoolda və Romada.Roma kilsəsinin əsasının Petros tərəfindən qoyulduğuna və Pavlosunbir müddət orada müəllimlik və rəhbərlik etməsinə əsasən bukilsə özünü digər xristyanlıq kilsələrindən daha üstün bilirdi. Zamanötdükcə bu fərq daha da kəskinləşdi, dərinləşdi və Roma kilsəsitədricən o biri kilsələrədən daha yüksəyə qalxdı. Bu kilsənin başYepiskoipu hörmət etbarı ilə Papa adlandırılırdı və kilsələr arasındakıixtilafların aradan götürülməsi də buna bənzər digər sahələrdə onunnəzəri böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. İmper<strong>at</strong>orluğun paytaxt şəhərininBizansa köçürülməsindən sonra qeyd etdiyimiz xristyanlığın beşəsas mərkəzinin başçılarını P<strong>at</strong>riarx adlandırılmağa başladılar. AmmaRoma Yepiskopu bu ləqəbi qəbul etmədi və Papa ləqəbinin ona kifayətetdiyini bildirdi və bu ləqəbi özü üçün bir imtiyaz kimi qəbul etdi.Qeyd etmək lazımdır ki, K<strong>at</strong>olik (C<strong>at</strong>holic) sözü Yunan sözüdür vətərcümədə mənası təxminən “Toplum”-dur.23-2. OrtodoksBu firqə təxminən min il bundan öncə meydana çıxmışdır vəəqidə baxımından K<strong>at</strong>oliklərdən bir o qədər də fərqlənmir. Ortodokslarvahid rəhbərlik məsələsini qəbul etmirlər və belə iddia edirlər ki,Roma yepiskopu (yəni Roma Papası) dini rəhbərlərindən biri ola bilər.Ortodoks kiləsinin dörd köhnə p<strong>at</strong>riarxından əlavə (Konstantinopol,İskəndəriyyə, Antakiya və Urşəlim) yeni p<strong>at</strong>riarxları, o cümlədənRusiya, Serbiya, Rumınya, Bolqarıstan və Gürcüstan p<strong>at</strong>riarxları damövcuddur. Qeyd etmək lazımdır ki, Kipr, Yunanıstan, Çexiya, Slovakiya,Polşa və Albaniya kilsələri də Ortodoks kilsəsinə aiddir.Erməni xristyanları da əqidə etibarı ilə Ortodoksdurlar, amma ikiməsələ Həzrət İsanın (ə) İlahi və insani təbiəti və erməni dilində olanibadət metodu Ortodokslardan fərqlənir. Ermənistan xristyan dininirəsmən qəbul etmiş və öz rəsmi dini kimi elan etmiş ölkədir. Belə ki,bu ölkənin şahı İkinci Tiridadın zamanında, təxminən 301-ci ildə239
Müqəddəs Qriqorinin dəvətindən sonra şah rəsmən xristyanlığı qəbuletdi. Bu kilsənin rəhbəri K<strong>at</strong>alikosdur və onunoturduğu şəhər ermənistandakıEçmiyazin şəhəridir. Onların Livanın Antalias şəhərindəikinci dini mərkəzləri mövcuddur.İran ermənilərini Şah Abbas Səfəvi təxminən dörd yüz il bundanöncə Osmanlılarla sərhəd olan döyüş məntəqələrindən İranın mərkəzinəköçürtdü. Bu ermənilər artıq əlli ilə yaxındır ki Livandakı mərkəzdəntəlim<strong>at</strong>lanırlar və buranı öz mərkəzləri kimi seçiblər. Bütündünyada təxminən 6-9 milyon erməni vardır və onların iki yüz minnəfəri İranda yaşayır.Ortodokslarla k<strong>at</strong>oliklər arasında bəzi kəlami məsələlərdə dəfikir ayrılıqları mövcuddur. Belə ki, daha öncə diqqətinizə ç<strong>at</strong>dırdığımızkimi Ortodoksların nəzərincə Müqəddəs ruh yalnız Ata Tanrıdanyaranır. Halbuki, K<strong>at</strong>oliklərin və Protestantların nəzərincə MüqəddəsRuh həm Ata Tanrıdan, həm də Oğul Tanrıdan yarana bilər və onlarınarasındakı fərq o qədər də əhəmiyyətli məsələ deyildir. Eləcə də, axirətdünyasında günahların yuyulması üçün xüsusi bir yerin mövcud olmasınainanmırlar. (Ortodoks Yunan dilindəki “Orthodox” sözündəniqtibas olunmuşdur və tərcümədə “Düzgün din” mənasını verir)23-2. ProtestantTəxminən ötən beş yüz ildən indiyə kimi xristyanlıqda saysızhesabsızProtestan firqələr meydana çıxmışdır. Protestanlar mərkəzləşdirilmişrəhbərlik məsələsini qəbul etmirlər və xristyanlıq ruhaniliyiməsələsinə o qədər də ehtiramla yanaşmırlar. Protestantlar o birifirqələrin bir çox dini əqidələrini qəbul etmirlər və daha mədəniləşdirilmişxristyanlığı qəbul edirlər. Qeyd etmək lazımdır ki, Protestantlarda xristyanlığın müqəddəs üçlük və fədakarlıq kimi mənəviməsələlərini qəbul edirlər. (Protestant Fransız dilindən götürülmüşsözdür və bu öz-özlüyündə L<strong>at</strong>ın dilindən gəlmişdir. Protestant sözütərcümədə “Etirazçı” mənasını kəsb edir).240
24. RahiblikHəvarilərin zamanından indiyədək bəzi xristyanlar Həzrət Məsihi(ə) təqlid edərək tək yaşayaraq zahidliklə məşğul olmağı özlərininhəy<strong>at</strong> tərzinə çevirdilər. İsa (ə) heç vaxt ailə qurmamışdı və təlmlərindəinsanların Allahın mələkutu x<strong>at</strong>irinə mücərrəd və tək yaşamağıbuyururdu.(M<strong>at</strong>ta 12:19) Qeyd etmək lazımdır ki, Həvarilərin bir çoxu,o cümlədən Petros ailə qurmuşdu, amma Pavlos tək yaşayırdı vəonun vəziyyəti qeyri-adi idi. Mücərrədlik və təklik ilk öncə İsanın tezbir zamanda qayıtması və hesab gününün yetişməsi məsələsi ilə əlaqədaridi. Zaman ötdükcə və İsanın qayıtmasının belə tezliklə başverməyəcəyi məlum olduqca bəzi xristyanlar Həzrət Məsih (ə) da yenihəy<strong>at</strong> yar<strong>at</strong>maq üçün mücərrədliyi və təkliyi seçdilər, həy<strong>at</strong>larınınsonunadək tək yaşadılar.Qeyd etmək lazımdır ki, Həvarilərin zamanından evlilik həy<strong>at</strong>ıxristyanların nöqteyi-nəzərindən Həzrət Məsihin davamçısı olmağınvə onun əmirlərinə şəhadət vermənin əsas yolu kimi qəbul olunurdu.Xristyanlıq tarixi boyu mücərrədlik və tək yaşamaq bu din davamçılarınınbəzisinə aid olan müstəsna bir metod kimi qəbul olunmuşdur.Belə insanlar öz imanla dolu həy<strong>at</strong>larını tək yaşamaqla davam etdirməküçün xüsusi formada dəvət olunduqlarını hiss edirlər.İlk əsrlərdə xristyanların böyük çətinliklərlə üzləşdiyi dövrlərdəxristyanlar İncilin sözlərinə əməl edərək həmin böyük çətinlikləriniçərisində sıx əlaqələri olan kiçik dəstə əmələ gətirdilər. Konstantininzamanında xristyanlıq dininin hakimiyyət dini olmasından və ölkəvətəndaşlarının əksəriyyətinin bu dini qəbul etməsindən sonra insanlararasında dindarlıq səviyyəsi təbii olaraq kəskin şəkildə aşağı düşməyəbaşladı. Belə ki, xristyanların əksəriyyəti Həzrət Məsihin (ə)təlimlərinə və həy<strong>at</strong> tərzinə qəti oxşarlığı olmayan həy<strong>at</strong> tərzi yaşamağabaşladılar. İctimai vəziyyətdə meydana çıxmış bu dəyişikliksəhralarda və tam təklikdə rahiblik hərək<strong>at</strong>ının yaranmasını meydanaçıxartdı. Qeyd etmək lazımdır ki, Yəhudilər Xristyanlardan daha ön-241
cə bu işi görməyə başlamışlar və Yəhudilik bölümündə qeyd etdiyimizkimi Eseni adı ilə məşhurlaşan dəstələr eradan əvvəl Ölü dənizinkənarında yerləşən Qumran adlı məntəqədə ibadətgahlar inşa edərəkorada yaşamağa başlamışlar. Bu dəstənin nəzərincə dünya cəmiyyətişər və pisliyə bulanmışdır və belə bir cəmiyyətdə xilas olmaq mümküdeyildir. Bütün bunları nəzərə almalarına görə onlar bu dəstələrə aidolan insanları günaha və fəsada b<strong>at</strong>mamaq üçün səhralarda yaşamağaapardılar.Üçüncü və dördüncü əsrlərdə bəzi xristyanlar bu məsləyi davametdirmək məqsədiylə İskəndəriyyə və Antakiya kimi şəhərləri boşaldaraqtəklikdə dua və münac<strong>at</strong>la məşğul olmaq məqsədilə səhralradayaşamağa başladılar. Səhralarda yaşayan müqəddəs rahiblərdən hərhansı birinin şöhrət tapması ilə insanlar dəstə-dəstə nəsihət almaq vəhəmin şəxsin yanında ibadətlə məşğul olmaq üçün onu ziyarət etməyəgedirdilər. Zəvvarlardan bəziləri onun yanında qalaraq onun həy<strong>at</strong>tərzini seçirdilər və onun kimi yaşamağa başlayırdılar. Beləliklə, ilkoxşar həy<strong>at</strong> yaşayan rahiblər dəstəsi meydana çıxdı və onlar öz ibadətgahlarınd<strong>at</strong>oplaşaraq Allaha ibadət və itaətlə məşğul olmağa başladılar.Bu hadisə ilk olaraq Misir səhrasında müşahidə olunmağa başladıvə qısa zaman ərzində Suriya və Ərəbistan yarımadası səhrasına daşamil olunmağa başladı. Misirdə yaşayan ilk belə zahidlərdən biriAntoni (356-cı ildə vəf<strong>at</strong> etmişdir) və Makariusdur (390-cı ildə vəf<strong>at</strong>etmişdir). Bu iki şəxs ən ağır zahidlik həy<strong>at</strong>ı yaşamışlar. Pakomius(346-cı ildə vəf<strong>at</strong> etmişdir) ətrafına çoxlu sayda şagirdlər, dostlartopmışdır və doqquz ibadətgah inşa edərək onların hər birisində yüzdənartıq rahib yerləşdirmişdir. O, dəstələrlə yaşayan rahiblərin həy<strong>at</strong>tərzlərini tənzimləmək üçün rahiblik nizamnaməsi tənzim etmişdir.Qeyd etdiyimiz məsələlərdən fərqli olaraq kilsə <strong>at</strong>aları rahibliküçün yeni məfhum və məna verdilər. Onlar bəşəriyyətdəki ictimaipozğunluğun mövcud olması məsələsini qəbul etmirdilər və onu tərketməyi lazım bilmirdilər. Bu şəxslərin bir çox məşğələləri var idi vəhəmin dövrün bir çox ilahiyy<strong>at</strong> və siyasət deb<strong>at</strong>larında və bəhslərində242
yaxında iştirak edirdilər. Amma buna baxmayaraq onlar da dua və münac<strong>at</strong>etmək, düşüncələrini təkmilləşdirmək üçün bəzi vaxtlarda səhralaragedərdilər. Onlar bu əməlləri ilə bütün məşğuliyyətlərini yerinəyetirə biləcəklərini hiss edirdilər və həy<strong>at</strong>larındakı əsas məqsədlərininİncildə buyurulmuş təlimləri həy<strong>at</strong>a keçirtməyi yada salırdılar.Basil rahiblər üçün ümumi bir qanun hazırladı və hal-hazırda daşərq kilsələrində həmin qanundan istifadə olunur. Sonra Suriya vəƏrəbistan yarımadası səhralarında, az əhaliyə malik Anadoluda, Yunanıstanərazilərində ibadətgahlar təsis olundu. Həmin ibadətgahlardayaşayan rahiblər onları ziyarət etmək məqsədilə gəlmiş insanlaranəsihət verərək onları haqq yoluna hidayət etməklə məşğul idilər.Onlar eləcə də, səhralarda azmış, zülm, ədalətsizklik və çətinliklərdənqaçaraq onlara pənah gətirmiş insanlara sığınacaq yeri verir, onlarınistirahət etmələri və sakitliyə qovuşmaları üçün bütün lazımi işlərigörürdülər.25. Kilsə şuralarıYepiskoplar və kilsə nümayəndələri iman və əqidə məsələləriniaraşdırmaq məqsədilə rəsmi toplantılar keçirirlər. Ümumdünya Şuraları(Ecumenical Councils) bütün dünya yepiskoplarının iştirak etdiyitoplantılara deyilir. Bölgə şuraları isə xüsusi bir regiona, yaxud birşəhərə aid olunur və onu çox vaxt “Sinod” (Synod) adlandırırlar. Deməkolar ki bütün xristyanlar, o cümlədən Ortodoks kilsələri 7 ÜmumdünyaŞurasın tanıyırlar və həmən şuraların qəbul etdiyi qanunları vəçıxardıqları qərarları icra edirlər. K<strong>at</strong>olik kilsələri isə 21 ümumdünyaşurasın qəbul edir. Protestant kilsələrinin bu barədə müxtəlif və ziddiyyətlinəzərli vardır.Sonuncu Ümumdünya Kilsə Şurası “İkinci V<strong>at</strong>ikan Şurası” olmuşdurvə bu şura Roma Papası İyirmi üçüncü Jan tərəfindən çağırılmışdır.Bu şura 1962-ci ildən başlayaraq 1965-ci ilədək davam etmişdirvə məqsəd kotolik kilsələrinin müasir tələblərə cavab verə biləcək243
formada rekonstruksiyası olmuşdur. Ümumdünya şurasında dünyanınmüxtəlif bölgələrindən və regionlarından olan yepiskoplar iştirakedirdilər. Ortodoks, Protestant kilsələrindən olan nəzarətçilər və İslam,Yəhudilik və digər dinlərin nümayəndələri də qonaq qismindəbu şuraya dəvət olunmuşdular.V<strong>at</strong>ikan Şurasında on altı qərar çıxarıldı və onların məqsədi əqidətəzahürlərinin rekonstruksiya olunması və dini davranışların yeniləşdirilməsioldu. Şuranın qəbul etdiyi təlimlərin ən əsasların bunlardır:1. Kilsə imanının gücləndirilməsində müqəddəs kitabın danılmazməqamı2. Bütün xristyanların ruhani kimi elan olunması.3. Xristyanlıqda vəhdətin və birliyin əldə olunması məqsədiləlazımi işlərin görülməsi4. İnsan hüquqlarının qorunması və yer üzərində sülh, ədalət vəəmin-amanlığın bərqərar olunmaı üçün ciddi səylərin göstərilməsi5. Dini mərasimlərin yerli dildə keçirilməsi6. Başqa dinlərin davamçıları üçün İlahi xilasın mövcud olmasıŞuranın qəbul etdiyi və yayımladığı sənədlərdən birinin başlığıbelədir: “Kilsənin başqa dinlərlə əlaqəsi sahəsində irəli sürülmüş nəzərvə təkliflər”. Bu sənəddə İslam dini barəsində xüsusi bölüm vardırvə “İslam”-a yox “Müsəlman”-lara xitabən yazılmışdır. Bu müsəlmanlarınməsələsini araşdıran ilk rəsmi kilsə mənbəsidir. İndi sizoxucuların diqqətinə həmən sənədin bəzi hissələrini ç<strong>at</strong>dırırıq:• Xristyanlar böyük hörmət və ehtiramla Müsəlmanlara yanaşmalıdırlarvə onlara ehtiram göstərməlidirlər• Müsəlmanlar və xristyanlar yeri və göyü yar<strong>at</strong>mış, Qüdrətli,Mehriban və bəşər övladıyla söhbət edən yeganə Allaha sitayiş edirlər.• Müsəlmanlar və xristyanlar Allahın əmrinə itaət etmək vətəslim olmaq üçün çalışırlar.• Hər iki dinin davamçıları İbrahimin imanına istinad edirlər.244
• Müsəlmanlar İsaya bir peyğəmbər kimi ehtiram göstərirlər vəMəryəmə böyük hörmətlə yanaşırlar.• Müsəlmanlar və xristyanlar ölülərin yenidən dirilməsi və qiyamətvə hesab gününün intizarındadırlar• Müsəlmanlar əxlaq üzərində qurulan həy<strong>at</strong>a hörmətlə yanaşırlar• Müsəlmanlar Allaha sitayiş edirlər və öz sitayişlərini namaz,oruc və nəfəqə yolu ilə həy<strong>at</strong>a keçirirlər.İkinci V<strong>at</strong>ikan Şurasının İslam dini barədəki nəzərləri bu sözlərləbitir:“Ötən əsrlər ərzində Xristyanlarla Müsəlmanlar arasında çoxlusayda düşmənçilik və qarşıdurmanın meydana çıxmasını nəzərə alaraqŞura təkidlə hamıdan keçmişi unutmağı, səmimi şəkildə qarşılıqlıanlamdan yararlanmağı, sülh, əmin-amanlıq, azadlığın, əxlaqi dəyərlərinvə ictimai ədalətin bərqərar olunması üçün çalışmağı istəyir.”Roma Papası Altıncı Pol 1965-ci ildə V<strong>at</strong>ikanda dinlərarası dialoqlarüçün k<strong>at</strong>iblik təsis etdi və bundan sonra həmən k<strong>at</strong>ibliyə müsəlmanlarladialoq komitəsini də əlavə etdi. Qeyd etdiyimiz komitəninməqsədi elmi çıxışlar, elmi araşdırmalar, ictimai və əxlaqi dəyərləringücləndirilməsi üçün birgə proektlərin meydana çıxarılması yoluilə müsəlmanlara xristyanlar arasında qarşılıqlı hörmət və ehtiramıngücləndirilməsi və qarşılıqlı anlamın möhkəmləndirilməsindənibarət idi.26. Məzhəb islah<strong>at</strong>ıOrta əsrlərdə K<strong>at</strong>olik kilsəsini məhvə və uçuruma doğru aparanbəzi problemlər və ç<strong>at</strong>ışmamazlıqlar mövcud idi. Belə çirkin və pisişlərdən ən rəzilinin Simoni olduğunu desək yanılmarıq. 1 Simoniruhani mənsəblərinin və kilsə imtiyazlarının pulla s<strong>at</strong>ılması mənasını1 “Simony” “Cadugər Simonun adından götürülmüşdür və o Həvarilərin möcüzəqüdrət və bacarığını pulla onlardan almaq istəyirdi (Həvarilərin işləri 8:9-24)245
kəsb edirdi. Bundan əlavə, Papalar, yepiskoplar və keşişlər deməkolar ki kilsənin üzərinə düşən və həy<strong>at</strong>a keçirdiyi bütün işləri öz inhisarlarınakeçirmişdilər və ümum insanlara o qədər də hörmətlə yanaşmırdılar,onları din və iman məsələləri sahəsində nadanlıq, cəhalətiçərisində saxlamağa daha çox üstünlük verirdilər.Qeyd etmək lazımdır ki, son əsrlərdə də kilsələrdə islah<strong>at</strong> işlərihəy<strong>at</strong>a keçirilmişdir. Bu islah<strong>at</strong> işlərindən bəzisi Papaların qüdrət başınagəlməsi ilə eyni zamanda kilsənin hörmətini aşağı salmış pisəməllərin və pozğunluqların islah edilməsindən ibarət idi. Bəziləri K<strong>at</strong>olikkilsəsini qəbul etmirdilər və əsil xristyan həy<strong>at</strong>ı yaşamaq üçüntəqvalı olmağa çalışırdılar. Elə bu səbəbdən də, belə dəstələrin arasındabəzən elə bir yeni düşüncə tərzləri və əqidələr meydana çıxırdı.Bu yeniliklərin klassik kilsə adət-ənənələri ilə düz gəlmirdi və sondahəmən şəxslərin kafir elan olunmaları ilə nəticələnirdi. Kilsə və dövlətəl-ələ verərək dində olan belə bidətləri və yenilikləri çox vaxt dəhşətliyollarla aradan götürməyə səy göstərdi.26-1. Qədim qiyamlarKilsəyə qarşı həy<strong>at</strong>a keçirilimiş ən məşhur qiyamlar aşağıdakılardır:• Boqomillər qiyamı (10-cu əsrdən 12-ci əsrədək Balkanda)• Elbicilər (12-ci əsrdən 13-cü əsrə qədər Fransanın cənubunda)• Valdilər (12-ci əsrdən hal-hazıra qədər İtaliyanın şimalında)• Vayklif (14-cü əsrdə İngiltərədə baş vermişdir)• Hus (15-ci əsrdə Buhimiyada baş vermişdir)1232-ci ildə dində yaranan yeniliklərlə və bidətlə mübarizə aparmaqüçün İnkvizisiya məhkəməsi təsis olundu və bu məhkəmə icraçılarıazğın və dindən çıxmış insanları tövbə etmədikləri təqdirdə edamaməhkum edirdilər.246
26-2. Martin LüterKilsə icraçılarının bir çoxunun insanları dinlərini islah etməyəçağırdıqları halda “Əfvnamə” məsələsinin meydana çıxması qərb kilsəsindəmövcud parçalanmanı qətiləşdirdi. Məsələ belə idi ki, kilsədəmoizə deyən insanlardan bir neçəsi Avropanın müxtəlif bölgələrinigəzərək insanlara “hər bir kəsin kilsəyə müəyyən miqdarda pul ödəməkləcəzadan azad ola və həy<strong>at</strong>larını yenidən s<strong>at</strong>ın alaraq cəzadanxilas ola bilərlər” sözlərini ç<strong>at</strong>dırmağa başladılar. Həmin dönəmdəMartin Lüter (1546-cı ildə vəf<strong>at</strong> etmişdir) qiyam etdi və 1517-ci ildə95 tezisdən ibarət sənədini çap etdirmişdir və bu sənəddə k<strong>at</strong>oliklərləolan ixtilafını açıq şəkildə bəyan etmişdir. Həmin tezislərdən bəziləribunlardır:• Xilas olmaq yalnız iman yolu ilə əldə oluna bilər• Xristyan imanının yeganə mənbəyi müqəddəs kitabdır• Müqəddəs sonuncu şam yeməyi mərasiminin qurbanlıq olmasınainanmaq olmaz• Onun üçün nəzir etmək və rahiblik etmək səhvdir• Ruhani olmayan insanlar ibadət mərasimlərində və dinin rəhbərlikişlərində daha aparıcı rol oynamalıdırlar• Yerli kilsələr Roma kilsəsindən ayrılaraq müstəqil fəaliyyətgöstərməlidirlər• K<strong>at</strong>oliklərə aid bəzi dini əməllər, o cümlədən həcc 1 , oruc 2 vəgünahı etiraf etmək kimi əməlləri tərk etmək lazımdır.• Qeyri-qanuni işlərlə, o cümlədən Əfvnamələrin və ruhaniyyətməqamlarının s<strong>at</strong>ışı ilə mübarizə aparmaq lazımdır.Lüter kilsəni müqəddəs kitabın əsas təlimlərinə uyğun olaraq islahetməyə yaxın idi. (Elə bu səbəbdən də, onun başçılıq etdiyi hərə-1 Qədimdə xristyanlar ziyarət üçün Urşəlim şəhərinə gedərdilər və Xaç yürüşləri dəelə bu bəhanə ilə başlamışdır.2 Xrsityanlar Pasxa bayramından qabaqdan oruc tuturdular. Xristyanlar oruc tutarkəngün ərzində bir dəfə yemək yeyirlər. İçkilər, müxtəlif kokteyllər, yüngül qəlyanaltıxristyanların orucunu b<strong>at</strong>il etmir. Xristyanlığın bəzi firqələrində susmaq orucu damövcuddur. Yəni şəxs gün ərzində danşmaqdan imtina edir.247
k<strong>at</strong> “İncil islah<strong>at</strong>ı” adlandırılırdı) O eləcə də, ilkin xristyan cəmiyyətindəmövcud olan imana qayıtmağı təkid edirdi. Martin Lüter Almaniyahökümdarlarını Papa səltənətini qəbul etməməyə və səhv bilməyə,insanları İncil islah<strong>at</strong>ını qəbulu sahəsində məcbur etməyə çağırırdı.Hal-hazırda İncil islah<strong>at</strong>ına aid kilsələr Şimali Avropa ölkələriarasında, o cümlədən Almaniya, Norveç, İsveç, Danimarka və Finliandiyadageniş yayılmışdır.26-3. Digər islah<strong>at</strong>çılarAz müddətdən sonra Martin Lüter tərəfdarlarının arasında bəziiman məsələləri və dəstələrə bölünmə sahəsində anlaşılmazlıqlarmeydana çıxdı. Belə fikir ayrılıqları sonda İncil islah<strong>at</strong>ı hərək<strong>at</strong>ınındağılması ilə nəticələndi və onun davamçılarından bəziləri özünəməxsuskilsələr və firqələr yar<strong>at</strong>mağa başladılar. Zvinqli (Zwingli,1531-ci ildə vəf<strong>at</strong> etmişdir) İsveçrədəki din islah<strong>at</strong>ı hərək<strong>at</strong>ının rəhbərliyiniöz üzərinə götürdü və Həzrət Məsihin Sonuncu Şam yeməyidini mərasimində iştirak etməsi məsələsinə görə Lüterdən ayrıldı.Eləcə də, ən tanınmış islah<strong>at</strong>çılardan olan Jan Kalvin (Calvin, 1564-cü ildə vəf<strong>at</strong> etmişdir) ruhanilik məfhumunun səhv olduğunu bildirmişdirvə xilas olmaq sahəsindəki “ilkin seçim” təfəkkürünü xristyanlığadaxil etmişdir. Onun ən çox təsir göstərdiyi ölkələr İsveçrə,Hollandiya, Fransa və Şotlandiya olmuşdur. “Anab<strong>at</strong>istlər” yəni, xaçsuyunda qüslün yenilənməsinin tərəfdarları vahid hərək<strong>at</strong> yarada bilməmişdilər,əksinə bir neçə protestant firqəsi əmələ gəlmişdir. Onlaruşaqların xaç suyuna salınması məsələsini qəbul etmirdilər və insanınöz dünya görüşünə əsasən İsanı xilaskar qəbul etməsi məsələsinə təkidgöstərirdilər. Bu sektalar b<strong>at</strong>ini paklığa, xristyan şəxsdə olan müqəddəsruh əməlləri, sadə yaşamaq, sülhsüvərlik, kobudluqdan uzaqlaşmaq,kilsə səltənətinin və ölkə hakimiyyətinin ləğv edilməsi kimiməsələləri irəli sürürdülər. Belə əqidə və düşüncə tərzi üzərində qurulankilsələr və firqələr bunlardır: Kvikelər, Muravilər, Menunilər vəQüsl alanlar. Kvikerləri “Dostlar” (Friends) yaxud “Dostlar dini birliyi”də adlandırırlar.248
26-4. İngiltərədəki islah<strong>at</strong>larİngiltərədəki Protestan islah<strong>at</strong>ı Səkkizinci Henrinin zamanındameydana çıxmış parçalanmadan sonra başlamışdır. K<strong>at</strong>olik əqidəsinəmalik olan Səkkizinci Henri Papanın iqtidara malik olması məsələsiniqəbul etmirdi və hal-hazırda da İngiltərə kilsəsi bu xüsusiyyətinə görəseçilir və bir neçə ölkənin kilsələri ilə birlikdə “Anqlikan” kisələriniyar<strong>at</strong>mışdır. Səkkizinci Henrinin qızı olan Birinci Yelizavetanınzamanında bir çox Protestant əqidəsi İngiltərə kilsəsinə daxil oldu.İngilislərin özünəməxsus dini islah<strong>at</strong>ları meydana çıxdı. Anqlikankilsəsini Kalvin və onun davamçılarının metodu ilə təmizləmə çalışan“Puritanlar”, Con Vezlinin (Jhon Wesley) səyləri ilə meydana çıxmışMetodistlər (Methodists) hərək<strong>at</strong>ı İlahi kəlamlar üzərində qurulmuşimanla mübarizə aparmaq üçün b<strong>at</strong>ini paklığa təkid göstərirdilər.Qeyd etmək lazımdır ki, bütün bu Protestantizm dalğaları AmerikaBirləşmiş Şt<strong>at</strong>larına təsir etdi və hal-hazır dünyanın ən böyükölkələrindən biri olan bu ölkə əhalisinin əksəriyyətini Protestantlartəşkil edirlər. Protestantizm dalğaları eləcə də Avstraliya, Zellandiyaya,cənubi Afrika Respublikasına da təsirini göstərmişdir və missionerlərbu firqəni Asiyaya, Yaxın Şərqə və Afrika ölkələrinə də aparabilmişlər.26-5. Qarşılıqlı islah<strong>at</strong>K<strong>at</strong>olik kilsəsi sonda çarəsizlikdən islah<strong>at</strong>çıların irəli sürdükləriittihamların bəzilərini etiraf etdi. Kilsə davamçılarının əksəriyyəti islah<strong>at</strong>çılarınirəli sürdükləri ittihamların doğurdan da mövcud olmasınıbildirdilər və bu qanunsuzluqların tezliklə aradan götürülməsiniistədilər. Digər tərəfdən də, k<strong>at</strong>oliklər islah<strong>at</strong>çıların öz islah<strong>at</strong>çı düşüncələrinəgörə xristyan imanının əsasını təşkil edən bəzi məsələləriunutduqlarını müşahidə etdilər. Bu düşüncə tərzinə əsasən k<strong>at</strong>olikkilsəsinin daxildən təmizlənməsi üçün çalışan yeni hərək<strong>at</strong> meydanaçıxdı. Bu hərək<strong>at</strong> “Qarşılıqlı islah<strong>at</strong>” adlandırıldı və Papanın 1545-1563-cü illərdə İslah<strong>at</strong> şurasını çağırması qeyd etdiyimiz sahədə <strong>at</strong>ılmışilk addım oldu. Bu şura keçirildiyi şəhərin adı ilə yəni, Trent Şu-249
ası adlandırıldı və Ortodokslarla Protestantlar bu şurada iştirak etmədilər.Adı çəkilən şura islah<strong>at</strong>çıların tənqid etdiyi bütün pozuntularason qoydu və onların düşüncə tərzlərini əzmək üçün klassik k<strong>at</strong>oliktəlimlərinin yenidən dirçəldilməsi məsələsinə təkid etdi. Qarşılıqlı islah<strong>at</strong>larınaparılmasında ən çox səy göstərən dəstələrdən biri də yeniyaradılmış “Kapuçilər” və “Jezuitlər” rahibliklərinin üzvləri idilər.Onların hamısı Papanın iqtidarından istifadə etməklə və ona qarşıçıxmamaqla K<strong>at</strong>olik kilsəsinin daxildən təmizlənməsini istəyirdilər.Qarşılıqlı islah<strong>at</strong> fəaliyyətləri əhalisinin əksər hissəsi k<strong>at</strong>oliklər olanölkələrdə, o cümlədən İspaniya, İtaliya, Polşa və İrlandiyada həy<strong>at</strong>akeçirilirdi.26-6. Ortodoksların reaksiyasıBizans imper<strong>at</strong>orluğu dövründə Ortodoks kilsəsində ilahiyy<strong>at</strong>ınaraşdırılmas məsələsi çiçəkləndi və antik adət-ənənələrdən mənşəalan bu çiçəklənmə Konstantinopolun fəth olunduğu zamanadək davametdi. Ortodokslar 16-cı əsrdə k<strong>at</strong>oliklərlə protestanların mübarizəsiqarşıdurması barəsində öz nəzərlərini bəyan etməyin lazım olduğubildilər. Konstantinopol p<strong>at</strong>riarxlarından olan Lukarisin (1638-ciildə vəf<strong>at</strong> etmişdir) Kalvininin nəzərini qəbul etməsini qeyd etməsinəbaxmayaraq bir çox məsələlərdə klassik xristyan adət-ənənəsinə sadiqolduğunu və k<strong>at</strong>olik kilsəsinin mövqeyini dəstəklədiyini bildirdi.27. Xristyanlıqda axirət məsələləriXristyanlıqda mövcud olan axirət məsələləri Yəhudilikdən xristyanlığamiras qalmışdır və İslam dinində olan qayıdış və qiyamətməsələləri ilə tam üst-üstə düşür.Xristyanlıq yəhudilərin Məsihanın intizarında olmaq təfəkkürləriüzərində qurulmuşdur və Həzrət İsa Məsihın (ə) getməsindən sonra250
xristyanlar daim günlərini O Həzrətin yenidən qayıtması üçün böyükçətinliklərlə keçirmişlər. Həzrət İsa Məsihin (ə) zühuru sahəsindəmövcud olan həyəcan 1000 və 2000-ci illərdə ən pik həddə ç<strong>at</strong>mışdır.Hal-hazırda xristyanlar 2000-ci ili geridə qoymuşlar, amma Məsihhələ də gəlməmişdir. Onların bir qrupu isə O Həzrətin çarmıxa çəkilərəköldürülməsi və yenidən dirilməsi ilini nəzərə alaraq və üzərinə2000 ili gələrək Məsihin 2030-cu ildə gələcəyinə ümid bəsləyirlər.Qeyd olunan bu qrupun nəzərincə O həmən zamanda göydən yerəenəcək və yer üzərində qiyamət gününü başladacaq. Sonra insanlarımühakimə edəcək və bir dəstəni cənnətə və digər dəstəni cəhənnəməgöndərəcək. Xristyanlıqda məadın və axirət dünyasının ruhi olmasıməsələsi irəli sürülür. (M<strong>at</strong>ta 22:30)Xristyan cəmiyyəti ilk əvvəllər Həzrət İsanın (ə) tez bir zamand<strong>at</strong>am əzəmətlə qayıdacağına inanırdı və elə bu səbəbdən də, bu cəmiyyətsəbirsiz halda sonuncu günün, yəni qiyamət gününün intizarındaidilər. Xristyanların intizarda olmaları və Məsihin yenidən qayıtmasıƏhdi-Cədidin qədim hissələrində, o cümlədən Salonikilərə birinci vəikinci məktubda öz əksini tapmışdır. Amma, sonuncu risalələrdə, ocümlədən Timofeyə birinci və ikinci məktubda, Titusa məktubda vəPetrosun məktubunda bu dünyada xristyan cəmiyyətnin və həy<strong>at</strong>ınıntəşkil edilməsinə təkid edilmişdir.Xristyanlar yeni mükaşifə kitabları yazmışlar, eləcə də, yəhudilərində bəzi vəhy kitablarını dəyişdirdilər və xristyan amallarına uyğunolaraq yeniləşdirdilər. Əhdi-Cədidin sonunda yerləşən Yuhannakitabı xristyanlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Xristyanların nəzərincəHəzrət İsanın (ə) ən azyaşlı Həvarisi olan Yühənna qocalıqyaşındakı yuxusunu bu əsərdə şərh edir və sonda yazır:“O, bu məsələlər şahiddir və belə deyir: “Mən tezliklə gələcəm.”Amin. Gəl ey Xudavənd İsa Məsih. Bizim Xudavəndimiz İsaMəsihin feyzi sizin hamınızla olsun. Amin. (Yühənnanın vəhyi, 22:20-21)”Yühənnanın vəhyi kitabında qarışıq və rəmzlərlə yazılmış məsələolduqca çoxdur. Belə ki, Yühənnanın yazıları bu 2000 il ərzində251
ir çox insanları çətinliklərlə üzləşdirmiş və xristyan esx<strong>at</strong>ologiyasınıyar<strong>at</strong>mışdır.Xristyanların əksəriyyətinin zaman ötdükcə Məsihin qayıtmaqməsələsinin tezliklə baş verməyəcəyini başa düşməsinə baxmayaraqbəzi xristyan sektaları öz əqidələrini və inamlarına sadiq qalaraq OHəzrətin tez bir zamanda qayıdacağına inamlarını itirmədilər. OnlarYühənnanın vəhy kitabındakı xeyirlə şər arasındakı müharibə məsələsiniləfzi formada açıqlamışlar və elə bu səbəbdən də, Həzrət İsanın(ə) tez bir zamanda qayıdacağına, min illik hökumət yaradacağına, buhökumətin hesab və ədalət gününə qədər davam edəcəyinə inanırdılar.Lap qədim zamanlardan “Advintistlər” adlı xırda dəstələr meydanaçıxdı və bu dəstə üzvləri bütün güclərini səfərbər edərək özləriniHəzrət İsanın (ə) gələcəyi günə və dünyanın sonuna hazırlayırdılar.Bu sahədə saysız-hesabsız dini terminlər mövcuddur. İndi həmən terminlərdənbir neçəsinin diqqətinizə ç<strong>at</strong>dıracağıq:• İsanın yenidən qayıtması (The second coming of Jesus)• Məsihanın intizarı və yaxud Messianizm (Messianism)• Hökümdarın və yaxud Tanrının günü (The day of the Lord)• Mükaşifə və yaxud Apokalipsis (Apocalypse)• Möhnət və bədbəxtlik (Tribul<strong>at</strong>ion)• Zühur (Epiphany)• Hüzur (Parousia)• Cazibə və ekstaz (Rapture)• Qəza və qədərə inanma (Dispens<strong>at</strong>ionalism)• “Maran-<strong>at</strong>ha” yəni, Tanrı gəldi və sair28. Həzrət İsa Məsihin (ə) qayıdış həyəcanıXristyanların bir qrupu Həzrət İsa Məsihin (ə) qayıdışını çoxistədiklərinə görə özlərindən müxtəlif təvəhhümlər yar<strong>at</strong>dılar və OHəzrətin geri qayıtması üçün tarixlər müəyyən etməyə başladılar. Bu252
öncədən xəbər vermələr digər dinlərdə olan analoji hallar kimi səhvolurdu və elə bu səbəbdən də, dini liderlər onları belə işlərdən uzaqolmağa çağırdılar. Bu müddət ərzində bir çox “Advintist” firqələrmeydana çıxdı və onların əsası belə təsəvvürlər üzərində qurulmuşdur.Məsələn, 1840-ci ilin əvvəllərində Vilyam Miller adlı şəxs HəzrətMəsihin (ə) 1843-1844-cü illərdə gələcəyi proqnozunu verdi.Onun proqnozu həy<strong>at</strong>a keçmədi və o bir daha belə proqnoz verməyəcəyinəsöz verdi. Amma buna baxmayaraq adı çəkilən şəxsin proqnozlarınaəsasən “Yeddinci günün adventistləri” (The seventh-dayAdventists) firqəsi yarandı və bu firqə hal-hazırda da mövcuddur.Anabaptistlərdən olan bir qrup 16-cı əsrdə Həzrət İsa Məsihin(ə) min illik hakimiyyəti üçün münbit şərait yar<strong>at</strong>maq üçün baş qaldırdılarvə bəzi şəhərləri müəyyən müddət ərzində ixtiyarlarına götürdülər.Amma onların qiyamları qəddarlıqla y<strong>at</strong>ırdıldı. “İrvingilər”(İrvingites) Həzrət İsa Məsihin (ə) zühurunu tezləşdirmək üçün on ikinəfər Həvari təyin etdi. Amma onlar bu işləri ilə heç bir nəticəyə ç<strong>at</strong>abilmədilər və həmən Həvarilər bir-birinin arxasınca vəf<strong>at</strong> etdilər. Onlarınbir qrupu, yəni “Neo-İrvinqilər” (Neo-İrvingites) həmən Həvarilərincanişinlərini təyin etdilər və bu fəaliyyətlərini sonralar da davametdirdilər. “Yəhvənin Şahidləri” (Jehovah’s witnesses) qrupu Həzrətİsa Məsihə (ə) və O Həzrətdən öncə mövcud olan peyğəmbərləriqarşılamaq üçün Amerikada hündür mərtəbəli bina hazırlamışlar.“Mormonlar” (Mormons) və “Kristadelfienlər” (Christadelphians) vəxristyan dinində mövcud olan başqa qeyri-adi firqələr Həzrət İsa Məsihin(ə) zühurunu tezləşdirmək məqsədilə belə işlərə əl <strong>at</strong>mışlar.Qeyd etdiyimiz kimi Sionizmin əsası hələ qoyulmamışdan öncə beləbəzi xristyan sektaları Həzrət İsanın (ə) gəlməsi üçün və dünyanın sonununyaxınlaşması üçün Yəhudilər Fələstinə qayıtmalıdırlar.Mənbə1. Aryan, Qəmər, “Fars ədəbiyy<strong>at</strong>ında Məsih obrazı”, Tehran 19902. Elder, Con, “Kilsə terminləri tarixi”, Tehran, 19473. Emerson, Heri, “Martin Lüter”, tərcüməçi:Firidun Bədrei, Tehran 1989253
4. Müqəddəs kitabın təffsirli tərcüməsi, Londin 19955. Tennir, Muhəmməd Tahir, “Kilsə məzhəblərindəki bütpərəstlik əfsanələri”,tərcüməçi: Əbdürrəhim Xəlxali, Tehran 19846. Toyunbi, Arnold, “Xristyanlıq və dünya dinləri”, tərcüməçi: HüseynTofiqi, Qum 20037. Tisen, Henri, “Xristyan ilahiyy<strong>at</strong>ı”, tərcüməçi: T.Mikailiyan8. Hikmət, Əli Əsğər, “Dinlər tarixi”, Tehran 19669. Ramyar, Mahmud, “Xristyan və yəhudi peyğəmbərliyinin bir hissəsi”,10. Danilo, Jan, “Ölü dəniz sənədlərindəki xristyanlıq kökləri”, tərcüməçi:Əli Mehdizadə, Qum 200411. Robertson, Arçibald, “İsa: əfsanə yaxud tarix”, tərcüməçi: Hüseyn Tofiqi,Qum 199912. Rosten, Leo, “Amerikan məzhəblərinin şərhli lüğəti”, tərcüməçi: MuhəmmədBəqayi, tehran 199713. Zərrinkub, Əbdülhüseyn, “Vicdan barəsində”, Tehran 199614. Süleymani Ərdistani, Əbdürrəhim, “Allahın oğlunun hər iki Əhddə vəQurani Kərimdəki rolu, Qum 199915. Filson, Floid, “Əhdi Cədidin açarı”, tərcüməçi: Məsud Rəcəbniya,Tehran 195416. Müqəddəs kitab, London 190417. Qridi, Coan. O, “Xristyanlıq və bidətləri”, tərcüməçi: ƏbdürrəhimSüleymani Ərdistani, Qum 199818. Muhəmmədiyan, Bəhram, “Müqəddəs kitab ensklopediyası”, Tehran200219. Mustəfəvi, Əli Əsğər, “Qurbanlıq əfsanəsi”, Tehran 199020. Mulend, Eynar, “Xristyan dünyası”, tərcüməçi: Məsih Muhaciri vəMuhəmməd Baqir Ənsari, Tehrab 198921. Mişel, Tomas, “Xristyan kəlamı”, tərcüməçi: Heseyn Tofiqi, Qum 199822. Miler, Vilyam, “Qədim kilsələrin tarixi”, tərcüməçi: Əli Noxostin,Tehran 198123. Nas, Con.B, “Dinlərin ümumi tarixi”, tərcüməçi: Əli Əsğər Hikmət,Tehran 199124. Volf, keri, “İncillərin məfhumu”, tərcüməçi: Muhəmməd Qazi, Tehran196925. Haks Amrikayi, “Müqəddəs kitabın lüğəti”, Tehran 199826. Hordren, Vilyam, “Protestan ilahiyy<strong>at</strong>ı, Tehran 1989254
27. Hyum, Robert. A, “Yaşayan dünya dinləri”, tərcüməçi: ƏbdürrəhimQovahi, Tehran 199428. Arberry,A.J(ed), “Religion in the Middle Eas” Cambridge 196929. Cross,F.L. (ed), “The Oxford Dictionery of the Christian Church”,London 197430. Küng, Hans, “Christianity” New York? 199531. McManners, John (ed), “The Oxford Illustr<strong>at</strong>ed History of Christianity”,Oxford 199232. Noll, Mark A, “A History of Christianity in the United Stetes andCanada”, Michigan 199233. Peters, F.E, “Judaism, Christianity and İslam” New Jersey 199034. Rahner, Karl, “Theological Investig<strong>at</strong>ions” London 197435. Van Voorst, Robert, E. “Redings in Christianity” Belmont, CA 1997255
10. İslam və digər dinlər 1Nur və zülmətDinlər iki qrupa bölünürlər: tövhidi və qeyri-tövhidi dinlər. Qeyri-tövhididinlər Tövhid, nübüvvət (peyğəmbərlik) və məad (axirətəvə insanların yenidən qayıtmasına inam) baxımından İslam dini iləheç bir oxşarlığa malik deyillər. Onlar tövhidin əvəzinə şirkə, nübüvvətinəvəzinə hikmətə (qeyd etmək lazımdır ki, bu hikmətbütpərəstliyialqışlayır) 2 və məadın əvəzinə ruhların yeni bədənlərdə yerləşməsiməsələsinə inanırlar. İslam dininin belə dinlərlə müqayisə olunmasımənasızdır və məntiqlə üst-üstə düşmür.Tövhidi dinlərdə (Yəhudilik, Xristyanlıq, Zərddüştlük və İslam)isə hər üç əsas prinsipi, tövhidi, nübüvvəti və məadı qəbul edirlər və1 Bu fəsldə İslam dini ilə digər dinlər arasında müqayisələr aparmaq məqsədilə yalnıznümunələr göstərməyə üstünlük verəcəyik.2 Brahmalar (yəni Hindlilər) nübüvvətin səhv olduğunu təsdiq etmək məqsədilə beləiddia edirlər ki, peyğəmbərlərin təlimləri ya ağılla üst-üstə düşür, ya da ağılla uyğunlaşmırvə bu sahədə üçüncü yol mövcud deyildir. Peyğəmbərlərin təlimləri ağılla üstüstədüşərsə bizim öz ağlımız bizim üçün kifayət edər və peyğəmbərlərə ehtiyac yoxdur.Amma, ağılla üst-üstə düşməzsə biz onu qəbul etmərik. Çünki bizim ağılla üstüstədüşməyən təlimlərə ehtiyacımız yoxdur. Peyğəmbərliyə və nübüvvətə inananlarisə üçüncü yol nəzərdə tutaraq belə iddia edirlər ki, “Peyğəmbərlər (ə) təlimləri ağıldandaha üstündür.”256
elə bu səbəbdən də bir-biriləri ilə qohumluq əlaqələrinə malikdirlər.(Hindistan dinləri də bir-biriləri ilə qohumluq və yaxınlıq əlaqələrinəmalikdirlər) Amma, xristyanlıqdakı tövhid “Müqəddəs üçlük” vəZərdüştlükdəki tövhid “Sənəviyyət” (Müqəddəs ikilik) üzərində qurulmuşdur.Bu iki dinin hər birisi, yəni istər Xristyanlıq, istərsə dəZərdüştlük bütün vasitələrdən istifadə etməklə özləri ilə əsil tövhidarasında ahəngdarlıq yar<strong>at</strong>maq istəyir. Onların bu sahədə lazımi dərəcədəahəngdarlıq yar<strong>at</strong>ma dərəcələri müxtəlif insanların nəzərindənmüxtəlif şəkildə dəyərləndirilir: Məsələyə yüngül yanaşan insanlaronların ahəngdarlıq yar<strong>at</strong>maq sahəsindəki səylərini qiymətləndirərəkqəbul edirlər, amma məsələyə daha dəqiq yanaşanlar isə onlarınbütün açıqlamalarını qəbul etmirlər və Qurani Kərimdə buyurulduğukimi “müqəddəs üçlük” küfrün nişanəsidir. (Maidə surəsi, ayə 72-73)Şübhəsiz ki, bütün tövhidi dinlərin arasında İslam bilikləri vəmərifəti nöqteyi nəzərindən İslam dininə ən yaxın din Yəhudilikdir.Qeyd etmək lazımdır ki, İslam Peyğəmbəri Həzrət Muhəmmədin (s)zamanından indiyədək müsəlmanlarla yəhudilərin arasında yarananqarşıdurmalar və anlaşılmazlıqlar onların dini əqidələrinə görə deyildüzgün olmayan davranışlarına görə olmuşdur. Amma bun baxamayaraqAllahın Qurani-Kərimə qarşı çıxan ilk kafirlərin yəhudilər olmasınıbildirmişdir (Bəqərə surəsi, ayə 41)”غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الض َّال ِّينَ“ Elə bu səbəbdən də, İslam alimləri“Qəzəbə düçar olmuşların və (haqdan) azmışların (yoluna) yox!” 1ayəsinin təfsirində “Qəzəbə düçar olmuşların” Yəhudi və “Azmışların”Nəsrani olduqlarını bildirirlər. Halbu ki, hər iki xüsusiyyəti həriki dəstəyə aid edə bilərdilər. Bu parçalanmanın və ikiyə bölünməninbelə qeyd olunmasının əsas səbəbi bundan ibarətdir ki, F<strong>at</strong>ihə surəsi“ummul kitab” yəni kitabın anasıdır və başqa sözlə “Qurani Kəriminxülasəsidir”. Bu ilahi kitabın mətninə müraciət etdikdə Yəhudilərintörətdikləri cinayətlərə və gördükləri pis işlərə görə Allahın onlara1 F<strong>at</strong>ihə surəsi, ayə 7257
qəzəblənməsinin şahidi olarıq. 1 Xristyanları isə “müqəddəs üçlüyə”inandıqlarına və Həzrət İsa Məsihi (ə) İlahi kimi qəbul etdiklərinə görəhaqq yolundan azmışlar kimi adlandırmışdır. 2 Eləcə də, Yəhudilərləmüşrikləri müsəlmanların ən pis düşməni kimi qeyd edir, ammaxristyanları müsəlmanların ən yaxşı dostu kimi vurğulayır. 3 Beləliklədə, mübarək F<strong>at</strong>ihə surəsinin son ayəsi bu qeyd olunanlara əsasən təfsirolunmuşdur.Qurani-Kərim səhv əqidələrin Yəhudilərə aid olmasını qeyd etmişdirvə onları belə əqidələrə malik olduqlarına görə danlamışdır: 1.Üzeyir Allahın oğludur 4 ; 2. Allah yoxsuldur və biz varlıyıq 5 ; Allahınəlləri bağlıdır 6 . Yəhudilər bu məsələlərin hər üçünü təkzib edirlər vəelə bu səbəbdən də, Quran təfsirçiləri belə bir nəzəri irəli sürmüşlərki, bu sözlər bəzi yəhudilərin sözləri idi. Amma digərlərinin də buməsələyə razılıq göstərmələrinə görə Allah onların hamısına şamiletmişdir 7 . Hər halda yəhudilər bu üç səhv əqidələrinə (eləcə də, gizlişəkildə onlara işarə olunan Cəbrayil (ə) ilə olan düşmənçiliklərinə görə)8 bəraət qazanmağa çalışırlar və elə bu məsələlər kifayət qədərdir.Digər tərəfdən Qurani-Kərim xristyanların da bəzi səhv əqidələrəmalik olmalarını vurğulayır və onları belə yalnış əqidələrə malikolmalarına görə danlayır: 1. Məsih Allahın oğludur 9 ; 2. Allah Məryəminoğlu Məsihin özüdür 10 ; 3. Allah üçündən biridir 11 . Xristyanlar buməsələlərin hər üçünü qəbul edirlər və bunların düzgünlüyünə təkid1 Bəqərə surəsi ayə 61, 90; Ali İmarn surəsi, ayə 112; Maidə surəsi ayə 60; Ərafsurəsi, ayə 1522 Nisa surəsi, ayə 171; Maidə surəsi, ayə 17, 72,73, 77, 116; Tövbə surəsi 30-323 Maidə surəsi, ayə 824 Tövbə surəsi, ayə 305 Ali İmran ayəsi, 1816 Maidə surəsi, ayə 647 Əl Mizan təfsiri, Tövbə surəsi, ayə 308 Bəqərə surəsi, ayə 979 Tövbə surəsi, ayə 3010 Maidə surəsi, ayə 17, 7211 Maidə surəsi, ayə 73258
edirlər. (Onlar yalnız Həzrət Məryəmin (ə) ilahilik məsələsini 1 qəbuletmirlər)Yəhudilik dininin üç əsas prinsipi olan tövhid, peyğəmbərlik vəməaddan əlavə bəzi dini əhkamlar nöqteyi-nəzərindən də İslam dininəyaxındır. Belə ki, bəzi mələklərin, o cümlədən Cərayıl və Mikayılınadları İbrani dilində Qurani-Kərimdə qeyd olunmuşdur 2 .Qurani-Kərimdə eləcə də, müşriklərə xitabən belə buyurulmuşdurki, Qurani-Kərim təlimləri ilə Bəni-İsrail alimlərinin biliklərininüst-üstə düşməsi onun düzgün olmasını təsdiqləyir 3 . Bundan əlavə,biz müsəlmanlar Qurani-Kərimin bəzi ayələrini təfsir edərkən Bəni-İsrailin düzgün və səhv əqidələrini tanımalıyıq və belə məsələlərdənxəbərdar olmalıyıq. Çünki, Qurani-Kərimdə Həzrət Musanın (ə) adı136 dəfə qeyd olunmuşdur və Bəni-İsrailin bir çox işlərinə işarəetmişdir.Hər halda Yəhudilik, Xristyanlıq və Zərdüştlük dininin davamçılarıİslam dininin kölgəsi altında sakit həy<strong>at</strong> yaşadılar və buna görədə, bir çox müsəlman ölkələrində, qdları çəkilən dinlərin davamçılarınao cümlədən İran İslam Respublikasında öz hüquqlarını müdafiəetmək və ölkə konstitusiyasının tənzim edilməsində Məclisdə öz nümaəndələrinitəyin etmək icazəsi verildi.2. Adlandırılması: Müəyyənləşdirməklə və təyinetməkləBir çox xalqların, qəbilələrin, tayfaların, sülalələrin, şəhərlərinvə ölkələrin qədim adları təbii olaraq müəyyən müddət keçdikdənsonra müəyyənləşdi, heç kim qəsdən və bilərəkdən bu adları belə1 Maidə surəsi, ayə 1162 Cəbayıl “Allahın kişisi” və Mikayıl “Kim Allaha bənzəyir?” mənasını kəsb edir.Sözsüz ki, hər bir mələyin dünyanın hər bir dilində müxtəlif adı ola bilər.3 Şüəra surəsi, ayə 197259
qoymamışdır. Bir çox dinlərin də adları belə meydana çıxmışdır. Yəhudiliyin(Judaism) müəyyənləşdirilmiş adı <strong>at</strong>a-babaların Yəhuda şəhərindəyaşayan və bu səbəbdən də, Yəhudi adlandırılan insanlarındininin adıdır. Amma, təyin olunmuş Xristyanlıq və yaxud Məsihilik(Christianity) isə Məsihə aid olduğu üçün belə adlandırılmışdır. Məsihisözü ümumilikdə Həzrət İsa Məsihin (ə) göylərə getməsindən,qeybə çəkilməsindən sonra meydana çıxdı (Həvarilərin işləri 11:26)və onların yeni yaranmış dinləri “Təriqət” adlandırıldı (Həvarilərinişləri 9:2 və 22:4)Yəhudilik və Xristyanlıq sözlərinin heç biri müqəddəs kitablardamövcud deyildir. Halbu ki, İslam sözü və bu sözdən əmələ gələndigər sözlər Qurani-Kərimdə dəfələrlə təkrar olunmuşdur 1 . Çünki İslamdini Həzrət Muhəmmədin (s) zamanında kamala ç<strong>at</strong>mışdır və busəbəbdən də, ilk olaraq digər dinlərdən fərqlənməsi üçün adı bu formadamüəyyənləşdirilmişdir.Müəyyənləşdirilmiş din adlarından fərqli olaraq təyin olunmuşadlarının gözəl və məqsədəuyğun mənası olur və sonuncu peyğəmbərüçün “təslim olmaq” mənasını kəsb edən İslam sözünün də seçilməsinində özəlliyi bundan ibarətdir 23. Sonunculuq və sonrakı dinlərin gəlməsibarəsində müjdəYəhudilik, Xristyanlıq və İslam dinləri İbrahimi dinlər (AbrahamicReligions) və vəhy dinləri (Revealed Religions) adlandırılırlar.1 Müsəlmanların bəziləri belə iddia edirlər ki, tövhidi dinlərin hamısı ilk olaraq “İslam”adlandırılmışdır və “Yəhudilik” və “Xristyanlıq” dinləri bu dinlərin davamçılarınınöz dinlərinə etdikləri təhriflərdən sonra meydana çıxmışdır. Kəlam elmi nöqteyi-nəzərindənbu məsələni təsdiq etmək mümkün olsa da, dinləri elmi baxımındansübut olunması mümkünsüzdür.2 Avropanın kinli xristyanları orta əsrlərdə “İslam” və “Müslim” sözlərinin əvəzinə“Muhammadanism” və “Muhammadan” sözlərindən istifadə edirdilər.260
Bu dinlər Allah tərəfində göndərilən peyğəmbərlərin (ə) bizlər üçünqoyduqları yadigarlardır. İbrahimi dinlərin hamısı haqq olmalarınıözlərindən qabaqkı dinlərin verdikləri müjdələrə əsasən təsdiq edirlərvə eləcə də, sonuncu olmalarını iddia edərək sonrakı dinləri qəbuletmirlər. Belə ki;Birinci: Yəhudilər özlərini Allah-Taalanın Həzrət İbrahimə (ə)verdiyi vədin nəticəsi kimi qəbul edirlər. Xristyanla isə, “Canişinlik”(Supersession) nəzəriyyəsini irəli sürərək özlərini Allahın vədəsinindavamı kimi qəbul edirlər, Əhdi-Ətiqdə Həzrət İsaın (ə) və Əhdi-Cədidingəlməsi müjdəsini tapmağa çalışırlar. İslam dini də Bəni-İsrailpeyğəmbərlərinə və özündən öncə gəlmiş səmavi kitablara diqqətayırır və İslam peyğəmbəri Muhəmmədin (s) gəlməsinin bütün səmavikitablarda mövcud olmasını bildirir. (Əraf surəsi, 157)Ikincisi: Yəhudilər nəsx məsələsini, yəni köhnə ilahi qanunlarınAllah tərəfindən yeni qanunlarla əvəz olunmasını qəbul etmirlər vəxristyanlar da Əhdi-Cədiddən sonra yeni ilahi kəlamın gəlməsinigözləmirlər 1 . İslam dininin də sonuncu ilahi və səmavi din olmasıQurani-Kərimdə (Əhzab surəsi, ayə 40), müxtəlif hədislərdə qeydolunmuşdur və bütün müsəlmanlar bunu İslam dininin ən zəruriməsələlərindən biri kimi qəbul edirlər.Bu dinlərin hər üçündə gəlməsi öncədən xəbər verilən xilaskarınqayıtması məsələsi mövcuddur. Xilaskarın gəlməsi həmən dinin düzgünolmasını təsdiqləyəcək və gözlənilə xilaskar bu dini qüvvədənsalaraq yeni din təyin etməyəcək.1 Xristyanlar da ilahi qanunların yeniləşməsi məsələsini inkar edirlər və Əhdi-Ətiqdəmövcud olan şəriəti Əhdi-Cədiddə olan şəriətin başlanğıcı kimi qəbul edirlər. Bunagörə də, Tövr<strong>at</strong>da mövcud olan dini əhkamlar xristyanlıqda inkar edilmir, əksinə öncədənnəzərdə tutulmuş plana əsasən inkişaf etdirilir. Pavlos belə deyir: “Allah biziMəsihə ç<strong>at</strong>dırmaq və ədalətli imana sahib malik olmaq üçün şəriət nazil etdi. Ammaiman gəldi və buna görə də Allahın əlinin altında deyilik. Çünki, hamı İsa Məsihəolan imanları vasitəsilə Allahın oğullarına çevriləcəklər.” (Qal<strong>at</strong>yalılara məktub3:24-26) Müsəlmanlar isə bu qanunların artıq köhnə olduqlarını və qüvvədən düşdüklərinibildirirlər.261
Muhəmməd peyğəmbərin (s) sonuncu peyğəmbər olması məsələsisahəsindəki etiqad yeni dinlərin meydana çıxması məsələsinisıfıra endirir. Sonrakı dinlər bu yolu açmaq və məhdudiyyəti götürməküçün daha öncə nazil olmuş səmavi kitablardaki sözləri səhvaçıqlayaraq öz dinlərinin zühur etməsi məsələsini belə səhv düşüncələrdəaxtarırlar. Elə bu səbəbdən də, xristyanlar Həzrət İsa Məsihin(ə) gəlməsi müjdəsini tapmaq üçün Əhdi-Ətiqi və müsəlmanlar HəzrətMuhəmmədin (s) gəlməsi müjdəsini tapmaq üçün Əhdi-Ətiqi vəƏhdi-Cədidi təfsir edərək araşdırırlar.Qeyd etmək lazımdır ki, lazımi şəxsin adını və xüsusiyyətinitapmaq bir arzu və istək şəklində qalır, müjdələr tanınmayan adlaraaid olmağa başlayır. Məsələn; Məsihilər (M<strong>at</strong>ta 1:23) Əhdi-Ətiqəmüraciət etməklə Emmanuel dünyaya gəlməsi müjdəsini tapırlar(Əşiya 7:14) və müsəlmanlar Əhdi-Ətiqə müraciət etməklə Şilonungəlmə müjdəsini (Yaranış 49:10) və Əhdi-Cədidə müraciət etməkləFaraqlitin (Yuhanna 14:16) gəlmə müjdəsini aşkarlayırlar. Sonralarmeydana çıxan digər iddiaçılar da Əhdi-Ətiq, Əhdi-Cədid və Qurani-Kərimlə belə davranmışlar. Bu prosesdə müxtəlif ümmətlərinmüqəddəs kitabları təfsirlərinə və izahlarına baxmadan özünəməxsustərzdə təfsir olunmuşlar.Bu dinlərin davamçıları özlərindən əvvəlki dinlərin vaxtlarınınbaşa ç<strong>at</strong>ması və özlərindən sonrakı dinlərin saxta olmasına inanırlar.Elə bu səbəbdən də, xilaskarlığı özlərinə aid edirlər. Bu arada birməsələni də qeyd etmək lazımdır ki, yəhudilik xüsusi qövmün dinindirvə bu dində təbliğ məsələsi mövcud deyildir. Yəhudilərin əksəriyyətidünya xalqlarını sionizmə dəvət edirlər. Digər tərəfdən, xristyanlıqdavə islam dinində təbliğ mövcuddur. Xristyanlar təbliğ<strong>at</strong> işlərinimissonerlik və müsəlmanlar dəvət adlandırırlar.Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, yəhudilikdə və xristyanlıqdaElçi və Rəsul sözü dinin təbliği ilə məşğul olan ilk insanlaradeyilir (məsələn; “Elçi Daniyal” və “Elçi Pavel”) və yeni din gətirmişşəxslərə aid edilmir.262
4. DüzgünlüyüDünyada müxtəlif dinləri mövcud olmasını nəzərə alsaq həməndinlərin düzgünlüyü barəsində üç məşhur baxış tərzi mövcuddur:1. Dini xaricedicilik (Exclusivism)-İlahi peyğəmbərlərin və müqəddəskitabların öz dinlərinin düzgün olması və başqa dinlərin səhvolması sahəsindəki baxışı. Bu baxışa əsasən özündən əvvəlki silsiləvidinlər hamısı qəbul olunurlar. Eləcə də, həmin dinlərin davamçılarınınöz dinlərinə inanmaları da toxunulmaz qala bilər və sonuncu olaraqgəlmiş din özündən əvvəllki dinlərin davamçılarına xüsusi imtiyazlarda nəzərdə tuta bilər. Amma ən düzgün din kimi özündən savayiheç bir dini qəbul edə bilməz.2. Dini çoxluqçuluq (Pluralism)-Bəzi sufilərin və irfan əhlininbütün dinlərin düzgünlüyü barəsindəki baxışları. Belə arif və sufilərinnəzərincə bütün dinlər düzgündür, heç birində səhvlik yoxdur vəsonda onların hamısı insani xilas edəcəklər. Hal-hazırda yaşayan bəzimütəfəkkirlər və ziyalılar da sufilərin bu baxışlarını modernləşdirərəkyaymağa başladılar. Bəziləri yalnız öz dininin haqq və düzgün olmasıməsələsini qəbul edərək dingər dinlərin düzgün olmasını öz dini iləolan oxşarlıqlar çərçivəsində qəbul edirlər. Qeyd etmək lazımdır ki,belə baxış tərzini ən çox yayılmış baxış kimi birinci gətirmək lazımdır.(Dini əh<strong>at</strong>əedicilik-İncluivism)3. Dinsizlərin, mülhidlərin, <strong>at</strong>eistlərin və deistlərin bütün dinlərindüzgün olmaması və başqa bir dünyanın mövcud olmaması vəyaxud bu dünya ilə heç bir əlaqəsi olmaması baxışları.5. Kəlami məsələləriQeyd etmək lazımdır ki, dinlər arası dialoqun və ümumiyyətləheç bir dialoqun nəticəsi olmayacaqdır. Çünki, dialoq zamanı tərəfləristədikləri bütün həqiqətləri əldə etdiklərini düşünürlər və qarşı tərə-263
fin isə həqiqəti anlamaqda problemli olduğunu təsəvvür edirlər. İnsanruhunun tanış anlamlarla yaxınlıq hissi yaşaması səbəbindən onudünyəvi anlam kimi qəbul edir. Elə bu səbəbdən də, dialoqda iştirakedən tərəflərin üzərinə düşən vəzifə bu anlamlarla üst-üstə düşən nümunələrdənistifadə etməklə məsələni sübuta yetirməkdir. Amma birməsələni unutmamalıyıq ki, dini anlamların əksəriyyəti ümumbəşərideyil. Yəni, biz öz dinimizdən olan anlamları onlarla müqayisə edəbilmərik və öz dini təlimlərimizi onlara başa salmaq üçün qeyd olunmuşməsələlərə müraciət etmək iqtidarında deyilik.Əgər dialoqun aparılmasında zərurət güclənərsə bir məsələnitam dəqiqliyi ilə bilməliyik ki, bizim məntiqimizlə peyğəmbərlərinməntiqi arasında eynilik olsa belə onun bizim qarşı tərəfimiz tərəfindənqəbul olunması mümkünsüzdür. Çünki, bizim qarşı tərəfimiz adiinsan olarsa məğlub olduğu təqdirdə alimə müraciət etməlidir və alimmövcud olduğu təqdirdə özündən öncə yaşamış daha böyük alimlərəmüraciət edəcəkdir. Sonda bütün alimlərin də onun kimi duşunəcəyinigörəcəkdir.Sözsüz ki, hər bir dində kəlam elmi çox güclü şəkildə inkişaf etmişdirvə hər bir din öz kəlam elminin köməkliyi ilə özünün düzgünvə digər dinlərin isə səhv olmasını sübut etməyə çalışır. Hər bir dinindavamçıları özlərini həqiqi davamçıları və digər dinlərin davamçılarınıisə təqlid edənlər adlandırırlar. Onlar öz dini mənbələrini istədikləriformada açıqlayırlar, amma başqa dinin nümayəndələrinə bu məsələniən zəif şəkildə belə həy<strong>at</strong>a keçirməyə icazə vermirlər.Hər bir din müştərək olmayan məsələlərin mənasız və səhv olduğunubildirir. Məsələn, hər hansı bir k<strong>at</strong>olik öz dini həy<strong>at</strong>ında “Tanrımıyeyirəm” sözündən istifadə etsə başqa bir dinin nümayəndəsionun sözünü heç vaxt anlaya bilməz. Amma, həmən k<strong>at</strong>olik üçün busözün böyük mənası vardır. Çünki, birincisi həmən k<strong>at</strong>olikin dinietiqadına əsasən “Sonuncu şam yeməyindəki” çörək və şərab həqiqətən1 Məsihin əti və qanıdır. İkincisi isə Məsih həqiqətən Allahdır.1 Protestanların nəzərincə isə məcazən264
Beləliklə də, çörəklə şərab yeyən şəxs həqiqətən də Allahı yemişolur. Onun Allahı yeməkdə məqsədi Allahla birləşməsi mənasını daşıyırvə bir müsəlman, yaxud yəhudi üçün bu cəfəngiyy<strong>at</strong>dan savayibir məna daşımır. Müştərək məsələlər eynilik təşkil etdiyi şəraitdəqəbul olunur. Məsələn, həm yəhudi, həm xristyan, həm də müsəlmaninsanın öz duası vasitəsilə Allahın iradəsini dəyişdirə biləcəyi əqidəsiniqəbul edir . Eləcə də, Həzrət İbrahimin (ə) öz övladını qurbankəsmək məsələsini bütün İbrahimi dinlərin davamçıları qəbul edirlər.Bütün dinlərin alimləri insanların tam şəkildə qəbul etmələri üçün buməsələləri daha aydın çəkildə bəyan etmək məsuliyyətini öz üzərlərinəgötürmüşlər. 1Hər bir din öz davamçıları üçün yəqinlik gətirir və müxtəlif mütəfəkkirləröz qiymətli əsəsrlərində bu məsələni açıqlamağa çalışmışlar.İndi İmam Muhəmməd Qəzzalı, İmam Xomeyni və ŞəhidMütəhhərinin əsərlərində bu barədə qeyd olunmuş dəyərli fikirlərisizin diqqətinizə ç<strong>at</strong>dıracağıq.İmam Xomeyni öz bəhslərində müxtəlif dinlərin davamçılarınıiki dəstəyə, avam və qeyri-avam dəstəyə bölür və yazır:“Digər dinlərin avam davamçıları beyinlərini qəbul edə bilmədiyiməzhəblərin qarşısında dayanırlar və avam müsəlmanlar kimi özməzhəblərinin düzgün, sair məzhəb və dinlərin səhv olduqlarını qətişəkildə bildirirlər. Deməli bizim dinin avam davamçıları İslam dinimühitində böyüyüb başa ç<strong>at</strong>dıqları və öz dinlərinin tam düzgün vədigər dinlərin səhv olduqarını bildirdikləri kimi başqa dinlərin dəavam davamçıları belə düşünürlər. Bu iki dəstə arasında heç bir fərqyoxdur. Onlar belə qətiyyətli və kəskin nəzərə malik olduqlarına görə1 Məsələn əhli sünnət üçün Həzrət Mehdinin (ə) mübarək vücudunun qeybdə olmasıməsələsi mümkünsüz və qəbuledilməz bir məsələdir. Amma həmən sünni qardaşımızaməsələni başa salmaq üçün əhli sünnətin qəbul etdiyi Xızr peyğəmbərin (ə)qeybdə olması məsələsini misal çəkmək lazımdır. Bundan sonra artıq o məsələnitam formada dərk edəcəkdir.265
günahkar deyillər və onları belə olmalarına görə cəzalandırmaqmümkün deyildir. 1İmam Xomeyninin nöqteyi nəzərindən həmin dinlərin avamolmayan təbəqəsi də öz səhv və b<strong>at</strong>il dinlərinə qapandıqları üçünavam təbəqədən seçilmirlər. Amma bir fərq var ki avam olmayan təbəqəninüzrü qəbul olunmayacaq. Ola bilsin bunun səbəbi aliminüzərinə düşən vəzifə və öhdəliyinin daha ağır olmasıdır. İmam CəfərSadiq (ə) buyurur: “Alimin bir günahı bağışlanana qədər cahilin yetmişgünahı bağışlanar”. 2 İmam Xomeyni digər dinlərin avam olmayantəbəqəsi barəsində bu sözləri vurğulayır:“Amma onların avam olmayanları uşaqlıqdan başlayaraq yeniyetməlikvə gənclik dövürlərində də küfr mühitində yaşadıqları üçünöz səhv dinləri sahəsində etiqad sahiblərinə çevrilmişlər. Belə ki onlaramüxalif olan hər bir şeyi uşaqlıqdan səhv müstəvidə qurulmuşağılları ilə rədd etməyə və ümumiyyətlə qəbul etməməyə çalışırlar.Deməli yəhudi və xristyan alimləri müsəlman alimi kimi başqalarınıngətirdikləri dəlil və sübutları qəbul etmirlər həmən dəlillərin b<strong>at</strong>ilolması təxminən zərurilik mənası daşıyır. Çünki onun dini və məzhəbiözü üçün çox zəruridir və buna qarşı olan heç bir məsələni qəbuletmir” 3 .Amma eyni zamanda biz bəzi dinlərin davamçılarının inadkarlıqlarınavə təəssübkeşliklərinə də biganə qalmamalıyıq:“Sözsüz ki onların arasında müqəssir insanlar, yəni dininin səhvolduğu halda təəssübkeşlik və inadkarlıq üzündən buna təkid göstərəninsanlar da mövcuddur. Belə insanlar İslam dininin ilk illərindəyəhudi və xristyan dinlərinin alimləri arasında da mövcud idi.” 4İmam Xomeyni sözünün sonunu belə bitirir:“Sonda qeyd etmək lazımdır ki, müsəlman aləmində olduğu kimikafir aləmində də bəzi insanlar müqəssir deyillər və belə insanlar ək-1 Əl Məkasibul Muhərrəqə, cild 1 səh 1332 Üsuli Kafi, cild 1, səh 473 Əl Məkasibul Muhərrəqə, cild 1 səh 1334 Əl Məkasibul Muhərrəqə, cild 1 səh 134266
səriyyət təşkil edirlər. Amma, bəziləri isə müqəssirdirlər və hər bir işianlamlı şəkildə həy<strong>at</strong>a keçirirlər. Şübhəsiz ki, öhdəliklər birinci vəikinci dərəcəli olur və istər alim olsun, istər cahil, istər müqəssir olsun,istər olmasın hamıya müştərək şəkildə aid edilir. Kafirlər üzərilərinədüşən öhdəliklərin birinci və ikinci dərəcəli olmasına uyğunolaraq cəzalandırılacaqlar. İslam dinində müsəlmanların bilərəkdənvə bilməyərəkdən etdiyi günahlara görə ədalətin tam bərqərar olunmasışərtilə cəzalandırılacaqdır. Dingər dinlərdə də vəziyyət eyniləbelədir” 1İmam Xomeyninin nəzərini təsdiq məqsədi ilə İmam MuhəmmədQəzzali və Əllamə şəhid Mütəhhərinin sözlərini sizin diqqətinizəç<strong>at</strong>dırmaq istəyirik. Qəzzali deyir:“İnsanların əksəriyyəti uşaq yaşlarında iman gətirmişlər və onlarınbu dini təsdiqləmələrinin səbəbi <strong>at</strong>a-babalarını və müəllimlərinitəqlid etmələri olmuşdur. Çünki uşaqların həmin insanlara qarşımüsbət fikirləri və sevgiləri çox güclü olmuşdur. Eləcə də, onlarınözləri də özlərini çox tərifləmişlər, onlara qarşı çıxan insanlar barəsindəpis sözlər demişlər, onların inandığı məsələlərə etiqadları olmayanşəxslərin başlarına gələn bəlalar barəsində danışmışlar, hansısayəhudinin qəbrində it cildinə düşməsini, hanısısa kafirin qəbrindədonuza çevrilməsini bildirərərk yuxular üzərində qurulmuş nağıllarvə rəvayətlər nəql etmişlər. Buna bənzər məsələlərə görə uşaqlarınqəlbində digər dinlərin və etiqadların nümayəndələrinə qarşı nifrətbaş qaldırmışdır. Beləliklə də, bütün başqa din və etiqadlar onlarınqəlbindən silinmişdir. Çünki, uşağın qəlbi və düşüncəsi təmiz olduğundanona öyrədilmiş hər bir məsələ daş üzərində yazılmış yazıyabənzəyir. Uşaqlar böyüdükcə onların düşüncə etibarı ilə ətiqad dərəcələridə dini etiqadları da böyüyür və bu dini əqidələr həmən şəxsinbeynində və qəlbində möhkəmləşir. Həddi-büluğa ç<strong>at</strong>anda isə onunqəlbində heç bir şəkk bəsləmədiyi dini etiqadları daha da möhkəmlənirvə öz əqidəsində qalır. Elə bu səbəbdən də, xristyanların, yəhu-1 Əl Məkasibul Muhərrəqə, cild 1 səh 134267
dilərin, zərdüştlərin və müsəlmanların hamısı <strong>at</strong>a-babalarının düz vəyaxud səhv əqidələrində qalırlar, bu əqidələrlə həddi büluğa ç<strong>at</strong>ırlar.Onlar öz istər düz, istərsə də yalnız olan dini əqidələrinə elə bağlanırlarki, bu yolda tikə-tikə doğranmağa razı olurlar. Halbuki, dinlərininnə dərəcə düzgün olub-olmamaları barəsində heç bir əminlikləriyoxdur. Eləcə də, müşrik nökərlərin və kənizlərin yalnız İslamdinini tanımadıqları halda əsir tutulduqlarının şahidi oluruq. Müsəlmanlartərəfindən əsir götürüldükdən sonra bir müddət onlarla yaşayırlar,onlarda İslam dininə qarşı sevgi və istək artır, müsəlmanlıqəqidəsini qəbul edirlər və onların əxlaqlarını, davranışlarını öyrənirlər.Sadaladıqlarımız bütün bu məsələlər təqlid və davamçılıqdüşüncəsi əsasında meydana çıxır. Uşaqların və yeniyetmələrin təbiətləribelə məsələlər üçün daha məqsədəuyğundur. Bəhsimizdən beləməlum oldu ki, möhkəm dini təsdiqə ç<strong>at</strong>maq üçün yalnız ilahi dəlillərdənistifadə edilmir.” 1Şəhid Murtəza Mütəhhəri də “İlahi ədalət” kitabının “Müsəlmanolmayan şəxsin xeyirli əməlləri” başlığı altındakı elmi bəhsində belədeyir:“Biz hər hansı bir şəxsin müsəlman olub olmaması məsələsinindilimizə gətirəndə məsələnin həqiqi tərəfini nəzərimizdə saxlamırıq.Coğrafi nöqteyi-nəzərdən bir regionda yaşayan və müsəlman <strong>at</strong>a-babalarınınyolunu davam etdirərək onları təqlid edən şəxsləri də müsəlmanadlandırırıq. Eləcə də, başqa bir mühitdə yaşayaraq boyabaşaç<strong>at</strong>mış, öz <strong>at</strong>a-babalarının dinlərini davam etdirərək insanlarıisə qeyri-müsəlman adlandırırıq.Bu dünyada yaşayan bütün insanların nöqteyi-nəzərlərdən, istərmüsəlman, istər qeyri-müsəlman, istərsə də kafir nəzərindən dəyərsizolmasını anlamaq lazımdır. Bizim əksəriyyətimiz təqlid yolu ilə vəcoğrafi baxımdan müsəlmanıq. Bizim əksəriyyətimiz <strong>at</strong>a-babalarımızınmüsəlman olması səbəbindən və müsəlmanlaqrın yaşadığı mühitdədünyaya gəlməmiz səbəbindən müsəlmanıq. Əslində ən dəyərli-1 İlcamul Ulumənil elmul kəlam, səh 115-116268
si isə əsil islamçı olmaqdır. Yəni şəxs həqiqətin önündə təslim olaraqürəyinin qapılarını həqiqətin üzünə açmış olsun, haqqı qəbul etsin,bütün qayda-qanunlarını həy<strong>at</strong>a keçirtsin, öz şəxsi araşdırmaları nəticəsindəəldə etdiyi islamı qəbul edərək təəssübkeşlik hissi keçirmədənonun qarşısında baş əysin. Allahın qarşısında təslim olaraq onuniradəsi qarşısında baş əyəyn şəxsin İslami qanunlarla tanışlığı olmasavə İslam dini ona gizli qalarsa artıq onun heç bir təqsiri yoxdur.Allah buna görə heç zaman ona əzab verməz və sözsüz ki, həmən şəxssonda xilas olan insanlardan birinə çevrilər...” 1O, öz uzun və çətin bəhsinin sonunda müsəlman və müqəssirolmayan insanların yaxşı əməlləri üçün necə mükaf<strong>at</strong>landırılacağınıvə əzabdan necə yaxa qurtaracaqlarını aşağıdakı şəkildə izah edir:“Bəzi İslam filosoflarının, o cümlədən Əbu Əli Sina və SədrəlMutəəllihinin nəzərincə həqiqəti etiraf etməyən insanların əksəriyyətimüqəssir deyillər. Belə insanlar Allahı tanımadıqları şəraitdə heç birəzaba düçar olmayacaqlar və eləcə də, cənnətə də daxil olmayacaqlar.Amma Allahı tanıdıqları və axirət həy<strong>at</strong>ına imanları olduğu şəraitdəöz xeyirli əməllərinin müsbət mükaf<strong>at</strong>larını alacaqlar. Yalnızmüqəssir olan insanlar əzab-əziyyətlərlə üzləşəcəklər və müqəssir olmayanlarıheç bir əzab-əziyyət gözləmir” 2 .6. İnsanın süquta uğraması və xilas təlimiDinlərin ən əsas vurğuladığı məsələ insanın süquta uğraması vəonun xilasa ç<strong>at</strong>ması üçün səy göstərməsidir. Haqqı b<strong>at</strong>ildən ayırmaqxilas olmaq yolundakı bütün maniələri aradan götürür. Elə bu səbəbdəndə, hər bir din öz davamçıları üçün düzgün və yalnış etiqadlarıözündə əks etdirən sıralamanı nəzərdə tutur və bununla da, onlar öz1 Əsərlər toplusu, cild 1, səh 2932 Əsərlər toplusu, cild 1, səh 342269
inamlarını həmin sıralamaya əsasən tənzimləyirlər. Hər bir dindəmövcud olan kəlam elmi də elə bu səbəbdən yaradılmışdır.Bu sözlər dinlərin özündə cəmləşmişdir. Amma “Dinlər elmi”-nin heç bir dinin səhv ya düz, haqq ya b<strong>at</strong>il olması ilə işi yoxdur vəyalnız bu dinlər, etiqadlar barəsində məlum<strong>at</strong> verməklə kifayətlənir.Müxtəlif dinlər insanın süquta uğraması və onun xilas olmağaehtiyacı barəsində söz açmışlar. Allah-Taala da Tin surəsində (yəniƏncir surəsində)insanın süquta uğrayaraq “alçaqların ən alçağına”çevrilməsi məsələsini çox aydın şəkildə ç<strong>at</strong>dırmışdır. Müasir dünyamızdaUmanizmin meydana çıxması nəticəsində insanın süqutauğraması məsələsi öz əvvəlki əhəmiyyətini itirmişdir. Bununla da,müxtəlif dinlər diqqətlərini insana xas olan vəziyyətlərin başqa sahələrinəayırmışlar. Yəhudilər və xristyanlar insanın Allah formasında 1yaradılmasına təkid göstərdikləri halda müsəlmanlar Allahın xəlifəsivə insanın kəraməti 2 məsələlərinin üzərində dayanırlar.Hər bir din özünəməxsus məntiqi dəlillərini irəli sürməklə xilasınyalnız ona məxsus olduğunu bildirir və bəzi xüsusi hallarda insanlarınqəlbində özünəməxsus sevgini əldə etmək məqsədilə bu inhisarçılıqdanuzaqlaşır. Xristyanlar daim bu sözləri vurğulamışlar: “Kilsədənxaricdə heç bir xilas yoxdur!”. Eləcə də, Pavelin Həzrət İsaMəsih (ə) barəsində sözlərini bildirmişlər: “Ondan savayı heç kimdəxilas yoxdur, çünki insanların Allahla münac<strong>at</strong> etmələri üçün göyünaşağısında bizi xilas edəcək heç kimin adı yazılmamışdır” (Həvarilərinişləri 4-12)Biz müsəlmanlar da İslam təlimlərinin üzərində çox dayanaraqaxirət dünyasının xilası və insanların nic<strong>at</strong> tapmasının müqəddəsİslam dininə aid olmasını təkidlə bildiririk:وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ1 “Allah insanı öz formasında yar<strong>at</strong>dı” (Yaranış 1:27) Buna bənzər başqa bir sözHəzrət Muhəmməd (s)-in hədisində qeyd olunmuşdur: “Allah insanı öz formasındayar<strong>at</strong>mıışdır”.2 Bəqərə surəsi, ayə 30 və İsra surəsi, ayə 70270
“Kim islamdan başqa bir din ardınca gedərsə, (o din) heç vaxtondan qəbul olunmaz və o şəxs axirətdə zərər çəkənlərdən olar!” 17. Təhzib-paklanmaBütün dinlər insanlardan əxlaq normaları çərçivəsində olan həy<strong>at</strong>yaşamağı istəyir və bu dinlərə aid bütün qanunlar bəşəriyyətinislah olunmasına xidmət edir. İnsanlar bu dünyada həmin qanunlarariayət etməklə mənəvi saflığa və islaha ç<strong>at</strong>ırlar. Şübhəsiz ki, insanlarşeytanın vəsvəsəsinə görə demək olar bütün heyvanlar üçün özünəməxsusilahilik yar<strong>at</strong>mışlar (cırcıramadan filə qədər bütün həşər<strong>at</strong> vəheyvanlara) və onlara sitayiş etmişlər. Amma, dini həy<strong>at</strong> müəyyənmiqdarda əxlaqi kriteriyalara malikdir və hal-hazırda da belədir.İmam Rza (ə) İmam Səccada (ə) istinadən belə rəvayət edir ki,Misir Əzizinin xanımı 2 Həzrət Yusifi (ə) vəsvəsə edəndə əlindəkiparçanı evində olan bütün üzünə <strong>at</strong>dı və onun gözlərini bağladı. HəzrətYusif (ə) onun bu hərəkətinin səbəbini soruşanda o belə cavabverdi: “Mən bu bütdən utanıram və bizi belə görməsini istəmirəm”. OHəzrət dedi: “Necə ola bilər ki, sən heç bir dərrakəsi və hissi olmayanbütdən utanasan, amma mən insanları yaradandan və aradılışınmüəllimindən utanmayım?!” 3İstər ortodoks, istərsə də k<strong>at</strong>olik kilsəsində günahların keşiş yanındanetriaf edilməsi cəmiyyətdə günah səviyyəsini aşağı salmaqmənasını daşıyırdı. Bütün insanlar istər keşişlər, istər yepiskoplar vəistərsə də Papalar etiraf mərasimini mütəmadi olaraq həy<strong>at</strong>a keçirirdilər.İslamda, yəhudilikdə və protestant xirstyanlarda günahları etirafetmək kimi işlərə icazə verilmir. Adlarını sadaladığımız dinlərdə vəfirqələrdə insanın öz günahını Allahın dərgahında etiraf edərək ondanbağışlanılmasını istəməsi məsələsinə təkid edilir.1 Ali İmran surəsi, ayə 852 İslami mənbələrdə həmən xanımın adının Züleyxa olduğu bildirilir.3 Biharul Ənvar, cild 12, səh 266271
Bütün dinlərin çox mənasız və qaranlıq bir məfhum kimi tanıdılmasısahəsində çox işlər görülüb. 1 Dinlər insanları müxtəlif dərəcədətərki dünya olmağa dəvət edir və rahiblik həy<strong>at</strong>ı yaşamaq bu dinlərinhamısında gözə çarpır. İslamda rahiblik anlamı yoxdur 2 , amma qədimzamanlarda yaşamış müsəlmanların bəziləri rahibliyə tərəf getdilər vəməsum İmamlar və din alimləri onları tutduqları səhv yoldan geridöndərməyə çalışdılar. 3Bildiyiniz kimi xristyanlıqda şəriət anlamı mövcud deyildir. Bütündinlərin, istər xristyanlıq, istərsə də digər dinlərin insan öldürmək,oğurluq etmək, zina etmək, yalan danışmaq, qiybət etmək, böhtan<strong>at</strong>maq və buna bənzər başqa məsələlərə icazə vermirlər. Ammadigər ibadətə aid olan şəriət məsələləri xristyanlıqda gözə çarpmır.Məsələn, donuz ətininin yeyilməsinə icazə verilməsi başqa İbrahimidinlərdə mövcud deyildir, amma xristyanlıqda bu sahədə heç birproblem yoxdur.Həzrət İsa Məsihin (ə) da bəşəriyyət uğrunda qurban edilməsi dəinsanların günah etməsinə icazə verməməlidir. Eləcə də, İslam dinindədə Allahın mərhəmətli və Allahın seçdiyi bəndələrin şəfaətçi olmasımüsəlmanlara günah etməmələri üçün icazə kimi qəbul edilməməlidir.Əxlaqi günahlardan çəkinmək məfhumu xristyanların bəziləriniqeyri-adi şəkildə mənəvi paklanmağa sövq etdi. Şəhid Mütəhhəriçıxışlarının birində xristyanların və xristyan keşişlərinin təqvalıolduqlarını bildirərək onların cənnət əhli olacaqlarını belə bildirdi:“Əgər siz təhrif olunmuş və dəyişdirirlmiş xristyan dininə diqqətyetirsəniz, onların kənd və şəhərlərinə getsəniz onların hamısının pis1 Eyni zamanda tarixin bütün dönəmlərində dinlərdən məqsədlərə və maliyyə mənbələrinəç<strong>at</strong>maq üçün istifadə edilib. Əldə olunmuş maliyyə mənbələrindən isə xüsusiistəklərə uyğun olaraq istifadə edilib. Ən maraqlısı budur ki, insanlar hər hansıbir din üçün pul verdikləri təqdirdə ona olan bağlılıqları daha da artır və ümumilikdəinsanlardan daha çox pul yığa bilən din daha böyük uğurlar əldə edə bilir.2 “Mənim ümmətimin rahibliyi Allah yolunda cihad etməsidir” (Peyğəmbərin hədisləri,Biharul Ənvar, cild 8, səh 1703 Nəhcül Bəlağə, xütbə 209272
və fasid adam olduğunu düşünməməlisiniz. Allaha and olsun ki, onlarınarasında yuzlərlə, minlərlə elə insanlar var ki, iman, təqva vəpaklıqları ilə Məsih və Məryəmin adı ilə insanlara nə qədər düzgünlük,paklıq, təqvalılıq öyrədirlər. Elə insanlar müqəssir deyillərvə onlar cənnətə daxil olacaqlar, Onların keşişləri də cənnətə daxilolacaqlar.” 18. Adət və mərasimlərin dəyişdirilməsiDinlər və məzhəblər ictimai, siyasi, hərbi və emosional hadisələrinhadisələri tarixdə və coğrafiyada yazmış dindarlar okeanındanibarətdir. Bu okeanlardan olan bəzi damlalar isə bəzən başqa okeanlaradüşə və yaxud keçə bilirlər. Başqa okeanların yeni damlalarını özsularında görən hər bir okean onları ən bahalı mirvarid dənələri kimiəzizləyir və belə bir bahalı damlaya sahib olduqlarına görə çoxsevinir və fəxr edir. Bu damlalar əslində yeni din seçənlərdir.Yeni din qəbul etmiş insanların keçmişi və əxlaqi dəyərləri barəsindəaraşdırmalar apardıqda onların əksəriyyətinin avam insanlararasından olduğunu və öz dinləri barəsində heç bir elmə sahib olmadığınıgörürük. Digər tərəfdən hər hansı bir dini alimin öz <strong>at</strong>a-babadinindən imtina edərək yeni bir din qəbul etməsinə nadir hallard<strong>at</strong>əsadüf olunur. Keşiş Cezuit Tomas Mişel belə yazır:“Tarixi mənbələrdən əldə olunmuş məlum<strong>at</strong>lar bunu göstərir ki,öz dini və mənəvi aləminə tam qəlbilə bağlı olan hər hansı bir müsəlmanvə ya xristyanın öz dinindən üz döndərərək başqa bir dini qəbuletməsi olduqca azdır. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, istər keçmişdə,istərsə də indi bəzi insanların evlilik, peşə seçimi, mədəni göstəricilərininyüksəldilməsi və ictimai təzyiqdən yaxa qurtarmaq üçün başqabir dinin sıralarına daxil olmuşlar. Amma yuxarıda qeyd etdiyimizməsələlərə baxmayaraq öz dininə tam şəkildə bağlı olan insanın baş-1 Əsərlər toplusu, cild 3, səhifə 439273
qa bir din seçərək öz dinini tərk etməsinə olduqca nadir hallarda rastgəlmək olar.” 1Bir şəxsin öz dinini tərk edərək başqa bir din sıralarına daxil olmasıməsələsi sahəsində verilmiş dinlərarası bu açıqlama kəlam elmindəqəbul olunmaz məsələdir. Kəlam elmində dini dəyişmək prosesiyalnız bir yolla mümkündür. Həmən şəxs seçdiyi dinin düzgünvə başqa dinin isə səhv olmasını sübut etməlidir.Yeni din qəbul edən şəxslər çox vaxt hansı səbəblər üzündən yenibir din seçmələrini izah edə bilmirlər. Dinini yeni dəyişmiş şəxsindostları yeni dinin hansı tərəflərinin onu özünə cəlb etməsini soruşurlar.Amma yeni din qəbul etmiş insanların əksəriyyəti nə əvvəlki, nədə yeni qəbul etdiyi din sahəsində heç bir məlum<strong>at</strong>a malik olmamalarınagörə onların arasında müqayisə aparmaqda aciz qalırlar və onlarınsuallarına heç bir cavab tapa bilmirlər. Bir məsələni də unutmayaqki, dindarların öz <strong>at</strong>a-babalarından qalan dinlərinin davamçılarıolması üçün səbəbləri olduqları kimi dinlərini dəyişmiş insanların dayeni din seçmələri sahəsində özünəməxsus səbəbləri vardır.Dinlərin əksəriyyəti sıralarına yeni insanları qəbul edirlər. Amma,bəzi dinlər həmin dini qəbul etməyən şəxsləri qəbul etmirlər vəonları rəsmən bu dinin davamçıları kimi tanımırlar. Belə dinlərə misalolaraq Livandakı Dürziləri, İranda və İraqda olan sabiiləri misalçəkmək olar. Bu din nözteyi-nəzərindən yalnız həmən dinin davamçılarındanibarət olan ailədə dünyaya gəlmiş uşaqlar qeyd olunmuş dinindavamçıları ola bilərlər.Öz sıralarına yeni insanlar qəbul edən dinlərdə təbliğ məfhumumövcuddur. Bəzi dinlərdə təbliğ məfhumu yoxdur, amma hər hansıbir şəxs bu dinin sıralarına daxil olmaq istəsə onu qəbul edirlər. Bunamisal olaraq Yəhudiliyi nümunə gətirmək olar.Yarandığı ilk dövründən indiyədək Xristyanlıqda güclü təbliğ<strong>at</strong>məsələsi mövcud olmuşdur. Bu din təbliğ<strong>at</strong>çıları və missionerləridünyanın bütün yerlərinə gedərək böyük uğurlar qazanmışlar. Onlar1 Məsihi kəlamı, səh 16-17274
müxtəlif xalqların dillərini öyərnmək, müqəddəs kitabı həmin dillərətərcümə etmək, rəngarəng təbliğ<strong>at</strong> kitabları hazırlamaq sahələrindəciddi formada səy göstərirlər. Dünyanın istismarçı ölkələri də daimbelə missioner fəlaiyyətlərini dəstəkləmişlər.Xristyan missionerlərin əksəriyyəti protestantdırlar. Onlar xəstəxanalarinşa etməklə, insanları savadlandırmaqla, insanlar üçün ümumiəyləncə və istirahət mərkəzləri təsis etməklə onları xristyanlığadəvət edirlər. Eləcə də, olduqca maraqlı radio-televizya verilişləri hazırlamaqlainsanları öz dinlərinin sıralarına gətirmək üçün çalışırlar.9. Allahın qüdrət dini, Allahın məhəbbət dini vəAllahın rəhmət diniXristyanlar təxminən 2 min il bundan öncə Həzrət İsanın (ə) zühurunaqədər yəhudiliyin Allahın nəzəri altındakı din olmasını qəbuledirlər. Amma, bundan sonra, yəni Həzrət İsanın (ə) zühurundan sonraİlahi feyz artıq xrityanlığa aid olunmağa başladı. Müsəlmanlar daözlərindən öncə mövcud olmuş dinlərin haqq dini olmasını qəbuledirlər, amma İslam dinin bütün bu dinlərin hamısını qüvvədən saldığınıbildirirlər.Digər tərəfdən isə qeyd etmək lazımdır ki, yəhudilik Allahınqüdrət dini, xristyanlıq Allahın məhəbbət dini və İslam Allahın rəhmətdinidir.Yəhudilik Allahın qüdrət dinidir, çünki Allah-Taala bir çox hallardabu qövmün xeyrinə işlər görmüşdür. Məsələn, onlar Misirdə Fironvə onun ətrafındakıların təzyiqi altında yaşayanda onları Qırmızıdənizdən keçirtdi və Fironun ordusunu isə suda b<strong>at</strong>ırdı. Daha sonraSina səhrasında öz nemətlərini onlara əta etdi.Xristyanlıq Allahın məhəbbət dinidir, çünki xristyanların nəzərincəAllah öz məhəbbəti üzündən özünü bəşər övladına göstərmişdir.Qeyd etmək lazımdır ki, xristyanlar “İnsanın Allaha məhəbbəti”mövzusundan daha çox “Allahın insana olan məhəbbəti” mövzusu275
arəsində danışmağı sevirlər. Xristyan irfani ədəbiyy<strong>at</strong>ında Allahaşiqdir və insan məşuqdur.İslam Allahın rəhmət dinidir, çünki Allahu-Taala Həzrət Muhəmmədi(s) dünyada olan bütün insanlara rəhmət rəmzi olaraqgöndərdi. (Ənbiya surəsi, 107)10. Allahı tanımaqTövhid termini İslam kəlamı elmində ilk olaraq yalnız Allahı tanımaqməsələsinə aid ediliri və sonrakı mərhələd isə “Tövhidə əsaslanaraqAllahı tanımaq” məsələsinə şamil olunmağa başlanıldı.Dinlərin əksəriyyəti (bəlkə də indiki dinlərin hamısı) Allahınvarlığına inanır. Allahın varlığına inan dinlərin əksəriyyəti onun üçünözünəməxsus ad qoymuşlar. Bəzən Allahın xüsusi adı bəzi dinlərdəvə inancı olan bəzi insanların zehnində unudulur. Hinduizmdə Allahınxüsusi adı “Brahman”, Yəhudilikdə “Yəhvə”, Zərdüştlükdə“Ahura Mazda” və İslam dinində “Allah”-dır. Xristyanlıqda Allahınxüsusi adı yoxdur və Əhdi-Cədiddə (Yunanca olan mətndə) Allahaümumi bir ad, yəni “Tanrı” adı verilmişdir.Din dili ilə yerli dil arasında fərq olanda bəzi vaxtlar yerli dilüçün bəzi problemlər meydana çıxa bilər. Hal-hazırda Fars dilindətərcümədə “İlah” mənasını verən “Xoda” ümumi adı “Allah” sözününyerinə də istifadə olunur. Çünki, ilk farsdilli müsəlmanlar “Allah”xüsusi adının əvəvzinə “Ahura Mazda” sözündən istifadə etməyirəva bilmədilər. Elə bu səbəbdən də, “La İlahə illəllah” sözünü tərcüməetmə böyük problemlər yar<strong>at</strong>dı. Xoşbəxtlikdən Türk dilində“İlah” sözünün yerinə “Tanrı” (Tenqri) sözündən istifadə olunur vəxüsusi ad olan “Allah” üçün isə elə “Allah” kəlməsindən istifadə olunur.Bir çox başqa dinlərə, o cümlədən Avropa dillərində (xristyanlıqüçün) Allah üçün xüsusi ad mövcud deyildir. Məsələn, İngilis dilindəki“god” sözü həm Allahın ümumi, həm də xüsusi adıdır. Ammayüngül fərq mövcuddur və həmin fərq bundan ibarətdir ki, Allahınxüsusi adı qeyd olunanda “God” formasında, yəni böyük hərflərlə ya-276
zılır. Bu o qədər də yaxşı çıxış yolu hesab olunmur. Çünki, daha çoxistifadə olunan şifahi dildə bu fərqi anlamaq mümkün deyildir.Allahın adına olan hörmət və ehtiram dinlərdə bəzi tabular yar<strong>at</strong>mışdır.Öncə qeyd etdiyimiz kimi yəhudilər on fərmandan üçüncüsünəçox diqqətlə əməl edirlər. Üçüncü fərmanda belə qeyd olunmuşdur;“Allahın adını səhv şəkildə demə!” Elə bu səbəbdən də, yəhudilərhətta Tövr<strong>at</strong> oxuyarkən belə “Yəhvə” sözünü dillərinə gətirməyiözlərinə haram bilirlər və bu sözün yerinə “Adonay”, yəni “Bizimağamız” sözündən istifadə edirlər. Bu tabu hətta başqa dillərdə olsabelə Allahın adına dəlalət edən bütün adlar barəsində də özünü göstərir.Məsələn, yəhudilərin əksəriyyəti “Xoda” sözünü “Hoda”, “İlah”sözünü “İ-lah” və “God” sözünü “G-d” formasında yazırlar. Xristyanlarvə başqa ümmətlərdə də belə məsələlər mövcud olmuşdur.İyirmi cildlik “Oxford” lüğətində “God” sözündə bu sözün əksərən17-18-ci əsrlərə aid olan iyirmi cür tələffüz forması qeyd olunmuşdurvə bunların bəzilərinin tələffüzü olduqca qarışıqdır. 110-1. Tək və çoxDünya xalqlarının Allaha olan etiqadı iki cürdür: Tövhid (yəniAllahın tək olmasını qəbul etmək) və Şirk (yəni Allaha şərik qoşmaq).Amma bu iki müxtəlif baxışı bir-biri ilə üst-üstə düşəcəkformada da açıqlamaq mümkündür.Xristyanlıqda tövhid müqəddəs üçlüklə bir yerdədir və xristyanlarAllahın təkliyinə inanmalarından əlavə müqəddəs üçlüyə də inanırlar.Onlar həm tövhidi baxışlarına, həm də müqəddəs üçlük baxışlarınaheç bir xələl gəlməməsi üçün öz dini etiqadlarını uyğunlaşdırmağaçalışırlar. Amma bu iki məsələni uyğunlaşdırmaq mümkün olmadığıüçün sonda müqəddəs üçlüyün ilahi bir sirr olduğunu bildirirlər.1 İran müsəlmanları da آالله sözünü ... آ formasında qeyd edirlər. Yəni “Əlif” hərfiniyazdıqdan sonra üç nöqtə qoyurlar və Allahın adını tam yazmırlar.277
Digər tərəfdən çoxallahlılığa inanan insanlar öz etiqadlarına beləaçıqlama verirlər ki, onların çoxlu sayda tanrılarından birinin məqamıdigərlərindən daha yüksəkdir. Elə bu səbəbdən də, o biri tanrılar onunmələkləri və vasitəçiləri rolunu daşıyırlar. Yalnız İbrahimi dinlərdəbütün mələyin yerinə Allahın köməkçisi olması məsələsi qəbuledilməzdir.Qurani-Kərimdə bu barədə belə buyurulur:مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِهِ إِلا َّ أَسْمَاء سَم َّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَآؤُآُم م َّا أَنزَلَ اللّهُ بِهَا مِن سُلْطَا ٍن“(Allahdan) qeyri ibadət etdikləriniz sizin və <strong>at</strong>alarınızın (özündənuydurub) qoyduğunuz (Allaha heç bir aidiyyəti olmayan) adlardan(bütlərdən) başqa bir şey deyildir. Allah isə onlara (ibadət edilməsinədair) heç bir dəlil nazil etməmişdir.” 1İnsan vəhy olmadan tövhidlə şirk arasındakı sərhədi təyin edəbilməz. “Allahın izni olmadan (qiyamətdə) Onun yanında (hüzurunda)kim şəfaət (bu və ya digər şəxsin günahlarının bağışlanmasınıxahiş) edə bilər?(Bəqərə surəsi, ayə 255)Tövhidə inananlar hər şeydən əzəmətli olan və insanın təsəvvüründənbelə çox yüksəklərdə dayanan Allaha inanırlar. Onların etiqadlarınaəsasən Allahın elmi və qüdrəti sonsuzdur və onlar dinimətnlərdə bu nəzəriyyəyə zidd yazılmış hər bir sözü məcazi mənadaaçıqlamağa çalışırlar.Müşriklərin bəziləri “Allah o qədər böyük, əzəmətli və pakdır ki,maddi dünya ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Elə bu səbəbdən də, öz istəklərimizəç<strong>at</strong>maq üçün onun şəriklərindən kömək istəməliyik” kimi fikirləriirəli sürürlər. Onlar belə mövcudları dünya işlərini həy<strong>at</strong>a keçirənişçilər kimi adlandırmağa çalışırlar və gündəlik tələb<strong>at</strong>ların ödənilməsiüçün onlara müraciət olunmağın vacibliyini vurğulayırlar.Əzəmətli peyğəmbərlər bu şəriklərin Allah tərəfindən təyin olunmadıqlarınıvə elə bu səbəbdən də, onların heç bir qüdrətə sahib olmadıqlarını,onlara sitayiş olunmamağı və onlardan kömək istəməməyibildirmişlər.1 Yusif surəsi, ayə 40278
10-2. İnsanlara oxşarlığı və insani sifətlərdən uzaq olmasıİbrahimi dinlər yaradndığı ilk dövürlərdə fəlsəfə ilə o qədərdəyaxşı əlaqədə deyildilər və elçi Pavlos öz davamçılarına xəbərdalıqverərək belə deyirdi:“Diqqətli olun ki heç kim sizi fəlsəfə və yalnış hiylələrlə yoldançıxartmasın (Kolusiyalılara məktub, 2:8)Kilsənin ilk Papalarından olan Tertuliyan (Tertulian) belə demişdir:“Afinanın Urşəlimlə nə əlaqəsi var?” 1Amma çox keçmədən bütün İbrahimi dinlərin davamçıları birbirininarxasınca fəlsəfəyə tərəf getdilər və fəlsəfə də onlara tərəf gəldi.İlkin fəlsəfə kəlam elminin əsasını qoydu və bu hadisə də öz növbəsindəbütün müsəlmanların təşvişə düşməsinə səbəb oldu. 2 Dahasonra isə fəlsəfə özü meydana çıxdı, yəhudi, xristyan və islam fəlsəfələrininəmələ gəlməsilə çaxnaşma yarandı. Ondan sonra İbrahimidinlərin davamçılarının əksəriyyəti Allahı tanıma mövzuları sahəsindəfəlsəfənin köməyindən yararlanmağa başladılar.Fəlsəfi bəhslərdə adətən maddi və qeyri-maddi varlıqdan, m<strong>at</strong>eriyadansöz açılır. Amma insan yalnız maddə və təbiəti təsəvvür etməkbacarığına malikdir və qeyri-maddi həy<strong>at</strong>a, təbiətdən kənardaolan məsələlərə inansa bu barədəki bütün təsdiqləyici dəlilləri onuntəsəvvürü çərçivəsinə sığmayacaqdır. Ən çoxu isə o sirli aləmdən inkarsözlərindən istifadə etməklə söz açacaqdır. Elə bu səbəbdən də,Allah-Taala, mənəvi məsələlər və əqlani bəhslər barəsində söz açandasöz qıtlığı ilə üzləşirik. Həqiqətdə isə bütün bu bəhslərdə gündəlikhəy<strong>at</strong>ımızda istifadə etdiyimiz adi sözlərdən yararlanırıq və buməsələ də bizim üçün bəzi çətinliklər yaradır.Allah-Taala barəsindəki yaranmış hər bir təsəvvür (məsələn omüqəddəs z<strong>at</strong>ın mövcudluq təsəvvürü), hər bir davranış (məsələn,ona sitayiş etmək), hər bir söz (məsələn Allahla insan arasındakı əlaqəniç<strong>at</strong>dırmaq üçü istifadə olunan “Ağa və qul”, “Ata və oğul” söz-1 Bidətçilərə rədd cavabı, 72 Sələfilər hələ də kəlam elminin müsəlmanlar arasında əmələ gəlməsindən narah<strong>at</strong>dılar.279
ləri) Allahın insana bənzədilməsi (Anthropomorphism) təəssür<strong>at</strong>ınıyaradır. Bu məfhumları anlamaq üçün isə insan ağlı müqayisə yolundanyaralanır və bununla nəticəyə ç<strong>at</strong>ır. 1Onda yəhudilərin və xristyanların müqəddəs kitabları Allah-Taalanıngüləşmək 2 məsələsini meydana çıxartmaqdan çəkinmirsə Qurani-Kərimdə bəzi məqamlarda Allahın pak z<strong>at</strong>ına məkr, hiylə, intiqamkimi hissləri aid edə bilər. Qurani-Kərim eləcə də, Allahın ona əziyyətverənləri cəzalandıracağını, möminlərin ona kömək etmək məcburiyyətindəolmalarını, ona borc vermələrini və xəyanətdən ona sığınmalarıkimi məsələləri də qeyd etmişdir. Eləcə də, Allahın taxtdaoturması, onun göydə olması, pərvərdigarın gəlməsi, qiyamət günüona baxilması və ələ, gözə, üzə və kürəyə sahib olması kimi bəzi fikirlərinQurani-Kərimin bəzi ayələrində qeyd olunması Allahı cismanləşdirənlərinəlində şüar olmuşdur. Hədis əhli həmin sözlərin zahirimənası ilə kifayətlənərək birbaşa olaraq cismi olmayan varlığın“Mövcud” olması mümükün deyildir fikirlərini söyləmişlər. Halbuki,Şiyələr və Mötəzililər Həzrət Əmirəlmöminin Əlinin (ə) bələdçiliyiilə bu sözləri daha geniş şərh etmişlər və onlara çox münasib açıqlamalarvermişlər. 3 Əş’ərilər də illər boyunca yavaş-yavaş Hədis əhlininbelə dini etiqadlarından uzaqlaşaraq şiyələrin və mötəzililərin bu1 İnsanın m<strong>at</strong>erialist düşüncəsi İlahi vəhyin köməyi olmadan dünyada baş verən təbiihadisələri (məsələn, sevinci, qəmi, xoşbəxtliyi, bədbəxtliyi, hamı tərəfindən sevilməyi,bədnamlığı, ehtiyacsızlığı, ehtiyaclı olmağı, sağlamlığı, xəstəliyi, ömrün uzun vəyaxud qısalığını, ruzinin çox və yaxud az olmasını, sel, zəlzələ, quraqlığı, təhlükənivə başqa məsələləri)insanla Allah arasındakı möhkəm bağlılığı nəzərə almadan açıqlayabilməz. Yəhudiliyin, xristyanlığın və islamın müqəddəs kitabları, xüsusən dəQurani-Kərim yuxarıda qeyd etdiyimiz hadisələri bəşəri fəlsəfənin köməkliyi ilə əcr,savab, əzab və s. kimi açıqlayır və bunların hamısının əxlaqa və mənəvi aləmə aidolduğunu bildirir.2 Yaranış, 32:24-323 Kəlam elmi alimlərinin əksəriyyəti Hədis əhli ilə müxalif olduqlarını bildirmişlər.Onlar Allahdan başqa hər bir varlığın, hətta mələklərin belə cismə malik olduqlarınıbildirdilər. Məad və axirət dünyası barəsindəki ayələrin də zahirən şərh olunmağaehtiyacı vardır, amma müsəlmanların əksəriyyəti belə ayələri məcazən şərh etməkdənçəkinmişlər və məadın cismən olacağını rəsmi şəkildə qəbul etdilər. Məadın vəaxirət dünyasının ruhi olacağına inanmaq İslam cəmiyyətində həmişə məhkum olunmuşdur.280
sahədəki düşüncələrinə yaxın olan mövqedən çıxış etməyə başladılar.Amma bunu da qeyd etmək lazımdır ki, Hədis əhlinin düşüncələri hələdə qalmaqdadır.Eləcə də, Allah-Taalaya Tövr<strong>at</strong>da “Alov” 1 , İncildə “Ruh” 2 vəQurani-Kərimdə “Nur” 3 adların ilə xitab olunmuşdur. Allahın bütünsifətlərdən uzaq bilinməsi zərurəti səmavi kitabların davamçılarını busözləri məcazi mənada şərh etməyə məcbur etdi. Din alimləri buməqsədlə əqli və nəqli sübutlardan çox istifadə edirlər. Əqli dəlillərdəndaha üstün sayılan nəqli dəlillərdən biri kimi Tövr<strong>at</strong>da qeydolunmuş “Allah insan deyil” 4 cümləsini nümunə gətirə bilərik. Müsəlmanlarınnəqli dəlillərindən biri kimi Qurani-Kərimdəki “Ona bənzərheç bir şey yoxdur.” 5 ayəsini nümunə gətirə bilərik.Yəhudi filosofu Filo (Philo) 1-ci əsrdə Əhdi-Ətiqi fəlsəfənin köməkliyiilə şərh etmişdir. Filonun elmi irsi 215-ci ildə vəf<strong>at</strong> etmişKlement İskəndərlinin (Clement of Alexandria) vasitəsi ilə xristyanlığagətirildi və 254-cü ildə vəf<strong>at</strong> etmiş Origen onu sistemləşdirdi.Allahın bütün sifətlərdən uzaq olması məsələsi o qədər əhəmiyyətliməsələlərdən birinə çevrildi ki dinlərin kəlam elminin alimləri“Allah necədir?” sualının əvəzinə “Allah necə deyil?” sualını soruşmağımeydana çıxartdılar. Yəhudilikdə və xristyanlıqda əmələ gəlmişbelə baxış “Apof<strong>at</strong>ik ilahiyy<strong>at</strong>ın” meydana çıxmasına səbəb oldu.Apof<strong>at</strong>ik ilahiyy<strong>at</strong> nöqteyi-nəzərindən bütün insani sifətlər Allaha şamiledilmir, hətta “mövcud” sözündən belə Allah barəsində istifadəyəicazə verilmir. Digər tərəfdən Allah-Taalanın özünü insana göstərməsiApof<strong>at</strong>ik ilahiyy<strong>at</strong>ın da kamil olmamasını sübuta yetirir.Biz müsəlmanlar Allah-Taalanın bütün sifətlərdən uzaq olmasısahəsində <strong>at</strong>ılan addımlara görə sevinc hissi keçirməliyik və qeyd etməliyikki, kitab əhli ilə əməkdaşlıq sahələrindən biri də elə budur.Bütün deyilənlərdən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, heç kimbaşqadinlərin mənbələrini söz ç<strong>at</strong>ışmamazlığı üzündən əmələ gələn1 Təsniyə və ikilik bölümü 4:242 Yühənna İncili, 4:243 Nur surəsi, ayə 354 Ədədlər bölümü 23:195 Şura surəsi, ayə 11281
anlaşılmazlıqlara görə tənqid etməməlidir. Digər tərəfdən də, həminkitabların İslam dini nöqteyi-nəzərindən insanlar tərəfindən hazırlanmalarınagörə biz müsəlmanların şübhəli sözləri açıqlamaq sahəsindəüzərimizə heç bir öhdəlik düşmür. Amma biz müsəlmanlar insaflıolmalıyıq və Qurani-Kərimdə buyurulduğu kimi kitab əhli ilə söhbətzamanı ən yaxşı yollardan istifadə etməliyik. (Ənkəbut surəsi, ayə 46)10-3. İrfan və sufilikBütün dinlərdə olan irfan və sufilik bəhsləri həmən dinlərin fiqhivə fəlsəfi bəhslərinə qarşı göstərilmiş reaksiya mənasını daşıyır. İrfanzövqdən yaranır, isb<strong>at</strong> və yaxud inkar edilmir və incəsənətlə yaxınəlaqəyə malikdir. İrfan olduqca incə bir alov kimidir. Qarşısına keçənhər şeyi yandıraraq irəliləyir. Hindistan və uzaq şərq dinlərinin hamısıirfanidir və hal-hazırda da cüzi bir təbliğ<strong>at</strong> aparmaq bütün Amerikavə Avropa xalqlarını öz tərəfinə çəkir. Mərhum Əllamə Təb<strong>at</strong>əbai“İslamda şiyə anlamı” adlı kitabının ikinci cildində belə yazır:“Arif Allaha eşq və məhəbbətlə sitayiş edən şəxsdir. Onun nə savabqazanmaq ümidi, nə də əzabdan qorxma hissi vardır. Bu sözlərdənİrfanın digər məzhəblərin müqabilində dayanan yeni bir məzhəbkimi qəbul etmək düzgün deyildir. İrfan Allaha sitayiş etmə yollarındanbiridir (qorxu və yaxud ümidlə edilən sitayiş yox, eşqlə edilən sitayiş)vədinin həqiqətlərini əqli düşüncə və zahiri görünüşlə yox məhəbbətləanlamaq yoludur. Allaha sitayiş edən dinlərin, hətta bütpərəstliyindavamçıları belə bu yolun, yəni irfan yolunun köməkliyi iləhəqiqətə ç<strong>at</strong>ırlar. Həm bütpərəstlikdə, həm yəhudilikdə, həm xristyanlıqda,həm zərdüştlükdə və həm İslamda irfan əhli olan və olmayaninsanlar mövcuddur.”Həqiqətən də irfan hər bir ölkədə özünü zamanın və məkanındini ilə ahəngdar edir. Andalusiya səkkiz əsr İslam dininin bölgələrindənbiri olmuşdur və 1240-cı ildə vəf<strong>at</strong> etmiş İbn Ərəbi kimi ariflərhəmən diyarda dünyaya gəlmişlər. O ərazilər 1492-ci ildə təmamiləxristyanlaşdı və rahibliyin banilərindən biri olan 1556-cı ildə vəf<strong>at</strong>etmiş Cezuit İqn<strong>at</strong>os Dolevivla kimi arifləri ərsəyə gətirdi.282
İslam irfanı Həzrət Əmirəlmöminin Əlidən (ə) qalmışdır və bütünariflərin sıralaması sonda O Həzrətə ç<strong>at</strong>ır. İrfan və sufilik sözləriİslamın əsas mənbələrində, eləcə də İslam ölkələrində eyni məna daşıyır.Şeyx Əkbər Muhiyəddin İbni Ərəbi və Mövlana Cəlaləddin Rumikimi şəxsiyyətlər asanlıqla “Arif” və “Sufi” adlandırılırlar. Bəziölkələrdə, o cümlədən İranda “Sufi” sözü bəzi səbəblər üzündən o qədərdə müsbət məna kəsb etmir.Daha öncə qeyd etdiyimiz kimi yəhudilərin irfanı “Qebala” adlandırılır.Unutmamalıyıq ki, xristyanlığın yarandığı zamanlarda yəhudiirfanının bir növü mövcud idi və davamçıları onu “Təriqət” adlandırırdılar.(Həvarilərin işləri 9:2 və 22:4) Sonda onlar müstəqil birdin yar<strong>at</strong>dılar. Xristyanlıqda daha öncə qeyd etdiyimiz kimi yəhudiirfanı üzərində qurulmuş irfan mövcuddur. Amma bundan əlavəxristyanlıqda dərin irfan və böyük ariflər mövcuddur. Daha öncəqeyd etdiyimiz kimi Hindistan və Uzaq şərq dinləri təmamilə irfanüzərində qurulmuşdur. 1 Xristyan irfanındakı rahiblik, Hindistan vəUzaq Şərq irfanı çətinliklərə dözmək və düşünməkdən ibarətdir. Bəzidinlər teorik və bəziləri praktik irfana üstünlük verirlər, amma ümumilikdəböyük dinlərin hamısında irfanın hər iki növü mövcuddur.Bir müsəlman nöqteyi-nəzərindən dağın başında nitq söyləyən (M<strong>at</strong>ta5:7) və Tövr<strong>at</strong>a əməl olunması məsələsinə təkid edən (M<strong>at</strong>ta 5:17)Həzrət İsanın (ə) irfanı düzgün irfandır. Amma Pavelin Tövr<strong>at</strong>da buyurulanşəriətə qarşı çıxan irfanı təmamilə yalnışdır. 2 (Romalılara1 Mərhum Əllamə Təb<strong>at</strong>əbainin sözləri mətndə qeyd olunmuşdur: “Həm bütpərəstlikdə,həm yəhudilikdə, həm xristyanlıqda, həm zərdüştlükdə və həm İslamda irfanəhli olan və olmayan insanlar mövcuddur” Bu sözlərə əlavə olaraq bildirmək istəyirikki, bütpərəst arifdən “irfanla bütpərəstlik arasında nə əlaqə vardır?” sualını soruşsaqbelə cavab verəcək ki, “İnsanların bəziləri bu bütlərin vasitəsilə mənəfi paklığaç<strong>at</strong>ırlar.”2 Bəzi ölkələrdə və xüsusən də İranda düzgün olmayan irfanı “Təsəvvüf-sufilik” vəbununla məşğul olan insanı isə “Sufi adlandırılar. Bəzi səhv sufilər “Yəqin” məqamınaç<strong>at</strong>dığını və “Allahın eşqi onu “məst” elədiyini iddia edərək “Və sənə yəqin(ölüm) gələnədək Rəbbinə ibadət et!” (Hicr surəsi, ayə 99) və “Sərxoş ikən nə dediyinizianlamayana qədər namaza (namaz qılınan yerə) yaxınlaşmayın.” (Nisa surəsi,ayə 43) ayələrini əllərində rəhbər tutaraq ibadəti tərk etmişlər.283
məktub, 4:13-15) Hər iki irfan xristyanlıqda bir-birinə qarışmışdır vəhər hansı bir xristyan üçün onları ayırmağın heç bir mənası yoxdur.10-4. VəhyVəhy əsası və mənşəyi Allaha qayıdan hər bir dində Allahlainsanlar arasındakı əlaqə mənasını kəsb edir. İslam dinində istifadəolunan “Vəhy” termini ilə xristyanlıqda istifadə olunan “revel<strong>at</strong>ion”(yəni, açılış) termini arasında azacıq fərq mövcuddur:“Vəhy” ərəb dilində”İşarə” mənası verir və İslam terminalogiyasındaİlahi hidayətə dəlalət edir. Qurani-Kərim bu termindən dəfələrləvarlıqların, insanın və bütün yaradılmışların hidayət məsələləribarəsində istifadə etmişdir. Məsələn; Səmaya olan vəhy (Fussil<strong>at</strong> surəsi,12), bal arısına olan vəhy (Nəhl surəsi, 68), Mələklərə olan vəhy(Ənfal surəsi, 12), Peyğəmbərlərə olan vəhy (Nisa surəsi, 163),öz yenidünyaya gəlmiş körpəsini qorumaq üçün Həzrət Musanın (ə)anasına olunan vəhy (Qəsəs surəsi, 7)“Revel<strong>at</strong>ion” (L<strong>at</strong>ın dilindəki “revelare”, yəni zühur və açılış sözündəngötürülmüşdür)xristyanlıq terminologiyasında insanları xilasetmək məqsədilə Allahın insanların gözü önündə zühur etməsi məsələsinədəlalət edir. Yaradanın təzahürlərindən sayılan bu dünyadanəlavə Bəni-İsrailin dənizin parçalanması ilə nic<strong>at</strong> tapması, Tövr<strong>at</strong>ınəhkamı və Həzrət İsa Məsihin (ə) həy<strong>at</strong>ı xristyan vəhyinin nümunələrindənsayılır.Yəhudilikdə olan irfan isə İslam dinində mövcud olan irfanabənzəyir və yəhudilərin dini etiqadlarına əsasən vəhy və peyğəmbərlikeradan 400 il öncə başa ç<strong>at</strong>mışdır.Dünyanın əksər dinlərində vəhy mövcuddur. Amma ibtidai dinlərdədə vəhyin olub-olmaması məsələsi isə bizim vəhyə necə tərif vəaçıqlama verməmizdən asılıdır.10-5. Səmavi kitablarİlahi vəhyin sonrakı nəsillər üçün qalan maddi forması dinlərdəmövcud olan müqəddəs kitablardır. Müqəddəs kitablar keçmişdə na-284
zil olmuş vəhyləri gələcək nəsillərə ç<strong>at</strong>dırır və hər hansı bir dinin davamçılarıonları səmavi və müqəddəs kitablar adlandırırlar. Məsələn;“Vedalar”, “Tripitaka”, “Avesta”, “Əhdi-Ətiq”, “Əhdi-Cədid” və“Qurani-Kərim”. Müqəddəs kitablarda istifadə olunan ədəbiyy<strong>at</strong>müxtəlifdir və bu kitabların müqəddəs olması yalnız həmən dinin davamçılarıtərəfindən qəbul olunur. Hər hansı bir dinin müqəddəs kitabıbaşqa bir dində xüraf<strong>at</strong>la dolu və yaxud əksinə adlandırıla bilər.Bəzi müqəddəs kitablar əsrlər boyu sinələrdə əzbərlənmiş formadaqalmışdır və nəsildən nəsilə ötürülmüşdür. Yalnız uzun zamankeçdikdən sonra kitab formasına salınmışdır. Amma bəzi müqəddəskitablar isə ilk dövrdən qələmə alınaraq qorunub saxlanılmışdır.10-6. Qurani-Kərim və müqəddəs kitablarƏksər dinlərin müqəddəs kitabları əvvəlcə onun səmavi olub-olmamasınadiqqət yetirilmədən qələmə alınmışdır və insanlar zamanötdükdən sonra onun səmavi olmasını qəbul etmişlər. Halbuki, Qurani-Kəriminsəmavi, ilahi və nazil olunmuş vəhy olması qətiyyətləvurğulanır.Qurani-Kərimlə başqa müqəddəs kitabları müqayisə etdikdə görürükki, bu müqəddəs kitabda Tövr<strong>at</strong> və İncildən daha çox tövhidi,nəsihətamiz, əxlaqı və s. məsələlər mövcuddur. Qurani-KərimdəkiHəzrət Yusifin (ə) hekayəsini Əhdi-Ətiqin Yaranış bölümündəki (37-46) eyni hekayə ilə müqayisə etsək bu fərqin nə dərəcədə kəskin olduğunuaydın şəkildə müşahidə etmək olar. Həzrət İbrahimin, HəzrətMusanın (ə) hekayələri də müqayisə olunmaz dərəcədə daha genişqeyd olunmuşdur. Hələ Əhdi-Ətiqdə Həzrət Davud (ə) və Uryanınxanımı tükürpədici hekayələrini qeyd etmirəm. (Samuelin ikinci kitabı,11)Şübhəsiz ki, yəhudilər, xristyanlar və başqa dinlərin davamçılarıda müsəlmanlar kimi öz müqəddəs kitablarından əxlaqi mənalar daşıyanməfhumlar əldə edirlər.Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, Qurani-Kərim İslamdininin əsasıdır. Halbuki, xristyanların təsəvvürünə əsasən İncil və285
Əhdi-Cədiddə mövcud olan başqa kitablar xristyanlıq yaranandan bironillikdən sonra meydana çıxmışdır və xristyanlıq bu kitab olmadanbelə mövcud olmuşdur.10-7. Allah kəlamının qədim olmasıYəhudilikdə Allah kəlamının qədim olması dini əqidəsi xristyanlıqdaMəsihin məxluq sayılmaması əqidəsinin yaranmasına səbəboldu. İslam dinində əhli-sünnə tərəfindən Qurani-Kərimin məxluq olmamasıəqidəsi yarandı. Onlar belə bir nəzər irəli sürdülər ki, “Qurani-Kərimyazıldıqda, hifz olunduqda və tilavət edildikdə Allah kəlamıdırvə məxluq deyildir. Amma, bizim yazmamız, hifz etməmizvə oxumağımız məxluqdur.Yəhudilər Tövr<strong>at</strong>ın yaradılışdan öncə də mövcud olduğunu vəağ-qara alovlarla yazıldığını bildirirlər. Daha sonra Allah-Taala onuimla şəklində demişdir və Həzrət Musa (ə) onu göz yaşları ilə yazmışdır.1 (Yəni Tövr<strong>at</strong>ın yazılmasında emosiyalardan və hisslərdənçox istifadə olunmuşdur.)10-8. Müqəddəs kitabların müəllifləriMüqəddəs kitabların heç bir müraciəti olmayan hissələrininmüəllifləri barəsindəki bəhs olduqca əhəmiyyətli bəhsdir. Qurani-Kəriminhamısı və hal-hazırki Tövr<strong>at</strong>ın bəzi hissələri Allah tərəfindənbirbaşa olaraq göndərilimiş müraciətlərdir. Amma, Luka İncilinin girişhissəsində həmin İncili qələmə almış müəllifin Həzrət İsa Məsihin(ə) həy<strong>at</strong>ı və sözləri barəsində məlum<strong>at</strong> toplamaq üçün bir çox insanlaramüraciət etməsi və sonda topladığı məlum<strong>at</strong>ları İncil formasınasalması qeyd olunmuşdur. O eləcə də, “bir çox” insanların da onun<strong>at</strong>dığı addımla üst-üstə düşən addım <strong>at</strong>masına işarə edir. Həqiqətdədə, xristyanların Əhdi-Cədidi hazırlamaları bir az vaxt apardı və onlarbir neçə on illiklər ərzində çoxlu sayda yazıların arasından bumüqəddəs kitabı meydana çıxarda bildirlər.1 Urşəlim Təlmudu, Şikalim 6:1286
Hər bir insan Qurani-Kərimə baxdıqda asanlıqla onun İlahi kitabvə Allah-Taalanın insana olan müraciəti olmasını anlayır. Yəni bu kitabınərsəyə gəlməsində Allah-Taaladan savayı kiminsə rolu yoxdur.Qurani-Kərimdə olan ilahi müraciətlər ən yüksək dəqiqliklə nəqlolunmuş və yazılmışdır. Belə ki, " " “De: O Allah birdir!”müraciətindəki ”قل“ sözü həmişəlik olaraq müraciətin əsli ilə qalmışdırvə sonrakı nəsillərə gəlib ç<strong>at</strong>mışdır. Müsəlmanlar da onu elətəkrar- kimi istifadə etmişlər və heç bir dəyişikliklər aparmadan ”قل“lamışlar.Hal-hazırki Tövr<strong>at</strong> Bəni-İsrailin tarixi və keçmişi, Həzrət Musanın(ə) həy<strong>at</strong>ı və fəaliyyətləri, Allahın O Həzrətə göndərdiyi müraciətlərbarəsində söz açan bir kitabdır.Əhdi-Cədiddə mövcud olan dörd kitab Həzrət İsa Məsihin (ə)həy<strong>at</strong>ı və O Həzrətin sözləri barəsində söz açır. Amma bu kitabda,birbaşa olaraq Allahdan göndərilmiş müraciətlər qeyd olunmamışdır.Bir məsələni bildirmək vacibdir ki, xristyanlar Həzrət İsa Məsihi (ə)tanrı bilirlər və onun bir çox elçilərinin olmasını bildirirlər. Bu ölçilərinbəziləri isə İncilləri və Əhdi-Cədidin başqa hissələrini qələməalmışlar. Elə bu səbəbdən də, bu kitabların hamısı ilahi müraciət kimiqəbul olunmuşlar.İstər Əhdi-Ətiqdə, istərsə də Əhdi-Cədiddə münac<strong>at</strong>, hikmət,fəlsəfə, şeir, peyğəmbərlik və başqa mükaşifələr mövcuddur. Misalolaraq Həzrət Davudun (ə) Zəburda qeyd olunmuş minac<strong>at</strong>larını göstərməkolar.Əhdi-Cədiddə isə elçilərdən olan 21 məktub mövcuddur və bunlarınhamısı yeni ədəbi üslubda qələmə alınmışdır. Yəni, Əhdi-Ətiqdəhəmən məktublara bənzər başqa yazılar gözə çarpmır.قل هو آالله احد10-9. Səmavi kitabların mötəbərliyiDinin daxilindən baxanda İbrahimi dinlərin müqəddəs kitablarınınmötəbərliyi eyni səviyyədə deyildir. Yəhudilər İncilin və Quranınsəmavi və müqəddəs kitab olmasını qəbul etmirlər. Xristyanlar isəQurani-Kərimin səmavi kitab olmasını qəbul etmirlər. Digər tərəfdən287
müsəlmanlar da hal-hazırda mövcud olan Tövr<strong>at</strong> və İncilin Allah-Taalanın Qurani-Kərimdə təsdiqlədiyi Tövr<strong>at</strong> və İncil olduğunu qəbuletmirlər. Qurani-Kərim Tövr<strong>at</strong> və İncili Həzrət Musaya (ə) və Həzrətİsa Məsihə (ə) göndərilmiş Quran kimi qələmə verir. (Ali İmran surəsi,ayə 3, 4 və başqa ayələr) Halbuki, kitab əhli dini etiqadlarını əllərindəşüar edərək Tövr<strong>at</strong>ın Həzrət Musa (ə) tərəfindən qələmə alındığını bildirirlər.Xristyanların nəzərincə isə Həzrət İsa Məsihin (ə) heç bir kitabıyoxdur və İncillər ona gələn vəhylər toplusu deyil, O Həzrətinhəy<strong>at</strong>ı və sözləri əsasında yazılmış kitabdır. İncillərdə də Həzrət İsaya(ə) Allah-Taala tərəfindən göndərilmiş vəhylərin olması iddiaolunmur. İncillərin yazılış tərzinə də diqqət yetirsək ilahi söz tərzininmövcud olmaması gözə çarpır. Amma unutmayaq ki, Yəhudilər vəxristyanlar Tövr<strong>at</strong>ı, İncili və digər kitabları onların məfhum və məzmununaəsasən vəhyli, müqəddəs və səmavi kitab kimi qəbul edirlər.İbrahimi dinlərin davamçılarının vəhylə göndərilmiş, müqəddəsvə səmavi kitablar üçün ümumi tərifi olmaması səbəbindən yəhudilər,xristyanlar və müsəlmanlar öz dinlərinə uyğun olaraq müqəddəskitablarına inanırlar.Məsələyə qeyri-dini aspektdən yanaşsaq Qurani-Kərimin İslamsivilizasiyası çərçivəsində bizə gəlib ç<strong>at</strong>ması səbəbindən aydın tarixəmalik olmasının şahidi olarıq. Hər bir tədqiq<strong>at</strong>çı və araşdırmaçı bumüqəddəs kitabın müsəlmanlar arasında tam şəkildə yayılmasını görəbilər. Amma, hal-hazırki Tövr<strong>at</strong> və İncilin tarixin qaranlıq səhifələrindənbaş qaldırası səbəbindən şəffaf tarixi keçmişə malik olmamasıbildirilir və heç kim bu müqəddəs kitabların Həzrət Musa (əs) vəHəzrət İsanın (ə) zamanından indiyədək dəyişilməz olaraq qalmasınıiddia edə bilməz. Yəhudilər və xristyanlar öz kitablarının ilahi vəsəmavi kitab olmasını sübut etmək üçün başqa yoldan istifadə edirlər.Eləcə də, Qurani-Kərimdə qeyd olunduğu kimi həm Tövr<strong>at</strong>da,həm İncildə İslam dininin müqəddəs peyğəmbəri Həzrət Muhəmmədin(s) gəlməsi mövcud olmuşdur. 1 Amma kitab əhli hal-hazırda Töv-1 Əraf surəsi, ayə 157288
<strong>at</strong> və İncilin islamdan öncə mövcud olmuş və indi dünyanın mötəbərkitabxanalarında və muzeylərində saxlanılan bəzi nüsxələrini əllərindərəhbər tutaraq öz kitablarında Həzrət Muhəmmədin (s) gələcəyinəolan ən cüzi işarələri də danırlar. Kitab əhli müsəlmanların bu sahədəolan nəzərlərini qəbul etmirlər. Kitab əhli eləcə də, bu bəşarətə görəöz dinini tərk edərək islamı qəbul edən insanların sözlərini dəlil vəsübut kimi qəbul etmirlər. Bütün bu deyilənlərdən belə nəticə çıxarmaqolar ki, Qurani-Kərim Tövr<strong>at</strong>dan və İncildən söz açanda məqsədHəzrət İbrahimə (ə) 1 göndərilmiş və hal-hazırda mövcud olmayanmüqəddəs səhifələr kimi hal-hazırda əsli qalmayan Tövr<strong>at</strong> və İncildəndanışır.Unutmayaq ki başqa bir Tövr<strong>at</strong> və İncilin mövcud olması iddiasıQurani-Kərimin bir çox ali təlimləri kimi yalnız müsəlmanlar tərəfindənqəbul olunr. Belə kitabların mövcudluğunu qəbul edən hər birkəs dərhal müsəlman olur.10-10. Görəsən Müqəddəs kitablar təhirf olunub?İslam kəlamı ilə xristyan kəlamı arasında ən mübahisəli məsələlərdənbiri də təhrif və müqəddəs kitablarda dəyişikliklərin aparılmasıdır.Qurani-Kərim on ayədə Tövr<strong>at</strong> və İncilin (İncillərin yox) nazilolunması məsələsinə işarə etmişdir:وَأَنْزَلَ الت َّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلن َّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ“Tövr<strong>at</strong>ı da, İncili də O endirdi. Daha öncə insanları hidayət etməküçün. Furqanı da O nazil etdi.” 2Müsəlmanlar ən qədim dövrlərdən Allahın nazil etdiyi Tövr<strong>at</strong> vəİncilin kəskin şəkildə təhrif olunması, həmən müqəddəs kitablardaHəzrət Muhəmmədin (s) sonuncu peyğəmbər kimi gələcəyi məsələsininpozulmasını və Allah-Taalanın cismaniliyi kimi məsələlərin kitablaraəlavə olunmasını məsələsini qəbul etmişlər.1 Əla surəsi, ayə 18-192 Ali İmran, ayə3-4289
Kitab əhli isə öz müqəddəs kitablarında hər hansı bir təhrifinmövcud olması məsələsini qəbul etmirlər və belə iddialar onların qəzəblənməsinəsəbəb olur. Onlar Əhdi-Ətiqin təxminən 2000 il yaşıolan və Əhdi-Cədidin təxminən 1600 yaşı olan və dünyanın böyükmuzeylərində, kitabxanalarında saxlanılan əlyazmalarına işarə edərəkbelə bir sual irəli sürürlər: “Tövr<strong>at</strong> və İncilin təhrifi nə zaman, haradavə nə məqsədlə edilə bilər?” İslam alimləri və tədqiq<strong>at</strong>çıları onlarınbu suallarını cavablandırırlar və bu cavablarda Tövr<strong>at</strong> və İncilin nazilolması məsələsinə tam yəqinlik müşahidə olunur. Bu əqidə xristyanlarüçün o qədər də yaxın deyildir və onlar Həzrət İsanın (ə) kitabamalik olması məsələsini qəbul etmirlər.Tövr<strong>at</strong> və İncilə bir baxışla bu kitabların Qurani-Kərim kimi olmamasınıvə daha çox tarixi kitaba bənzəməsini asanlıqla anlamaqolar. Dörd İncilin heç birisində bir kəlmədə olsun vəhylə göndərilmişsöz yoxdur. İncillərdə qeyd olunmuş hikmətli sözlər də Həzrət İsaMəsihin (ə) özünə aiddir. O kitablar yazılışına diqqətə yetirsək və səhifələrinqeyd olunmuş “İncil” sözünü götürərək mütaliə məqsədiləhər hansı bir müsəlmana versək Qurani-Kərimdə qeyd olunmuş İncilkitabı olmadığını asanlıqla anlayacaq.Xristyanların özləri də bu kitabların insanlar tərəfindən qələməalındığını bildirirlər, amma xristyan kəlamının meyarlarına əsasənonu ilahi kitab kimi qəbul edirlər və müsəlmanlara da səmavi kitabınbundan artıq ola bilməyəcəyini söyləyirlər. Deməli hər şeydən öncəolduqca məşhur deyim olan “Papadan daha q<strong>at</strong>ı k<strong>at</strong>olik olmayaq!”deyimini əlimizdə rəhbər tutaq. Həqiqət budur ki, xristyanlar bu dördİncili bizə təqdim edəndə onu qəbul etməyimizi istəyirlər. Onlar bukitabın Allah-Taalanın Həzrət İsa Məsihə (ə) göndərdiyi vəhy kimitəqdim etmirlər. Əksinə öncə də qeyd etdiyimiz kimi xristyanlar dördİncilin O Həzrətdən sonra peyğəmbərliyini bəyan etmək məqsədiləqələmə alındığını vurğulayırlar. İslam dinində peyğəmbər kitabın bə-290
yan edicisidir, amma xristyanlıqda kitab peyğəmbərin bəyanedicisidir.1 10-11. Qurani Kərim və təhrif məsələsiQurani Kərim nurundan qidalanmış müsəlmanın hal-hazırdamövcud olan Tövr<strong>at</strong> və İncili səmavi olmayan təhrif olunmuş kitabkimi qəbul etməsini anladıq. Tövr<strong>at</strong>da və Əhdi Ətiqin bəzi bölümlərindəbuyurulmuş İlahi kəlamlar da kitabın qurluşunu pozmur və peyğəmbərimizHəzrət Muhəmmədin (s) həy<strong>at</strong>ını bəyan edərkən istifadəolunan Qurani-Kərim ayələri təəssür<strong>at</strong>ını bağışlayır. Bu ayələrin sayınə qədər çox olsa belə peyğəmbərin həy<strong>at</strong>ı barəsində yazılmış kitabıQurani-Kərim səviyyəsinə qaldıra bilməz.Bəzi insanlar Tövr<strong>at</strong>ın və İncilin təhrif olunması məsələsininQurani-Kərimdə qeyd olunmasını soruşa bilərlər. Burada qeyd etməklazımdır ki Qurani-Kərim heç yerdə Tövr<strong>at</strong> və İncilin təhrif olunmasındansöz açmır. Tövr<strong>at</strong> və İncilin təhrif olunmasını sübut edən ayələraşağıdakılardır:Birinci ayə:أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ آَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ آَلَامَ الل َّهِ ثُم َّ يُحَر ِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَاعَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ“Ey möminlər!) İndi onların (yəhudilərin) sizə inanacaqlarınaümidmi edirsiniz? Halbuki (Musa dövründə) onların içərisində elələrivardır ki, Allahın kəlamını (Tövr<strong>at</strong>ı) dinləyib anladıqdan sonra, onubilə-bilə təhrif edirlər.” 2İkinci ayə:وَإِن َّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِوَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ الل َّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ الل َّ ِه وَيَقُولُونَ عَلَى الل َّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُو َن“(Ey müsəlmanlar!) Onlardan (kitab əhlindən) bir zümrə də vardırki, siz onların oxuduqlarını (Tövr<strong>at</strong>dan) hesab edəsiniz deyə, kitaboxuyan zaman dillərini (qəsdən) o tərəf-bu tərəfə əyirlər (bükürlər).1 Xristyanların əksriyyəti Həzrət İsanı (ə) həm peyğəmbər, həm də Tanrı kimi qəbuledirlər.2 Bəqərə, ayə 75291
Halbuki onların bu oxuduqları kitabdan (Tövr<strong>at</strong>dan) deyildir. Onlarisə: “Bunlar Allah tərəfindəndir”, -dedilər. Bunlar isə heç də Allah tərəfindəndeyildir. Söylədikləri Allah dərgahından olmadığı halda,“Bu, Allah dərgahındandır”, - deyirlər. Onlar bilə-bilə Allaha qarşıyalan söyləyirlər.” 1Üçüncü ayə:مِنَ ال َّذِينَ هَادُوا يُحَر ِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَمُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الد ِّينِ وَلَوْ أَن َّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَالَكان خيراً لهم و اقوم ولکن لعنهم االله بکفرهم فلا يومنون الا قليلا;“Yəhudilərin bir qismi (Tövr<strong>at</strong>dakı) sözlərin yerini dəyişibtəhrif edir və dillərini əyərək dinə (islama) tənə vurmaq məqsədilə(sənə qarşı): “Eşitdik və qəbul etmədik; eşit, eşitməz olasan (kar olasan)və raina”, - deyirlər. Əgər onlar: “Eşitdik və itaət etdik; eşit vəbizə tərəf bax!”,- desəydilər, əlbəttə, onlar üçün daha xeyirli və dahadoğru olardı. Lakin Allah onları öz küfrləri ucundan lənətə düçar etmişdi.Onların yalnız az bir hissəsi iman gətirmişdir.” 2Dördüncü və beşinci ayələr:فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَن َّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَر ِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُواحَظا مِم َّا ذُآ ِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَط َّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِل َّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَح انّ آاللهيحبّ المحسنين;“Sonra əhdlərini pozduqları üçün onları lənətlədik və ürəklərinisərtləşdirdik. Onlar sözlərin (Tövr<strong>at</strong>da peyğəmbərin vəsfinə dair kəlmələrinvə bəzi başqa ayələrin) yerlərini dəyişib təhrif edir və xəbərdaredildikləri şeylərin bir hissəsini (Muhəmməd peyğəmbərəiman gətirməyi) unudurlar. Onların az bir qismi müstəsna olmaqla,sən onlardan həmişə xəyanət görəcəksən. Bununla belə, onları bağışla,günahlarından keç. Şübhəsiz ki, Allah yaxşılıq edənləri sevər!” 3يَاأَي ُّهَا الر َّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ ال َّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ ال َّذِينَ قَالُوا ءَامَن َّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْتُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ ال َّذِينَ هَادُوا سَم َّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَم َّاعُونَ لِقَوْمٍ ءَاخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَر ِّفون1 Ali İmran, ayə 782 Nisa, ayə 463 Maidə, ayə 13292
الکلم من بعد مواضعه يقولون ان اُوتيتم هذا فخذوه و ان لم توتوه فاحذروا و من يرد االله انيطهّر قلوبهم لهم فی الدّنيا خزیٌ و لهم فی الاخرة عذاب عظيم;“Ya Peyğəmbər (Ya Rəsulum!) ürəklərində inanmadıqları halda,dildə (ağızları ilə): “İnandıq”, deyənlərin (münafiqlərin), yəhudilərdənyalana qulaq asanların, sənin hüzuruna gəlməyən başqa bir cama<strong>at</strong>aqulaq asanların (onlara casusluq edənlərin) küfr içində vurnuxanlarısəni kədərləndirməsin. Onlar (Tövr<strong>at</strong>dakı) sözlərin yerini sonradandəyişib təhrif edir və deyirlər: “Əgər sizə bu (təhrif olunmuşdini hökm) verilsə, onu qəbul edin. Əgər verilməsə, ondan qaçının”.Allahın fitnəyə (azğınlığa) düşməsini istədiyi şəxs üçün Allaha qarşısənin əlindən heç bir şey gəlməz. Onlar elə kəslərdir ki, Allah onlarınürəklərini təmizləmək istəməmişdir. Onları dünyada rüsvayçılıq, axirətdəisə böyük (dəhşətli) bir əzab gözləyir!” 1Yuxarıda qeyd etdiyimiz Qurani-Kərim ayələrinə ümumi baxışkeçirməzdən öncə bir məsələyə diqqət yetirməliyik ki, bu ayələrdəyəhudilərin yalnız Tövr<strong>at</strong>da apardıqların təhriflər nəzərdə tutulur.Çünki xristyanlara “Yəhudilər sizin İncili təhrif etmişlər!” sözünü deməkçox çətin məsələdir.Qurani-Kərim Yəhudilərin və xristyanların kitablarının təhrifolunması barəsində heç nə deməmişdir:Birinci: Yuxarıdakı ayələrin heç birisində Tövr<strong>at</strong> və yaxud İncilintəhrif olunması barəsində birbaşa söz açılmamışdır, əksinə gördüyümüzkimi yalnız bir dəfə “Allah kəlamı” məfhumu mövcuddurvə bu da Qurani-Kərim təfsirçilərinin nəzərincə Həzrət Musanın (ə)dövründə yaşamış yəhudilərin törətdikləri əməllərə işarə edir. Yəni,Həzrət Muhəmmədin (s) besətə ç<strong>at</strong>masından sonra Tövr<strong>at</strong> və İncilintəhrif olunması ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Qeyd etdiyimiz ayə İslamınilk illərində yəhudilərin Allahın kəlamına qarşı etdiyi pis əməllərəişarə də ola bilər. Yəni yəhudilər Allahın kəlamını, Qurani-Kərimieşidirdilər, amma təhrif olunmuş şəkildə başqalarına nəql edirdilərvə onun mötəbərliyini azaltmağa çalışırdılar.1 Maidə, ayə 41293
294İkinci: Qeyd etdiyimiz ayələrdə təhrif həm danişiq dilində, həmأَلْسِنَتَهُمْ يَلْوُونَ“ , ”يَسْمَعُونَ آَلَامَ الل َّهِ ثُم َّ يُحَر ِّفُونَهُ“ mövcuddur: də eşitməkdə” لَي ا بِأَلْسِنَتِهِمْ“ ,”بِالْكِتَابِQeyd etdiyimiz kimi Qurani-Kərim üç ayədə “kəlmələrin təhrifi”barəsində söz açmışdır. Təhrif olunmuş sözlər onların düzgünformaları ilə Nisa surəsinin 46-cı ayəsində qeyd olunmuşdur:Yə- ” istifadə edilmişdir. سَمِعْنَا “ yerinə nı-”سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا“ 1.hudilərin bəziləri İbrani dilindəki ”عسنو“ yəni “yerinə yetiririk” sözününəvəzinə məsxərə etmək məqsədi ilə ”عصينا“ yəni “üsyan edirik”sözündən istifadə etmişlər.olun- dən–”اسْمَعْ istifadə غَيْ مُسْمَعَ“ yəni “eşit” əvəzinə ”اسْمَع“ 2.muşdur.Sözlərlə oynamaq və xüsusi məqsədlər uğrunda sözləri bir-birinəq<strong>at</strong>maq yəhudilərin adətlərindən biri hesab olunur. Yəhudilərin sözoyununun şahidi olmaq istəyənlər Təlmuda nəzər sala bilərlər. HəzrətMuhəmmədin (s) həy<strong>at</strong>ı barəsində yazılmış kitablarda bəzi yəhudilərinO Həzərət salam verərkən “Əssəlamun əleyk” əvəzinə “Əssamunəleyk”, yəni “Sənə ölüm olsun!” sözünü deyirdilər. Həzrət Muhəmməd(s) də öz növbəsində “Əleyk”, yəni “Sənə də” formasında cavabverirdi.Qurani-Kərimin Tövr<strong>at</strong> və İncilin təhrif olunmasını birbaşa olaraqdeməməsini və “kəlmələrin təhrif olunması” barəsində söz açdığınıbildik. Bu təhrif bir neçə danışıq sözündə qeyd olunmuşdur vəTövr<strong>at</strong>, yaxud İncillər heç bir əlaqəsi yoxdur. Bizim yuxarıda vurğuladığımıztəhrif “demək və eşitmək” mərhələsindən qırağa çıxmamışdır,birbaşa olaraq qeyd olunmamışdır. Təhrif olunmuş ayələr də halhazırdamövcud olan Tövr<strong>at</strong> və yaxud İncilə ünvanlanaraq söylənilməmişdir.Bu barədə hökm çıxarmaq üçün qeyd etdiyimiz ayələri nəzərəalmamalıyıq.Bir məsələni də vurğulamaq lazımdır ki, hər hansı bir müsəlmanşəxsin kitab əhlinin müqəddəs kitabı olan Tövr<strong>at</strong> və İncili təhrif olunmuşsəmavi kitablar kimi təqdim etməsi böyük ehtiy<strong>at</strong>sızlıq olardı.Onların sözlərinin müsəlmanlar üçün nə əhəmiyyəti vardır? Həqiqiروَأَطَعْنَا
Tövr<strong>at</strong> və İncilin İbrahihimin sühufları və başqa müqəddəs ilahi kitablarkimi itməsini və onların insanlar tərəfindən qələmə alınmışmötəbər sayılmayan kitablarla dəyişdirilməsini desək daha məqsədəuyğunolmazmı? Həqiqi Tövr<strong>at</strong>da olan cümlələrin müasir Tövr<strong>at</strong>daheç bir rolu yoxdur. Çünki, Həzrət Muhəmmədin (s) həy<strong>at</strong>ı barəsindəqələmə alınmış kitablarda da Qurani-Kərim ayələri mövcuddur, ammabu kitablar Qurani-Kərim deyildir.Allah-təala bu barədə belə buyurur:فَوَيْلٌ لِل َّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُم َّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ الل َّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْمِم َّا آَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِم َّا يَكْسِبُونَ“Vay o kəslərin halına ki, öz əlləri ilə (istədikləri kimi) kitab(Tövr<strong>at</strong>) yazıb, sonra (onun müqabilində) bir az pul almaqdan ötrü:“Bu, Allah tərəfindəndir!” - deyirlər. Öz əlləri ilə (təhrif olunmuş kitab)yazdıqlarına görə vay onların halına! Qazandıqları şey üçün vayonların halına!”Həzrət Muhəmməd (s) də belə bir hədis rəvayət edirlər: “HəqiqətənBəni-İsrail bir kitab yazaraq ona itaət etməyə başladılar vəTövr<strong>at</strong>ı tərk edərək ondan uzaqlaşdılar.” 110-12. Səmavi kitabların başa düşülməsiMüqəddəs kitabların mətnlərində mövcud olan məzmun və mənalarıaraşdırarkən dörd metoddan istifadə etmək olar. Bu metodlarsadədən mürəkkəbə, gözlə aparılan metoddan zehni metoda və genişyayılmış metoddan tanınmamış metodlara qədər dəyişir. Həmin metodlaraşağıdakılardır:1. Tərcümə: və yaxud müqəddəs kitablarda əsas dildə yazılmış,çox vaxt ədəbi və açıqlaması olmayan mətnlərin mənasının başqa birdilə çevrilməsi sahəsində göstərilən səylər.2. Təfsir: Müqəddəs mətnlərdə olan məfhumların açıqlanması,müqəddəs məntlərin bir hissəsindən, müxtəlif əqli, elmi və dini mən-1 Sünənüd Darəmi, Əl Müqəddimə, 480295
ələrdən istifadə etməklə başqa hissələrdə olan qaranlıq məqamlaraaydınlıq gətirilməsi3. Təvil: yəni müqəddəs mətnlərin zahiri mənasına fikir vermədənbəzi ali məna və məfhumları təyin etmək üçün müqəddəs mətndəkimənanın ümumiləşdirilməsi, dərinləşdirilməsi və bəzən də məcazibaxışlarla açıqlanması4. Müqəddəs mətnlərin açıqlanması sahəsində dördüncü metodda mövcuddur və bu metoda əsasən sözlərin və cümlələrin nə zahiri,nə də b<strong>at</strong>ini mənası nəzərdə tutulmur. Müqəddəs mətndəki hərflərinvə sözlərin ümumi düzülüş formasına, sayına və digər aspektlərinədiqqət yetirməklə hər bir alimin öz zövqünə uyğun olaraq verdiyi hesablam<strong>at</strong>ipli açıqlamalardır. Bu metodun İslam dini elmlərində xüsusiadı yoxdur və təvilin bir başqa forması kimi qəbul edilir. Ammakitab əhli bunu “Anaqogika” (Anagogy) adlandırırlar.Bu metodları bir-birindən ayırmaq heç də asan iş deyildir. Çünki,bir tərəfdən sadə metodların daha mürəkkəb metodlara olan ehtiyacınınəzərə almaq lazımdır. Belə ki, tərcümə edərkən bəzən təfsirəvə təvilə ehtiyac yaranır. Eləcə də, müqəddəs mətnlərin təfsiri zamanıbir çox hallarda təvilə ehtiyac yaranır. Digər tərəfdən isə daha mürəkkəbmetodlar daha asan metodların lazımsız olduğunu bildirmir, əksinəhəmən sadə metodları daha da təkmilləşdirir və tamamlayır.Şübhəsiz ki bu metodların heç birisi müqəddəs kitabların meydanaçıxdığı yerdə və vaxtda mövcud olmamışdır. Çünki, vəhy kəlamıilk müx<strong>at</strong>iblərinin düşüncə tərzi ilə tam üst-üstə düşürdü və heçkimin bu sözləri (hətta Qurani-Kərimdəki qısaldılmış sözləri belə anlamaqsahəsində) problemi yox idi. Problemlər başqa zamanda vəbaşqa məkanda yaşamış sonrakı nəsillər üçün meydana və insanlarmüqəddəs kitabları dərk etmək sahəsindəki problemlərini həll etməküçün tərcümələrə, təfsirlərə və təvillərə üz tutdular.Gələcəkdə qeyd edəcəyimiz kimi oxşar və mütəşabih ayələr ətrafındaolan problemlər həmin ayələrin mənalarını dərk etmək sahəsindədeyil verdiyi vədələrinin həy<strong>at</strong>a keçməsi sahəsində meydanaçıxmışdır.296
Təfsirlə təvil arasındakı fərqi hiss etmək o qədər də asan iş deyilvə insan zehninin yürütdüyü fərziyyələrə əsasən bəzi təvilləri təfsirvə bəzi təfsirləri təvil kimi anlaya bilər.Məsələn, “Leyl”, “Fəcr”, “Zuha+İnşirah” 1 və “Əsr” surələrininəvvəlində qeyd olunmuş andlar günün müxtəlif vaxtlarına dəlalətedən andlardır. Bu nözqteyi-nəzərdən Əsr vaxtına içilən and gününaxşam çağına içilən and mənasını kəsb edir. Amma bunun başqa mənalarıda vardır. Əsr vaxtına içilən andda “Peyğəmbərin (s) əsrinə”,“zühur əsrinə”, “əsr namazına”, gecə-gündüzə” və sair mənalara içilənandlar kimi təvil oluna bilər. Bu təvillər olduqca gözəl və insanınruhunu oxşayandır və ilahi kəlamı təfsir edən insanların əksəriyyətisözlərin belə təvil və təfsir olunmasını yaxşı qəbul edirlər.Digər tərəfdən bəzən də təfisir təvil kimi qələmə verirlər. Nur vəzülmət, həy<strong>at</strong> və ölüm, oyaq olmaq və y<strong>at</strong>maq, agah olmaq və bixəbərolmaq, görmək və görməmək, eşitmək və kar olmaq və sair məcaziməna kəsb edən sözlər müqəddəs kitablarda çox gözə çarpır və onlarıanlamaq çətin deyil. “Onlar kar, lal və kordurlar (haqqı eşitməz,danışmaz və görməzlər). Buna görə də (öz pis adətlərindən, yaramazəməllərindən) dönməzlər” 2 ayəsini anlamaq sahəsində heç kimproblemlə üzləşmir, amma onu təvil edərək açıqlamağı da artıq bilmirlər.Belə təvillər və açıqlamalar təfsir adlandırılır.10-13. Səmavi kitabların təvil olunmaları və şərh edilmələri“Təvil” sözünün lüğəti tərcüməsi “əvvələ qaytarmaq” mənasınıverir. Bu söz on yeddi dəfə Qurani-Kərimdə qeyd olunmuşdur və busözü istifadə etməkdə məqsəd bütün ilkin mərhələləri hazır olanişlərin həy<strong>at</strong>a keçməsidir. Məsələn, savab və əzab barəsində Quran1 “Zuha” və “İnşirah” surələri ayrı-ayrı qeyd olunsalar da ikisi birlikdə bir surə hökmündədirlər.Eləbu səbəbdən də, namaz qılarkən bu surələrdən birini namazda oxuyarkənikincisini də ona əlavə etmək lazımdır. “Fil” və “Qureyş” surələri arasındakıəlaqə də belədir.2 Bəqərə surəsi, 18297
vədələrinin ç<strong>at</strong>ması 1 , yuxuların açıqlanılması 2 , Həzrət Xızırın (ə) işlərininnəticə verməsi 3 və dünyada görülən əməllərin nəticəsinin axirətdəzühur etməsi. 4“Təvil” sözünün təfsir alimlərinin terminologiyasındakı mənasımüqəddəs mətnlərdəki zahiri mənaya diqqət yetirməməkdən və mətninzahirindən anlaşılmayan mənanın nəzərdə tutulmasıdır. 5“Təvil” sözü bəzi İslami mətnlərdə “Tənzil” (yənil nazil edilmiş)sözünün əksi mənasını kəsb edir. Bu mətnlərdə “tənzil” Qurani-Kərimayələrinin zahiri və dəqiq mənası deməkdir, amma “təvil” bu mənalarındaha geniş və dərin şəkildə şərh edilməsi mənasını kəsb edirdi. 6“Təvil” terminini din alimləri Qurani-Kərimin Ali-İmran surəsinin7-ci ayəsinə əsasən kəşf etmişlər. Amma, bu ayə və digər Quranayələrindən istifadə olunana “təvil” sözünün Qurani-Kərimin nazilolmasından neçə əsrlər sonrayaradılmış dini terminlə heç bir əlaqəsiolmaması labüddür.Eləcə də, hər hansı bir şəxsin sözündən yeni bir sahədə istifadəetmək və ona yeni məna bəxş etmək mümkündür. Bu metod “İqtibas”adlandırılır və təvil ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.Təvil zamanı sözlərin zahiri mənası nəzərdə tutulmur. Yəni, təviləhlinin təklif etdiyi məna mətnin zahiri mənası ilə üst-üstə düşmürvə bəzi zərurətə uyğun olaraq irəli sürülür.Təvilin meydana çıxma zərurəti dini mətnlərdə istifadə olunandilin dini çərçivəyə aid olmasına görədir. Zaman ünsürü, yəni elmin,insani təcrübələrin günü-gündən çoxalması və məkan ünsürü, yəni dinindünyanın müxtəlif regionlarına yayılması və dünyada genişlənməsisəmavi kitabların möhkəm ayələrini yavaş-yavaş oxşar ayələrə1 Ali İmaran, 7(iki dəfə), Əraf , 53 (iki dəfə) və Yunis surəsi 392 Yusif surəsi, 6, 21, 36, 37, 44, 45, 100, və 1013 Kəhf surəsi, 78 və 824 Nisa surəsi, 59 və İsra surəsi, 355 İslam dininin yayıldığı ilk illərdə təvil təfsir mənasını verirdi.6 Məsələn bir çox hədislərdə Həzrət Muhəmməd (s)-in Həzrət Əmirəlmöminin Əli(ə) barəsində vurğuladığı bu söz qeyd olunmuşdur: “Mən Qurani Kərimin tnzili yolundadöyüşdüyüm kimi Həzrət Əli də onun təvili yolunda döyüşəcəkdir.298
çevirir. Belə olduqda dini çərçivə dağılır, dərin, zərif və dəqiq düşüncələrmeydana çıxır. Qeyd etdiyimiz dərin, zərif, dəqiq düşüncələrnə yolla olursa olsun əsas mətnə istinad olunmalıdır və beləliklə də,həm bu düşüncələr dəyər qazanaraq mötəbərliyini sübut etməlidir,həm də müqəddəs mətnlərin məfhumu hal-hazırkı oxucuların düşüncətərzi ilə üst-üstə düşməlidir.Yəhudi, xristyan və müsəlman cəmiyyətlərinin mədəni irsiniaraşdırarkən davamçıları tərəfindən olduqca mötəbər bilinən müqəddəsmətnlərin bəzi hallarda onların istək və arzularına zidd olan məsələlərbarəsində danışmasının şahidi oluruq. Qeyd etdiyimiz məsələləhəmin cəmiyyətlərin ziyalı şəxsiyyətlərinin diqqətlərindən kənardaqalmamışdır.Müxtəlif dinlərin ziyalı şəxslərinin bəziləri səbirsizlik edərəkmüqəddəs mətnlərdən üz döndərmişlər və həm Allahın, həm də milyonlaralamömin şəxslərin qəzəbi ilə üzləşmişlər. Belə şəxslərin davranışlarıyəhudilərin, xristyanların və müsəlmanların əvvəlki nəsillərininfəlsəfə ilə düşmənçilik etməsinə gətirib çıxartdı.Amma ziyalı şəxslərin böyük bir hissəsi insanların düşüncə cəhətindənyüksəlmələri üçün çalışdılar. Onlar diqqətlərini müqəddəsmətnlərin b<strong>at</strong>ininə yönəldərək təvilin zəruri məsələlərdən biri olmasınıqeyd etdilər və müqəddəs mətnlərdən almaq istədikləri mənalarıtəvilin köməkliyi ilə əldə etdilər. Sonda bu ziyalılar fəlsəfəni irfanladəyişdirdilər və onları bu sahədə göstərdikləri əvəzsiz fəaliyyətlər İbrahimidinlərin davamçılarını fəlsəfəyə yaxınlaşdırdı.Bütün deyilənlərdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, təvil müqəddəsmətnlərin zahiri mənası baxımından dəstəklənməməsi səbəbindənsubyektiv forma və təfsir müqəddəs mətnlərin zahiri mənası baxımındandəstəklənməsi səbəbindən obyektiv forma kimi qəbul edilir.Təvilin müqəddəs mətnlər tərəfindən birbaşa dəstəklənməməsisəbəbindən təvil yazanlar öz təvillərini təfsirlərin kənarında qeyd etməkməcburiyyətində qaldılar. Amma bir az düşündükdən sonra təvilləməşğul olan bütün insanların müqəddəs mətnlərin zahiri təfsirinitəsirli forma kimi qəbul etməmələri məlum olur. Onların öz təvillərinitəqdim etməkdə yeganə səbəb insanların əqli cəhətdən inkişaf et-299
məsindən sonra bu təvilləri müqəddəs mətnlərin əsas təfsiri kimi qəbuledəcəkləri olmuşdur.Gözlənildiyi kimi də oldu və insanların zehni gücü artmağa başladıvə məsələləri daha dərindən anlamaq bacarıqları yüksəldi. Yəhudiliyinvə islam dininin davamçıları tədricən dini mətnlərdə qeydolunmuş Allah-Taalanın, mələklərin, qiyamətin, cənnətin, cəhənnəminvə maddi formada təcəssüm olunmuş sair məsələlərin mücərrədliyəyaxınlaşdırılaraq təvil olunmasını başa düşməyə başladılar. Busahədə <strong>at</strong>ılmış ilk addım Haqq-Taalanın mücərrədliyi etiqadını yar<strong>at</strong>maqdanibarət oldu. Qeyd etmək lazımdır ki, alimlərin bəziləri eləbununla da kifayətləndilər və daha irəli getmədilər.İslam dünyasında Allahın və ümumiyyətlə heç bir mövcudunmücərrədliyini qəbul etməyənlər isə “Əhli hədis”, “Mücəssəmə” və“Müşəbbəhə” adlandırıldılar. Hal-hazırda mövcud olan “Sələfilər” budüşüncə tərzinin davamçılarıdırlar.Elm də inkişaf etdi və onun inkişaf etməsi ilə insanların qəbuletdikləri səmavi kitablar barəsindəki təvəqqələri yüksəldi. Onların birəksəriyyəti müqəddəs kitablarının ayələrində müxtəlif elmlərin, ocümlədən riyaziyy<strong>at</strong>, fizika, kimya və sair elmlərin mövcud olmasıməsələsinə inanırdılar. Artıq müasir suallar meydana çıxmağa başladıvə hər bir dinin alimləri təvilin köməkliyindən yararlanaraq bu suallarınhər birinə qənaətbəxş cavablar verdilər.İctimai düşüncə tərzinin də inkişaf etməsi müxtəlif dinlərin mütəfəkkirləriniyeni addımlar <strong>at</strong>mağa sövq etdi və onlar da öz növbəsindəsəmavi kitabları təvilin köməkliyi ilə qeyd etdiyimiz ictimaidüşüncələrlə müqəddəs mətnlər arasında ahəngdarlıq yar<strong>at</strong>dılar.10-14. Təvili qəbul etməyənlərTəvil malik olduğu faydasına və vacibliyinə baxmayaraq müqəddəsmətnlər tərəfindən birbaşa olaraq dəstəklənməmələri səbəbindənhəmişə diqqətdən kənarda qalmışdır və tüfeyli həy<strong>at</strong> tərzi keçirmişdir.Şəxsi rəyə əsasən təfsir etmək və yaxud bu ittihamla ittihamlanmaqdüşüncəsi heç vaxt təvil əhlini sakit buraxmamışdır və onlarınbəziləri zaman keçdikcə təvillərini azaltmağa başlamışlar. Təvil300
alimlərinin bəzilər isə ömürlərinin sonunda ümumiyyətlə təvil məsələsindənüz döndərmişlər və bu məsələləri öz vəsiyyətnamələrindəqeyd edərək öz dinlərini səmavi kitaba əda etmişlər.Həqiqət isə bundan ibarətdir ki, keçmişdə İsmaililər kimi öztəvili baxışlarını şücaətlə müdafiə edən və öz dini məktəblərini bu təvillərüzərində quran insanları keçmişdə tapmaq çətin idi. Yalnızindiki dövürdə hermenevtika elmi müqəddəs mətnlərin geniş təvilinibaş ucalığı ilə təqdim edə bilirlər.Təvil elminin həmişə müxalifləri olmuşdur. Bu müxaliflər özlərininmalik olduqları təvilin dərəcəsinə diqqət yetirmədən təvili səhvvə qeyri-əxlaqı proses kimi qələmə verməyə çalışmışlar. Onlar təviliinsanın öz sözünü sözünün mötəbərliyi daha çox olan başqa bir nəfərinağzına qoymağa bənzətməyə çalışmışlar. Təvil elminin tərəfdarlarıisə onların cavabında, “müqəddəs mətnlərin ədəbi mətnlər olmasısəbəbindən onlarda qeyd olunmuş məfhumların və düşüncə təkamülüilə eyni səviyyədə təkamül tapmalıdır və təvil bu təkamül prosesininbir hissəsisdir” fikrini irəli sürmüşlər.İbn Meymun yazır:“İnsanlar təvil məsələsi sahəsində iki dəstəyə bölünürlər: birincidəstə təvilin mətnin bəyan açıqlanılması üçün olduğunu düşünürlərvə ikinci dəstə təvili yüngül bir nəzər kimi qəbul edərək məsxərə etmişlər.Çünki, mətndə təvil mənasının olmaması məlumdur. Birincidəstə təvilin düzgünlüyünü sübut etmək məqsədilə bütün yollara əl<strong>at</strong>dılar və mətnin mənasının bu olmasını güman etdilər. Amma, bu ikidəstədən heç birisi bunların şeir incəlikləri olmasını anlamadılar vəonun hansı səbəbdən istifadə olunması düşüncə sahibləri üçün sirrdeyildir. Bu metod keçmişdə daha geniş yayılmışdır və hamı qeyd etdiyimizmetoddan istifadə edirdilər. Necə ki, şairlər də öz şeirlərindəşerin incəliklərindən istifadə edirdilər.” 1İbn Meymun insanın ağlı və düşüncəsi ilə ziddiyyət təşkil edənbəzi Tövr<strong>at</strong> ayələrini təvil edəndə və bu addımı ilə Yəhudilik üçün olduqcadəyərli əsərlər yaradanda başda Yəhud ibn ƏlFəxxar (1235-ci1 Dəlalətul Hairin, 3/43301
ildə vəf<strong>at</strong> etmişdir) olmaqla yəhudi alimlərinin bir dəstəsi onun buəməlinə qarşı çıxdılar. Əndəluslu bu yəhud alimi İbn Meymunun təvilməktəbinə qarşı etiraz dalğası, daha dəqiq desək etiraz tufanı yar<strong>at</strong>dı.O, müqəddəs kitabların yalnız müqəddəs kitabın özü ilə üst-üstədüşməyən ayələrini təvil etməyin mümkünlüyünü bildirirdi.Xristyanlıqda da, din təvil üzərində qurulmuşdur. Bəzi insanlartəvil məsələsinə çox diqqət ayrılması fikri ilə müxalif olduqlarınıbildirmişlər. Qeyd etmək lazımdır ki, Jerom (420-ci ildə vəf<strong>at</strong> etmişdir)müqəddəs kitabın L<strong>at</strong>ın dilində olan məşhur “Vulq<strong>at</strong>a” tərcüməsiniöz zamanında geniş yayılmış ifr<strong>at</strong>çı təvillərdən istifadə etməkləyar<strong>at</strong>mışdır. Orta əsrlərdə də bir qrup xristyan ruhanisi 1274-cü ildəvəf<strong>at</strong> etmiş Tomas Akvinasın (Thomas Aquinas) təvillərinə qarşı çıxaraqbu məsələyə kəskin etirazlarını bildirmişlər.Qəzzali sonuncu kitabı olan “İlcamul-əvam ənil elmul-kəlam”kitabında təvillərin yarada biləcəyi problemlər barəsində xəbərdarlıqvermişdir. İbn Ruşd “Fəslul-məqal” adlı kitabında hansı şəxslərinQurani-Kərim və peyğəmbərin (s) sünnəti barəsində verdiyi təvillərinvacib və hansı şəxslərin Qurani-Kərim və peyğəmbərin (s) sünnətibarəsində verdiyi təvillərin haram olması barədə olduqca geniş məlum<strong>at</strong>vermişdir. O, bu məsələləri qeyd etməklə təvilin nə zaman yararlıvə nə zaman yararsız olmasını ç<strong>at</strong>dırmağa çalışmışdır.İslam dünyasının tanınmış arif və mütəfəkkiri Mövlana CəlaləddinRumi təvil barəsində belə deyir:“Bakirə sözləri təvil etməyə çalışan insan! Birinci özünü təvil etməyəçalışı İlahi zikri yox. Qurani-Kərimin havadan və özündən təviliniverib şərh etmək istəyirsən?! Sənin açıqlamandan sonra onun bütünmənaları dəyişdi və mənasını ititrdi.” 1İslam dininin tanınmış alimlərindən olan mərhum Əllamə Məclisidə təvili pisləmək məqsədilə Hindistanlı bir şəxsdən sit<strong>at</strong> gətirir.Hindistanlı alimin sözlərinə əsasən dini mətnlətin təvil olunmasıümumilikdə düzgün iş deyildir. Çünki, mətnə verilmiş təvillə mətninəsas məqsədi arasında ahəngdarlıq olmasa həmin mətnə özümüzdən1 Məsnəvi, 1/1080-1081302
yalan məna əlavə etmiş oluruq. Onun məqsədi elə həmin məna olduğuhalda isə mənanın gizlədilməsində həra hansı bir məqsədin güdüldüyüvə bizim həmin məqsədi pozduğumuz meydana çıxacaqdır. 1Mərhum Əllamə Təb<strong>at</strong>əbai də “Əl Mizan” təfsirinin giriş hissəsindəQurani- Kərim ayələrinin təvil olunması məsələsini pisləmişdirvə onun təqdim etdiyi təfsir metodunda artıq heç bir təvil ehtiyac duyulmadığınıvurğulamışdır.Təvilin çox da sevilməməsi səbəbindən İbn Meymun (Yəhudilikdə),Tomas Akvinas (Xristyanlıqda) və Qəzzali, İbn Ruşd, İbniƏrəbi, Molla Sədra (İslamda) kimi təvilə diqqət ayıran alimlər lazımıncahörmət qazana bilməmişlər və bəzən də kafir elan edilmişlər.Digər tərəfdən, bu ziyalı və mütəfəkkir insanların təvilləri İlahidinlərin dinamikliyini, əbədiliyini, qüdrətini və onların zamanlaayaqlaşmasını sübuta yetirdi. Bu mütəfəkkir insanlar bu yoldan istifadəetməklə bəşəriyyətin əxlaqi, mənəvi, düşüncə və təfəkkür, mədəniyyətvə sivilizasiya dünyasının güclənməsinə böyük xidmətlər göstərmişlər.Qeyd olunmuş dinlərin hər birisinin gələcək nəsilləri məşhuralimlərinin yüksək düşünclərindən yararlanaraq onlara böyükəhəmiyyət vermişlər və belə alimləri öz ümmətlərinin və dinlərininfəxr və iftixar rəmzi kimi qəbul etmişlər.11. Peyğəmbtanıma (Peyğəmbərşünaslıq)Müsəlmanlar bəzi hədisləri əllərində rəhbər tutaraq 124000 peyğəmbərinolmasına inanırlar. Amma, onların 124 nəfərinin belə adıtam düzgün və dolğun deyildir. Onlardan 313 nəfərinin kitabı olub vəbeş nəfəri “Ululəzm” (Ən əzəmətli) peyğəmbərlərdir. Bu beş pey-1 Biharul Ənvar, cild 58, səh 153. Qeyd etmək lazımdır ki, təvillə məşğul olan alimlərinişlərinin nəticəsi əsas məqsədlə ziddiyyət təşkil etmir. Onların nəzərincə qədimzamanlarda yaşamış insanların dərrakə cəhətdən tam inkişaf etməmələrinə və qədimzamanlarda yaşamış müx<strong>at</strong>iblərin dəqiq və incə mənaları dərk etmək qabiliyyətinəmalik olmamalarına gör sözü deyən şəxs gələcək nəsillərin onun əsas məqsədini şərhetmək və insanlara ç<strong>at</strong>dırmaq üçün əsas məqsədini xəzinə kimi sözlərin altında gizlətmişdir.303
ğəmbərin öz şəriəti olmuşdur və onlar aşağıdakılardır: Nuh, İbrahim,Musa, İsa və Muhəmməd(s). Adları çəkilən beş peyğəmbərin dinə dəvətiümumdünya xarakteri daşımışdır. Amma qeyd etdiyimiz bu dinietiqadların heç birisi kitab əhli yanında qəbul olunmur.Qurani-Kərimə müraciət edərkən adları çəkilən beş böyük peyğəmbərdənyalnız Həzrət Muhəmmədin (s) dini dəvəti ümumdünyaxarakteri daşıyır. 1 Amma başqa peyğəmbərlərin dini dəvəti isə tayfavə qövm dəvəti xarakteri daşıyır. 2 Xristyanların nəzərincə Həzrət İsa1 Əraf surəsinin 158-ci ayəsində belə buyurulur:"قُلْ يَاأَي ُّهَا الن َّاسُ إِن ِّي رَسُولُ الل َّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا ال َّذِي لَهُ مُلْكُ الس َّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِل َّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوابِالل َّهِ وَرَسُولِهِ الن َّبِي ِّ الْأُم ِّي ِّ ال َّذِي يُؤْمِنُ بِالل َّهِ وَآَلِمَاتِهِ وَاتبعوه لعلکم تهتدون"“Ya Rəsulum!) De: “Ey insanlar! Mən Allahın sizin hamınıza göndərilmiş peyğəmbəriyəm.(O Allah ki) göylərin və yerin hökmü Onundur, Ondan başqa heç bir tanrıyoxdur. O dirildir və öldürür. Buna görə də Allah, eləcə də Onun Allaha və Allahınsözlərinə (ayələrinə, nazil etdiyi kitablara) inanan və ümmi peyğəmbər olan Rəsulunaiman gətirin və ona tabe olun ki, doğru yolu tapa biləsiniz!”Bu ayə Məkkədə nazil olmuşdur və Həzrət Muhəmməd (s) Mədinə şəhərində İslamhökuməti yar<strong>at</strong>dıqdan sonra İran, Bizans, Efiopiya və bir neçə başqa məmləkətlərinşahlarına məktub göndərərək onları İslam dininə dəvət etdi və həmən məmləkətlərinmüsəlman olması üçün şərait yar<strong>at</strong>dı. Həzrət Muhəmməddən (s) öncəki peyğəmbərlərüçün belə bir addım <strong>at</strong>maq adi yolla mümkün deyildi.2 Bu peyğəmbərlərin dini dəvətlərininyalnız öz tayfalarına aid olmasını sübut etməküçün Qurani Kərimdən onlarla yə qeyd etmək mümkündür. Məsələn Həzrət Nuh (əs)barəsində belə buyurur:304إِن َّا أَرْسَلْنَا نُوحاً إِلَى قَوْمِهِ أَنْ أَنذِرْ قَوْمَكَ مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَهُمْ عَذَابٌأَلِيمٌ *قَالَ يَا قَوْمِ إِن ِّي لَكُمْ نَذِيرٌ م ُّبِي ٌن“Həqiqətən, Biz Nuhu: “Qövmünə şiddətli bir əzab gəlməmişdən əvvəl onları (Allahınəzabı ilə) qorxut!” – deyə öz tayfasına peyğəmbər göndərdik. O dedi: “Eyqövmüm! Həqiqətən, mən sizi (Allahın əzabı ilə) açıq-aşkar qorxudan bir peyğəmbərəm!”(Nuh surəsi, ayə1-2)Eləcə də, O Həzrətin qövmünün tufanda qəra olması (Ənkəbut surəsi, ayə 14).Tufanla bağlı ayələrdə qeyd olunan “Yer” sözü, o cümlədən Həzrət Huhun (ə) özqövmünə lənət oxumasında bütün dünya nəzərdə tutulmamışdır. Eləcə də, Yunissurəsi 78-ci ayədə “Yer” Misir ölkəsi mənasını daşıyır. O Həzrətin bütün dünyadaolan kafirlərə lənət oxuması mənası da daşıya bilər, amma Allah-Taala yalnız onunqövmünü əzaba düçar etdi.Həzrət İbrahimin (ə) da qövmü olmuşdur: Ənam surəsi/83, Həcc surəsi/43, Ənkəbutsurəsi/16, Zuxruf surəsi/26. Bu məsələ Həzrət Musa və Həzrət İsa (ə) barəsində dəqeyd olunmuşdur: Səf /5-6, Ali İmran/49
(ə) belə buyurmuşdur: “Mən Bəni İsrailin itmiş qoyunlarına görəgöndərilmişəm” (M<strong>at</strong>ta 15:24). Amma qəbirdən dirilərək qalxdıqdansonra və qeybə çəkilməmişdən öncə öz həvarilərinə bütün ümmətləriöz şagirdlərinə çevirmələrini və onlara Ata, oğul və müqəddəs ruhunadı ilə xaç suyunda qüsl vermələrini tapşırmışdır. (M<strong>at</strong>ta 28:19)11-1. Ortaq və müştərək peyğəmbərlərQurani-Kərimdə 26 peyğəmbərin adı qeyd olunmuşdur və onlardan20-nin adı müqəddəs kitablarda da çəkilmişdir: Adəm, Nuh, İbrahim,Lut, İsmail, İshaq, Yaqub, Yusif, Musa, Harun, Davud, Süleyman,İlyas, İlyəsə, Üzeyr(Əzra) 1 , Əyyub, Yunis, Zəkəriyya, Yəhya vəİsa. 2 Bu peyğəmbərlərin adı müqəddəs kitabda qeyd olunmamışdır:İdris 3 , Şüeyb 4 , Zulkifl, Hud, Saleh və Həzrət Muhəmməd (s). İslamınəksinə olaraq yəhudilikdə və xristyanlıqda peyğəmbərliyin xüsusiçərçivəsi yoxdur və tanınmış şəxsiyyətlərdən, o cümlədən Həzrət İbrahimdən(ə) tutmuş ən adi insanlara qədər bir çox insan peyğəmbərlikedir. 511-2. Peyğəmbərlərin ismətiYəhudilər və xristyanlar peyğəmbərlərin məsum olmalarını qəbuletmirlər və onların da böyük günahlara düçar olmalarını bildirirlər.Məsələn; Buzovun Həzrət Harun (ə) tərəfindən düzəldilməsi (Xuruc32), Həzrət Davudun (ə) zina etməsi (Samuelin ikinci kitabı 11),Həzrət Süleymanın (ə) bütxana tikməsi (Şahların birinci kitabı 11:1-13) və s. Həzrət Harunun (ə) peyğəmbərliyi Tövr<strong>at</strong>da qeyd olunmuş-1 Qurani Kərimdə Üzeyrin peyğəmbərliyi sübut olunmamışdır.2 Zəkəriyya, Yəhya və İsa (ə) yalnız Əhdi Cədiddə qeyd olunmuşlar. Əhdi Ətiqdəadları çəkilən Zəkəriyyalar Qurani Kərimdə qeyd olunan Zəkəriyyadan fərqlidirlər.3 Yaranış bölümündə 5:24-də “Xənux” adı ilə qeyd olunmuşdur.4 Xuruc bölümündə 2:18-də “Rauil” və yaxud Xuruc bölümündə 3:1-də “Yətrun” adıilə qeyd olunmuşdur. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, yalnız Həzrət Şüeybin (ə)Həzrət Musanın (ə) qayın<strong>at</strong>ası olduğu təqdirdə qeyd etdiyimiz adlar həqiqətlə üstüstədüşür.5 Filippus adlı bir şəxsin dörd qızı bakirə qızı var idi və bunların hər dördü “peyğəmbərlik”edirdilə. (Həvarilərin işləri, 21:9)305
dur, amma Həzrət Davudun (ə) peyğəmbərliyi yalnız bir dəfə “Həvarilərinişləri” bölümündə (2:30) qeyd olunmuşdur. Həzrət Süleymanın(ə) peyğəmbərliyi isə “Süleyman peyğəmbərin məsəlləri” kitabındanəşrolunmuşdur.Xristyanlar yalnız Həzrət İsanın (ə) məsumluğunu qəbul edirlər.Çünki, xristyanların nəzərincə Həzrət İsa (ə) da peyğəmbərlikdənbaşqa ilahilik olmuşdur və tanrı da heç vaxt günah iş görməz.11-3. Peyğəmbərlərin tarixi mövcudluğuPeyğəmbərlərin tarixi mövcudluğu barəsində qeyd etmək lazımdırki, hal-hazırkı tarix elmi dünyəvidir və elə bu səbəbdən də, onlarmövcud olmasını sübut etmək üçün səmavi kitabların qarşısında təslimolmaq istəmir. Hal-hazırkı tarix elmi səmavi kitablar meydanaçıxdığı dövrün hadisələrini özündə canlandıra bilər. Məsələn, tarixçilərərəblərin cahiliyyət dövründə öz qız uşaqlarını diri-diri torpağabasdıqmalarını Qurani-Kərimə istinadən bildirirlər. Amma, Fironundövründə yeni doğulmuş Bəni-İsrailin oğlan uşaqlarının öldürülməsiməsələsinə görə Qurani-Kərimə istinad etmirlər. Tövr<strong>at</strong>ın bu barədəverdiyi məlum<strong>at</strong> isə o qədər də dolğun deyildir. Çünki, tarixçilərinnəzərincə Tövr<strong>at</strong> Həzrət Musadan (ə) əsrlər sonra qələmə alınmışdır.Müasir tarix elmi müstəqil mənbələrin qədim dinlərin baniləri barəsindəsəssiz dayanmaları və bizim onlar barəsində məlum<strong>at</strong>a sahibolmağımızın həmin dinlərin öz mənbələrinin informasiya inhisarçılığındaolması səbəbindən Nuh, İbrahim, Musa, İsa, Zərdüşt, Mahavira,Budda və Laotse kimi tarixi şəxsiyyətlərin mövcudluğuna şübhə iləyanaşır. Bəzən onların bir qrupunun mövcudluğu qəbul etsə belə onlarınmöcüzələrini qəbul etmir. (Şübhəsiz ki, İbrahimi dinlərin davamçılarıqeyri-İbrahimi dinlərin tarixi rəhbərlərinin həqiqətən mövcudolub-olmaması vacibliyini sübut etməyin onların üzərinə düşməməsisəbəbindən qeyd etdiyimiz məsələni qəbul etmirlər və yaxud əksinə)Tarix şahlara və onların yaxınlarına aid olmuşdur və peyğəmbərlərinadi insanlar arasından çıxması səbəbindən tarix səhifələrindəgözə çarpmırlar. Məsələn, hal-hazırda tarixçilərin əllərində Fironların306
sülaləsinin 26 dönəmi barəsində qiymətli məlum<strong>at</strong>lar mövcuddur.Amma, İbrahimi dinlərin təqdim etdiyi rəvayətlərə əsasən Misirdəyaşayaraq siyasi gücə malik olan Həzrət İbrahim (ə), Həzrət Yusif vəHəzrət Musa (ə) barəsində tarixdə heç bir tutarlı məlum<strong>at</strong> gözə çarpmır.Halbuki, bəzi Fironların, onların xanımlarının, hətta bəzi pişiklərin,timsahların, mumiyaların Misirin və dünyanın müzeylərində diqqətləqorunub saxlanılır. Tövr<strong>at</strong> Həzrət Musa (ə) barəsində belə yazır:“Heç kim indiyədək onun qəbrinin harda olmasını bilmir” (Təsniyə34:6). Urşəlimdə də (yəni Qüdsdə) boş qəbir mövcuddur və xristyanlaro qəbrin Həzrət İsaya (ə) aid olduğunu bildirmişlər və qəbirin üzərindəolduqca əzəmətli kilsə inşa etmişlər.Digər tərəfdən isə, dünya alimlərindən və tarixçilərindən heç birisiHəzrət Muhəmmədin (s), O Həzrətin Mədinə şəhərində yerləşən“Peyğəmbər məscidində” 1 yerləşən pak hərəminə, O Həzrətin özününQurani-Kərimi davamçılarının ixtiyarına verməsinə qəti şübhə etmirlər.Qeyri-müsəlmanların Həzrət Muhəmmədin (s) peyğəmbərliyiniqəbul etməmələri, Qurani-Kərimin O Həzrətin özü tərəfindən deyilməsiməsələsini bildirmələri heç kimə sirr deyildir.Həzrət Muhəmmədin (s) mövcudluq tarixində heç bir şək-şübhəninolmamasının səbəbi isə bundan ibarətdir ki, O Həzrət adları öncəqeyd olunan şəxslərdən fərqli olaraq Mədinə şəhərində qüdrətli ilahihökumət qurdu və qısa müddətdən sonra bu hökumət bütün dünyayayayılmağa başladı. Belə əzəmətli və qüdrətli hökumətin yaradılmasıO Həzrətin adını tarixdə möhkəmləndirdi. Belə ki, 1978-ci ildə Amerikad<strong>at</strong>arixdə ən böyük yerə və təsirə malik yüz şəxsiyyətin müəyyənləşdirilməsisahəsində aparılan elmi araşdırmalara əsasən HəzrətMuhəmməd (s) siyahının başında yer aldı.Şərqşünaslar böyük ehtimala görə “Tarixin tənqidi” adlananqeyd etdiyimiz metoddan istifadə etməklə müxtəlif dinlərin davamçılarınınqəzəbləri ilə üzləşdilər.1 İslam alimlərinin böyük əksəriyyəti İslam sünnəti nöqteyi-nəzərindən bizim peyğəmbərimizdənbaşqa heç bir peyğəmbərin qəbrinin yeri tam məlum deyildir.307
11-4. Peyğəmbərin həy<strong>at</strong>ının üç mərhələsiPeyğəmbərlərin həy<strong>at</strong>larını ümumilikdə üç hissəyə bölmək olar:1. Viladətindən besətə qədər olan zaman (bütün insanlarda olduğukimi)2. Besət vaxtından hökumət qurduğu zamanadək3. Hökumət yar<strong>at</strong>dığı zamandan dünyasını dəyişdiyi vaxtadəkBildiyimiz qədər həm Həzrət Musanın (ə), həm də Həzrət Muhəmmədin(s) həy<strong>at</strong>ında sadaladığımız hər üç mərhələ olmuşdur.Amma, Həzrət İsanın (ə) həy<strong>at</strong>ında üçüncü mərhələ olmamışdır vəeləcə də, hökumət qurmağı bacarmamışdır. Peyğəmbərlər ikinci mərhələdəmüşriklik və zülmlə söz savaşı, üçüncü mərhələdə isə gücsavaşı aparmışlar.Onlar ikinci mərhələdə eləcə də, yalnız əxlaqi və əqidəvi fərmanlarvermişlər və icra olunmalı hökümlər verməmişlər. (Məsələn,cihad, qisas, və diyə kimi əhkamlar Məkkədə nazil olmuş surələrdəgözə çarpmır. Amma, Mədinədə nazil olmuş surələrdə, o cümlədənBəqərə, Ali-İmran, Nisa, və Maidə surələrində belə əhkamlar gözəçarpırlar.)Həzrət İsa Məsih üçüncü mərhələni yaşamaması və hökumətyarada bilməməsi səbəbindən xristyanlıqda müstəqil şəkildə əməledəcək şəriət mövcud deyildir və o Həzrət Tövr<strong>at</strong>ın qoyduğu şəriətintəbliği ilə məşğul idi. 1 Məlum olduğu kimi xristyanlıq Həzrət İsaMəsihdən (ə) sonra Pavlosun göstərdiyi səylər nəticəsində Tövr<strong>at</strong>ındar çərçivəli şəriət qaydalarını qıraraq özünəməxsus əxlaqi şəriət sahibioldu. Zaman ötdükcə xristyanlar xristyanlıq hökuməti qurdularvə icraçı əhkamları sahəsində mövcud olan nöqsanları aradan götürməkməqsədilə bütün səylərini səfərbər etdilər.11-5. Peyğəmbərlik və döyüşƏsrlərdir ki yəhudilər və xristyanlar İslamı kobudluqda və savaşameyilli olmaqda ittihamlandırırlar. Müsəlmanlar da öz növbələrin-1 Ali-İmran, 49 və M<strong>at</strong>ta 5:17308
də ilahi qanunları müdafiə etmişlər və İslam dininin böyük alimləriöz dəyərli əsərlərində belə ittihamların onların dinləri ilə daha münasibolmasını sübut etmişlər və onların o qədər də mötəbər bilinməyənkitablarının bu həqiqəti dəstəklədiyini bildirmişlər.Amerika Birləşmiş Şt<strong>at</strong>larında 2001-ci ilin 11 sentyabr ayındabaş vermiş hadisədən sonra ittihamlar daha da kəskinləşməyə başladı.Elə bu səbəbdən də, həmin alimlərin apardığı araşdırmaları qısa şəkildəburda qeyd etməyi özümüzə borc bilirik.Xristyanlar uzun illər boyu Xaç yürüşlərində 1 nümayiş etdirdiklərikimi Məsihin və xristyanlığın sülhün elçisi olması məsələsini qəbuletmirlər. 2 Son əsrlərdə xristyanlar Həzrət İsa Məsihin sülh vəəmin-amanlıq üçün gəlməsini iddia etməyə başlamışlar. O Həzrətinhökumət qura bilməməsi isə qeyd etdiyimiz məsələnin daha da şiddətlənməsinəsəbəb oldu.Qeyd etmək lazımdır ki, başqa dini liderlər də, o cümlədən HəzrətMusa (ə), Həzrət Muhəmməd (s), Həzrət Əmirəlmöminin Əli (ə)da hökumət qurmamışdan öncə heç kimlə döyüşmürdülər. Amma,hökumət qurduqdan sonra döyüşmək məcburiyyətində qaldılar. (Məsələn,Həzrtə Muhəmməd (s) Mədinə şəhərində İslam hökuməti qurduqdansonra Məkkə üşrikləri İslam dinini məhv etmək məqsədilətam təchiz olunmuş böyük ordu ilə Mədinə şəhərinə hücum etdilər vəmüsəlmanlarla döyüşdülər.)Müqəddəs kitab döyüşün müqəddəsliyini ç<strong>at</strong>dırmaq üçün belədeyir: “Tanrı döyüş adamıdır.” (Xuruc 15:3) Əhdi-Ətiqin üç ən böyükvə müqəddəs şəxsiyyəti, yəni Həzrət Musa (ə), Həzrət Yuşa (ə)və Həzrət Davud (ə) eyni zamanda zamanlarının ən böyük döyüşçüləriolmuşlar.“Döyüş adamı” olan bu Tanrı eyni zamanda Tövr<strong>at</strong>da Bəni-İsrailəmüharibə zamanı ən böyük vəhşilikləri və qarəti həy<strong>at</strong>a keçir-1 Xaç yürüşləri Papaların və xristyan ruhanilərinin dəvətin ilə həy<strong>at</strong>a keçirilmişdir.2 Güya onlar Həzrət İsa Məsihin (ə) “Mənim yer üzünə sülhq bərqərar etmək üçüngəlməmi güman etməyin. Sülhü bərqərar etməyə gəlmişəm, amma qılınc vasitəsilə”(M<strong>at</strong>ta 10:34) tövsiyyəsinə əməl edərək bu addımı <strong>at</strong>mışlar.309
məyi rəva bilir. O xalqları iki hissəyə bölür: Birincisi bütün xalqlarvə ikincisi, Bəni-İsrailin şəhərlərini ələ keçirəcəkləri xalqlar. Birincidəstəyə aid xalqlar yaşamalıdırlar və Bəni-İsrailə xərac verməlidirlər,onların xidmətçiləir olmalıdırlar. Amma ikinci dəstəni isə təmamiləməhv etmək və yer üzərindən silmək lazımdır:“Döyüşmək məqsədilə hər hansı bir şəhərə yaxınlaşanda 1 onusülhə dəvət edin. Onlar sənə sülhlə cavab versələr, qapıları üzünüzəaçsalar orada olan bütün sakinlər sənə xərac verməli və sənə xidmətgöstərməlidir. Amma səninlə sülh etməsələr və döyüşmək istəsələronu mühasirəyə al. Əgər Tanrı Yəhvə onu sənin ixtiyarına buraxsaorada olan bütün kişiləri qılıncdan keçirt. Amma qadınlara, uşaqlaravə heyvanlara şəhərdə qalmalarına icazə ver. Yəni bütün qənimətləriələ keçirt və Yəhvə Tanrının sənə bəxş etdiyi bu qənimətləri ye. Səndənçox uzaq olan və sənin ümmətindən olmayan bütün şəhərlərlə belədavran.Amma Yəhvə tanrının malikiyyətini sənə verdiyi şəhər və ölkələrdədiri heç nə saxlama. Yəni Hettilər, Amurilər, Kənanllar, Fereffilər,Hevvilər və Yebusilərdən savayı hamını məhv elə. Öz YəhvəTanrına qarşı günah işlətmə.” (Təsniyə, 20:10-18)Müqəddəs kitabda Həzrət Davudun (ə) döyüşlərindən biri barəsindəbu sözləri oxuyuruq:“Davud bütün qövmünü topladı, Rabbaya getdi, onlarla döyüşdüvə işğal etdi. Onların şahlarının qızıldan olan və daş-qaşla bəzədilmiştacını başından götürdülər və Davudun başına qoydular, əldəetdikləri qənimətləri isə apardılar. Onları mişarların, ağır dəmirlərin,dəmir baltaların ağzından keçirtdilər və kərpic bişirən sobalardabişirdilər. Bəni-Ammun şəhərlərinin hamısı ilə belə davranıldı. (Samuelinikinci kitabı, 12:29-31)Müqəddəs kitab nöqteyi-nəzərindən belə dəhşətli qətliamlar düzgünolmuşdur və Allahın razılığı ilə həy<strong>at</strong>a keçirilmişdir. Çünki, Həz-1 Bu sözlər Bəni-İsrailə xitabən deyilir310
ət Davudun (ə) vəf<strong>at</strong>ından illər sonra Allah onun adını yaxşı formadaqeyd edir və onun barəsində bu sözləri buyurur:“Mənim əmrlərimi həy<strong>at</strong>a keçirtdi, bütün qəlbi ilə mənə itaətetdi və mənim düzgün bildiyim bütün işləri həy<strong>at</strong>a keçirtdi. (Samuelinbirinci kitabı, 14:8)Xristyanlar Əhdi-Ətiqdə qeyd olunmuş peyğəmbərlərin dəhşətliqətliamlarına göz yumaraq İslam dininin əzəmətli peyğəmbəri HəzrətMuhəmmədin (s) özünü müdafiə məqsədliə həy<strong>at</strong>a keçirdiyi döyüşlərinətənqidi baxışlarla yanaşırlar və etirazlarını bildirməyə çalışırlar.Bir müqayisəni sizin diqqətinizə ç<strong>at</strong>dırmaq istərdim: İslam dinindəəsir düşmüş hər bir kafir döyüşçü Qurani-Kərimin əmrinə əsasən(Muhəmməd surəsi, 4) qarşılıqsız və yaxud fidyə, yəni müəyyənolunmuş pul müqabilində azadlığa buraxılır. Əsirlərin dəyişdirilməsiməsələsi də həmişə İslam dinində mövcud olmuşdur. Amma indiTövr<strong>at</strong>dan diqqətinizə ç<strong>at</strong>dıracağım mətndə Bəni-İsrailin döyüşdə bütünkişiləri öldürərək qadın-uşaqları əsir tutmaları və Həzrət Musanın(ə) yanına gətirmələrini ç<strong>at</strong>dıracağıq. Amma maraqlısı budur ki, oəsirləri gördükdə əsəbləşdi, qadınları və oğlan uşaqlarını da qətlə yetirməyiəmr etdi. 1 Qızlarını isə özünə saxladı. Bütün qənimətlərin hesablanmasındansonra mətnin sonunda otuz iki min qızın mövcudolması qeyd olunur:“Və (Bəni-İsrail)Allah Musaya əmr etdiyi kimi Medilər (qövmü)ilə döyüşdülər və onların bütün kişilərini qətlə yetirdilər..... Və Bəni-İsrail Medilərin qadınlarını və uşaqlarını əsir tutdular, heyvanlarını,mallarını, mülklərini qarət etdilər, bütün şəhərləri, yaşayış məskənlərinivə qalaları yandırdılar. Əsirləri və qənimətləri Musanın, kahinƏlazarın, Arihanın qarşısında, İordanın yanındakı Muab Ərəb<strong>at</strong>ındayerləşən ordunun qərargahına gətirdilər. Musa ordu başçılarına, yəniminbaşılara və yüzbaşılara qəzəbləndi. Musa onlara dedi: “Bütün1 Bizdə mövcud olan məlum<strong>at</strong>lara əsasən yalnız Firon öz düşmənlərinin oğlanuşaqlarınıqətlə yetirirdi.311
qadınları diri saxlamısınız? Bunlar Bəlamla 1 məşvərət edərək Bəni-İsraili Fəğfura görə Allaha xəyanət etməyə məcbur edənlərdir vəonların üzündən insanlar arasında vəba yarandı. İndi bütün oğlanuşaqlarını və kişi ilə yaxınlıq etmiş hər bir qadını öldürün! Hələ kişiəli dəyməmiş və kişilərlə y<strong>at</strong>mamış qızları özünüz üçün saxlayın!”Döyüşçülərin əldə etdiyi qənimətlərdən savayı 675 min baş qoyun,72 min baş inək, 61 min baş uzunqulaqvə kişi əli dəyməmiş qızlardanisə 32 min baş qız var idi. (Ədədlər 31:7-35)Bəni-İsrailin törətdiyi qətliamlar, qarətlər, yanğınlar və vəhşiliklərYuşa, Hakimlər, Samuel kitablarında qeyd olunmuşdur. XristyanlarınƏhdi-Cədid kitabında isə bu müharibələr və onları həy<strong>at</strong>a keçirənlər,o cümlədən Cidun, Baraq, Samson 2 , Yaftah, Davud və Samueliböyük təntənə ilə təriflərə layiq görülmüşlər:“Başqa nə deyə bilərik ki vaxt bizə Cidun, Baraq, Samson, Yaftah,Davud, Süleyman və başqa peyğəmbərlər barəsində xəbər verməyəimkan vermir. Onlar öz imanları ilə müxtəlif məmləkətləri işğaletmiş, saleh əməllər görmüş, vədələri qəbul etmiş, şirlərin ağızlarınıbağlamış, odun şiddətini azaltmış, qılınclardan canlarını qurtarmış,zəiflikdən güclülüyə ç<strong>at</strong>mış, döyüşlərdə şücaət qazanmış və yadellilərinqoşunlarını darmadağın etmişlər.” (İbranilərə məktub 11:32-34)11-6. Peyğəmbərlik və itaətPeyğəmbərlər insanlardan onlara itaət etməyi istəyirlər 3 : İtaət yasevgi və istək üzündən, ya da axirət əzabından qorxu üzündən olmalıdır.Sonda bəzi itaətsizliklər üçün dünyaya aid olan cəzalar, şallaqvurmaq, bədənin bəzi üzvlərinin kəsilməsi və edam kimi cəzalar nəzərdətutuldu. Müasir insan hüququ dünyada həy<strong>at</strong>a keçirilən cəzavasitələrini qəbul etmir və dinlərdə o qədər də gözə çarpmayan həbs1 O zamanlar dağlardan birinin qülləsində Bəəl Fəğfur adında büt var idi və Bəni-İsrail o bütə səcdə edərək orada olan qadınlarla zina etdilər. (Ədədlər 25:1-3)2 Bu şəxsin qəhrəmanlıqlarından biri də ölü uzunqulağın alt çənəsi ilə min nəfəriqətlə yetirmək olmuşdur. (Hakimlər 15:15-17)3 Biz hər bir peyğəmbəri, ancaq ona Allahın iznilə itaət olunsun deyə, göndərdik.(Nisa surəsi, 64)312
olunma və cərimə ödəmə kimi cəzaların tətbiq olunmasını tövsiyyəedir.Xristyanlar öz qara keçmişlərini unutmağa və öz dinləri ilə qərbininsan hüquqları arasında ahəngdarlıq yar<strong>at</strong>mağa çalışırlar. Bu dindəHəzrət İsa Məsihin (ə) ilahiliyini sübut etdiklərini düşünən və onugələcək nəsillər üçün yadigar kimi qoyub gedən ruhanilər onlarınsözlərindən çıxan bidətçi xristyanlara qarşı müxtəlif işkəncələrdən vəedamlardan istifadə etmişlər. Onlar belə xristyanların cəzalandırılmalarınıdövrlərinin hakimlərindən istəmişlər. Müqəddəs Tomas Akvinasbelə yazır:“Bidətçilər barəsində iki məsələyə riayət etmək lazımdır: birincisibidətçilərlə əlaqəlidir və ikincisi kilsə ilə əlaqəlidir. Bidətçilərləəlaqəli məsələ bundan ibarətdir ki, onlar günahlarına görə kafir bilinərəkkilsədən uzaqlaşdırılmaqdan əlavə qətlə yetirilməli və yer üzərindənsilinməlidilər. Çünki, ruhu yaşadan həy<strong>at</strong> mənasını kəsb edənimanın çirkləndirilməsi və məhv edilməsi maddi həy<strong>at</strong>ın ən dəyərliamillərindən sayılan pulu saxtalaşdırmaqdan daha böyük cinayətdir.Deməli sekular hökumətlər saxta pul buraxan və oğurluqla məşğulolanları belə pis işlə məşğul olduqlarına görə ölümə məhkum edirsəbidətçilərin dinə bidət etmələri sübuta yetirildikdən sonra kafir bilinmələrindənəlavə edam olunmaları vacib hal alır.Kilsə ilə əlaqəli məsələdə isə yolunu azmışların yenidən haqqyoluna qayıtmaları üçün rəhmət mövcuddur. Elə bu səbəbdən də,belə insanları məhkum etməkdə tələsmir və Elçi Pavelin hidayət etməsikimi “Bir-iki nəsihətdən sonra” (Tituslulara məktub, 3:10) düzyola dəvət edir. Bundan sonra həmin şəxs yenə də haqq yoluna qayıtmaqdanboyun qaçırarsa və kilsənin artıq onun qayıtmasına ümidiqalmazsa başqa xilas yolu nəzərdə tutularaq o kafir elan olunur vəkilsədən uzaqlaşdırılır. Bundan əlavə onu sekular məhkəməyə tapşırırlarvə beləliklə həy<strong>at</strong>dan məhrum edərək edam edirlər.” 11 İlahiyy<strong>at</strong>ın xülasəsi, 2/2, 11-ci məsələ, 3-cü məqalə313
12. HökumətBəşəri cəmiyyətlərin böyüməsi və ictimai əlaqələrin daha da dolaşmasısəbəbindən insanlar tədricən hökumətin yaradılması zərurətinianlayırlar. Bu zərurət o qədər güclü olur ki, bəzi vaxtlar insanlaröz fərdi azadlıqlarının bir hissəsini hökumətin yaradılması yolundafəda edirlər və özlərini çox zaman xudbin və zalım hökümdarlara təslimedirlər. Min illər keçdikdən sonra bəşəriyyət seçimlə həy<strong>at</strong>a keçirilənhökumətin varisliklə ç<strong>at</strong>an hakimiyyətdən daha yaxşı olmasınıtədricən anlamağa başladı. Amma, bəşəriyyət heç vaxt münasib vəproblemsiz hakimiyyət metodunu heç vaxt kəşf edə bilməyəcəkdir.Müasir dünyamızda artıq qadınlara da seçmək hüququ verilmişdir.Bir ölkə əhalisinin təxmin yarısı seçkilərdə iştirak etmək hüququnuqazanır və seçkilərdə bu hüquqa malik insanların təxminən yarısıiştirak edir. Bu qədər insanın seçkilərdə iştirak etməsi Prezident seçkilərininhüquqi baxımdan düzgün sayılmasını bildirir. Qeyd etməklazımdır ki, seçkilərdə əsas məsələ aparılan təbliğ<strong>at</strong>ın üzərinə düşür.Həzrət Muhəmmədin (s) Mədinə şəhərindəislam hökuməti yar<strong>at</strong>masıhökumətin yaranması sahəsində mövcud olan vacibliyin ən sonuncunümunəsidir. Hicaz regionunda yaşayan insanların İslam dinimeydana çıxana qədər hökuməti olmamışdı və Əbu Cəhl, Əbu Ləhəb,Əbu Süfyan kimilər (Roma, İran və sair ölkələrin rəhbərləri vəbaşçıları kimi) şah və yaxud prezident deyildilər.Qədim zamanlarda dinlə dövlət arasındakı bağlılıq o qədər təbiiidi ki, heç kim onların bir-birindən ayrı şəkildə fəaliyyət göstərməsinitəsəvvür belə edə bilməzdi. Hökumətin qanuniliyi dindən asılı idi vəqədim cəmiyyətlərin rəhbərləri dini və dünyəvi rəhbərliyi bir yerdəcəmləşdirirdilər. Hindistandakı kasta quruluşunda, padşahlar zamanındamövcud olan Bəni-İsrail cəmiyyətində, Avropadakı k<strong>at</strong>olikxristyanları, Rusiyanın ortodoks xristyanları, Osmanlı xilafətində dinirəhbərlə dünyəvi məsələlər üzrə rəhbər bir-birilərindən fərqlənirdilər.Amma buna baxmayaraq, dini rəhbər dünyəvi rəhbərdən daha üstün314
idi və ruhanilər istədikləri şəxsi hökümdarlığa təyin edə və hökümdarlıqdanuzaqlaşdıra bilərdilər.Din və dövlət arasındakı möhkəm bağlılıq heç vaxt mütəfəkkirlərindiqqətindən kənarda qalmamışdır və onlar öz əsərlərində daimbu məsələyə işarə etmişlər. Fransalı mütəfəkkir Jan Jak Russo bu barədəbelə yazır:“İnsanlar ilk olaraq Allahlardan başqa padşahları və Teokr<strong>at</strong>iyadanbaşqa hökuməti tanımırdılar.” 1Fransalı tarixçi Fostel Dokolanj belə yazır:“Qədim zamanlarda hökumətlə din bir yerdə fəaliyyət göstərirdilərvə bir-birilərinə bağlılıqları var idi. Hər bir xalq öz Tanrılarınasitayiş edirdilər və Hər bir Tanrı ona sitayiş edənlərə hökümdarlıqedirdi.” 219-cu əsrdə yaşamış Almaniyalı filosof Hegel də tarixi ağılla uzlaşdırmağaçalışırdı və bu barədə belə yazırdı:“Dövlət dindən yaranmışdır və əbədiyyətə qədər də varlığınıdindən alacaqdır. Hər bir məxsusi hökumət məxsusi dindən əmələgəlmişdir....Beləliklə, dinlə dövlətin əsası birdir və müştərəkdir. Din dövlətdənkənarda əmələ gələn və dövlətin idarəçilik yolu ilə insanlarındövlət qarşısında davranış yollarını kənardan tənzim edən bir məfhumdeyildir. Əksinə, dövlətin və yaxud ölkənin daxilində hər bir şeyədinamiklik və məna verən ən əsas və fundamental prinsiplərdən biridir.Dindarlığı insanlara tərbiyələndirmək yolu ilə öyrətmək məsələsidüzgündür və insanları daim bu sahədə diqqət altında saxlamaqlazımdır. Eləcə də, elm və incəsənəti təlim və təhsil yolu ilə insanlaraöyrətmək lazımdır. Amma, dinlə dövlət arasındakı əlaqəni siyasi cəmiyyətintəsis olunmasından sonra dinin təkmilləşdirici və tamamlayıcıamil kimi açıqlamaq lazım deyil. Əksinə, daha öncə qeyd etdiyimizkimi bu əlaqənin mənası bundan ibarətdir ki, hər bir dövlər1 İctimai saziş, dördüncü kitab, səkkizinci fəsl2 Qədim sivilizasiya, beşinci kitab, üçüncü fəsl315
müəyyən bir dindən əmələ gəlmişdir və dinlə dövlətin əsası eynidir.Hər bir ölkənin elmi, siyasi və incəsənət həy<strong>at</strong>ı həmən ölkədə mövcudolmuş və mövcud olan dindən birbaşa asılıdır.”Qədim hökumətlərin və dövlətlərin hamısı dini olmuşdur. Dahadəqiq desək, qədim zamanlarda olan dinlərin hamısının ictimai və siyasidinlər olmuşlar. Hal-hazırki dinlər qədim dövlətlərin ruhudur vəonları ulduzların parıltısına bənzətmək olar. Yəni, bəzi ulduzlarınpartlayaraq məhv olmasına baxmayaraq onun parıltısı və nuru hələbizə yenicə gəlib ç<strong>at</strong>mışdır.İslam dünyasının böyük filosofu İbni Sina cəmiyyətdə nizamintizamınbərqərar olunması üçün peyğəmbərliyin ən əsas faktorlardanbiri olduğunu vurğulayır. Onun nəzərincə ibadət və dini mərasimlərinmənası isə insanların daim onu yadlarında saxlamasıdır. Hərhalda, peyğəmbərlərlə hökümdarları müqayisə etsək onların təsir səviyyəsiarasındakı fərqin nə dərəcədə kəskin olmasının şahidi olarıq.Mövlana Cəlaləddin Rumi belə buyurur:“Şahların adı bir gündən sonra artıq unudulur, amma Əhmədin(Həzrət Muhəmməd (s)-in adı) adı əbədiyyətə qədər qalacaqdır.” 112-1. Zərdüştlük, Yəhudilik, Xristyanlıq və İslam cəmiyyətlərindəkidini hökumət.Daha öncə qeyd etdiyimiz kimi, Zərdüşt peyğəmbərliyə ç<strong>at</strong>an kimidövrünün şahı Güştasbın yanına getdi və onu dinini qəbul etməyədəvət etdi. Güştasb da öz növbəsində dərhal Zərdüştün dinini qəbuletdi. Qeyd etmək istərdik ki, dünyanın bir çox yerlərində olduğu kimiqədim İranın əfsanəvi şahları da dini və siyasi rəhbərliyi bir yerdəcəmləşdirmişdilər. Bu şahların dindarlığı və Allaha sitayişi “Şahnamə”-dəqeyd olunmuşdur və onların hamısı zərdüştlükdə dini lidermənasını kəsb edən “Mubəd” adı ilə adlandırılmışlar. Məsələn Cəmşidşah barəsində belə qeyd olunmuşdur:1 Məsnəvi, 4/2873316
“Məndə ilahi böyüklük var. Mən həm şaham, həm də mubədəm.Bu səbəbdən də əlimi bütün pisliklərdən çəkmişəm və ruhumu yalnızpaklığa doğru yönəltmişəm.” 1Mənuçehr barəsində:“Yer üzərindəki bütün pəhləvanlar ona afərin oxumağa başladılar.Qoy əbədiyyətə qədər həm taxt-tac, həm də Mubədlərin böyüklüyüsəndə olsun.” 2İranın tarixi padşahları da dinlə siyasəti bir yerdə cəmləşdirmişdilər.Məsələn, Sasanilər sülaləsinin banisi Ərdəşir BabəkanZərdüştruhanisi idi və rəsmi yazışmalarda özünü “Ərdəşir Mubəd” adlandırırdı.O dövlətin ən yüksək vəzifələrini mubədlərə tapşırdı və zərdüştlükdinini kəskin şəkildə gücləndirdi. Ərdəşir Babəkanın siyasi baxışlarıbelə idi:“Əgər şah dini dəstəkləyərsə, şahlıq və din arasında qardaşlıqyaranar. Çünki, dindarlıqla şahlıq eyni məxrəcdəndirlər və elə bil birçadır altında yaşayırlar.Şahlıq tac-taxtı olmadan din bir yerə ç<strong>at</strong>a bilər, nə də dinsizşahlığın təsiri ola bilər.Dinsiz padşahlıq ola bilməz və din də öz növbəsində şahsız çiçəklənəbilməz.Əgər dinin qoruyucusu şah olarsa, sən bunların ikisini (yəni dinləşahlığı) qardaş adlandırmalısan.” 3Ərdəşir Babəkanın siyasi yazılarından sayılan “Ərdəşirin əhdnaməsində”bu sözləri oxuyuruq:“Bilin və agah olun ki, əgər ölkədə bir gizli dini başçılıq və birdə aşkar şahlıq bir-biriləri ilə düz gəlməzlərsə dini lider sonda şahınəlindəki bütün iqtidarı öz əlinə keçirəcəkdir. Çünki, din əsasdır vəözüldür, amma şahlıq bu özül üzərində olan sütundur. Özülə sahib1 Şahnamə, səhifə 272 Şahnamə, səhifə 483 Şahnamə, səhifə 380317
olan şəxs sütunu əlində saxlayan şəxsə rah<strong>at</strong>lıqla qalib gələ bilər vəbütün binanı ələ keçirməyi bacarar.” 1Müxtəlif şahların dinlə dövlət arasındakı əlaqə barəsində söylədiklərinimütaliə etdikdən sonra diqqətinizə Zərdüştlərin müqəddəskitablarındadinlə siyasət arasındakı əlaqənin hansı şəkildə açıqlanılmasınıç<strong>at</strong>dırırıq:“Ən yaxşı dində (Zərdüştlükdə) padşahlıq dindir və din də padşahlıqdır....Padşahın böyüklüyü Ahuramazda dininə sitayiş etməsindədirvə Ahuramazda dininin böyüklüyü padşahlıqdadır. Məxluqlarüçün ən böyük xoşbəxtlik padşahlıqla ən yaxşı dinin birləşdiyi zamanyaranır. Düzgün və doğru padşahlıq yaranır və düzgün padşahlıq ənyaxşı din vasitəsilə çiçəklənir.” 2Yəhudilikdə hökumət düşüncəsi həmişə mövcud olmuşdur. Dahaöncə qeyd etdiyimiz kimi Həzrət Musa (ə) işini siyasətlə başladıvə Firona müxtəlif yollarla təzyiq göstərərək onu Bəni-İsrailə zülmverməkdən çəkindirdi. Həzrət Musa (ə) sonda bu siyasətlərinin nəticəsinigördü və Bəni-İsraili Fironun zülmündən xilas edərək azadlığaçıxartdı. O Həzrət Bəni-İsraili azadlığa çıxartdıqdan sonra Sina səhrasındadövlət yar<strong>at</strong>dı və ömrünün sonunadək öz qövmünün istər dini,istərsə də siyasi başçısı oldu. Bu məsələ geniş şəkildə Tövr<strong>at</strong>daqeyd olunmuşdur. Ondan sonra Yuşa ibn Nun Bəni-İsrailin lideri olduvə ondan sonra bir çox hakimlər qövmün daxili ixtilaflarını həlletməklə məşğul oldular. Bəni-İrailin o zamanlar onları işğalçı qonşularıqarşısında müqavimət aparmaq üçün bir yerə toplaya biləcəkpadşahları yox idi. Elə bu səbəbdən də, öz dövürlərinin peyğəmbəriolan Samuelin yanına getdilər və onlar üçün padşah təyin etməsinixahiş etdilər. O Həzrət, Şaul (Talut) adlı bir gənci onların padşahı təyinetdi və onu müqəddəs yağla məsh etdi. Bu məsh padşahın ilahiliyinigöstərirdi və müqəddəs yağla məsh olunmuş Məsihə itaət etməkşəri cəhətdən hamıya vacib sayılırdı. Şauldan sonra Həzrət Davud (ə)1 Ərdəşirin əhdnaməsi, 5-ci hissə2 Dinkərd,47318
və ondan sonra isə oğlu Həzrət Süleyman (ə) padşah və məsih oldular.Həzrət Süleyman (ə) dünyasını dəyişdikdən sonra oğlu Rohbaamonun canişini oldu və padşahlıq onun nəsli ilə davam etdi. Digər tərəfdənon iki Bəni-İsrail qəbiləsindən onu Rohbaamı qəbul etmədilərvə Həzrət Süleymanın (ə) sərkərdələrindən olan Yurbaam ibn Nab<strong>at</strong>ıpadşah seçdilər. Bu zamandan sonra Bəni-İsrailin iki ölkəsi olmuşdur:Cənubda Rohbaamın başçılıq etdiyi Yəhuda ölkəsi və şimaldaYurbaamın başçılıq etdiyi İsrail ölkəsi. Bu iki ölkə padşahlığı həmənpadşahların nəsli ilə davam etdirildi və sonda İsrail ölkəsi eradan əvvəl722-ci ildə Assuriyalılar tərəfindən və Yəhuda ölkəsi eradan əvvəl587-ci ildə babilistanlılar tərəfindən süquta uğradıldı, bu ölkəəhalisi isə qətliam olunaraq əsarətə məhkum oldu. İsrail ölkəsindənəsir düşmüş insanlar barəsində məlum<strong>at</strong> mövcud deyildir, amma Yəhudaölkəsindən əsir düşənlər Babilin Kir tərəfindən fəth olunmasındansonra azadlığa buraxıldılar və onların bir hissəsi Kirin köməkliyiilə Fələstin torpaqlarına qayıtdılar.Belə bir çətin şəraitdə Bəni-İsrailin beynində xilaskar Məsih düşüncəsiformalaşmağa başladı. Bu düşüncə get-gedə daha da inkişafetməyə başladı və Bəni-İsrail onun köməkliyi ilə öz ümidsizliklərinə,ruh düşkünlüklərinə qalib gəldilər. Yəni Bəni-İsrail xilaskar Məsihanıgözləməklə öz mövcudluğunu qoruyub saxlaya və bu günümüzədəkgəlib ç<strong>at</strong>a bildi.İntizar çəkən Yəhudilər məhv olmuş dini hökumətlərini qurmamaqüçün 2000 ildən artıq vaxt gözlədilər. Onlar yeni hökumətin vədövlətin yaradılmasının onların intizar amalları ilə üst-üstə düşmədiyinibilirdilər. Dünyanın bəzi yerlərində Məsiha iddiası ilə bu fikrədüşənlər isə nə qədər çalışsalar da sonda uğur qazana bilmədilər vəöz istəklərini həy<strong>at</strong>a keçirməyi bacarmadılar. Təxminən bir əsr öncəsionistlər din qardaşlarını müstəqil dövlət yar<strong>at</strong>mağa razı sala bildilərvə 1948-ci ildə işğal olunmuş Fələstin torpaqlarında yəhudilərin İsrailadlı dünyəvi ölkəsi meydana çıxdı.Xristyanlıqda da qeyd etdiyimiz kimi Papalar təxminən min ilərzində (800-1806-cı ilədək) insanların həm dini, həm də dünyəvi li-319
derləri vəzifəsini həy<strong>at</strong>a keçirmişlər. Onlar iki sahədəki liderliyi özüzərlərinə götürdüklərinə görə kəmərlərinə iki qılınc bağlayırdılar.Bu hökumət o qədər qüdrətli idi ki, Roma Papası Yeddinci QriqoriAlmaniya padşahı Dördüncü Henriyə qəzəblənərək onu kafir elanedəndə və padşahlıqdan uzaqlaşdıranda Henri böyük əzab-əziyyətləPapanın sarayına getdi, üç gün əynində ağ paltar ayaqyalın qarda dayanaraqbağışlanılmasını istədi. Onun bu işləri nəticə verdi və DördüncüHenri yenidə taxt-tacını geriyə qaytara bildi. Qeyd etmək lazımdırki, üç il sonra həmin Roma Papası onu yenidən kafir elan etdivə padşahlıqdan uzaqlaşdırdı, amma bu dəfə Henri güclü ordu ilə Romayahücum etdi və Papa Yeddinci Qriqorini vəzifəsindən uzaqlaşdıraraqbaşqa bir nəfəri onun yerinə Roma Papası təyin etdi.Artıq 200 ildir ki Papa hökuməti V<strong>at</strong>ikanda məhdudlaşdırılmışdır,halbuki İslam xilafəti qeyd edəcəyimiz kimi təxminən 80 il bundanöncə təmamilə yığışdırılmışdır.İslamın əzəmətli Peyğəmbəri Həzrət Muhəmməd (s) də mərkəziMədinə şəhəri olan qüdrətli bir dövlət yar<strong>at</strong>dı və Uca Yaradana qovuşandansonra O Həzrətin canişininin müəyyənləşdirilməsi müsəlmanlarüçün ən çətin məsələlərdən birinə çevrildi. Elə bu səbəbdən də, OHəzrətin bəzi silahdaşları onun dəfn işləri ilə məşğul olmağın əvəzinə“Səfafətu Bəni-Saidə” adlı yerdə toplaşaraq Əbu Bəkr ibn Əbi Quhafənimüsəlmanların başçısı seçdilər. Şiələr isə Həzrət Muhəmməd (s)Allah-Taalanın əmri ilə Həzrət Əmirəlmöminin Əlini (ə) rihlətindənyetmiş gün öncə “Qədir-xum” adlı məkanda öz canişini təyin etməsinibildirirlər və elə bu səbəbdən də, başqa bir şəxsin xəlifə təyinolunması məsələsini qətiyyən qəbul etmirlər.Səfafədə toplaşan müsəlmanlar bu əməlləri ilə İslamda yeni birqurum yar<strong>at</strong>dılar. Bu qurumun adı “xilafət” idi. İslam dinindəki xilafətanlayışı xristyanlıqdakı Papa anlayışı ilə üst-üstə düşürdü. Tarixinbəzi dönəmlərində çevriliş edərək qüdrəti ələ alan şəxslərin, o cümlədənAli-Buyənin xilafət qurumu ilə heç bir işi yox idi və xilafətəolan hörmət və ehtiram toxunulmaz olaraq qalırdı.320
Şübhəsiz ki, qüdrət başında dayanan şəxslər xəlifəni öz krsüsündənuzaqlaşdırmaq üçün bəzən təzyiq siyasətindən istifadə edirdilərvə onlar öz istəklərinə nail olanda başqa bir xəlifəni keçmiş xəlifəninyerinə təyin edirdilər. Üçüncü xəlifə belə təzyiqlərin qarşısında müqavimətgöstərmək və yerini heç kimə vermək istəmədi. Elə bu səbəbdəndə, qətlə yetirildi. Amma təzyiq və işkəncə yolundan istifadəetmək bəzən nəticə verirdi və Abbasi xəlifələrindən bir neçəsi beləşəkildə xilafətdən uzaqlaşdırıldı. Bəzən xəlifləikdən uzaqlaşdırılmışkeçmiş xəlifənin gözləri kor edilirdi və o da, yaşamaq üçün dilənçiliketmək məcburiyyətində qalırdı. Hülakü xanın Bağdada hücumundansonra xilafətin zahirən dayanmasına baxmayaraq malik olduğu müqəddəsliyəgörə Misirdə davam etdirildi. Ümumilikdə xilafət 13 əsrdavam etdi. Sonda 1924-cü ildə Mustafa Kamal At<strong>at</strong>ürk tərəfindənləğv edildi.O zamanlar müsəlmanlar arasında cümə xütbələrindən kimi adınıçəkmək və xütbələri kimi adına oxumaq sahəsində problemlər yarandı.Çünki, o günə qədər xəlifələr insanların həm dini, həm də dünyəviməsələlər üzrə başçıları idilər və ibadi-siyasi cümə namazlarınınxütbələrində onların adlarının qeyd olunması vacib sayılırdı. Elə həmindövrlərdə bəzi İslam ölkələri öz padşahlarını islam dünyasınınyeni xəlifəsi kimi tanıtmağa çalışsalar da onların bu səyləri heç birnəticə vermədi. Yəni, hər ölkədə demək olar ki, siyasi-ibadi namazlarınxütbələri yerli padşahların adına oxunmağa başlanıldı.Bəzi məmləkətlərdə, o cümlədən İranda, Andalusiyada, ŞimaliAfrikada və İslam dünyasının müxtəlif regionlarında müstəqil dövlətlərdə yaradıldı. Bu dövlətlər bəzi vaxtlar xilafətin köməkçilərindənhesab olunsalar da bəzi hallarda tam müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərirdilər.Xəvariclərin, Zeydi şiyələrin, İsmaililərin İslam dünyasınınmüxtəlif regionlarında müstəqil dini dövlətləri olmuşdur.Qeyd etdiyimiz kimi xəlifələr İslam dünyasının istər dini, istərsədə dünyəvi baxımdan ən yüksək məqamı qəbul olunurdular və onlarıxristyan aləminin Papaları ilə müqayisə etmək düzgün olardı.321
İmamət, yəni Həzrət Muhəmmədin (s) canişinliyi barəsindəmüxtəlif siyasi baxışlar mövcuddur və bu siyasi baxışlar müsəlmanlararasında üç əsas məzhəbin yaranması ilə nəticələndi:1. Əhli Sünnət məzhəbi: Onlar imamın müsəlmanların özü tərəfindəntəyin olunmasını qəbul edirlər.2. Şiyə məzhəbi: İmamın Allah-Taala tərəfindən təyin olunmasınıqəbul edirlər və vacib sayırlar.3. Xəvaric məzhəbi: Onlar imamın heç kim tərəfindən təyinolunmasını qəbul etmirlər.Cəbr, ixtiyar, qəza, qədər namaz və orucun xırdalıqları sahəsindəolan ixtilaflar isə sonradan meydana çıxmağa başladı. Yəni, bu ixtilaflarrəhbərlikdə və firqələrin təşkil olunmasında meydana çıxan ixtilaflardansonra yaranmağa başladı.12-2. Rəqib məktəblərTarixə nəzər salsaq görərik ki, dinlə dövlət arasında dostluq olduğukimi rəqabət də mövcud olmuşdur. Hegel kilsə ilə dövlət arasındakırəqabətlərə işarə etdikdən sonra belə yazır:“Kilsə hüququ ilə dövlət hüququ bir-biri ilə qaşı-qarşıya gəldiklərizaman hökumətlərin əksəriyyəti istər k<strong>at</strong>olik olsun, istər protestantkilsələrinin qarşısında təslim oldular və öz hüquqlarına gözyumdular.” 1Humanizm, Liberalizm, Sosializm, Modernizm, Sekularizm, Femenizmvə sair yeni və qüdrətli rəqiblər son əsrlərdə dinin müqabilindədayanaraq dinin cəmiyyətin liderliyi sahəsində ifa etdiyi roluöz üzərinə götürmək və siyasi qurluşları dəstəkləmək sahələrində bütünproblemlərin öhdəsindən layiqincə gələ biləcəklərini iddia etmişlər.Kilsə bu məktəblərin hər birisi ilə mübarizəyə qalxdı, amma özrəqiblərinin öhdəsindən layiqincə gələ bilmədi və adları qeyd olunmuşideoloji məktəblər bir müddətdən sonra qərb dünyasında özünəməxsusyer tuta bildilər. Həqiqətdə isə yeni yaranmış ideoloji mək-1 Xristyan məzhəbində şəriətin bərqərar olunması, səh 83322
təblər yeni mütəfəkkirlərin özlərinin yar<strong>at</strong>dığı saxta düşüncələr idilərvə bu məktəblər kilsə ağalarının qədim zamanlarda yar<strong>at</strong>dıqları klassikxristyan ictimai düşüncəsinin üzərində qələbə qazana bildilər.Bəlkə də, bu düşüncə tərzlərinin heç birisinin Makyavellinin düşüncəsiilə əlaqəsi olmamasını x<strong>at</strong>ırl<strong>at</strong>mağa ehtiyac yoxdur. Belə ki,yarandığı zamandan indiyə kimi tarix boyu siyasətçilər tərəfindənistifadə olunan düşüncə tərzini və ideologiyanı dəstəkləmir.Şübhəsiz ki, yalnız dinlər və məzhəblər tarix boyu istər yerli, istərsədəəcnəbi millətlər və hökumətlər üçün bəzi çətinliklər əmələ gətirmişlər.Bu dinlərin və məzhəblərin səhvləri isə qeyd etdiyimizideoloji məktəblərin cəmiyyətdə öz yerini tutmasından sonra məlumolmağa başladı və dünya ictimaiyyəti müəyyən qədər də olsa dinclikqazana bildi. Məsələn; yalnız dinin xüraf<strong>at</strong>larının qurbanına çevrilmiş,ölkə daxilindəki ictimai qurluşu bu yalnışlığa uyğun olaraq irəliaparan və həy<strong>at</strong>larını cəhənnəmə çevirən Hindlilər Sekular quruluşuqəbul etməklə canlarını bütün çətinliklərdən qurtardılar və sonda rah<strong>at</strong>nəfəs ala bildilər. Bu xüraf<strong>at</strong>la dolu din kağız üzərində kənara qoyuldu,amma onun təzahürləri, məsələn müxtəlif bəhanələrlə müsəlmanlarınqətliam edilməsi, Baberi məscidinin dağıdılması və digərhadisələr hələ də mövcuddur.Yeni ideoloji məktəblərin qəbul edilməsi ilə azlıqların və əcnəbilərində vəziyyəti yaxşılaşmağa doğru irəliləməyə başladı. Çünki,dünyadakı bütün dinlərdə inhisarçılığın mövcud olması və şərin nisbianlam olması məsələsini qəbul etsək görərik ki, hər hansı bir cəmiyyətindinləşməsi həmin cəmiyyət üçün xeyirli və başqa cəmiyyətlərüçün isə ziyanlıdır. 112-3. Dinin siyasətdən ayrı olmasıDünyanın siyasi quruluşları bir-birinin ardınca dinin siyasətdənayrı olması məsələsini elan etməyə başladılar. Bu məsələ ilk dəfə1 Həkim Əbul Əla Məərri belə deyir: “Dinlər bizim aramızda düşmənçilikər yar<strong>at</strong>mışdırvə bizə düşmənçiliklərin müxtəlif növlərini öyrətmişdir.323
1791-ci ilin dekabr ayının 15-də Amerika Birləşmiş Şt<strong>at</strong>larının Konstitusiyasınaəlavə edildi. Fransa Məclisi 1905-ci ildə 1801-ci ildə papailə Napaleon arasında bağlanılmış ən güclü Konkordu ləğv edərəkdini dövlətdən ayırdılar. 1929-cu ildə imzalanmış və Roma k<strong>at</strong>olikməzhəbini İtaliyanın rəsmi dini edən və məktəblərdə dini elmlərintədris olunmasını vacib bilən Konkord 1984-cü ildə bağlanmış yeniKonkordla ləğv edildi. Beləliklə də, İtaliyanın rəsmi dininin k<strong>at</strong>oliklikolması və İtaliya məktəblərində dini elmlərin tədris olunması məsələsibaşa ç<strong>at</strong>dı.Türkiyə dövləti 1937-ci ildə Konstitusiyada apardığı dəyişikliklərəəsasən dinin siyasətdən ayrı olmasını elan etdi.Əli Əbdürrəzzaq 1925-ci ildə “Əl İslam və Usulul Hikəm” kitabınıyazdı və iddia edərək bildirdi ki, İslamda siyasi quruluş adlı məfhummövcud deyildir. Misir hökuməti onun bu kitabına reaksiya olaraqƏli Əbdürrəzzaqı həbs etdi və cəzalandırdı. Qeyd etmək lazımdırki, Misir hökuməti də bir neçə on illiklərdən sonra təmamilə sekularlaşdıvə Əli Əbdürrəzzaqa müsbət fikirlərlə yanaşmağa başladı.İran Məşrutəsi zamanı mövcud olan Konstitusiyanı tamamlayanməsələ dinlə siyasət arasında vəhdət yar<strong>at</strong>maqdan ibarət olmuşdur.Pəhləvi rejimi isə Konstitusiyanın bu bölümünü nəzərdə saxlamayaraqqeyri-rəsmi şəkildə sekular dövlətə çevrildi.Yer üzərində elə ölkələr və quruluşlar vardır ki dinin siyasətdənayrı olmasını heç bir zaman qəbul etməmişlər. Buna nümunə olaraqSəudiyyə Ərəbistanındakı və V<strong>at</strong>ikandakı dövlət quruluşlarını misalçəkmək olar.12-4. Əxlaqla siyasət arasındakı vəhdətSekularizmdə mövcud olan mənəvi nöqsanlar əxlaqla əvəz olunur.Yalnız din əxlaq dünyasıdır və bütün cəmiyyətlər onun xeyirlicəhətlərindən yararlanırlar. “Özünə məsləhət bilmədiyini özgəsinə dəməsləhət bilmə” kimi qızıl qanun əxlaqdan sərçeşmə almışdır və istərdüzgün, istərsə də, yalnış olan bütün dinlər bu əxlaqi hökmü imzalayaraqtəsdiq etmişlər.324
Dünya xalqlarının sekularizmi çox isti qarşılamaları xristyan dinininbaşçılarını səylərini gücləndirməyə sövq etdi və onlar dinin qalanhissəsini həqiqətlə uzlaşdırmağa və tətbiq etməyə çalışdılar. Onlarbu sahədə İncildən o qədər də əlaqəli olmayan cümlələrdən yararlanmağaçalışdılar. Məsələn: “Sezarın malını sezara və Tanrının malınıTanrıya verin.” 1Digər tərəfdən, onlar insanları düzgün yola hidayət etməklə dininməşəlini həmişə yanar vəziyyətdə əllərində saxlaya bilmişlər vədini əxlaqı güclü formada insanlar arasında yaya bilmişlər. Buna nümunəolaraq hələ də Avropa ölkələri parlamentlərində və məhkəmələrdəmüqəddəs kitaba and içmə inamını misal gətirmək olar. Dinindövlətdən istifadə etməsi və dövlətin də öz növbəsində dindən suiistifadəetməsi tarix boyu həmişə mövcud olmuşdur və hələ də mövcuddur.12-5. Qüdrət və dəyərBəzi dinlər və məzhəblər güc-qüdrətə görə və bəziləri malik olduqlarıdəyərlərə görə həy<strong>at</strong>larını davam etdirə bildilər. Konstantinopolunxristyanlığı qəbul etməsindən və Roma imper<strong>at</strong>orluğunun xristyanlığırəsmi din kimi təsdiq etməsindən sonra bu din qüdrət məsələsinədaha ciddi yanaşmağa başladı. Roma Sezarları və Papalartəxminən 15 əsr tam qüdrətlə hakimiyyətdə dayandılar və vətəndaşlarda öz növbəsində bunu tam şəkildə qəbul edirdilər. Qüdrətin bəzi fəsadlarayol açması məsələsini nəzərdə saxlasaq görərik ki, Papa hakimiyyətidə bəzi fəsadların meydana çıxmasına səbəb oldu və insanlaritirdikləri mənəvi dəyərləri yenidən əldə etmək məqsədilə silahlı qiyamaəl <strong>at</strong>dılar və çevriliş etməyə çalışdılar. Silahlılar qələbə qazandıqdansonra isə iki dəstəyə bölündülər: Bəziləri yerli hökümdarlarınvə xanların köməkliyi ilə yeni hökumət yar<strong>at</strong>dılar və sonda qiyametdikləri problemlərə özləri də düçar oldular. Bəziləri isə həmin hö-1 Bu barədə kitabın xristyanlıq bölümündə “Tanrı və Sezar” başlığı altında olanhissədə söz açmışdıq.325
kumətin kölgəsi altında həy<strong>at</strong>larını davam etdirdilər və hökumətə sahibolmamalarına görə beş əsr öncə dəm vurduqları mənəvi dəyərləridirçəldə bildilər. Amişlər (Amish) və Mennonilər (Mennonites) kimisülhçü (Pacifist) firqələri buna nümunə kimi misal göstərmək olar.İslam dünyasında Əhli-Sünnənin Papalar kimi əzəmətli xəlifələrəmalik olmaları səbəbindən qüdrətə daha meyilli olması və xəlifələrintörətdikləri fəsadları ört-basdır etməyə çalışmaları da gözə çarpır.Xilafətin 1924-cü ildə At<strong>at</strong>ürk tərəfindən süquta uğramasından sonrabu məsələ də öz-özlüyündə zəifləmişdir. Şiyələr məsum İmamlaramalik olmaları səbəbindən Həzrət Məsihin (ə) müqəddəsliyinə dəyərverirdilər və yalnız məsum rəhbəri qəbul edirdilər. Amma bir məsələnidə qeyd etmək lazımdır ki, 16-cı əsrin əvvəllərində Səfəvilər dövlətininyaradılması əlaqəni azaltmışdır.12-6. Hökumət və intizarBütün dinlərin davamçılarının ya öz hökumətləri var, ya da hökumətqurmaq arzusu ilə günlərini sayırlar. Xristyanlığın 4-cü əsrdənxüsusi dövləti olmuşdur və onlar özlərinə bununla təskinlik verirdilər.Amma, yəhudilk eradan əvvəl 587-ci ildə qüdrətli səltənətlərininməhv edilməsindən sonra Davud, Süleyman, Maşiyah kimi padşahlarınyenidən gələcəklərini gözləmişlər. Yəni, peyğəmbər Allah tərəfindənonu müqəddəs yağla məsh etmiş olsun, hamı ona itaət etsin və oda öz növbəsində yəhudilərin qarşılarına qoyduqları məqsədləri vəamalları həy<strong>at</strong>a keçirə bilsin. 1948-ci ildə İsrail hökumətinin təsisedilməsi də bütün yəhudilərin fikri deyildi və bu intizarın qüvvədəndüşməsi mənasını daşımırdı. Elə bu səbəbdən də, yəhudilər öz intizarəməllərini hələ də həy<strong>at</strong>a keçirirlər.İslam dünyasında da Əhli-sünnənin dövləti olmuşdur, amma şiyələrHəzrət Mehdinin (əc) mübarək intizarındadırlar və bunun üçüngünləri sayırdılar. Səfəvilər dövlətinin bərqərar olunması və İslamRespublikasının yaradılması bu etiqada olan inamın azalması mənasınıdaşımır, əksinə hər iki halda intizar məsələsi davam etmişdir.326
Cəfəri şiyələr dini etiqad nöqteyi-nəzərində pak İmamlardan (ə)birinin qiyam etməsinin intizarında idilər və sonda bu intizar məsələsiOn İkinci İmam Həzrət Mehdinin (əc) mübarək vücuduna aid oldu.O Həzrətin qeybdə olduğu dövrdə idarəetmə işlərinin bəzən şiyələrinüzərinə düşməsinə və şiyə alimlərinin hakimlik işlərində vədigər sahələrdəki vəzifələri bəzən mümkün, bəzən də vacib bilməmələrinəbaxmayaraq dini hökumətin yaradılmasının dəyərli intizar düşüncəsiilə üst-üstə düşməməsi bildirilmişdir. İntizar düşüncəsi o qədərgüclü idi ki, xümsün toplanılmasının və sərf olunmasının idarəçiliyiböyük qeybə çəkilmə zamanı kəskin problemlərlə üzləşdi. Bəzidin alimləri xümslərin toplanılaraq əmanətdar insanlara tapşırılmasınıvə həmin şəxslərin də İmam Zamanın (əc) qiyamından sonra toplanılmışxümsləri ona ç<strong>at</strong>dırması təklifini irəli sürdülər. Başqa çıxış yollarıda təklif olundu və xüms məsələsinin münasib çərçivəyə və qanun-qaydayasalınması sonrakı nəsillərdə yaşamış böyük dini alimləringöstərdiyi səylər nəticəsində ərsəyə gəldi.Sonrakı dövrlərdə Səfəvilər kimi şiyə dövlətləri təşkil olundu vəşiyə aləminin böyük alimləri yeni yaradılmış dövlətlərin varlığını təsdiqetdilər. O dövrdə din və siyasət arasında mövcud olan birlik həminhökumətlərin İran və İraqda yerləşən müqəddəs məkanların, məscidlərinvə mədrəsələrin inşa edilməsinin vacibliyini meydana çıxarırdı.Eləcə də, o dövrün padşahları şahlıq və hökümdarlıq etmək üçün böyükfəqihlərdən və dini alimlərdən icazə almaq məcburiyyətində idilər.Qazilik və məhkəmə sahələri də dini alimlərin ixtiyarında idi.Müxtəlif dini alimlərin intizar məsələsi barəsində maraqlı fikirlərivə nəzəriyyələri vardır. İndi siz oxucuların diqqətinə İmam Xomeynininsürgündə olduğu illlərdə İmam Zamanın (əc) intizarı vəVilayəti-Fəqih məsələsi barəsində vurğuladığı fikirləri ç<strong>at</strong>dıracağıq:“İmam Zamanın (əc) kiçik qeybə çəkilmə hadisəsindən min ildənçox vaxt keçib. Yüz min il keçsə belə lazımi şərait yaranmasa O Həzrətgəlməyə də bilər. Onda belə bir sual meydana çıxır ki, bu müddətərzində İslam dininin əhkamları yerdə qalmalıdır və icra olunmamalıdır,hər kim nə istəsə etməlidir?! İslam Peyğəmbərinin bəyan edil-327
məsi, təbliği, yayılması və icrası yolunda iyirmi üç il əziyyətlərə q<strong>at</strong>laşdığıdinin qanunlar yalnız qısa müddət üçün nəzərdə tutulmuşdur?Məgər Allah dini əhkamlarının icrasını iki yüz il həddində məhdudlaşdırmışdırvə kiçik qeybə çəkilmədən sonraİslam hər şeyini itirmişdir?Belə məsələyə inanmaq və yaxud dilə gətirmək islam dinininqüvvədən düşməsinə inanmaqdan daha pisdir!” 112-7. B<strong>at</strong>ini rəhbərlikQeyd etdiyimiz kimi, Cəfəri şiyələr dini etiqad nöqteyi-nəzərindənpak İmamlardan (əs) birinin qiyam etməsinin intizarında idilər vəsonda bu intizar məsələsi On İkinci İmam Həzrət Mehdi (əc)-in mübarəkvücuduna aid oldu.İndi isə diqqətinizə İmam Zamanın (əc) intizarı dövründə b<strong>at</strong>inirəhbərliyin mövcudluğunu ç<strong>at</strong>dıracağıq. B<strong>at</strong>ini rəhbər on bir məsumİmamlar (ə) 2 kimi gündəlik həy<strong>at</strong>da mövcud və yaxud İmam Zaman(əc) kimi qeybdə ola bilər. Şiyələr b<strong>at</strong>ini rəhbərlərini də İmam adlandırırlarvə bu söz (xristyanlıqdakı “Məsih” və Sufilikdəki “şah” sözükimi) zahiri rəhbərə aid edilir. Elə bu səbəbdən də Qurani-Kərimdədüz yola hidayət edən 3 imamlardan əlavə insanları cəhənnəmə sürükləyənpis imamlara 4 da işarə edirlər. 5 Həzrət İmam Sadiq (ə) buyurur:“Cəmiyyətdə nizam-intizamın bərqərar olunması üçün insanlarınyaxşı və pis əməlli İmamlara ehtiyacı var.” 6 İmam ləqəbi sonralarb<strong>at</strong>ini rəhbərlərə də (Məsih və şah kimi) aid olunmağa başladı.Yəhudilər Həzrət İsanın (ə) Məsih adlandırılmasını və sufiliyininmüxalifləri Sufi başçılarının “Şah” adlandırılmasını lağa qoyurlar,amma Əhli-Sünnə Şiyələrin on iki b<strong>at</strong>ini rəhbərlərinin “İmam” ad-1 İslam hökuməti, səhifə 30-312 Bu məsum İmamlar 250 il ərzində cəmi Həzrət Əmirəlmöminin Əlinin (ə) beş illik,İmam Həsən müctəbanın (ə) altı aylıq və İmam Hüseynin (ə) qiyam etdiyi zamandaaşkar rəhbər də olublar.3 Ənbiya surəsi, 734 Tövbə surəsi, 125 Qisəs surəsi, 416 Biharul Ənvar, cild 24, səhifə 157328
landırılmasını qəbul edirlər. Çünki, bütün müsəlmanlar dini alimləri“müsəlman” adlandırırlar.12-8. RuhaniDünyadan mövcud olan dinlərin əksəriyyətində ruhanilər mövcuddur.Yəni dünyada mövcud olan bütün cəmiyyətlərdə kahin və keşişləqəbini öz üzərinə götürən, Tanrı ilə insanlar arasında vasitəçilikmissiyasını boynuna götürən təbəqə mövcuddur. Bu dindar təbəqəninimtiyazları olduğu kimi bəzi məhrumiyyətləri də vardır. Dini mırasimlərəbaşçılıq etmək belə imtiyazlardan biri sayıldığı kimi ailə həy<strong>at</strong>ıqurmaqdan və mülk sahibi olmaqdan boyun qaçırtmaq da məhrumiyyətlərdənbiri kimi qəbul edilir.Ruhani din aləmində fərqlənə bilər. Yəni, din alimi ilahiyy<strong>at</strong> üzrəmütəxəssisdir. O, həmən dinin elmi sahələrində dərs deyə və dinitəlimlər sahəsində kitab və məqalə yaza bilər. Belə bir şəxs ruhanilikvəzifəsinə təyin olunduqadan sonra dini mərasimlərə rəhbərlik etməkicazəsini də almış olur və qeyd etdiyimiz vəzifəyə təyin olunmadıqdabelə bir iş üçün hüququ olmur.Bəzi adi məsələlər belə hər hansı bir dində ruhanilərin üzərinədüşən öhdəliklərdən biri kimi qəbul oluna bilər. Məsələn; yəhudilikvə xristyanlıqdakı evlilik məsələsi. Yəhudi ruhanilərinin müxtəlif,eyni zamanda olduqca qeyri-adi öhdəlikləri Tövr<strong>at</strong>ın Levilər bölümündəqeyd olunmuşdur. Xristyanlıqda olduqca müqəddəs əməl hesabolunan və böyük əhəmiyyət kəsb edən evlilik məsələsi keşişin vəyaxud yepiskopun kəbin kəsmə mərasimini kilsədə icra etdiyi zamandüzgün hesab edilir və qəbul olunur.Dünya dinlərinin əksəriyyətində ruhani vəzifələrinin əksəriyyətivə ən əsası da ibadət müqəddəs məbədlərdə həy<strong>at</strong>a keçirilir və bu müqəddəsməkanlardan xaricdə baş tutan ibadətlər düzgün hesab edilmir.Dini elmlərə yiyələnmək və bü sahədə ixtisaslaşmaq heç bir dəstəninvə yaxud təbəqənin ixtiyarında deyildir. Hamı, istər kişi, istərsədə qadın və bu dinə etiqadı olmayan insanlar belə həmən dinin müxtəlifelmlərini öyrənə bilərlər. Qadının ruhani olması və hər hansı dini329
mərasimləri icar etməsi məsələsi sahəsində bəzi ixtilaflar mövcuddur.Məsələn, xristyan dininin müxtəlif firqələrində qadının keşiş və yaxudyepiskop olması sahəsində fikir ayrılıqları mövcuddur. Protestantfirqələrinin əksəriyyəti bunun mümkün olmasını bildirirlər. 1İslam dinində ruhani anlamı mövcud deyildir və elə bu səbəbdəndə, ruhani məfhumunu dərk etmək müsəlmanlar üçün olduqca çətindir.2 İslam dininin alim və fəqihləri bizlərə bu dindən möminin birbaşaolaraq Allahla təmasda olmasını öyrətmişlər və xristyanlıqdan,eləcə də, bir çox dinlərdən fərqli olaraq insan tək başına da namazqıla və ibadət edə bilər. Cəma<strong>at</strong> namazı üçün də ruhaniyə ehtiyacyoxdur və cama<strong>at</strong> namazı qıldırmaq üçün həmən şəxs üç şərtə əməletməlidir: Ədalətli olmalıdır, Həmd və Surəni düzgün oxumağı bacarmalıdırvə namazın məsələləri ilə tanışlığı olmalıdır.Amma İslam dinində “Alim” mövcuddur və dini elmlərin daxilinəgedərək araşdırmaq, Qurani-Kəriminin əmrinə uyğun olaraq (Tövbəsurəsi, 122) “din barəsində düşünmək” vacib məsələlərdən biridir.Digər tərəfdən, fiqh alimini təqlid etmək hər bir müsəlmanın şəri vəzifəsidir.Bu hər bir ağıllı insanın hər bir sahədə həmin sahəninekspertinə müraciət etməsinə bənzəyir. Alimə iqtida etmək də dahayaxşı hesab olunur.Dünyadakı bütün dinlərdə, o cümlədən xristyanlıqda namaz yalnızməbəddə yerinə yetirilməlidir və namazın başqa məkanda həy<strong>at</strong>akeçirilməsi mümkünsüzdür. Amma İslam dinində yer üzünün hər birməkanı məbəd kimi qəbul olunur.1 Bir neçə il bundan öncə Anqlikan kilsəsi xanımların keşiş olmasına icazə verdi. Bufətva həmən kilsənin bir çox ruhanilərinə ağır gəldiyi üçün Anqlikan kilsəsini tərkedərək k<strong>at</strong>olikliyi qəbul etdilər. Anqlikan kilsəsindən gələn ruhanilərin həy<strong>at</strong> yoldaşlarıvar idi və bu məsələ bəzi arzuolunmaz problemlər yarada bilərdi. Çünki, k<strong>at</strong>olikruhani subay olmalıdır. Amma, Roma Papası onlara ailəli olmalarına baxmayaraqk<strong>at</strong>olikliyi qəbul etməyə icazə verdi. Bu qərar bir çox k<strong>at</strong>olik ruhanilərinin etirazlarıilə üzləşdi. Onlar bildiridilər ki, əgər ruhaninin həy<strong>at</strong> yoldaşı ola bilərsə bəs bizimniyə xanımımız olmasın?2 Maraqlısı budur ki, son əsrdə din alimlərini və dini təhsil alan tələbələri “Ruhani”adlandırırlar. Qeyd etmək lazımdır ki, bu söz artıq adət halını almışdır və heç birxüsusi məna kəsb etmir.330
13. AxirəttanımaDünyanın sonu barəsində bəhs edən sahə (qayıdış və qiyamət)“Axirəttanıma” (Esch<strong>at</strong>ology) adlandırılır. Qayıdışın qiyamətin özüolması barəsində yəhudilikdə və islamda iki müxtəlif nəzəriyyə mövcuddur.İslam dinindəki bəzi nümunələri sizin diqqətinizə ç<strong>at</strong>dıraq:Şiyələr həm qayıdışa, həm də qiyamətə inanırlar. Halbuki, əhli-sünnətyalnız qiyamətə inanırlar. Elə bu səbəbdən də, şiyələrin “rəcət”qayıdış kimi təfsir etdikləri bəzi Quran ayələrini əhli-sünnət qiyamətəaid edirlər. 1 Xristyanlar rəcətlə qiyamətin bir olmasına inanırlar vəonların Tanrı kimi qəbul etdikləri Həzrət İsa Məsihin (ə) ikinci dəfəqayıdacağını və min illik hökumət yaradacağına inandırlarını vurğulayırlar.O Həzrət insanların sonuncu mühakiməsi üçün qiyamət yaradacaqvə onları cənnətə və yaxud cəhənnəmə göndərəcəkdir. Yəhudilərümumiyyətlə yalnız bəzi insanların yenidən diriləcəyinə inanırlarvə rəcətlə qiyamət arasındakı bağlantı barəsində elə də yaddaqalannəzərlər söyləmirlər.13-1. Dünyanın sonu barəsindəki dəhşətli xəbərlərDünyanın sonunun ç<strong>at</strong>ması bəşəriyyətin diqqətini özünə cəlbedən ən mühim məsələlərdən biri olmuşdur və dünyanın sona ç<strong>at</strong>masıbarəsində verilən məlum<strong>at</strong>larda olduqca dəhşətli və narah<strong>at</strong> edici xəbərlərmövcud olmuşdur. Yəhudilikdə bu fitnələr o qədər dəhşətli dərəcədəqeyd olunmuşdur ki, keçmiş zamanlarda yəhudi böyüklərininəksəriyyəti dünyanın sonunun yaranması üçün lazım bilinən hazırlıqlarınqorxusundan Məsihanın onların zamanında zühur etməməsinədua edirdilər. Qeyd etmək lazımdır ki, xristyanlıqda dünyanın sonuç<strong>at</strong>anda şeytan yenidən azadlığa qovuşur və dünyanın hər yerindəfitnə-fəsad törədir, zalım insanları sayı çoxalır və dünyanın hər yerin-1 Məsələn Nəm surəsinin 83-cü ayəsində hər bir ümmətdən bir dəstənin həşr olunacağınavə ayağa qaldırılacağına işarə edilmişdir. Halbuki, Kəhf surəsinin 47-ci ayəsindəbütün insanların istisnasız olaraq dirildiləcəyinə işarə edilmişdir.331
də qanlı müharibələr başlayır. Dünyanın sonu barəsində verilən dəhşətlivə qorxulu xəbərlər İncillərdə bu formada qeyd olunmuşdur:“İsa məbəddən çıxıb gedirdi. Lakin şagirdləri ona yaxınlaşıbməbədin binalarını gəstərmək istədilər. İsa da cavab verib onlara dedi:“Bütün bu şeyləri görürsünüzmü? Doğrusun sizə deyirəm: Buranındaşı üstündə daş qalmayacaq, hər şey məhv olacaqdır.” İsa Zeytundağında oturarkən, şagirdləri təklikdə Onun yanına gəlib dedilər:“Bizə söylə görək bu şeylər nə zaman olacaq? Sənin gəlişinin və dünyanınsonunun əlaməti necə olacaq?”İsa cavab verib onlara dedi:“Diqqətli olun ki, kimsə sizi ald<strong>at</strong>masın. Çünki, bir çoxları: “Məsihmənəm”-deyə mənim adımla gələcək və çox adamları aldadacaqlar.Siz müharibə barədə və hərbi şayiələr eşidəcəksiniz. Baxın, dəhşətəgəlməyin; çünki, bunların həy<strong>at</strong>a keçməsi qaçılmazdır. Ancaq bu hələson deyil .Çünki, millət millətə, padşahlıq padşahlığa qarşı qalxacaq;bəzi yerlərdə qıtlıqlar və zəlzələlər olacaqdır. Bütün bunlar isə yalnızağrıların başlanğıcıdır. O zaman sizə əziyyət verib öldürəcəklər vəmənim adıma görə bütün millətlər sizə nifrət edəcəklər. O zaman birçoxları büdrəyib bir-birini ələ verəcək və bir-birinə nifrət edəcəklər.Bir çox yalançı peyğəmbərlər qalxıb çoxlarını yoldan çıxaracaqlar.Bu fəsad çoxaldığından bir çoxlarının sevgisi soyuyacaqdır. Fəqətsona qədər dözən qurtulacaqdır. Padşahlıq haqqında olan bu müjdəmillətlərin hamısına şəhadət olaraq bütün dünyada təbliğ olunacaqdırvə son zaman gələcəkdir. Beləliklə, Danial peyğəmbərin bəhs etdiyiviranəlik gətirən iyrənc şeyin müqəddəs yerdə durduğunu gördüyünüzzaman. Yəhudeyada olanlar dağlara qaçsınlar. Damda olanevindən əşya götürməyə enməsin. Və tarlada olan da əbasını götürməküçün geri dönməsin. Fəqət o günlərdə boylu və əmzikli olanlarınvay halına! Dua edin ki, qaçmanız qışda və ya bir şənbə günündə olmasın.Çünki, o zaman elə böyük məşəqqət olacaqdır ki, beləsi dünyanınbaşlanğıcından indiyədək olmamışdır və heç olmayacaqdır.Əgər o günlər qısalmasaydı heç bir insan xilas olmazdı. Fəqət seçilmişolanlar naminə o günlər qısalacaqdır. Əgər o zaman kimsə sizə:“Budur, Məsih burdadır, yaxud ordadır deyərsə inanmayın. Çünki,yalançı Məsihlər və yalançı peyğəmbərlər qalxıb böyük əlamətlər və332
xariqələr göstərəcəklər ki, mümkünsə seçilmiş olanları da ald<strong>at</strong>sınlar.Budur, mən əvvəlcədən sizə söylədim. Əgər sizə: “Budur, səhradadır”-desələrdə çıxmayın, “Budur, daxili otaqlardadır”-desələr dəinanmayın. Çünki, şimşək şərqdə çıxıb qərbdə göründüyü kimi insanoğlunun gəlişi də belə olacaqdır. Leş haradasa qaraquşlar da orad<strong>at</strong>oplaşacaqlar. Fəqət o günlərin məşəqqətindən dərhal sonra günəşqaralacaq, ay işığını verməyəcək, ulduzlar göydən düşəcək və göylərinqüdrəti sarsılacaqdır. O zaman İnsan oğlunun əlaməti də göydəgörünəcək; o vaxt yer üzünün bütün qəbirləri şivən qaldıracaq və İnsanoğlunun göyün buludları üzərində qüdrətlə və böyük izzətləgəldiyini görəcəklər. Mələklərini böyük səsə malik boru ilə göndərəcək.Mələklər də göyün bir ucundan o biri ucuna qədər onun seçdiklərinidörd külək istiqamətindən toplayacaqlar. İndi, əncir ağacındanibrət alın. Onun budağı yumşalıb yarpaqlar çıxan zaman yayın yaxınolduğunu anlayırsınız. Eləcə də, siz bütün şeyləri görəndə bilin ki, Oyaxındır, qapılardadır. Doğrusunu sizə deyirəm: Bütün bu şeylər başverincəyə qədər bu nəsil keçməyəcəkdir. Göy və yer keçəcək, fəqətmənim sözlərim keçməyəcəkdir. Lakin, o günü və o sa<strong>at</strong>ı nə göylərinmələkləri, nə də oğul bilir. Atadan başqa heç kim bilmir. Nuhun günlərinecə idisə insan oğlunun da gəlişi elə olacaqdır. Çünki, Nuhun gəmiyəgirdiyi günə qədər tufandan əvvəlki günlərdə insanlar yeyib, içib,evlənib, ərə gedirdilər. Və tufan gəlib hamısını aparıncaya qədər necəbixəbər idilərsə, İnsan oğlunun gəlişi də bu cür olacaqdır. O zamantarlada iki nəfər olacaq, biri alınacaq, bir isə qalacaqdır. Dəyirmançəkən iki qadın olacaq, biri alınacaq, biri isə qalacaqdır. Beləliklə,oyaq olun, çünki Rəbbinizin hansı gün gələcəyini bilməzsiniz. Fəqətbunu bilin ki, əgər ev sahibi oğrunun hansı sa<strong>at</strong>da gələcəyini bilsəydi,oyaq durub öz evini oğurl<strong>at</strong>mağa qoymazdı. Bunun üçün siz dəhazır olun, çünki İnsan oğlu sizin zənn etmədiyiniz sa<strong>at</strong>da gələcəkdir.Belə isə, vaxtlı-vaxtında onlara çörək vermək üçün ağasının öz evxalqı üzərinə qoyduğu sadiq və ağıllı qul kimdir? O qul nə bəxtiyardırki, ağası gəldiyi zaman onu bu cür iş görməkdə tapacaqdır. Doğrusunusizə deyirəm: “Ağası bütün malikanəsi üzərinə onu qoyacaqdır.Fəqət, əgər o pis qul olaraqürəyində deyərsə ki, “Ağam gec gələ-333
cək”. Və öz yoldaşlarını döyməyə və sərxoşlarla yeyib-içməyə başlarsao qulun ağası onun gözləmədiyi bir gündə və bilmədiyi bir sa<strong>at</strong>dagələcək. Və onu iki yerə böləcək və ikiüzlülərlə eyni aqibətə uğradacaq.Orada ağlaşma və diş qıcırtısı olacaq.” (M<strong>at</strong>ta 24:1-51)Müsəlmanlar da “İnsanlar (möminlər) yalnız: “İman gətirdik!” –demələrilə onlardan əl çəkilib imtahan olunmayacaqlarınımı sanırlar?”1 ayəsini əllərində rəhbər tutaraq həmişə dünyanın axırında meydanaçıxacaq fitnələrə görə narah<strong>at</strong> olmuşlar. Ümumiyyətlə “Fitnə”termini də islam dininin yarandığı vaxtdan müsəlman aləmində və ürfündəmövcud olmuşdur. Islam dünyasının ən qədim hədis kitablarındavə toplularında, o cümlədən “Hicri-Qəməri tarixilə 3-cü əsrdə qələməalınmış “Səhih Buxari” əsərində “Fitnə kitabı” adlı bölüm dəmövcuddur. Bu bölümdə dünyanın sonunda meydana çıxacaq çaxnaşmalarbarəsində söz açılır. Belə hədislər “Məlahim” adlandırılırlarvə bu sözün lüğətdəki mənası müharibələrdir.13-2. Dinlərdə vədəsi verilmiş xilaskarlarDünyanın bütün məşhur dinlərində barəsində vədə verilmiş xilaskarmövcuddur və bu şəxsiyyətlərin hər birisinin öz adı və xüsusiyyətivardır. Sonuncu xilaskarlardan öncə gələcək şəxsiyyətlər də, o cümlədənİlyas (ə), Həzrət İsa (ə), Seyyid Həsəni və sair, sonuncu xilaskarlamübarizə aparacaq adamlar, məsələn Dəccal, Süfyani və başqaları damüxtəlif dinlərdə müxtəlif formalarda qeyd olunmuşdur. Müxtəlif dinlərindavamçılarının öz xilaskarları barəsindəki düşüncələri onların özlərininbu sahədəki düşüncələrinin güclü və yaxud zəif olmasından asılıdır.Yəhudilər hökumətlərinin Buxtunnasr tərəfindən süquta uğr<strong>at</strong>masındansonra və xristyanlar Konstantinin köməkliyi ilə ilk dəfə dövlətyar<strong>at</strong>masından öncə xilaskarın gəlməsini gözləmişlər. Müsəlmanlararasında isə dövlət başında olmayan şiyələr dövləti əllərində saxlayanəhli-sünnətdən daha çox sonuncu xilaskarın intizarında olmuşlar.1 Ənkəbut surəsi, ayə 2334
Yəhudilər Həzrət Davudun (ə) nəslindən olacaq xilaskarın gəlməsinigözləyirlər və onun adının dəqiq nə olduğunu bilmirlər. (Bəzənbu adın Davud və bəzən də, Minahim olduğunu bildirirlər) Xristyanlartəxminən 2000 il bundan öncə çarmıxa çəkilmiş və ölülərinarasından qalxaraq dirilmiş, sonra da göylərə getmiş Həzrət Məsihin(ə) yenidən geri qayıtmasının intizarındadırlar. Ümumiyyətlə xristyanlığınəsası xilaskarın gəlməsi etiqadının üzərində qurulmuşdur.Qeyd etdiyimiz kimi xristynalıq ilk olaraq yəhudiliyin irfanı kimimeydana çıxmışdır, amma özünün də özünəməxsus irfanı vardır.Hinduizmdə bəzi insan və heyvan cildində olan Tanrıların zühuredəcəyi düşüncə tərzi mövcuddur və onu “av<strong>at</strong>ar” adlandırılar. Hindlilərəlində qılınc və ağ <strong>at</strong> üzərində olacaq Vişnunun onuncu cilvəsinin,yəni “Kalki”-nin intizarındadırlar. Buddistlər isə buddanın Maitreya1 cildində zühr edəcəyini gözləyirlər.13-3. Şəhid və xilaskarKeçmiş dövrlərdə yaşamış şəhidlər və gələcəkdə gəlməsi gözlənilənxilaskarlar hər bir dinin sabitliyi və həy<strong>at</strong>ını davam etdirməsiüçün olduqca böyük əhəmiyyət daşıyır. Şəhidlər heç vaxt ölmürlər vəbəzi dinlərin şəhidlərin cismən də diri olmasını iddia edə bilərlər.Xristyanlığın şəhidi və xilaskarı da Məsihdir. 2 İncillərdə qeydolunduğu kimi o öldürüldükdən sonra qəbrindən qalxaraq qırx günərzində öz silahdaşları ilə görüşlər keçirmişdir və sonra göylərə qalxmışdır.İslam dünyasında şəhid sonuncu xilaskardan fərqlidir. Şiyələrinnəzərində Üçüncü İmam şəhiddir və On ikinci İmam vədə verilmişxilaskar. O Həzrət Aşura günü olacaq öz qiyamının ilk anlarındaulu babasının məzlumcasına şəhid olmasınıbütün dünya əhlinə elanedəcəkdir. Digər tərəfdən O müqəddəs şəhid rəcət zamanı sevimli öv-1 Maitreya Sanskrit dilində “Sevən” mənasını kəsb edir.2 Bir məsələyə diqqət yetirmək lazımdır ki, xristyanlar heç vaxt həzrət İsanı (ə)“Şəhid” adlandırmırlar. Əksinə fədakarlıq əqidəsinə əsasən O Həzrəti “Qurban” adlandırılar.Şəhid termini mətnlərdə yalnız müqayisə məqsədilə istifadə edilmişdir.Sözsüz ki, xristyanlıq da hər bir din kimi Həvarilərin zamanından indiyədək saysızhesabsızşəhidlər vermişdir.335
ladına qoşulacaqdır və ondan sonra üzün müddət ərzində hakimiyyətsürəcəkdir. 1Yəhudilərin xilaskarı əhli-sünnətdəki Mehdi anlayışı ilə üst-üstədüşür. Hər iki düşüncəyə əsasən xilaskar hələ dünyaya gəlməlidir. 2Xristyanların xilaskarı isə şiyələrin Həzrət Mehdi (əc) barəsindəkidüşüncələri ilə eynilik təşkil edir. Bu iki firqənin nəzərincə xilaskarartıq çoxdan dünyaya gəlmişdir və dünyanın sonunda yenidən zühuretmək üçün qeybə çəkilmişdir. Başqa dinlərdə və məzhəblərdə qeydetdiyimiz iki düşüncə tərzlərinə uyğun nəzərlər mövcuddur. QuraniKərimdə mövcud olan axirəttanıma bəhslərində insanların yenidəndirilməsindən əlavə hesab-kitab, cənnət və cəhənnmə məsələləri dədünyanın sonunda baş verəcək hadisələr hesab olunurlar. Ənbiya surəsinin95-96-cı ayələrində və Nəml surəsinin 82-85-ci ayələrində rəcət,Yəcuc və Məcucun azadlığa çıxması, “Dəbbətul Ərz” məsələlərinəişarə olunmuşdur. Ənbiya surəsinin 105-ci ayəsinə əsasən Allah-Taala Zəburda saleh insanları yerin varislərinə çevrəcəyi qeyd olunmuşdur.Bu sözlər 37:29cu Məzamirdə mövcuddur. 313-4. Xilas intizarında olmaqİbrahimi dinlərin ər üçündə dünyanın axrının (rəcətin və qiyamətin)yaxın olması barəsində söz açılmışdır və hər üç din insanlarıdünyanın sonunun nə vaxt gələcəyi barəsində nəzər verməkdən uzaqolmağa çağırmışlar. Amma qeyd etmək lazımdır ki, dünyanın sonu-1 Bürhan təfsiri kitabında “Yəvmul Kərrət” barəsindəki hədislərə əsasən İsra surəsinin6-cı ayəsinin təfsirində qeyd olunmuşdur ki, Həzrət İmam Hüseyn (əs) rəcət(qayıdış) zamanı olduqca mühim rol oynayacaqdır və Həzrət Mehdini (əc) təchiz etməkO Həzrətin üzərinə düşəcəkdir. İmam Cəfər Sadiqə (ə) istinadən nəql olunun buhədisdə O Həzrət cəza gününün hakimi kimi qeyd olunmuşdur. Bu da öz növbəsindəxristyanların Həzrət İsa (ə) barəsindəki dini əqidəsi ilə üst-üstə düşür.2 Əhli-sünnətin olduqca az bir hissəsi Məhdəviyyəti inkar edirlər və belə insanlardanbiri də İbn Xəldundur. Eləcə də, Əhli-sünnətin az bir hissəsi də şiələrin On ikiniciİmamının Məhdəviyyətinə inanırlar və belə şəxslərdən biri də İbn Ərəbidir. (Bu barədəətraflı məlum<strong>at</strong> toplamaq üçün Şəhid Mütəhhərinin əsərlər toplusunun 4-cü cildinə,səhifə 944-ə müraciət etmək mümkündür.)3 Hal-hazırda mövcud olan Zəbur Həzrət Davudun (ə) Allahla münac<strong>at</strong>ları toplusudurvə kitab əhli onu vəhy, eyni zamanda səmavi kitab kimi qəbul edir.336
nun nə vaxt gələcəyi barəsində proqnoz vermək bu dinlərin davamçılarınınarasında həmişə kəskin şəkildə mövcud olmuşdur və halhazırdada mövcuddur. Onlar dinlərin adət-ənənələrində mövcud olanzühur əlamətlərini öz zamanları ilə uzlaşladırmağa çalışırlar. Bu əlamətlərinbəziləri dünyada baş verən təbii hadisələr və bəzilər insanlarınəxlaqi davranışları ilə əlaqədardır.Düyanın sonunun nə vaxt olacağı barədə danışan insanlar Əbcədhərflərindən istifadə etməklə zühurun dəqiq vaxtını müəyyənləşdirməyəçalışırlar və buna inanırlar. Bu üç dininin hər birisində bəzi insanlarbütün döyüş yaraq-yasaqlarını hazırlayaraq tam təchiz olunmuşhalda xilaskarın və dünyanın sonunun nə vaxt gələcəyini gözləmişlər.Yəhudilər onun dağın arxasından çıxacağı ümidi ilə üfüqə gözdikmişlər, xristyanlar onun üçün çox böyük bir bina icarəyə götürmüşlərvə müsəlmanlar cümə günlərində çöllərə və səhralara gedərək“Əl Əcəl ya Sahibəz Zaman (əc)!” fəryadlarını qaldırmış və O Həzrətinmübarik zühurununun ç<strong>at</strong>masını böyük sevgi ilə gözləmişlər.Vədə verilmiş xilaskarın müqəddəs özünəməxsusluqları vardır:Yəhudilərin xilaskarı Həzrət Davudun (ə) nəslindən olması səbəbindənO Həzrətin dünyaya gəldiyi Beyt-Ləhm şəhərində dünyaya göz açacaqdır.Böyük ehtimala əsasən onun adı Davuddur. Xristyanların xilaskarının12 Həvarisi 1 var və onlar Bəni-İsrailinin 12 nəslinə başçılıqedəcəklər. İslam dinindəki xilaskarın adı və künyəsi (bəzi rəvayətlərəəsasən isə <strong>at</strong>asının adı) Həzrət Muhəmməd Mustafa (s) ilə eynilik təşkiledir. Silahdaşlarının sayı Bədr döyüşündəki döyüşçülərin sayı qədər,yəni 313 nəfər olacaqdır. O Həzrətin qiyam etdiyi yer Kəbə evininyanında olacaqdır. Hökumətinin əsas şəhəri Həzrət ƏmirəlmömininƏlinin (ə) hökumətinin əsas şəhəri Kufə şəhəri olacaqdır. Məlum<strong>at</strong>üçün bildirmək istərdik ki, Kufə şəhərinin sakinləri Həzrət ƏmirəlmömininƏliyə (ə) sədaqətsizlik göstərdikləri kimi O Həzrətin canişinləriİmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə) də sədaqətsizlik göstərmişlər.1 Həvari sözü Həbəşi dilində Elçi mənasını verir337
Qeyd etdiyimiz özünəməxsusluqlar bəzi iddiaçıları çarəsiz qoymuşdur.Yəhudilər Həzrət İsanın (ə) aşağıda qeyd edəcəyimiz səbəblərdənxilaskar Məsiha omasını bildirmişdilər və O Həzrəti xilaskarkimi qəbul etməmişdilər. Həmən səbəblər bunlardır:1. O Həzrət Davudun (ə) nəslindən deyildir2. Beyt-Ləhmdə dünyaya gəlməmişdir.3. Heç kim onu müqəddəs yağla məsh etməmişdir4. Ondan öncə İlyas göylərdən geri dönməmişdir5. O, öz düşmənlərinə qalib gəlməmişdirBu iradları aradan götürmək məqsədilə bəzi addımlar <strong>at</strong>ılmışdır:1. Həm M<strong>at</strong>ta, Həm Luka (Bəlkə də bir-birindən xəbərsiz) Həzrətİsa Məsihin (ə) ögey <strong>at</strong>ası Dülgər Yusifin nəslini araşdıraraq HəzrətDavudu (ə) da onun <strong>at</strong>a-babalarının arasında yerləşdirmişdilər. Buiki şəcərənamə və nəsil piramidası bir-biri ilə üst-üstə düşmürlər. 1 Digərtərəfdən Həzrət İsaya (ə) istinadən bildirmişlər ki vədə verilmişxilaskar Məsihanın Həzrət Davudun (ə) nəslindən olması nəzərdə tutulmamışdıvə vacib bilinmirdi. 22. Celil əyalətininin Nasirə şəhərindən 3 olan Həzrət İsanın (ə)əslində Yəhudiyyə əyalətinin Beyt-Ləhm şəhərində dünyaya gəldiyiniiddia etmişlər. 41 Həzrət Məryəm (ə) da Həzrət Davudun (ə) nəslindən olmamışdır. Çünki, Luka İncilininbirinci fəslinə diqqət yetirsək görərik ki, Həzrət Yəhyanın (ə) anası Elisab<strong>at</strong> Harun(əs)-ın nəslindən olmuşdur (Luka 1:5) və Həzrət Məryəm (ə) Elisab<strong>at</strong>ın qohumlarındanolmuşdur (Luka 1:36). Həzrət Harunun (ə) nəslindən olan şəxsin nə özü, nədə qohumları Həzrət Davudun (ə) nəslindən ola bilməz. Çünki, Həzrət Davud (ə)Həzrət Harunun (ə) nəslindən deyildir.2 M<strong>at</strong>ta 22:41-46; Markos 12:35-37; Luka 20:41-443 “Bəziləri dedilər: “O Məsihdir”, bəziləri isə dedilər ki, məgər Məsih Celildə dünyayagəlməli idi? Məgər müqəddəs kitabda onun Davudun nəslindən və Davudun dünyayagəldiyi Beyt-Ləhmdən olması bildirilməmişdir?! Beləliklə onun barəsində insanlararasında fikir ayrılıqları meydana çıxdı” (Yühənna 7:41-43)4 M<strong>at</strong>ta və Luka İncillərində Həzrət İsa Məsih (əs)-ın dünyaya gəlməsi hekayətlərinəmüraciət edə bilərsiz. Yühənna İncilində (7:41-43)-də oxuyuruq: “Bəziləri dedilər:“O Məsihdir”, bəziləri isə dedilər ki, məgər Məsih Celildə dünyaya gəlməli idi? Məgərmüqəddəs kitabda onun Davudun nəslindən və Davudun dünyaya gəldiyi Beyt-Ləhmdən olması bildirilməmişdir?!” “Beləliklə onun barəsində insanlar arasında fikirayrılıqları meydana çıxdı”338
3. Onun məsh olunması barəsində isə onun Allah tərəfindənməsh olunması bildirilmişdir. 14. Həzrət İsanın (ə) özünə istinadən bildirmişdilər ki HəzrətYəhya (ə) Məsihdən öncə gəlməli olan İlyasdır. 25. Düşmənlərin üzərində qələbə çalmağı isə hər bir insan üçüniddia etmək olar və elə bu səbəbdən də Həzrət İsaya (ə) istinadən busözlər nəql olunmuşdur: “Özünüzü ələ alın, çünki mən dünyaya qalibgəlmişəm!” 3 Eləcə də, xristyanlar daim O Həzrətin ölümə və şeytanlaraqalib gəlməsindən söz açmışlar.Həzrət İsanın (ə) Məsiha kimi qəbul olunması üçün Əhdi-Cədidinbəzi yerlərində buna bənzər apokalipsislərə rast gəlmək mümkündür.Bu şübhələrin aradan götürülməsindən sonra xristyanlıq daha damöhkəmləndi və milyonlarla insan bu dini qəbul etməklə pak və dindarhəy<strong>at</strong>ı seçdilər, özlərini Həzrət İsa Məsihin (ə) sevgisi odundayandırdılar.13-5. Dinlərdə mövcud olan yalançı xilaskarlarXilaskarın zühur etməsi istəyi yəhudilikdə çoxlu sayda Məsihanın,xristyanlıqda Məsihin və İslamda Mehdinin meydana çıxmasınasəbəb oldu. Bunlardan əlavə hər üç dində saxta peyğəmbərlər və Tanrılarmeydana çıxmışlar. İstər saxta xilaskar olsun və istərsə də saxtapeyğəmbər onların hamısı qiyam etməyə və çaxnaşma yar<strong>at</strong>mağa səygöstərmişlər. Yəhudilərin nəzərincə Həzrət İsa Məsih (əs) yalançıMəsiha olmuşdur və yəhudilik tarixində belə insanlar həddən ziyadədirvə onlar eləcə də, O Həzrətin edamı üçün münasib işlər gördüklərinidə gizlətmirlər. Amma qeyd etmək lazımdır ki, O Həzrət yəhudilərinondan gözlədiklərini həy<strong>at</strong>a keçirə bilmədi və yəhudilərin üzləşdiklərimüsibətləri, əzab-əziyyətləri və müsibətləri azalda bilmədi.1 Həvarilərin işləri 4:27 və 10:382 M<strong>at</strong>ta 11:14 və 17:10-13 və Markos 9:11-13. Qeyd etmək lazımdır ki, Həzrət Yəhya(ə) özünü yəhudi rəhbərlərinə təqdim edərkən onun İlyas olmadığını bildirmişdir(Yühənna 1:21)3 Yühənna 16:33339
Xilaskarın zühur vaxtı və əlamətləri barəsində araşdırma aparanvə fikirlər irəli sürən insanların bəziləri özünəməxsus psixoloji xəstəliyətutulurlar. Onlar sonda özlərini ya xilaskar, ya da xilaskardan öncəgəlməli olan şəxs kimi qələmə verməyə çalışırlar. Amma onlarınbu iddiaları çox zaman mənsəb və var-dövlət qazanmaq məqsədi daşıyır.Seyyid Əli Muhəmməd Şirazi Hicri-Qəməri tarixi ilə 1260–cı ildəözünü Babe İmam Zman (əc) (Yəni İmam Zamanın (əc) qapısı) etdivə sonra da İmam Zamanın onun özü olduğunu bildirdi. O, sondaözünü peyğəmbər elan etdi. Tarixçilərin verdiyi məlum<strong>at</strong>lara əsasənonda psixoloji n<strong>at</strong>arazlıq var idi.İslam alimləri onu mühakimə etməyə başladılar və onu dəli olmasınagörə müəyyən müddətlik əl dəymədilər və edam etmədilər.Sonra o bütün iddialarına yazılı və şifahi formada tövbə etdi. Onunöz xətti ilə yazdığı tövbənaməsi İranın parlament kitabxanasında qorunubsaxlanılır.O, bir müddətdən sonra öz tövbəsini pozdu və yenidən öz b<strong>at</strong>iliddialarını irəli sürməyə başladı. Sonda ikinci dəfə Təbriz şəhərindəmühakimə olunduqdan sonra edam olundu.Babın canişinlərindən biri Hüseyəli Nuri idi. O, özünü Bəhaullahadlandırdı və Babiliyi Bəhailiyə çevirdi. Vəzifə və ad-san düşkünüolan bu insanın heç bir psixoloji problemi yox idi və o özünü ilkolaraq peyğəmbər və sonra Tanrı elan etdi. Ondan sonra oğlu Əbdülbəhaləqəbi ilə tanınan Abbas Əfəndi hiyləgərliklə bəhailiyi genişləndirməyəvə insanlar arasında yaymağa başladı. Onun canişini qızınınnəvəsi Şövqi əfəndi idi. Onun övladı yox idi və ölümündən sonra, yəni1975-ci ildə Beytül Ədl Əzəm Bəhailərin başçılığını ələ aldı. Buüç şəxs Fələstinin Əkka şəhərində İngilislərin işğalı altında olan ərazilərdəyaşayırdılar və bu istismarçı dövlət tərəfindən dəstəklənirdilər.İsrail ölkəsi Şövqi Əfəndinin zamanında yarandı və Beytül ƏdlƏzəmin, bu firqə başçılarının qəbirləri hələ də qorunur və qorunmaqdadır.(Bəzi iddialara əsasən edam olunmuş Bab da elə orada dəfnolunmuşdur.)340
Müxtəlif dinlərdə meydana çıxmış saxta və yalançı xilaskarlarınsayını Allahdan başqa heç kim bilmir. Belə şəxsləri yəhudilikdə MaşiyahŞeker, xristyanlıqda Yalançı Məsih və İslamda Mutəməhdi adlandırırlar.13-6. DəccalDəccal (Antixrist) hər üç dində, yəni istər yəhudilikdə, istərxristyanlıqda və istərsə də İslamda mövcuddur. 1 Bu söz ərəb dilində“Qızıl suyu” mənasını verir və elə bu səbəbdən də, b<strong>at</strong>ili haqq kimiqələmə verən yalançı insanlar Dəccal adlandırılırlar. Dəccal dünyanınsonunda gələcək, insanları azdıracaq hiyləgər və zalım insana qoyulmuşbir ləqəbdir. Yəhudilər onun adının “Armilos” və müsəlmanlar“Said ibni Seyd” olduğunu bildirirlər. Belə deyirlər ki, O müqəddəsMədinə şəhərində dünyaya gələndə Həzrət Muhəmməd (s) onugörmək üçün evinə getdi və anası ilə söhbət edərkən onun dünyanıfitnə-fəsad meydanına çevirəcək Dəccal olduğunu buyurdu. İkincixəlifə hətta Said ibni Seydi öldürmək qərarına gəldikdə belə HəzrətMuhəmməd (s) ona bu işi görməyə icazə vermədi. Belə ki, əgər o doğurdanda dünyanın sonunda fitnə-fəsad törədəcək Dəccaldırsa onuöldürə bilməyəcəkdi və əgər Dəccal olmasaydı onu öldürməkdə heçbir xeyir yoxdur. 2Dəccal barəsindəki narah<strong>at</strong>lıq o qədər kəskin olmuşdur ki, İkincixəlifə Şamı fəth edərkən kitab əhlinin alimlərindən belə Dəccal barəsindəsoruşmuşdur. Dəccalın adı həmişə dini cəmiyyətlər və şəxsiyyətlərinarasında çəkilmişdir və bəzi kitabların, kinofilmlərin adı da Dəccalınadı ilə bağlıdır. Hər üç İbrahimi dinin davamçılarının bəzilərionun dünyaya gəldiyini və hal-hazırda da sağ olduğunu bildirirlər.1 “Ay uşaqlar bu sonuncu sa<strong>at</strong>dır və eşitdiyiniz kimi Dəccal gəlir. Hal-hazırda çoxludəccallar yaranmışdır və bundan sonuncu sa<strong>at</strong>ın ç<strong>at</strong>masını anlayırıq” (Yühənnanınbirinci vəhyi 2:18) Əhdi Cədiddən götürülmüş bu mətn yəhudilikdə ən qədim zamanlardanbelə Dəccala olan etiqadın bariz nümunəsidir. Qeyd etmək lazımdır ki,hər üç dində bu sahədə çoxlu sayda mənbələr mövcuddur və mütəxəssislər qeyd olunanmətnlərə çox müraciət edirlər.2 Müsnədül İmam Əhməd ibni Hənbəl, hədis 6063341
İslamda eləcə də, (əsasən də şiyəlikdə) Süfyani adlı bir şəxsinadı təkrar olunur. Onun adı “Osman ibni Ənbəsə” olacaqdır. Təxminənbir əsr bundan öncədən indiyədək bir çox insanlar onu Suriyadagördüklərini bildirirlər. İslam dünyasında eləcə də, Süfyani adı altındaqiyam edən insanlar da olmuşdur. 1Xristyanların nəzərincə “Nişanəli vəhşi”-nin adının rəqəmləri666-dır (Yühənnanın apokalipsisi 13:18) və bu ədədləri bir çox insanlarözlərinə aid etmişlər.Lap qədim zamanlardan belə xristyan cəmiyyətinin bəzi dini vəsiyasi şəxsiyyətləri öz düşmənləri tərəfindən “Dəccal” (Antixrist) kimitanıdılıblar. Xüsusən də, Avropada Papalarla şahlar arasında fikirayrılıqları və düşmənçiliklər meydana çıxanda onlar bir-birilərini buadla ittihamlandırırdılar. Lüter k<strong>at</strong>olik kilsəsinə qarşı qiyam edəndəvə Pap tərəfində kafir elan ediləndə Papanın idarəsi onu “Dəccal”adlandırdı. Fransa inqilabı, Sosializm və kommunizm də “Dəccal”hərəkətləri kimi qələmə verildi.İndi sizin diqqətinizə həmişə ölümün pəncəsindən qaçan zülmünsimvolu və hiyləgər “Dəccal” “Antixrist” və yaxud “666 nişanəlivəhşi” adına namizədlərdən bir neçəsinin adını açıqlayacağıq:• Napoleon və Hitler, dünyada müharibələr yar<strong>at</strong>dıqlarına görə• Mixail Qorbaçov, alnında olan qan rəngli xala görə• Amerika Birləşmiş Şt<strong>at</strong>larının sabiq Dövlət K<strong>at</strong>ibi Henri Kesincer,Hiyləgər sionist olduğuna görə• Amerika Birləşmiş Şt<strong>at</strong>larının sabiq Prezidenti və “Ulduzmüharibələri” planının banisi Ronald Reyqan. Onun adları da ümumilikdə666 rəqəmini bildirirdi (Ronald Wilson Reagan). Qeyd etməklazımdır ki, o bir sui-qəsd zamanı da ağır yaralanmasına baxmayaraqölməmişdir.1 Onlardan biri “Əbu Muhəmməd ibn Abdullah ibn Yəzid ibn Müaviyə” idi və Hicri-Qəməri tarixi ilə 132-ci ildə (yəni Abbasilərin xilafəti Əli Mərvanın əlindən almaqüçün Məhdəviyyətə diqqət yetirdikləri vaxtda) meydana çıxdı. Başqa birisi isə “Əliibn Abdullah ibn Xalid ibn Yəzid ibn Müaviyə” idi və Hicri-Qəməri tarixi ilə 195-ciildə qiyam etmək istəmişdir. (Təbərinin tarix kitabı)342
• Səddam Hüseyn, Küveyti işğal edərkən dünya ictimaiyyətininistəklərinə qarşı çıxmasına görə• Papa İkinci Jan Pol. Ən əsas da, ona edilən sui-qəsd zamanıağır yaralanmasına baxmayaraq ölümün pəncəsindən qaçmasına görə.Eləcə də, bəşəriyyətin əldə etdiyi bir çox nailiyyətlər, o cümlədən<strong>at</strong>omun nüvəsinin parçalanması, kosmosa səfər, sputnik antenalarının,kompyuterin və internet şəbəkəsinin ixtira olunması da dünyəvidəyişikliklər, eləcə də, Dəccalın (Antixristin) zühurunun nişanələrikimi qəbul olunmuşdur.13-7. Armageddon (Hərməciddun)Fələstindəki Armageddon (Hərməciddun) adlı bir ərazi dünyanınsonunda olacaq müharibənin meydanı kimi qeyd olunmuşdur (Apokalipsis16:16). Armageddon xristyanlar üçün olduqca böyük əhəmiyyətkəsb etmişdir və 2000-ci ilin tamamında yeni minilliyə daxil olmaqmünasibətilə minlərlə turist bu məkanı ziyarət etmək üçün gəlmişdir.Bəzi Evangelistlər (Evangelicals) İsrail dövlətinin təsis olunmasınıHəzrət İsa Məsihin (ə) zühur edəcəyinin nişanəsi kimi qəbul edirlərvə O Həzrətin zühur etməsi üçün sionistlərə daha böyük azadlığınverilməsinin tərəfdarıdırlar. Amma belə düşüncə tərzi ilə mübarizəaparan firqələr də mövcuddur. Belə firqələrə nümunə olaraq 1986-cı ildətəsis olunmuş “Yaxın Şərqi başa düşmək üçün İncil tərəfdarlarl”(Evangelicals for Middle East Understanding-EMEU) firqəsini misalçəkmək olar. Bu firqə davamçılarından biri sayılan Donald Vaqner beləsionist düşüncəsinin səhv olmasını sübut etmək üçün kitab yazmışdır.1 13-8. Məad, savab və cəzaAxirəttanımanın digər sahələrindən biri də savab və cəza məsələlərinəaiddir. Demək olar ki bütün dinlər bu məsələyə inanırlar vəfəlsəfə dinlə qarışmadan bu məsələni dərk edə bilməzlər.1 Donald E. Wagner, Anxious for Armageddon, Herald Press, 1995343
İnsanların törətdikləri əməllərin savabı və cəzası barəsində dinlərdəüç müxtəlif düşüncə tərzi mövcuddur:1. Dünya nemətlərini əldə etmək yolu ilə savab və dünya nemətləriniözündən uzaqlaşdırmaqla günah qazanmaq. Belə düşüncətərzi Tövr<strong>at</strong>da təsniyə bölümünün 28-ci babında müqəddəs kitabın ənuzun fəslində, eləcə də Levilər bölümünün 26-cı babında qeyd olunmuşdur.Bu əqidə cüzi şəkildə də olsa İbrahimi dinlərdə gözə çarpırvə məad məsələsi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. 12. Ölümdən və ölülərin başqa dünyada yenidən dirilməsindənsonra savab və günahın qarşılığının alınması. Belə dini yanaşma zərdüştlükdə,yəhudilikdə, xristyanlıqda və İslamda mövcuddur. Vədəverilmiş xilaskarın zühuru ilə rəcət və qiyamət arasındakı vaxt, eləcədə, bu iki hadisə 2 arasındakı digər məsələlər adları çəkilən hər dörddində mübahisəli məsələlərdən biri olaraq qalmaqdadır. Dinlə əlaqəsiolmayan bir qrup tədqiq<strong>at</strong>çıların nəzərincə ölülərin yenidən dirilməsivə qiyamət xilaskarın intizarından yaranan məsələlərdəndir.3. Günahın və savabın qarşılığının ölümdən sonra elə bu dünyadaalınması. Bu yanaşma tərzi təsadüf nəticəsində yuxarıda qeyd etdiyimiziki yanaşmanın tərkibindən əmələ gəlmişdir və Tənasux-Yenişəklə salma (Reincarn<strong>at</strong>ion) adlandırılır. Daha öncə diqqətinizə ç<strong>at</strong>dırdığımızkimi Hindularda belə bir əqidə mövcuddur və onu “Samsara”adlandırırlar. Bunun başqa formaları Buddizmdə, Caynizmdə,Sikhizmdə, bəzi yəhudi, xristyan və islam firqələrində gözə çarpır.1 Tövr<strong>at</strong>dan əlavə İncil də dünyada baş verən bəlaların və fəlakətlərin insanların günahlarıüzündən meydana çıxmasını bildirir (Luka 13:1-9). Qurani Kərimdə də buayəni oxuyuruq:344وَمَا أَصَابَكُم م ِّن م ُّصِيبَةٍ فَبِمَا آَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن آَثِي ٍر“Sizə üz verən hər bir müsibət öz əllərinizlə qazandığınız günahların (etdiyinizəməllərin) ucb<strong>at</strong>ındandır! (Bütün bunlara baxmayaraq) Allah (günahlarınızın)çoxunu əfv edər.” (Şura surəsi, ayə 30) Qeyd etmək lazımdır ki, Qurani Kərim bəlalarınimtahan xarakteri daşımasını da vurğulayır və İslam mənbələri onlarınarasındakı fərqləri dəqiqliklə araşdırır.2 Bu hadisələrin hər ikisinin cismani və ruhi olması və onların bütün insanlara, yaxudbəzi insanlara aid olması və bundan başqa bütün heyvanların və canlıların həşriQurani-Kərimdə qeyd olunmuşdur. (Ənam surəsi, 38 və Təkvir surəsi, ayə 5)
İslamdakı bəzi firqələr arasında Tənasux mərhələləri Kəvr və Dəvradlandırılır. 1 Bu firqələrin davamçıları məad barəsində buyurulmuşayələri Tənasux kimi yozurlar.Bu yanaşmaya əsasən insan öldükdən sonra başqa bir yerdə yenidəndünyaya gəlir. O başqadığı yeni həy<strong>at</strong>ında keçmiş həy<strong>at</strong>ında etdiyiəməllərin cəzasını çəkir və yaxud mükaf<strong>at</strong>ını alır. İnsanların xoşbəxtvə bədbəxt olmalarının səbəbi də elə bidir. Onun hal-hazırda həy<strong>at</strong>akeçirtdiyi əməllər də onun gələcəyini müəyyənləşdirir və yenidəndünyasını dəyişdikdən sonra onun nəticəsini görür. İnsanlardamövcud olan əxlaqi pozğunluq da elə bu düşüncə tərzindən qaynaqlanır.14. Radikal və Plüral dinlərDinlərin radikallığı və plürallığı arasında olan fərqlər də müxtəlifdir.Məsələn, Əhli-sünnətin İmamlarından olan İmam Əzəm fiqhiməsələlərdə Plüral və İmam Şafei Radikal idi. Şiyə alimləri arasındada belə radikallıq və plürallıq mövcuddur. Bəzi dinlərin davamçılarıdinlərinin radikal və bəziləri dinlərinin plüral olması ilə fəxr edirlər.İslam dini radikal din deyildir və İslam şəriəti plürallığa dahaçox meyillidir. Müsəlmanlar İlahi təlimləri əllərində rəhbər tutaraqAllahdan onları unutqanlıqlarına, etdikləri səhvlərə görə bağışlanılmaqlarınıvə cəzalanmamalarını, onlardan öncəkilərin çiynlərinə qoyduğuağır yükü onların çiynlərinə qoymamalarını istəyirlər. (Bəqərəsurəsi, 286) Həzrət Muhəmməddən (s) nəql olunmuş hədisə istinadənO Həzrətin ümmətindən olan şəxslər üçün 9 şey günaha yazılmayacaqdır:Xəta, unutqanlıq, bilmədiyi işlər, dözə bilmədiyi şeylər, çarəsizlikdənvə ehtiyacdan yaranan məsələlər, məcbur olunmuş işlər,bədgümanlıq, yaranışın necəliyi barəsindəki düşüncələrin vəsvəsəsinədüşmək, dildə və əldə görsənməyən qibtəyə görə. 21 Biharul Ənvar, cild 53, səhifə 132 Üsuli Kafi, cild 2, səhifə 463345
Bəli, bu azadlıq İslam ümmətinə aiddir. Amma başqa dinlərdəməsələlər belə asanlıqla həll olunmur. Yəhudilik olduqca radikal vəçətindir. Xristyanlıqda günahı qərara almaq belə günahdır və təqiyyə(Canının xətərə düşəcəyi təqdirdə dinini və məzhəbini gizlətmək)haramdır. Hind və Çin dinlərində insanlar özlərinə dözülməz işkəncələrverirlər. Belə işkəncələrdən ən asanı insanın daxili təmizliyiüçün inəyin sidiyini içməsi və peyinini yeməsidir.İslam dinində günahların əksəriyyəti üçün dünyada heç bir cəzanəzərdə tutulmamışdır. Az bir günahlar üçün nəzərdə tutulmuş cəzalarıhəy<strong>at</strong>a keçirmək üçün isə bütün şərtlər qorunub saxlanılmalıdırvə günah sahəsində yaranmış hər hansı bir şübhə cəzanın ləğv olunmasıilə nəticələnir.İslamda məsələlərə daha asan yanaşmanın olmasından əlavə Allahinsanlar üçün daha asanını istəyir və insanları çətinliklərə salmaqistəmir (Bəqərə surəsi, 185). Dində insanlar üçün onları taqətdən salacaqheç nə yoxdur (Həcc surəsi, 78). İslam dini praktik və əməli cəhətdəndə olduqca asandır. Məsələn, İslamda və Qurani-Kərimdə müqəddəsüçlüyün və Həzrət İsanın (ə) ilahilyi qəbul olunmasa da (Maidəsurəsi, ayə 17, 72, 73) xristyanları öz pənahında saxlayır və onlarınictimai hüquqlarını qoruyur.İslam cəmiyyətində hakim olan məsələlərə asan yanaşma düşüncətərzinə görə münafiq və müsəlman <strong>at</strong>a və anadan dünyaya gəlmişuşaq da İslam cəmiyyətinin bir üzvü kimi qəbul olunur. Ona müsəlmanadı vermək olar və onun başqa bir müsəlmanla ailə qurmasımümkündür, kəsdiyi heyvan halaldır və dünyasını dəyişdikdə onumüsəlman kimi dəfn etmək lazımdır. Yəni, ona meyid qüslü vermək,kəfənləmək, meyid namazı qılmaq və müsəlman adət-ənənəsinə uyğunolaraq dəfn etmək vacibdir.346
15. YaxşılıqDinlər yaxşılığa və yaxşı əməllər sahibi olmağa dəvət edir. Beynəlxalqsəviyyədə fəaliyyət göstərən bəzi qurumlar və təşkil<strong>at</strong>lar, ocümlədən Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi elə bu məqsədlə yaradılmışdır.1 Xristyanlar bəzən humanist xidmətlərə işarə məqsədilə“Yaxşı Sameri” (Good Samaritan) terminindən istifadə edirlər. Həzrətİsadan (ə) nəql olunmuş rəvayətə əsasən Yaxşı Sameri (təhqirolunmuş Samerilər firqəsinin bir üzvü) yolkəsənlərin səhrada yaraladığıbir insana yardım edərək onu ölümün pəncəsindən xilas edir.(Luka 10:25-37)16. QidalanmaQidalanma dinlərdə mövcud olan ən mühim məsələlərdən biridir.İnsanın qidalanmasına böyük yer tutan ət barəsində 3 müxtəlifnəzəriyyə mövcuddur.1. Bütün ətlərin haram olması: Çünki, ətin əldə olunması üçünheyvanlara zülm edilir. Bu Caynizm davamçılarının hamısının, Hinduizmdavamçılarının böyük əksəriyyətinin və Büddizm davamçılarınınbir çoxunun nəzəridir.2. Bütün ətlərin halal olması: Bu xristyanların nəzəridir. Xristyanlarınnəzərincə insanın ruhi baxımından səadətə və xoşbəxtliyəqovuşması yolunda ət heç bir rol oynamır.1 Dinlərin özünəməxsus nişanələri də vardır: İslamın nişanəsi Aypara və xristyanlığınnişanəsi xaçdır. Qeyd etmək lazımdır ki bu nişanələrin arasında böyük fərq vardır.Belə ki islam fiqhində aypara nişanəsi qeyd olunmamışdır, halbuki, xaç xristyanlarındini mərasimlərində və digər yerlərdə istifadə olunur. Yəhudilər Davudun qalxanınınnişanəsini yəhudiliyin və xüsusən də sionistliyin işarəsi kimi qəbul etmişlər.Bu nişanə müəyyən şəkildə üst-üstə qoyulmuş iki üçbücağın birləşməsində əmələgələn altı bucaqlı fiqurdur.347
3. Bəzi ətləri halal və bəzilərinin haram olması: Bu nəzər müsəlmanların,yəhudilərin, zərdüştlərin, saiibləri və bəzi başqa dinlərindavamçılarının nəzərləridir. Belə yanaşmaya malik olan insanlar ətləriyeyilməli olan heyvanlar barəsində kəskin fikir ayrılıqlarına malikdirlərvə bu fikir ayrılıqların hər hansı bir dində mövcud olan firqələrarasında da mövcuddur.Yəhudilikdə ətin süd məhsulları ilə yeyilməsi də haram bilinir.Elə bu səbəbdən də, İsraildə mövcud olan bəzi dəstələr müştərilərəharam və yaxud süd məhsulları ilə ətin verilməsinə nəzarət etməküçün restoranlarda xüsusi reydlər keçirirlər. Yəhudilər üçün çörək vəbəzi yeməkləri yeyərkən şəriət qanunlarına uyğun olaraq əllərini yumaqvacib bilinir. Bu yəhudilərin dəstəmazıdır ki bəzi başqa əməllərzamanı da alınması vacib bilinir. Yeməkdən sonra da barmaqlarınınyarısını yumaq vacib bilinir. İncillərdə Yəhudilərin Həzrət İsa Məsihə(ə) etiraz edərək Həvarilərin yemək yeyərkən əllərini şəriət qanunlarınauyğun olaraq yumalarına etiraz etmələri qeyd olunmuşdur.Həzrət İsa Məsih (ə) belə adətlərin insanların özü tərəfindən yaradılmasınıvurğulayaraq buyurur:“Qulaq asın və bilin! İnsanın ağzına gedənlər yox onun ağzındançıxanlar onu nəcis edir.... İnsanın ağzına daxil olanlar onun qarnınagedir və sonra çölə çıxarılır, amma ağzından çıxanlar isə onunürəyindən əmələ gəlir və belə şeylər insanı nəcis edir. Çünki insanlarınürəyindən gələn pis fikirlər, qətllər, zinalar, pozğunluqlar, oğurluqlar,yalançı şahidlik və küfrlər insanı nəcis edir və yuyulmamış əllərləyemək insanı nəcis etmir. (M<strong>at</strong>ta 15:10-20)”Halal yemək bəzi digər məsələlərə görə haram ola bilər. Məsələnölü heyvanın əti müxtəlif dinlərdə haram bilinir.Hər hansı bir yeməyin müəyyən vaxtda haram olması mümkünlüyüdə vardır. Məsələn İslam dinində Məhərrəm ayında zəfəranlahazırlanmış yeməklər haram bilinir. Eləcə də, k<strong>at</strong>oliklər cümə günlərindəqırmızı ət yemirlər. Çünki, İncillərdə qeyd olunmuş rəvayətlərəəsasən Həzrət İsa Məsih (ə) cümə günündə çarmıxa çəkilmişdir.348
17. Şərabın içilməsiŞərab müasir dinlərin əksəriyyətində, o cümlədən yəhudilkdə vəxristyanlıqda halal qəbul edilmişdir. Amma, şərabı həddən ziyadəiçəndən sonra əmələ gələn sərxoşluq xoşagəlməz və haram bilinmişdir.Bundan əlavə, müxtəlif dinlərin dini mərasimlərində şərabdan istifadəolunur. Amma bəzi dinlər, o cümlədən Sikhizm, bəzi xristyanfirqələri və başqa dinlər şərabın haram bilinməsini qəbul edirlər vəbəzi xristyanlar isə “Rəbbin sonuncu şam yeməyi” dini mərasimindəşərabın əvəzinə sudan, yaxud üzüm şirəsindən istifadə edirlər. İslamdinində şərabın tam şəkildə haram buyurulması hamıya məlumdur vəbu dində çox istifadə olunduqda sərxoşluq verə biləcək hər bir şeyinaz bir hissəsi də birmənalı olaraq haram bilinir.Şərab və spirtli içkilər bəşəriyyəti çənginə almış ən böyük bəlalardanbiridir.18. Geyim“Kişinin” yaxud “qadının” 1 , “məbəddə” yaxud “ibadət zamanı”“başını” yaxud “bədənini” “örtməsi” və yaxud “örtməməsi” müxtəlifdinlərin dini əhkamlarında gözə çarpır. Bəzən kişilər Allah qarşısınd<strong>at</strong>əvazökarlıq göstərmək və qadınlar həy<strong>at</strong> yoldaşlarının yanında paklıqlarınıvə təvazökarlıqlarını nümayiş etdirmək məqsədilə öz saçlarınıgizlədirlər. 21 Burada istər pozğun qadınların və istər başqalarının, istər ailə qurmazdan öncə, istərsədə sonra, istər həy<strong>at</strong> yoldaşından, istərsə də başqalarından.2 Saçın, saqqalın, bığın, qaşın və bədəninin qırxılmasının vacib, yaxud haram buyurulmasıbarəsində hər bir dində özünəməxsus əhkamlar vardır. Eləcə də, qadınlarınvə kişilərin saçlarını kəsməsi, rəngləməsi və daraması, dırnaqların kəsilməsi barəsindədə bəzi dinlərdə xüsusi dini hökümlər mövcuddur.349
Yəhudilikdə ailə qurmuş qadınlar üçün hicab vacib <strong>at</strong>ributlardansayılırdı və hal-hazırda da bəzi radikal yəhudi xanımları ailə qurduqdansonra müxtəlif baş örtükləri, şlyapalarla və pariklərlə saçların ərlərindənbaşqa hamıdan gizlədirlər. Bəziləri isə elə bu məqsədlə saçlarınıümumiyyətlə tam dibdən kəsdirirlər. 1Xristyan qadınlar da bir neçə on il bundan öncəyədək saçlarınıgizlədirdilər. Həzrət Məryəmin (ə) və digər müqəddəs xanımların bütünportretləri və heykəlləri hicablı şəkildə hazırlanırdı.Xristyan rahibələr də saçlarını gizlədirdilər və onların baş örtüklərininrəngi (rahiblərin papaqları kimi) onların rahiblik qurluşununtəzahürü kimi hesab olunurdu. 2 Hindu və zərdüşt xanımlar da hicabdanistifadə edirdilər.Yəhudilikdə yun və kətanın qarışığından hazırlanmış paltarlarıngeyilməsi haramdır (Təsniyə, 22:11). Radikal yəhudilər həmişə vəbaşqa yəhudilər bəzi dini mərasimlər zamanı başların “Yarmulka”adlanan balaca araxçın qoyurlar.Sikhlər başlarına nisbətən böyük əmmamə qoymağı vacib bilirlərvə bu məsələ bəzi hallarda xüsusi problemlər yaradır. Məsələnmotosklet sürmək üçün təhlükəsizlik dəbilqəsinin qoyulması vacibbilinən ölkələrdə onlar bu qanunu qəbul etmirlər. Eləcə də, müsəl-1 Yəhudilik tarixinin ən əhəmiyyətli hadisələrindən biri 2004-cü ilin bahar fəslindəmeydana çıxdı. Belə ki, dünyada mövcud olan pariklərin əsasən Hindistandakı Vişnuməbədində gözəlliklərini qurban verərək saçlarını kəsən hindli qadınların saçlarındandüzəldilməsi şayiəsi yayıldı. Həmin məbədin xidmətçiləri də öz növbələrində kəsilmişsaçları xüsusi qablara toplayaraq parik istehsal edən fabriklərə s<strong>at</strong>ırlar. Belə birməsələnin təsdiq tapması yəhudi qadınlarının parikdən istifadə ehtimalını sıfıra endirirdi.Çünki, yəhudiliyin ikinci hökmü bütpərəstliyin qadağan olunmasıdır və bu dinihökm qeyd etdiyimiz məsələyə də aid olunur. Yəhudi ruhanilərindən biri məsələnindügün olub-olmamasını yoxlamaq üçün Hindistana göndərilir. Hadisənin düzgünlüyüdoğrudan da təsdiqləndi və bundan sonra istər dünyadakı yəhudilər arasında, istərsədə İsrailin daxilində böyük problemlər meydana çıxdı. Qəzəbli yəhudilər saysız-hesabsızpariki oda <strong>at</strong>dılar və bu hadisədən sonra parik istehsalı ilə məşğul olanfabriklərə külli-miqdarda zərər dəydi.2 Yaxın vaxtlaradək Papanın yanına gedən hər bir xanımın başında qara rəngli örtükolmalı idi. Amma İspaniyanın kraliçası istisna olaraq başına ağ rəngli baş örtüyü <strong>at</strong>ırdı.350
manlara qarşı xüsusi düşmənçilikləri olan ölkələrdə sikhlər barədəməlum<strong>at</strong>ı olmayan insanlar onları müsəlmanlarla səhv salaraq onlarahücum edirlər.Hicab Həzrət Muhəmmədin (s) hicrətindən bir neçə il sonra ilkolaraq O Həzrətin xanımları üçün, sonra isə bütün müsəlman xanımlarüçün hicab vacib buyuruldu və Qurani-Kərim də bu vacibliyi təkidlədəstəklədi. Xanımlar namaz qılarkən belə hicablarına riayət etməlidirlər.Müsəlman olmayan xanımlar və kənizlərin hicab bağlamasıvacib deyildir.Ehram zamanında kişilər tikili paltarlarını, ayaqqabılarını və papaqlarınıgeyinməməlidirlər. Başları açıq olmalıdır, üstüaçıq ayaqqabılar,səndəllər geyinməlidirlər və tikişi olmayan parçanı ehram kimibədənlərinə bağlamalıdırlar. Qadınların da üzləri açıq olmalıdır.K<strong>at</strong>olik və ortodoks ruhanilərinin hamısı və bəzi protestan firqələrininruhaniləri xristyanlıq dini mərasimlərinin həy<strong>at</strong>a keçirilməsiüçün xüsusi ruhani paltarlarından istifadə etməyi vacib bilirlər. Dərvişlərvə sufilər də bəzi dini mərasimləri üçün, o cümlədən Səma mərasimiüçün xüsusi paltar geyinirlər.Yoqalar üçün paltarlar yüngül olmalıdır və yalnız övrətlərini örtməlidir.Caynizmin “Səma paltarlılar” firqəsinin müqəddəsləri daimlüt və paltarsız yaşayırlar.19. EvlilikEvlilik dinlərdə mövcud olan ən mühim məsələlərdən biridir:1. Dinlərin əksəriyyətində bağqa dinlərin davamçıları ilə ailəqurmaq qadağan olunmuşdur. Əhli-sünnət müsəlmanın kitab əhli ilədə ailə qurmasına icazə verirlər, amma şiyəlikdə bu icazə daimi kəbinlərəaid edilmir.2. Bəzi şəxslərin bəzi şəxslərlə ailə qurması qadağandır: Məsələn,ailə daxili evliliklərə qoyulmuş qadağa bütün qəbiləyə də şamil351
edilə bilər. Bəzi hallarda qəbilə daxili, hətta ailədaxili evliliklərə dərast gəlinir. Tarixdə mövcud olan ailədaxili evliliklərin hamısı anaoğul arasında qeydə alınmışdır. Ailədaxili evliliklər bəzi hallarda səltənətvə şahlıq sülaləsinə (Fironlar kimi) aid olmuşdur və bu addımı<strong>at</strong>maqda məqsəd şahlıq qanının rəiyyət və adi insanların qanı ilə qarışmamasıolmuşdur.İslam dinində ailə qurulmasına qadağa qoyulmuş insanların əksəriyyətiməhrəmləridir. Məhrəmlik qan qohumluğu, növbəti evlilikvə süd qohumluğu ilə əmələ gəlir. Ailə qurmağa hələlik qadağa qoyulmuşinsanlar isə xanımın bacısı (baldız) və ərli xanımlar ola bilər.Yəhudilikdə və xristyanlıqda da məhrəmiyyət məsələsi təxminən buformadadır. Amma bir məsələ mövcuddur ki, yəhudilikdə əminin özqardaşı qızı ilə ailə qurması mümkündür və xristyanlıqda əmi, dayı,bibi, xala uşaqları ilə ailə qurmağa icazə verilmir. Bir şərtlə icazə verilirki, sonrakı nəsildən olsun və yaxud uşağın səlahiyyəti xaç <strong>at</strong>asınakeçsin. Zərdüştlükdə bacı ilə qardaşın, hətta <strong>at</strong>a ilə qızının ailəqurması barəsində nümunələr mövcuddur. Amma sonralar İbrahimidinlərin təsiri altında bu adət təmamilə qadağan olundu. FirdovsininŞahnamə əsərində İranın əfsanəvi padşahı Bəhmənin öz qızı Humaylaailə qurması və onu öz vəliəhdi etməsi qeyd olunmuşdur.3. Bir çox dinlərdə evlilik İlahi bağlılıq kimi dəyərləndirilir.Yəhudilər evliliyi “Qiduşin”, yəni müqəddəs adlandırırlar. Xristyanlarevliliyi müqəddəs dini mərasimlərdən biri kimi qələmə verirlər.İslam isə onu mübarək təkid olunmuş müstəhəbbi əməl adlandırırlar.Amma bu müstəhəbbi əməl bir çox hallarda zərurət üzündən vacibliksəviyyəsinə yüksəlir. Şənliyin təşkil olunması, kəbinin oxunmasınınvacibliyi və bir çox başqa məsələlər bu mərasimin nə qədər əhəmiyyətliolmasını vurğulayır.Başqa İbrahimi və qeyri-İbrahimi dinlərin nəzərləri üst-üstə düşür.İstər k<strong>at</strong>olik, istərsə də ortodoks xristyanlar evliliyi yeddi müqəddəsadətdən biri hesab edirlər və onu ibadətlə eyniləşdirirlər. Elə busəbəbdən də, kəbinin kilsədə keşiş tərəfindən oxunmasını vacib bilirlər.Xristyanların kəbin mərasimlərinin özünəməxsus xüsusiyyətləri352
də vardır. Məsələn, ortodokslar kəbin mərasimində gəlinlə bəyin başınabalaca taclar da qoyurlar.İstər k<strong>at</strong>olik olsun, istərsə də ortodoks rahiblər, rahibələr, şəmmaslar,keşişlər və yepiskoplar ailə qura bilməzlər. Onlar bu müqəddəsadətin əvəzinə başqa müqəddəs adət-ənənələri həy<strong>at</strong>a keçirirlər.Yəni, rahiblik və yaxud ruhanilik xristyanlığın müqəddəs adət-ənənələrindənikincisidir.4. Böyük ehtimala görə xristyanlıqda mövcud olan müqəddəslərdənbiri ailəliklə təklik arasındakı fəziləti bir araya gətirmək üçüncinsi yaxınlığı olmayan ailə həy<strong>at</strong>ı qurmuşlar. Hinduizmin davamçılarıcinsi yaxınlıqdan üz döndərməyi “Brahmançarya” adlandırırlarvə evlilikdən sonra olan yaxınlığın yalnız nəslin artırılması üçün həy<strong>at</strong>akeçirirlər (Qandi kimi).5. Amerika xristyanları arasında Kuikerlərdən (Quakers) ayrılmışŞeykerlər (Shakers) adlı firqə mövcuddur və bu furqədə ailə qurmaqümumiyyətlə haramdır. Dinlər və məzhəblərin varisləri tərəfindənçoxalaraq genişlənmələrinə görə təxminən 250 il bundan öncəyaranmış bu firqə artıq yer üzərindən silinmək üzərədir. Sonuncu st<strong>at</strong>istikməlum<strong>at</strong>lara görə 21-ci əsrin əvvəllərində bu firqədən yalnızyeddi qadın Şeyker qalmışdı.6. Dünya dinlərinin adət-ənənələri həy<strong>at</strong> yoldaşlarının çoxluluğuüzərində qurulmuşdur və bir çox dinlərin banilərinin çoxlu saydahəy<strong>at</strong> yoldaşı olmuşdur. Həzrət İsa Məsihin (ə) isə ümumiyyətlə həy<strong>at</strong>yoldaşı olmamışdır. Budda öz arvad və uşağını tərk edərək özünəəzab-əziyyət verməklə mənəvi saflığını qazanmaq üçün getdi.Avropa yəhudiləri arasında çox arvadlılıq Ravin Qarşum ibn Yəhud<strong>at</strong>ərəfində 1028-ci ildə qadağan edildi və bu qadağa zaman ötdükcəşərqdə yaşayan yəhuilərə də təsir etməyə başladı. Xristyanlardaheç vaxt çox arvadlılıq mövcud olmamışdır. Çox arvadlılıq məsələsiöncədən xristyan olan Mormoniyalıların adət ənənəsində dahaöncələr mövcud olmuşdur, amma bu adət sonralar onların arasında daqadağan edilmişdir. Sikhizmin davamçıları da çox arvadlılığı qəbuletmirlər. Cahiliyyət dövrünün ərəbləri arasında bu sahədə heç birməhdudiyyət mövcud deyildi, amma İslam dini bunu dörd arvadla353
məhdudlaşdırdı. Amma ədalət bərqərar olunmayacağı təqdirdə yalnızbir dəfə ailə qurmağa icazə verilir. 1 Ailəlik və çox arvadlılıq sahəsindədörd yanaşma mövcuddur:A. Bir kişinin bir qadınla ailə qurması (Monogamy): Bu xristyanlıqdavə bəzi başqa dinlərdə mövcuddur.B. Bir kişinin bir neçə qadınla ailə qurması (Polygamy): Beləyanaşma bir çox dinlərdə mövcuddur.C. Bir neçə kişinin bir qadınla ailə qurması (Polyandry): Beləadət-ənənələrə Tibetdə yaşayan Buddistlər arasında rast gəlməkmümkündür. Həmin cəmiyyətlərdə bir neçə qardaş bir xanımla ailəqururlar və o xanımın uşaqları onların hamısına aid olunur.D. Bir neçə kişinin bir neçə xanımla ailə qurması: Belə yanaşmayahələ heç bir cəmiyyətdə rast gəlinməmişdir.7. Tövr<strong>at</strong>da qardaşlıq qanunu (Levir<strong>at</strong>e) barəsində bunlar qeydolunmuşdur:“Əgər qardaşlar bir yerdə yaşayarlarsa və onlardan biri övladıolmadan dünyasını dəyişərsə, ölən qardaşın həy<strong>at</strong> yoldaşı ailədən olmayanbir adamla yenidən ailə qurmamalıdır və ölənin qardaşı onunhəy<strong>at</strong> yoldaşı olmalıdır. Dünyaya gəlmiş ilk uşağa ölən qardaşın adıverilməlidir və adının İsrail arasından getməsinə icazə verilməməlidir.Əgər həmin kişi ölən qardaşının həy<strong>at</strong> yoldaşını arvadı etməyərazı olmazsa qardaşının həy<strong>at</strong> yoldaşı qəbilə başçılarının və şeyxlərinyanına gedərək deməlidir: “Mənim yoldaşımın qardaşı qardaşınınadının İsrail arasında qorunub saxlanılmasını qəbul etmək istəmirvə mənim qardaşı arvadı kimi davranmaqdan boyun qaçırır!”Bundan sonra şəhərin şeyxləri həmən kişini yanlarına çağıraraqonunla söhbət edirlər. Əgər yenidən qardaşının həy<strong>at</strong> yoldaşı iləevlənməkdən boyun qaçırarsa və “Mən onu almaq istəmirəm!” deyərsəqardaşının həy<strong>at</strong> yoldaşı kişinin yanına gələrək şeyxlərin gözüqarşısında onun ayaqqabılarını çıxartmalı, üzünə tüpürməli və cavabolaraq bu sözləri deməlidir: “Öz qardaşının evini qurmaqdan boyun1 Nisa surəsi, ayə 3354
qaçıran insanla belə davranılmalıdır!” Həmən insanın adı İsrailarasında “Ayaqqabısı çıxarılmış” qalır.(Təsniyə25:5-10)8. Mehriyyə və başlıq pulu sahəsində də 4 yanaşma tərzi mövcuddur:A. Bəy gəlinə mehriyyə verir: İslam dinində olduğu kimi.B. Gəlin bəyə mehriyyə verir: Hinduizm ənənəsində olduğu kimi.C. Bəy və gəlin qarşılıqlı olaraq bir-birilərinə mehriyyə verirlər:Yəhudilikdə belə bir adət mövcuddur. 1D. Heç kim heç kimə mehriyyə vermir: Xristyanlıqda olduğukimiQeyd etmək lazımdır ki, ilk üç halda mehriyyəni verən və alanbaşqa bir şəxs, o cümlədən bəyin və yaxud gəlinin <strong>at</strong>ası ola bilər. 220. Boşanma və yaxud təlaqİslamda və yəhudilikdə boşanmaya icazə verilir, amma xristyanlıqdaboşanma qadağan olunmuşdur. Bu qadağa Həzrət İsanın (ə)özünə istinadən qeyd olunan məsələlərdən biridir:Feriseylər Onu sınamaq məqsədilə yaxınlaşıb dedilər: “Hər səbəbləqadını boşamaq caizdir?” İsa cavab verib dedi: “BaşlanğıcdanYaradanın onları kişi və qadın yar<strong>at</strong>dığını, dediyini oxumadınızmı?Və buna görə insan <strong>at</strong>a-anasını buraxacaq və arvadına bağlanacaqdır.İkisi də bir bədən olacaqdır. Elə ki, onlar artıq iki deyil, bir bədəndirlər.Beləliklə, Allahın birləşdirdiyini insan ayırmamalıdır.”Onlar İsaya dedilər: “Belə isə, Musa nə üçün bir boşanma kağızı ve-1 Bəyin mehriyyəsi belədir ki, ailə qurarkən üzərinə öhdəçilik götürür. Bu öhdəliyəəsasən bəy gəlini boşadıqda və yaxud ondan daha tez öldükdə 200zuz (dul olarsa 100zuz) ödəməlidir. Gəlinin mehriyyəsi isə onun cehizi və başqa malıdır və yəhudilikdəgəlinin gətirdiyi cehiz kişinin malı olur. İslam dinində mehriyyə evliliyə aid birməsələdir və boşanmaqla, yaxud ölməklə heç bir əlaqəsi yoxdur. Gəlinin gətirdiyicehiz və başqa mal da onun şəxsi malıdır.2 Məsələn, Həzrət Musanın (ə) qayın<strong>at</strong>ası öz qızının mehriyyəsini özü alır. (Qisəssurəsi, ayə 27)355
ərək qadını boşamağı əmr etdi?” İsa onlara dedi: “Daşürəkli olduğunagörə Musa arvadlarınızı boşamanıza icazə verdi, fəqət belə olmamışdır.Və mən sizə deyirəm: “Kim zinadan başqa səbəblə arvadınıboşayıb başqası ilə evlənərsə, zina edər; boşanmış olanla da evlənənzina edər!” (M<strong>at</strong>ta 19:3-9)Bəzən xristyanlar evliliyi əvvəlcədən səhv olaraq dəyərləndirirlərvə bu ailəliyi pozmaq üçün nəzərdə tutulmuş şəriyyət hiyləsidir.Amma bir məsələni də nəzərə almaq lazımdır ki, hal-hazırda Amerikadavə bəzi başqa xristyan ölkələrindəki evliliklərin yarısı boşanmailə nəticələnir. Bu boşanmalar dövlət səviyyəsində icra edilir və kilsəbu məsələni qəbul etmir.Yəhudilikdə boşanma kişinin əlindədir. Amma təxminən min ilbundan öncə adını daha öncə qeyd etdiyimiz Ravin Qarşum qadınınrazılığını da boşanmanın əsas şərtlərindən biri kimi təsdiqlədi. YəhudilərTövr<strong>at</strong>da qeyd olunduğu kimi (Təsniyə 24:1) öz xanımları iləboşananda boşanma məktubu yazmalıdırlar və nigah kəsiləndə nəzərdətutulmuş mehriyyəni ödəməlidirlər.21. Qisas, diyə və bağışlamaqQisas, diyə və bağışlamaq sahəsində də üç yanaşma tərzi mövcuddur:1. Ancaq qisasa icazə verilmişdir: Tövr<strong>at</strong>da belə qeyd olunmuşdur2. Həm qisas, həm də diyə (qanpulu) qeyd olunmuşdur: Təlmuddayazıldığı kimi3. Həm qisas, həm diyə, həm də bağışlamağa icazə verilmişdir:Qurani-Kərimdə buyurulduğu kimi4. Yalnız bağışlamağa icazə verilmişdir: İncilin zahirində beləqeyd olunmuşdur (M<strong>at</strong>ta 5:38-39). Amma, Həzrət İsa Məsihin (ə)Tövr<strong>at</strong>ın əhkamlarını b<strong>at</strong>il etmək niyyətində olmaması (M<strong>at</strong>ta 5:17),356
həm qisasın, həm də bağışlamağın Həzrət İsa Məsihin (ə) şəriətindəolmasını təsdiq edir.22. Bəzi başqa dini əhkamlarMüxtəlif dinlərdə pak və nəcis məfhumu mövcuddur. Qeyd etməklazımdır ki, bu iki məfhumu bizim beynimizdə tutduğumuz məsələlərdəndaha geniş şəkildə qəbul etməliyik. Məsələn, yəhudilərinqədimi şəriətində (70-ci ildə məbədin dağıdılmasından öncə) bəzi dərixəstəlikləri xəstəlik sahibini murdar edirdi. Bu hadisədən sonrahəmin şəxs insanlardan ayrılmalı və xüsusi formada xarabalıqda yaşamalıidi. Kimsə ona yaxınlaşanda qışqıraraq “Nəcis, Nəcis!” deməlidir(Levilər 13:45). O yaxşılaşandan sonra kahinin yanına getməlidir,kahin onu müayinə etməlidir və onun paklaşması barəsində hökmçıxartmalıdır. Bundan sonra olduqca qeyri-adi qurban kəsmək mərasimikeçirməli idi. Bu qurban kəsməyin qayda-qanunu Levilər bölümündə(14:1-57) qeyd olunmuşdur.Çirklilik həm insanda, həm də qeyri-insanda meydana çıxan birformadır. İslam dinində insanın napak və çirkli olması iki cürdür:Cismi və ruhi. Hər iki napaklıq insanın önündən və arxasından xaricolan bəzi maddələrlə əlaqəlidir, amma yalnız bununla bitmir. Y<strong>at</strong>maq,cinsi yaxınlıq, ölmək, ölüyə toxunmaq və bəzi başqa məsələlərinsanın napak və çirkli olmasına səbəb olur. Ruhi napaklıqlar isə aşağıdakıformalarda yaranır:1. Bilərəkdən və ümumi xarakter daşıyan (cinsi yaxınlıq nəticəsində)2. Bilərəkdən və cüzi xarakter daşıyan (y<strong>at</strong>arkən cinsi boşalma)3. Bilməyərəkdən və ümumi xarakter daşıyan (heyz və aybaşıolmaq barəsindəki ehtimal)4. Bilməyərəkdən və cüzi xarakter daşıyan(insanın yuxuya getməsikimi)357
İslam dinində istər insan və istər qeyri-insan üçün paklıq su, torpaq,günəş, istihalə, şəhadəteyni deməklə və sair yollarla əldə olunur.İnsanın ruhi cəhətdən paklaşması üçün isə onun niyyət etməsi lazımdır.Napak olub qurtardıqdan sonra bədəninin hər yerinə qüsl verə vəyaxud bəzi yerlərini təyəmmüm edə bilər.Müxtəlif dinlərdə qeyri-adi nəcislik və paklıq məfhumları mövcudola bilər. Amma, bütün bunların hamısını qeyd etmək üçün başqabir kitab yazılmalıdır.K<strong>at</strong>olik və ortodoks keşişləri nöqteyi-nəzərindən günahı etirafetmək və boyuna almaq dəstəmaz almaq mənasını daşıyır. Çünki, etirafetməmiş bir insan ibadət mərasimlərində iştirak etmək hüququnamalik deyillər.Hər bir dində müxtəlif ibadət formaları vardır və onların həy<strong>at</strong>akeçirilməsi müxtəlif dinlərdə bir-birindən fərqlidir. İbadət həm dua(namaz), həm də ziyarət formasında ola bilər. Duaların ləfzi olmasınabaxmayaraq tərkibindən qiyam, ruku, səcdə, ağlamaq, ah çəkmək kimihərəkətlər də mövcuddur. Ziyarətlər də həmçinin daha çox əməliolmasına baxmayaraq xüsusi ləfzlərdən də istifadə olunur.22-1. QibləDinlərin bir çoxunda qiblə məfhumu mövcuddur. Qiblə həm xüsusibir məkan və yaxud dörd istiqamətdən biri ola bilər. MüqəddəsMəkkə şəhəri müsəlmanların, Urşəlim (Qüds) Yəhudilərin məkanqibləsidir (Samiri yəhudilər Cerezim dağını məkan qibləsi kimi qəbuledirlər). Şərq qədim zamanlarda bütün xristyanlar üçün istiqamət vəcəhət qibləsi olmuşdur. Hal-hazırda isə yalnız ortodokslar bu adətiqoruyub saxlamışlar. Sabiilərin qiblə istiqaməti şimal istiqamətinə olmuşdur.Hiduizm, caynizm, buddizm davamçılarının sitayiş etdikləribütlər qiblə sayılmırlar.Müxtəlif dinlərin və firqələrin davamçıları müqəddəs məkanlaragörə bir-biriləri ilə savaşdadırlar. İslam dini ilə müşriklərin Kəbə üzərindəapardıqları müharibələr sonda Hicri-Qəməri tarixi ilə 8-ci ildəmüsəlmanların qələbəsi ilə nəticələndi.358
Müxtəlif dinlər keçmiş zamanlarda Urşəlim (Qüds) şəhəri vəonun hərəmi üzərində kəskin mübarizələr aparmışlar. Xaç yürüşlərizamanı müsəlmanlarla xristyanlar və müsəlmanlarla yəhudilər arasındameydana çıxan müharibələr hələ də müxtəlif formalarda davam etməkdədir.Hal-hazırda həmin şəhər qəsbkar İsraillilərin və onun pakhərəmi Fələstin müsəlmanlarının ixtiyarındadır.Müxtəlif dinlərin müqəddəs məkanlarına edilmiş hücumların birneçə səbəbi vardır. İslam dinində qeyd olunmuş Əbrəhənin kəbəyənəticəsiz nücumu, Yəzid ibn Müaviyənin ordusunun Hicri-Qəməri tarixiilə 64-cü ildə Hüseyn ibn Numeyrin başçılığı altında hücumu,Hicri-Qəməri tarixi ilə 73-cü ildə Həccac ibn Yusifin başçılığı altındaƏbdülməlik ibn Mərvanın hücumu. Bizə yaxın dövrlərdə isə VəhabilərinMüqəddəs İmamların Bəqi qəbristanlığında və Kərbəladakı məzarlarınahücumu, Rusların toplarla Həzrət İmam Rızanın (ə) mübarəkhərəminə hücumu, Amerika işğalçılarının İraqdakı müqəddəs məkanlarahücumu və Hindlilərin Baberi məscidinə hücum edərək partl<strong>at</strong>masıda İslam dininin müqəddəs məkanlarına olan hücumlardan birneçəsidir.Başqa məbədlər də tarix boyu belə hücumlara məruz qalmışlar.Misal üçün Buxtunnəsrin eradan əvvəl 587-ci ildə Süleyman məbədinəhücumu və Roma şahzadəsi Titusun 70-ci ildə həmən məbədəhücum edərək dağıtması. Soltan Mahmud Qəznəvinin təxminən minil öncə Hindistan bütxanalarına və hinduların 1984-cü ildə HindistanınAmritsar şəhərində yerləşən Sikhlərin Qızıl məbədinə hücum etmələridə belə hücumlara bir nümunədir.Eləcə də, bir dinə aid məbədin başqa bir dinin məbədinə çevrilməsidə geniş yayılmış məsələlərdən biridir. Məsələn, tövhid məbədiolan Kəbənin cahiliyyət dövründə bütxanaya çevrilməsi və Hicri-Qəməritarixi ilə 8-ci ildə yenidən tövhidi məbədə, Qüds şəhərindəkiSüleyman məbədinin, Şam və Konstantinopol kilsələrinin, iran <strong>at</strong>əşgahlarınınvə Hindistan bütxanalarının bəzilərinin məscidlərə çevrilməsi.Eyni zamanda Əndəlusdakı məscidlərin kilsələrə çevrilməsi.359
22-2. Müqəddəs dilBütün dinlərdə müqəddəs dil məfhumu mövcuddur və müqəddəsdil dedikdə səmavi kitabın nazil olduğu dil nəzərdə tutulur. Islam dinininmüqəddəs dili ərəb dilidir və namazın başqa dildə qılınmasıdüzgün deyildir. Eləcə də, bəzi əqdlərin, o cümlədən nigah əqdinin dəərəb dilində oxunmasına təkid edilir. Yəhudilərin müqəddəs dili İbranidilidir. Xristyanlar müxtəlif zamanlarda və müxtəlif məkanlardabaşqa dilləri, o cümlədən Yunan, L<strong>at</strong>ın, Süryani, Qibti dillərini müqəddəsbilmişlər. Elə bu səbəbdən də, müxtəlif xristyan firqələrininibadət mərasimləri də yuxarıda qeyd etdiyimiz dillərdən birindəkeçirilir. Hal-hazırda dinlərin əksəriyyəti müqəddəs dil məfhumununəhəmiyyətsiz olmasını vurğulayır və xristyanlar bu cəhətdən başqadinlərdən daha irəlidə addımlayır. K<strong>at</strong>oliklər təxminən 40 il bundanöncəyə qədər L<strong>at</strong>ın dilində ibadət edirdilər. İkinci V<strong>at</strong>ikan şurasındaibadət zamanı L<strong>at</strong>ın dilindən istifadə vacibliyi ləğv olundu. Halhazırdak<strong>at</strong>oliklərin bəzi azsaylı firqələri bu məsələni qəbul etməyərəkhələ də l<strong>at</strong>ın dilində ibadət edirlər. Papa öz fitvalarını L<strong>at</strong>ın dilindəverir və bu dini fitvalar dərhal müxtəlif dillərə tərcümə olunur.Ortodoks kilsəsi Yunan dilini, Suriya kilsəsi Süryani dilini, Ermənikilsəsi erməni dilini və Qibti kilsəsi Misirdəki Qibti dilini (İslamdini meydana çıxmamışdan öncə) müqəddəs sanır. Protestantlarlap əvvəldən belə müqəddəs dil məfhumunu qəbul etməmişdilər vəibadətlərini, eləcə də, dini mərasimlərini öz ana dillərində icra etmişlər.Zərdüştlərin müqəddəs dili Avesta dili, Hinduların müqəddəs diliSanskrit dili, Sabiilərin müqəddəs dili isə Mandayi dilidir. Buddizminmüqəddəs kitabları Pali və Prakriti dillərində qələmə alınmışdır,amma artıq məlum olmuşdur ki, Buddistlə bu dilləri heç vaxt müqəddəsdil kimi qəbul etməmişlər.Hindularda ləfzdən və sözdən istifadə olunmayan və barmaq işarələriilə həy<strong>at</strong>a keçirilən müqəddəs dil də mövcuddur. Bu dili Mudralar(Mudras) adlandırırlar. Bəzi bütlərin barmaqlarının dayanmaforması da bu dildə olan bəzi məfhumlara dəlalət edir.360
The past and current histories of humanity show th<strong>at</strong> these questionsare relevant to the vast majority of people: who cre<strong>at</strong>ed me? And ingeneral, is there a cre<strong>at</strong>or? I wonder, will my life just end here or willit continue after de<strong>at</strong>h? Wh<strong>at</strong> is my role in this life?Doctor Ahmad AhmadiWe present to Azerbaijani readers the book Introduction to MajorReligions by Iranian author Hüseyn Tövfiqi. The book’s content andexplan<strong>at</strong>ions set it apart from other works th<strong>at</strong> are available toAzerbaijani readers, and for these characteristics it was selected to betransl<strong>at</strong>ed into the Azerbaijani language.Introduction to Major Religions consists of four sections th<strong>at</strong> aresimilar to one another and th<strong>at</strong> flow in a n<strong>at</strong>ural order according totheir themes. The first section gives general inform<strong>at</strong>ion aboutreligion, faiths of the ancient world and the religions of India, Chinaand Japan. The second section is dedic<strong>at</strong>ed to Judaism, the third toChristianity, and the fourth to Islam and its comparison to otherreligions.Prof. Hamlet IsaxanliThis book is published on the basis of a joint project by <strong>Khazar</strong><strong>University</strong> (Baku, Azerbaijan Republic) and the SAMT organiz<strong>at</strong>ion(Iran Islamic Republic).361
Hüseyn TövfiqiIntroduction toMajor ReligionsXəzər Universitəsi Nəşriyy<strong>at</strong>ı<strong>Khazar</strong> <strong>University</strong> Press2013362