| bezpieczeństwo europa|139 000ŻołnierzeTrudnedziedzictwo727CzołgiOd ponad dwóch dekad Ukraina zmaga sięz trudami budowy nowoczesnych i sprawnych sił zbrojnych.Kamil SobczykOd czasu, gdy 24 sierpnia 1991 roku Rada NajwyższaUkrainy przyjęła pod swoją jurysdykcjęwszystkie jednostki wojskowe ZSRR stacjonującena terytorium nowo powstałego państwa, siłyzbrojne Ukrainy przeszły wiele zmian. Początkowo armiaukraińska była jedną z najpotężniejszych w Europie – dysponowałamiędzy innymi ponad 700 tysiącami żołnierzy i potencjalniemiędzykontynentalną bronią jądrową. Jednocześnie pozbawionabyła sztabu generalnego, centralnego dowództwa i cywilnejkontroli. Dla stosunkowo słabej i przechodzącej głębokiezmiany strukturalne gospodarki młodego państwa utrzymywanietak dużej formacji było nie lada wyzwaniem.Trudne początki ukraińskich sił zbrojnych wyznaczyły drogęewolucji tej formacji na wiele lat. Skutki widoczne są jeszczedziś. Komplikują one między innymi proces uzawodowieniaukraińskiej armii oraz opóźniają podjęcie niezbędnych reform,które dostosowałyby ją do obecnych potrzeb. Na wojsku odbijająsię również silnie wahania polityki zagranicznej ukraińskichwładz oraz traktowanie polityki obronnej jak zła koniecznego.W tej sytuacji przyszłość sił zbrojnych Ukrainy jest niepewna.Pierwszym dokumentem mówiącym o potrzebie uzawodowieniaukraińskiej armii był prezydencki dekret z 2002 roku,który obligował ministerstwo obrony do podjęcia działań mającychna celu przejście na pełny zaciąg ochotniczy do 2015 roku.Termin ten potwierdzono w programie rozwoju sił zbrojnychUkrainy na lata 2006–2011. Według planów, które podałna początku 2013 roku minister obrony Pawlo Lebiediew, jednakdopiero w tym roku ma się rozpocząć proces odchodzeniaod zaciągu poborowego i do 2017 roku siły zbrojne zostanązmniejszone do 70 tysięcy żołnierzy oraz około 30 tysięcy pracownikówwojska. Ostateczne zakończenie procesu uzawodowieniama nastąpić jednak dopiero w 2025 roku.Przyjęcie tak odległego terminu może oznaczać tymczasowąrezygnację z uzawodowienia sił zbrojnych. Na wyłącznie deklaratywnycharakter prób utworzenia armii zawodowej mogąwskazywać też zmiany procentowego udziału zawodowcóww całym wojsku. Najwyższy współczynnik odnotowanow 2008 roku – 53 procent. Od tego czasu następował powolnyspadek tej liczby. Mimo zmniejszenia się liczebności armii dziśżołnierze kontraktowi stanowią około 50 procent sił zbrojnych.Uzawodowienie powinno być połączone z intensyfikacjąszkolenia, modernizacją uzbrojenia i zapewnieniem odpowiednichwarunków socjalnych dla zawodowych żołnierzy. Ukrainaze względów finansowych nie może sobie jednak pozwolić nazrealizowanie tych planów.Brzemię niezależnościProblemy z uzawodowieniem sił zbrojnych są między innymikonsekwencją sposobu, w jaki Ukraina przechodziła bolesnyokres transformacji ustrojowej po upadku ZSRR. W ciągupierwszych pięciu lat niepodległości zmniejszyła swoje siłyzbrojne o 410 tysięcy żołnierzy oraz zlikwidowała 3,5 tysiącajednostek wojskowych. Proces ten przebiegał jednak z wielomanieprawidłowościami, a konsekwencje ówczesnego chaosui popełnionych błędów odbijały się niekorzystnie na stanieukraińskiej armii w ciągu całej dekady.Podstawowym problemem w latach dziewięćdziesiątych minionegowieku było isniejące wśród ukraińskich wojskowychprzekonanie co do konieczności utrzymania możliwie jak największejliczby sprzętu wojskowego, na który zezwalał „Traktato konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie” (CFE) – międzyinnymi czterech tysięcy czołgów, pięciu tysięcy bojowychwozów opancerzonych oraz ponad tysiąca samolotów bojowych.Brakowało również długookresowej strategii, a podejmowanedziałania i reformy nastawione były raczej na naprawę dostrzeżonychuchybień i nie służyły realizacji szerszej wizji strategicznej.Nadzieja na zmiany w armii ukraińskiej pojawiła się na początkuXXI wieku, kiedy po raz pierwszy w państwowym pro-90NUMER 9 | wrzesień 2013 | POLSKA ZBROJNA
ezpieczeństwo25Samolotytransportowe802535763163 22ŚmigłowcebojoweSamolotybojoweBojowe wozyopancerzoneArtyleriapowyżej 100 mmOkręty wojennegramie rozwoju siłzbrojnych za priorytetuznano budowę mobilnych,dobrze uzbrojonych sił optymalnejwielkości. Oznaczało to, niestety,głównie dalsze zmniejszanie liczebności sił zbrojnychz powodu ograniczania środków finansowych. Bodźcem do jakościowychzmian było jednak zadeklarowanie chęci przystąpieniado sojuszu północnoatlantyckiego. Pierwsze kroki mającena celu dostosowanie ukraińskiej armii do natowskichstandardów zrobiono już w 1998 roku, kiedy w ramachWspólnej Grupy Roboczej do spraw Reformy Obronnej rozpoczętowspółpracę, której rezultatem było przeszkoleniew natowskich centrach kilku tysięcy ukraińskich oficerów.Trzeba też było przebudować wojsko pod względem struktur– zaczęto odchodzić od wzorów radzieckich, żeby stworzyćsystem brygadowy. Wyrazem zmian był udział Ukrainyw operacjach, między innymi w Kosowie i Iraku.Myśl strategicznaW połowie pierwszej dekady XXI wieku można było zauważyćteż pewne postępy w planowaniu strategicznym. Jednymz najważniejszych dokumentów planistycznych dotyczącychmodernizacji armii był wspominany już program rozwojusił zbrojnych Ukrainy na lata 2006–2011. Wyznaczono w nimmiędzy innymi próg minimalnych wydatków na obronę w wysokości2 procent PKB. Tym, co odróżniało ukraińskie ustaleniaod podobnego rozwiązania zastosowanego w Polsce, byłjednak brak umocowania ustawowego, dlatego plany budżetowe,a tym samym większość reform zaproponowanych w programie,zakończyły się fiaskiem. W dobie kryzysu ukraińscypolitycy najchętniej decydowali się na cięcie środków przeznaczonychna obronę. Skutkiem tego był spadek wydatków wojskowychw 2008 roku do poziomu 0,99 procent PKB (2005militarium studiorok – 1,3), a w kolejnych latach do 0,8 procent. Oznaczałoto zmniejszenie budżetu obronnego Ukrainydo 1,6 miliarda dolarów w 2008 roku i 925 milionów w 2009.Na dodatek dokonano zmian w jego strukturze i sztucznie zawyżonowysokość – zwiększono w nim udział środków zesprzedaży mienia i środków trwałych będących w dyspozycjiministerstwa obrony, które zawsze są znacznie niższe niżzaplanowane. Okrojenie budżetu w sytuacji, gdy siły zbrojneliczyły w 2009 roku 150 tysięcy żołnierzy i 50 tysięcy pracownikówwojska, prowadziło do erozji zdolności bojowych armii.U schyłku poprzedniej dekady zaczęły też wyczerpywać sięmożliwości stosowanej od początku lat dziewięćdziesiątychpraktyki „kanibalizacji” sprzętu wojskowego (wykorzystaniaczęści rozebranych maszyn do naprawy innych), co w połączeniuz brakiem środków na modernizację sił zbrojnych powodowałodrastyczne pogorszenie stanu technicznegoukraińskiego uzbrojenia.Kolejnym problemem była coraz słabsza kondycjaprzemysłu obronnego, będącego na Ukrainieistotnym pracodawcą. Sytuacja stała się na tyle poważna,że władze państwowe zostały zmuszone doskupienia uwagi na potrzebach wojska, czego efektembyło zwiększenie budżetu obronnego w 2012 roku do 2 miliardówdolarów (1,1 procent PKB). Dzięki temu między innymizwiększono czterokrotnie wydatki na modernizacjętechniczną. Nie można jednak powiedzieć, że wzrost ten zasadniczopoprawił sytuację sił zbrojnych, tym bardziej żew rzeczywistości armia otrzymała jedynie 90 procent zaplanowanychśrodków. Ukraińskie wojsko wciąż zmaga się z niedofinansowaniem.Ukraina z braku środków pieniężnych niezbędnych do budowynowoczesnej armii ochotniczej dąży przede wszystkim dozmniejszenia swoich sił zbrojnych. Celem tego działania mabyć zachowanie podstawowych zdolności wojskowych kosztemliczebności wojska. Wydaje się to wynikać z racjonalnejoceny możliwości finansowych i przekonania, że lepsze sąmniejsze siły posiadające możliwości działania niż większa armiazdolna jedynie do obrony swoich koszar. Wprowadzaniearmii ochotniczej w takich warunkach mogłoby doprowadzićdo załamania się systemu obrony kraju.Przyszłość armii jest niepewna również z powodu rezygnacjiprezydenta Wiktora Janukowycza ze starań o członkostwoUkrainy w NATO i ogłoszenia mglistej doktryny „pozablokowości”.W ciągu całej ubiegłej dekady proces reformy ukraińskichsił zbrojnych odbywał się ze wsparciem NATO, a celemw dużej mierze było dostosowanie się do natowskich standardów.W obecnej sytuacji pod znakiem zapytania stoi senskontynuowania rozpoczętych już działań. Pojawia się też pytanie:co dalej? Konieczne wydaje się podjęcie przez elity politycznedebaty o interesach i bezpieczeństwie Ukrainy, a następnieprzygotowanie strategii i stworzenie ram finansowychumożliwiających jej konsekwentną realizację. Bez tego marazmw ukraińskich siłach zbrojnych będzie się pogłębiał. •Kamil Sobczyk jest analitykiemw Biurze Bezpieczeństwa Narodowego.Tezy i opinie zawarte w tekściewyrażają poglądy autora i nie sąoficjalnym stanowiskiem BBN.NUMER 9 | wrzesień 2013 | POLSKA ZBROJNA91