Hrvatski filmski ljetopis, broj 26 (2001) - Hrvatski filmski savez
Hrvatski filmski ljetopis, broj 26 (2001) - Hrvatski filmski savez
Hrvatski filmski ljetopis, broj 26 (2001) - Hrvatski filmski savez
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
STUDIJE I ISTRA@IVANJA<br />
Midhat Ajanovi}<br />
Blistave nijanse mraka — filmske<br />
animacije Piotra Dumale<br />
Poljska tradicija animacije<br />
Kao filmska nacija Poljska nesumnjivo se mo`e podi~iti jednom<br />
od najstarijih, a i najbogatijih, kinematografskih tradicija<br />
u svijetu. Ve} izme|u 1893. i 1895. razvili su poljski<br />
<strong>filmski</strong> pioniri (Lebiedzinski, Poplawski, Prószynsky) originalni<br />
tehni~ki izum koji su nazvali »animirane slike«, mo`da<br />
najbolji naziv za novu filmsku umjetnost nastao na bilo kojem<br />
jeziku. Taj naziv funkcionirao je jednako dobro kao i<br />
pronalazak Lumi~rovih kod kojih je snimatelj bio i Poljak<br />
Boleslaw Matuszewski, istodobno jedan od prvih <strong>filmski</strong>h<br />
kriti~ara u povijesti. Prve filmske predstave zbile su se u Poljskoj<br />
ve} 1896. (Krakow, Warszawa, kódz...) da bi samo nekoliko<br />
godina poslije bili izgra|eni prvi stalni kinematografi.<br />
Poljska filmska povijest bilje`i prvi uspjeli eksperiment sa<br />
zvu~nim filmom, 1908. godine; neke od prvih adaptacija literature<br />
uop}e, avangardne i lijevo orijentirane pokrete kakav<br />
je bio START izme|u dva svjetska rata, ili dru{tveno kriti~ke<br />
dokumentarce kakve je recimo stvarao Skorzewsky<br />
koji je ve} 1950-ih izlagao takozvani socijalizam razornoj<br />
kritici. Imena poput Wajde, Munka, Kawalerowicza, Kutza,<br />
Skolimowskog, Polanskog pa sve do Kieslowskog su igranofilmska<br />
reprezentacija kakvom se mo`e pohvaliti vrlo malo<br />
<strong>filmski</strong>h nacija.<br />
I poljski animirani film, bilo kad je rije~ o kreativnim dometima<br />
samih filmova, bilo o <strong>broj</strong>u proizvedenih minuta animacije<br />
na godinu, pripada u vode}e u svijetu. Ve} u najranijem<br />
razdoblju filmske povijesti poljski <strong>filmski</strong> pioniri tretirali<br />
su animaciju kao iznimno va`an `anr, mo`da ~ak i najva`niji.<br />
Karol Irzykowski, osniva~ poljske filmske kritike, pisao<br />
je ve} 1924. da je »obi~an« film samo dionica na putu prema<br />
»istinskom« filmu koji je za njega izvan svake sumnje bila<br />
animacija.<br />
Normalan film je samo postaja na putu za slikovni film.<br />
Odbaciti animaciju zbog razvoja `ivo snimljenog filma<br />
bilo bi isto tako apsurdno kao ukinuti slikarstvo zbog toga<br />
{to je otkriven fotografski aparat. 1<br />
UDK: 791.44.071.1(438) Dumala P.<br />
781.43-252(438)<br />
»Ja sam ba{ kao instrument, ja samo sviram onako kako `elim svirati da bih na kraju<br />
bio iznena|en onim {to uradim.«<br />
ma, kakav je recimo Osveta filmskog snimatelja (1911.), nevjerojatno<br />
visoku svijest o mladom mediju.<br />
Zbog poljske zlosretne povijesti Starewitz nije bio jedini animator<br />
i uop}e umjetnik koji je djelovao u emigraciji. Hrvatskoj<br />
animaciji je po~etke prakti~ki udario jedan Poljak, Sergij<br />
Tagatz koji je od 1920-ih `ivio i radio u Zagrebu. U samoj<br />
Poljskoj animacija se po~ela razvijati nakon 1916. godine<br />
kada je Felyks Kuczkowski realizirao prvi animirani film,<br />
dok }e Zenon Wasilewski potkraj 1930-ih osnovati prvi studio<br />
za crtani film Triofilm. Animacija }e se sporadi~no raditi<br />
sve do kraja Drugog svjetskog rata nakon ~ega, 1950-ih,<br />
po~inje zlatno doba te umjetnosti u Poljskoj. Upravo }e Wasilewski,<br />
~iji se rad od po~etka odlikuje uporabom originalnih<br />
metoda poput foto-monta`e, realizirati prvi internacionalno<br />
zna~ajan poljski animirani film, lutkarsku animaciju<br />
Pri~e iz starog Krakowa (1947.). U zemlji su u tom razdoblju<br />
osnovana ~etiri studija za animirani film u Bielsko-Bialama,<br />
Krakowu, £odzu i Warszawi gdje se razvija jedan dragocjen<br />
i unikatni filmsko-povijesni fenomen. Istodobno, s preko<br />
2.000 proizvedenih animiranih filmova, Poljska pripada<br />
me|u desetak zemalja u svijetu s najbogatijom animacijskom<br />
produkcijom.<br />
Poljsku animaciju karakteriziraju apsurdni, makabri~ni i filmovi<br />
pro`eti atmosferom no}ne more, postignute hrabrim i<br />
originalnim eksperimentima u unikatnoj grafi~koj tehnici i u<br />
ukupnoj audiovizualnoj obradi filmske forme. »U poljskim<br />
animacijama ~esto susre}emo pesimizam i izgubljene iluzije,<br />
Kafkin duh lebdi iznad tmurnog ljudskog krajolika.« 2 Poljski<br />
animatori Jan Lenica, Walerian Borowczyck, Witold Giersz,<br />
Miroslav Kijowitcz, Ryszard Czekala, Daniel Szczechura,<br />
Zdislav Kudla, Jerzy Kucia ili Zbigniew Rybczynski preferirali<br />
su rad u nesvakida{njim izra`ajnim formama, njihova<br />
metoda bila je modelska animacija, kola` ili piksilacija mnogo<br />
~e{}e nego klasi~an crtani film.<br />
Potpuno ravnopravno s Francuzom Emileom Coleom i<br />
Sofisticirane likovne i animacijske forme naj~e{}e su kombinirane<br />
s literarnim sadr`ajem ~iji su junaci tipi~ni srednjoeuropski<br />
likovi, pesimisti kadri da se gorko {ale na vlastiti ra-<br />
~un, da se smiju svom beznadnom polo`aju u svijetu koji na-<br />
Amerikancem Winsorom McCayem, jedan je Poljak, likuje gigantskoj zamci u koju su uhva}eni. Mra~nim tono-<br />
Wladyslav Starewitz, upisao svoje ime u povijest filma kao vima i tjeskobnom atmosferom modelirali su poljski anima-<br />
onaj iz tog genijalnog trija koji je prakti~ki stvorio modelsku tori du{e svojih junaka, malih gubitnika ~iji je najve}i `ivot-<br />
animaciju. Starewitz je radio u Moskvi (i poslije u Parizu) ni trijumf dolazio u onim kratkim razdobljima u kojima bi<br />
gdje je tijekom 1910-ih kreirao svoje animirane basne s ~ud- bili ostavljeni na miru od nadmo}nih i nerazumljivih sila<br />
novatim insektoidnim figurama pokazuju}i u nekim filmovi- mraka {to su ih okru`ivale. Totalitarizmi modernog doba, a<br />
<strong>Hrvatski</strong> <strong>filmski</strong> <strong>ljetopis</strong> <strong>26</strong>/<strong>2001</strong>.<br />
161