Canllawiau ar gyfer masnachu yn y trydydd sector - WCVA
Canllawiau ar gyfer masnachu yn y trydydd sector - WCVA
Canllawiau ar gyfer masnachu yn y trydydd sector - WCVA
- No tags were found...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Mae’ns<strong>yn</strong>iad,ond a yw’nfusnes?<strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>
Mae’n s<strong>yn</strong>iad, ond a yw’n fusnes?Canllawniau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong><strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Hydref 2011Detholwyd gan Mel WitherdenISBN 1 903416 85 XCyhoeddwyd gan C<strong>yn</strong>gor Gweithredu Gwirfoddol Cymru<strong>WCVA</strong> yw’r mudiad ymb<strong>ar</strong>él cenedlaethol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> <strong>yn</strong>g Nghymru. Am dros 75 o fl<strong>yn</strong>yddoedd rydym wedi bod<strong>yn</strong> gweithio gyda’r <strong>sector</strong> i wella cymunedau a newid bywydau.Mae <strong>WCVA</strong>, c<strong>yn</strong>ghorau gwirfoddol sirol (CGS) a chanolfannaugwirfoddoli (CG) <strong>yn</strong> rhan o rwydwaith o fudiadau cymorth sy’nhelpu pobl <strong>ar</strong> draws Cymru a ysbrydolir i wneud gwahaniaethcad<strong>ar</strong>nhaol i’w cymunedau. Rydym <strong>yn</strong> gweithio gydagelusennau, grwpiau gwirfoddol a chymunedol, mentraucymdeithasol, ymddiriedolwyr a gwirfoddolwyr unigol. Mae<strong>WCVA</strong> <strong>yn</strong> gweithio <strong>ar</strong> lefel genedlaethol, tra mae’r CGS a’r CG<strong>yn</strong> gweithio <strong>ar</strong> lefel leol, a 22 o ganolfannau gwirfoddoli <strong>yn</strong>recriwtio ac <strong>yn</strong> lleoli gwirfoddolwyr.Prif Swyddfa: Tŷ Baltig, Sgwâr Mount Stu<strong>ar</strong>t, Caerdydd, CF10 5FHLein Gymorth: 0800 2888 329Ffacs: 029 2043 1701Elusen gofrestredig 218093Cwmni Cyf<strong>yn</strong>gedig drwy W<strong>ar</strong>ant 425299Cofrestrwyd <strong>yn</strong>g Nghymru
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>C<strong>yn</strong>nwysCyflw<strong>yn</strong>iad 5I bwy mae’r canllawiau h<strong>yn</strong>? 61: Cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>ni – o’r dechrau’n deg 102: Y camau c<strong>yn</strong>taf 172.1 Pam dechrau <strong>masnachu</strong>? 17Beth na all mudiadau sy’n <strong>masnachu</strong> ei wneud 17Gwir fanteision <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> 20Ambell enghraifft o fasnachu <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> 252.2 O’r dechrau’n deg 28C<strong>yn</strong> ichi ddechrau 28Tri chwestiwn sylfaenol 302.3 C<strong>yn</strong>nwys y gymuned 32Pam c<strong>yn</strong>nwys y gymuned? 32Cysylltu â’r cyhoedd: c<strong>yn</strong>nal cyf<strong>ar</strong>fodydd cymunedol 332.4 Ffurfio’r grŵp llywio 362.5 Beth yw pwrpas y <strong>masnachu</strong>? 39Pw<strong>yn</strong>tiau i’w cofio 39Byddwch <strong>yn</strong> glir <strong>yn</strong>glŷn â’r anghenion 40Rhoi eich amcanion cymdeithasol <strong>ar</strong> glawr 422.6 Ddylech chi fod <strong>yn</strong> cadw busnes, beth b<strong>yn</strong>nag? 45Ydych chi eisiau cadw busnes mewn gwirionedd? 46Mae’n s<strong>yn</strong>iad, ond a yw’n fusnes? 47Ydych chi eisiau gwneud <strong>ar</strong>ian? 492.7 <strong>Canllawiau</strong> ym<strong>ar</strong>ferol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> dewis s<strong>yn</strong>iadau busnes 51Golwg gyffredinol: 51Cam 1: Er mw<strong>yn</strong> cael un s<strong>yn</strong>iad da, meddyliwch am sawl un 52Cam 2: Defnyddiwch ychydig o grebwyll busnes 55Cam 3: Cyllideb <strong>ar</strong> gefn amlen 56Cam 4: Amser i ystyried 593: Creu c<strong>yn</strong>llun busnes 603.1 Oes angen c<strong>yn</strong>llun busnes <strong>ar</strong>non ni mewn gwirionedd? 60Beth yw diben c<strong>yn</strong>llunio? 62C<strong>yn</strong>llunio i fod <strong>yn</strong> ddiddrwg didda 643.2 Ysgrifennu’r c<strong>yn</strong>llun busnes 68C<strong>yn</strong>llun <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pob achlysur? 68P<strong>ar</strong>atoi’r c<strong>yn</strong>llun busnes - sut i f<strong>yn</strong>d ati’n gyffredinol 70Ysgrifennu’r c<strong>yn</strong>llun 73Y rhagolwg llif <strong>ar</strong>ian 74C<strong>yn</strong>lluniau ac astudiaethau gan ymg<strong>yn</strong>ghorwyr allanol 76Treialu’r <strong>masnachu</strong> a chychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> raddfa fach 781
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>4: Strwythurau cyfreithiol a llywodraethu 804.1 Corffori neu beidio? 81C<strong>yn</strong> ichi ddechrau: 81Beth yw corffori? 82Pa bryd y dylid corffori cwmni? 83Beth mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ei olygu? 85Cysylltiadau 864.2 Y dewisiadau sydd <strong>ar</strong> gael i gyrff sy’n <strong>masnachu</strong> 87Y pethau sylfaenol 87Y dewisiadau sydd <strong>ar</strong> gael i gyrff sy’n <strong>masnachu</strong> 90Cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant –manteision ac anfanteision 92Manteision ac anfanteision Cwmnïau Budd Cymunedol 93Cysylltiadau 954.3 Elusennau a <strong>masnachu</strong> 96Deall eich sefyllfa 96Mathau o fasnachu 984.4 Dewis strwythur: elusennau 101Cofrestru elusen neu beidio 102Cyrff Corfforedig Elusennol 1044.5 Cwmnïau budd cymunedols 106Beth yw Cwmnïau Budd Cymunedol? 106Gwerth Cwmnïau Budd Cymunedol 107D<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>iaethau allweddol y ddeddfwriaeth 109Cyswllt 1114.6 Oes angen ichi sefydlu is-gwmni <strong>masnachu</strong>? 112Beth yw is-gwmni <strong>masnachu</strong>? 113Manteision ac anfanteision is-gwmnïau <strong>masnachu</strong> 1145: Ariannu a sicrhau adnoddau <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> y busnes 1175.1 Y buddsoddiad iawn i’ch busnesau newydd 117C<strong>yn</strong>llunio at y dyfodol 117‘C<strong>yn</strong>aliadwyedd’ neu ‘dwf’ 118C<strong>yn</strong>llunio ac <strong>ar</strong>ian cychw<strong>yn</strong> 123C<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> twf <strong>yn</strong> y dyfodol 1265.2 D<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u adnoddau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau c<strong>yn</strong>aliadwy 127Beth yw ystyr c<strong>yn</strong>aliadwyedd? 127Ariannu hyblyg ac amrywiol 130Camau ym<strong>ar</strong>ferol i’ch gwneud <strong>yn</strong> fwy c<strong>yn</strong>aliadwy 1325.3 Ariannu’r gangen <strong>masnachu</strong> 138Dewisiadau <strong>ar</strong>iannu <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> elusennau a’uhis-gwmnïau <strong>masnachu</strong> 138Dyletswyddau cyfreithiol pan fydd elusennau’nbuddsoddi mewn is-gwmnïau <strong>masnachu</strong> 141Sut mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> helpu’r elusen? 1435.4 Codi <strong>ar</strong>ian drwy gyfranddaliadau a bondiau 1456: Rheoli a monitro <strong>ar</strong>iannol 1486.1 Hanfodion monitro <strong>ar</strong>iannol? 148Golwg gyffredinol 1482
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Bod o ddifri <strong>yn</strong>glŷn â’r busnes 151Pwy sy’n gwneud y gwaith monitro? 1556.2 Systemau <strong>ar</strong>iannol a chadw cofnodion 158Golwg gyffredinol <strong>ar</strong> y system <strong>ar</strong>iannol 159Cadw <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> wahân 160Defnyddio canolfannau costau 1636.3 Llif <strong>ar</strong>ian a rheoli credyd 1666.4 Adroddiadau <strong>ar</strong>iannol 170Yr h<strong>yn</strong> sydd ei angen 170Deall y fantolen 172Y gyllideb ac adroddiadau’r gyllideb 176Monitro <strong>ar</strong>iannol i ddechreuwyr rhonc 1787: Rheoli twf 1857.1 Sut olwg sydd <strong>ar</strong> dwf 185Pw<strong>yn</strong>tiau twf mentrau 185Modelau datblygu eraill: 187Dulliau o dyfu’ch busnes 1897.2 Twf: <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygu 191Yr her o ran <strong>ar</strong>iannu twf 191Chwalu’r rhwystrau 193Felly, o ble y daw’r <strong>ar</strong>ian i’w fuddsoddi? 196Ff<strong>yn</strong>onellau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> benthyciadau 1987.3 Gwneud i asedau weithio 199Pwysigrwydd bod cymunedau’n berchen <strong>ar</strong> asedau 199Dewisiadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> trosglwyddo asedau 201Rhagweld pryderon am risgiau 205Rhagor o wybodaeth 2077.4 Masnachu <strong>ar</strong>-lein 208Beth mae <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>-lein <strong>yn</strong> ei olygu? 209Y siop <strong>ar</strong>-lein 210Rheoleiddio 213Gwybodaeth 2147.5 Trethu 215Treth gorfforaeth 215TAW 216Rhyddhad <strong>ar</strong>drethi i elusennau 218Treth Stamp 219Trethu mudiadau nad yd<strong>yn</strong> nhw’n elusennau 2197.6 Defnyddio Cymorth Rhodd 220Sut mae Cymorth Rhodd <strong>yn</strong> gweithio i gwmnïau: 220Cwmnïau sy’n eiddo i elusennau 2217.7 Cymorth Rhodd <strong>ar</strong> roddion gan unigolionac <strong>ar</strong> roddion i siopau elusen 224Ar beth <strong>ar</strong>all y gallaf hawlio Cymorth Rhodd? 2258: Rheoli a llywodraethu 2268.1 Elfennau sylfaenol rheoli busnes 226Pa rinweddau y mae eu hangen <strong>ar</strong> y busnes? 227Cadw rheolaeth 2303
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Ymdrin â’r tensi<strong>yn</strong>au mewn menter gymdeithasol 2328.2 Rheoli er mw<strong>yn</strong> bod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy 235Beth yw c<strong>yn</strong>aliadwyedd 235Camau at sicrhau mudiad c<strong>yn</strong>aliadwy 2368.3 Sicrhau bod y staffio’n iawn 240Math newydd o gyflogaeth 240Ambell air am greu swyddi fel un o nodaumenter gymdeithasol 2448.4 Rolau cyf<strong>ar</strong>wyddwyr 245Cyfansoddiad byrddau cyf<strong>ar</strong>wyddwyr 245Swyddogion y bwrdd 247Rolau cyf<strong>ar</strong>wyddwyr sydd â phwysigrwydd <strong>ar</strong>bennigmewn mentrau cymdeithasol 2488.5 ‘Perchnogaeth y gymuned’ 2508.6 Cyf<strong>yn</strong>giadau sy’n effeithio <strong>ar</strong> elusennau ac is-gwmnïau 252Cyfrifoldebau am fonitro is-gwmnïau <strong>masnachu</strong> 252Trin problemau <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> yr is-gwmni <strong>masnachu</strong> 253Rhannu cyfleusterau’r elusen 2549: Mentrau cymdeithasol a chyrff cymorth 2579.1 Gweithio gyda’r <strong>sector</strong> cyhoeddus 257Angen newid yr amgylchedd 2579.2 Gweithio gyda gweithwyr datblygu 26010: Ff<strong>yn</strong>onellau cymorth 26210.1 Rhaglenni sydd <strong>ar</strong> y blaen <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>orthwyo mentrau 26310.2 Mwy o ganllawiau a chefnogaeth 267Atodiad 1: Mathau o strwythur cyfreithioli fentrau cymdeithasol 268Atodiad 2: C<strong>yn</strong>llun busnes enghreifftiol 272Atodiad 3: Cyfrifyddu costau fesul uned 276<strong>Canllawiau</strong> cam wrth gam i fentrau sy’n contractioam wasanaethau 2764
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Cyflw<strong>yn</strong>iad<strong>Canllawiau</strong> <strong>yn</strong>glŷn â <strong>masnachu</strong> i elusennau, grwpiau cymunedol amentrau cymdeithasol yw’r rhain.Weithiau, bydd mudiadau heb fryd <strong>ar</strong> wneud elw sy’n codi cyfransylweddol o’u hincwm drwy fasnachu neu’n bwriadu gwneud h<strong>yn</strong>nyer mw<strong>yn</strong> codi <strong>ar</strong>ian, <strong>yn</strong> cael eu galw’n fentrau cymdeithasol. Doesdim ots am ddiffiniadau manwl. Beth sy’n bwysig yw penderf<strong>yn</strong>u ai<strong>masnachu</strong> yw’r peth iawn i chi ac os felly, eich bod <strong>yn</strong> <strong>masnachu</strong>’neffeithlon.Bydd y canllawiau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> eich tywys chi drwy’r broses gamwrth gam.Maen nhw’n ystyried – pam dechrau, c<strong>yn</strong>llunio busnes,llywodraethu, <strong>ar</strong>iannu ac adnoddau, monitro, rheoli twf aff<strong>yn</strong>onellau cymorth.Maen nhw hefyd <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig nifer o s<strong>yn</strong>iadau a modelau defnyddiol.Rwy’n gobeithio y byddan nhw o help i bawb sy’n ystyried<strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ac i bawb sy’n gwneud h<strong>yn</strong>ny eisoes.Graham Benfield OBE5
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>I bwy mae’r canllawiau h<strong>yn</strong>?Mae’r canllawiau h<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pobl sydd:• <strong>yn</strong> gweithio mewn unrhyw ffordd i fudiad <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, neu’nbwriadu dechrau mudiad o’r fath, ac• <strong>yn</strong> gobeithio neu’n bwriadu <strong>masnachu</strong>, neu’n gwneud h<strong>yn</strong>nyeisoes• <strong>yn</strong> awyddus i’r gweithg<strong>ar</strong>eddau h<strong>yn</strong>ny b<strong>ar</strong>a, <strong>yn</strong> hytrach na bod<strong>yn</strong> fentrau sy’n cychw<strong>yn</strong> ac <strong>yn</strong>a’n d<strong>ar</strong>fod• <strong>yn</strong> awyddus i’r mentrau fod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy, neu i allu eu c<strong>yn</strong>naleu hunain mewn rhyw ffordd (byddwn ni’n ceisio egluro h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>well wed<strong>yn</strong>)• <strong>yn</strong> awyddus i’r <strong>masnachu</strong> greu ‘elw’ neu ‘weddill’, ac• <strong>yn</strong> awyddus i’r gweddill hwnnw gael ei ddefnyddio atbwrpas cymdeithasol, fel rheol i sicrhau rhyw fudd elusennol,cymdeithasol neu gymunedol.Beth yw ystyr y ‘<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>’? Mae gan wahanolfathau o fudiadau wahanol amcanion. Mae’rcanllawiau h<strong>yn</strong> i unrhyw fudiad sy’n rhannu ethosy rhan fwyaf o fudiadau gwirfoddol, sef• cydweithio• <strong>ar</strong>ddel pwrpas penodol• gweithio <strong>ar</strong> ran pobl eraill, ac fe all y bobl h<strong>yn</strong>ny fod <strong>yn</strong> unrhywunigolion neu grwpiau bron iawn (ond nid <strong>yn</strong> gyfranddalwyr felrheol) gan g<strong>yn</strong>nwys:− y bobl a gaiff fudd o’r elusennau− aelodau clybiau a chymdeithasau ac ati− holl drigolion cymuned neu <strong>ar</strong>dal (er enghraifft, os yw’nganolfan gymunedol neu’n b<strong>ar</strong>tneriaeth adfywio)• defnyddio model cyfansoddiadol (ac mae cyfansoddiad <strong>yn</strong>hanfodol) sy’n eich cyf<strong>yn</strong>gu i weithredu drwy ryw fath ostrwythur grŵp neu bwyllgor, ac fe all hwnnw fod <strong>yn</strong> strwythurdemocrataidd neu beidio• bod aelodau’r pwyllgor neu fudiad llywodraethu’r mudiad i gyd,neu’r rhan fwyaf ohon<strong>yn</strong> nhw’n gwneud y gwaith heb gael tâl.6
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Beth os nad yw’r diffiniad hwn <strong>yn</strong> eich c<strong>yn</strong>nwyschi’n union? Does dim pw<strong>yn</strong>t dadlau am y peth.Mae eithriadau i’r diffiniad hwn, ac os nad yw’neich c<strong>yn</strong>nwys chi’n union, dydy h<strong>yn</strong>ny ddim <strong>yn</strong>golygu na allwch chi lwyddo. Pob lwc.MasnachuMae’r canllawiau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> sôn am fasnachu gan gyrff y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> <strong>yn</strong> ei ystyr ehangaf. Fe all y cwsmeriaid fod <strong>yn</strong> gyrffcyhoeddus neu’n gyrff preifat, <strong>yn</strong> ddefnyddwyr neu’n bobl sy’ncael budd <strong>yn</strong> sgil prosiectau elusennol, neu’n aelodau’r cyhoedd.Gall y gweithg<strong>ar</strong>eddau busnes eu hunain amrywio’n fawr iawn.Dydy’r rhestr hon ddim <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys popeth, ac mae rhagor oenghreifftiau <strong>yn</strong> Adran 2.1, ond dyma ryw flas ichi:• cadw siopau sy’n gwerthu nwyddau ail law• c<strong>yn</strong>nal at<strong>yn</strong>iadau i ymwelwyr a siopau rhoddion sy’ngysylltiedig â nhw• codi tâl m<strong>yn</strong>ediad i ddigwyddiadau adloniant rheolaidd• d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau dan gontract i gyrff cyhoeddus – i’rhenoed neu i bobl anabl, er enghraifft• codi tâl <strong>ar</strong> ddefnyddwyr am wasanaethau megis lleoedd mewnysgol feithrin neu <strong>ar</strong> gyrsiau hyfforddi• gwaith ymg<strong>yn</strong>ghorol• gosod swyddfeydd, lle mewn w<strong>ar</strong>ws neu lety preswyl• c<strong>yn</strong>hyrchu, atgyweirio neu ailgylchu mewn gweithdai affatrïoedd• gwerthu nwyddau mewn m<strong>ar</strong>chnadoedd neu <strong>ar</strong> y rh<strong>yn</strong>grwydBeth sy’n <strong>ar</strong>bennig am y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>?Efallai fod cyhoeddi canllawiau <strong>masnachu</strong> i gyrff gwirfoddol ‘<strong>yn</strong>unig’ (a’r rheini’n c<strong>yn</strong>nwys popeth o grwpiau llywio newyddi ymddiriedolaeth datblygu heb ddim trosiant i elusennaucenedlaethol sy’n gw<strong>ar</strong>io mili<strong>yn</strong>au o bunnoedd y flwydd<strong>yn</strong>) <strong>yn</strong>ymddangos <strong>yn</strong> gul ac <strong>yn</strong> blwyfol braidd <strong>ar</strong> y w<strong>yn</strong>eb. Byddai digono bobl ym myd busnes y <strong>sector</strong> preifat <strong>yn</strong> dweud wrthych chi fody s<strong>yn</strong>iad <strong>yn</strong> un cwbl hurt.• Y ddadl ‘Busnes yw busnes’: Bydd llawer o g<strong>yn</strong>ghorwyrac <strong>ar</strong>benigwyr busnes, swyddogion datblygu economaidd,gwefannau’r <strong>sector</strong> cyhoeddus ac entrepreneuriaid go iawn <strong>yn</strong>dweud wrthych <strong>yn</strong> ddi-flew<strong>yn</strong>-<strong>ar</strong>-dafod mai ‘busnes yw busnes’.Does dim gwahaniaeth ai’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong>teu’r <strong>sector</strong> preifatsydd wrthi – dim ond un ffordd sydd o f<strong>yn</strong>d o’i chwmpas hi. Osydych chi am gael eich trin fel achos <strong>ar</strong>bennig, medden nhw,mae’n debyg eich bod chi’n m<strong>yn</strong>d o’i chwmpas hi <strong>yn</strong> y fforddanghywir. Os gwrandewch chi <strong>ar</strong> eu doethinebu nhw ac <strong>ar</strong>ddim byd <strong>ar</strong>all, fe all h<strong>yn</strong>ny danseilio’ch hyder a’ch gadael <strong>yn</strong>pendroni pam mae datblygu busnes <strong>yn</strong> waith mor anodd.7
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>• Cadw busnes <strong>ar</strong> y lleuad: Does dim gwahaniaeth o ran cadwbusnes – yr amgylchedd sy’n wahanol. Does dim ots ai <strong>ar</strong> yDdae<strong>ar</strong> <strong>yn</strong>teu <strong>ar</strong> y Lleuad y byddwch chi’n chw<strong>ar</strong>ae golff –fydd y rheolau ddim <strong>yn</strong> newid, ond, pan fydd disgyrchiant <strong>yn</strong>un rhan o bump a’r atmosffer <strong>yn</strong> sero, bydd gof<strong>yn</strong> ichi newidambell beth er mw<strong>yn</strong> chw<strong>ar</strong>ae’n llwyddiannus.• Amgylchedd y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>: Mae’r gwahaniaethau rhwngamgylchedd y <strong>sector</strong> preifat ac amgylchedd y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong><strong>yn</strong> effeithio o ddifrif <strong>ar</strong> sut mae’r gêm fenter <strong>yn</strong> cael ei chw<strong>ar</strong>ae.Dydy’r gwahaniaethau cyffredinol h<strong>yn</strong> ddim <strong>yn</strong> wir ymmhobman, ond maen nhw’n ddigon cyffredin i egluro’r pw<strong>yn</strong>t.Yn y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>:− Nid budd <strong>ar</strong>iannol personol yw’r prif ysgogiad. Does dimperchennog ac, fel rheol, does dim cyfranddalwyr sy’ndisgwyl cael cyfran o’r elw.− Mae’r cyfrifoldeb <strong>yn</strong> y pen draw ac, <strong>yn</strong> aml iawn, yr hollbenderf<strong>yn</strong>iadau allweddol, <strong>yn</strong> nwylo gwirfoddolwyr di-dâl, <strong>yn</strong>hytrach nag <strong>yn</strong> nwylo’r bobl sydd â budd <strong>ar</strong>iannol personol<strong>yn</strong> y fenter.− Mae cyf<strong>ar</strong>wyddwyr gwirfoddol <strong>yn</strong> llai tebygol o lawer ofentro. Maen nhw’n debygol o fod <strong>yn</strong> ymddiriedolwyr sy’ngyfrifol am asedau’r gymuned neu’r elusen, a does fawr ogymhelliant idd<strong>yn</strong> nhw gamblo â’r asedau h<strong>yn</strong>ny.− Ar y cyfan, dydy busnesau sy’n cael eu rhedeg <strong>yn</strong>uniongyrchol gan bwyllgorau gwirfoddol ddim <strong>yn</strong> gweithio,ac fe all fod <strong>yn</strong> anodd i grwpiau drosglwyddo’r rheolaethi unigolion cyflogedig ac <strong>yn</strong> fwy anodd byth idd<strong>yn</strong> nhw’ugoruchwylio’n effeithiol.• M<strong>ar</strong>chnad y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>: Bydd llawer o fudiadaucymunedol ac elusennol <strong>yn</strong> <strong>masnachu</strong> heb wneud fawr o elw,a bydd <strong>yn</strong> rhaid idd<strong>yn</strong> nhw addasu eu trefniadau rheoli mewnffordd <strong>ar</strong>bennig, er enghraifft drwy ddefnyddio staff di-dâl neufanteisio <strong>ar</strong> ewyllys da’r cyhoedd:− byddan nhw’n gweithio mewn m<strong>ar</strong>chnadoedd sydd wedi caeleu hanwybyddu gan y <strong>sector</strong> preifat (ac, weithiau, rhai y mae’r<strong>sector</strong> cyhoeddus wedi rhoi’r gorau idd<strong>yn</strong> nhw) oherwyddnad yd<strong>yn</strong> nhw’n gwneud elw neu am eu bod nhw’n rhy fach.− byddan nhw’n aml <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y boblsydd â’r lleiaf o allu i dalu, neu’n gweithio mewn cymunedausydd eisoes wedi’u llesteirio gan anfantais economaidd.• Ddim <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bennig, ond <strong>yn</strong> wahanol: Mae gan rai mathaueraill o fasnachu <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, ond nid pob un ohon<strong>yn</strong>nhw’n sicr, lawer mwy’n gyffredin â’r <strong>sector</strong> preifat oherwyddeu maint (ee, y prif wasanaethau cyhoeddus) neu oherwydd eugwreiddiau a’u trefniadau rheoli (ee, busnesau amgylcheddola gychw<strong>yn</strong>nir gan entrepreneuriaid â gweledigaeth). Maeeraill, megis cymdeithasau tai, wedi bwrw’u gwreiddiau morddwfn nes nad oes angen canllawiau cyffredinol i ddangosy ffordd idd<strong>yn</strong> nhw. Y pw<strong>yn</strong>t am y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> yw, er eifod <strong>yn</strong> amrywiol ei natur, bod ganddo nodweddion cyffredinsy’n golygu bod cyhoeddi canllawiau c<strong>yn</strong>hwysfawr <strong>yn</strong> bethym<strong>ar</strong>ferol a chall i’w wneud.8
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth1: Cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>ni – o’r dechrau’n degRhestr i’r rhai sy’n cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>ni o’r dechrau’n deg sydd <strong>yn</strong> y bennod hon i ddangos idd<strong>yn</strong> nhw beth y bydd disgwylidd<strong>yn</strong> nhw’i wneud er mw<strong>yn</strong> datblygu busnes masnachol.Mudiadau newydd a chyrff sy’n bodoli eisoesMae’n debyg y gellir tybio y bydd mudiadau cymunedol agwirfoddol sy’n bodoli eisoes <strong>ar</strong> y blaen i grwpiau newydd sy’ndechrau mentrau cymdeithasol. Mae’n debygol y bydd gan y rhain:• nodau ac amcanion fel mudiad• cyfansoddiad• strwythur rheoli sylfaenol• sgiliau pwyllgora a gweithdrefnau penderf<strong>yn</strong>u• rhywfaint o drefniadau i gadw cofnodion <strong>ar</strong>iannol.Allwch chi ddim tybio y bydd y manteision h<strong>yn</strong> nac <strong>yn</strong> addasnac <strong>yn</strong> ddigon cad<strong>ar</strong>n <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>nal gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>.Ond mae’n golygu y gallwch chi, mae’n debyg, neidio dros lawero’r gwaith p<strong>ar</strong>atoi <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> dechrau mudiad newydd (adrannau2.1 i 2.4).Gwybod ble mae’r man cychw<strong>yn</strong>• Osgoi rhagdybiaethau: Pan fydd grwpiau o bobl <strong>yn</strong> ystyriedposibiliadau <strong>masnachu</strong>, mae’n hawdd i ragdybiaethau d<strong>yn</strong>nueu sylw oddi <strong>ar</strong> y bêl ac <strong>yn</strong> hawdd idd<strong>yn</strong> nhw gael eu drysugan dybiaethau pobl eraill <strong>yn</strong>glŷn â’r pethau maen nhw’nceisio’u cyflawni a pha fathau o weithg<strong>ar</strong>wch sy’n realistig, <strong>yn</strong>briodol neu’n ddilys. A dweud y gwir, mae pob busnes newydd<strong>yn</strong> wahanol. Ychydig iawn o reolau sydd yr un yr un morberthnasol i bawb sy’n dechrau <strong>ar</strong>ni – chi piau’r dewis.• Bod <strong>yn</strong> glir <strong>yn</strong>glŷn â’r h<strong>yn</strong> rydych chi am ei gyflawni: Felly,os ydych chi’n dechrau o’r dechrau ac <strong>yn</strong> bwriadu defnyddio’rcanllawiau h<strong>yn</strong>, mae angen ichi feddwl <strong>yn</strong> ofalus <strong>yn</strong>glŷn â’chman cychw<strong>yn</strong> a meddwl, <strong>yn</strong> gyffredinol, beth rydych chi’nceisio’i wneud.10
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Rhannu eich s<strong>yn</strong>iadau: Mae’n <strong>ar</strong>bennig o bwysig hefyd ichirannu’r s<strong>yn</strong>iadau h<strong>yn</strong> â’r bobl sy’n gweithio gyda chi er mw<strong>yn</strong>sicrhau c<strong>yn</strong> lleied o gamddealltwriaeth a chamddisgwyliadauag sy’n bosib.Y rhestr cychw<strong>yn</strong>Drwy weithio drwy’r rhestr hon o gwesti<strong>yn</strong>au, fe ddylai h<strong>yn</strong>ny fod<strong>yn</strong> help ichi a’ch cydweithwyr ddechrau gweld y llwybr <strong>yn</strong> glir, pagymorth y bydd ei angen <strong>ar</strong>noch chi a pha g<strong>yn</strong>llunio y bydd eiangen. Er enghraifft:• ai mudiad newydd fydd hwn <strong>yn</strong>teu fyddwch chi’n datblygumudiad sy’n bodoli eisoes?• beth yw’ch rhesymau dros ddechrau <strong>masnachu</strong> (ac oes ots pafath o fusnes fydd hwn)?− i gyflawni’ch amcanion elusennol neu gymdeithasol <strong>yn</strong>uniongyrchol? (hy, a fydd y <strong>masnachu</strong> ei hun <strong>yn</strong> creu buddcymdeithasol?)− i ehangu neu i wella’r budd sy’n dod <strong>yn</strong> sgil gwasanaeth neuwasanaethau sy’n bodoli eisoes?− i greu incwm i gefnogi prosiect neu gorff sy’n bodoli eisoes(ai dim ond budd cymdeithasol anuniongyrchol a gaiff y<strong>masnachu</strong>?)− i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u swyddi, hyfforddiant neu ryw fath <strong>ar</strong>all o fuddeconomaidd uniongyrchol?• pa fuddion penodol rydych chi am eu cyflawni?− pa <strong>ar</strong>dal ddae<strong>ar</strong>yddol neu grŵp o bobl a gaiff fudd o h<strong>yn</strong>?− beth yw anghenion y gymuned neu’r grŵp o bobl rydychchi’n awyddus i’w helpu?− oes gennych chi dystiolaeth am yr anghenion h<strong>yn</strong>? (hyd <strong>yn</strong>oed os ydych chi’n siŵr bod yr angen <strong>yn</strong>o, efallai y byddangen ichi <strong>ar</strong>gyhoeddi mudiadau <strong>ar</strong>iannu a d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gefnogwr)• oes ‘na reswm da dros gyf<strong>yn</strong>gu’ch opsi<strong>yn</strong>au <strong>masnachu</strong>,<strong>yn</strong>teu a ddylech chi wella’ch cyfle o lwyddo drwy edrych <strong>ar</strong> ygweithg<strong>ar</strong>eddau posib <strong>ar</strong> raddfa ehangach?• pa fath o fudiad (os oes un <strong>yn</strong> bodoli eisoes) sy’n dechrau’r fenter?− ydy’r mudiad hwnnw’n bodoli ers tro?− ydy’r mudiad <strong>yn</strong> cael ei redeg <strong>yn</strong> dda?− ai elusen yw’r mudiad hwn?− ydy’r gymuned <strong>yn</strong> ei gefnogi?− ydych chi/fyddwch chi’n gweithio mewn p<strong>ar</strong>tneriaeth â chyrfferaill? Pwy?11
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• oes gennych chi s<strong>yn</strong>iad clir am y busnes/au rydych chi ameu c<strong>yn</strong>nal?− allwch chi fod <strong>yn</strong> hyblyg <strong>yn</strong>glŷn â h<strong>yn</strong>?− oes gennych chi unrhyw s<strong>yn</strong>iadau eraill os gwelwch chi nadyw’r awgrymiadau cychw<strong>yn</strong>nol <strong>yn</strong> ym<strong>ar</strong>ferol?• pa wybodaeth a sgiliau sydd gan eich grŵp eisoes, a pha rai ygall fod eu hangen <strong>ar</strong>no?− <strong>ar</strong>benigedd ym maes busnes, megis rheoli, m<strong>ar</strong>chnata acadnoddau d<strong>yn</strong>ol?− datblygu cymunedol? Gwybodaeth am fentrau cymdeithasol?− codi <strong>ar</strong>ian?− ymchwil i’r f<strong>ar</strong>chnad, astudiaethau dichonoldeb a ch<strong>yn</strong>lluniobusnes?− rheoli prosiectau a rheolaeth <strong>ar</strong>iannol?− sgiliau proffesi<strong>yn</strong>ol? (pensaernïol, cyfreithiol ac ati).C<strong>yn</strong>llunio’r busnesDylech chi gofio nad oes ‘sat nav’ dib<strong>yn</strong>adwy <strong>ar</strong> gael <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong><strong>masnachu</strong>. Bydd sawl peth annisgwyl <strong>yn</strong> digwydd <strong>ar</strong> y daith hon,a bydd eich man cychw<strong>yn</strong>, eich nod <strong>yn</strong> y pen draw, a’r tagfeyddtraffig a’r d<strong>ar</strong>gyfeiriadau <strong>ar</strong> hyd y ffordd <strong>yn</strong> dylanwadu’n drwm<strong>ar</strong>ni. Dyma’r camau sylfaenol y bydd angen ichi eu dil<strong>yn</strong>, mae’ndebyg, er nad o reidrwydd <strong>yn</strong> y drefn hon:• sefydlu grŵp llywio i ddatblygu’r prosiect <strong>masnachu</strong>• rhestru’r buddion cymdeithasol rydych chi am eu sicrhau• rhestru’r s<strong>yn</strong>iadau busnes• llunio cyfansoddiad (gan g<strong>yn</strong>nwys cofrestru cwmni ac elusen osyw h<strong>yn</strong>ny’n briodol)• ymg<strong>yn</strong>ghori (â’ch cymuned, â buddiolwyr, â’r prif fudiad)• c<strong>yn</strong>nwys pobl eraill <strong>yn</strong> y c<strong>yn</strong>llunio• ysgrifennu c<strong>yn</strong>llun busnes12
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthDechrau’r busnesMae angen rhoi sylw i nifer fawr iawn o bethau. Dyma ambell un:• ffurfio’r bwrdd <strong>masnachu</strong> a hyfforddi’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr• codi <strong>ar</strong>ian – <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> offer, adeilad, y cyfnod cychw<strong>yn</strong>nol, ‘cyfalafgweithio’• sefydlu systemau’r busnes: cadw cofnodion <strong>ar</strong>iannol, rheolicredyd, y gyflogres, TAW, systemau pr<strong>yn</strong>u, adroddiadau<strong>ar</strong>iannol,• sefydlu’r busnes – m<strong>ar</strong>chnata a gwerthiannau, rheoli costau,rheoli stoc, gofalu am gwsmeriaid, rheoli ansawdd• sefydlu a gweithredu systemau personél – recriwtio, contractau,goruchwylio staff, cydymffurfio â deddfau cyflogaeth ac ati.Mae rhywfaint o’r tasgau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> dasgau cyf<strong>ar</strong>wydd i lawer o gyrffgwirfoddol traddodiadol. Ond os yw rhai ohon<strong>yn</strong> nhw’n golygufawr ddim ichi <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> o bryd, mae h<strong>yn</strong>ny’n ddigon dealladwy.Ond, peidiwch â dychmygu na fyddan nhw’n berthnasol i chi aci’ch busnes. D<strong>ar</strong>llenwch ymlaen.Datblygu’r busnesMae’r camau nesaf, <strong>ar</strong> ôl ichi ddechrau menter, <strong>yn</strong> llai tebygolbyth o ddil<strong>yn</strong> gam wrth gam nag yr oedd y broses gychw<strong>yn</strong>nol.Ond dyma rai o’r materion y bydd angen i gyf<strong>ar</strong>wyddwyrbusnesau sy’n datblygu f<strong>yn</strong>d i’r afael â nhw. Byddwn <strong>yn</strong> ymdrinâ’r rhain <strong>yn</strong> nes ymlaen.• Goruchwylio gweithg<strong>ar</strong>wch masnachol a rheoli risgiau busnes− datblygu a m<strong>ar</strong>chnata gwasanaethau− monitro’r sefyllfa <strong>ar</strong>iannol a ph<strong>ar</strong>atoi adroddiadau <strong>yn</strong> ei chylch• Deall sut mae busnesau’n tyfu− rheoli cyflymder y twf− datblygu asedau eiddo− symud oddi wrth grantiau i fenthyciadau− datblygu cronfeydd wrth gefn, ail-fuddsoddi elw, rheoli trethiant• Datblygu trefniadau llywodraethu a rheoli wrth i amgylchiadaunewid− datblygu cyfansoddiadau− recriwtio a chadw aelodau’r bwrdd− aelodaeth y cwmni− ol<strong>yn</strong>iaeth rheolwyr• Gweithredu <strong>ar</strong> sail amcanion cymdeithasol− ymdrin â th<strong>yn</strong>dra rhwng y gymuned a’r busnes− sicrhau bod y gymuned <strong>yn</strong> cymryd rhan− sicrhau bod defnyddwyr <strong>yn</strong> ymwneud â’r llywodraethu13
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthTabl 1.2: <strong>Canllawiau</strong> cam wrth gam <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> sefydlu gwahanol fathau o gyrff <strong>masnachu</strong>Cam GweithreduAdran <strong>yn</strong> y<strong>Canllawiau</strong>Mudiadau <strong>masnachu</strong>newydd a rhai <strong>ar</strong> raddfa fachMudiadau cymunedol <strong>yn</strong>gyffredinolElusennau sy’n bodolieisoes a d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> elusennauCychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>nidod â phobl at ei gilydd 2.3/2.4 ffurfio grŵp eang ei sylfaen denu cefnogaeth ehangach c<strong>yn</strong>nwys p<strong>ar</strong>tneriaidpenderf<strong>yn</strong>u beth yw’ch nodau sylfaenol 2.5 hanfodol hanfodol hanfodol<strong>ar</strong>chwilio s<strong>yn</strong>iad/au busnes 2.7 llunio rhestr o bosibiliadau llunio rhestr o bosibiliadau ystyried sawl opsiwnffurfio p<strong>ar</strong>tneriaeth 2.4 doeth os yw’n briodol os yw’n briodolcael help a ch<strong>yn</strong>gor hanfodol os oes angen os oes angenystyried statws elusennol ydy h<strong>yn</strong> o fantais? ydy h<strong>yn</strong> o fantais?fydd <strong>masnachu</strong>’neffeithio <strong>ar</strong> statws?Archwilio s<strong>yn</strong>iadau busnescostio <strong>ar</strong> gefn amlen 2.7 3 3 3rhestru m<strong>ar</strong>chnadoedd,cystadleuaeth3.2 3 3 3astudiaeth ddichonoldeb 3.2 3 3 3Penderf<strong>yn</strong>u <strong>ar</strong> strwythur cyfansoddiadolllunio cyfansoddiad sylfaenol 2.4 3 - -penderf<strong>yn</strong>u <strong>ar</strong> y strwythur <strong>masnachu</strong> 4.2 3oes angen is-gwmni<strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>noch chi?datblygu s<strong>yn</strong>iadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>‘perchnogaeth gymunedol’2.5 os oes angen 3 o bosib14
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthCam GweithreduAdran <strong>yn</strong> y<strong>Canllawiau</strong>Mudiadau <strong>masnachu</strong>newydd a rhai <strong>ar</strong> raddfa fachMudiadau cymunedol <strong>yn</strong>gyffredinolElusennau sy’n bodolieisoes a d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> elusennauCael c<strong>yn</strong>llun busnespenderf<strong>yn</strong>u pwy fydd <strong>yn</strong> gwneud h<strong>yn</strong> 3.2 3 3 3cael c<strong>yn</strong>gor, <strong>ar</strong>benigedd, neu <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> ymg<strong>yn</strong>ghorydd3.2 3 3 3c<strong>yn</strong>nwys eich tîm <strong>yn</strong> y c<strong>yn</strong>llunio 3.2 3 3 os yw’n briodolP<strong>ar</strong>atoi’r mudiadcodi <strong>ar</strong>ian fel y bydd angen 5.1 3 3 3dewis aelodau’r bwrdd <strong>masnachu</strong>;d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u hyfforddiant8.4 3 3 3cofrestru’r cwmni <strong>masnachu</strong> 4.1-4.6 <strong>ar</strong>gymhellir <strong>ar</strong>gymhellir <strong>ar</strong>gymhellirymg<strong>yn</strong>ghori â chyfrifydd 4.6 os yw’n briodol trafod c<strong>yn</strong>lluniau â’r cyfrifyddP<strong>ar</strong>atoi’r busnesdatblygu c<strong>yn</strong>llun m<strong>ar</strong>chnata a’i roi<strong>ar</strong> waith4.2 3 3 3penodi’r rheolwr 8.3 3 3 3sefydlu systemau <strong>ar</strong>iannol y busnes,TAW, yswiriant ac atisefydlu trefn adroddiadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ybusnes6.2 3 systemau newydd <strong>yn</strong> hanfodol mae’n debyg6.4 3 systemau newydd <strong>yn</strong> hanfodol mae’n debygsefydlu swyddfa 3 3 315
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthCam GweithreduAdran <strong>yn</strong> y<strong>Canllawiau</strong>Mudiadau <strong>masnachu</strong>newydd a rhai <strong>ar</strong> raddfa fachMudiadau cymunedol <strong>yn</strong>gyffredinolElusennau sy’n bodolieisoes a d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> elusennausefydlu system rheoli ansawdd 8.1 3 3 3penodi staff 8.3 3 3 3rhoi c<strong>yn</strong>nig <strong>ar</strong> g<strong>yn</strong>llun <strong>masnachu</strong>peilot neu gychw<strong>yn</strong>3.2 <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> beth doeth os yw’n briodol os yw’n briodolRheoli twf y busnessicrhau bod y gymuned <strong>yn</strong> dal igymryd rhan8.5 3 3 os yw’n briodolc<strong>yn</strong>nwys defnyddwyr <strong>yn</strong> y drefnllywodraethuos yw’n briodol os yw’n briodol os yw’n briodolsymud oddi wrth grantiau ifenthyciadau7.2 fel y bydd angen fel y bydd angen fel y bydd angenystyried datblygu asedau eiddo 7.3 <strong>ar</strong>gymhellir <strong>ar</strong>gymhellir <strong>ar</strong>gymhellircadw gweithg<strong>ar</strong>eddau busnes agweithg<strong>ar</strong>eddau elusennol <strong>ar</strong> wahân6.2 fel y bydd angen hanfodol i elusennau hanfodolymdrin â thensi<strong>yn</strong>au rhwnggweithg<strong>ar</strong>eddau cymdeithasol agweithg<strong>ar</strong>eddau busnes8.1 bod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i weithredubod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od iweithredurhaid osgoi h<strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>llunio ol<strong>yn</strong>iaeth <strong>ar</strong>weinwyr 8.4 <strong>ar</strong>gymhellir <strong>ar</strong>gymhellir <strong>ar</strong>gymhellir16
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth2: Y camau c<strong>yn</strong>taf2.1 Pam dechrau <strong>masnachu</strong>?Mae’r adran hon <strong>yn</strong> sôn am y llu o fanteision sydd <strong>yn</strong>ghlwm wrth fasnachu er mw<strong>yn</strong> i grwpiau weld <strong>yn</strong> glir beth maennhw’n ceisio’i gyflawni. Mae’n rhestru hefyd rai o’r pethau y mae’n anodd i fentrau masnachau eu cyflawni.Beth na all mudiadau sy’n <strong>masnachu</strong> ei wneud?Mae angen bod <strong>yn</strong> gall <strong>yn</strong>glŷn â h<strong>yn</strong>: Nid <strong>masnachu</strong> yw’r atebi bopeth. Ers i s<strong>yn</strong>iad y fenter gymdeithasol lanio <strong>ar</strong> yr agendawleidyddol, ryd<strong>yn</strong> ni wedi gorfod w<strong>yn</strong>ebu peryglon gorbwysleisioa chamliwio’i manteision posib. Mae’r potensial i fudiadaugwirfoddol g<strong>yn</strong>nal busnesau wedi cael ei gamddehongli’nddybryd, ac mae angen ymwrthod bob tro â honiadaucyfeiliornus fel h<strong>yn</strong> er mw<strong>yn</strong> gw<strong>ar</strong>chod pobl ddibrofiad rhaggwneud camgymeriadau niweidiol. Er bod rhai’n llwyddo, dym<strong>ar</strong>ai o’r pethau nad yw grwpiau cymunedol ac elusennau fel rheol<strong>yn</strong> dda am eu gwneud:• creu swyddi c<strong>yn</strong>aliadwy mewn <strong>ar</strong>daloedd di-fraint: Anamly bydd <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> creu nifer fawr oswyddi c<strong>yn</strong>aliadwy, <strong>yn</strong> enwedig os yw’r grwpiau cymunedol<strong>yn</strong> gweithio mewn <strong>ar</strong>daloedd di-fraint. Pan lwyddir i greuswyddi p<strong>ar</strong>haol, dylai h<strong>yn</strong>ny fod <strong>yn</strong> achos dathlu, ac fe ddylaifod <strong>yn</strong> fwy na dim ond rhoi tic fel mater o drefn <strong>ar</strong> adroddiadmonitro. Y rheswm dros h<strong>yn</strong> yw bod swyddi’n m<strong>yn</strong>d a dod <strong>yn</strong>sgil grantiau ac amgylchiadau’r f<strong>ar</strong>chnad, fel sy’n wir hefyd amfentrau traddodiadol mewn <strong>ar</strong>daloedd di-fraint.• creu swyddi â chyflogau da: Mae’r gwaith <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> waith<strong>ar</strong> gyflog isel, a dyma’r union beth y dylen ni ei ddisgwyl panfydd swyddi’n cael eu creu mewn <strong>ar</strong>daloedd ymylol ac mewnmannau lle mae’r cyfleoedd economaidd <strong>yn</strong> brin.17
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• disodli swyddi sydd wedi’u creu gydag <strong>ar</strong>ian grant: Byddllawer o fusnesau traddodiadol <strong>yn</strong> ei chael hi’n anodd creudigon o incwm i gadw’u gweithwyr eu hunain mewn swyddi.Mae’r s<strong>yn</strong>iad y bydd mudiadau gwirfoddol cymh<strong>ar</strong>ol fach <strong>yn</strong>gallu rhedeg busnesau sy’n gwneud cymaint o elw nes eu bod<strong>yn</strong> gallu neilltuo <strong>ar</strong>ian i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u cyflogau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> prosiectaucymunedol a chymdeithasol <strong>yn</strong> afrealistig <strong>yn</strong> yr amodaueconomaidd presennol. I fudiadau gwirfoddol maint canolig,mae <strong>masnachu</strong> bob amser <strong>yn</strong> debygol o fod <strong>yn</strong> ffrwd incwmychwanegol at eu gweithg<strong>ar</strong>eddau eraill.• c<strong>yn</strong>nig atebion syd<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> y fan a’r lle i broblemau <strong>ar</strong>iannu:Yn sicr, fe all busnesau helpu i g<strong>yn</strong>nal prosiectau cymdeithasola chymunedol sy’n bodoli eisoes, ond fe ddylech chi fod <strong>yn</strong>ofnadwy o ofalus wrth geisio rhagweld pa bryd y gwelwch chi’rbudd hwnnw. Fe all gymryd misoedd lawer i roi cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>fenter ac mae sawl blwydd<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> debygol o f<strong>yn</strong>d heibio c<strong>yn</strong> ichiweld elw sylweddol <strong>yn</strong> sgil y <strong>masnachu</strong>. (A dweud y gwir, osoes angen help <strong>ar</strong>noch chi <strong>ar</strong> frys, mae’n debyg ei bod eisoes <strong>yn</strong>rhy hwyr i fusnes newydd eich achub chi.)• rhoi ei holl elw i elusen: Os bydd unrhyw fudiad <strong>yn</strong> rhoi’r holl<strong>ar</strong>ian sy’n weddill ganddo i elusen, fydd ganddo ddim byd <strong>ar</strong>ôl i’w ailfuddsoddi <strong>yn</strong> ei weithg<strong>ar</strong>eddau busnes ei hun. Fydd yfenter ddim <strong>yn</strong> gallu tyfu, ac mae’n bosib y bydd <strong>yn</strong> sefyll <strong>yn</strong> eihunfan ac <strong>yn</strong> methu.18
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthPa mor anodd yw c<strong>yn</strong>nal swyddi cymdeithasol? Dylai’r cyfrifiadbras isod ddangos pa mor anodd y gall fod i fenter ddefnyddio’igweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> i g<strong>yn</strong>nal swyddi mewn prosiectaucymdeithasol a chymunedol.Dywedwch fod mudiad cymunedol llwyddiannus amddefnyddio’i elw i ddisodli grant <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> un swydd â chyflogo £20,000. Mae gwir gost y swydd, gan g<strong>yn</strong>nwys gorbenion,<strong>yn</strong> debygol o fod <strong>yn</strong>g nghyffiniau £25,000. All y busnes ddimcyfrannu ei elw i gyd – efallai y bydd angen iddo gadw £10,000neu ragor o’i elw bl<strong>yn</strong>yddol i’w fuddsoddi <strong>yn</strong> y busnes <strong>yn</strong> ydyfodol, rhag ofn y bydd angen diswyddo staff neu rhag ofn ybydd <strong>ar</strong>gyfwng <strong>yn</strong> codi. Felly, bydd angen o leiaf £35,000 <strong>ar</strong>no.Os yw’r elw iach ac annhebygol braidd gymaint â 30%, (sef costgweithredu’r busnes llai gwerth y gwerthiannau, wedi’i rannugan werth y gwerthiannau ac wedi’i luosi â 100), byddai angeni’r fenter sicrhau gwerthiannau gwerth £117,000 neu ragor. Osyw’r elw’n 20%, bydd angen gwerthiannau gwerth £175,000.Fe all h<strong>yn</strong>ny olygu <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> lefel sylweddol i fenter fach. Ondmae’r byd go iawn <strong>yn</strong> tueddu i wneud pethau’n fwy anodd byth:Os oes treth gorfforaeth i’w thalu <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong>, mae’n amlwg y byddangen gwerthu mwy.• Wed<strong>yn</strong>, rhaid ystyried y ffactor d<strong>yn</strong>ol: beth fydd gan staffy busnes i’w ddweud am lefel eu cyflog nhw os yw’r elwmaen nhw’n ei greu’n cael ei ddefnyddio i gyflogi gweithiwrsydd ddim <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>hyrchu incwm? Gobeithio y byddan nhw’ngallu gwerthfawrogi’r manteision cymdeithasol. Ond bethos bydd cyflog y swydd newydd <strong>yn</strong> fwy na’r cyflog maennhw’n ei gael?• Cofiwch hefyd, er ei bod <strong>yn</strong> hollbwysig anelu at wneud elw,fod llawer o gyrff sy’n <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> ybyd go iawn <strong>yn</strong> hapus i glirio’u costau <strong>ar</strong> y dechrau, a fyddennhw ddim <strong>yn</strong> disgwyl gwneud llawer o elw o gwbl <strong>yn</strong> eubl<strong>yn</strong>yddoedd c<strong>yn</strong>taf.19
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthGwir fanteision <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Mathau o fudd: Ar ôl delio â’r gor-ddweud a’r cam<strong>ar</strong>graffiadau, feallwn ni nawr ddechrau bod <strong>yn</strong> fwy cad<strong>ar</strong>nhaol. Fe all <strong>masnachu</strong>fod o fantais enfawr mewn gwirionedd. Ond mae angen ichifod <strong>yn</strong> glir pam rydych chi’n gwneud h<strong>yn</strong>. Mae’n bosib rhannu’rmanteision <strong>yn</strong> ddau brif fath:• effaith uniongyrchol y <strong>masnachu</strong> ei hun, megis gofalu amyr henoed neu bobl anabl drwy g<strong>yn</strong>nal canolfan ddydd nadoes neb <strong>ar</strong>all <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i’w d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u• manteision anuniongyrchol y <strong>masnachu</strong>, megis creugweithg<strong>ar</strong>wch economaidd a swyddi newydd, ni waeth pafath o fusnes sydd dan sylw.Manteision cymdeithasol uniongyrchol:• Gwasanaethau nad yw’r <strong>sector</strong> cyhoeddus <strong>yn</strong> eu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u:Wnaeth mudiadau gwirfoddol ddim manteisio cymaint agyr oedd pobl wedi’i ddisgwyl <strong>ar</strong> y cyfle i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gofalcymdeithasol pan ddechreuodd y <strong>sector</strong> preifat ymwneud llawermwy â gofal i’r henoed <strong>yn</strong> yr 1990au. Ond, pan fyddan nhw’ngwneud h<strong>yn</strong>ny, maen nhw’n honni’n aml eu bod <strong>yn</strong> gwneud ygwaith hwn oherwydd eu bod nhw’n credu eu bod <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>ugwell gwasanaethau nag y mae’r <strong>sector</strong> preifat (gyda’r nod owneud elw) ac awdurdodau cyhoeddus (a’u gorbenion <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong>uwch ac efallai wedi’u lled guddio).• Adeiladau a gwasanaethau sydd wedi’u datganoli gany <strong>sector</strong> cyhoeddus: Mae polisïau’r llywodraeth, pwysaueconomaidd a thoriadau <strong>ar</strong> w<strong>ar</strong>io cyhoeddus <strong>yn</strong> annogawdurdodau lleol i drosglwyddo gwaith d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u rhaigwasanaethau i grwpiau <strong>yn</strong> y gymuned. Mae canolfannaucymunedol <strong>ar</strong> flaen y gad <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong> o beth. Mae’n amlwg <strong>yn</strong>hollbwysig i grwpiau sy’n ysgwyddo’r cyfrifoldeb am adeiladaucymunedol gael:− c<strong>yn</strong>llun busnes sy’n dangos sut mae modd eu c<strong>yn</strong>nal mewnffordd g<strong>yn</strong>aliadwy, neu− gontract cad<strong>ar</strong>n gyda’r awdurdod (a ch<strong>yn</strong>llun busnes <strong>yn</strong> gefniddo) <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’r gwasanaeth, sydd o leiaf <strong>yn</strong> talucostau’r diffyg bl<strong>yn</strong>yddol• C<strong>yn</strong>nal gwasanaethau hollbwysig: Nid yw’n beth anghyffredini grwpiau cymunedol gamu i’r bwlch ac ysgwyddo gwaithd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau mewn <strong>ar</strong>daloedd gwledig (ac weithiaumewn <strong>ar</strong>daloedd trefol sy’n w<strong>yn</strong>ebu anfanteision difrifol) -<strong>ar</strong>daloedd nad yw cwmnïau preifat <strong>yn</strong> eu gweld <strong>yn</strong> hyfyw rhagor– mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys siopau, swyddfeydd post a thaf<strong>ar</strong>ndai.20
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Gwneud adeiladau a gwasanaethau cymunedol <strong>yn</strong>g<strong>yn</strong>aliadwy: Lle bydd adeiladau eisoes <strong>yn</strong> eiddo i gyrffcymunedol neu elusennau, mae’n dod <strong>yn</strong> fwyfwy pwysig euc<strong>yn</strong>nal fel busnesau er mw<strong>yn</strong> gwneud iawn am grantiau sy’ndiflannu ac er mw<strong>yn</strong> talu costau gweithredu c<strong>yn</strong>yddol.− Efallai y bydd angen i ganolfannau cymunedol a neuaddaupentref ymwneud llawer mwy â’u cymdogaeth leol er mw<strong>yn</strong>ymateb i of<strong>yn</strong>ion defnyddwyr sy’n talu rhent a’u sb<strong>ar</strong>duno iffurfio mudiadau newydd i ddefnyddwyr.− Efallai y bydd angen i gyfleusterau chw<strong>ar</strong>aeon a hamddenfentro mwy er mw<strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u amrywiaeth ehangach oweithg<strong>ar</strong>eddau a denu mwy o ddefnyddwyr.− Ffordd <strong>ar</strong>all o g<strong>yn</strong>nal adeiladau cymunedol fel busnesauyw rhoi lle i denantiaid p<strong>ar</strong>haol sy’n talu rhent a’r rheini’nc<strong>yn</strong>nig gwasanaethau sy’n hanfodol i’r gymuned – enghraifftglasurol o h<strong>yn</strong> yw symud swyddfa bost leol sydd wedi cau ineuadd y pentref.• Hyfforddiant ffurfiol: Dechreuodd mudiadau cymunedol acelusennau dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u hyfforddiant gan ei weld <strong>yn</strong> wasanaeth ygellid ei f<strong>ar</strong>chnata’n eang (a h<strong>yn</strong>ny’n aml dan gontract gydachyrff addysgu, asiantaethau hyfforddi preifat neu awdurdodaulleol) c<strong>yn</strong> belled <strong>yn</strong> ôl ag <strong>yn</strong> yr 1980au. Mae hyfforddi’n gallubod <strong>yn</strong> fusnes sy’n gwneud elw, ond erb<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>, mae’n faescystadleuol iawn.• Gweithle dan reolaeth i feithrin datblygu economaidd:Mae gweithleoedd dan reolaeth ac unedau meithrin, sy’nd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u amgylchedd gw<strong>ar</strong>chodol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> meithrin busnesaunewydd, wedi bod <strong>yn</strong> rhan bwysig o fasnachu cymunedol <strong>yn</strong> yDeyrnas Unedig. Ond hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>, dydy mudiadau cymunedol<strong>yn</strong>g Nghymru ddim wedi ymwneud cymaint â meddu ach<strong>yn</strong>nal y math hwn o ased er bod esiamplau nodedig megisYmddiriedolaeth Datblygu Gorseinon, sy’n rheoli Pentre MenterEnterprise Village, <strong>ar</strong> brydles o 3M.• Prosiectau amgylcheddol a thechnoleg amgen: Mae rhaimudiadau <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> straffaglu i gael troedleymhlith y busnesau ‘gwyrdd’ newydd oherwydd bod angenidd<strong>yn</strong>t weithredu <strong>ar</strong> raddfa fach a chystadlu â chwmnïau’r <strong>sector</strong>preifat (neu sefydlu p<strong>ar</strong>tneriaethau cyd<strong>ar</strong>iannu cymhleth ânhw). Efallai fod cymhelliant <strong>ar</strong>loesol <strong>ar</strong> waith i leihau gwastraff,i <strong>ar</strong>bed <strong>yn</strong>ni neu ddod o hyd i ddewisiadau amgen sy’n gwneudllai o niwed i’r amgylchedd. Ond mae tystiolaeth g<strong>yn</strong>yddol ygall c<strong>yn</strong>lluniau c<strong>yn</strong>hyrchu pŵer fod <strong>yn</strong> ffordd o wneud digon oelw i noddi prosiectau <strong>yn</strong> y gymuned.21
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthManteision anuniongyrchol <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>: Maellawer o ffyrdd eraill i fentrau fasnachu at ‘bwrpas cymdeithasol’.Dyma ambell un:• Codi <strong>ar</strong>ian at bwrpasau elusennol craidd: Fel mudiadaucymunedol lleol, mae elusennau o bob maint sydd â phwrpasaua buddiolwyr mwy penodol <strong>yn</strong> cael eu gorfodi fwyfwy iymwneud â gweithg<strong>ar</strong>eddau masnachol. Maen nhw’n gwneudh<strong>yn</strong>ny fel h<strong>yn</strong>:− Cystadlu am gontractau i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ybobl maen nhw’n ceisio’u helpu.− Cadw siopau elusen sy’n gwerthu nwyddau a gyfrennir ganbobl, dyma’r enghreifftiau mwyaf amlwg a chyf<strong>ar</strong>wydd ofasnachu a’u nod yw d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> uniongyrchol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>gweithg<strong>ar</strong>eddau elusennol. Mae gandd<strong>yn</strong> nhw fantais <strong>yn</strong>aml oherwydd bod y cyhoedd <strong>yn</strong> awyddus i gefnogi euhamcanion elusennol.− Gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> sy’n gysylltiedig â’u heiddo –siopau amgueddfa, caffis a bwytai eiddo’r YmddiriedolaethGenedlaethol er enghraifft.• Cronfeydd i gefnogi prosiectau cymunedol a chymdeithasol:Erb<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>, y ffaith bod mudiadau cymunedol <strong>yn</strong> w<strong>yn</strong>ebunewidiadau o ran cael eu h<strong>ar</strong>iannu drwy grantiau yw’rcymhelliant mwyaf idd<strong>yn</strong> nhw fasnachu. Nid yr elw sy’ncael yr effaith fwyaf <strong>yn</strong> y cyfnod cychw<strong>yn</strong>nol, ond y gallu’nsyml i ddenu incwm ychwanegol. Gall busnesau mentraucymdeithasol eithaf ymylol hyd <strong>yn</strong> oed sy’n cael eu c<strong>yn</strong>nal ochr<strong>yn</strong> ochr â’r brif fenter gymunedol neu’r brif elusen, gyfrannu<strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> uniongyrchol drwy:− dalu rhent a rhannu adeiladau sy’n cael eu tanddefnyddio− rhannu costau <strong>ar</strong> y cyd megis cost c<strong>yn</strong>nal a chadw adeilad− talu am gostau offer, gwasanaethau TG a chontractau c<strong>yn</strong>nal achadw, neu fe allan nhw rannu’r costau h<strong>yn</strong>ny− d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u staff ychwanegol i g<strong>yn</strong>nig gwasanaethau <strong>ar</strong> y cydac <strong>yn</strong> rhatach – gwasanaeth gofalwr, glanhau, cadw llyfraucownt, gwasanaethau’r gyflogres, gweinyddiaeth gyffredinoler enghraifft22
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Gwneud elusennau a grwpiau cymunedol <strong>yn</strong> fwy effeithiol:Gall <strong>masnachu</strong> gael effaith enfawr <strong>ar</strong> effeithiolrwydd y priffudiad drwy− gyflw<strong>yn</strong>o <strong>ar</strong>ferion rheoli busnes mwy trefnus drwyddi draw− ehangu amrywiaeth y sgiliau rheoli <strong>ar</strong>benigol sydd <strong>ar</strong> gael;gall un swydd rheoli newydd <strong>yn</strong> unig g<strong>yn</strong>nig llu o dalentaunewydd, a h<strong>yn</strong>ny’n aml mewn meysydd megis rheoli busnes aphersonél, a chyllid− sicrhau bod mwy o hyblygrwydd ymhlith y staff <strong>ar</strong> bob lefel, ah<strong>yn</strong>ny dim ond drwy dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u mwy o bobl− gwella technoleg ac adnoddau eraill – ee, drwy dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>uoffer newydd i’w rannu• Creu swyddi: Bydd prosiectau’r f<strong>ar</strong>chnad lafur drosiannol,cwmnïau cymdeithasol ac ambell fusnes cymunedol <strong>yn</strong> cael eusefydlu’n llwyr neu’n bennaf er mw<strong>yn</strong> creu swyddi a chyfleoeddhyfforddi i bobl ddi-waith.• Hyfforddiant anffurfiol a datblygiad personol: Anaml y byddmudiadau sy’n <strong>masnachu</strong>’n gweld gwella sgiliau a meithrinhyder <strong>yn</strong> brif gymhelliant wrth idd<strong>yn</strong>t greu gwaith gwirfoddola chyfleoedd anffurfiol i gael hyfforddiant. Ond, dyma un og<strong>yn</strong>hyrchion mwyaf cyffredin, uniongyrchol ac effeithiol 30ml<strong>yn</strong>edd o ddatblygu cymunedol, a h<strong>yn</strong>ny mewn cymunedaudi-fraint ac ymhlith elusennau sy’n diwallu anghenion grwpiauo bobl ddi-fraint. Ymhell o fod <strong>yn</strong> ail orau, y math hwn ohyfforddiant <strong>yn</strong> aml yw’r unig floc adeiladu ym<strong>ar</strong>ferol i bobl ymae diweithdra ac <strong>yn</strong>ysu cymdeithasol <strong>yn</strong> difetha’u bywydau,problemau y mae c<strong>yn</strong>lluniau prif ffrwd y llywodraeth wedi methum<strong>yn</strong>d i’r afael â nhw. Bydd y buddiolwyr <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys:− pobl ifanc ddi-waith− oedolion sydd wedi colli eu gwaith− menywod sy’n dychwelyd i’r f<strong>ar</strong>chnad lafur− pobl ddi-waith o leiafrifoedd ethnig− pobl ag anableddau dysgu ac anableddau corfforol− pobl â phroblemau iechyd meddwl23
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Adeiladau’n asedau er mw<strong>yn</strong> creu sicrwydd tymor hir: Maebod <strong>yn</strong> berchen <strong>ar</strong> adeiladau i’w defnyddio’n weithleoedd danreolaeth <strong>yn</strong> cael ei gydnabod bellach gan lywodraeth y DeyrnasUnedig a Chymdeithas yr Ymddiriedolaethau Datblygu <strong>yn</strong> gyfrwngo bwys er mw<strong>yn</strong> creu mudiadau adfywio cymunedau c<strong>yn</strong>aliadwy.Gweler adran 7.3. Mae risg <strong>yn</strong>ghlwm wrth unrhyw adeilad sy’nased (o ran ei g<strong>yn</strong>nal a’i gadw a’i fforddiadwyedd). Ond, fe allannhw hefyd g<strong>yn</strong>nig llu o fanteision sy’n cyfrannu at g<strong>yn</strong>aliadwyedda rhyddid eu perchnogion. Bydd y rhan fwyaf o elusennau agrwpiau cymunedol <strong>yn</strong> ei chael hi’n anodd dychmygu h<strong>yn</strong>:− incwm rhent rheolaidd gan denantiaid, y gellir defnyddiorhywfaint ohono i gefnogi gweithg<strong>ar</strong>eddau cymdeithasol acelusennol− hyblygrwydd a lle <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> busnesau a phrosiectaucymdeithasol newydd wrth idd<strong>yn</strong>t gael eu datblygu− ymdeimlad o annib<strong>yn</strong>iaeth oddi <strong>ar</strong> gyrff cyhoeddus a chyrffsy’n rhoi grantiauMasnachu gan gymunedau budd: Mae ethos cydweithredolc<strong>yn</strong>henid y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> golygu ei fod <strong>yn</strong> denu mentraubusnes gan bobl sy’n rhannu’r un buddiannau <strong>yn</strong> hytrach nachan gymuned sy’n rhannu’r un <strong>ar</strong>dal ddae<strong>ar</strong>yddol. Dymaambell enghraifft: cyhoeddi, drama ac adloniant, mentraucydweithredol sy’n m<strong>ar</strong>chnata crefftau, c<strong>yn</strong>lluniau amgylcheddol,g<strong>ar</strong>ddwriaeth ac (am gyfnod byr mewn enghraifft unigryw <strong>yn</strong> yrAlban) amaturiaid ym maes rhagolygon y tywydd. Mae’r mentraumasnachol sy’n cael eu creu <strong>yn</strong> sgil cydweithredu’n rhyfeddol oamrywiol. Mae’r budd cymdeithasol ehangach <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> amlwghyd <strong>yn</strong> oed pan nad h<strong>yn</strong>ny yw’r prif gymhelliant, er enghraifft:• bydd mentrau cydweithredol sy’n c<strong>yn</strong>nwys cyhoeddwyrac actorion <strong>yn</strong> meithrin dealltwriaeth neu gyfranogaethddiwylliannol <strong>yn</strong> lleol neu ymhlith y gymuned• bydd ffermwyr <strong>yn</strong> dod at ei gilydd i werthu eu c<strong>yn</strong>nyrch ermw<strong>yn</strong> gwneud elw personol, ond drwy wneud h<strong>yn</strong>ny, maennhw’n helpu i g<strong>yn</strong>nal cymunedau gwledig a’u cadw’n fyw− ased cyfalaf y gellir ei ddefnyddio i fenthyca <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>datblygiadau cyfalaf <strong>yn</strong> y dyfodol− (weithiau) ased y gellir ei werthu er mw<strong>yn</strong> sicrhau incwmsylweddol24
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthAmbell enghraifft o fasnachu <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Gwasanaethau nad yw’r <strong>sector</strong> cyhoeddus <strong>yn</strong> eu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u:Dyma ambell un:• Cyfleusterau i’r henoed: Bydd rhai c<strong>ar</strong>trefi gofal <strong>yn</strong> cael euc<strong>yn</strong>nal gan elusennau, ac mae prosiectau <strong>ar</strong>loesol eraill wedicael eu datblygu i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u cyfleusterau gofal dydd i’r henoed(ee, prosiect Tŷ Deva P<strong>ar</strong>tneriaeth P<strong>ar</strong>c Caia <strong>yn</strong> Wrecsam). Daw’rincwm o fwy nag un ff<strong>yn</strong>honnell, o ffioedd a thaliadau preifat, aco gontractau gydag awdurdodau lleol.• Prosiectau i bobl anabl: Mae adrannau gwasanaethaucymdeithasol c<strong>yn</strong>ghorau wedi bod <strong>yn</strong> hapus <strong>yn</strong> aml i roicontractau i ymddiriedolaethau datblygu a grwpiau elusennol achymunedol eraill i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u prosiectau sy’n c<strong>yn</strong>nig cyfleoeddcymdeithasol a chyfleoedd gwaith i bobl ag anableddaucorfforol ac anableddau dysgu.• Gofal plant: Ychydig fl<strong>yn</strong>yddoedd <strong>yn</strong> ôl, roedd rhai grwpiaucymunedol <strong>yn</strong> datblygu meithrinfeydd i blant dan oedran ysgol.Mae’r f<strong>ar</strong>chnad wedi dirywio ers i ysgolion ddechrau d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>umeithrinfeydd i blant tair a phedair oed, ac mae’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong><strong>yn</strong> cystadlu â meithrinfeydd preifat. Mae ymdrechion i g<strong>yn</strong>nalclybiau <strong>ar</strong> ôl ysgol sy’n codi tâl <strong>yn</strong> w<strong>yn</strong>ebu anawsterau felmentrau hunang<strong>yn</strong>haliol.Gwasanaethau y mae’r <strong>sector</strong> preifat wedi rhoi’r gorau idd<strong>yn</strong> nhw:Enghreifftiau clasurol o’r rhain yw siopau pentref a swyddfeyddpost. Mae c<strong>yn</strong>lluniau cludiant gwledig, gorsafoedd petrol athaf<strong>ar</strong>ndai weithiau’n cael eu gweld <strong>yn</strong> yr un goleuni.Er enghraifft:• Mae’r gymuned <strong>yn</strong> Llanbad<strong>ar</strong>n ym Mhowys, a’r pentref mewnman hwylus <strong>ar</strong> briffordd o’r gogledd i’r de drwy’r canolb<strong>ar</strong>th, <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>nal siop, swyddfa bost a gorsaf betrol ers i fusnes preifat gau.• Dechreuodd Menter Gydweithredol Cymuned Blaengw<strong>yn</strong>figadw’r siop fwyd leol ym mhentref di<strong>ar</strong>ffordd Blaenll<strong>yn</strong>fi <strong>yn</strong>gNghastell-nedd Port Talbot <strong>yn</strong> yr 1980au pan adawodd y CooperativeWholesale Society y lle’n wag. Mae’r siop <strong>yn</strong> dal <strong>ar</strong>agor ac <strong>yn</strong> chw<strong>ar</strong>ae rhan bwysig ym mywyd y gymuned.Adloniant a hamdden <strong>yn</strong> y gymuned:• Institiwt Cwmaman ger Aberdâr <strong>yn</strong> Rhondda C<strong>yn</strong>on Taf ywun o’r hen adeiladau cymunedol mwyaf sydd wedi cael eiaddasu i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u campfeydd, sinemâu a theatrau <strong>yn</strong>ghyd âgweithg<strong>ar</strong>eddau eraill i g<strong>yn</strong>hyrchu incwm.25
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Mae campfa Ton-mawr 2000 ym mhentref di<strong>ar</strong>ffordd Tonmawrger Castell-nedd <strong>yn</strong> enghraifft anghyffredin o adnodda godwyd at y diben ac a sefydlwyd drwy ddefnyddio <strong>ar</strong>iany Swyddfa Gymreig ddechrau’r 1990au. Defnyddiwyd incwmrhent drwy osod unedau cyffiniol i’w defnyddio’n ffatrïoedd ermw<strong>yn</strong> ymateb i her sicrhau c<strong>yn</strong>aliadwyedd.Prosiectau amgylcheddol a thechnoleg amgen: Mae mentraullwyddiannus – prosiectau ffermydd gw<strong>yn</strong>t Ecodyfi, gwres biomascymunedol Dinas Mawddwy, c<strong>yn</strong>llun hydro cymunedol Tal-y-bont– <strong>yn</strong> lledaenu’n gyflym led led Cymru gyda rhai <strong>yn</strong> creu incwm.Busnes i gefnogi prosiectau cymdeithasol: Roedd GwasgCymuned Cwmbrân, a oedd <strong>ar</strong> waith rhwng 1974 ac 1989, <strong>yn</strong>dangos sut yr oedd modd c<strong>yn</strong>nal gweithg<strong>ar</strong>eddau elusennoldrwy dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u hyfforddiant cymunedol llwyddiannus. Roedd <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>nal amrywiaeth o brosiectau hyfforddi, datblygu cymunedola gwirfoddoli, <strong>yn</strong> ogystal â phapur newydd i’r gymuned amfl<strong>yn</strong>yddoedd lawer, ac <strong>yn</strong> defnyddio busnes <strong>ar</strong>graffu, cyhoeddillyfrau a siop lyfrau a oedd <strong>yn</strong> gwneud elw i gefnogi’r prosiectauh<strong>yn</strong>ny. Methodd <strong>yn</strong> y pen draw, fel sy’n aml <strong>yn</strong> digwydd,oherwydd bod y busnes <strong>yn</strong> cael ei reoli’n wael <strong>yn</strong> hytrach nagoherwydd bod ei gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>yn</strong> y gymuned o dan bwysau.Busnesau â’r nod o greu swyddi: Dyma ambell enghraifftnodweddiadol: canolfannau galw, tirlunio a chwmnïau diogelwch<strong>ar</strong> stadau tai a stadau diwydiannol, lle mae’n bosib creu nifergymh<strong>ar</strong>ol fawr o swyddi nad oes angen sgiliau neu fawr o sgiliau<strong>ar</strong> eu cyfer. Prif broblem rhai o’r rhain yw ei bod mor hawddi gystadleuwyr sy’n gweithio <strong>yn</strong> yr economi ddu neu <strong>ar</strong> ffinyr economi honno bennu cyfraddau is na phrisiau contractauprosiectau cymunedol sy’n cael eu rheoli’n fwy ffurfiol.Codi <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> elusen: Mae’r siopau d<strong>ar</strong>bodus a siopaunwyddau ail-law a gedwir gan fudiadau megis MIND, B<strong>ar</strong>n<strong>ar</strong>dos,Sefydliad Dewi Sant a llu o rai eraill <strong>yn</strong> olygfa gyffredin <strong>ar</strong> y strydfawr. Mae’r elusen ganser Gymreig Tenovus <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>hyrchu dros 60y cant o’i incwm o £7.5 miliwn drwy fasnachu.Hyfforddiant: Mae Gweithdy Dove a chanolfan Hyfforddi Gl<strong>yn</strong>nedd,y ddau ohon<strong>yn</strong>t mewn rhannau di<strong>ar</strong>ffordd o Gastell-neddPort Talbot, <strong>yn</strong> enghreifftiau o fentrau cymunedol sydd wedi creubusnes llwyddiannus drwy dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u hyfforddiant. Fel mentrauhyfforddi eraill, mae Dove <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u meithrinfa ddydd hefyd.26
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthDefnyddio asedau eiddo i ddatblygu adnoddau cymunedol:• Prosiect menter gymdeithasol a gostiodd £7m <strong>yn</strong> yr h<strong>ar</strong>bwr <strong>yn</strong>gNghaern<strong>ar</strong>fon yw Galeri ac mae’n c<strong>yn</strong>nig gweithle a chanolfan <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> y celfyddydau ac adloniant. C<strong>yn</strong> datblygu’r fenter gymdeithasolflaeng<strong>ar</strong> hon, a chodi adeilad <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bennig at y diben, bu’r cwmni’ngweithio’n ddiflino am dros 10 ml<strong>yn</strong>edd <strong>yn</strong> pr<strong>yn</strong>u ac <strong>yn</strong> ailddatblygusiopau a swyddfeydd <strong>yn</strong>g Nghaern<strong>ar</strong>fon at ddefnydd masnachol, acwed<strong>yn</strong>, daeth y fenter enfawr o adeiladu’r Galeri ei hun. Y prosiectgwych hwn yw’r ateb pendant i’r llu o amheuwyr sy’n dal hebeu h<strong>ar</strong>gyhoeddi mai datblygu asedau yw’r ffordd iawn i fentraucymdeithasol ddatblygu.• Sefydlwyd Ymddiriedolaeth Datblygu Westway <strong>yn</strong> 1971 i ddatblygu23 erw o dir o dan yr M4 <strong>yn</strong> Kensington a Chelsea. Drwy ddatblygutir ac adeiladau’n ddoeth, llwyddwyd i greu adnodd sy’n eiddoi’r gymuned a hwnnw’n c<strong>yn</strong>nwys gweithle a chyfleusterau <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> chw<strong>ar</strong>aeon, y celfyddydau ac addysg. Erb<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>, hi ywymddiriedolaeth datblygu gyfoethocaf y Deyrnas Unedig.• Mae P<strong>ar</strong>tneriaeth Gymunedol Dyffr<strong>yn</strong> Dyfrdwy <strong>yn</strong>g Nghefn Mawr,Wrecsam, wedi dechrau pr<strong>yn</strong>u a lesio, adnewyddu a gosod eiddo ermw<strong>yn</strong> adfywio’r pentref, pentref a fu unwaith <strong>yn</strong> ferw o ddiwydiant.27
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth2.2 O’r dechrau’n degOs ydych chi am fod <strong>yn</strong> rhan o fudiad sy’n <strong>masnachu</strong>’n llwyddiannus <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, bydd angen i chi gadw’ch golwg<strong>ar</strong> y nod, a bod <strong>yn</strong> benderf<strong>yn</strong>ol, <strong>yn</strong> gad<strong>ar</strong>n ac <strong>yn</strong> ddyfeisg<strong>ar</strong>. Does dim modd i’r canllawiau h<strong>yn</strong> ddweud popeth wrthychchi y mae angen ichi ei wybod. Chi a’ch cydweithwyr o reidrwydd fydd <strong>ar</strong>benigwyr eich busnes chi. Ond, gadewch inniddechrau drwy sôn am y pethau y mae angen ichi feddwl amdan<strong>yn</strong> nhw a’r pethau y mae angen ichi ochel rhagdd<strong>yn</strong> nhw.C<strong>yn</strong> ichi ddechrauPw<strong>yn</strong>tiau i’w cofio ...• yw ‘menter gymdeithasol’ neu fasnachu cymunedol, nidstrwythur clir a phendant <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> math penodol o fudiad.• Gall mudiadau sy’n <strong>masnachu</strong> wneud unrhyw beth fwy neulai. Chi piau’r dychymyg a’r creadigrwydd. Yr unig beth y gally canllawiau h<strong>yn</strong> ei wneud yw eich helpu i drafod yr h<strong>yn</strong> mae’nei olygu.• Bydd angen amser – cyhyd â blwydd<strong>yn</strong> efallai.• Does ‘na ddim llwybr cam wrth gam y bydd pob menternewydd <strong>yn</strong> ei ddil<strong>yn</strong>. Meddyliwch amdani fel h<strong>yn</strong>. Nid <strong>yn</strong>gymaint dil<strong>yn</strong> map ffordd y byddwch chi ond <strong>yn</strong> hytrach,byddwch chi’n closio at s<strong>yn</strong>iad gan ddefnyddio un o fapiaulloeren Google.• Bydd y llwybr a ddil<strong>yn</strong>wch chi’n dib<strong>yn</strong>nu llawer <strong>ar</strong> eich mancychw<strong>yn</strong> ac i ble rydych chi’n bwriadu m<strong>yn</strong>d – felly, fe ddylechchi ochel rhag modelu’ch proses c<strong>yn</strong>llunio’n fanwl <strong>ar</strong> yr h<strong>yn</strong> maemudiad gwirfoddol <strong>ar</strong>all wedi’i wneud.• Fe ddewch chi <strong>ar</strong> draws rhwystrau a siomedigaethau <strong>ar</strong> y ffordd.Mae h<strong>yn</strong>ny’n anochel, felly byddwch <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i weithio o’ucwmpas.• Os ydych chi’n dechrau o’r dechrau’n deg, bydd y broses <strong>yn</strong>amlwg <strong>yn</strong> fwy anodd nag os ydych chi’n datblygu mudiadsydd eisoes wedi cael ei draed dano. Peidiwch â disgwyl gweldcanl<strong>yn</strong>iadau <strong>ar</strong> unwaith.28
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthCeisiwch gael ychydig o wybodaeth sylfaenol:• Bydd angen ichi gael gwybod rhagor am fasnachu <strong>yn</strong> y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>.− Llwythwch ddeunyddiau i lawr oddi <strong>ar</strong> wefannau priodol; a’urhannu gyda’ch grŵp.− Ewch i weld dau neu dri o brosiectau <strong>yn</strong> eich <strong>ar</strong>dal – fe allgweld beth mae pobl eraill <strong>yn</strong> ei wneud eich ysbrydoli drwyroi s<strong>yn</strong>iadau (hollol wahanol) ichi am yr h<strong>yn</strong> y gallech chi eiwneud.− Ymunwch â rhwydweithiau a si<strong>ar</strong>adwch â chyrff amb<strong>ar</strong>élam eich c<strong>yn</strong>lluniau. Fe all eu gwefannau fod <strong>yn</strong> ff<strong>yn</strong>onellaugwybodaeth gwych, a does dim byd <strong>yn</strong> well na si<strong>ar</strong>ad âphobl sydd eisoes wedi gwneud yr h<strong>yn</strong> rydych chi’n bwriadu’iwneud.− Mae’n bosib y bydd rhywfaint o’r wybodaeth gewch chi’ncroesddweud ei gilydd. Heriwch unrhyw g<strong>yn</strong>gor dryslyd agof<strong>yn</strong>nwch am ail neu drydedd f<strong>ar</strong>n.• Trafodwch y s<strong>yn</strong>iad <strong>yn</strong> anffurfiol gyda’ch cydweithwyr a phoblo’r un fryd. Ceisiwch benderf<strong>yn</strong>u:− beth rydych chi’n awyddus i’w gyflawni a sut y gall <strong>masnachu</strong>fod o help i wneud h<strong>yn</strong>ny− pwy <strong>ar</strong>all y gallwch chi ddib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw i gefnogi’chc<strong>yn</strong>lluniau− pwy <strong>ar</strong>all y mae’n rhaid ichi eu c<strong>yn</strong>nwys o’r cychw<strong>yn</strong>− pa adnoddau y bydd eu hangen <strong>ar</strong>noch chi i ddechrauc<strong>yn</strong>llunio – man cyf<strong>ar</strong>fod, ffordd o gyfathrebu, adnoddau <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> ymweliadau− pa sgiliau y bydd eu hangen <strong>ar</strong>noch chi <strong>yn</strong> eich grŵp− pwy allai geisio’ch atal neu’ch perswadio i beidio â bwrw‘mlaen, oes gandd<strong>yn</strong> nhw bw<strong>yn</strong>t, pam y dylech chi fwrw‘mlaen, sut y gallwch chi osgoi cael eich t<strong>ar</strong>o oddi <strong>ar</strong> eich echel− pa gyrff neu unigolion allanol a allai helpu• Astudiwch y canllawiau h<strong>yn</strong>.29
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Byddwch <strong>yn</strong> glir <strong>yn</strong>glŷn â lle mae’ch man cychw<strong>yn</strong>. Efallai fodh<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> amlwg ond mae’n gwneud gwahaniaeth enfawr, adib<strong>yn</strong>nu:− a ydych chi’n gweithio gyda chorff gwirfoddol sy’n bodolieisoes a bod hwnnw am ddechrau <strong>masnachu</strong> (ac nad oes dim<strong>yn</strong> ei rwystro rhag gwneud h<strong>yn</strong>ny), <strong>yn</strong>teu− a ydych chi’n gweithio gyda chorff sy’n bodoli eisoessy’n bwriadu sefydlu mudiad newydd i ymgymryd âgweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>, <strong>yn</strong>teu− a ydych chi’n dechrau o’r dechrau’n deg.• P<strong>ar</strong>atowch g<strong>yn</strong>llun <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eich camau nesafTri chwestiwn sylfaenolTri pheth sylfaenol i’w hystyried: Dydy dechrau <strong>masnachu</strong> ddim<strong>yn</strong> dil<strong>yn</strong> proses cam wrth gam <strong>yn</strong> dwt. Bydd llawer o’r tasgausy’n cael eu disgrifio yma’n gorgyffwrdd â’i gilydd. Bydd angenichi ddod <strong>yn</strong> ôl at ambell gam o bryd i’w gilydd, droeon efallai,er mw<strong>yn</strong> sicrhau eu bod <strong>yn</strong> iawn neu er mw<strong>yn</strong> gwneud eichc<strong>yn</strong>lluniau’n fwy clir ac <strong>yn</strong> fwy penodol. Yn fwy na dim, byddangen ichi benderf<strong>yn</strong>u <strong>yn</strong>glŷn â thri pheth cwbl sylfaenol:• Beth fydd y busnes –− pam fod angen y fenter?− beth fydd y ‘pwrpas cymdeithasol’?− beth wnewch chi i ennill <strong>ar</strong>ian?− wnaiff unrhyw un dalu ichi? Faint?− faint y bydd <strong>yn</strong> ei gostio i’w g<strong>yn</strong>nal?• Pwy fydd <strong>yn</strong> ymwneud â’r peth –− pwy sy’n m<strong>yn</strong>d i <strong>ar</strong>wain er mw<strong>yn</strong> rhoi cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> bethau?− oes angen cefnogaeth y gymuned <strong>ar</strong>noch chi?− pwy fydd <strong>yn</strong> ffurfio’r grŵp sy’n c<strong>yn</strong>llunio’r busnes?− oes angen ichi g<strong>yn</strong>nwys p<strong>ar</strong>tneriaid eraill?− pwy <strong>ar</strong>all y mae angen ichi ymg<strong>yn</strong>ghori â nhw?− i bwy y byddwch chi’n gof<strong>yn</strong> am g<strong>yn</strong>gor?− sut wnewch chi ffurfio bwrdd?30
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Pa fath o drefniadaeth fyddwch chi’n ei defnyddio –− sut y cewch chi wybod am yr opsi<strong>yn</strong>au?− ydych chi’n dechrau gydag unrhyw fath o grŵpcyfansoddiadol? (os nad ydych, sefydlwch un nawr)− wnewch chi ddefnyddio elusen gofrestredig?− fydd angen cwmni <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> wahân <strong>ar</strong>noch chi?− pa bryd y bydd angen ffurfio unrhyw gwmnïau newydd?Pennu’r blaenoriaethau: Bydd llawer o bobl <strong>yn</strong> boddi’n fuan <strong>yn</strong>broses wrth boeni am eu strwythur cyfansoddiadol. A dweud ygwir, does dim pw<strong>yn</strong>t poeni am gwmnïau a statws elusennol c<strong>yn</strong>ichi benderf<strong>yn</strong>u beth fydd eich busnes. Ac mae’n anodd gwneudh<strong>yn</strong> heb ichi o leiaf ddechrau dod â grŵp o bobl at ei gilydd i’chhelpu i g<strong>yn</strong>llunio’r fenter neu ymg<strong>yn</strong>ghori â chyrff eraill <strong>yn</strong>glŷnâ’ch c<strong>yn</strong>lluniau.31
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth2.3 C<strong>yn</strong>nwys y gymunedCafodd grŵp bychan o bobl <strong>yn</strong>g nghymoedd y de s<strong>yn</strong>iad da, sef, creu menter gymdeithasol i ehangu twristiaeth. Roeddennhw’n <strong>ar</strong>gyhoeddedig bod angen y busnes, ond roedd ofn <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw y byddai’r bobl a oedd <strong>yn</strong> gyfrifol am ddatblygutwristiaeth <strong>yn</strong> yr <strong>ar</strong>dal <strong>yn</strong> ceisio’u hatal nhw. Felly, er i weithwyr cymorth geisio’u hannog i fwrw ‘mlaen, roedden nhw’ng<strong>yn</strong>d<strong>yn</strong> o sôn <strong>yn</strong> gyhoeddus am eu c<strong>yn</strong>llun menter ac <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>d<strong>yn</strong> o ymg<strong>yn</strong>ghori â phobl eraill <strong>yn</strong> ei gylch. Ar ôl llawer og<strong>yn</strong>llunio ond ychydig iawn o weithredu, fe gawson nhw <strong>ar</strong> ddeall fod prosiect adfywio lleol <strong>ar</strong>all <strong>yn</strong> bwriadu bwrw ‘mlaenâ s<strong>yn</strong>iad <strong>masnachu</strong> tebyg hebdd<strong>yn</strong> nhw. Fe gawson nhw eu cau allan o’r prosiect, fel yr oedden nhw wedi’i ofni <strong>yn</strong> y llec<strong>yn</strong>taf - nid oherwydd eu bod nhw wedi ymg<strong>yn</strong>ghori â’r gymuned, ond oherwydd nad oedden nhw wedi gwneud h<strong>yn</strong>ny.Pam c<strong>yn</strong>nwys y gymuned?Pan fydd h<strong>yn</strong>ny’n ddefnyddiol• Bydd y rhan fwyaf o fentrau’n elwa o gael cefnogaeth y gymunedneu’r cyhoedd, os mai dim ond er mw<strong>yn</strong> sicrhau eu bod nhw’ngallu denu cwsmeriaid. I lawer, mae’n gwbl hanfodol.• Hyd <strong>yn</strong> oed os ydych chi’n hyrwyddo prosiect â chylch gwaithcul, a bod y budd cymdeithasol <strong>yn</strong> niwlog braidd ac nad oesdim cysylltiad lleol penodol (fel sy’n wir am rai elusennau<strong>ar</strong>benigol), fe ddylech chi ddal i ystyried manteision posibymg<strong>yn</strong>ghori â’r cyhoedd neu g<strong>yn</strong>nwys pobl o’r tu allan <strong>yn</strong>g<strong>yn</strong>ghorwyr ac <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwyr.• Peidiwch â cheisio cadw’r rheolaeth i gyd <strong>yn</strong> eich dwylo chi’chhunain. Os ydych <strong>yn</strong> bwriadu ymg<strong>yn</strong>ghori o gwbl, gwnewchh<strong>yn</strong>ny <strong>ar</strong> y cychw<strong>yn</strong> pan fydd dal cyfle ichi g<strong>yn</strong>nwys s<strong>yn</strong>iadauclyf<strong>ar</strong>, dychmygus ac <strong>ar</strong>loesol <strong>yn</strong> eich c<strong>yn</strong>lluniau.Y manteision: ‘C<strong>yn</strong>nwys pobl’ <strong>yn</strong> y cyd-destun hwn yw sicrhaubod pobl sydd â diddordeb <strong>yn</strong> y gweithg<strong>ar</strong>eddau rydych chi’n euc<strong>yn</strong>nig neu’r budd cymdeithasol rydych chi’n gobeithio’i gyflawni<strong>yn</strong> cyfrannu eu b<strong>ar</strong>n, eu s<strong>yn</strong>iadau, eu gwybodaeth, eu sgiliauneu’n rhoi help ym<strong>ar</strong>ferol i chi g<strong>yn</strong>llunio a sefydlu’r fenter Gallc<strong>yn</strong>nwys y gymuned:32
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• roi tystiolaeth ichi ei bod <strong>yn</strong> eich cefnogi ac <strong>yn</strong> ymwneud â’rfenter, a bydd y rhan fwyaf o noddwyr <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>nu gweld h<strong>yn</strong>• rhoi gwybodaeth leol neu <strong>ar</strong>benigol ichi am y f<strong>ar</strong>chnad <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>eich busnes• rhoi gwybodaeth ichi am yr anghenion rydych chi’n ceisio’udiwallu; a thystiolaeth i noddwyr eich bod wedi ymchwilio i’ranghenion h<strong>yn</strong>ny• rhoi aelodau c<strong>yn</strong>taf eich bwrdd ichi• rhoi cronfa o bobl ichi a allai fod <strong>yn</strong> aelodau o’ch bwrdd <strong>yn</strong> ydyfodol wrth i gyf<strong>ar</strong>wyddwyr newid• rhoi cyfleoedd ichi recriwtio gwirfoddolwyr eraill• d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u cefnogwyr i’ch helpu i gyflw<strong>yn</strong>o’ch achos ac agordrysau• rhoi cysylltiadau busnes ichi• rhoi gwybodaeth a sgiliau <strong>ar</strong>benigol ichi g<strong>yn</strong>nal y busnes• rhoi llwybr p<strong>ar</strong>od ichi at help proffesi<strong>yn</strong>ol (a hwnnw weithiau <strong>ar</strong>gael am ddim)• rhoi ymdeimlad amlwg a dilys o bwrpas ichi i’ch cymell• rhoi dilysrwydd i’ch ymdrechion• rhoi adborth ichi: rhoi ffordd ichi o fesur eich dylanwad,ac ymchwil b<strong>ar</strong>haus i’r f<strong>ar</strong>chnad, a h<strong>yn</strong>ny am ddim• rhoi rhywfaint o w<strong>ar</strong>chodaeth ichi os bydd anghytuno mewnoldifrifolCysylltu â’r cyhoedd: c<strong>yn</strong>nal cyf<strong>ar</strong>fodyddcymunedolY nodau: Bydd y gwaith <strong>yn</strong> dechrau go iawn gyda’r cyf<strong>ar</strong>fodyddc<strong>yn</strong>llunio neu’r ymg<strong>yn</strong>ghori ffurfiol c<strong>yn</strong>taf. Nod y rhain yw:• rhannu eich s<strong>yn</strong>iadau â’r trigolion, â mudiadau lleol, â d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>gefnogwyr a phobl eraill sydd â diddordeb <strong>yn</strong> eich c<strong>yn</strong>lluniau.• clywed b<strong>ar</strong>n pobl a’u cael i leisio’u cefnogaeth• sicrhau bod pobl a chyrff sydd â diddordeb <strong>yn</strong> eich c<strong>yn</strong>lluniau’ncael y wybodaeth ddiwedd<strong>ar</strong>af• diffinio’r <strong>ar</strong>dal ddae<strong>ar</strong>yddol y bydd y prosiect <strong>yn</strong> ei gwasanaethu• canfod neu gad<strong>ar</strong>nhau beth yw anghenion y gymuned neufuddiolwyr eraill, a sut y gall y fenter helpu• canfod ff<strong>yn</strong>onellau cymorth ac <strong>ar</strong>ian posib33
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• dechrau ffurfio grŵp llywio eang ei sylfaen <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y prosiect ihelpu gyda gwaith c<strong>yn</strong>llunio a datblygu’r fenterDod â phobl at ei gilydd – ambell awgrym: Gall w<strong>yn</strong>ebu’rcyhoedd fod <strong>yn</strong> beth poenus. Ond nid dyma’r adeg ichi fod <strong>yn</strong>swil neu’n amddiff<strong>yn</strong>nol.• Gwahoddwch unigolion a mudiadau penodol i ‘gyf<strong>ar</strong>fodagored’. Mae’n bosib y bydd ‘cyf<strong>ar</strong>fod cyhoeddus’ llawn <strong>yn</strong>anodd ymdrin ag ef ac na fydd <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bennig o g<strong>yn</strong>hyrchiol.• Dosb<strong>ar</strong>thwch y gwahoddiadau’n eang gan awgrymu bod pobl<strong>yn</strong> eu rhannu i’w ffrindiau ac i gydweithwyr eraill.• T<strong>ar</strong>gedwch unigolion <strong>yn</strong> ogystal â swyddogion a ch<strong>yn</strong>rychiolwyrmudiadau’r gymuned leol a chyrff cyhoeddus.• Gwahoddwch wrthw<strong>yn</strong>ebwyr posib hefyd. Fe allan nhw’chhelpu i weld pa anawsterau y byddwch chi’n eu hw<strong>yn</strong>ebu, acwrth eu cau nhw allan, yr unig beth y byddwch chi’n ei wneudyw rhoi bwledi idd<strong>yn</strong> nhw.• Gof<strong>yn</strong>nwch i bawb sy’n bresennol roi eu henwau a’umanylion – e-bost, ffôn a chyfeiriad. Cadwch gronfa ddatasyml o’ch cysylltiadau.• Anfonwch nodiadau adborth o bob cyf<strong>ar</strong>fod at bawb <strong>ar</strong> eichrhestr, gan g<strong>yn</strong>nwys y rhai nad oedden nhw’n bresennol.Gallai’r agenda <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yr ychydig gyf<strong>ar</strong>fodydd c<strong>yn</strong>taf g<strong>yn</strong>nwys:• penodi cadeirydd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y cyf<strong>ar</strong>fod• cyflw<strong>yn</strong>iad byr am fentrau cymdeithasol• si<strong>ar</strong>adwr o brosiect <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>all• trafodaeth <strong>yn</strong>glŷn â pham mae angen prosiect a pha fanteisioncymdeithasol a allai ddeillio ohono (bydd angen i gyrff newyddroi tystiolaeth <strong>yn</strong> ddiwedd<strong>ar</strong>ach fod angen eu menter)• yr help a’r <strong>ar</strong>ian y bydd eu hangen <strong>ar</strong>noch chi• y camau nesaf a dyddiad y cyf<strong>ar</strong>fod nesafC<strong>yn</strong>nal y cyf<strong>ar</strong>fodydd cychw<strong>yn</strong>• Dewiswch gadeirydd da – rhywun sy’n gallu <strong>ar</strong>wain a rheoli’rdrafodaeth agored. Rhybuddiwch rywun ymlaen llaw os oesmodd. (Mae angen gwneud h<strong>yn</strong> er mw<strong>yn</strong> sicrhau rheolaethdda, nid er mw<strong>yn</strong> rhoi’r grym <strong>yn</strong> nwylo rhywun).34
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Ceisiwch sefydlu’r tir cyffredin− chwiliwch am gonsensws, ond rhowch gydnabyddiaethagored i unrhyw wahaniaethau− ceisiwch gydnabod safbw<strong>yn</strong>tiau negyddol, ond peidiwch âgadael idd<strong>yn</strong> nhw’ch taflu oddi <strong>ar</strong> eich echel (bydd pobl sy’ncodi amheuon <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> diflannu’n fuan <strong>yn</strong> y broses, ondos penderf<strong>yn</strong>an nhw <strong>ar</strong>os gyda chi, fe allan nhw fod o help igadw traed pobl <strong>ar</strong> y ddae<strong>ar</strong>)• Byddwch <strong>yn</strong> gad<strong>ar</strong>nhaol ac <strong>yn</strong> bositif, ond byddwch <strong>yn</strong>realistig: Fe all mudiadau sy’n <strong>masnachu</strong>’n llwyddiannus gaeleffaith ryfeddol. Ond fe all gymryd bl<strong>yn</strong>yddoedd i lwyddo.Byddwch <strong>yn</strong> agored <strong>yn</strong>glŷn â h<strong>yn</strong>.• Peidiwch â cheisio penderf<strong>yn</strong>u gormod: Rhannwch s<strong>yn</strong>iadaua gadewch i bobl ddweud eu dweud. Ond peidiwch âgwneud penderf<strong>yn</strong>iadau sy’n eich clymu – bydd angenrhagor o wybodaeth <strong>ar</strong>noch a llawer mwy o waith c<strong>yn</strong>llunio’nddiwedd<strong>ar</strong>ach.• Daliwch ati: Yr unig benderf<strong>yn</strong>iad hollbwysig y mae angen ichiei wneud <strong>yn</strong> y cyf<strong>ar</strong>fod c<strong>yn</strong>taf yw eich bod <strong>yn</strong> cyf<strong>ar</strong>fod eto’nfuan – ymhen pythefnos neu dair wythnos os oes modd – ermw<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nal y momentwm.35
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth2.4 Ffurfio’r grŵp llywioPwrpas y grŵp llywio: Cam cychw<strong>yn</strong>nol pwysig i’r rhan fwyaf o gyrffnewydd yw ffurfio grŵp llywio dros dro. Gwaith y grŵp hwn fyddc<strong>yn</strong>llunio’r fenter <strong>masnachu</strong> newydd a’i helpu i sefydlu ei bwrdd c<strong>yn</strong>taf.Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ddefnyddiol, hyd <strong>yn</strong> oed i gyrff sydd wedi’u sefydlu eisoesac i grwpiau o bobl sydd eisoes wedi ymrwymo’n gad<strong>ar</strong>n i’r fenter<strong>masnachu</strong> neu rai nad yd<strong>yn</strong> nhw’n bwriadu c<strong>yn</strong>nwys y gymunedehangach. Mae’n c<strong>yn</strong>nig:• Fforwm hyblyg, agored <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> trafod a ch<strong>yn</strong>llunio y gellir <strong>yn</strong>rhwydd ei agor <strong>yn</strong> ddiwedd<strong>ar</strong>ach i g<strong>yn</strong>nwys trigolion lleol,mudiadau sy’n b<strong>ar</strong>tneriaid ac eraill.• Fforwm <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> trafod eich c<strong>yn</strong>lluniau ac ymg<strong>yn</strong>ghori <strong>yn</strong> eucylch.• Mudiad sydd <strong>ar</strong> wahân <strong>yn</strong> llwyr i unrhyw fudiad cymunedolneu elusennol sy’n bodoli eisoes sy’n hyrwyddo neu’n cefnogi’rfenter newydd i ddechrau’n annib<strong>yn</strong>nol.• Grŵp gorchwyl penodol sy’n gallu rheoli datblygu’r fenter danreolaeth mudiad sy’n bodoli eisoes.• Cyfnod pontio c<strong>yn</strong> i bobl orfod gwneud ymrwymiad; allwchchi ddim gof<strong>yn</strong> i bobl ddod <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwyr cwmni sy’n<strong>masnachu</strong> c<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw wybod beth y bydd <strong>yn</strong> ei wneud neubeth fydd eu cyfrifoldebau, felly’r cyfan rydych chi’n gof<strong>yn</strong> igefnogwyr ei wneud yw helpu i sefydlu’r prosiect.• Manteision eraill:− mae’n rhoi amser ichi g<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> gyflymder sy’n addas <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> y bobl sy’n ymwneud â’r prosiect− fe allwch chi adeiladu’r tîm <strong>yn</strong> raddol drwy weld ymhlemae ‘na fylchau o ran sgiliau a recriwtio unigolion eraill c<strong>yn</strong> ichisefydlu’r cwmni− fe allwch chi ddefnyddio cyfnod y grŵp llywio i ddechraudatblygu gwybodaeth a sgiliau d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwyrFfurfio’r grŵp llywio: Bydd aelodaeth eich grŵp llywio’ndib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> eich man cychw<strong>yn</strong>. Dylai mudiadau newydd a chyrffcymunedol geisio sicrhau bod yr aelodaeth mor eang ag sy’nbosib. A dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> eich man cychw<strong>yn</strong>, efallai y byddwch chiam g<strong>yn</strong>nwys:36
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• c<strong>yn</strong>rychiolwyr o’r mudiad sy’n ‘hyrwyddo’r’ fenter ac <strong>yn</strong> eichhelpu i roi cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> bethau• p<strong>ar</strong>tneriaid mewn mudiadau eraill• rhywun sy’n c<strong>yn</strong>nal mentrau tebyg <strong>yn</strong> rhywle <strong>ar</strong>all• pobl â sgiliau penodol• unigolion a ch<strong>yn</strong>rychiolwyr o grwpiau eraill â diddordebau neunodau tebyg neu’r gymuned <strong>yn</strong> gyffredinol• gweithwyr cymorth megis staff datblygu cymunedol• d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> ddefnyddwyr eich gwasanaethau• c<strong>yn</strong>ghorwyr lleolCyfansoddiad y grŵp llywio: Gall fod o fantais ichi sefydlucyfansoddiad ffurfiol i’r grŵp llywio drwy greu cymdeithasgymunedol syml heb ei chorffori. (Gall eich c<strong>yn</strong>gor gwirfoddolsirol lleol roi cyfansoddiad sylfaenol p<strong>ar</strong>od ichi er mw<strong>yn</strong> sefydlugrŵp â phwyllgor a swyddogion a nifer o reolau sylfaenol.) Dymafanteision h<strong>yn</strong>:• mae rheolau syml <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> cyf<strong>ar</strong>fodydd ac aelodaeth ac ati’nhelp i g<strong>yn</strong>nal cyf<strong>ar</strong>fodydd <strong>yn</strong> hwylus ac i osgoi dadleuon• mae c<strong>yn</strong>nal mudiad cymunedol bychan <strong>yn</strong> hyfforddiant dai aelodau dibrofiad c<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw ysgwyddo cyfrifoldebaucyf<strong>ar</strong>wyddwr• fe all grŵp â chyfansoddiad wneud cais am grantiau bychain<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pethau fel offer swyddfa a chostau cyf<strong>ar</strong>fodydd, neu<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwaith ymg<strong>yn</strong>ghorol sy’n ymwneud ag astudiaethaudichonoldeb a ch<strong>yn</strong>lluniau busnesC<strong>yn</strong>nal y momentwm: Ar ôl yr un neu ddau gyf<strong>ar</strong>fod c<strong>yn</strong>taf, feddylech chi ddechrau m<strong>yn</strong>d ati gyda’ch gilydd i wneud rhywfainto waith c<strong>yn</strong>llunio o ddifrif. Bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> help i feithrin tîm sy’nrhannu’r un amcanion a’r un ddealltwriaeth. Bydd angen ichi:• G<strong>yn</strong>nal cyf<strong>ar</strong>fodydd <strong>yn</strong> rheolaidd ac <strong>yn</strong> aml er mw<strong>yn</strong> sicrhaubod pethau’n symud <strong>yn</strong> eu blaen – fel rheol, bob pythefnosfydd orau <strong>yn</strong> ystod y cyfnod hwn, dydy unwaith y mis ddim <strong>yn</strong>ddigon aml.• Cadw’r cyf<strong>ar</strong>fodydd <strong>yn</strong> agored i bobl newydd, hyd <strong>yn</strong> oed osoes gennych bwyllgor â chyfansoddiad.• Annog amrywiaeth o bobl i gymryd rhan – mae’r c<strong>yn</strong>lluniogorau’n cael ei wneud gan bobl o amrywiaeth o wahanolgefndiroedd a chandd<strong>yn</strong> nhw wahanol ddiddordebau.37
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Os bydd pobl allweddol <strong>yn</strong> absennol, anfonwch wahoddiadaupersonol at<strong>yn</strong> nhw neu rhowch g<strong>yn</strong>nig <strong>ar</strong> ddw<strong>yn</strong> perswâd.• Gwnewch <strong>yn</strong> siŵr eich bod <strong>yn</strong> symud <strong>ar</strong> y cyflymder cywir:− mapiwch y tasgau y mae angen ichi eu gwneud a gosodwchd<strong>ar</strong>gedau ichi’ch hunain• Anelwch <strong>yn</strong> uchel, ond byddwch <strong>yn</strong> agored ac <strong>yn</strong> realistig am yranawsterau – bydd cydweithwyr <strong>yn</strong> cael eu siomi <strong>yn</strong> y pen drawos byddwch chi’n eu h<strong>ar</strong>wain i gredu y gallan nhw gyflawni’ramhosib.− gweithiwch <strong>ar</strong> gyflymder sy’n gyfforddus i’r rhan fwyaf o bobl− peidiwch â m<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> rhy gyflym, ond peidiwch ag ailadroddtrafodaethau oherwydd bod rhywun wedi colli cyf<strong>ar</strong>fod− os bydd rhywun <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>egi rhwystredigaeth, deliwch âh<strong>yn</strong>ny’n effeithiol (mae rhywun <strong>yn</strong> sicr o gw<strong>yn</strong>o nad ydychchi’n bwrw ymlaen <strong>yn</strong> ddigon cyflym, neu eich bod <strong>yn</strong> troi’nsiop si<strong>ar</strong>ad); felly esboniwch pam mae angen c<strong>yn</strong>llunio a sutmae’r broses <strong>yn</strong> gweithio mewn mannau eraill− gall symud <strong>yn</strong> rhy <strong>ar</strong>af lethu ysbryd pobl, felly, os byddpethau’n dechrau llusgo, gof<strong>yn</strong>nwch am g<strong>yn</strong>gor gan rywunsydd wedi gweld y broses c<strong>yn</strong>llunio <strong>yn</strong> rhywle <strong>ar</strong>all• Gwrandewch <strong>ar</strong> sylwadau’r rhai sy’n codi amheuon, ondpeidiwch â gadael i’r rheini’ch rhwystro.38
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth2.5 Beth yw pwrpas y <strong>masnachu</strong>?Peryglon dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> delepathi: Bydd pobl <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> tybio bod diffinio amcanion budd cymunedol prosiect newydd <strong>yn</strong>broses mor syml nes bod modd defnyddio telepathi, h<strong>yn</strong>ny yw, heb drafferthu eu trafod â chydweithwyr. O safbw<strong>yn</strong>tym<strong>ar</strong>ferol, os tybiwch chi fod pawb <strong>yn</strong> cytuno â’ch amcanion, <strong>yn</strong> hwyr neu’n hwyrach, bydd rhywun <strong>yn</strong> siŵr o gyflw<strong>yn</strong>oamcanion sy’n groes idd<strong>yn</strong> nhw. Mae h<strong>yn</strong>ny’n achosi dryswch a gwrthd<strong>ar</strong>o. Roedd diffiniad un fenter mewn pentrefym Mhowys mor niwlog pan ddechreuodd nes bod y grŵp o ffermwyr a oedd <strong>yn</strong> rhan ohoni’n credu, â rheswm da, eubod <strong>yn</strong> rhan o fenter m<strong>ar</strong>chnata gydweithredol, ac y bydden nhw’n rhannu’r holl fudd <strong>ar</strong>iannol ymhlith ei gilydd. Roedderaill <strong>yn</strong> y gymuned <strong>yn</strong> llai siŵr <strong>yn</strong>glŷn â sut y byddai’r elw’n cael ei ddefnyddio. Y canl<strong>yn</strong>iad oedd diffyg ymddiriedaeth,cyhuddiadau, methiant trychinebus o ran <strong>ar</strong>weiniad, gwastraffu grant enfawr, a s<strong>yn</strong>iad busnes gwych <strong>yn</strong> chwalu i’rpedw<strong>ar</strong> gw<strong>yn</strong>t.Pw<strong>yn</strong>tiau i’w cofioY ddau bwrpas: Mae mudiadau <strong>masnachu</strong> mentrau cymdeithasol<strong>yn</strong> wahanol oherwydd bod gandd<strong>yn</strong> nhw ddwy brif swyddogaethi’w cyflawni <strong>ar</strong> yr un pryd – c<strong>yn</strong>nal busnes llwyddiannus a chreurhyw fath o fudd cymdeithasol. Mae angen ichi g<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>y ddau. Ac fe ddylech chi’n sicr wahaniaethu rh<strong>yn</strong>gdd<strong>yn</strong> nhw osydych chi am wneud y ddau beth <strong>yn</strong> iawn.Camau c<strong>yn</strong>taf creu c<strong>yn</strong>llun busnes: Yn eich cyf<strong>ar</strong>fodydd c<strong>yn</strong>taf,bydd angen ichi ddechrau manylu <strong>yn</strong>glŷn â’r h<strong>yn</strong> rydych chi’nbwriadu’i wneud a pham. Bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’r deunydd crai ybydd ei angen <strong>ar</strong>noch chi’n ddiwedd<strong>ar</strong>ach <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y dasg fwy, sefc<strong>yn</strong>hyrchu c<strong>yn</strong>llun busnes neu g<strong>yn</strong>llun datblygu (gweler Adran 3).Er mw<strong>yn</strong> creu c<strong>yn</strong>llun busnes da, bydd angen:• tystiolaeth bod angen y prosiect• tystiolaeth bod modd cyflawni a ch<strong>yn</strong>nal y prosiect <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>iannol• pwrpas neu weledigaeth glir <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y tymor hir• amcanion a nodau y gallwch eu mesur39
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• gweithg<strong>ar</strong>eddau busnes (gan g<strong>yn</strong>nwys blaenoriaethau ygallwch chi eu rheoli)• t<strong>ar</strong>gedau gweithredol ac <strong>ar</strong>iannol y gallwch chi eu monitro a’udefnyddio i fesur c<strong>yn</strong>nyddEgluro’ch s<strong>yn</strong>iadau – eich gweledigaeth, eich nodau a’chbusnes: Pan fydd y rhan fwyaf o grwpiau llywio’n dechrau, byddeu s<strong>yn</strong>iadau am yr h<strong>yn</strong> maen nhw am ei wneud <strong>yn</strong> eithaf niwlogac wed<strong>yn</strong> byddan nhw’n llwyddo i greu s<strong>yn</strong>iad pendant <strong>ar</strong> y cyddrwy g<strong>yn</strong>llunio a thrafod. Dyma restr o gwesti<strong>yn</strong>au a allai fod ohelp i’ch tywys drwy’r broses:• pam mae angen y fenter?• beth fydd y ‘pwrpas cymdeithasol’?• beth rydych chi am ei newid neu ei gyflawni <strong>yn</strong> y tymor hir?• beth y gallwch chi ddisgwyl ei gyflawni’n realistig ymhen rhyw3 i 5 ml<strong>yn</strong>edd?• beth wnewch chi i ennill <strong>ar</strong>ian?• wnaiff unrhyw un dalu ichi? Faint?• faint y bydd <strong>yn</strong> ei gostio i’w ch<strong>yn</strong>nal?Pam yr holl si<strong>ar</strong>ad? Efallai eich bod <strong>yn</strong> teimlo bod yr atebioni’r cwesti<strong>yn</strong>au uchod <strong>yn</strong> hollol syml. Ond weithiau, fe all fod <strong>yn</strong>anodd bod <strong>yn</strong> benodol neu sicrhau cytundeb <strong>yn</strong> y grŵp. Helproblemau at y dyfodol fyddwch chi oni fydd gennych chi s<strong>yn</strong>iadclir <strong>yn</strong>glŷn ag i ble rydych chi’n m<strong>yn</strong>d ac onid oes consensws teg<strong>yn</strong>glŷn â h<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> y dechrau <strong>yn</strong> y grŵp llywio neu <strong>yn</strong> y mudiaddrwyddo draw.Byddwch <strong>yn</strong> glir <strong>yn</strong>glŷn â’r anghenionOnid yw’r anghenion <strong>yn</strong> glir eisoes?• Efallai ei bod <strong>yn</strong> amlwg i chi pam mae angen y gweithg<strong>ar</strong>wch<strong>masnachu</strong> rydych chi’n bwriadu’i g<strong>yn</strong>nig. Ond fe all fod <strong>yn</strong>bwysig ichi ddadansoddi’n ofalus yr anghenion cymunedol neuelusennol rydych chi’n gobeithio’u diwallu er mw<strong>yn</strong> penderf<strong>yn</strong>upwy fydd <strong>yn</strong> elwa o’ch menter a sut y byddwch chi’n c<strong>yn</strong>nal yprosiect neu er mw<strong>yn</strong> perswadio noddwyr i’ch cefnogi.• Ar <strong>gyfer</strong> mudiadau adfywio megis ymddiriedolaethau datblygu,fe all fod <strong>yn</strong> ddryslyd a hyd <strong>yn</strong> oed <strong>yn</strong> asgwrn c<strong>yn</strong>nen onifyddwch chi’n cydnabod eich bod <strong>yn</strong> ceisio m<strong>yn</strong>d i’r afael agamrywiaeth o anghenion cymdeithasol ac economaidd <strong>ar</strong> yr unpryd, ac y gall fod angen ichi flaenoriaethu’r rhain.40
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Fe all ceisio diwallu amrywiaeth o wahanol anghenion fod <strong>yn</strong><strong>ar</strong>fer da – mae’n denu mwy o dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> aelodau i’r bwrdd, <strong>yn</strong>ogystal â chefnogwyr a noddwyr. Ond gwnewch <strong>yn</strong> s i bod ŵ rpawb sy’n aelod o’r g r ŵ llywio’n p gwybod ymhle mae’n sefyll.• Ystyriwch yr enghraifft syml o brosiect ailgylchu a fydd <strong>yn</strong>cyflogi pobl ag anableddau dysgu. Ai <strong>masnachu</strong> er mw<strong>yn</strong> creuswyddi p<strong>ar</strong>haol i bobl y bydd hwn, i feithrin eu sgiliau a’u hyder,i sicrhau budd i’r amgylchedd, <strong>yn</strong>teu i sicrhau’r incwm mwyafposibl er mw<strong>yn</strong> cadw prosiect cymdeithasol gwerth chweil <strong>ar</strong> eidraed? Ynteu a fydd <strong>yn</strong> gwneud y pethau h<strong>yn</strong> i gyd? Heb gaeld<strong>ar</strong>lun clir, fe allai’r busnes ei gael ei hun mewn sefyllfa lle byddganddo’r telerau anghywir <strong>ar</strong> gontract, trefniadau staffio gwaela bwrdd cyf<strong>ar</strong>wyddwyr amhriodol.Dechreuwch ymg<strong>yn</strong>ghori: Mae mwy nag un ffordd o ddogfennuanghenion y bobl rydych chi’n gobeithio’u helpu. Dyma ambellawgrym:• Neilltuwch un cyf<strong>ar</strong>fod o’r grŵp llywio i drafod s<strong>yn</strong>iadau’raelodau.• Gallai c<strong>yn</strong>nal cyf<strong>ar</strong>fod ymg<strong>yn</strong>ghori agored ehangach â’rgymuned sicrhau mwy o gefnogaeth gan y gymuned honnoac <strong>ar</strong>wain at ganl<strong>yn</strong>iadau mwy dilys (ond gochelwch rhag codidisgwyliadau na fyddwch chi’n gallu eu gwireddu).• Os oes gennych yr adnoddau, ystyriwch g<strong>yn</strong>nal ym<strong>ar</strong>fer‘c<strong>yn</strong>llunio go iawn’ lle bydd trigolion <strong>yn</strong> cael help i greu modelo’r newidiadau y bydden nhw’n hoffi eu gweld <strong>yn</strong> eu cymuned.• Mae’n hawdd anghofio am rai grwpiau <strong>yn</strong> y gymdeithas– efallai y bydd angen ichi gymryd camau <strong>ar</strong>bennig i gaelgwybod beth yw anghenion pobl anabl neu rieni sengl erenghraifft, sy’n ei chael hi’n anodd m<strong>yn</strong>d i gyf<strong>ar</strong>fodydd.• Ceisiwch gael gwybod pa ymchwil sydd wedi’i wneud o’rblaen, gwahoddwch yr ymchwilydd neu’r mudiad sydd wedi’igomisi<strong>yn</strong>u i gyf<strong>ar</strong>fod.• Gall ffigurau’r cyfrifiad a ffigurau iechyd ac ystadegau eraill yllywodraeth roi s<strong>yn</strong>iad rhagorol ichi am anghenion cymunedaua grwpiau o bobl – maen nhw <strong>ar</strong> gael <strong>ar</strong> y rh<strong>yn</strong>grwyd gan ySwyddfa Ystadegau Gwladol (www.neighbourhood.statistics.gov.uk) ac mae gan adran polisi neu ddatblygu economaiddeich awdurdod lleol gr<strong>yn</strong> siŵr odebau o ystadegau a allai fod <strong>yn</strong>ddefnyddiol ichi.• Efallai y bydd angen i fudiadau newydd g<strong>yn</strong>nal <strong>ar</strong>olwgcymunedol gan ddefnyddio holiadur (ond peidiwch â dyblygugwaith sydd wedi’i wneud eisoes).41
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Fe allwch chi gyflogi ymchwilydd neu ymg<strong>yn</strong>ghorydd i g<strong>yn</strong>nalastudiaeth dichonoldeb neu i ysgrifennu c<strong>yn</strong>llun busnes:casglwch ganl<strong>yn</strong>iadau eich ymg<strong>yn</strong>ghoriadau chi’ch hun atei gilydd, ac os ydych chi’n talu idd<strong>yn</strong> nhw i ymg<strong>yn</strong>ghori,gwnewch <strong>yn</strong> siŵr eu bod <strong>yn</strong> gof<strong>yn</strong> am f<strong>ar</strong>n y bobl iawn.Byddwch <strong>yn</strong> realistig <strong>yn</strong>glŷn ag ‘anghenion’’: Sicrhewch fod ydrafodaeth <strong>yn</strong>glŷn ag anghenion y gymuned <strong>yn</strong> gytbwys ac <strong>yn</strong>realistig.• Ydych chi’n wrthrychol? Mae’n hawdd tybio beth yw anghenionpobl heb sicrhau bod y ffeithiau’n gywir.• Ydych chi’n cael eich t<strong>yn</strong>nu i ryw gyfeiriad penodol? Mae’nbosib y bydd ymgyrchwyr <strong>yn</strong> gor-ddweud beth yw angheniongrwpiau penodol o bobl y maen nhw’n eu cefnogi; byddwch <strong>yn</strong>ofalus nad yw h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>wain at safbw<strong>yn</strong>t anghytbwys.• Ydych chi’n camgymryd dymuniadau am anghenion? Er ei bod <strong>yn</strong>gwbl briodol bod pobl <strong>yn</strong> awyddus i wella ansawdd eu bywyd,fydd noddwyr a chefnogwyr ddim o reidrwydd <strong>yn</strong> meddwl bodpopeth y maen nhw’n gof<strong>yn</strong> amdano’n angen go iawn.• Ydy’r nodau rydych chi’n eu gosod <strong>yn</strong> rhai y mae modd eucyflawni? Ar adeg pan fydd awdurdodau lleol <strong>yn</strong> dymchwelpyllau nofio, does dim gobaith i drigolion gael canolfanchw<strong>ar</strong>aeon ym mhob pentref. Ond beth am fentrau sy’ndefnyddio adeiladau lleol <strong>yn</strong> well at ddibenion hamdden, neu’ncludo pobl i leoliadau <strong>yn</strong> rhywle <strong>ar</strong>all?• Ydych chi’n cymhlethu pethau ormod? Efallai mai’r angen <strong>yn</strong> symlyw sicrhau bod gweithg<strong>ar</strong>eddau cymdeithasol neu elusennolsy’n bodoli eisoes <strong>yn</strong> fwy c<strong>yn</strong>aliadwy, ac nad yw natur y busnesy byddwch chi’n ei g<strong>yn</strong>nal <strong>yn</strong> bwysig iawn <strong>ar</strong> yr amod ei fod <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>hyrchu incwm. Mae h<strong>yn</strong>ny’n ‘fenter gymdeithasol’ hefyd.Rhoi eich amcanion cymdeithasol <strong>ar</strong> glawrDiffinio amcanion budd cymunedol - ambell awgrym:Pan fyddwch chi’n glir <strong>yn</strong>glŷn â pha anghenion y byddwchchi’n eu diwallu, fe allwch chi ddechrau diffinio’ch ‘amcanioncymdeithasol’ <strong>ar</strong> ffurf sy’n ddealladwy i’ch grŵp llywio, i’chd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gefnogwyr, i’ch prif fudiad ac i’ch cymuned, a’r rheini’namcanion y maen nhw’n gallu eu cefnogi. Oni allwch chi roi h<strong>yn</strong><strong>ar</strong> glawr, does dim llawer o obaith ichi allu cyfleu’r h<strong>yn</strong> rydychchi’n ei wneud i bobl eraill. Dyma ambell awgrym.Beth i’w wneud: Ceisiwch lunio rhestr o bob math o fuddcymunedol sy’n berthnasol i’ch menter.42
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthPam? Allwch chi ddim dechrau elusen neu Gwmni BuddCymunedol heb ddweud <strong>yn</strong> benodol beth rydych chi am idd<strong>yn</strong>nhw’i gyflawni. S<strong>yn</strong>nwyr cyffredin yw trin gweithg<strong>ar</strong>wch mentergymdeithasol <strong>yn</strong> yr un ffordd.Pryd? Yr adeg orau i ddiffinio’ch amcanion cymdeithasol yw<strong>yn</strong> nyddiau c<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong> eich grŵp llywio. Gallwch ddefnyddio’rdrafodaeth fel ym<strong>ar</strong>fer meithrin tîm y gall pawb gyfrannu ato.Sut?• Byddwch <strong>yn</strong> drefnus: Neilltuwch amser <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y drafodaeth.Cadwch nodiadau a dosb<strong>ar</strong>thwch gr<strong>yn</strong>odeb wed<strong>yn</strong>. Trafodwcheich casgliadau’n gr<strong>yn</strong>o <strong>yn</strong> y cyf<strong>ar</strong>fod nesaf i gad<strong>ar</strong>nhau’r h<strong>yn</strong>rydych wedi cytuno <strong>ar</strong>no.• Byddwch <strong>yn</strong> benodol: Ceisiwch ysgrifennu rhestr hawdd eideall o’r buddion cymdeithasol ac economaidd rydych chi ameu cyflawni.• Byddwch <strong>yn</strong> realistig: Defnyddiwch yr ym<strong>ar</strong>fer i gytuno <strong>yn</strong>glŷnâ’r h<strong>yn</strong> y gallwch ei gyflawni mewn gwirionedd. Gwnewch <strong>yn</strong>siŵr nad yw’r amcanion unigol <strong>yn</strong> groes i’w gilydd.• Peidiwch â drysu rhwng amcanion a ‘datganiad cenhadaeth’:Datganiad cyffredinol yw datganiad cenhadaeth a’i fwriad ywperswadio pobl fod gennych amcanion manwl (hyd <strong>yn</strong> oed osnad oes).• Byddwch <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>hwysfawr: Peidiwch â chyf<strong>yn</strong>gu’ch huni ddweud sut y byddwch chi’n defnyddio’r elw. Mae ganlawer o gyrff <strong>masnachu</strong> amcanion cymdeithasol eang ahyblyg. Rhestrwch nhw i gyd (economaidd, cymdeithasol,amgylcheddol, diwylliannol), gan ddweud sut y byddwch <strong>yn</strong> eucyflawni (ee, drwy’r gwasanaethau neu’r nwyddau y byddwch<strong>yn</strong> eu gwerthu, eich <strong>ar</strong>ferion cyflogi, eich polisïau amgylcheddolac ati).• Blaenoriaethwch: Rhowch eich amcanion <strong>yn</strong> nhrefneu blaenoriaeth os gallwch chi. Bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> help ichi’nddiwedd<strong>ar</strong>ach wrth ichi d<strong>ar</strong>gedu’ch ymdrechion a’chadnoddau.• Dewiswch pa amcanion sydd <strong>yn</strong> yr adran g<strong>yn</strong>taf a pha raisydd <strong>yn</strong> yr ail adran: Mae angen gwahaniaethu’n glir rhwng ypethau y gallwch ac y byddwch chi’n eu cyflawni o’r cychw<strong>yn</strong> acamcanion eraill a fyddai’n ddymunol. ee, efallai y gallech chi gaelincwm rhent drwy rentu lle <strong>yn</strong> eich adeilad <strong>ar</strong> unwaith, ond maeanelu at greu digon o elw i gyflogi swyddog codi <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> nodtymor hwy ac <strong>yn</strong> nod o bosib na fyddwch chi byth <strong>yn</strong> llwyddo i’wwireddu. Heblaw eich bod chi’n gwahanu’ch amcanion fel h<strong>yn</strong>,bydd bob tro’n ymddangos <strong>ar</strong> bapur bod eich busnes cymunedol<strong>yn</strong> methu.43
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Ceisiwch gael consensws, nid cytundebau wedi’u hysgrifennumewn gwaed: Dylai’r ym<strong>ar</strong>fer fod <strong>yn</strong> ddisgrifiadol nid <strong>yn</strong>rhagnodol a dylai egluro eich cyd-bwrpas, <strong>yn</strong> hytrach na bod<strong>yn</strong> bolisïau pendant. Does dim ots os oes mân wahaniaethaub<strong>ar</strong>n c<strong>yn</strong> belled â bod pawb <strong>yn</strong> cytuno’n gyffredinol <strong>ar</strong> y prifamcanion.• Cyhoeddwch: Defnyddiwch eich rhestr o amcanion buddcymunedol i roi gwybod i bobl am yr h<strong>yn</strong> rydych chi’n ei wneud– <strong>ar</strong> ffurf taflenni, adroddiadau, gwybodaeth i’w rhoi i staff agwirfoddolwyr ac ati.• Adolygwch: Ddylai eich rhestr o amcanion budd cymdeithasolddim <strong>ar</strong>os <strong>yn</strong> ddigyfnewid am byth. Efallai y bydd s<strong>yn</strong>iadauac agweddau newydd <strong>yn</strong> datblygu’n naturiol, <strong>yn</strong> enwedigos byddwch chi’n llwyddo. Mae’n bosib y gwelwch chifod rhai eraill <strong>yn</strong> anym<strong>ar</strong>ferol. Felly taflwch nhw i’r bin. Osbyddwch chi’n gwneud unrhyw fath o <strong>ar</strong>chwilio cymdeithasolneu adolygiad neu werthusiad bl<strong>yn</strong>yddol, dylai diwygio’chamcanion ddod <strong>yn</strong> rhywbeth sy’n digwydd fel rhan o’r drefn.44
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth2.6 Ddylech chi fod <strong>yn</strong> cadw busnes, beth b<strong>yn</strong>nag?Pobl heb ddim neu fawr ddim profiad busnes a heb fawr o ddiddordeb mewn gwneud <strong>ar</strong>ian fydd <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> dechraugweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>. Wed<strong>yn</strong>, byddan nhw’n ceisio rhoi s<strong>yn</strong>iadau <strong>masnachu</strong> gwael <strong>ar</strong> waithac <strong>yn</strong> methu deall pam nad yw eu caffi cymunedol <strong>yn</strong> llwyddo. Mae’r bennod hon <strong>yn</strong> ymdrin â’r camau c<strong>yn</strong>taf syml,sef, penderf<strong>yn</strong>u a ydych chi eisiau cadw busnes mewn gwirionedd.Deall busnes: C<strong>yn</strong> ichi g<strong>yn</strong>llunio i fasnachu mewn unrhyw ffordd,mae’n bwysig deall beth mae h<strong>yn</strong>ny’n ei olygu a pham rydych chieisiau gwneud h<strong>yn</strong>. Dyma rai o’r prif bethau y bydd angen i’chgrŵp ymdrin â nhw:• sylweddoli gwerth agwedd broffesi<strong>yn</strong>ol at fusnes, hyd <strong>yn</strong> oedwrth fasnachu <strong>ar</strong> raddfa fach <strong>yn</strong> y gymuned• derb<strong>yn</strong> bod angen m<strong>yn</strong>d ati o ddifri gydag agwedd fasnachol atddatblygu, boed fawr neu fach• goresg<strong>yn</strong> unrhyw ragf<strong>ar</strong>nau gwrth-fusnes <strong>yn</strong> eich grŵp, <strong>yn</strong> eichprif fudiad neu <strong>yn</strong> y gymuned ehangach• bod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od am yr anawsterau a’r gwaith caled sydd <strong>yn</strong>ghlwmwrth gadw busnes• pwyso a mesur eich s<strong>yn</strong>iadau <strong>masnachu</strong>’n drwyadl c<strong>yn</strong> dechrau• deall y tir cyffredin a’r gwahaniaethau rhwng busnesautraddodiadol a gweithg<strong>ar</strong>wch menter (nac yd<strong>yn</strong>, dyd<strong>yn</strong> nhwddim yr un fath, dim ots beth y bydd rhai c<strong>yn</strong>ghorwyr <strong>yn</strong> eiddweud wrthych chi)Mae’n bryd w<strong>yn</strong>ebu’r gwir: Mae’n bryd edrych <strong>yn</strong> ofalus <strong>ar</strong>eich c<strong>yn</strong>lluniau, er mw<strong>yn</strong> sicrhau nad ydych chi <strong>ar</strong> fin gwneudcamgymeriad h<strong>yn</strong>od o boenus. Ydych chi’n b<strong>ar</strong>od i wneud yraddasiadau emosi<strong>yn</strong>ol angenrheidiol, y cyfaddawdau ym<strong>ar</strong>ferol a’rpenderf<strong>yn</strong>iadau anodd er mw<strong>yn</strong> sicrhau’r cyfle gorau o lwyddo, ac ermw<strong>yn</strong> osgoi’r pethau sydd gan amlaf <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>wain at fethu? Felly:• ydych chi eisiau cadw busnes?• fedrwch chi weld pa fusnesau y dylech chi eu hosgoi?• ydych chi’n wir eisiau gwneud <strong>ar</strong>ian?45
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthOs ateboch chi ‘na’ i’r cwesti<strong>yn</strong>au uchod, efallai nad ydychchi’n b<strong>ar</strong>od. Wrth ddatblygu menter gymdeithasol, er ei fod ibob golwg <strong>yn</strong> gwestiwn gwirion, y cwestiwn pwysicaf, o ransut mae’ch menter <strong>yn</strong> gweithio a chwestiwn sy’n berthnasoli’ch llwyddiant neu’ch methiant <strong>yn</strong> y pen draw, yw: ‘ydych chieisiau gwneud <strong>ar</strong>ian?’ Yr unig ffordd gall o ddechrau yw treuliorhywfaint o amser <strong>yn</strong> meddwl am oblygiadau’r cwestiwn hwn oran eich c<strong>yn</strong>lluniau.Ydych chi eisiau cadw busnes mewn gwirionedd?Claddu rhagf<strong>ar</strong>nau gwrth-fusnes: Mae’n bosib (er <strong>yn</strong> llai tebygolo lawer nag yr oedd prin flwydd<strong>yn</strong> neu ddwy <strong>yn</strong> ôl) y bydd rhaipobl <strong>yn</strong> eich mudiad neu <strong>yn</strong> y gymuned <strong>yn</strong> el<strong>yn</strong>iaethus neu’namheus eu hagwedd at fudiad gwirfoddol sy’n bwriadu c<strong>yn</strong>nalbusnes. (Efallai y dewch chi <strong>ar</strong> draws agweddau negyddol tebygac y cewch chi g<strong>yn</strong>gor amheus, am resymau cwbl groes i’w gilydd,gan aelodau’r gymuned fusnes.) Rhagf<strong>ar</strong>n ac anwybodaeth <strong>yn</strong>y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> – gan y bobl h<strong>yn</strong>ny er enghraifft sy’n dadlau ydylai ‘busnes’ wasanaethu’r ‘gymuned’ – yw un o’r rhesymau drosberfformiad eithaf siomedig <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> y30 ml<strong>yn</strong>edd diwethaf. Mae’n bryd gwthio’r amheuwyr i’r cyrion achael hyder <strong>yn</strong> eich c<strong>yn</strong>lluniau.• Peidiwch â chywilyddio eich bod <strong>yn</strong> gwneud <strong>ar</strong>ian os mai eich nodyw sicrhau bod eich mudiad neu’ch cymuned <strong>yn</strong> well eu byd.• Ni ddylai ‘elw’ fod <strong>yn</strong> air budr i gyrff <strong>masnachu</strong> cymunedol – osmai anelu at glirio’ch costau’n unig fyddwch chi, mae perygl i’rbusnes fethu’n llwyr y tro c<strong>yn</strong>taf ichi w<strong>yn</strong>ebu cyfnod anodd.• Yr unig adeg y mae busnes <strong>yn</strong> anfoesol yw pan fydd <strong>yn</strong> cael eigadw gan bobl anfoesol.• Dydy gweithg<strong>ar</strong>wch busnes ddim o reidrwydd <strong>yn</strong> anghydnawsag anghenion pobl a chymunedau di-fraint – fe all siopgornel sydd <strong>ar</strong> agor bob awr o’r dydd gyfrannu mwy at lescymdeithasol ac economaidd <strong>ar</strong>dal na chanolfan gymunedolnad oes fawr o neb <strong>yn</strong> ei defnyddio.• Dydy gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y gymuned ddim <strong>yn</strong>anghydnaws â ‘datblygu cymunedol’ fel y byddai ambellburydd <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>fer dadlau; a dweud y gwir, gall addysgu, meithrinhyder, datblygu sgiliau a chreu cyfleoedd i bobl fod gystal bobtamaid â gwaith datblygu confensi<strong>yn</strong>ol, gan wneud h<strong>yn</strong>ny’ngyflymach <strong>yn</strong> aml iawn.• Dydy hi ddim <strong>yn</strong> hawdd dadlau <strong>yn</strong> erb<strong>yn</strong> y gŵ<strong>yn</strong> bodbusnesau’n tueddu i gam-fanteisio <strong>ar</strong> weithwyr, <strong>yn</strong> enwedig panfyddwch chi’n gweithredu a’ch cefn <strong>yn</strong> erb<strong>yn</strong> y wal; ond fe allmentrau cymdeithasol:46
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− g<strong>yn</strong>nig mwy o ddemocratiaeth i weithwyr, eu trin <strong>yn</strong> decach adangos ymrwymiad i wella’u hamodau a’u cyflogau pan fyddyr amgylchiadau <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> caniatáu h<strong>yn</strong>ny, ac− os bydd popeth <strong>ar</strong>all <strong>yn</strong> methu, fe allan nhw roi rheswm iweithwyr deimlo’u bod dan lai dan orthrwm a hyd <strong>yn</strong> oeddeimlo’n hapus weithiau, er bod y fenter <strong>yn</strong> cam-fanteisio<strong>ar</strong>n<strong>yn</strong>t.Gwaith caled heb fawr o wobr: Bydd pobl sy’n dechrau mentergymdeithasol weithiau’n eu twyllo’u hunain y bydd y profiad <strong>yn</strong>amlwg <strong>yn</strong> well na gweithio mewn busnes traddodiadol, neu ybydd eu bywyd <strong>yn</strong> debyg iawn i’w bywyd pan oedden nhw’ngweithio i fudiad cyhoeddus neu i elusen. Yn y cyswllt hollbwysighwn, mae busnes menter gymdeithasol lwyddiannus, oreidrwydd, yr un fath ag unrhyw fusnes <strong>ar</strong>all – <strong>yn</strong> heriol, <strong>yn</strong> waithcaled, <strong>yn</strong> gymhleth, <strong>yn</strong> ansicr o bosib, a gobeithio y bydd <strong>yn</strong> rhoiboddhad personol i rywun <strong>yn</strong> y pen draw. Peidiwch â thrafferthudechrau prosiect <strong>masnachu</strong> oni fydd modd ichi ei staffio â phoblsy’n b<strong>ar</strong>od i weithio’n galed am dâl cymh<strong>ar</strong>ol fychan.Mae’n s<strong>yn</strong>iad, ond a yw’n fusnes?Dechrau mewn anwybodaeth: Mae’n beth call dechrau gandybio nad ydych chi’n wir <strong>yn</strong> gwybod beth rydych chi’n eiwneud, ond eich bod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i gael gwybod. Bydd llawer iawn ogrwpiau <strong>masnachu</strong> newydd <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> cael eu baglugan orfrwdfrydedd a hunan-dwyll am nad yd<strong>yn</strong> nhw’n llwyddo iwahaniaethu’n syml rhwng:• d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaeth a chadw busnes• posibiliadau busnes (pethau y gallen nhw eu gwneud) achyfleoedd busnes (s<strong>yn</strong>iadau mentrus a allai weithio)• bod <strong>yn</strong> frwd o blaid s<strong>yn</strong>iad a deall beth mae h<strong>yn</strong>ny’n ei olygumewn gwirioneddAmbell gamddealltwriaeth gwyllt a niweidiol: Ar y cyfan, byddgrwpiau cymunedol ac elusennau’n gwneud penderf<strong>yn</strong>iadau eithafgwael am eu gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>. Gadewch inni ddechraudrwy ystyried pa weithg<strong>ar</strong>eddau y byddai’n well idd<strong>yn</strong> nhw beidioag ymgymryd â nhw. C<strong>yn</strong> ichi benderf<strong>yn</strong>u’n derf<strong>yn</strong>ol beth fyddeich gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong>, dyma rai o’r pethau na ddylech chieu meddwl:47
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Mae’r <strong>ar</strong>benigedd, a’r dechnoleg gennym ni ... Mae’n amlwg<strong>yn</strong> help os oes gennych chi’r sgiliau a’r adnoddau sydd euhangen <strong>ar</strong>noch i gadw busnes. Ond does dim cysylltiad ogwbl rhwng h<strong>yn</strong>ny â bod cwsmeriaid <strong>yn</strong> penderf<strong>yn</strong>u gw<strong>ar</strong>io’uh<strong>ar</strong>ian. Mae angen mwy na chegin llawn cyf<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> <strong>ar</strong>noch chi <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> busnes <strong>ar</strong>lwyo llwyddiannus, mwy na g<strong>ar</strong>ddwr di-waith ig<strong>yn</strong>nal meithrinfa planhigion, a mwy na chyfrifiadur i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>ugwasanaeth dylunio ac <strong>ar</strong>graffu.• Oni fyddai’n beth braf ... Mae bod <strong>yn</strong> frwd dros s<strong>yn</strong>iad <strong>yn</strong>help mawr os ydych chi’n ceisio troi diddordeb preifat <strong>yn</strong> fenter<strong>masnachu</strong>, Ond heb fod <strong>yn</strong> wrthrychol a heb g<strong>yn</strong>nwys poblsy’n meddu <strong>ar</strong> lawer o sgiliau a diddordebau eraill, fe all fod <strong>yn</strong>anfantais hefyd. Efallai y bydd grwpiau o bobl sy’n frwd drosreilffyrdd, er enghraifft, <strong>yn</strong> straffaglu am fl<strong>yn</strong>yddoedd i agorhen leiniau. Ond ychydig iawn ohon<strong>yn</strong> nhw fydd byth <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nalrheilffyrdd llwyddiannus.• Mae’r angen <strong>yn</strong>o, felly rhaid bod m<strong>ar</strong>chnad... Un cams<strong>yn</strong>iad<strong>ar</strong>bennig o gyffredin yw meddwl bod angen amlwg amwasanaeth penodol o reidrwydd <strong>yn</strong> golygu bod galw amdano.Byddai realydd efallai’n dweud bod yr angen <strong>yn</strong> bodoli am yrunion reswm nad oes galw masnachol amdano. Enghraifft dda ywmeithrinfeydd plant: byddai’r prisiau y byddai’n rhaid i fusneshyfyw eu codi <strong>yn</strong> rhy ddrud o lawer i’r bobl h<strong>yn</strong>ny sydd ag angengofal dydd fwyaf er mw<strong>yn</strong> gwella’u rhagolygon am waith.• Mae grantiau <strong>ar</strong> gael... Weithiau, bydd c<strong>yn</strong>lluniau grantiau<strong>ar</strong>bennig <strong>yn</strong> cael eu cyflw<strong>yn</strong>o i annog pobl i sefydlu mathaupenodol o wasanaeth. Ond fe all fod angen dewin i droi clustog<strong>ar</strong>iannol dros dro’n fuddsoddiad effeithiol er mw<strong>yn</strong> adeiladumenter b<strong>ar</strong>haol <strong>ar</strong>no. Yn aml iawn, nid yw’r rhagolygon <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>creu busnes <strong>yn</strong> realistig, dim ots faint y bydd pobl <strong>yn</strong> dymunoh<strong>yn</strong>ny – a gwelwyd bod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> wir <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> y gorffennol wrthi’r nawdd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> cludiant cymunedol neu glybiau <strong>ar</strong> ôl ysgolddod i ben.Ryd<strong>yn</strong> ni’n meddwl ei fod e’n hyfyw, felly rhaid ei fod e:Yr hunan-dwyll mwyaf peryglus yw’r agwedd QED at ddatblygubusnes.• Gall bron unrhyw un â s<strong>yn</strong>iad busnes maen nhw’n gwblymroddedig iddo brofi y bydd <strong>yn</strong> siŵr o lwyddo – i’w bodloninhw’u hunain, o leiaf.• Hyd <strong>yn</strong> oed pan fydd rhywun <strong>yn</strong> dweud dro <strong>ar</strong> ôl tro ei fod<strong>yn</strong> debygol o fethu’n drychinebus, byddan nhw’n sgubo’rgwrthw<strong>yn</strong>ebiadau i’r naill ochr fel mân frychau mewn s<strong>yn</strong>iadfwy neu lai’n gallu profi bod du <strong>yn</strong> w<strong>yn</strong>, yw’r hoelen olaf <strong>yn</strong><strong>ar</strong>ch c<strong>yn</strong>llunio busnes.48
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Os gadewch chi i bobl sy’n <strong>ar</strong>ddel y dull QED ddil<strong>yn</strong> eu trywyddeu hunain, byddan nhw hefyd <strong>yn</strong> dangos y bydd y busnes <strong>yn</strong>hawdd ei g<strong>yn</strong>nal ac nad oes angen c<strong>yn</strong>llun busnes a dweudy gwir. Rhaid eu hatal <strong>ar</strong> bob cyfrif (neu o leiaf eu hannog <strong>yn</strong>gwrtais i beidio).Ydych chi eisiau gwneud <strong>ar</strong>ian?Cymhelliant <strong>ar</strong>iannol: Does dim rhaid i fudiadau sy’n <strong>masnachu</strong><strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> fod wedi’u cymell gan y s<strong>yn</strong>iad o ddod <strong>yn</strong>gyfoethog. Ond rhaid i’ch busnes gael ei <strong>ar</strong>wain gan o leiaf un personsy’n awyddus i wneud <strong>ar</strong>ian. Efallai mai creadigrwydd neu bŵer neudrachwant sy’n eu hysgogi, a byddant bob tro’n pwyso a mesurcanl<strong>yn</strong>iadau <strong>ar</strong>iannol eu gweithredoedd – <strong>ar</strong>chebion newydd aenillwyd, gw<strong>ar</strong>iant, buddsoddiadau ac ati. Heb yr ysgogiad hwn,mae’n llawer mwy anodd llwyddo.Rheoli, gwneud <strong>ar</strong>ian a moesoldeb: Fydd pawb sy’n ymwneudâ’r prosiect ddim <strong>yn</strong> rhannu’r cymhelliant hwn. Felly, beth fydd rôly rheini ohonoch sy’n cael eich cymell mwy gan y gobaith o greubudd cymdeithasol na chan y cyfle i hel cyfoeth i’r busnes?• Bydd angen i gyf<strong>ar</strong>wyddwyr sicrhau hefyd bod y busnes <strong>yn</strong> caelei g<strong>yn</strong>nal mewn ffordd ‘foesol’, h.y, <strong>yn</strong> onest ac <strong>yn</strong> deg, a’i fod<strong>yn</strong> cydymffurfio â’r safonau y mae’r cwmni’n eu pennu.• Ar y llaw <strong>ar</strong>all, pwrpas y busnes yw gwneud <strong>ar</strong>ian, felly ddylaipenderf<strong>yn</strong>iadau polisi a rheoli fyth ei rwystro rhag gwneudh<strong>yn</strong>ny heb reswm da.• Rhaid caniatáu i reolwyr wneud penderf<strong>yn</strong>iadau busnesa mentro, a h<strong>yn</strong>ny’n gyflym <strong>yn</strong> aml – pan fyddan nhw’nb<strong>ar</strong>geinio, <strong>yn</strong> pennu taliadau, <strong>yn</strong> buddsoddi, <strong>yn</strong> rheoli dyledionac ati – heb eu cyf<strong>yn</strong>gu o reidrwydd i ddulliau mwy gofalus y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>.• Gochelwch rhag cael eich denu at y tir uchel moesol sy’n honnibod byd busnes <strong>yn</strong> fyd aflywodraethus a llwgr <strong>ar</strong> brydiau trabo’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> bob tro’n gofalu’n dda am ei <strong>ar</strong>ian; nid ywh<strong>yn</strong>ny’n wastad <strong>yn</strong> wir.• Os ydych chi’n wir <strong>yn</strong> poeni am foeseg gwneud <strong>ar</strong>ian, efallai ydylech chi sefyll o’r neilltu.• Pan fydd eich busnes wedi cael ei sefydlu, bydd angencyf<strong>ar</strong>wyddwyr sy’n gallu sicrhau ei fod <strong>yn</strong> cael ei g<strong>yn</strong>nal ofewn y gyfraith, ac os yw’r busnes <strong>yn</strong> rhan o elusen, byddcyf<strong>yn</strong>giadau eraill <strong>ar</strong>noch chi hefyd; felly does dim rhwydd h<strong>yn</strong>ti bawb wneud fel y m<strong>yn</strong>no.49
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthDdylen ni gamblo ag <strong>ar</strong>ian pobl eraill? Bydd y rhan fwyaf ofusnesau sy’n cychw<strong>yn</strong> o’r newydd <strong>yn</strong> methu o fewn rhyw ddw<strong>yn</strong>eu dair bl<strong>yn</strong>edd, ac mae llawer o’r rheini wedi’u seilio <strong>ar</strong> waithc<strong>yn</strong>llunio da a’r perchnogion i bob golwg <strong>yn</strong> gwybod bethroedden nhw’n ei wneud. Felly, ddylech chi fod <strong>yn</strong> gamblo gydag<strong>ar</strong>ian pobl eraill – <strong>ar</strong>ian cyhoeddus, adnoddau cymunedol, neuasedau elusennau a sefydlwyd er budd pobl eraill? Does dim atebiawn i h<strong>yn</strong>. Ond os ydy h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> eich poeni, efallai eich bod <strong>yn</strong>orbetrus. Os ydych chi’n rhy ofalus gydag <strong>ar</strong>ian, mae’n bosib nadydych chi’n un da iawn am wneud rhagor ohono.Arweinyddion digyfaddawd: Un o’r pethau gorau amweithg<strong>ar</strong>eddau mentrau cymdeithasol yw bod modd i rywunfeithrin menter g<strong>yn</strong>aliadwy weithiau <strong>ar</strong> sail s<strong>yn</strong>iadau <strong>masnachu</strong>sy’n ymddangos <strong>yn</strong> anobeithiol, a h<strong>yn</strong>ny heb ddim gwybodaethfusnes – am fod rhywun <strong>yn</strong> gwbl ddigyfaddawd ac morymroddedig. Mater o sicrhau <strong>ar</strong>weiniad personol cad<strong>ar</strong>n yw hiwed<strong>yn</strong> (ac ymdrinnir â h<strong>yn</strong> ym Mhennod 8). Ond fel rheol, doesdim angen ichi dyrchu’n ddwfn iawn i’r enghreifftiau h<strong>yn</strong> i weldmai’r ffactorau sy’n sb<strong>ar</strong>duno’r llwyddiant yw bod <strong>yn</strong> uchelgeisiolo fentrus a’r ysgogiad i wneud <strong>ar</strong>ian.50
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth2.7 <strong>Canllawiau</strong> ym<strong>ar</strong>ferol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> dewis s<strong>yn</strong>iadau busnesRoedd mudiad hyfforddi <strong>yn</strong> y gymuned mewn <strong>ar</strong>dal led wledig <strong>yn</strong> awyddus i ddatblygu gweithg<strong>ar</strong>eddau busnes i greuswyddi a chyfleoedd gwaith i’w hyfforddeion. Roedd gandd<strong>yn</strong> nhw bedw<strong>ar</strong> s<strong>yn</strong>iad <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> roedden nhw’ngobeithio’u datblygu. Ar ôl gof<strong>yn</strong> am nawdd gan asiantaeth cymorth, a gwneud cyfrifiadau syd<strong>yn</strong>, fe sylweddolon nhwnad oedd golchfa a busnes cludiant <strong>yn</strong> debygol o lwyddo. Er eu bod <strong>yn</strong> siomedig, dechreuodd y grŵp ganolbw<strong>yn</strong>tio <strong>ar</strong>y ddau bosibilrwydd <strong>ar</strong>all, a’u lansio <strong>ar</strong> ôl c<strong>yn</strong>nal astudiaethau dichonoldeb. Bu’r busnes <strong>ar</strong>lwyo a’r busnes gofal plant<strong>yn</strong> llwyddiannus am bron 20 ml<strong>yn</strong>edd. Un o’r ffactorau a gyfrannodd at eu llwyddiant oedd eu bod wedi dewis daubosibilrwydd cad<strong>ar</strong>n o blith rhestr hwy a oedd <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys s<strong>yn</strong>iadau anym<strong>ar</strong>ferol - er bod c<strong>yn</strong>gor y noddwr hefyd <strong>yn</strong>amlwg wedi bod o help.Golwg gyffredinol:Mae’r bennod hon <strong>yn</strong> disgrifio proses <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> dethol s<strong>yn</strong>iadaubusnes o blith rhestr o bosibiliadau, sy’n addas iawn <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>.Ai dyma sut mae dechrau busnes mewn gwirionedd? Efallaiy byddai rhai mentrau preifat mwy unplyg <strong>yn</strong> meddwl bodm<strong>yn</strong>d ati fel h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> anobeithiol o amhroffesi<strong>yn</strong>ol o ran busnes,ond peidiwch â phoeni am h<strong>yn</strong>ny. Mae busnesau traddodiadol<strong>yn</strong> fwy tebygol o ddechrau oherwydd bod pobl wedi baglu <strong>ar</strong>draws un s<strong>yn</strong>iad da, neu am eu bod <strong>yn</strong> awyddus i sefydlu cwmniannib<strong>yn</strong>nol <strong>yn</strong> yr un maes â’u cyflogwr presennol. Mae angeni gyrff cymunedol ac elusennol f<strong>yn</strong>d ati mewn ffordd wahanoloherwydd bod eu hanghenion <strong>yn</strong> hollol wahanol.• Byddan nhw’n dechrau <strong>masnachu</strong>’n bennaf oherwydd eu bodam g<strong>yn</strong>hyrchu incwm neu oherwydd bod angen idd<strong>yn</strong> nhwwneud h<strong>yn</strong>ny, mewn unrhyw ffordd sy’n briodol; felly, efallai ybydd gandd<strong>yn</strong> nhw sawl opsiwn i ddewis o’u plith.51
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Byddan nhw’n gweithio mewn meysydd ac mewngweithg<strong>ar</strong>eddau lle mae’r elw’n fach (oherwydd bod eucymunedau’n rhai di-fraint neu oherwydd bod eu cleientiaida’u defnyddwyr <strong>yn</strong> agored i niwed neu’n w<strong>yn</strong>ebu anfanteision);felly, mae angen idd<strong>yn</strong> nhw bwyso a mesur <strong>yn</strong> ofalus pa fenter,os oes un o gwbl, a allai fod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy.• Mae’r unigolion sy’n c<strong>yn</strong>nal y mentrau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> cael eu cymellgan lu o wahanol bethau (sicrhau grantiau, dyheadau d<strong>yn</strong>g<strong>ar</strong>ol,defnyddio’n well y sgiliau neu’r cyfleusterau sydd <strong>ar</strong> gael eisoes,m<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywydd diddordebau personol ac ati) ac efallai nadoes gandd<strong>yn</strong> nhw fawr o brofiad ym myd busnes; felly, byddangen idd<strong>yn</strong> nhw fod mor wrthrychol ag y bo modd.Sut mae m<strong>yn</strong>d ati? - Dyma ambell awgrym: Mae’r camau isod <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>nwys:• Cam 1 – Gweithio fel grŵp i restru nifer o wahanol s<strong>yn</strong>iadau<strong>masnachu</strong> posib.• Cam 2 – C<strong>yn</strong>nal asesiad rhag<strong>ar</strong>weiniol o’r holl s<strong>yn</strong>iadau ermw<strong>yn</strong> creu rhestr fer o bosibiliadau.• Cam 3 – Gwneud ychydig o gyfrifiadau <strong>ar</strong>iannol cychw<strong>yn</strong>noli weld a oes unrhyw un o’r s<strong>yn</strong>iadau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> dal <strong>yn</strong> ym<strong>ar</strong>ferol.• Cam 4 – Aros a ch<strong>yn</strong>llunio’n ofalus sut mae bwrw ymlaenâ’ch s<strong>yn</strong>iad <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong>.Cam 1: Er mw<strong>yn</strong> cael un s<strong>yn</strong>iad da, meddyliwcham sawl unSut mae m<strong>yn</strong>d ati’n gyffredinol: Mewn sawl achos, gan g<strong>yn</strong>nwysmewn prosiectau adfywio cymunedol ac ymddiriedolaethaudatblygu, fe ddylech chi anelu at greu rhestr fer o s<strong>yn</strong>iadau<strong>masnachu</strong> posibl <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eich busnes. Gallwch chi f<strong>yn</strong>d ati’nsystematig wed<strong>yn</strong> i fireinio’ch rhestr a gweld pa un o’r s<strong>yn</strong>iadauyw’r un mwyaf addawol gan hoelio’ch sylw <strong>ar</strong> gychw<strong>yn</strong> hwnnw.• Os bydd eich grŵp <strong>yn</strong> dechrau heb yr un s<strong>yn</strong>iad o gwbl (aceithrio s<strong>yn</strong>iadau niwlog fel ‘creu swyddi’ neu ‘wella ansawddbywyd ein cymuned’) bydd angen ichi g<strong>yn</strong>nal sesiwns<strong>yn</strong>iadau’n g<strong>yn</strong>taf er mw<strong>yn</strong> rhestru’r holl bosibiliadau y gallwchfeddwl amdan<strong>yn</strong> nhw, ac wed<strong>yn</strong> creu rhestr fer o’r rheini.• Ceisiwch gael rhestr fer o oddeutu 4 neu 5 awgrym hyd <strong>yn</strong> oedos ydych chi’n meddwl eich bod eisoes <strong>yn</strong> gwybod <strong>yn</strong> union bethrydych chi am ei wneud. Os yw eich s<strong>yn</strong>iad gwreiddiol <strong>yn</strong> un<strong>ar</strong>bennig o dda, fe ddylai sefyll ei dir <strong>yn</strong> w<strong>yn</strong>eb y lleill, ac os nadyw, dyma’r adeg i gael gwybod h<strong>yn</strong>ny, nid wed<strong>yn</strong>.• Byddwch <strong>yn</strong> hyblyg, <strong>yn</strong> agored eich meddwl ac <strong>yn</strong> ddyfeisg<strong>ar</strong>,<strong>yn</strong> enwedig wrth drafod s<strong>yn</strong>iadau sydd <strong>yn</strong> eich golwg chi’n rhaisy’n amlwg <strong>yn</strong> s<strong>yn</strong>iadau da.52
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Peidiwch â gwrthod unrhyw beth <strong>yn</strong> ystod y cam hwn, hyd <strong>yn</strong>oed s<strong>yn</strong>iadau sy’n ymddangos <strong>yn</strong> hurt, oherwydd mae’n bosibmai’r rhain fydd y rhai gorau <strong>yn</strong> y pen draw.Gof<strong>yn</strong>nwch i’r gymuned: Gall ymg<strong>yn</strong>ghoriad cyhoeddus (galwcyf<strong>ar</strong>fod cyhoeddus neu ddosb<strong>ar</strong>thu holiaduron er enghraifft) fod<strong>yn</strong> help mawr am sawl rheswm:• cael gwybod pa fathau o wasanaethau masnachol agwasanaethau cymunedol y byddai pobl <strong>yn</strong> hoffi eu gweld• cael gwybod pa wasanaethau sy’n bodoli eisoes – a pha rai ydylech eu hosgoi• creu rhestr hir gychw<strong>yn</strong>nol, gobeithio, ichi ddethol ohoni• annog eich grŵp llywio i ehangu ei ffordd o feddwl, oherwyddfe all awgrymiadau afrealistig hyd <strong>yn</strong> oed ysgogi s<strong>yn</strong>iadau eraill• c<strong>yn</strong>nig awgrym cyffredinol <strong>yn</strong>glŷn ag a oes m<strong>ar</strong>chnadoeddposib <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y busnes• codi diddordeb <strong>yn</strong> gyffredinol <strong>yn</strong> yr ym<strong>ar</strong>fer a dangos eich bod<strong>yn</strong> agored i awgrymiadauCreu’r rhestr gychw<strong>yn</strong>nol: Bydd angen ichi g<strong>yn</strong>nal sesiwns<strong>yn</strong>iadau ymhlith y grŵp llywio a phobl eraill sydd o bosib âdiddordeb neu rywbeth i’w gyfrannu. Cyf<strong>ar</strong>fod <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwysrhwng dwsin ac 20 o bobl fyddai orau efallai a’r rheini’nc<strong>yn</strong>rychioli amrywiaeth eang o wahanol gefndiroedd – grwpiauac elusennau lleol, asiantaethau cymorth y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>,busnesau, llywodraeth leol. Dyma ambell awgrym <strong>yn</strong>glŷn â sutmae c<strong>yn</strong>nal sesiwn s<strong>yn</strong>iadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> busnes:• Dechreuwch drwy gr<strong>yn</strong>hoi’n fras beth yw menter gymdeithasola pham rydych chi’n gwneud h<strong>yn</strong>.• Ewch ati i g<strong>yn</strong>nal y sesiwn s<strong>yn</strong>iadau c<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>ted ag y bo modd;gwnewch <strong>yn</strong> siŵr ei bod <strong>yn</strong> hwyl gan greu brwdfrydedd –mae’r canl<strong>yn</strong>iadau’n well pan fydd pobl wedi ymlacio ac <strong>yn</strong>ymroi i’r broses.• Gof<strong>yn</strong>nwch i bobl feddwl am unrhyw weithg<strong>ar</strong>eddau a allaigreu incwm sy’n cael eu c<strong>yn</strong>nal gan y gymuned neu gan fudiadelusennol.• Defnyddiwch si<strong>ar</strong>t droi neu hysbysfwrdd neu wal iganolbw<strong>yn</strong>tio’u sylw.• Ysgrifennwch bob s<strong>yn</strong>iad a g<strong>yn</strong>igir, a chymerwch gam <strong>yn</strong> ôl obryd i’w gilydd i atgoffa pobl neu i dwtio’r rhestrau.53
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Gweithiwch gyda’ch gilydd fel grŵp i sicrhau’r amrywiaethehangaf bosib o s<strong>yn</strong>iadau a’r rheini wedi’u seilio <strong>ar</strong> wybodaethleol – gall s<strong>yn</strong>iadau hurt hyd <strong>yn</strong> oed ysgogi pobl eraill feddwl.• Os yw’r grŵp <strong>yn</strong> fawr, ymrannwch <strong>yn</strong> grwpiau llai <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>rhywfaint o’r sesiwn, ond nid <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y sesiwn i gyd; peidiwch âgadael i h<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>afu’r momentwm.• Rhestrwch y gwasanaethau masnachol a chymunedol sydd <strong>ar</strong>gael eisoes a th<strong>yn</strong>nu sylw at unrhyw fylchau mawr y gallech chifanteisio <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw.• Rhestrwch y grwpiau o bobl nad yw eu hanghenion <strong>yn</strong> caeleu diwallu gan y gwasanaethau h<strong>yn</strong>ny – oes ‘na unrhywbosibiliadau i fasnachu yma?• Ceisiwch amcangyfrif pa rai o’r gwasanaethau lleol h<strong>yn</strong>ny sy’ncael eu defnyddio’n <strong>ar</strong>bennig o dda – efallai fod galw <strong>yn</strong>o nadyw’n cael ei ddiwallu’n llwyr.• Ceisiwch restru’r holl wasanaethau neu’r c<strong>yn</strong>nyrch y byddaiaelodau unigol eich grŵp <strong>yn</strong> hoffi’u gweld (nid yw rhestr oddymuniadau’n adlewyrchu’r f<strong>ar</strong>chnad, ond fe all <strong>ar</strong>wain ats<strong>yn</strong>iadau).• Wed<strong>yn</strong>, efallai y dylech restru’r rhesymau pam y byddai’rs<strong>yn</strong>iadau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> rhai gwirioneddol wael i’w troi’n fentrau (nidyw h<strong>yn</strong> o reidrwydd <strong>yn</strong> beth da o ran meithrin tîm, ond fe allfod <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bennig o dda am finiogi’ch gallu i fod <strong>yn</strong> feirniadol).• Cofiwch mai s<strong>yn</strong>iadau gwreiddiol <strong>yn</strong> aml yw’r rhai gorau –peidiwch â dewis y pethau amlwg bob tro, ond gochelwchhefyd rhag s<strong>yn</strong>iadau anym<strong>ar</strong>ferol.Hyd <strong>yn</strong> oed os ydych chi’n gwybod <strong>yn</strong> bendant beth rydych chiam ei wneud: Os ydych chi’n meddwl mai dim ond un s<strong>yn</strong>iadposib y gallech chi f<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> ei drywydd o ddifrif, efallai y byddechchi’n dewis hepgor y broses s<strong>yn</strong>iadau a mireinio <strong>yn</strong>g Ngham 1 a 2isod gan symud ymlaen <strong>yn</strong> syth i <strong>ar</strong>chwilio cyllideb gychw<strong>yn</strong>nol.Ond dylech geisio cadw meddwl agored a gochel rhag neidioymlaen <strong>yn</strong> rhy gyflym. Er enghraifft:• C<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gweithg<strong>ar</strong>eddau cysylltiedig: Os byddd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> noddwr neu gleient <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig contract ichi g<strong>yn</strong>nalmeithrinfa ddydd, go brin bod llawer o bw<strong>yn</strong>t ichi edrych <strong>ar</strong>bosibiliadau campfa neu dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u llety i dwristiaid. Ond efallaiy byddai’n werth ichi ystyried gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> ategolneu gysylltiedig. Fydd angen gwasanaeth <strong>ar</strong>lwyo neu gludiant<strong>ar</strong> eich meithrinfa? Fydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> agor y drws i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u cyrsiauhyfforddi?54
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Gwella s<strong>yn</strong>iadau da: Os ydych chi’n wir wedi penderf<strong>yn</strong>u’nbendant <strong>ar</strong> un s<strong>yn</strong>iad <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong>, fe allwch chi ddali ddefnyddio’r sesiwn s<strong>yn</strong>iadau i wella’r s<strong>yn</strong>iad hwnnw. Erenghraifft, dywedwch mai’r awgrym yw y dylech g<strong>yn</strong>nal ‘siopgrefftau’. Tybed a fyddai m<strong>yn</strong>d ati mewn ffordd wahanol <strong>yn</strong>gwneud ei rhagolygon gymaint â h<strong>yn</strong>ny’n well?− Tybed fyddai ‘siop rhoddion’ <strong>yn</strong> well?− Ddylai’r siop werthu nwyddau sy’n cael eu c<strong>yn</strong>hyrchu g<strong>ar</strong>trefneu nwyddau ethnig?− Oes ‘na le i nwyddau ail law a hen bethau, eitemau <strong>ar</strong>benigola nwyddau i’w casglu?− Fyddai modd dil<strong>yn</strong> thema <strong>ar</strong>bennig (gwyrdd?) neu fyddaimodd canolbw<strong>yn</strong>tio <strong>ar</strong> fathau <strong>ar</strong>bennig o g<strong>yn</strong>nyrch?Cam 2: Defnyddiwch ychydig o grebwyll busnesBydd angen cael gw<strong>ar</strong>ed <strong>ar</strong> s<strong>yn</strong>iadau anobeithiol: Y cam nesaffydd gwneud asesiad cychw<strong>yn</strong>nol o bob s<strong>yn</strong>iad, a thaflu o’r neilltu’rrheini sy’n amlwg <strong>yn</strong> ddiffygiol pan of<strong>yn</strong>nir ambell gwestiwn heriol:• fyddai unrhyw un <strong>yn</strong> talu amdano? Fyddech chi’n talu amdano?• fyddai ‘na ddigon o bobl i dalu amdano er mw<strong>yn</strong> gwneud ypeth <strong>yn</strong> werth ei wneud o safbw<strong>yn</strong>t masnachol?• oes ‘na fusnesau eraill fyddai’n cystadlu â chi?• oes ‘na unrhyw rwystrau/gof<strong>yn</strong>ion difrifol a allai’ch atal rhagdatblygu’r s<strong>yn</strong>iad – eiddo, offer, cyf<strong>yn</strong>giadau cyfreithiol, hawlc<strong>yn</strong>llunio, gwrthw<strong>yn</strong>ebiad gwleidyddol?• a fydd defnyddwyr, buddiolwyr, cleientiaid neu’r cyhoedd <strong>yn</strong>debygol o’ch gwrthw<strong>yn</strong>ebu?• os oes angen cyfalaf <strong>ar</strong>noch chi, ai dyma’r math o fenter a fydd<strong>yn</strong> denu grantiau neu fenthyciadau?• oes gan eich grŵp chi’r sgiliau a’r wybodaeth i g<strong>yn</strong>nal y mathhwn o fusnes? Pa mor hawdd fydd cyflogi pobl o’r fath?• ydy’r s<strong>yn</strong>iad hwn <strong>yn</strong> rhy uchelgeisiol wrth ichi gymryd eich camauc<strong>yn</strong>taf i fyd busnes (allech chi ei gadw wrth gefn tan rywbryd eto)?Dim ond un neu ddau y mae eu hangen: Fe’ch c<strong>yn</strong>ghorir <strong>yn</strong> gryf ibeidio â cheisio c<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mwy nag un neu ddau <strong>ar</strong> y tro, neui ddechrau <strong>masnachu</strong> mewn mwy nag un busnes <strong>ar</strong> y tro. Os yw’rgwaith hidlo cychw<strong>yn</strong>nol <strong>yn</strong> dal i’ch gadael â rhestr fer sy’n c<strong>yn</strong>nwyssawl s<strong>yn</strong>iad addawol, bydd angen ichi eu mireinio eto. (Bydd rhaigrwpiau’n ceisio lansio sawl busnes gan ddisgwyl i un ohon<strong>yn</strong> nhwlwyddo ond mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> beth peryglus iawn i’w wneud - yr un morannoeth â rhoi c<strong>yn</strong>nig <strong>ar</strong> sawl p<strong>ar</strong>tner <strong>ar</strong> yr un pryd gan obeithio ygwnaiff un ohon<strong>yn</strong> nhw ŵr neu wraig addas ichi.)55
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Ceisiwch ddewis yr un sy’n amlwg <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig y cyfle gorau ichilwyddo <strong>yn</strong> awr.• Os yw’n anodd dewis rhwng dau neu fwy o opsi<strong>yn</strong>au, bydd <strong>yn</strong>rhaid ichi benderf<strong>yn</strong>u’n nes ymlaen <strong>ar</strong> sail ymchwil astudiaethddichonoldeb.• Os bydd gennych chi s<strong>yn</strong>iadau ‘dros ben’ sy’n rhy uchelgeisiol\drud\problematig am y tro, neu sydd ychydig <strong>yn</strong> fwy ansicr, feallwch eu troi’n ‘g<strong>yn</strong>llun datblygu’ tymor hir i dywys eich polisi<strong>yn</strong> y dyfodol ac <strong>ar</strong>gyhoeddi cefnogwyr eich bod o ddifrif.• Ceisiwch wrthsefyll y demtasiwn o ddechrau cwmnirh<strong>yn</strong>gwladol c<strong>yn</strong> ichi wybod sut mae gweithio’r til. Os dyma’chmenter g<strong>yn</strong>taf, dewiswch fath o fasnachu a fydd <strong>yn</strong> rhoi profiaddefnyddiol ichi a rhagolygon o lwyddo’n fuan.Cam 3: Cyllideb <strong>ar</strong> gefn amlenGwerthusiad sylfaenol iawn: Nesa, heb ddefnyddio mwy o lei wneud eich cyfrifiadau nag a fyddai gennych <strong>ar</strong> gefn amlen,ceisiwch weld a oes cyfle o gwbl i’ch busnes weithio’n <strong>ar</strong>iannol.• Efallai y gallai’r grŵp llywio wneud h<strong>yn</strong> gyda’i gilydd. Ond hyd<strong>yn</strong> oed os bydd un aelod <strong>yn</strong> gwneud h<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> ei ben ei hun, feddylai gyflw<strong>yn</strong>o’r canl<strong>yn</strong>iadau i’r grŵp i gyd.• Cofiwch, nid c<strong>yn</strong>llunio busnes yw h<strong>yn</strong>, dim ond asesu’rposibiliadau’n gyflym ac <strong>yn</strong> fras. Amcangyfrifon fydd y ffigurau,ond dylech geisio dyfalu orau allwch chi <strong>ar</strong> y pryd.• Mae’n syfrdanol faint o bobl sy’n m<strong>yn</strong>d ati’n fwriadol i osgoigwneud h<strong>yn</strong>, efallai er mw<strong>yn</strong> osgoi’r gwirionedd siomedig nadyw eu babi nhw’n debygol o ff<strong>yn</strong>nu mewn gwirionedd. Mae’nhollbwysig.• Peidiwch â phoeni na fydd yr amcangyfrif bras cychw<strong>yn</strong>nol hwn<strong>yn</strong> un manwl gywir. Hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>, d<strong>yn</strong>a’r wybodaeth orau syddgennych chi. Rhywbeth i adeiladu <strong>ar</strong>no.• Os ydych chi’n bwriadu cyflogi ymg<strong>yn</strong>ghorydd allanol iysgrifennu c<strong>yn</strong>llun busnes ichi, byddwch chi’n <strong>ar</strong>bed llawer oamser ac <strong>ar</strong>ian drwy fod <strong>yn</strong> siŵr bod gennych s<strong>yn</strong>iad gwerthc<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> ei <strong>gyfer</strong>.• Un cwestiwn syml sydd: allech chi o bosib ennill digon o <strong>ar</strong>ianmewn blwydd<strong>yn</strong> i glirio’r holl <strong>ar</strong>ian rydych chi’n debygol o’i w<strong>ar</strong>io?56
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Yn bwysicach byth, bydd gwneud y gwerthusiad ad hochwn eich hun (<strong>yn</strong> hytrach na throsglwyddo’r dasg <strong>yn</strong> syth ig<strong>yn</strong>llunydd busnes) <strong>yn</strong> eich gorfodi i feddwl am yr h<strong>yn</strong> y maecadw’r busnes <strong>yn</strong> ei olygu mewn gwirionedd. Dim ots faintrydych chi’n ei wybod, pa mor gywir neu anghywir yw eichamcangyfrifon, byddwch <strong>yn</strong> dysgu mwy bob tro y byddwchchi’n mireinio’r gyllideb.Amcangyfrif yr incwm: Dyfeisiwch ffordd syml o asesu’ch gallu iennill. Bydd y manylion <strong>yn</strong> amrywio, a dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> y busnes, onddyma s<strong>yn</strong>iad ichi:• Faint <strong>ar</strong> gyf<strong>ar</strong>taledd y gallwch chi ei godi’n rhesymol am bobgwerthiant neu am bob gweithg<strong>ar</strong>wch wrth dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’chgwasanaeth? (Mae’n help os ydych chi’n gwybod beth maepobl eraill <strong>yn</strong> ei godi am wasanaethau tebyg.)• Faint o gwsmeriaid y gallwch ddisgwyl eu cael <strong>yn</strong> rhesymol bobdydd/bob wythnos/bob mis <strong>ar</strong> ôl ichi roi cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>ni o ddifrif?• Am faint o wythnosau cyflawn bob blwydd<strong>yn</strong> (neu oriau yrwythnos) y bydd eich busnes <strong>yn</strong> gweithio pan fydd <strong>ar</strong> waith<strong>yn</strong> llwyr, hy, <strong>ar</strong> ôl t<strong>yn</strong>nu’r holl amser a gollir oherwydd gwyliaustaff, salwch, c<strong>yn</strong>nal a chadw, sefyll o gwmpas ac ati?• Nawr, gan ddefnyddio fformiwla syml, cyfrifwch faint y gallechchi ei ennill mewn blwydd<strong>yn</strong> iawn petai’r busnes <strong>yn</strong> gweithioi’w botensial llawn; sef: eich taliadau <strong>ar</strong> gyf<strong>ar</strong>taledd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>pob gwerthiant wedi’i luosi â nifer y gwerthiannau yr wythnos,wedi’i luosi ag union nifer yr wythnosau gweithio llawn bobblwydd<strong>yn</strong>.Amcangyfrif y gw<strong>ar</strong>iant: Nodwch <strong>yn</strong> awr gostau bras popeth ygallwch feddwl amdano y bydd <strong>yn</strong> rhaid ichi w<strong>ar</strong>io <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong>no ig<strong>yn</strong>nal eich busnes <strong>yn</strong> ystod blwydd<strong>yn</strong> lawn:• Faint o staff y bydd eu hangen <strong>ar</strong>noch i sicrhau’r incwm agyfrifwyd uchod? Oni allwch wneud h<strong>yn</strong>ny, dyfalwch (gangofio y bydd cyfanswm y cleientiaid/tecl<strong>yn</strong>nau y gallwch euprosesu/eu gwneud/eu gosod/eu hatgyweirio/eu hanfon <strong>yn</strong> caelei gyf<strong>yn</strong>gu’n benodol gan botensial ffisegol eich staff, yr offer ybyddan nhw’n ei ddefnyddio, yr adeilad ac ati).• Faint o amser staff rheoli a gweinyddu fydd ei angen <strong>ar</strong>nochchi?• Tua faint y byddwch chi’n ei dalu i’r staff <strong>ar</strong> y gwahanolraddfeydd? Felly, tua faint fydd cyfanswm eich bil cyflogau?Peidiwch ag anghofio ychwanegu oddeutu 11% <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>cyfraniadau Yswiriant Gwladol a mwy na h<strong>yn</strong>ny os ydych chi’nbwriadu cyfrannu at bensiwn staff.57
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Faint y byddwch chi’n ei w<strong>ar</strong>io <strong>ar</strong> y stoc neu’r deunyddiau craiy bydd eu hangen <strong>ar</strong>noch chi i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u lefel y gwerthiannauneu’r gwasanaethau rydych chi’n ei rhagweld? Efallai bod modddefnyddio mesur y fawd i wneud h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> haws – ee, tybio boddeunyddiau crai’n 50% o gost y bwyd a werthir mewn caffi, neuyr ychwanegir 30% <strong>ar</strong> gyf<strong>ar</strong>taledd at bris nwyddau <strong>yn</strong> eich siop.• Beth fydd gorbenion rhedeg y busnes? Bydd eich treuliau’nc<strong>yn</strong>nwys costau rhentu’r adeilad o’r maint <strong>ar</strong>bennig y bydd eiangen <strong>ar</strong>noch, gwres, golau a dŵr, ffonau, nwyddau swyddfa,c<strong>yn</strong>nal a chadw, diogelwch, yswiriant, gwasanaeth cyfrifydd,ad-dalu benthyciadau rheolaidd ac ati (gallai tabl 6.1 fod <strong>yn</strong>ddefnyddiol).• Anwybyddwch unrhyw gostau cychw<strong>yn</strong> a chyfalaf <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> obryd (er enghraifft <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pr<strong>yn</strong>u offer ac adeilad); nid cyfrifo’chgallu i wneud elw rydych chi, dim ond ceisio gweld a oesgennych chi fusnes.• Mae’n debyg y bydd angen ichi adeiladu cronfa wrth gefn iadnewyddu unrhyw offer drud <strong>yn</strong> y dyfodol megis cerbydau,felly dylech gyfrif h<strong>yn</strong>ny’n w<strong>ar</strong>iant yma.Felly, allai’r prosiect lwyddo? Mae’r cam nesaf <strong>yn</strong> amlwg. Ondgochelwch rhag d<strong>ar</strong>llen gormod iddo.• Adiwch yr holl w<strong>ar</strong>iant a’i d<strong>yn</strong>nu o gyfanswm yr incwm i weld aydych chi’n debygol o wneud elw <strong>yn</strong>teu golled.• Os elw yw’r ateb peidiwch â chyffroi gormod. Cofiwch maicyfrifiad <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gweithio <strong>ar</strong> gapasiti llawn mewn blwydd<strong>yn</strong><strong>masnachu</strong> lawn yw h<strong>yn</strong>, <strong>ar</strong> ôl ichi gael eich traed danoch.• Os colled yw’r ateb, efallai y bydd angen ichi feddwl am s<strong>yn</strong>iad<strong>ar</strong>all. Ond os yw’r golled <strong>yn</strong> fach, <strong>yn</strong> ôl yr amcangyfrif, gallwchf<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> ôl at y ffigurau a’u mireinio:− sicrhewch fod y cyfrifiadau ychydig <strong>yn</strong> fwy manwl gywir y trohwn− ceisiwch gael gw<strong>ar</strong>ed ag unrhyw beth costus diangen− penderf<strong>yn</strong>wch a allwch chi ennill rhagor drwy wneudpethau’n wahanol ac ati• Os yw’n ymddangos y gallai’r busnes lwyddo, dechreuwchfeddwl sut y byddech chi’n <strong>ar</strong>gyhoeddi mudiad grantiau neureolwr banc sy’n m<strong>yn</strong>egi amheuaeth:58
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− gweithiwch drwy bob cyfrifiad eto, gan fireinio’ramcangyfrifon mor ofalus ag y bo modd a chan ddefnyddio’rwybodaeth sydd <strong>ar</strong> gael gennych (gan gadw nodiadau’r trohwn er mw<strong>yn</strong> ichi gyfeirio at<strong>yn</strong> nhw’n ddiwedd<strong>ar</strong>ach)− byddwch <strong>yn</strong> llai optimistig <strong>yn</strong>glŷn â’r incwm, byddwch <strong>yn</strong>fwy llym <strong>yn</strong>glŷn â’r costau a gweld sut mae h<strong>yn</strong>ny’n effeithio<strong>ar</strong> y d<strong>ar</strong>lun− dylech g<strong>yn</strong>nwys rhai o’r rhwystrau a’r anawsterau sy’n sicro godi− gwiriwch y canl<strong>yn</strong>iad; os yw’n dal i ddangos elw enfawr,mae’n debygol eich bod wedi methu rhywbeth, felly rhowchg<strong>yn</strong>nig <strong>ar</strong>all <strong>ar</strong>ni!• C<strong>yn</strong> belled, nid ydych wedi profi dim. Ond, wrth wneud ygwaith mewn ffordd systematig ac wrth fod <strong>yn</strong> benderf<strong>yn</strong>ol ogamu ymlaen, byddwch o leiaf <strong>yn</strong> dechrau sylweddoli bod cantac un o bethau y bydd <strong>yn</strong> rhaid ichi gael gwybod amdan<strong>yn</strong> nhweto c<strong>yn</strong> ichi allu dechrau’ch busnes.Cam 4: Amser i ystyriedMeddyliwch <strong>yn</strong> awr am y c<strong>yn</strong>nydd rydych chi’n ei wneud ...Cadwch bethau mewn persbectif: Bydd angen i’ch grŵp llywiogydnabod mai cyfnod cychw<strong>yn</strong>nol y broses c<strong>yn</strong>llunio yw hwn,ac y gallai pethau f<strong>yn</strong>d o’u lle o hyd.Caniatewch ichi’ch hunain deimlo’n hunanfodlon: Gallwchdeimlo’n fodlon o wybod, os ydych chi wedi c<strong>yn</strong>llunio o ddifrifac wedi cyrraedd c<strong>yn</strong> belled â h<strong>yn</strong>, eich bod eisoes mewn gwellsefyllfa na llawer o grwpiau mwy ffwrdd â hi eu hagwedd.Gl<strong>yn</strong>wch wrth eich gwerthoedd: Efallai y bydd rhai aelodau’nteimlo bod meddwl <strong>yn</strong> fasnachol <strong>yn</strong> golygu gwthio’r elusen neu’rgymuned o’r neilltu neu eu bod <strong>yn</strong> colli eu henaid. Yn eich dwylochi mae h<strong>yn</strong>ny.Dechreuwch feddwl am y dyfodol: Yn ystod y camau nesaf,bydd angen ymdrech ddifrifol a bydd gof<strong>yn</strong> gw<strong>ar</strong>io llawer o <strong>ar</strong>ian.Meddyliwch <strong>yn</strong> ofalus am y camau nesaf er mw<strong>yn</strong> bwrw ymlaen.Byddwch <strong>yn</strong> ofalus: Mae symud o fudiad nad yw’n <strong>masnachu</strong><strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> i weithio i fenter gymdeithasol <strong>yn</strong> debyg igyfnewid rhaw am JCB. Arfau gwahanol sy’n cael eu defnyddioat yr un diben sylfaenol yw’r rhain, ond mae angen cadw llawermwy o reolaeth <strong>ar</strong> un ohon<strong>yn</strong> nhw, rhag ofn ichi gladdu’ch hun.59
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth3: Creu c<strong>yn</strong>llun busnes3.1 Oes angen c<strong>yn</strong>llun busnes <strong>ar</strong>non ni mewn gwirionedd?Dydy’r ffordd mae prosiectau <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> cael eu h<strong>ar</strong>iannu <strong>yn</strong> y Deyrnas Unedig <strong>yn</strong> gwneudfawr ddim i sb<strong>ar</strong>duno prosiectau sy’n cael eu c<strong>yn</strong>llunio’n dda. Yn wir, fe all hyd <strong>yn</strong> oed eu gwneud <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>d<strong>yn</strong> o f<strong>yn</strong>dati i g<strong>yn</strong>llunio’u busnes o ddifrif. Yr enghraifft amlycaf o h<strong>yn</strong> efallai yw’r problemau sydd wedi codi <strong>yn</strong> sgil nawdd ganEwrop <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau cymdeithasol. I bob golwg, mae’r drefn hon wedi eithrio’n benodol fusnesau a allai lwyddodigon i fod <strong>yn</strong> gystadleuol. Mae’r bennod hon <strong>yn</strong> disgrifio’r h<strong>yn</strong> sy’n w<strong>yn</strong>ebu pobl sy’n gwneud cais am nawdd, <strong>yn</strong>datgelu gwendidau ceisiadau am grantiau sy’n m<strong>yn</strong>d ati i dwyllo’r noddwyr, ac <strong>yn</strong> dangos sut y gall gweithwyrdibrofiad lunio c<strong>yn</strong>igion o safon sy’n denu nawdd ac <strong>yn</strong> creu mentrau cad<strong>ar</strong>n.Terminoleg c<strong>yn</strong>llunio: Does dim terminoleg gyffredin y maepawb <strong>yn</strong> cytuno <strong>ar</strong>ni <strong>ar</strong> gael <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y gwahanol fathau o waithymchwil a dogfennau c<strong>yn</strong>llunio y bydd noddwyr <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>nu eucael ac a g<strong>yn</strong>hyrchir gan reolwyr prosiectau ac ymg<strong>yn</strong>ghorwyr.Gan fentro pechu’r puryddion, dyma ganllaw bras i ystyr ygwahanol dermau.• ‘C<strong>yn</strong>llun Busnes’: Term cyffredinol am unrhyw ddogfen c<strong>yn</strong>llunioyw hwn, ac mae’n cael ei ddefnyddio erb<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong> gymaint <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> gweithg<strong>ar</strong>eddau cymunedol traddodiadol nad yd<strong>yn</strong> nhw’nymwneud â <strong>masnachu</strong> ag <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gweithg<strong>ar</strong>eddau masnachol,mawr a bach. Mae’n gallu cyfeirio at g<strong>yn</strong>llun cyffredinol mudiadneu at weithg<strong>ar</strong>wch busnes penodol, at weithg<strong>ar</strong>wch syddwrthi’n cael ei g<strong>yn</strong>llunio neu at unrhyw gam <strong>yn</strong> ystod datblygiad ygweithg<strong>ar</strong>wch hwnnw. Mae ei union g<strong>yn</strong>nwys fel rheol <strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu<strong>ar</strong> bwy sy’n debygol o’i dd<strong>ar</strong>llen. Ddylech chi ddim tybio dim byd.• ‘Astudiaeth ddichonoldeb’: A bod <strong>yn</strong> fanwl gywir, dogfenymchwil yw hon i benderf<strong>yn</strong>u a yw’n werth m<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywyddgweithg<strong>ar</strong>wch penodol.60
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− Mae’n m<strong>yn</strong>d ati’n benodol i ateb cwesti<strong>yn</strong>au fel h<strong>yn</strong>: ‘ydy’rs<strong>yn</strong>iad <strong>yn</strong> ym<strong>ar</strong>ferol?’, ‘oes ‘na f<strong>ar</strong>chnad?’, ‘beth fydd y gost?’,‘allai’r s<strong>yn</strong>iad ennill digon?’ ac ‘oes modd goresg<strong>yn</strong> y rhwystrau?’− Ar lefel ym<strong>ar</strong>ferol, mae’r term <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> cael ei ystyried fel petai’n<strong>yn</strong> gyfystyr â ‘ch<strong>yn</strong>llun busnes’. Ac mae rheswm da dros h<strong>yn</strong>ny:mae’n bosib y bydd adroddiad manwl astudiaeth ddichonoldeb<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys yr un wybodaeth <strong>yn</strong> union ag sydd mewn c<strong>yn</strong>llunbusnes, neu efallai na fydd ond angen newid ambell beth yma athraw er mw<strong>yn</strong> iddo wneud y gwaith hwnnw.− Ond, efallai na fydd yr astudiaeth ddichonoldeb <strong>yn</strong> ateb ycwestiwn, ‘sut <strong>yn</strong> union ryd<strong>yn</strong> ni’n m<strong>yn</strong>d i sefydlu’r fenterhon a’i ch<strong>yn</strong>nal?’ Felly, fe all fod <strong>yn</strong> hollbwysig, adeg y camcomisi<strong>yn</strong>u, sicrhau eich bod chi a’ch ymg<strong>yn</strong>ghorydd <strong>yn</strong>cytuno’n benodol <strong>yn</strong>glŷn â’r h<strong>yn</strong> gaiff ei g<strong>yn</strong>hyrchu. Fel <strong>ar</strong>all,fe allech chi fod ag adroddiad drud <strong>yn</strong> eich dwylo sy’n dweudy gallai busnes lwyddo, ond <strong>yn</strong> dweud dim wrthych <strong>yn</strong>glŷn âsut mae m<strong>yn</strong>d ati i’w sefydlu.• ‘C<strong>yn</strong>llun Datblygu’: Mae’r term ‘c<strong>yn</strong>llun datblygu’ <strong>yn</strong> fwytebygol o gyfeirio at ddatblygiad cyffredinol neu ddatblygiadtymor hwy mudiad, efallai lle bydd <strong>yn</strong> rhy gymhleth neu’nrhy fuan d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u manylion <strong>ar</strong>iannol a manylion eraillam bob gweithg<strong>ar</strong>wch unigol. Gall fod <strong>yn</strong> ddefnyddiol iymddiriedolaeth datblygu newydd pan fydd hi’n rhy fuangwerthuso gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> unigol neu ff<strong>yn</strong>onellaugrantiau, neu i ddisgrifio esblygiad cyffredinol menter sy’nbodoli eisoes.• ‘C<strong>yn</strong>llun strategaeth’: Mae ‘c<strong>yn</strong>llun strategaeth’ neu ‘g<strong>yn</strong>llunstrategol’ <strong>yn</strong> tueddu i gyfeirio at ffordd o feddwl fwy cyffredinolna’r math o g<strong>yn</strong>llunio y mae ei angen er mw<strong>yn</strong> datblygumenter. Ar y llaw <strong>ar</strong>all, dylai c<strong>yn</strong>lluniau busnes (neu g<strong>yn</strong>lluniaudatblygu) g<strong>yn</strong>nwys cyfeiriadau at faterion cyffredinol megissut mae’r fenter <strong>yn</strong> cydweddu â strategaethau perthnasol yllywodraeth a chyfeiriad cyffredinol y mudiad.• ‘C<strong>yn</strong>llun gweithredol’, ‘c<strong>yn</strong>llun rheoli’ a ‘ch<strong>yn</strong>llungweithredu’: Bydd y rhain weithiau’n cael eu hatodi at g<strong>yn</strong>llunbusnes neu fe allan nhw fod <strong>yn</strong> ddogfennau mewnol <strong>ar</strong> wahân,ac maen nhw’n egluro sut <strong>yn</strong> union y bydd y busnes neu’rgweithg<strong>ar</strong>eddau’n cael eu datblygu, eu rheoli a’u gweinyddu.Gall p<strong>ar</strong>atoi c<strong>yn</strong>llun fel h<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> werthfawr er mw<strong>yn</strong> rhois<strong>yn</strong>iadau cymhleth neu sawl gwahanol s<strong>yn</strong>iad <strong>yn</strong>glŷn â menter<strong>ar</strong> waith. Maen nhw’n gallu bod <strong>yn</strong> ddefnyddiol weithiau igefnogi ceisiadau am <strong>ar</strong>ian ac i ddangos bod mudiad <strong>yn</strong> galludelio â newid. Maen nhw’n debygol o ddangos sut y byddpethau’n gweithio am gyfnod penodol neu gyf<strong>yn</strong>gedig, onddyd<strong>yn</strong> nhw ddim <strong>yn</strong> debygol o ddangos y rhesymau dros h<strong>yn</strong>n<strong>yn</strong>ac amcanion ehangach a thymor hwy’r mudiad.61
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthBeth yw diben c<strong>yn</strong>llunio?Perswadio noddwyr: Un pwrpas sydd i’r rhan fwyaf helaetho’r c<strong>yn</strong>lluniau busnes a b<strong>ar</strong>atoir gan gyrff y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, sefperswadio noddwyr i ymateb <strong>yn</strong> gad<strong>ar</strong>nhaol i geisiadau am grant,ac <strong>yn</strong> llai aml i geisiadau am fenthyciadau neu adeiladau. Dyma uno ffeithiau bywyd (er y gall h<strong>yn</strong> amh<strong>ar</strong>u’n ddifrifol <strong>ar</strong> y c<strong>yn</strong>lluniau euhunain ac <strong>ar</strong> ansawdd y mentrau sy’n deillio ohon<strong>yn</strong> nhw os byddy broses c<strong>yn</strong>llunio’n broses wael). Ond nod canllawiau’r adran honyw pwyso <strong>ar</strong> fudiadau i fanteisio <strong>ar</strong> y cyfnod c<strong>yn</strong>llunio anodd ermw<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw gael cymaint o fudd ohono ag y bo modd.Pwrpas c<strong>yn</strong>lluniau busnes: Mae pawb <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d ati fel lladdnadroedd i ddefnyddio c<strong>yn</strong>lluniau busnes er mw<strong>yn</strong> sicrhaugrantiau neu fenthyciadau ac mae h<strong>yn</strong>ny’n tueddu i guddio’upwysigrwydd ehangach wrth ddatblygu unrhyw fenter. Canl<strong>yn</strong>iadh<strong>yn</strong> yw bod llawer o fudiadau’n m<strong>yn</strong>d i drafferth a chostau enfawri b<strong>ar</strong>atoi dogfennau a’r rheini heb fod o lawer o fudd idd<strong>yn</strong> nhw.Dylech geisio cofio’r holl resymau dros greu c<strong>yn</strong>llun busnes:• i gefnogi ceisiadau am grantiau a benthyciadau• i ddiffinio pwrpas a natur y busnes, <strong>yn</strong> enwedig pan na fyddy <strong>masnachu</strong> ond <strong>yn</strong> un agwedd <strong>ar</strong> fudiad sydd ag amcanionelusennol neu gymdeithasol ehangach• i hyrwyddo’ch c<strong>yn</strong>lluniau i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gefnogwyr• i ddenu cyf<strong>ar</strong>wyddwyr newydd a rhoi gwybodaeth idd<strong>yn</strong> nhw• i ddeall eich m<strong>ar</strong>chnadoedd a ch<strong>yn</strong>nig sicrwydd bod y fenter <strong>yn</strong>hyfyw neu’n g<strong>yn</strong>aliadwy c<strong>yn</strong> ichi ddechrau• i bennu t<strong>ar</strong>gedau <strong>ar</strong>iannol a gweithredol a ddefnyddir i fonitro’rc<strong>yn</strong>nydd ac i dywys camau a gymerir <strong>yn</strong> y dyfodol• c<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong> i gyd, i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u proses drafftio sy’n rhoi cyfle ichi<strong>ar</strong>chwilio’r c<strong>yn</strong>llun <strong>yn</strong> fanwl – fe allwch chi ddeall, c<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong>heoli’r fenter <strong>yn</strong> y dyfodolManteision y broses c<strong>yn</strong>llunio: Dim ond un math o ganl<strong>yn</strong>iad i’rbroses c<strong>yn</strong>llunio yw’r ddogfen c<strong>yn</strong>llun busnes derf<strong>yn</strong>ol a gwerthy deunydd ysgrifenedig sydd <strong>yn</strong>ddi. Mae ‘na ganl<strong>yn</strong>iadau eraillhefyd – y profiad o’i g<strong>yn</strong>hyrchu, a’r dogfennau mewnol syddwedi’u p<strong>ar</strong>atoi <strong>yn</strong> ystod y broses. Peidiwch â dychr<strong>yn</strong> pan fyddnoddwr <strong>yn</strong> gof<strong>yn</strong> ichi am g<strong>yn</strong>llun busnes. Fe all creu c<strong>yn</strong>llunbusnes da:• fod o help ichi egluro’ch amcanion, a rhannu’ch dyheadaugyda’ch cydweithwyr• annog gwaith tîm ymhlith aelodau’ch grŵp• eich gorfodi i ddefnyddio ffigurau i brofi’ch rhagolygon o lwyddo• dweud wrthych chi a allwch chi fforddio c<strong>yn</strong>nal eich busnes62
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• eich rhybuddio am beryglon <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> y dyfodol• eich helpu i ddeall <strong>yn</strong> fanwl y gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>rydych chi’n bwriadu eu rhoi <strong>ar</strong> waith• eich helpu i weld posibiliadau newydd neu bosibiliadau erailla’ch annog i fod <strong>yn</strong> hyblyg• egluro’r h<strong>yn</strong> y mae angen ichi ei wneud a phwy y mae euhangen <strong>ar</strong>noch chi i reoli a staffio’r mudiad• creu glasbrint <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygu <strong>yn</strong> y dyfodol• pennu’r t<strong>ar</strong>gedau a’r dulliau mesur a ddefnyddir i fonitro’chc<strong>yn</strong>nydd• t<strong>yn</strong>nu sylw at y gwendidau y mae angen ichi f<strong>yn</strong>d i’r afael ânhw a pham y gallech chi fethuEgluro’r amcanion: Mae c<strong>yn</strong>llunio’n bwysig i ymddiriedolaethaudatblygu ac i g<strong>yn</strong>lluniau eraill sydd â sawl amcan cymdeithasol,economaidd ac amgylcheddol a’r rheini efallai braidd <strong>yn</strong> niwlog<strong>yn</strong>glŷn â’r h<strong>yn</strong> y maen nhw’n awyddus i’w gyflawni a beth yw eublaenoriaethau.• Drwy ddiffinio’r pethau h<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> bapur, bydd <strong>yn</strong> help ichi greud<strong>ar</strong>lun clir o’ch prosiect, ichi’ch hun ac i’r byd y tu allan• Drwy gydweithio i lunio amcanion <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eich c<strong>yn</strong>llun busnes,bydd h<strong>yn</strong>ny’n gymorth i gad<strong>ar</strong>nhau cyd-bwrpas eich grŵp aci ganolbw<strong>yn</strong>tio <strong>ar</strong> unrhyw raniadau y mae angen ichi fod <strong>yn</strong>ymwybodol ohon<strong>yn</strong> nhw.Gwaith tîm: Os nad ydych chi wedi cael cyfle i gydweithio feltîm o’r blaen, dyma’r adeg ichi ddysgu am eich cydweithwyra’ch prosiect <strong>ar</strong> yr un pryd. Gall c<strong>yn</strong>llunio fod <strong>yn</strong> broses ddwys,ym<strong>ar</strong>ferol sy’n annog pobl i ddatrys problemau <strong>ar</strong> y cyd, igydweithredu ac i gyfaddawdu. Drwy f<strong>yn</strong>d ati <strong>yn</strong> y ffordd iawn,bydd <strong>yn</strong> greadigol, <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>hyrchiol, <strong>yn</strong> gymdeithasol ac, fel rheol,bydd pobl <strong>yn</strong> mw<strong>yn</strong>hau’r profiad. [Gweler hefyd adran 3.2 <strong>yn</strong>glŷnâ defnyddio ymg<strong>yn</strong>ghorwyr.]Deall a meddwl c<strong>yn</strong> gweithredu: Po fwyaf y byddwch chi’n<strong>ar</strong>chwilio’ch c<strong>yn</strong>lluniau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gweithg<strong>ar</strong>eddau a’r sefyllfa<strong>ar</strong>iannol, mwyaf y sylweddolwch chi eu bod nhw’n llawndiffygion, problemau, dewisiadau ac atebion. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> wiram bob agwedd <strong>ar</strong>all bron <strong>ar</strong> eich c<strong>yn</strong>llunio, boed h<strong>yn</strong>ny’n osodstaff mewn swyddfeydd, <strong>yn</strong> droi gwaith <strong>yn</strong> swyddi, <strong>yn</strong>teu’n troi’n‘widgets’ <strong>yn</strong> ‘sbigots’.Hyblygrwydd: Wrth w<strong>yn</strong>ebu problemau go iawn a phroblemauposib sy’n codi <strong>yn</strong> ystod y cam c<strong>yn</strong>llunio, bydd h<strong>yn</strong>ny’n eichsb<strong>ar</strong>duno i fod <strong>yn</strong> hyblyg ac <strong>yn</strong> ddyfeisg<strong>ar</strong>, ac efallai y cewch chis<strong>yn</strong>iadau cwbl newydd <strong>yn</strong>glŷn â chreu incwm neu reoli’ch menter.63
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthRheoli’r mudiad: Peidiwch â dechrau gyda s<strong>yn</strong>iad pendantam staffio a swyddogaethau’r bwrdd. Drwy ddeall eichgweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>’n fanwl, bydd h<strong>yn</strong>ny’n help ichi weldpa sgiliau y bydd eu hangen <strong>ar</strong> eich staff, beth fydd costau eucyflogi a pha drefniadau rheoli y bydd angen eu sefydlu. Gallaih<strong>yn</strong> hefyd ddangos pa rinweddau a galluoedd y bydd angen i’rcyf<strong>ar</strong>wyddwyr feddu <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw a pha fath o swyddogaethau ydylai’r rhain eu hysgwyddo.Rheoli’r dyfodol: Bydd y c<strong>yn</strong>llun <strong>yn</strong> lasbrint <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y mudiadrydych chi am ei greu, a bydd <strong>yn</strong> dangos ichi a ydy’ch amcanion<strong>yn</strong> realistig, a beth y mae angen ichi ei wneud i’w gwireddu.Bydd hefyd <strong>yn</strong> pennu t<strong>ar</strong>gedau ac amserlenni i chi eu defnyddio ifonitro’ch c<strong>yn</strong>nydd.Hunanymwybyddiaeth: Os ydych chi’n onest, bydd p<strong>ar</strong>atoi’rc<strong>yn</strong>llun <strong>yn</strong> help ichi w<strong>yn</strong>ebu’ch gwendidau fel grŵp a’r diffygionsydd <strong>yn</strong> eich prosiect, er na fyddwch chi bob tro o bosib <strong>yn</strong> sônam y rhain <strong>yn</strong> y ddogfen y byddwch <strong>yn</strong> ei chyhoeddi. Efallai maidyma’ch cyfle olaf i wneud rhywbeth <strong>yn</strong> eu cylch c<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhwddechrau ymddangos <strong>yn</strong> eich gwaith <strong>ar</strong> ffurf problemau ym<strong>ar</strong>ferol.C<strong>yn</strong>llunio i fod <strong>yn</strong> ddiddrwg diddaDillad newydd yr ymerawdwr: Ers degawdau mae <strong>masnachu</strong>cymunedol <strong>yn</strong> y Deyrnas Unedig <strong>yn</strong> gaeth i gyf<strong>yn</strong>g-g<strong>yn</strong>gorc<strong>yn</strong>llunio sinigaidd, lle bydd grwpiau’n aml <strong>yn</strong> gallu cael grantiauhael <strong>ar</strong> sail c<strong>yn</strong>lluniau busnes gwan neu ffuglennol sy’n dweuddim ond yr h<strong>yn</strong> y maen nhw’n meddwl y bydd eu noddwyr amei glywed. Ond fe all h<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>wain at ganl<strong>yn</strong>iadau echrydus o ranhygrededd <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y gymuned. Gwelwyd enghraifft glasurolo h<strong>yn</strong> wrth i’r mudiad busnesau cymunedol ddymchwel <strong>yn</strong> yrAlban <strong>yn</strong> yr 1990au gan ddatgelu gwir natur dillad newydd yrYmerawdwr i noddwyr.Dim ots am y c<strong>yn</strong>llun, gadewch inni weld yr <strong>ar</strong>ian – chwe matho sinigiaeth: Mae rhesymau da dros ddechrau’r canllawiau h<strong>yn</strong>drwy ddisgrifio c<strong>yn</strong>llunio gwael. Wnaiff c<strong>yn</strong>llunio busnes gwaelddim cyfoethogi bywydau pobl ddi-fraint na chymunedau tlawd.Ac mewn gwirionedd, mae’n helpu i feithrin yr union ddib<strong>yn</strong>iaeth<strong>ar</strong> grantiau y mae pobl <strong>yn</strong> ceisio dianc rhagddi. Yn g<strong>yn</strong>taf, maeangen inni edrych <strong>ar</strong> y pethau h<strong>yn</strong>ny sy’n rhwystro pobl rhagc<strong>yn</strong>llunio’u busnes <strong>yn</strong> dda, rhwystrau sy’n cael eu creu gan ysystem grantiau ei hun.64
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Os d<strong>yn</strong>a’r h<strong>yn</strong> y mae’r noddwr am ei gael... Mae c<strong>yn</strong>lluniogwael <strong>yn</strong> dechrau gyda’r s<strong>yn</strong>iad mai’r cyfan y mae ei angen ywdogfen sy’n dweud <strong>yn</strong> syml yr h<strong>yn</strong> mae’r noddwr, <strong>yn</strong> eich b<strong>ar</strong>nchi, am ei glywed. Y gorau y medrwch chi obeithio amdano ywcael grant i wneud rhywbeth sy’n eithaf tebygol o fod <strong>yn</strong> amhosib(ond fyddwch chi ddim <strong>yn</strong> gwybod y naill ffordd na’r llall).• O leiaf fe allwn ni b<strong>ar</strong>atoi cais da: Fydd y rhan fwyaf o bobl sy’nceisio datblygu gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>ddim <strong>yn</strong> trafferthu c<strong>yn</strong>llunio o gwbl. Maen nhw’n p<strong>ar</strong>atoi dadl<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> buddsoddi (<strong>ar</strong>ian grant). Fel rheol, mae’r ddadl hon <strong>yn</strong>disgrifio s<strong>yn</strong>iad busnes sy’n creu <strong>ar</strong>graff ac <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys atebionamwys twt i’r holl gwesti<strong>yn</strong>au anodd am f<strong>ar</strong>chnadoedd, cost,sgiliau a rheoli. Efallai mai’r pwyslais hwn <strong>ar</strong> y cyflw<strong>yn</strong>iad ermw<strong>yn</strong> perswadio noddwyr (sydd weithiau’n gwybod c<strong>yn</strong> lleiedam ddatblygu busnes â’r ymgeiswyr) sy’n gyfrifol am y ffaithryfedd fod c<strong>yn</strong>lluniau busnes y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> cael eup<strong>ar</strong>atoi’n well na’r rheini a b<strong>ar</strong>atoir <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau preifat <strong>ar</strong>raddfa fwy. Efallai eu bod <strong>yn</strong> fwy ymwybodol o’u delwedd nabusnesau’r byd-go-iawn maen nhw’n eu disgrifio.• Fe benderf<strong>yn</strong>wn ni beth i’w wneud pan fyddwn ni’ngwybod faint o <strong>ar</strong>ian fydd gennym ni: Efallai y byddairhywun <strong>yn</strong> meddwl ei fod <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bed amser wrth b<strong>ar</strong>atoi c<strong>yn</strong>lluntrawiadol, credadwy ond llawn dychymyg <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> noddwyrgan wneud iddo gydweddu â realiti’n nes ymlaen os bydd ycais <strong>yn</strong> llwyddo. Ond mae h<strong>yn</strong>ny’n golygu eich bod <strong>yn</strong> gorfodc<strong>yn</strong>llunio ddwywaith, a m<strong>yn</strong>d drwy bob math o lwybrautrofaus i guddio’ch ystryw pan fydd y grant <strong>yn</strong> cyrraedd. Mae’rymddygiad hurt yma’n eithriadol o gyffredin.• Fe gawn ni fwy o <strong>ar</strong>ian drwy or-ddweud: Un ddichellgyffredin yw chwyddo’n ddramatig y swm mae rhywun <strong>yn</strong>gwneud cais amdano gan ddisgwyl y bydd y noddwyr <strong>yn</strong> rhoillai, sef fwy neu lai y swm sydd ei angen <strong>ar</strong> y prosiect mewngwirionedd. Mae dadl gref dros ddenu <strong>ar</strong>ian cyhoeddus acelusennol i gymunedau tlawd – ond nid pan fydd h<strong>yn</strong>ny’n creumentrau gwan sy’n methu <strong>yn</strong> y pen draw. Mae m<strong>yn</strong>d ati fel h<strong>yn</strong><strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>od ddiffygiol:− os bydd eich c<strong>yn</strong>llun <strong>yn</strong> ystumio’ch anghenion <strong>ar</strong>iannu, gobrin bod neb <strong>yn</strong> gwybod beth yw’ch anghenion mewngwirionedd− mae’ch c<strong>yn</strong>llun <strong>yn</strong> ddiwerth fel <strong>ar</strong>f i fonitro c<strong>yn</strong>nydd y busnesa’i sefyllfa <strong>ar</strong>iannol65
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− mae m<strong>yn</strong>d ati’n fwriadol i b<strong>ar</strong>atoi c<strong>yn</strong>lluniau busnescam<strong>ar</strong>weiniol <strong>yn</strong> hunanddinistriol oherwydd fe allai <strong>ar</strong>wain atymateb negyddol gan y noddwr <strong>yn</strong> ddiwedd<strong>ar</strong>ach <strong>yn</strong> y broses– sceptigaeth, amheuon, monitro ymwthiol neu rwystrol,rheolau ac amodau sy’n eich llesteirio, a gwrthod ceisiadauam grant <strong>ar</strong>all neu ddil<strong>yn</strong>iant− ydych chi wedi meddwl beth fyddwch chi’n ei wneud osdigwydd i noddwr ffôl roi mwy o <strong>ar</strong>ian ichi nag y mae eiangen <strong>ar</strong>noch? Heb g<strong>yn</strong>llun busnes da, mae’n debyg maigwastraffu’r nawdd wnewch chi• Go brin byddan nhw’n d<strong>ar</strong>llen ein c<strong>yn</strong>llun beth b<strong>yn</strong>nag:Mae pobl <strong>yn</strong> llai tebygol o lawer o roi sylw difrifol i g<strong>yn</strong>lluniaubusnes annib<strong>yn</strong>adwy, ffug neu chwyddedig. Ond mae h<strong>yn</strong>ny’ngolygu nad oes ffordd ddib<strong>yn</strong>adwy o asesu ceisiadau amgrantiau. Felly, mae nawdd i fentrau <strong>masnachu</strong>’n troi loteri ac maec<strong>yn</strong>lluniau busnes <strong>yn</strong> ddiwerth mewn gwirionedd i noddwyr.• D<strong>yn</strong>a beth roedden nhw eisiau’i weld: Weithiau, bydd noddwyr<strong>yn</strong> ymuno fwy neu lai’n frwd mewn twyll amheus, pan fyddan nhwam weld <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> cael ei bwmpio i <strong>ar</strong>dal, er enghraifft. Mae’n hysbysbod un mudiad <strong>yn</strong> y llywodraeth wedi gwrthod cymeradwyo grantchwe ffigur <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> prosiect menter gymunedol fawr nes i’r fenterhonno ailysgrifennu’ch c<strong>yn</strong>llun busnes - proses ddrudfawr - ganddileu’r datganiadau gonest am ei diffygion. Wrth gwrs, doedd awnelo h<strong>yn</strong> ddim â hyfywedd y busnes. Ffordd oedd hi i weisionsifil a gwleidyddion ddiosg y cyfrifoldeb am y risg a’i drosglwyddo igrŵp diniwed <strong>yn</strong> y gymuned.Niweidio’ch rhagolygon eich hun: Mae mudiadau elusennol achymunedol <strong>yn</strong> fwy cyfforddus o lawer â’r s<strong>yn</strong>iad o g<strong>yn</strong>llunio nagyr oedden nhw ddegawd neu ddwy <strong>yn</strong> ôl. Ond maen nhw’n dal iganolbw<strong>yn</strong>tio gymaint weithiau <strong>ar</strong> sefyll <strong>ar</strong> eu pennau a gwneudolw<strong>yn</strong> dro nes bod eu c<strong>yn</strong>lluniau busnes o bosib <strong>yn</strong> well am greu<strong>ar</strong>graff <strong>ar</strong> dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> noddwyr nag am roi gwybodaeth idd<strong>yn</strong> nhw.Gwir niwed h<strong>yn</strong> yw:• ei fod <strong>yn</strong> gwastraffu amser: beth yw’r diben i weithiwrprysur, gwybodus dreulio wythnos waith neu ragor <strong>yn</strong> p<strong>ar</strong>atoic<strong>yn</strong>llun ffug?• ei fod <strong>yn</strong> creu busnes nad oes modd ei reoli: gall c<strong>yn</strong>lluniauffug sy’n ddigon ffodus o <strong>ar</strong>wain at weithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong><strong>ar</strong>wain at fusnesau dig<strong>yn</strong>llun gorffwyll sydd byth <strong>yn</strong> cychw<strong>yn</strong> oddifrif ac <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> gyfeiliorn <strong>yn</strong> fuan iawn.• ei fod <strong>yn</strong> cyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> dwf: bydd y s<strong>yn</strong>iadau busnes gorau hyd<strong>yn</strong> oed <strong>yn</strong> anos eu datblygu, eu rheoli a’u monitro os yw’rc<strong>yn</strong>llun <strong>yn</strong> wael; efallai y byddan nhw’n llwyddo i oroesi drwyreoli <strong>ar</strong>gyf<strong>yn</strong>gau o hyd, ond maen nhw’n llawer llai tebygol odyfu i’w potensial llawn.66
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• ei fod <strong>yn</strong> meithrin dib<strong>yn</strong>iaeth <strong>ar</strong> grantiau: mae c<strong>yn</strong>lluniogwael <strong>yn</strong> annog egin fusnesau, a ddylai fod <strong>yn</strong> anelu at fod<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy, i gael eu c<strong>yn</strong>nal fel prosiectau cymunedoltraddodiadol sy’n dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> grantiau.• ei fod i bob golwg <strong>yn</strong> fethiant: mae’n anochel y bydd noddwyr<strong>yn</strong> llai tebygol o lawer o helpu <strong>yn</strong> y dyfodol.Niweidio’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>: Mae c<strong>yn</strong>llunio gwael <strong>yn</strong> niweidio<strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> gyffredinol oherwydd:• ei fod <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>wain at berfformiad gwael a methiant – ac<strong>yn</strong> cad<strong>ar</strong>nhau rhagf<strong>ar</strong>nau’r rheini sy’n disgwyl i fentergymdeithasol fethu• ei fod <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig esgusodion i <strong>ar</strong>ianwyr beidio â mentro• ei fod <strong>yn</strong> ategu dib<strong>yn</strong>iaeth <strong>ar</strong> grantiau <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>• ei fod <strong>yn</strong> dw<strong>yn</strong> adnoddau oddi <strong>ar</strong> g<strong>yn</strong>lluniau mwy gwerthchweil• ei fod <strong>yn</strong> torri ysbryd yr union bobl a’r union gymunedau difrainth<strong>yn</strong>ny y mae’r <strong>masnachu</strong>’n ceisio’u helpuBeth os na fydd neb <strong>yn</strong> gof<strong>yn</strong> ichi am g<strong>yn</strong>llun busnes?Ysgrifennwch un beth b<strong>yn</strong>nag. Wir! Yn ddiwedd<strong>ar</strong>, oherwydd bodsafon c<strong>yn</strong>ifer o g<strong>yn</strong>lluniau busnes mor wael, bydd rhai mudiadausy’n rhoi grantiau i gefnogi gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> <strong>yn</strong> dweud wrth ymgeiswyr nad oes angen idd<strong>yn</strong> nhwgyflw<strong>yn</strong>o c<strong>yn</strong>llun. Byddan nhw’n asesu’r prosiect <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> grant <strong>yn</strong>gyfan gwbl <strong>ar</strong> sail ffurflen gais. Popeth <strong>yn</strong> iawn os yw’r ffurflen wedigof<strong>yn</strong> am yr un lefel o ddadansoddi ag y byddai ei hangen mewnc<strong>yn</strong>llun busnes da. Ond, os mai bwriad y broses ymgeisio yw sicrhau‘atebolrwydd cyhoeddus’ <strong>yn</strong> hytrach na ch<strong>yn</strong>llunio da, fel sy’n aml<strong>yn</strong> wir, gellid dadlau bod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> groes i les gorau’r ymgeiswyr.A dweud y gwir, does dim byd cystal ag ysgrifennu c<strong>yn</strong>llun gonesta manwl sy’n <strong>ar</strong>chwilio realiti’r bwriad i fasnachu – dim ots os yw’rnoddwyr am weld c<strong>yn</strong>llun o’r fath neu beidio.All c<strong>yn</strong>llunwyr gwael wella? Fe all pobl ddisglair a h<strong>yn</strong>odymroddedig weithiau greu gwyrthiau bach <strong>yn</strong> eu cymunedau ach<strong>yn</strong>nal mentrau llwyddiannus heb wneud fawr o waith c<strong>yn</strong>llunioo gwbl. Mae’n debyg mai eu diffyg am<strong>yn</strong>edd a’u natur drahaussy’n eu gwneud nhw’n entrepreneuriaid da <strong>yn</strong> y lle c<strong>yn</strong>taf. Gelliddadlau y bydden nhw wedi bod <strong>yn</strong> llwyddiannus beth b<strong>yn</strong>nag, acnad oedden nhw byth <strong>yn</strong> bobl a fyddai’n cael eu dal <strong>yn</strong> ôl drwydd<strong>ar</strong>llen canllawiau <strong>yn</strong>glŷn â sut i f<strong>yn</strong>d ati. All y rhan fwyaf o boblddim fforddio bod mor ddiam<strong>yn</strong>edd â h<strong>yn</strong>.67
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth3.2 Ysgrifennu’r c<strong>yn</strong>llun busnesPenderf<strong>yn</strong>odd mudiad datblygu cymunedol <strong>ar</strong> ystâd dai <strong>yn</strong>g nghymoedd y de dderb<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig deniadol gan rywun igreu c<strong>yn</strong>llun busnes am ddim <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> menter <strong>ar</strong>lwyo newydd – a honno’n fenter a oedd <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig posibiliadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>creu swyddi a sicrhau mwy o annib<strong>yn</strong>iaeth <strong>ar</strong>iannol. Oherwydd bod gwasanaeth yr ymg<strong>yn</strong>ghorydd <strong>ar</strong> gael am ddim,doedd dim rhaid i’r grŵp ddil<strong>yn</strong> y drefn <strong>ar</strong>ferol o lunio briff manwl, cael geirdaon i’r ymg<strong>yn</strong>ghorydd a goruchwylio’rbroses <strong>yn</strong> ofalus. Ond ffantasi oedd y c<strong>yn</strong>llun busnes a grëwyd – <strong>yn</strong> rhagweld trosiant amhosib o gannoedd o filoeddo bunnau. Yn hytrach na rhoi hwb i’r fenter, canl<strong>yn</strong>iad h<strong>yn</strong> oedd bod aelodau’r grŵp <strong>yn</strong> crafu’u pennau am fisoedd<strong>yn</strong>glŷn â’r c<strong>yn</strong>llun diwerth, a doedden nhw ddim <strong>yn</strong> gallu gweld ffordd <strong>ar</strong>all o ddatblygu eu s<strong>yn</strong>iadau.C<strong>yn</strong>llun <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pob achlysur?Fformat y c<strong>yn</strong>llun busnes: Bydd siâp sylfaenol y c<strong>yn</strong>llun <strong>yn</strong>weddol debyg, pa bwrpas b<strong>yn</strong>nag fydd iddo a phwy b<strong>yn</strong>nag fyddy g<strong>yn</strong>ulleidfa. Dylai’r c<strong>yn</strong>llun g<strong>yn</strong>nwys:• cr<strong>yn</strong>odeb a chyflw<strong>yn</strong>iad• cyd-destun a chefndir eich c<strong>yn</strong>llun• eich nodau busnes a’ch amcanion cymdeithasol• y c<strong>yn</strong>igion ym<strong>ar</strong>ferol• sut y caiff y busnes ei reoli• faint fydd y costau sefydlu ac o le y daw’r <strong>ar</strong>ian• faint, <strong>yn</strong> fanwl, fydd y costau c<strong>yn</strong>nal, a sut rydych chi wedicyfrifo’r incwm rydych chi’n disgwyl ei ennill• tystiolaeth o lif <strong>ar</strong>ian cad<strong>ar</strong>n – hy, y bydd gennych chi ddigon o<strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> y banc o hyd i dalu am eich gw<strong>ar</strong>iant• y t<strong>ar</strong>gedau y byddwch chi’n eu defnyddio i fesur eich c<strong>yn</strong>nydd(Gweler hefyd y rhestr o g<strong>yn</strong>nwys c<strong>yn</strong>llun busnes <strong>yn</strong> Atodiad 3)• y cwsmeriaid, y gystadleuaeth a’r dystiolaeth fod m<strong>ar</strong>chnad <strong>ar</strong>gael <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y gwasanaeth a/neu’r c<strong>yn</strong>nyrch68
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthC<strong>yn</strong>llunio - brig y m<strong>yn</strong>ydd iâ: Bydd c<strong>yn</strong>nwys manwl eichdogfen <strong>ar</strong> ddiwedd y broses c<strong>yn</strong>llunio’n dib<strong>yn</strong>nu i raddau <strong>ar</strong> eiswyddogaeth sylfaenol.• Wrth lansio menter <strong>masnachu</strong> am y tro c<strong>yn</strong>taf, bydd gof<strong>yn</strong>cael c<strong>yn</strong>llun sy’n pwysleisio capasiti’r mudiad (ei adnoddau,sgiliau’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr, a thystiolaeth ei fod <strong>yn</strong> gallu rheoli’rbusnes) a’i hyfywedd masnachol a’i g<strong>yn</strong>aliadwyedd.• Gall c<strong>yn</strong>llun <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ehangu busnes sy’n bodoli eisoes neuychwanegu s<strong>yn</strong>iadau <strong>masnachu</strong> newydd ddib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> hanesy mudiad o lwyddo <strong>yn</strong> y gorffennol. Ond efallai y bydd angent<strong>yn</strong>nu sylw at dystiolaeth <strong>yn</strong>glŷn â lefelau buddsoddi addas neugapasiti ffisegol.• Bydd c<strong>yn</strong>llun busnes sy’n disgrifio strategaeth fwy tymorhir i b<strong>ar</strong>atoi’r ffordd at <strong>gyfer</strong> menter sy’n bodoli eisoesmegis ymddiriedolaeth datblygu (y bydd noddwyr mewnawdurdodau lleol <strong>yn</strong> debygol o of<strong>yn</strong> amdano) <strong>yn</strong> canolbw<strong>yn</strong>tiollai <strong>ar</strong> dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau a mwy <strong>ar</strong> g<strong>yn</strong>aliadwyeddcyffredinol (gweler adran 5.2 ac 8.2).Beth os oes mwy nag un g<strong>yn</strong>ulleidfa? Mae’n debyg y bydd angeni’ch c<strong>yn</strong>llun si<strong>ar</strong>ad â sawl gwahanol g<strong>yn</strong>ulleidfa <strong>ar</strong> yr un pryd, ac ybydd pob un o’r rheini’n disgwyl neu angen cael dogfen wahanol eih<strong>ar</strong>ddull. Dyma rai o’r c<strong>yn</strong>ulleidfaoedd posib:• adrannau awdurdodau lleol sydd â diddordeb <strong>yn</strong> y gwasanaethauy byddwch <strong>yn</strong> eu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u, neu sy’n <strong>ar</strong>iannu’r gwaith• ymddiriedolaethau elusennol a noddwyr eraill, a phob un o’rrheini â gwahanol set o flaenoriaethau <strong>ar</strong>iannu• d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gwsmeriaid• d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gefnogwyr a’r cyhoedd• d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwyr• eich aelodau, eich defnyddwyr a’ch staff y gall fod angen ichiddenu eu cefnogaethFaint o g<strong>yn</strong>lluniau? Meddyliwch sut y caiff eich c<strong>yn</strong>llun busnes eiddefnyddio. Fe all fod <strong>yn</strong> demtasiwn ysgrifennu gwahanol fersiwn o’rc<strong>yn</strong>llun i bob c<strong>yn</strong>ulleidfa, <strong>yn</strong> enwedig os ydych chi’n meddwl y byddymateb rhai grwpiau o dd<strong>ar</strong>llenwyr <strong>yn</strong> llai ffafriol i ambell agwedd<strong>ar</strong> eich c<strong>yn</strong>lluniau. Ond gochelwch rhag m<strong>yn</strong>d i drafferth heb fodangen. Fe all dau neu dri opsiwn syml wneud y gwaith i’r dim.• Fe all fod <strong>yn</strong> amhosib rheoli’r gwaith o ysgrifennu gwahanolfersi<strong>yn</strong>au o’r prif g<strong>yn</strong>llun <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pob cais am <strong>ar</strong>ian, ac efallai ybydd h<strong>yn</strong>ny’n anonest oni fyddwch chi’n eithriadol o drefnus.P<strong>ar</strong>atowch un fersiwn, ond mewn dogfen <strong>ar</strong> wahân sy’namrywio, dywedwch sut y gallai pob d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> noddwr helpu.69
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Bydd llawer o bobl <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>d<strong>yn</strong> o dd<strong>ar</strong>llen dogfen hir. P<strong>ar</strong>atowchddogfennau cr<strong>yn</strong>hoi i’w dosb<strong>ar</strong>thu’n ehangach. Fe ellir teilwra’rrhain <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>ulleidfaoedd unigol.• Os oes unigolion neu grwpiau sy’n debygol o weld bai <strong>ar</strong> eichc<strong>yn</strong>llun, go brin y llwyddwch chi i atal h<strong>yn</strong> drwy roi fersiwnwedi’i doctora idd<strong>yn</strong> nhw sy’n anwybyddu’ch gwendidau.Mae’r gwirionedd <strong>yn</strong> haws ei amddiff<strong>yn</strong> beth b<strong>yn</strong>nag.• Dosb<strong>ar</strong>thwch ‘ddrafftiau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ymg<strong>yn</strong>ghori’, er mw<strong>yn</strong> iamrywiaeth eang o bobl gael cyfle i ymateb. Fe allwch chiddewis beth i’w newid <strong>yn</strong> nes ymlaen.• Efallai y bydd gan rai pobl, er nad yd<strong>yn</strong> nhw byth <strong>yn</strong> debygol odd<strong>ar</strong>llen eich c<strong>yn</strong>llun busnes, ddiddordeb o hyd <strong>yn</strong> ei g<strong>yn</strong>nwys.Y ffordd hawsaf o’u cyrraedd yw drwy roi cyflw<strong>yn</strong>iad Powerpointmewn cyf<strong>ar</strong>fod cyffredinol bl<strong>yn</strong>yddol neu mewn digwyddiad<strong>ar</strong>all. Dosb<strong>ar</strong>thwch gopi print o’r cyflw<strong>yn</strong>iad i bobl eraill.Ysgrifennu c<strong>yn</strong>llun <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> un g<strong>yn</strong>ulleidfa bwerus: Y rhaigwaethaf am f<strong>yn</strong>nu gweld c<strong>yn</strong>lluniau busnes sy’n dweud storibenodol - fel rheol <strong>yn</strong>glŷn â ch<strong>yn</strong>aliadwyedd yw mudiadau yllywodraeth (ond nid nhw yw’r unig droseddwyr). Efallai y byddannhw am olygu’r testun neu hyd <strong>yn</strong> oed newid eich blaenoriaethauer mw<strong>yn</strong> sicrhau bod y geiriad <strong>yn</strong> hollol iawn <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yc<strong>yn</strong>ghorwyr neu’r swyddogion a fydd <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>llen y ddogfen.Efallai bod eu bwriadau’n dda (helpu i ryddhau cymorth <strong>ar</strong>iannolneu atgyfnerthu p<strong>ar</strong>tneriaeth) ond mae’n codi cwesti<strong>yn</strong>au <strong>yn</strong>glŷnag annib<strong>yn</strong>iaeth y busnes a’r ddogfen c<strong>yn</strong>llunio. Fe all hefyd fod<strong>yn</strong> ffordd i fudiad megis awdurdod lleol reoli pethau. Mae angenichi bwyso a mesur a yw plygu i bob cais er eich lles chi mewngwirionedd. Weithiau, mae gwrthod ambell bw<strong>yn</strong>t unigol <strong>yn</strong>hanfodol er mw<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nal hygrededd y ddogfen a ch<strong>yn</strong>nal hunanb<strong>ar</strong>chyr elusen neu’r grŵp cymunedol.P<strong>ar</strong>atoi’r c<strong>yn</strong>llun busnes -sut i f<strong>yn</strong>d ati’n gyffredinolPryd?• Yn y byd go iawn, bydd y rhan fwyaf o g<strong>yn</strong>lluniau busnes <strong>yn</strong>cael eu hysgrifennu pan fydd eu hangen – pan fydd ymdrechioncodi <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> fin cychw<strong>yn</strong>, neu pan fydd rhywun <strong>ar</strong>all <strong>yn</strong>gof<strong>yn</strong> am gael gweld c<strong>yn</strong>llun. Fe all h<strong>yn</strong> sicrhau ffocws clir asb<strong>ar</strong>duno’r gwaith.• Ond mae angen ichi ddechrau meddwl am y dasg a thrafod yc<strong>yn</strong>nwys <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>t o lawer na h<strong>yn</strong>, wrth ichi ffurfio’r grŵp neuwrth ichi <strong>ar</strong>chwilio’r s<strong>yn</strong>iad busnes.70
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Efallai y gallwch chi neu y bydd angen ichi sicrhau <strong>ar</strong>ian igyflogi ymg<strong>yn</strong>ghorydd o’r tu allan i ymchwilio i’r c<strong>yn</strong>llunbusnes a’i ysgrifennu. Bydd angen ichi ganiatáu sawl mis <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> h<strong>yn</strong>, a mwy na h<strong>yn</strong>ny, os ydych chi am godi <strong>ar</strong>ian i dalu iymg<strong>yn</strong>ghorydd. (Gweler gweithio gydag ymg<strong>yn</strong>ghorwyr isod).• Gadewch ddigon o amser i’r bwrdd neu’r grŵp llywio drafod yc<strong>yn</strong>llun wrth iddo ddatblygu, <strong>yn</strong> enwedig os ydych chi’n fudiad<strong>masnachu</strong> newydd.I bwy mae’r c<strong>yn</strong>llun? Cofiwch mai’ch c<strong>yn</strong>llun chi yw hwn. Maeangen ichi sicrhau mai chi sydd berchen <strong>ar</strong>no.• Ychydig o werth fydd iddo os byddwch chi’n teimlo’i fod <strong>yn</strong> caelei dywys neu’n cael ei reoli gan fudiad allanol megis awdurdodlleol neu noddwr.• Os oes ymg<strong>yn</strong>ghorydd <strong>yn</strong> ymwneud â’r peth, trefnwchgyf<strong>ar</strong>fodydd rheolaidd er mw<strong>yn</strong> i’ch grŵp allu cyfrannu.• Oni fydd y c<strong>yn</strong>llun <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys s<strong>yn</strong>iadau aelodau’ch grŵp,efallai y byddwch chi’n colli’r cyfle i glywed s<strong>yn</strong>iadau ym<strong>ar</strong>ferolbuddiol, beirniadaeth adeiladol a sicrhau cymeradwyaeth ganbawb. Dyma’r cyfle gorau ichi g<strong>yn</strong>nwys aelodau’ch grŵp mewnffordd g<strong>yn</strong>hwysfawr <strong>yn</strong> y broses c<strong>yn</strong>llunio.Beth os bydd y noddwr <strong>yn</strong> ceisio’ch llywio? Weithiau, byddnoddwr <strong>yn</strong> rhoi c<strong>yn</strong>gor i chi sy’n help, naill ai c<strong>yn</strong> ichi ysgrifennu’rc<strong>yn</strong>llun neu <strong>ar</strong> ôl ichi gyflw<strong>yn</strong>o drafft, <strong>yn</strong>glŷn â’r h<strong>yn</strong> y dylaieich c<strong>yn</strong>llun busnes ddweud. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> rhywbeth i’wgroesawu’n fawr. Ond gwnewch <strong>yn</strong> siŵr eich bod <strong>yn</strong> deall y neges<strong>yn</strong> iawn, a meddyliwch <strong>yn</strong> ofalus sut mae ymateb.• Ydy’r noddwr <strong>yn</strong> gweld diffyg go iawn <strong>yn</strong> eich c<strong>yn</strong>nig? Gallaih<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> wybodaeth ddefnyddiol.• Ydych chi’n gwrthod c<strong>yn</strong>gor da oherwydd eich bod chi’ng<strong>yn</strong>d<strong>yn</strong> o roi’r gorau i s<strong>yn</strong>iad sy’n annhebygol o weithio?• Yd<strong>yn</strong> nhw’n dweud wrthych chi ‘dydy’r math yma o brosiectddim <strong>yn</strong> cyfateb i’n meini prawf’? Os felly, ydy hi’n werth ichiaddasu’ch c<strong>yn</strong>llun er mw<strong>yn</strong> cael eich dwylo <strong>ar</strong> <strong>ar</strong>ian grant neuwastraffu amser <strong>ar</strong> gais sy’n siŵr o fethu?• Yd<strong>yn</strong> nhw’n gof<strong>yn</strong> ichi or-bwysleisio’r rhagolygon <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eichprosiect oherwydd bod y noddwr <strong>yn</strong> awyddus ichi gael grant?• Yd<strong>yn</strong> nhw’n dweud wrthych chi na ddylech chi geisio gwneudelw oherwydd y byddai h<strong>yn</strong>ny’n creu cystadleuaeth annhegâ busnesau sy’n bodoli eisoes? Mae’n werth herio’r s<strong>yn</strong>iadhwn, oherwydd go brin y bydd masnachwyr bach cymunedolac elusennol <strong>yn</strong> debygol o allu cystadlu fel h<strong>yn</strong> ac nid yw’ngymorth o gwbl i’r dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> fenter <strong>masnachu</strong>.71
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthPwy sy’n gwneud y gwaith?• Mae c<strong>yn</strong>llunio busnes <strong>yn</strong> sgil werthfawr, felly, hyd <strong>yn</strong> oed os nadoes gan neb brofiad blaenorol o wneud y gwaith, mae’n werthichi feithrin rhywun i’w wneud <strong>yn</strong> eich tîm os gallwch chi. Felsy’n wir am godi <strong>ar</strong>ian, bydd rhywun <strong>yn</strong> gwella wrth ym<strong>ar</strong>fer.• Fel rheol, bydd un person <strong>yn</strong> cael ei ddirprwyo i ysgrifennu’rc<strong>yn</strong>llun – uwch weithiwr neu reolwr os oes staff cyflog <strong>yn</strong>y fenter, neu aelod gwirfoddol o’r mudiad sydd â phrofiadc<strong>yn</strong>llunio busnes os gallwch chi ddod o hyd i un. Ond dylechsicrhau eich bod <strong>yn</strong> ymg<strong>yn</strong>ghori’n rheolaidd â phawb <strong>ar</strong>all<strong>yn</strong>glŷn â’r s<strong>yn</strong>iadau a fydd <strong>yn</strong> cael eu c<strong>yn</strong>nwys <strong>yn</strong> y c<strong>yn</strong>llun.• Ffordd fwy anodd o f<strong>yn</strong>d ati yw dirprwyo aelodau o’r grŵpi ysgrifennu neu g<strong>yn</strong>hyrchu gwybodaeth <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwahanolagweddau <strong>ar</strong> y c<strong>yn</strong>llun. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> wych <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> meithrin tîma rhannu s<strong>yn</strong>iadau mewn mudiad sy’n wirfoddolwyr i gyd, ondmae angen ichi fod <strong>yn</strong> ymroddedig ac <strong>yn</strong> ddewr. Mae’n anoddcydl<strong>yn</strong>u p<strong>ar</strong>atoi’r gwahanol rannau, ac fel rheol, bydd o leiafun person na fydd <strong>yn</strong> llwyddo i gwblhau ei ddrafft, a bydd dalangen ichi gael rhywun i gysoni’r <strong>ar</strong>ddull ysgrifennu ac asio’rddogfen at ei gilydd.• Mae cyflogi ymg<strong>yn</strong>ghorydd <strong>yn</strong> ddewis da iawn er mw<strong>yn</strong> sicrhaucanl<strong>yn</strong>iad proffesi<strong>yn</strong>ol os gallwch chi fforddio h<strong>yn</strong>ny. Ond mae’ndal i olygu llawer iawn o waith.Faint o amser ddylai h<strong>yn</strong> gymryd? Efallai y bydd gwaith p<strong>ar</strong>atoia’r trafod <strong>yn</strong> cymryd tip<strong>yn</strong> o amser, ond mae’n beth da cwtogi <strong>ar</strong> ycyfnod ysgrifennu gymaint ag y bo modd. Os cymerwch chi fisoeddi ysgrifennu adroddiad, sut <strong>ar</strong> y ddae<strong>ar</strong> y llwyddwch chi i gadwbusnes masnachol? Dylech chi gwblhau’r gwaith ysgrifennu mewnmis neu lai na h<strong>yn</strong>ny, a chyfuno h<strong>yn</strong> â dwy neu dair o sesi<strong>yn</strong>auc<strong>yn</strong>llunio ac adrodd <strong>yn</strong> ôl dwys sy’n c<strong>yn</strong>nwys y grŵp i gyd.Oes angen help <strong>ar</strong>noch chi?• Mae llawer o’r broses c<strong>yn</strong>llunio’n broses hollol resymegol a doesdim angen sgiliau <strong>ar</strong>bennig. Felly, fel rheol, does dim angenm<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> gyrsiau hyfforddi <strong>ar</strong>benigol <strong>ar</strong> b<strong>ar</strong>atoi c<strong>yn</strong>llun busnes.• Efallai y byddwch chi’n teimlo’n fwy cyfforddus os gwahoddwchchi rywun o’ch c<strong>yn</strong>gor gwirfoddol sirol neu o fenter <strong>ar</strong>all i roicyflw<strong>yn</strong>iad i’ch grŵp am b<strong>ar</strong>atoi c<strong>yn</strong>llun.• Edrychwch <strong>ar</strong> enghreifftiau o g<strong>yn</strong>lluniau sydd wedi’u p<strong>ar</strong>atoigan fudiadau eraill er mw<strong>yn</strong> cael s<strong>yn</strong>iad o’r h<strong>yn</strong> y mae ei angen,ac <strong>yn</strong> ddelfrydol, holwch rywun <strong>ar</strong>all am eu b<strong>ar</strong>n <strong>yn</strong>glŷn â’renghreifftiau rydych chi’n eu defnyddio – dydych chi ddim amddil<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>ferion gwael mudiad <strong>ar</strong>all.• Efallai y bydd rhai pethau’n peri anhawster ichi o hyd ac ybydd angen cymorth penodol <strong>ar</strong>noch gan hyfforddwr neug<strong>yn</strong>ghorwr, neu rywun o fenter <strong>ar</strong>all i’ch helpu ee:72
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− i werthuso’r angen neu’r f<strong>ar</strong>chnad− i gostio’r c<strong>yn</strong>nyrch neu’r gwasanaeth.− i b<strong>ar</strong>atoi’r rhagolwg llif <strong>ar</strong>ian• Mae asiantaethau menter <strong>ar</strong> gael <strong>yn</strong> y rhan fwyaf o <strong>ar</strong>daloedd a’rrheini’n c<strong>yn</strong>nig c<strong>yn</strong>gor, cymorth a hyfforddiant i fusnesau bachnewydd sy’n cychw<strong>yn</strong>, ac fe all y rhain fod <strong>yn</strong> ff<strong>yn</strong>honnell dda <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> rhoi c<strong>yn</strong>gor ichi <strong>yn</strong>glŷn ag agweddau technegol y c<strong>yn</strong>llunio(gweler y rhestr o gysylltiadau isod) Ond cofiwch y rhybudd <strong>yn</strong>Adran 1 y canllawiau h<strong>yn</strong>. Does dim dal y bydd yr <strong>ar</strong>benigwrbusnes rydych chi’n si<strong>ar</strong>ad ag ef <strong>yn</strong> cydymdeimlo â’ch nodau nac<strong>yn</strong> gefnogol i’ch rhagolygon.Ysgrifennu’r c<strong>yn</strong>llunMae’r canllawiau a ganl<strong>yn</strong> yr un mor berthnasol i ddatblygu neuehangu unrhyw fath o fenter elusennol neu gymunedol fwy neu lai,gan g<strong>yn</strong>nwys y rheini nad yd<strong>yn</strong> nhw’n <strong>masnachu</strong>.Y pethau sylfaenol:• Defnyddiwch yr <strong>ar</strong>fau iawn: Prin bod angen dweud bodproseswyr geiriau, taenlenni, e-bost a cho bach <strong>yn</strong> hollbwysig<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> unrhyw ddogfen sy’n esblygu oherwydd fe all fodsawl fersiwn ohoni <strong>ar</strong> gael <strong>yn</strong> y pen draw a bydd angen ichi eurhannu â’ch cydweithwyr.• Byddwch <strong>yn</strong> hyblyg: Does dim angen ichi ysgrifennuadrannau’r c<strong>yn</strong>llun <strong>yn</strong> eu trefn. Gall neidio o fan i fan drwy’rtestun fod o help ichi gadw’r s<strong>yn</strong>iadau ffres a’u cydgysylltu,ac efallai y bydd y dasg <strong>yn</strong> llai o fwrn wed<strong>yn</strong> Fe allwch lenwi’rbylchau’n ddiwedd<strong>ar</strong>ach.• Diwygiwch y c<strong>yn</strong>llun wrth ichi f<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> eich blaen: Mwyaf ybyddwch chi’n meddwl am y prosiect, gwell y byddwch chi’nei ddeall. Un ffordd bosib o f<strong>yn</strong>d ati yw ei adeiladu haen wrthhaen, gan ddechrau gyda ch<strong>yn</strong>llun amlinell ac wed<strong>yn</strong> llenwi’rbylchau gyda gwybodaeth fwy manwl fesul cam.Beth am y gwir? Mae’r c<strong>yn</strong>lluniau gorau’n disgrifio mentrau goiawn sydd â chyfle da o lwyddo, felly y peth gorau yw anghofio amy ffuglen rydych chi’n meddwl y byddai’r noddwr am ei gweld.• Anaml y bydd anonestrwydd <strong>yn</strong> talu, ac os ydych chi am eiddefnyddio’n <strong>ar</strong>f, mae angen ichi fod <strong>yn</strong> gelwyddgi da iawni lwyddo.− mae honiadau a gor-ddweud di-sail fel plorod <strong>ar</strong> groen llyfn irywun sydd wedi hen <strong>ar</strong>fer astudio c<strong>yn</strong>lluniau− os collwch chi ymddiriedaeth y d<strong>ar</strong>llenwr <strong>ar</strong> un pw<strong>yn</strong>t, bydd<strong>yn</strong> dechrau amau gwirionedd y ddogfen drwyddi draw73
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− os dywedwch chi gelwyddau <strong>yn</strong> eich c<strong>yn</strong>llun busnes i greu<strong>ar</strong>graff <strong>ar</strong> noddwr neu gefnogwr, mae’n rhy hawdd o lawerichi golli golwg <strong>ar</strong> y gwirionedd wrth ymwneud â nhw <strong>yn</strong> ydyfodol neu hyd <strong>yn</strong> oed o fewn eich mudiad chi’ch hun• Pwysleisiwch yr agweddau cad<strong>ar</strong>nhaol go iawn <strong>ar</strong> bob cyfrif.Ond peidiwch â gwneud unrhyw ddatganiadau na allwch chieu cyfiawnhau’n nes ymlaen os cewch chi’ch herio.• Byddwch <strong>yn</strong> onest am eich gwendidau hefyd. Mae c<strong>yn</strong>llun da’ncydnabod y pethau dydych chi ddim cystal am eu gwneud ac<strong>yn</strong> dangos sut y gwnewch chi oresg<strong>yn</strong> diffygion. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>eich gwneud <strong>yn</strong> fwy credadwy ac <strong>yn</strong> dangos eich bod <strong>yn</strong> gallubod <strong>yn</strong> hunanfeirniadol.Y rhagolwg llif <strong>ar</strong>ianPwysigrwydd y rhagolwg llif <strong>ar</strong>ian: Y rhagolwg llif <strong>ar</strong>ian (gweleradran 6.3) yw’r rhan o’r c<strong>yn</strong>llun sy’n dangos gydag <strong>ar</strong>gyhoeddiadbod yr incwm y byddwch chi’n ei g<strong>yn</strong>hyrchu <strong>yn</strong> ystod cyfnod odair neu efallai bum ml<strong>yn</strong>edd <strong>yn</strong> golygu bod gennych chi <strong>ar</strong> bobadeg ddigon o <strong>ar</strong>ian i dalu am eich gw<strong>ar</strong>iant. Os byddwch chi’nonest, bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> t<strong>yn</strong>nu sylw at y problemau ac <strong>yn</strong> eich gorfodi ifeddwl drwy’r busnes i ganfod atebion.P<strong>ar</strong>atoi’r rhagolwg:• Peidiwch byth ag ofni gof<strong>yn</strong> am help os bydd ei angen <strong>ar</strong>nochchi.• Peidiwch â meddwl am ddechrau’r gwaith c<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong>iannolheb ddefnyddio taenlen gyfrifiadurol i b<strong>ar</strong>atoi’r rhagolwg(hyd <strong>yn</strong> oed os nad ydych chi wedi defnyddio un o’r blaen,bydd yr amser a dreuliwch chi’n dysgu sut mae trin taenlen <strong>yn</strong>fuddsoddiad cad<strong>ar</strong>n i’r fenter <strong>yn</strong> y tymor hir).• Byddwch <strong>yn</strong> gwbl onest â chi’ch hunain am y symiau ybyddwch chi’n eu hennill ac <strong>yn</strong> eu gw<strong>ar</strong>io. Fe all unrhyw unwneud i fenter edrych <strong>yn</strong> dda gyda thip<strong>yn</strong> o ddychymyg. Maeangen w<strong>yn</strong>ebu realiti. Os yw eich rhagolygon <strong>yn</strong> anghywir, fe ally busnes fethu.• Cyfrifwch bopeth mor ofalus ag y gallwch, a gwneud yffigurau’n fwy cywir bob tro y byddwch chi’n diwygio’r llif <strong>ar</strong>ian.(Er enghraifft, y tro c<strong>yn</strong>taf ichi gofnodi amcangyfrifon <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>rhenti ac yswiriant yr adeilad, mae’n bosib y byddan nhw wedi’useilio’n fras <strong>ar</strong> ffigurau menter debyg. Yn ddiwedd<strong>ar</strong>ach, feddylech chi geisio defnyddio dyf<strong>yn</strong>brisiau cad<strong>ar</strong>n gan asiantautai a chwmnïau yswiriant.)74
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Efallai fod ystadegau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eitemau megis lefelau gw<strong>ar</strong>iant ycwsmer mewn gwahanol fathau o fusnesau ac mewn gwahanolrannau o’r wlad <strong>ar</strong> gael <strong>ar</strong> y rh<strong>yn</strong>grwyd. Hyd <strong>yn</strong> oed pan nafydd y ffigurau’n uniongyrchol berthnasol i’ch c<strong>yn</strong>lluniau, efallaiy byddwch chi’n gallu defnyddio’r rhain i fesur pa mor gywiryw’ch cyfrifiadau chi.• Fel <strong>ar</strong>fer, bydd cysylltiad clos rhwng gwerthiannau a chostau,felly, trwy wella’n rheolaidd y ffordd y byddwch chi’namcangyfrif eich incwm o werthiannau, fe gewch chi wells<strong>yn</strong>iad ichi am eich costau, a’r gwrthw<strong>yn</strong>eb. Yn bwysicach byth,peidiwch ag anghofio y bydd addasu amcangyfrifon eich incwmo werthiannau <strong>yn</strong> sylweddol <strong>yn</strong> debygol o effeithio hefyd <strong>ar</strong>eich costau gweithredu.• Mae pawb <strong>yn</strong> gwybod bod rhagolygon <strong>ar</strong>iannol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>busnesau newydd <strong>yn</strong> orobeithiol. Felly, mae angen ichiddyfeisio sen<strong>ar</strong>io lle bydd eich costau’n uwch na’r disgwyl(oherwydd bydd pethau’n siŵr o godi a chostau nad oeddechchi wedi cyllidebu <strong>ar</strong> eu cyfer) a bydd angen mwy o amser i’rincwm gronni nag y byddech chi’n ei ddymuno (oherwyddd<strong>yn</strong>a’r gwir). Wed<strong>yn</strong>, ceisiwch weld sut y byddech chi’n goroesiac <strong>yn</strong> tyfu <strong>yn</strong> y sefyllfa honno.• Ewch ati o hyd i fireinio’r ffigurau y byddwch chi’n eu rhoi <strong>ar</strong> ydaenlen:− Os yw’r rhagolygon <strong>yn</strong> dangos elw’n fuan <strong>yn</strong> y broses, feddylech chi chwilio am gamgymeriadau a gwneud eichtybiaethau’n fwy pesimistig. Wed<strong>yn</strong>, edrychwch i weld ydypethau’n dal i weithio.− Os yw’r ymdrechion c<strong>yn</strong>taf <strong>yn</strong> dangos bod y busnes <strong>ar</strong> eigolled, dechreuwch feddwl ymhle y gallwch chi <strong>ar</strong>bed <strong>ar</strong>ian,ac oes ‘na ffyrdd realistig o g<strong>yn</strong>hyrchu mwy o incwm.• Peidiwch â disgwyl mai fersiwn g<strong>yn</strong>taf y rhagolwg – na hyd <strong>yn</strong>oed y drydedd na’r bedw<strong>ar</strong>edd – fydd yr orau na’r ddiwethaf.Wrth ichi ddatblygu’ch c<strong>yn</strong>lluniau, byddwch <strong>yn</strong> meddwl ameitemau rydych chi wedi anghofio amdan<strong>yn</strong> nhw, <strong>yn</strong> cywirogwallau ac <strong>yn</strong> mireinio’ch ffigurau.• Byddwch <strong>yn</strong> am<strong>yn</strong>eddg<strong>ar</strong>. Dyma un o rannau mwyafgwerthfawr yr holl broses c<strong>yn</strong>llunio, a bydd gweddill yr ym<strong>ar</strong>fer<strong>yn</strong> haws o lawer ichi <strong>ar</strong> ôl ichi sicrhau bod eich s<strong>yn</strong>iad busnes <strong>yn</strong>gwneud s<strong>yn</strong>nwyr <strong>ar</strong>iannol.75
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthSicrhau cefnogaeth yr amheuwyr: Yn ddelfrydol, bydd eich grŵpcyfan <strong>yn</strong> gweld manteision c<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong>iannol da. Ond peidiwch âdib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong>ny. Efallai y bydd rhai pobl <strong>yn</strong> teimlo dan fygythiadac y bydd angen ichi berswadio’r amheuwyr i roi sylw mwy difrifoli’r peth. Dyma rai o’r pethau y byddan nhw’n dweud, o bosib:• ‘Dyd<strong>yn</strong> ni ddim <strong>yn</strong> deall y pethau h<strong>yn</strong>, felly peidiwch â’nc<strong>yn</strong>nwys, da chi:’ Dylai unrhyw un sy’n m<strong>yn</strong>d i fod <strong>yn</strong> gyfreithiolgyfrifol am y fenter geisio deall sut mae’n gweithio’n <strong>ar</strong>iannol. Sut<strong>ar</strong>all fyddan nhw’n gwybod beth i’w wneud os bydd pethau’nm<strong>yn</strong>d o’u lle?• ‘Mae rhagolygon <strong>ar</strong>iannol wastad <strong>yn</strong> anghywir.’ Yd<strong>yn</strong>. Ond,mae’r un peth <strong>yn</strong> wir <strong>yn</strong> aml am amserau cyrraedd trenau abysiau. Dydy h<strong>yn</strong> ddim <strong>yn</strong> ddadl o blaid peidio â chael amserlenni.• ‘Allwn ni ddim creu rhagolygon dib<strong>yn</strong>adwy <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y tri misnesa, felly beth yw’r pw<strong>yn</strong>t cael rhagolygon llif <strong>ar</strong>ian am dairbl<strong>yn</strong>edd?’ Mae’r brotest hon <strong>yn</strong> un ddealladwy, ond mae daubw<strong>yn</strong>t pwysig yma:− Mae’r rhagolygon <strong>yn</strong> eich gorfodi i <strong>ar</strong>chwilio a deall sut mae’rbusnes <strong>yn</strong> gweithio dros gyfnod, ac mae tair bl<strong>yn</strong>edd <strong>yn</strong>gyfnod digon teg.− Fel rheol, bydd angen rhagamcan dair bl<strong>yn</strong>edd <strong>ar</strong>noch chi iasesu’n iawn a oes gennych chi obaith rhesymol o lwyddo. Yrheswm dros h<strong>yn</strong> yw bod blwydd<strong>yn</strong> 1 bob tro’n c<strong>yn</strong>nwys ycyfnod cychw<strong>yn</strong> (ac o bosib <strong>ar</strong>ian grant) ac y bydd h<strong>yn</strong>ny’nystumio’r d<strong>ar</strong>lun <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y flwydd<strong>yn</strong> honno. Go brin ybyddwch chi wedi dechrau clirio’ch costau hyd <strong>yn</strong> oed tanrywbryd <strong>yn</strong> ystod blwydd<strong>yn</strong> 2 (ac rydych chi’n fwy tebygol owneud h<strong>yn</strong>ny <strong>yn</strong> yr ail flwydd<strong>yn</strong> nag <strong>yn</strong> y flwydd<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>taf)ac felly wnewch chi ddim gweld y busnes <strong>yn</strong> rhedeg fel y maeangen iddo wneud tan y drydedd flwydd<strong>yn</strong> lawn. Yn yr unmodd, os oes gennych chi <strong>ar</strong>ian grant am dair bl<strong>yn</strong>edd, mewngwirionedd, bydd angen rhagolwg pum ml<strong>yn</strong>edd <strong>ar</strong>noch chi.• ‘‘Does g<strong>yn</strong>non ni ddim amser.’ Sut allwch chi redeg busnes, ‘ta?C<strong>yn</strong>lluniau ac astudiaethau ganymg<strong>yn</strong>ghorwyr allanolCadw rheolaeth: Mae’r rhan fwyaf o’r canllawiau uchod <strong>yn</strong> tybiobod y grŵp llywio neu’r bwrdd <strong>yn</strong> rheoli’r broses c<strong>yn</strong>llunio. Maeh<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>fer da, hyd <strong>yn</strong> oed os bydd eich mudiad <strong>yn</strong> cael nawddi gyflogi <strong>ar</strong>benigwr i werthuso anghenion cymdeithasol neugymunedol, i g<strong>yn</strong>nal ymchwil i’r f<strong>ar</strong>chnad, i g<strong>yn</strong>hyrchu c<strong>yn</strong>llunbusnes neu i helpu i sefydlu menter gymdeithasol newydd o’rdechrau’n deg.76
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthAnsawdd: Dylech chi fod <strong>yn</strong> ymwybodol bod ansawdd gwaithymg<strong>yn</strong>ghorwyr allanol <strong>yn</strong> amrywio. Mae rhai’n amhrisiadwy aceraill <strong>yn</strong> gwbl ddiwerth. Efallai mai dyma’r rheswm gorau, ond nidyr unig reswm, dros roi sylw manwl i waith eich ymg<strong>yn</strong>ghoryddwrth iddo f<strong>yn</strong>d rhagddo.Perchnogaeth: Beth b<strong>yn</strong>nag yw cwmpas gwaith yrymg<strong>yn</strong>ghorydd, mae’n bwysig bod y grŵp <strong>yn</strong> deall ac <strong>yn</strong>‘perchnogi’r’ gwaith hwnnw. Ystyr perchnogi yw bod aelodau’rgrŵp <strong>yn</strong> dangos yr un ymrwymiad i’r c<strong>yn</strong>igion neu’r c<strong>yn</strong>lluniauâ phetai’r grŵp wedi gwneud yr holl ymchwil a’r c<strong>yn</strong>llunio’uhunain. (Mae’r un pw<strong>yn</strong>t <strong>yn</strong> berthnasol, gyda llaw, i aelod ofudiad sy’n ysgrifennu c<strong>yn</strong>llun ac <strong>yn</strong> ei gyflw<strong>yn</strong>o i’w gydweithwyri’w fabwysiadu heb ei drafod.)<strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> defnyddio ymg<strong>yn</strong>ghorwyr allanol• Tendro: Dil<strong>yn</strong>wch unrhyw of<strong>yn</strong>ion gan eich noddwr <strong>yn</strong>glŷnâ thendro, a gof<strong>yn</strong>nwch am g<strong>yn</strong>gor (gan fentrau eraill neuasiantaethau cymorth) os nad ydych chi’n siŵr sut mae m<strong>yn</strong>do’i chwmpas hi. Hyd <strong>yn</strong> oed os nad oes <strong>yn</strong> rhaid ichi wneudh<strong>yn</strong>ny, mae defnyddio proses tendro bron bob tro’n beth calli’w wneud, oni fyddwch chi am gyflogi ymg<strong>yn</strong>ghorydd rydychchi wedi gweithio gydag ef o’r blaen.• Y briff: Rhaid ichi b<strong>ar</strong>atoi briff ysgrifenedig manwl <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>y gwaith (neu fan leiaf gael ymg<strong>yn</strong>ghorydd rydych chi’nymddiried <strong>yn</strong>ddo i b<strong>ar</strong>atoi un sy’n cyflawni’ch manyleb). Dylaih<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>nwys y gwaith sydd i’w wneud, faint o amser y byddei angen, y dyddiad cwblhau a’r gost. Ystyriwch h<strong>yn</strong> a’i drafodgyda’r ymg<strong>yn</strong>ghorydd c<strong>yn</strong> dechrau’r gwaith er mw<strong>yn</strong> osgoicamddealltwriaeth.• Holi am yr ymg<strong>yn</strong>ghorydd: Peidiwch byth â chyflogiymg<strong>yn</strong>ghorydd heb:− edrych <strong>ar</strong> eu gwefan neu <strong>ar</strong> eu CV i weld oes gandd<strong>yn</strong> nhwbrofiad sy’n berthnasol i’ch prosiect− cyfweld â nhw’n bersonol neu gyf<strong>ar</strong>fod â nhw i drafod yprosiect− os nad ydych chi’n gyf<strong>ar</strong>wydd â’u gwaith, ceisio geirda neugymeradwyaeth gan rywun <strong>ar</strong>all – dyma’r ffordd orau o gaelgwybod am eu gallu ac unrhyw wendidau y mae angen ichiroi sylw idd<strong>yn</strong> nhw.77
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Cael popeth <strong>yn</strong> glir:− Gwnewch <strong>yn</strong> siŵr bod yr ymg<strong>yn</strong>ghorydd <strong>yn</strong> deall yr h<strong>yn</strong>rydych chi’n ceisio’i wneud. Dydy busnesau traddodiadol,mentrau adfywio cymunedol ac elusennau eraill sy’nymwneud â <strong>masnachu</strong> ddim i gyd yr un peth.− Byddwch <strong>yn</strong> glir <strong>yn</strong>glŷn â’ch gof<strong>yn</strong>ion – edrychwch <strong>ar</strong> yradran am derminoleg ym mhennod 3.1.− Dywedwch i ba raddau rydych chi’n disgwyl idd<strong>yn</strong> nhwymg<strong>yn</strong>ghori â’ch bwrdd neu â’ch bwrdd llywio. Fan leiaf,dylid trefnu trafodaethau manwl â’r grŵp i gyd pan fyddyr ymg<strong>yn</strong>ghori’n dechrau, hanner ffordd drwodd ac adegc<strong>yn</strong>hyrchu c<strong>yn</strong>llun drafft.• Cydweithredu: Does dim byd gwell mewn gwirionedd na bod yrymg<strong>yn</strong>ghorydd <strong>yn</strong> gweithio’n glos gyda’ch grŵp mewn cyfres ogyf<strong>ar</strong>fodydd drwy gydol y broses. Os bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> elfen ganologo’r ymg<strong>yn</strong>ghori:− bydd yr ymg<strong>yn</strong>ghorydd <strong>yn</strong> gwybod mwy am eich c<strong>yn</strong>lluniau− byddwch chi’n gallu sicrhau ansawdd y gwaith a’i fod <strong>yn</strong>symud i’r cyfeiriad iawn• Eich profiad c<strong>yn</strong>taf o reoli: Efallai y bydd grwpiau dibrofiadnewydd <strong>yn</strong> teimlo’n anghyfforddus <strong>yn</strong> rhoi cyf<strong>ar</strong>wyddiadaui ymg<strong>yn</strong>ghorydd profiadol, ac mae rhai grwpiau’n fodlondadlwytho’r gwaith <strong>ar</strong> yr ymg<strong>yn</strong>ghorydd er mw<strong>yn</strong> ysgafnhaueu baich gwaith hwy eu hunain. Ond, fe all h<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> gyflegwych i grwpiau newydd ysgwyddo cyfrifoldeb o ddifrif amreoli am y tro c<strong>yn</strong>taf (ym<strong>ar</strong>fer bach <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y gwaith go iawn<strong>ar</strong> ôl sefydlu’r busnes). Dylech chi drin yr ymg<strong>yn</strong>ghorydd felrhywun sy’n gweithio i chi, a phenderf<strong>yn</strong>u gyda’ch gilyddpa ganl<strong>yn</strong>iadau rydych chi’n disgwyl eu gweld a monitro’rcanl<strong>yn</strong>iadau h<strong>yn</strong>ny.Treialu’r <strong>masnachu</strong> a chychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> raddfa fachPwrpas ‘treialu’r <strong>masnachu</strong>’: Gallwch ‘dreialu’r <strong>masnachu</strong>’ ermw<strong>yn</strong> rhoi gwasanaeth neu f<strong>ar</strong>chnad <strong>ar</strong> brawf <strong>ar</strong> raddfa fach c<strong>yn</strong>ymrwymo adnoddau, a ch<strong>yn</strong> ichi hyd <strong>yn</strong> oed fuddsoddi amseri b<strong>ar</strong>atoi c<strong>yn</strong>llun busnes a dyfalu’ch rhagamcanion <strong>ar</strong>iannol.Mae peryglon <strong>yn</strong>ghlwm wrth h<strong>yn</strong>. Ond mae’n <strong>ar</strong>bennig o addasi elusennau a chyrff eraill <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> os yw eu prifweithg<strong>ar</strong>wch <strong>ar</strong>ferol mewn maes <strong>ar</strong>all, ac oes nad oes gandd<strong>yn</strong>nhw fawr o brofiad <strong>masnachu</strong>.− bydd y grŵp <strong>yn</strong> ‘berchen’ <strong>ar</strong> y c<strong>yn</strong>llun terf<strong>yn</strong>ol78
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthBeth mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ei olygu:• Treialu: Dyma ambell enghraifft o dreialu:− gwerthu blychau o ffrwythau a llysiau dros y cownter <strong>yn</strong>nerb<strong>yn</strong>fa’ch canolfan gymunedol i weld a fyddai gan boblddiddordeb mewn menter bwyd gydweithredol, cludo llysiaugerddi i g<strong>ar</strong>trefi.− dethol prototeipiau o grefftau i’w gwerthu mewnm<strong>ar</strong>chnadoedd a ffeiriau lleol er mw<strong>yn</strong> pwyso a mesur ymatebcwsmeriaid.− d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaeth <strong>ar</strong>lwyo <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> rhai digwyddiadau ag<strong>yn</strong>helir gan eich p<strong>ar</strong>tneriaid i weld beth fyddai’r goblygiadaupetai staff eich caffi’n <strong>ar</strong>allgyfeirio i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaeth<strong>ar</strong>lwyo allanol.− mesur costau’r deunyddiau, amser staff a chostau cysylltiedigeraill <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yr eitemau neu’r gwasanaethau rydych chi’n eud<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u.− monitro ymateb cwsmeriaid neu ddefnyddwyr a gwahoddawgrymiadau, c<strong>yn</strong>nal <strong>ar</strong>olygon os bydd h<strong>yn</strong>ny’n briodol,neu ddefnyddio ffurflenni adborth a si<strong>ar</strong>ad â staff neuwirfoddolwyr.− gweld a ydy’r <strong>masnachu</strong>’n t<strong>ar</strong>fu <strong>ar</strong> weithg<strong>ar</strong>eddau sy’nbodoli eisoes (drwy ddw<strong>yn</strong>, t<strong>yn</strong>nu sylw neu ddyblygum<strong>ar</strong>chnadoedd, er enghraifft).− edrych <strong>ar</strong> reoli ansawdd a gweld sut mae angen gwella’rc<strong>yn</strong>nyrch neu’r gwasanaeth a’i fonitro os penderf<strong>yn</strong>wch chigreu menter fasnachol lawn.− c<strong>yn</strong>nal c<strong>yn</strong>hadledd fach <strong>yn</strong> eich adeilad eich hun i weld pamor addas yw’r adeilad, yr offer a’ch menter chi i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>ucyfleusterau tebyg <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mudiadau eraill.• Ymchwil ddefnyddiol i’r f<strong>ar</strong>chnad: Gall treialu’r <strong>masnachu</strong> fod<strong>yn</strong> ymchwil berffaith i’r f<strong>ar</strong>chnad – a does dim ots a ydych chiwedi penderf<strong>yn</strong>u ei ehangu’n fusnes <strong>ar</strong> raddfa lawn neu beidio.Felly, dylech b<strong>ar</strong>atoi’n iawn drwy gasglu a dogfennu cymaint oymateb ag y bo modd – er enghraifft:79
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth4: Strwythurau cyfreithiol a llywodraethuMae’n beth eithaf cyffredin i grwpiau llywio a byrddau ddefnyddio mwy o’u hegni’n trafod strwythur cyfreithiol eusefydliad <strong>yn</strong> y dyfodol nag <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>llunio’r busnes maen nhw’n bwriadu ymgymryd ag ef. Ac, i bob golwg, dydy’r amsera dreulir <strong>yn</strong> trafod y pwnc ddim o reidrwydd <strong>yn</strong> golygu eu bod nhw’n teimlo’n hyderus mai’r strwythur hwnnw yw’r uniawn <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eu hamgylchiadau.Mewn un elusen <strong>yn</strong>g Nghymru, cafwyd dadl hir <strong>yn</strong>glŷn ag a ddylid sefydlu is-gwmni <strong>masnachu</strong> a oedd <strong>yn</strong> eiddo’nllwyr i’r elusen i ymgymryd â gweithg<strong>ar</strong>eddau busnes a gofalu am ei hasedau, <strong>yn</strong>teu a ddylid manteisio <strong>ar</strong> strwythurnewydd o fri’r Cwmni Budd Cymunedol. Oherwydd bod pawb mor frwd o blaid sefydlu Cwmni Budd Cymunedol,d<strong>yn</strong>a a sefydlwyd maes o law. Yn anffodus, roedd y broses hon wedi bod <strong>yn</strong> un mor hir nes idd<strong>yn</strong> nhw anghofio wrthgofrestru beth oedd eu hamcanion gwreiddiol. Drwy ddamwain, sefydlwyd y Cwmni Budd Cymunedol a oedd fwy neulai’n annib<strong>yn</strong>nol <strong>ar</strong> yr elusen ei hun. Cymerodd dip<strong>yn</strong> o amser i holl oblygiadau’r camgymeriad ymddangos. Gadawydyr elusen heb ddim asedau a oedd <strong>yn</strong> eiddo iddi hi ei hun, ac oherwydd telerau grant a gafwyd i ailddatblygu adeilad,‘doedd dim modd cywiro’r camgymeriad am fl<strong>yn</strong>yddoedd.Fe all fod <strong>yn</strong> well cadw’r trefniadau mor hyblyg ag y bo modd fel y gellir eu haddasu wrth i amgylchiadau newid neuwrth i gamgymeriad ddod i’r golwg.80
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth4.1 Corffori neu beidio?Argymhellir y dylid defnyddio cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig, ym mhobachos bron, <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gweithg<strong>ar</strong>eddau menter. Nid a ddylid cofrestruneu beidio yw’r dewis pwysig ond pa fath o gwmni. Yn anffodus,mae goblygiadau cyfreithiol ymddangosiadol ffurfio cwmni’n creullawer iawn o boen meddwl, cyf<strong>yn</strong>g-g<strong>yn</strong>gor ac ansicrwydd. Rhith<strong>yn</strong> aml yw’r problemau h<strong>yn</strong>, er, <strong>ar</strong> brydiau, mewn sefydliadau mwycymhleth, mae’r dewisiadau mewn gwirionedd <strong>yn</strong> rhai anodd eugwneud. Nod yr adran hon yw symleiddio’r pethau h<strong>yn</strong>.C<strong>yn</strong> ichi ddechrau:Egluro’r iaith: Mae ambell bw<strong>yn</strong>t am derminoleg y mae angenichi fod <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wydd â nhw:• Yr enw <strong>ar</strong> sefydliadau sydd heb eu cofrestru’n gwmnïaucyf<strong>yn</strong>gedig yw ‘cymdeithasau anghorfforedig’.• Yr enw <strong>ar</strong> broses creu cwmni o unrhyw fath yw ‘corffori’.• ‘Memorandwm ac erthyglau’r cwmni’ yw’r ffurf <strong>ar</strong>bennig <strong>ar</strong>gyfansoddiad sy’n cael ei ddefnyddio gan gwmnïau corfforedig.• Mae’r termau ‘Bwrdd’, ‘Bwrdd Cyf<strong>ar</strong>wyddwyr’, ‘BwrddYmddiriedolwyr, ‘Pwyllgor Rheoli’, ‘C<strong>yn</strong>gor Rheoli’ ac atifwy neu lai’n gyfystyr â’i gilydd. Gallwch alw’r grŵp sy’nllywodraethu’ch sefydliad beth b<strong>yn</strong>nag ddymunwch chi.Peidiwch â dychr<strong>yn</strong>: Does dim rhaid i’r penderf<strong>yn</strong>iad i gofrestrufel cwmni cyf<strong>yn</strong>gedig fod <strong>yn</strong> brofiad trawmatig, dim ond ichiwneud pethau mewn ffordd drefnus.• Mae’n gwbl naturiol; mae llawer o bobl debyg i chi’n gwneudh<strong>yn</strong> drwy’r amser.• Mae digon o brofiad <strong>ar</strong> gael ichi ei ddil<strong>yn</strong> mewn grwpiaucymunedol ac elusennol sy’n bodoli eisoes, ac mae llawer og<strong>yn</strong>ghorwyr <strong>ar</strong> gael <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>.• Does dim rhaid ichi w<strong>ar</strong>io <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> gyfreithiwr i gofrestru’chcwmni oni fyddwch chi’n disgwyl sefydlu strwythuranghyffredin a chymhleth. Os ydych chi, mae’n debyg y byddangen cyfreithiwr <strong>ar</strong>noch chi sy’n <strong>ar</strong>benigwr ym maes cofrestrucwmnïau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, ac fe all h<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> ddrud.81
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Yn ôl rhai staff sy’n gweithio ym maes datblygu mentraucymdeithasol, <strong>yn</strong> aml iawn, cyfansoddiadau sydd wedi’u lluniogan gyfreithwyr sy’n achosi’r problemau mwyaf i gyrff y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> – oherwydd eu bod nhw’n wahanol i’r patrwm safonol.• Mae’r broses cofrestru’n eithaf rhwydd, a ddylai hi ddimdychr<strong>yn</strong> neb.• Mae’r broses cofrestru’n gyflym – fel rheol o fewn pythefnos,heblaw bod Tŷ’r Cwmnïau’n dychwelyd eich ffurflennioherwydd nad yd<strong>yn</strong> nhw wedi cael eu llenwi’n iawn.Beth yw corffori?Mae cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig <strong>yn</strong> endidau cyfreithiol: Wrthgofrestru’ch grŵp fel cwmni cyf<strong>yn</strong>gedig, bydd h<strong>yn</strong>ny’n newidstatws cyfreithiol y bobl sy’n gyfrifol amdano.• Cymdeithasau anghorfforedig (grwpiau sydd heb gofrestrueto i ddod <strong>yn</strong> gwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig) – o safbw<strong>yn</strong>t y gyfraith,nifer o unigolion <strong>ar</strong> wahân yw’r rhain ac mae pob un ohon<strong>yn</strong>nhw’n bersonol gyfrifol am weithg<strong>ar</strong>eddau’r mudiad.• Cyrff corfforedig – hy, o safbw<strong>yn</strong>t y gyfraith, ystyrir cwmnïaucyf<strong>yn</strong>gedig o unrhyw fath a Chymdeithasau Diwydiannol aD<strong>ar</strong>bodus <strong>yn</strong> endidau unigol, a’r rheini <strong>ar</strong> wahân i’r bobl sy’ngyfrifol amdan<strong>yn</strong>t. Os digwydd i rywun ddechrau achos cyfreithiol<strong>yn</strong> erb<strong>yn</strong> cwmni elusennol neu gwmni sy’n eiddo i’r gymuned,ac mae h<strong>yn</strong>ny’n annhebygol, y cwmni fel rheol fydd <strong>yn</strong> w<strong>yn</strong>ebuachos llys, nid cyf<strong>ar</strong>wyddwyr neu staff y cwmni fel unigolion.Gw<strong>ar</strong>chodaeth atebolrwydd cyf<strong>yn</strong>gedig: Y math mwyafcyffredin o gwmni o lawer <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> yw ‘cwmnicyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant’. Yn wahanol i fathau eraill o gwmnïau,does dim cyfranddalwyr mewn cwmni fel h<strong>yn</strong>. Felly, does dimperygl i’r aelodau golli eu buddsoddiad - dim ond swm cyf<strong>yn</strong>gedigo <strong>ar</strong>ian (fel rheol £1 neu £10), y maen nhw wedi gw<strong>ar</strong>antu i’w daluos digwydd i’r cwmni fethu â thalu ei ddyledion. Yn fras, dydy’raelodau ddim <strong>yn</strong> bersonol atebol am ddyledion eu cwmni.Y strwythur ffurfiol: Wrth gael ei gorffori’n gwmni cyf<strong>yn</strong>gedigbydd gof<strong>yn</strong> i fudiad gael strwythur ffurfiol penodol – ond nid ywh<strong>yn</strong> mewn gwirionedd <strong>yn</strong> wahanol iawn i’r strwythur y byddy rhan fwyaf o grwpiau gwirfoddol sydd heb eu corffori’n eiddefnyddio. Bydd <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys rheolau <strong>yn</strong>glŷn â phethau fel h<strong>yn</strong>:82
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• aelodaeth gyffredinol y cwmni: (sef y bobl a’r mudiadau syddâ’r pŵer i ethol neu benodi’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr - er, weithiau, osafbw<strong>yn</strong>t ym<strong>ar</strong>ferol, mae’r ‘bwrdd’ a’r ‘aelodaeth’ ehangach <strong>yn</strong>union yr un fath â’i gilydd)• pwy gaiff fod <strong>yn</strong> aelod o’r cwmni• maint a chyfansoddiad y bwrdd• sut y c<strong>yn</strong>helir cyf<strong>ar</strong>fodydd y bwrdd a’r cwmni• sut y dylid trin yr asedau os caiff y cwmni ei ddirw<strong>yn</strong> i ben• sut mae ymdrin â materion eraill megis p<strong>ar</strong>atoi adroddiadau,gwrthd<strong>ar</strong>o rhwng buddiannau, a’r ffordd y caiff cyf<strong>ar</strong>wyddwyreu penodi neu eu hetholStatws cyhoeddus ffurfiol: Mae gan y cwmni atebolrwyddcyhoeddus – rhaid iddo ffeilio manylion ei gyf<strong>ar</strong>wyddwyr a’igyfrifon <strong>yn</strong> Nhŷ’r Cwmnïau. Ond, o safbw<strong>yn</strong>t ym<strong>ar</strong>ferol, cymh<strong>ar</strong>olychydig o gyf<strong>yn</strong>giadau cyfreithiol sydd <strong>ar</strong> yr h<strong>yn</strong> y gall ei wneudneu <strong>ar</strong> sut y dylai ymddw<strong>yn</strong>, ac eithrio’r cyf<strong>yn</strong>giadau y mae’ndewis eu gosod <strong>ar</strong> ei <strong>gyfer</strong> ei hun ym memorandwm ac erthyglau’rcwmni, neu’r cyf<strong>yn</strong>giadau a orfodir <strong>ar</strong>no drwy gyfraith elusennauos yw’n gwmni elusennol.Cyfrifoldebau cyfreithiol: Mae poeni am eich cyfrifoldebaucyfreithiol <strong>yn</strong> rheswm eithriadol o wael dros benderf<strong>yn</strong>u peidio âffurfio cwmni cyf<strong>yn</strong>gedig. Fel rheol bydd aelodau grwpiau sy’npoeni am oblygiadau cyfreithiol dod <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwyr cwmniheb ddeall y pw<strong>yn</strong>t. Mae gandd<strong>yn</strong> nhw gyfrifoldebau cyfreithioleisoes i’r cyhoedd ac i’r bobl y maen nhw’n ymwneud â nhw drwyfusnes, o’r cychw<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>taf pan fyddan nhw’n ffurfio grŵp llywioi g<strong>yn</strong>llunio’u menter. Y cyfan y bydd statws cwmni’n ei roi idd<strong>yn</strong>nhw yw ambell gyfrifoldeb ychwanegol (a dydy’r rheini ddim <strong>yn</strong>rhai beichus iawn) <strong>yn</strong> gyfnewid am y fraint o gael eu gw<strong>ar</strong>choddrwy atebolrwydd cyf<strong>yn</strong>gedig. Er mw<strong>yn</strong> gwneud pethau’n hawsbyth, mae’r gyfraith sy’n ymwneud â dyletswyddau Cyf<strong>ar</strong>wyddwyrerb<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong> wedi cael ei ch<strong>yn</strong>nwys <strong>yn</strong> Neddf Cwmnïau 2006.Pa bryd y dylid corffori cwmni?Ydy h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> s<strong>yn</strong>iad da? Eich dewis chi fydd penderf<strong>yn</strong>u ffurfio cwmnicyf<strong>yn</strong>gedig a pha bryd i wneud h<strong>yn</strong>ny. Fodd b<strong>yn</strong>nag, mae’n debygoliawn y bydd unrhyw brosiect <strong>masnachu</strong> sydd o ddifrif <strong>yn</strong> cyrraeddpw<strong>yn</strong>t lle bydd cofrestru’n beth doeth iawn i’w wneud oherwyddbod y cyfrifoldebau <strong>ar</strong>iannol neu gyfreithiol mor fawr. Mae’r rhestrisod <strong>yn</strong> rhoi s<strong>yn</strong>iad bras ichi pa bryd y dylech chi weithredu:• Oes ‘na asedau sylweddol i’w gw<strong>ar</strong>chod – ee, adeilad?• Oes gennych chi gyfrifoldebau sylweddol o ran cyflogi pobl?83
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Ydych chi’n ysgwyddo cyfrifoldebau cyfreithiol sy’n ei gwneudhi’n fwy priodol neu’n fwy angenrheidiol ichi gael un endid? –er enghraifft− les adeilad – mewn mudiadau anghorfforedig, mae’n bethcyffredin i ddau o’r aelodau fod <strong>yn</strong> bersonol gyfrifol drwylofnodi cytundebau les a chontractau eraill fel unigolion, acefallai y gwelir bod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> faich annheg neu afresymol− gweithg<strong>ar</strong>eddau sy’n creu dyletswyddau neu risgiausylweddol i’r cyhoedd (er enghraifft gw<strong>ar</strong>chod defnyddwyr amaterion iechyd a diogelwch) – mae unrhyw lefel sylweddol odd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau neu fasnachu’n debygol o olygu h<strong>yn</strong>• Ydych chi’n ymwneud â gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> a allai greurisgiau <strong>ar</strong>iannol personol i’ch aelodau – ee, petai’r busnes <strong>yn</strong>methu neu petai colledion sydd heb eu rhagweld neu heb euhyswirio?• A fydd gwneud h<strong>yn</strong>ny mewn gwirionedd <strong>yn</strong> gwella’ch delweddo safbw<strong>yn</strong>t noddwyr a chefnogwyr? – dylai grwpiau ochel rhagdod dan bwysau gan swyddogion mudiadau cyhoeddus nadyd<strong>yn</strong> nhw’n wir <strong>yn</strong> deall y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>; efallai nad yw’n bethdrwg cofrestru pan fydd rhywun <strong>yn</strong> dweud wrthych am wneud,ond m<strong>yn</strong>nwch gael c<strong>yn</strong>gor annib<strong>yn</strong>nol gan asiantaeth cymorthos ydych chi’n poeni.Pryd yw’r amser gorau i gofrestru’r cwmni?• Ddim <strong>yn</strong> rhy fuan: Bydd rhai mudiadau’n dewis cofrestru felcwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig <strong>ar</strong> y cychw<strong>yn</strong> un.− os cofrestrwch chi c<strong>yn</strong> p<strong>ar</strong>atoi’ch c<strong>yn</strong>llun busnes, mae peryglichi ddewis strwythur amhriodol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eich cwmni− weithiau, fe all trafodaethau technegol am y memorandwma’r erthyglau a chyfrifoldebau cyf<strong>ar</strong>wyddwyr d<strong>yn</strong>nu sylwgrŵp newydd oddi <strong>ar</strong> y pethau pwysig, ac mae’n bosib hefydy bydd trafodaethau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> cadw d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> aelodau draw• Pan fydd y gweithg<strong>ar</strong>eddau’n galw am h<strong>yn</strong>ny: Efallai ybyddai’n well gadael y corffori nes ichi weld bod angenym<strong>ar</strong>ferol ichi gael statws cwmni, er enghraifft:− er mw<strong>yn</strong> sefydlu’r bwrdd cyf<strong>ar</strong>wyddwyr i ysgwyddo’rcyfrifoldeb am weithredu c<strong>yn</strong>llun busnes sydd newydd eigwblhau− pan fydd <strong>yn</strong> rhaid ichi gymryd camau <strong>yn</strong>glŷn ag eiddo neufaterion cyflogi− os bydd strwythur presennol eich cymdeithas anghorfforedig<strong>yn</strong> dechrau m<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> gymhleth84
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• C<strong>yn</strong> cofrestru fel elusen: Os ydych chi’n bwriadu sefydlu cwmnielusennol, bydd angen ichi g<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> corffori’r cwmni achofrestru’r elusen <strong>ar</strong> yr un pryd. Bydd strwythur newydd y CorffCorfforedig Elusennol, (y disgwylir iddo gael ei gyflw<strong>yn</strong>o <strong>yn</strong> 2011<strong>ar</strong> ôl tip<strong>yn</strong> o oedi) <strong>yn</strong> gwneud h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> haws na’r broses ddaugam sydd wedi bod <strong>ar</strong> waith <strong>yn</strong> y gorffennol. (Gweler adrannau4.3 a 4.4 isod sy’n trafod y gwahanol fathau o strwythurau a<strong>masnachu</strong> elusennol.) Os byddwch chi’n cofrestru cymdeithasanghorfforedig fel elusen <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>taf ac wed<strong>yn</strong> y penderf<strong>yn</strong>uei throi’n gwmni cyf<strong>yn</strong>gedig, bydd <strong>yn</strong> rhaid ichi ailgofrestru’relusen. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> fwy cymhleth, ac mae’n golygu:− ailymgeisio i’r Comisiwn Elusennau am statws elusennol <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> y cwmni neu’r Corff Corfforedig Elusennol newydd− trosglwyddo’r asedau o’r hen fudiad i’r un newydd (mae’ndebyg y bydd angen c<strong>yn</strong>gor proffesi<strong>yn</strong>ol <strong>ar</strong>noch <strong>yn</strong>glŷn âh<strong>yn</strong>)− dirw<strong>yn</strong> y gymdeithas anghorfforedig i ben <strong>yn</strong> ffurfiolBeth mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ei olygu?I gofrestru cwmni, bydd angen dil<strong>yn</strong> ychydig o gamau sylfaenol:• dewis enw derb<strong>yn</strong>iol sy’n ddigon gwahanol i enwaucofrestredig eraill sy’n bodoli eisoes, heb gyf<strong>yn</strong>giad cyfreithiol,ac enw rydych chi’n teimlo’n ffyddiog na fydd <strong>yn</strong> achosigwrthd<strong>ar</strong>o â defnyddwyr sydd ag enwau <strong>masnachu</strong> tebyg(gweler canllawiau Tŷ’r Cwmnïau).• llunio memorandwm ac erthyglau’r cwmni; mae’n hawdd iawnseilio’r rhain <strong>ar</strong> batrwm p<strong>ar</strong>od sydd <strong>ar</strong> gael gan:− eich c<strong>yn</strong>gor gwirfoddol sirol lleol− y Comisiwn Elusennau (hyd <strong>yn</strong> oed os nad ydych chi’nbwriadu gwneud cais am statws elusen <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> o bryd)− eich prif fudiad (os mai cangen annib<strong>yn</strong>nol leol o fudiadcenedlaethol ydych chi)− mudiadau amb<strong>ar</strong>él, asiantaethau cymorth a chyrff aelodaethsy’n cefnogi gweithg<strong>ar</strong>eddau’ch grŵp− Tŷ’r Cwmnïau• d<strong>ar</strong>llen a llenwi’r pec<strong>yn</strong> ymgeisio perthnasol ac anfon cais iDŷ’r Cwmnïau (gan dalu ffi ymgeisio fechan), neu i’r ComisiwnElusennau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> Corff Corfforedig Elusennol (cais am ddim).• penderf<strong>yn</strong>u corffori• penderf<strong>yn</strong>u pa bryd i gorffori85
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthCysylltiadauTŷ’r Cwmnïau: Mae pec<strong>yn</strong>nau ffurfio cwmni, taflennigwybodaeth a ffurflenni Tŷ’r Cwmnïau <strong>ar</strong> gael ganDŷ’r CwmnïauHeol y GoronCaerdydd CF14 3UZFfoniwch Ganolfan Gyswllt Tŷ’r Cwmnïau 0870 3333 636Gwefan: www.companieshouse.gov.ukY Comisiwn Elusennau: www.ch<strong>ar</strong>itycommission.gov.uk86
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth4.2 Y dewisiadau sydd <strong>ar</strong> gael i gyrff sy’n <strong>masnachu</strong>Mae’r adran hon <strong>yn</strong> disgrifio’r dewisiadau sydd <strong>ar</strong> gael i fentrau cymdeithasol o ran strwythurau cyfreithiol, ac mae’nceisio tawelu’r ofn y bydd llawer o bobl <strong>yn</strong> ei deimlo wrth geisio dewis.Y pethau sylfaenolCymhlethdodau ymddangosiadol: Mae’n ddigon dealladwypam mae pobl <strong>yn</strong> dychr<strong>yn</strong> wrth feddwl am ddewis strwythurcyfreithiol priodol, er nad yw’r peryglon <strong>yn</strong> rhai mawr.• Bydd rhai pobl sydd heb weithio <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> o’r blaen<strong>yn</strong> ei gweld hi’n rhyfedd bod cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig <strong>yn</strong> gallubod <strong>yn</strong> elusennau hefyd, a’r gwrthw<strong>yn</strong>eb. Mae’r s<strong>yn</strong>iad y gall‘pobl gyffredin’ ddod <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwyr cwmni’n gallu bod<strong>yn</strong> ddieithr hefyd, <strong>yn</strong> enwedig i drigolion cymunedau di-fraintlle bydd mudiadau adfywio’n aml <strong>yn</strong> gweithio. Felly, fe allfod rhwystrau rhesymegol ac emosi<strong>yn</strong>ol <strong>ar</strong> waith o’r cychw<strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>taf.• Mae ymdrechion diwedd<strong>ar</strong> gan y llywodraeth i ddiwygiocyfraith elusennau ac i helpu (er mewn ffordd fach) mudiadausy’n <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> cymhlethu maes a oeddeisoes <strong>yn</strong> ddrysfa o ddewisiadau.• Fe all goblygiadau’r term ‘strwythurau cyfreithiol’ wneud i rai oaelodau grwpiau llywio boeni’n waeth.• Mae gof<strong>yn</strong> i bobl wneud rhes o benderf<strong>yn</strong>iadau anghyf<strong>ar</strong>wyddgan ddewis y naill beth neu’r llall. Mae’n golygu mwy na dimond dewis <strong>yn</strong> syml o blith rhestr - ac efallai y bydd pobl <strong>yn</strong>teimlo’n ansicr <strong>yn</strong>glŷn ag i ble mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> eu h<strong>ar</strong>wain.Tawelu meddwl: Mae’n bosib na fydd gwybodaeth <strong>yn</strong> ddigon <strong>ar</strong>ei phen ei hun. Weithiau, yr h<strong>yn</strong> sydd ei angen mewn gwirioneddyw rhywun i dawelu’ch meddwl. Dyma fan cychw<strong>yn</strong>.• Mae gennych chi gyfrifoldebau cyfreithiol eisoes: Dydy caelcyfansoddiad cyfreithiol ddim <strong>yn</strong> golygu bod mwy o risg ichi –mae’n help ichi reoli’ch cyfrifoldebau’n well.• Mae angen i gyrff sy’n <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> gael eurhedeg gan gwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig o ryw fath (gweler Adran4.1), felly, fe allwch chi anghofio am opsiwn y gymdeithasanghorfforedig a ddefnyddir mewn mannau eraill.87
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Y prif fathau o gwmni cyf<strong>yn</strong>gedig: Dim ond pedw<strong>ar</strong> mathgwahanol o gwmni cyf<strong>yn</strong>gedig neu b<strong>ar</strong>tneriaeth sydd <strong>ar</strong> gael (acmae pob un o’r rheini’n cael ei ddiffinio <strong>yn</strong> ôl pwy biau nhw) – adim ond dau o’r rhain sy’n berthnasol i weithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong>’rbrif ffrwd <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>. Dyma’r pedw<strong>ar</strong> math:− cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig cyhoeddus (anghofiwch y rhain -fyddwch chi ddim <strong>yn</strong> ffurfio plc!)− p<strong>ar</strong>tneriaethau atebolrwydd cyf<strong>yn</strong>gedig (<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> unigolionmae’r rhain <strong>yn</strong> bennaf)− cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy gyfranddaliadau (bydd mentrau<strong>masnachu</strong> cymunedol <strong>yn</strong> defnyddio’r rhain weithiau)− cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant• Hyblygrwydd: Mae cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant neudrwy gyfranddaliadau’n golygu bod modd cael trefniadaueithriadol o hyblyg. Os bydd pobl <strong>yn</strong> gwneud camgymeriadau,fel rheol, nid y strwythurau fydd <strong>ar</strong> fai, ond y ffordd y byddannhw’n addasu’r strwythurau h<strong>yn</strong>ny <strong>yn</strong> eu sefyllfa nhw. Mae hihefyd <strong>yn</strong> haws newid pethau’n nes ymlaen nag y mae’r rhanfwyaf o bobl <strong>yn</strong> ei ddychmygu.• Strwythurau at bwrpas <strong>ar</strong>bennig: Mae dau strwythurcyfreithiol newydd wedi ymddangos <strong>yn</strong> ddiwedd<strong>ar</strong>. Mewnffordd, ‘opsi<strong>yn</strong>au ychwanegol’ yw’r rhain <strong>yn</strong> hytrach nadewisiadau craidd anodd. Dyma’r ddau strwythur:− Cyrff Corfforedig Elusennol - cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwyw<strong>ar</strong>ant yw’r rhain ond mae gandd<strong>yn</strong> nhw statws elusennolsy’n rhan o’u gwneuthuriad.− Cwmnïau Budd Cymunedol – cwmnïau sy’n cael eurheoleiddio mewn ffordd <strong>ar</strong>bennig yw’r rhain ac maennhw naill ai wedi’u cyf<strong>yn</strong>gu drwy w<strong>ar</strong>ant neu drwygyfranddaliadau.• Cyd-destun y strwythurau cyfreithiol newydd: Mae’n wirdweud bod y ddau strwythur newydd h<strong>yn</strong> wedi cymhlethu’rdewisiadau i fentrau <strong>masnachu</strong> newydd. Ond dyd<strong>yn</strong> nhw ddim<strong>yn</strong> ddigon pwysig i golli cwsg drost<strong>yn</strong> nhw. Dyma ambell bethi dawelu’ch meddwl unwaith eto:− Dydy’r opsi<strong>yn</strong>au newydd mewn gwirionedd <strong>yn</strong> ddim bydmwy nag amrywiadau <strong>ar</strong> y strwythurau a’r trefniadau sy’nbodoli eisoes i gwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant neugwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy gyfranddaliadau.88
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− Gellir defnyddio’r trefniadau eraill sydd <strong>ar</strong> gael eisoes igyflawni’r rhan fwyaf o’r h<strong>yn</strong> sydd gandd<strong>yn</strong> nhw i’w g<strong>yn</strong>nigi fentrau <strong>masnachu</strong> bychain i ganolig eu maint <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong>. Felly, yr un dewisiadau sylfaenol sydd gennych chi<strong>yn</strong> y bôn, ni waeth beth a ddywed y bobl sy’n pleidio’rstrwythurau newydd h<strong>yn</strong>.− Os gwelwch chi y byddai defnyddio un o’r strwythurau h<strong>yn</strong> ofantais ichi, gwnewch h<strong>yn</strong>ny. Maen nhw’n hollol ddiniwed.− Ond, os digwydd ichi wneud y dewis anghywir, ac maeh<strong>yn</strong>ny’n annhebygol, fe allwch chi gan amlaf newid ystrwythur <strong>yn</strong> nes ymlaen. Anhwylustod <strong>yn</strong> hytrach naphroblemau cyfreithiol fydd <strong>yn</strong> eich disgwyl. Ond mae’n wir ygallai gwneud penderf<strong>yn</strong>iadau gwael olygu eich bod <strong>yn</strong> talumwy o dreth.• Trefniadau cyfansoddiadol eraill: Efallai y dewch chi <strong>ar</strong> drawsambell fformat cyfreithiol sydd ychydig <strong>yn</strong> fwy idios<strong>yn</strong>cratig <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> mathau penodol o fenter gymdeithasol Ond, ac eithriodan amgylchiadau <strong>ar</strong>bennig iawn, dyd<strong>yn</strong> nhw ddim <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nigmwy o fanteision nag y mae cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig. Fel rheol, feall pobl sy’n newydd i’r maes eu hanwybyddu.− Cymdeithasau Diwydiannol a D<strong>ar</strong>bodus – mae’r rhain<strong>yn</strong> rhan o’r mudiad cydweithredol a oedd <strong>yn</strong> bwysig <strong>yn</strong> ygorffennol ac <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nal ei ethos, ond maen nhw’n tueddu ifod <strong>yn</strong> fwy trwsgl ac <strong>yn</strong> llai hyblyg na chwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedigdrwy w<strong>ar</strong>ant. Eu mantais fawr nhw yw eu bod <strong>yn</strong> gallugwerthu cyfranddaliadau i’r cyhoedd. Os ydych chi’n meddwlam godi <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eich busnes fel h<strong>yn</strong>, efallai mai dyma’rstrwythur cyfreithiol i chi. Gweler adran 5.4 am godi <strong>ar</strong>iangyda chyfranddaliadau a bondiau.− Undebau credyd - mudiadau <strong>ar</strong>benigol sy’n cael eu rheoli’nllym yw’r rhain ac maen nhw’n defnyddio strwythurcyfreithiol cymdeithasau diwydiannol a d<strong>ar</strong>bodus ond maeeu fformat cyfansoddiadol <strong>yn</strong> wahanol (gweler CymdeithasUndebau Credyd Prydain <strong>yn</strong> www.abcul.org).− Ymddiriedolaethau – strwythurau anghorfforedig yw’rrhain a dyd<strong>yn</strong> nhw ddim <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig atebolrwydd cyf<strong>yn</strong>gedig.Maen nhw’n w<strong>yn</strong>ebu’r un problemau â chymdeithasauanghorfforedig o ran dal teitl i eiddo, llofnodi contractau ac ati.89
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Telerau heb statws cyfreithiol: Mae llawer o dermau’n caeleu defnyddio sydd heb ystyr o gwbl o safbw<strong>yn</strong>t cyfraithPrydain, a does dim trefniadau cyfansoddiadol penodol <strong>yn</strong>gysylltiedig â nhw. A dweud y gwir, disgrifio ffordd o weithiomae’r rhain (a h<strong>yn</strong>ny braidd <strong>yn</strong> amwys <strong>ar</strong> brydiau) ac maennhw’n adlewyrchu sut mae ffasi<strong>yn</strong>au a gwleidyddiaeth y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> wedi newid dros y 30 ml<strong>yn</strong>edd diwethaf. Doesdim angen ichi ymchwilio idd<strong>yn</strong> nhw, ac <strong>yn</strong> sicr, ddylech chiddim cael eich cyf<strong>yn</strong>gu gandd<strong>yn</strong> nhw – er y bydd y bobl sy’neu cefnogi weithiau’n <strong>ar</strong>gymell cyfansoddiadau oddi-<strong>ar</strong>-y-silff.Dyma rai o’r termau h<strong>yn</strong>ny:− busnesau cymunedol− mentrau cydweithredol cymunedol− ymddiriedolaethau datblygu cymunedol− p<strong>ar</strong>tneriaethau cymunedol− ymddiriedolaethau datblygu− mudiadau heb fryd <strong>ar</strong> wneud elw− cwmnïau cymdeithasolY dewisiadau sydd <strong>ar</strong> gael i gyrff sy’n <strong>masnachu</strong>Cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant yw’r fformat mwyaf cyffredino lawer <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong>, oherwydd, fel mae’r enw’n awgrymu,mae atebolrwydd <strong>ar</strong>iannol y cyf<strong>ar</strong>wyddwyr a’r aelodau fel rheolwedi’i gyf<strong>yn</strong>gu os digwydd i’r busnes fethu. Er nad yw’r rhain <strong>yn</strong>ddelfrydol, maen nhw’n h<strong>yn</strong>od o hyblyg ac fel rheol, dyma’r dewisamlwg. Mae’n bosib eu haddasu i weithredu, ymhlith pwrpasaueraill, fel:• cwmnïau <strong>masnachu</strong> annib<strong>yn</strong>nol – gyda statws elusennol neuhebddo• cwmnïau daliannol elusennol (neu anelusennol) gydag isgwmnïau<strong>masnachu</strong>• is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>• mudiadau adfywio ym mherchnogaeth y gymuned sy’nymwneud â llawer o weithg<strong>ar</strong>eddau• mentrau cydweithredol dan reolaeth gweithwyr (er bod yrhain <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> defnyddio strwythurau dan ddeddfwriaethCymdeithasau Diwydiannol a D<strong>ar</strong>bodus)− mentrau cydweithredol gweithwyr90
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthCwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy gyfranddaliadau – gall mudiadausy’n <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ddefnyddio’r rhain mewn dwybrif ffordd:• Mentrau <strong>masnachu</strong> annib<strong>yn</strong>nol (a’r rheini’n aml <strong>yn</strong> y gymuned)lle bydd grwpiau o unigolion neu gyrff <strong>yn</strong> gallu pr<strong>yn</strong>ucyfranddaliadau i fuddsoddi <strong>yn</strong> y gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>, abod <strong>yn</strong> berchen <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong>t, gyda’r gweithg<strong>ar</strong>eddau h<strong>yn</strong>ny’n cael euc<strong>yn</strong>nal er budd y gymdeithas:− Maen nhw wedi cael eu defnyddio, er enghraifft, mewncymunedau gwledig i godi <strong>ar</strong>ian i br<strong>yn</strong>u adeiladau a busnesaumegis swyddfeydd post a siopau sydd dan fygythiad.− Weithiau, c<strong>yn</strong>igir cyfran o’r elw i’r cyfranddalwyr unigol,<strong>ar</strong> ffurf difidend, er mw<strong>yn</strong> eu denu i fuddsoddi, neu efallaiy gwelir y cyfranddaliad fel benthyciad di-log tymor hir igefnogi gwasanaethau hanfodol <strong>yn</strong> y gymuned.− Mae’n <strong>ar</strong>bennig o bwysig sicrhau bod buddsoddwyr <strong>yn</strong>deall telerau eu hymrwymiad <strong>ar</strong>iannol, er mw<strong>yn</strong> osgoidrwgdeimlad <strong>yn</strong> y gymuned os na chaiff y difidendaudisgwyliedig eu talu. Gwelwyd enghraifft o chwalfa ddifrifolmewn cymuned wledig oherwydd bod prosiect wedi’iddiffinio’n wael ac unigolion wedi cyfrannu cannoedd obunnoedd iddo. Gweler hefyd adran 5.4.− Mae’n bosib i gyrff lleol, megis grwpiau cymunedol, fod <strong>yn</strong>berchen <strong>ar</strong> gyfranddaliadau mewn menter gymdeithasol ermw<strong>yn</strong> cadw’r elw <strong>yn</strong> eu cymunedau – megis gyda thyrbinaugw<strong>yn</strong>t bychain neu g<strong>yn</strong>lluniau pŵer trydan-dŵr (Mae BroDyfi Community Renewables wedi braen<strong>ar</strong>u’r tir gyda’r mathhwn o drefniant <strong>yn</strong>g Nghymru).• Is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>: Mae elusennau, ymddiriedolaethaudatblygu a mentrau cymunedol eraill <strong>yn</strong> gwneud llawer mwy oddefnydd o gwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy gyfranddaliadau fel isgwmnïau<strong>masnachu</strong> sy’n eiddo’n llwyr idd<strong>yn</strong>t. Gweler adran 4.6Cwmnïau Budd Cymunedol• Mae’r Cwmni Budd Cymunedol wedi’i gyflw<strong>yn</strong>o er mw<strong>yn</strong> helpumentrau cymdeithasol sy’n gweithredu er budd y cyhoeddi gofrestru cwmnïau newydd <strong>yn</strong> rhwydd ac <strong>yn</strong> rhad ac ermw<strong>yn</strong> gw<strong>ar</strong>chod eu hasedau a’u helw pan fyddan nhw’n denubuddsoddiadau o’r tu allan.• Mae memorandwm ac erthyglau’r cwmni’n dweud bodasedau’r fenter ‘dan glo’ ac felly does dim modd eu dosb<strong>ar</strong>thuymhlith yr aelodau na’u trosglwyddo i gwmnïau eraill, ac eithrioi fudiad <strong>ar</strong>all sydd a’i asedau <strong>yn</strong>tau dan glo, megis Cwmni BuddCymunedol neu elusen. (Mae h<strong>yn</strong> hefyd <strong>yn</strong> wir am elusennau).91
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Rhaid i Gwmnïau Budd Cymunedol gyflw<strong>yn</strong>o adroddiadbl<strong>yn</strong>yddol i’r Rheolydd sy’n dangos bod y cwmni’n cael eig<strong>yn</strong>nal er budd y cyhoedd.• Trafodir Cwmnïau Budd Cymunedol <strong>yn</strong> fanwl <strong>yn</strong> 4.5.Cyrff Corfforedig Elusennol:• Math newydd o gwmni yw’r rhain ac oherwydd bod gandd<strong>yn</strong>nhw statws elusen, mae eu hatebolrwydd <strong>yn</strong> gyf<strong>yn</strong>gedig.• Fel sy’n wir am bob elusen, dyd<strong>yn</strong> nhw ond <strong>yn</strong> addas <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong><strong>masnachu</strong> o dan amgylchiadau penodol, sef:− os yw eu gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>’n weithg<strong>ar</strong>eddau sy’n caeleu caniatáu o dan y gyfraith sy’n rheoli elusennau - ‘<strong>masnachu</strong>prif bwrpas’, ‘<strong>masnachu</strong> ategol’ neu ‘fasnachu <strong>ar</strong> raddfa fach’(gweler diffiniadau o’r termau <strong>yn</strong> adran 4.3 isod).− os yd<strong>yn</strong> nhw’n berchen <strong>ar</strong> is-gwmnïau <strong>masnachu</strong> a’r rheini hebfod <strong>yn</strong> elusennol.• Does dim angen dil<strong>yn</strong> proses ddau gam cofrestru cwmni elusennol- gyda Thŷ’r Cwmnïau <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>taf ac wed<strong>yn</strong> gyda’r ComisiwnElusennau. Os ydych chi’n dechrau cwmni elusennol o’r newydd,dyma’r llwybr i’w ddil<strong>yn</strong>. Os ydych chi’n elusen gofrestredig eisoes,does dim angen ichi newid, ond fe allwch chi os dymunwch.Cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant –manteision ac anfanteisionManteision:• ‘atebolrwydd cyf<strong>yn</strong>gedig’ - <strong>yn</strong> gw<strong>ar</strong>chod cyf<strong>ar</strong>wyddwyr rhagcael eu dal <strong>yn</strong> bersonol gyfrifol am golledion os aiff y cwmni idrafferthion, <strong>ar</strong> yr amod eu bod wedi ymddw<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> briodol• mae cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant <strong>yn</strong> cael eu defnyddio’neang iawn - felly mae gwybodaeth amdan<strong>yn</strong> nhw <strong>ar</strong> gael <strong>yn</strong>rhwydd a digon o enghreifftiau go iawn <strong>ar</strong> gael ichi eu gweld• dyma’r fformat safonol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> cwmnïau elusennol• mae setiau safonol o femorandwm ac erthyglau cwmni <strong>ar</strong> gael<strong>yn</strong> rhwydd <strong>ar</strong> y rh<strong>yn</strong>grwyd a h<strong>yn</strong>ny am ddim• mae’r fformat <strong>yn</strong> eithriadol o hyblyg, ac mae’n gallu bod <strong>yn</strong>addas <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y rhan fwyaf o fathau o weithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong><strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>• maen nhw’n addas iawn <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> trefniadau democrataidd <strong>ar</strong>lefel bwrdd ac <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>nig aelodaeth agored i gymunedauac elusennau• mae’n bosib eu c<strong>yn</strong>llunio hefyd mewn ffordd sy’n eu gwneudnhw’n sefydliadau diogel ac annemocrataidd iawn sy’ngw<strong>ar</strong>chod asedau <strong>masnachu</strong>92
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• maen nhw’n rhad i’w sefydlu ac <strong>yn</strong> rhad i’w c<strong>yn</strong>nal• maen nhw’n sicrhau atebolrwydd cyfreithiol a chyhoeddus sy’ntueddu i annog <strong>ar</strong>ferion daAnfanteision:• nid yw cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant <strong>yn</strong> strwythuraudelfrydol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> rheoli gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> syml - erenghraifft, gall y trefniadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> aelodaeth o’r cwmni aphenodi pobl i’r bwrdd fod <strong>yn</strong> drwsgl.• fe all y ffaith eu bod nhw’n hyblyg <strong>ar</strong>wain at ddryswch neuanghytundebau <strong>yn</strong>glŷn â sut y dylid eu strwythuro a’u c<strong>yn</strong>nal.• costau ychwanegol posibl cael unigol<strong>yn</strong> cymwys i b<strong>ar</strong>atoicyfrifon bl<strong>yn</strong>yddol• mae angen trefniadau <strong>ar</strong>bennig (megis y rheini a dd<strong>ar</strong>perir gangwmnïau budd cymunedol) er mw<strong>yn</strong> rhoi asedau ‘dan glo’ erbudd y gymuned ac er mw<strong>yn</strong> gwneud trefniadau p<strong>ar</strong>tneriaethfasnachol gyda chyrff eraill• dyd<strong>yn</strong> nhw ddim <strong>ar</strong> eu pen eu hunain <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig y manteisiontreth <strong>ar</strong>bennig h<strong>yn</strong>ny y byddai mentrau cymdeithasol <strong>yn</strong>dymuno’u cael (<strong>yn</strong> wahanol i gyrff corfforedig elusennol achwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant sydd â statws elusennol)• oherwydd bod gof<strong>yn</strong> llenwi datganiadau bl<strong>yn</strong>yddol a ffeiliocyfrifon bl<strong>yn</strong>yddol mae’n golygu ychydig bach o fiwrocratiaethychwanegol, ac <strong>ar</strong> ben h<strong>yn</strong>ny, os bydd rhywun <strong>yn</strong> hwyr <strong>yn</strong>ffeilio’r adroddiadau sy’n of<strong>yn</strong>nol, mae ‘na drefn dirwyoawtomatig sy’n eithaf llym• mae gof<strong>yn</strong> i enwau’r ymddiriedolwyr, a’r cyfrifon, fod <strong>ar</strong> gael i’rcyhoedd eu h<strong>ar</strong>chwilio.• mae rhai sy’n aelodau o bwyllgorau mudiadau bychain <strong>yn</strong>teimlo’n anesmwyth <strong>yn</strong>glŷn â chael eu galw’n ‘gyf<strong>ar</strong>wyddwyr’neu <strong>yn</strong>glŷn â’u ‘cyfrifoldebau cyfreithiol’ er nad oes angenidd<strong>yn</strong>t deimlo fellyManteision ac anfanteision CwmnïauBudd CymunedolDisgrifir Cwmnïau Budd Cymunedol <strong>yn</strong> fanwl <strong>yn</strong> adran 4.5. Ondmae’n fuddiol cymh<strong>ar</strong>u eu manteision a’u hanfanteision ochr <strong>yn</strong>ochr â rhai cwmnïau traddodiadol cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant, sef ymath o gwmni maen nhw’n fwyaf tebygol o gael eu cymh<strong>ar</strong>uâ nhw.Y manteision: O safbw<strong>yn</strong>t mudiadau cymunedol ac elusennolbychain, mân fanteision <strong>yn</strong> unig sydd i sefydlu Cwmni BuddCymunedol cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant. Efallai y bydd mentrau<strong>masnachu</strong> mwy o faint <strong>yn</strong> eu gweld nhw’n fwy defnyddiol.93
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Mae Cwmnïau Budd Cymunedol yr un mor hyblyg fwy neulai â chwmnïau cyffredin sy’n gyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant neugyfranddaliadau.• Maen nhw wedi’u bwriadu <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mudiadau <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> sy’n ehangu ac sydd ag asedau sylweddol i’wgw<strong>ar</strong>chod, ac maen nhw’n addas iawn <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mudiadau o’r fath.• Mae’r trefniadau ‘cloi asedau’ <strong>yn</strong> golygu y gall Cwmnïau BuddCymunedol fod <strong>yn</strong> ddefnyddiol wrth sefydlu p<strong>ar</strong>tneriaethaugyda busnesau traddodiadol - er enghraifft, er mw<strong>yn</strong> denubuddsoddiad preifat <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygiad <strong>ar</strong> raddfa fawr <strong>yn</strong> ygymuned megis fferm w<strong>yn</strong>t, heb fod perygl i’r cwmnïau sy’nrhan o’r b<strong>ar</strong>tneriaeth gymryd asedau’r gymuned rywbryd <strong>yn</strong> ydyfodol.• Gall y tag ‘budd cymunedol’ d<strong>yn</strong>nu sylw’r cyhoedd at yffaith mai er budd y cyhoedd y mae’r mudiad bodoli. Y buddcysylltiadau cyhoeddus posib hwn yw’r unig wir fantais i’r rhanfwyaf o Gwmnïau Budd Cymunedol bychain.• Oherwydd bod c<strong>yn</strong> lleied o Gwmnïau Budd Cymunedol <strong>yn</strong>cael eu sefydlu maen nhw’n amlwg iawn - ac fe allai h<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong>ddefnyddiol o ran m<strong>ar</strong>chnata a chysylltiadau cyhoeddus.• Mae’n bosib i elusennau fod <strong>yn</strong> berchen <strong>ar</strong> Gwmni BuddCymunedol fel is-gwmni <strong>masnachu</strong> (er nad yw’n glir ydy h<strong>yn</strong> o fwyo fantais na bod <strong>yn</strong> berchen <strong>ar</strong> fathau eraill o is-gwmni oherwyddbod trefniant ‘cloi asedau’ gan elusennau beth b<strong>yn</strong>nag).Anfanteision:• Mae Cwmnïau Budd Cymunedol <strong>yn</strong> creu dryswch drwy g<strong>yn</strong>nigopsi<strong>yn</strong>au ychwanegol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> strwythur cyfansoddiadolmentrau cymdeithasol. Mae’r dryswch <strong>yn</strong> waeth oherwydd body manteision honedig <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> cael eu gor-ddweud, ac fellydyd<strong>yn</strong> nhw ddim <strong>yn</strong> gwneud s<strong>yn</strong>nwyr i newydd-ddyfodiaidi’r maes pan fyddan nhw’n ceisio penderf<strong>yn</strong>u pa lwybrcyfansoddiadol i’w ddil<strong>yn</strong>.• Mae’n costio ychydig <strong>yn</strong> fwy (£35 y flwydd<strong>yn</strong> o’i gymh<strong>ar</strong>u â £15<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> cwmni cyffredin).• Mae’n golygu mymr<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> fwy o fiwrocratiaeth, Rhaidysgrifennu Adroddiad Budd Cymunedol bob blwydd<strong>yn</strong> a’igyflw<strong>yn</strong>o i Reolydd Cwmnïau Budd Cymunedol Tŷ’r Cwmnïau iddangos sut mae’r cwmni mewn gwirionedd wedi gweithreduer budd y gymuned.• Dydy Cwmnïau Budd Cymunedol <strong>yn</strong> cael dim o’r manteisiontreth a gaiff elusennau ac mae elusennau hefyd <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig yfantais o roi ‘asedau dan glo’.94
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthCysylltiadauFf<strong>yn</strong>onellau gwybodaeth: Gweler y mudiadau a restrir <strong>yn</strong>10.1 a 10.295
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth4.3 Elusennau a <strong>masnachu</strong>Bydd llawer o bobl <strong>yn</strong> credu nad oes gan elusennau’r hawl i fasnachu. Ond mae h<strong>yn</strong> ymhell o fod <strong>yn</strong> wir, ac maeelusennau’n <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> faes dryslyd iawn sy’n codi ofn <strong>ar</strong> lawer o gyrff sy’n newydd i fyd masnach a hyd <strong>yn</strong> oed <strong>ar</strong>rai sydd wedi hen gael eu traed dan<strong>yn</strong>t. Mae’n debyg mai canl<strong>yn</strong>iad h<strong>yn</strong>ny yw bod llawer o brosiectau a allai fod <strong>ar</strong> euhelw o gael statws elusennol byth <strong>yn</strong> cofrestru, a bod nifer fawr o is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>’n cael eu sefydlu’n ddiangengan ddil<strong>yn</strong> egwyddor ‘gwell gwneud rhag ofn’.Deall eich sefyllfaDatrys y dryswch: Nid yw’n s<strong>yn</strong>dod bod rhywfaint o ddryswch <strong>yn</strong>codi, oherwydd go brin bod cyfraith elusennau a chyfraith trethusy’n ymwneud â <strong>masnachu</strong>’n syml. Ond, does dim dwywaith nadoes modd osgoi’r boen maen nhw’n ei hachosi.• Y peth pwysig c<strong>yn</strong>taf i’w gofio yw ei bod hi’n annhebygol iawny cewch chi’ch hun mewn trafferthion difrifol os gwnewchchi’r penderf<strong>yn</strong>iadau anghywir am elusennau a <strong>masnachu</strong>.Mae’n bosib y bydd yr elusen <strong>yn</strong> colli <strong>ar</strong>ian - neu, <strong>yn</strong> fwy cywir,<strong>yn</strong> methu ag <strong>ar</strong>bed <strong>ar</strong>ian - ac efallai y bydd hi’n w<strong>yn</strong>ebu’ranhwylustod o orfod cael trefn <strong>ar</strong> bethau’n ddiwedd<strong>ar</strong>ach <strong>yn</strong>sgil camgymeriadau diniwed. Fyddai neb <strong>yn</strong> dymuno gweld h<strong>yn</strong><strong>yn</strong> digwydd wrth gwrs, ond fydd ‘na neb <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d i’r c<strong>ar</strong>ch<strong>ar</strong>.• Yn ail, ‘does dim disgwyl ichi allu proffwydo’r dyfodol wrth ichisefydlu rhywbeth mor gymhleth â gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong> erbudd cymdeithasol. Bydd amgylchiadau’n newid, bydd eichmenter <strong>yn</strong> esblygu mewn ffyrdd eithaf annisgwyl, ac mae’nbosib y bydd deddfwriaeth <strong>yn</strong> newid hefyd. Felly, efallai y byddangen ichi ail-addasu strwythur eich cwmni i ryw raddau bethb<strong>yn</strong>nag, a’ch trefniadau <strong>masnachu</strong>, eich d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>iaeth <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>talu neu osgoi treth gorfforaeth ac ati, a h<strong>yn</strong>ny os ydych chiwedi gwneud camgymeriadau <strong>ar</strong> y cychw<strong>yn</strong> neu beidio.• Rydych chi’n llawer llai tebygol o wneud cam gwag os gwnewchchi fymr<strong>yn</strong> o waith c<strong>ar</strong>tref syml c<strong>yn</strong> cychw<strong>yn</strong>. Edrychwch isod iweld lle mae rhagor o wybodaeth <strong>ar</strong> gael.96
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthDil<strong>yn</strong> y llwybr – adrannau eraill y <strong>Canllawiau</strong> h<strong>yn</strong>• Mathau o fasnachu a chyfraith elusennau: Mae’r adran hon <strong>yn</strong>ymdrin â gwahanol fathau o fasnachu a’r h<strong>yn</strong> sydd <strong>ar</strong> y cyfan <strong>yn</strong>dderb<strong>yn</strong>iol ac <strong>yn</strong> annerb<strong>yn</strong>iol <strong>yn</strong> ôl cyfraith elusennau.• Manteision ac anfanteision sefydlu elusen: Gweler adran 4.4• Is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>: Os yw eich mudiad <strong>yn</strong> elusen eisoes,efallai y bydd adran 4.5 sy’n trafod is-gwmnïau <strong>masnachu</strong> o fwyo ddiddordeb ichi.• Rheoli materion <strong>ar</strong>iannol is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>: Gweleradran 5.3.• Trethu: Mae adrannau 7.5 a 7.6 <strong>yn</strong> trafod y gwahaniaeth o rantreth os byddwch chi’n <strong>masnachu</strong> elusen neu’n <strong>masnachu</strong> drwystrwythur <strong>ar</strong>all.• Rheol: Mae Pennod 8, <strong>yn</strong> enwedig adran 8.6 <strong>yn</strong> edrych <strong>ar</strong>faterion ehangach sy’n ymwneud â rheoli elusennau.Cael c<strong>yn</strong>gor: Mae’r adran hon <strong>yn</strong> cyflw<strong>yn</strong>o’r prif faterion. Onddydy hi ddim <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys popeth o bell ffordd, ac fe ddylechgeisio rhagor o wybodaeth a ch<strong>yn</strong>gor o fannau eraill - ac oesmodd, dylech geisio cael y c<strong>yn</strong>gor hwnnw gan sefydliad neuunigol<strong>yn</strong> sy’n deall <strong>yn</strong> iawn yr h<strong>yn</strong> rydych chi’n anelu at ei wneud.Dyma ambell ff<strong>yn</strong>honnell:• Y Comisiwn Elusennau: Mae taflenni gwybodaeth defnyddiol <strong>ar</strong>gael ichi eu llwytho i lawr oddi <strong>ar</strong> wefan y Comisiwn Elusennau.Mae’r rhain <strong>yn</strong> gallu bod <strong>yn</strong> eithaf manwl, felly daliwch atigyda’r adrannau h<strong>yn</strong>ny sy’n ymddangos <strong>yn</strong> berthnasol i chi.• Eich prif fudiad os ydych chi’n gangen neu’n aelod o fudiadcenedlaethol.• Mudiadau amb<strong>ar</strong>él megis Cymdeithas YmddiriedolaethauDatblygu Cymru a Chanolfan Cydweithredol Cymru.• Gweithwyr datblygu lleol - fe ddylai’r rhain allu dod o hyd iatebion i’ch cwesti<strong>yn</strong>au oni allan nhw ymateb <strong>ar</strong> unwaith.• Prosiectau tebyg i’ch prosiect chi mewn mannau eraill.• Cyfrifydd eich mudiad - fe ddylai allu’ch c<strong>yn</strong>ghori <strong>yn</strong>glŷn âthreth gorfforaeth a goblygiadau TAW, ond nid o reidrwydd<strong>yn</strong>glŷn â strwythurau cyfansoddiadol.• Mae gwefan <strong>WCVA</strong> <strong>yn</strong> ff<strong>yn</strong>honnell wybodaeth bwysig ac <strong>yn</strong>cyfeirio elusennau at gyrff eraill; Mae <strong>WCVA</strong> hefyd <strong>yn</strong> cyhoeddie-gylchlythyron rheolaidd i ymddiriedolwyr a chanllawiaueraill am faterion megis llywodraethu, rheoli a chyflogi mewnelusennau. Gall staff hefyd dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwybodaeth gyffredinolam gyfansoddiadau a materion cyfreithiol. I gael gwybodrhagor ewch i’r wefan <strong>yn</strong> www.wcva.org.uk neu cysylltwch âhelp@wcva.org.uk97
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthPam fyddai busnesau am fod <strong>yn</strong> elusennau? Bydd llaweriawn o fentrau’n tyfu’n naturiol o waith datblygu cymunedola gwasanaethau cymunedol sy’n bodoli eisoes. Wrth sefydluymddiriedolaethau datblygu, yr holl bwrpas yw sefydlu mudiadsy’n ceisio d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u a chefnogi gweithg<strong>ar</strong>eddau sy’n gyffredinol‘elusennol’ eu natur ac sydd hefyd <strong>yn</strong> <strong>masnachu</strong> er mw<strong>yn</strong> cyfrannuat eu gwneud <strong>yn</strong> fwy c<strong>yn</strong>aliadwy. Yn y naill sefyllfa a’r llall,mae’n debyg y bydd o fudd i’r gymuned ac i’r prif fudiad gadwneu sicrhau statws elusennol drwy gofrestru gyda’r ComisiwnElusennau.Oes dewis? Os yw eich amcanion <strong>yn</strong> gwbl elusennol, <strong>yn</strong> ôl ygyfraith, rydych chi’n cael eich ystyried <strong>yn</strong> elusen <strong>yn</strong> awtomatig,ac os bydd eich incwm <strong>yn</strong> fwy na £5000 y flwydd<strong>yn</strong>, fel rheol,bydd gof<strong>yn</strong> ichi gofrestru gyda’r Comisiwn Elusennau (er bod rhaieithriadau prin i h<strong>yn</strong>). O safbw<strong>yn</strong>t ym<strong>ar</strong>ferol, bydd llawer o bobl<strong>yn</strong> anwybyddu’r gof<strong>yn</strong>iad hwn, sy’n golygu bod ‘dewis’ cofrestrufel elusen <strong>yn</strong> llai clir.Oes ots ai elusen yw eich mudiad <strong>masnachu</strong>?• Mae rhai mathau o fasnachu’n annerb<strong>yn</strong>iol i elusennau o dangyfraith elusennau (gweler isod).• Mae sawl consesiwn treth gorfforaeth gwerthfawr <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yrelw (y gweddill) y bydd elusennau’n ei wneud, consesi<strong>yn</strong>au nadyd<strong>yn</strong> nhw <strong>ar</strong> gael i fusnesau eraill.• Bydd elusennau’n cael rhyddhad <strong>ar</strong>drethi <strong>ar</strong> eiddo masnachol.• Bydd elusennau’n cael consesi<strong>yn</strong>au TAW o dan rai amodau prin(ond peidiwch â disgwyl i’r rheoliadau fod <strong>yn</strong> hawdd eu dil<strong>yn</strong> osydych chi’n newydd i’r maes).Mathau o fasnachuPa fathau o fasnachu sydd <strong>yn</strong> dderb<strong>yn</strong>iol i elusennau? Maemwy o bosibiliadau i elusennau fasnachu nag y bydd rhai pobl<strong>yn</strong> meddwl. Ond mae angen ichi fod <strong>yn</strong> glir <strong>yn</strong>glŷn â pha fath ofasnachu yw hwn - hy, sut y bydd y Comisiwn Elusennau aChyllid a Thollau EM <strong>yn</strong> ei weld. Esbonnir y categorïau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>fwy manwl isod:• nad yd<strong>yn</strong>t <strong>yn</strong> fasnachu – hy, gweithg<strong>ar</strong>eddau nad yw’rComisiwn <strong>yn</strong> eu hystyried <strong>yn</strong> fasnachu o safbw<strong>yn</strong>t technegol• ‘<strong>masnachu</strong> prif bwrpas’ – hy, gweithg<strong>ar</strong>eddau sy’n cyflawni’nuniongyrchol eich holl amcanion elusennol neu rai ohon<strong>yn</strong>t• ‘<strong>masnachu</strong> ategol’• <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> raddfa fach sydd, er nad yw’n fasnachu prifbwrpas nac <strong>yn</strong> fasnachu ategol, <strong>yn</strong> peri risg isel i’r elusen• <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>all: gweithg<strong>ar</strong>eddau eraill gan g<strong>yn</strong>nwys loteri98
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthPa fathau o fasnachu gan elusen na fyddai o bosib <strong>yn</strong> dderb<strong>yn</strong>iol?Ambell g<strong>yn</strong>gor:• mae cyfansoddiad neu femorandwm ac erthyglau rhaielusennau’n c<strong>yn</strong>nwys rheolau penodol sy’n gwah<strong>ar</strong>dd<strong>masnachu</strong> - rhaid ichi gael gwybod ai dyma’ch sefyllfa chi• does dim modd i godi <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> ei ben ei hun fod <strong>yn</strong> amcanelusennol, ac felly, rhaid i fenter <strong>masnachu</strong> a sefydlir gyda’rbwriad o godi <strong>ar</strong>ian ddod o dan un o’r penawdau uchod ermw<strong>yn</strong> i’w gweithg<strong>ar</strong>wch gael ei ystyried <strong>yn</strong> weithg<strong>ar</strong>wchcyfreithlon• pe gallai’r <strong>masnachu</strong> beri risg i’r elusen, yr ateb fel rheol ywsefydlu is-gwmni <strong>masnachu</strong> (gweler isod ac adran 4.6)• mae maint y risg <strong>yn</strong> hollbwysig ac efallai y bydd angen iymddiriedolwyr bwyso a mesur ffactorau megis maint yr elusen,cost c<strong>yn</strong>nal y busnes a’r f<strong>ar</strong>chnadGweithg<strong>ar</strong>eddau nad yd<strong>yn</strong>t <strong>yn</strong> fasnachu: Dydy’r canl<strong>yn</strong>ol ddim<strong>yn</strong> cael eu hystyried <strong>yn</strong> fasnachu ac felly, maen nhw’n cael euhystyried <strong>yn</strong> weithg<strong>ar</strong>eddau sy’n dderb<strong>yn</strong>iol i elusennau:• gosod adeiladau a thir dros ben lle nad oes dim gwasanaethau’ncael eu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y defnyddiwr, felly− os bydd tenant <strong>yn</strong> rhentu ystafell gan yr elusen am rentsy’n cyfateb i renti’r f<strong>ar</strong>chnad, fyddai h<strong>yn</strong>ny ddim <strong>yn</strong> cael eiystyried <strong>yn</strong> fasnachu− ond, os bydd tenant <strong>yn</strong> rhentu ystafell mewn gweithle danreolaeth, bydd h<strong>yn</strong>ny’n cael ei ystyried <strong>yn</strong> fasnachu• gwerthu neu logi nwyddau sy’n rhoddion• gwerthu buddsoddiadau ac asedau a ddefnyddir at ddibenionelusennol‘Masnachu prif bwrpas’: Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu unrhyw fasnachusy’n cael ei wneud wrth gyflawni’r nodau a restrwyd <strong>yn</strong>gnghyfansoddiad yr elusen, gan g<strong>yn</strong>nwys <strong>masnachu</strong> a wneir gany buddiolwyr.• ambell enghraifft:− tâl m<strong>yn</strong>ediad a thoc<strong>yn</strong>nau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> sioeau theatr,amgueddfeydd ac orielau celf a redir gan elusennau syddwedi’u sefydlu at y dibenion h<strong>yn</strong>− gwerthu nwyddau sydd wedi’u gwneud gan bobl aganableddau dysgu mewn elusen sy’n cefnogi pobl anabl− ffioedd a godir gan ysgol breifat99
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• buddiannau elusennol: Dydy’r elusen ddim <strong>yn</strong> gorfod talu trethgorfforaeth <strong>ar</strong> yr elw a wnaiff wrth fasnachu, <strong>ar</strong> yr amod bod ygweddill hwnnw’n cael ei ddefnyddio i gefnogi nodau’r elusen.Masnachu ategol: Masnachu yw hwn sy’n un o isg<strong>yn</strong>hyrchion prifweithg<strong>ar</strong>eddau elusen, ac sy’n cyfrannu at ei llwyddiant:• Enghraifft o h<strong>yn</strong> fyddai caffi gan elusen sy’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u canolfangymuned neu hamdden a, theatr neu amgueddfa, a llyfrau sy’ncael eu gwerthu gan elusen ymchwil neu addysgiadol.• Caiff <strong>masnachu</strong> ategol yr un manteision treth â <strong>masnachu</strong> prifbwrpas.• Does dim modd ystyried codi <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> ei ben ei hun <strong>yn</strong> fasnachuategol.• Does dim terf<strong>yn</strong>au clir o ran trosiant, felly gochelwch rhagmeysydd niwlog. Efallai na fydd <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> raddfa fawr - ee,canolfan gymuned sy’n ymwneud <strong>yn</strong> bennaf â chadw caffimasnachol llwyddiannus - <strong>yn</strong> cael ei gyfri’n fasnachu ategol atddibenion treth.Masnachu <strong>ar</strong> raddfa fach: Mae’n bosib y bydd <strong>masnachu</strong> nad oesmodd cyfiawnhau ei fod <strong>yn</strong> fasnachu prif bwrpas neu’n fasnachuategol, <strong>yn</strong> dderb<strong>yn</strong>iol i’r Comisiwn Elusennau (os nad yw’n peririsg o gwbl) gan osgoi treth gorfforaeth (os yw’n gymwys <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>yr ‘eithriad graddfa fach’ a ddisgrifir isod).• Y manteision: Mae mân fanylion y consesiwn treth hwn <strong>yn</strong>gymhleth. Ond mae’r manteision <strong>yn</strong> glir i lawer o elusennau. Yneu dyddiau c<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong>, mae’r trefniant hwn <strong>yn</strong> ysgafnhau’r baich <strong>ar</strong>gyrff elusennol bychain sy’n dechrau <strong>masnachu</strong> heb <strong>ar</strong>ian grantsylweddol <strong>yn</strong> gefn idd<strong>yn</strong>t .• Mae’r eithriad graddfa fach <strong>yn</strong> caniatáu i rywun beidio â thalutreth <strong>ar</strong> drosiant <strong>masnachu</strong> os yw’n is na £5000, neu os yw’nfwy na’r ffigur hwnnw ond <strong>yn</strong> llai na 25% o gyfanswm incwmyr elusen, hyd at fwyafswm <strong>masnachu</strong> o £50,000 y flwydd<strong>yn</strong>.(Er enghraifft os oes gan elusen gyfanswm incwm o £20,000,rhaid i’r trosiant <strong>masnachu</strong> fod <strong>yn</strong> £5,000 neu’n llai; rhaid ielusen â chyfanswm trosiant sy’n fwy na £200,000 gael trosiant<strong>masnachu</strong> sy’n llai na £50,000 os yw am osgoi cael ei threthu <strong>ar</strong>ei helw.)• Rhybudd: Mae Cyllid a Thollau EM <strong>yn</strong> ychwanegu un categoriincwm niwlog a elwir <strong>yn</strong> ‘adnoddau a enillir o weithg<strong>ar</strong>eddauamrywiol’ wrth gyfrifo’r trosiant <strong>masnachu</strong>. Felly, holwch nhwos ydych chi’n poeni o ddifrif <strong>yn</strong>glŷn â beth sy’n gymwys. Maelein gymorth i elusennau <strong>ar</strong> gael a dyma’r wefan:www.hmrc.gov.uk/ch<strong>ar</strong>ities100
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth4.4 Dewis strwythur: elusennauRoedd cwmni adfywio elusennol oedd <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nal prosiectau cymdeithasol wedi sefydlu is-gwmni <strong>masnachu</strong>. Roeddei busnes hamdden masnachol <strong>yn</strong> ehangu ac roedd <strong>yn</strong> awyddus i sicrhau trefniadau rheoli mwy annib<strong>yn</strong>nol aphroffesi<strong>yn</strong>ol. Roedd cadeirydd yr elusen <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>weinydd c<strong>ar</strong>ismatig, <strong>yn</strong> meddu <strong>ar</strong> sgiliau busnes ac ef oedd wedi bod<strong>yn</strong> gyfrifol am ei sefydlu. I bob golwg, roedd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> gyfle delfrydol i’r elusen g<strong>yn</strong>nig swydd â chyflog iddo fel rheolwrgyf<strong>ar</strong>wyddwry busnes hamdden. Ond, <strong>yn</strong>g nghanol eu brwdfrydedd, roedd yr ymddiriedolwyr wedi anghofio nachaiff elusen ond cyflogi ymddiriedolwyr, a bod h<strong>yn</strong>ny’n wir am ei phrif gwmni ac am ei his-gwmnïau sy’n cael eurheoli <strong>ar</strong> wahân, os yw’r memorandwm a’r erthyglau’n rhoi’r pŵer iddi wneud h<strong>yn</strong>ny. Hyd <strong>yn</strong> oed wed<strong>yn</strong>, byddaiangen cael cymeradwyaeth y Comisiwn Elusennau i awdurdodi penodi’r cadeirydd. Daeth <strong>yn</strong> sioc boenus idd<strong>yn</strong>nhw sylweddoli bod angen m<strong>yn</strong>d drwy broses fiwrocrataidd ddiflas i gywiro pethau. Roedd <strong>yn</strong> rhaid i’r cadeirydd a’igyd-ymddiriedolwyr of<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw’u hunain: oedd gorfod gweithio o fewn cyf<strong>yn</strong>giadau cyfraith elusennau mewngwirionedd er budd menter ddeinamig?101
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthCofrestru elusen neu beidioO blaid ac <strong>yn</strong> erb<strong>yn</strong>: Mae’r rhan fwyaf o weithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>’r<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> gysylltiedig ag elusennau (maen nhw naill ai’ncael eu c<strong>yn</strong>nal gan elusennau neu gan is-gwmnïau sy’n eiddo ielusennau). Ond dydy h<strong>yn</strong> ddim <strong>yn</strong> golygu mai elusen yw’r trefniantgorau i chi. Mae rhai uwch reolwyr <strong>yn</strong> dweud ei fod o fantais peidio âchael eich rhwystro gan gyf<strong>yn</strong>giadau statws elusennol. Efallai mai’chteimladau chi am eich gweithg<strong>ar</strong>eddau busnes <strong>yn</strong> gymaint â phwysoa mesur y manteision fydd <strong>yn</strong> llywio’ch dewis.Manteision i gyrff sy’n <strong>masnachu</strong>:• Treth <strong>ar</strong> elw: Fel rheol, fydd elusennau cofrestredig <strong>yn</strong>gNghymru a Lloegr ddim <strong>yn</strong> talu treth gorfforaeth <strong>ar</strong> elw (mae’rtrefniadau’n wahanol <strong>yn</strong> yr Alban ond mae’r system dreth <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>nig manteision tebyg). Yn sicr, dyma’r fantais bwysicaf ilawer o gyrff. Mae’n golygu:− bod elusen sy’n <strong>masnachu</strong> fel rheol <strong>yn</strong> gallu cadw’i helw i gyd− bod cwmni <strong>masnachu</strong> nad yw’n elusen <strong>yn</strong> gallu rhoi rhywfainto’i elw neu ei elw i gyd i elusen o dan y c<strong>yn</strong>llun CymorthRhodd heb orfod talu treth gorfforaeth. (Gweler adran 7.6)• Rhyddhad <strong>ar</strong>drethi i elusennau: Gall rhyddhad <strong>ar</strong>drethi fod ofudd mawr i fentrau bach ac ymylol, ond go brin bod h<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> eiben ei hun <strong>yn</strong> cyfiawnhau cofrestru fel elusen. (Gweler adran 7.5)− Yn ôl y gyfraith, mae gof<strong>yn</strong> i awdurdodau lleol roi 80% oryddhad i elusennau <strong>ar</strong> eu h<strong>ar</strong>drethi busnes, ac fe gân nhwddewis rhoi rhyddhad idd<strong>yn</strong>t <strong>ar</strong> yr 20% sy’n weddill fel nadoes <strong>yn</strong> rhaid talu dim <strong>ar</strong>drethi. Bydd llawer o elusennau’n elwadrwy beidio â gorfod talu <strong>ar</strong>drethi o gwbl ac os nad dyma’rsefyllfa awtomatig <strong>yn</strong> eich <strong>ar</strong>dal chi, mae’n werth pwyso <strong>ar</strong>eich c<strong>yn</strong>gor.− Gall adeiladau, megis siopau elusen, sy’n cael eu hincwm igyd drwy werthu nwyddau sy’n rhoddion fanteisio hefyd <strong>ar</strong>y rhyddhad gorfodol o 80%. Mae’r un fantais <strong>yn</strong> berthnasolhefyd pan fydd mwyafrif yr incwm <strong>yn</strong> dod <strong>yn</strong> sgil gwerthunwyddau, hyd <strong>yn</strong> oed os bydd siop <strong>yn</strong> gwerthu nwyddau sy’nrhoddion a nwyddau a br<strong>yn</strong>ir.− Mae rhai awdurdodau lleol hefyd wedi cael eu perswadio i roirhyddhad <strong>ar</strong>drethi <strong>ar</strong> eiddo mudiadau <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> er nad yd<strong>yn</strong> nhw’n gwerthu nwyddau sy’n rhoddion.Mae’n werth pwyso <strong>ar</strong> eich awdurdod lleol.− Gall is-gwmnïau <strong>masnachu</strong> sy’n rhannu adeilad â’u prif elusenrannu’r rhyddhad <strong>ar</strong>drethi hefyd. Ond fe ddylech chi holi’chawdurdod lleol i gad<strong>ar</strong>nhau beth yw’r sefyllfa.102
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Rhyddhad rhag talu Treth Stamp: Mae cael eich eithrio rhag talutreth stamp <strong>yn</strong> berthnasol i unrhyw drawsgludiad, trosglwyddiadneu lythyr i elusen - pw<strong>yn</strong>t bach i’w gofio wrth br<strong>yn</strong>u eiddo.• Rhyddhad treth <strong>ar</strong> roddion preifat: Gall trefniadau CymorthRhodd fod o fudd gwirioneddol i lawer o elusennau – gweleradran 7.7.• TAW: Mae manteision bychain iawn o ran TAW (<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ychydigo fathau penodol o fasnachu) Gweler Adran 7.5• Delwedd gyhoeddus: Mae cael eich cofrestru’n elusen <strong>yn</strong>dangos mai elusen yw’r mudiad o safbw<strong>yn</strong>t y gyfraith ac felly eifod <strong>yn</strong> dod o dan awdurdodaeth y Comisiwn Elusennau. Fe allh<strong>yn</strong> helpu i greu delwedd o fudiad sydd ag enw da. Ond wnaiffh<strong>yn</strong> ddim <strong>ar</strong>graff <strong>ar</strong> bawb, felly, mae’n dib<strong>yn</strong>nu â phwy rydychchi’n delio.• Safonau ymddygiad: Drwy ei reoliadau a’i <strong>ar</strong>gymhellion, mae’rComisiwn Elusennau’n pennu safonau <strong>ar</strong>ferion da <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>mudiadau cyhoeddus, ac fe ellid dadlau y dylai’r rhain fod <strong>yn</strong>berthnasol i unrhyw gwmni sy’n defnyddio <strong>ar</strong>ian cyhoeddusneu sy’n dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> y cyhoedd am gefnogaeth. Wrth gwrs,dydy h<strong>yn</strong> ddim <strong>yn</strong> golygu bod <strong>yn</strong> rhaid i’ch cwmni fod <strong>yn</strong>elusen gofrestredig er mw<strong>yn</strong> cadw safonau uchel, ond fe all fodo help i’ch cadw <strong>ar</strong> y trywydd iawn.)• Ariannu: Mae gan ychydig o ymddiriedolaethau a rhoddwyrbolisi o roi grantiau i elusennau <strong>yn</strong> unig. Bydd sawl peth <strong>yn</strong>penderf<strong>yn</strong>u a yw h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ffactor o bwys i chi:− ydych chi’n cyflawni gweithg<strong>ar</strong>eddau elusennol,cymdeithasol, cymunedol neu amgylcheddol <strong>yn</strong> ogystal â<strong>masnachu</strong>, neu fel rhan ohono− pa mor fawr yw’ch busnes a beth yw eu natur (peidiwch âdisgwyl i noddwyr elusennau fuddsoddi mewn menter os maiei hunig ddiben yw c<strong>yn</strong>hyrchu incwm)− ai <strong>ar</strong>ian grant <strong>yn</strong>teu fenthyciad sydd ei angen <strong>ar</strong>noch chi’nbennaf− i bwy fyddwch chi’n gwneud cais am grantiauAnfanteision i gyrff <strong>masnachu</strong>:• Rheoliadau i elusennau: Rhaid i elusennau gydymffurfio âdeddfwriaeth elusennau, ac mae rhai pobl <strong>yn</strong> meddwl bodh<strong>yn</strong>ny’n t<strong>ar</strong>fu <strong>ar</strong> ryddid busnesau i weithredu’n effeithiol. Erenghraifft, mae’n gorfodi rheolau llym <strong>ar</strong> ambell agwedd eithafsylfaenol <strong>ar</strong> weithg<strong>ar</strong>wch cwmnïau:− pwy sy’n gallu elwa o’ch gwaith103
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− pwy sy’n gallu bod <strong>yn</strong> ymddiriedolwr/<strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwr (gallh<strong>yn</strong> gyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> eich gallu i benodi gweithwyr neu <strong>ar</strong> euperth<strong>yn</strong>as â’r bwrdd)− y broses <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> penodi c<strong>yn</strong> ymddiriedolwyr <strong>yn</strong> staff− sut mae’r cyfrifon <strong>yn</strong> cael eu cadw mewn sefydliadau mwy− <strong>ar</strong> beth y gallwch chi w<strong>ar</strong>io <strong>ar</strong>ian y busnesau (dim ondi wireddu eu hamcanion elusennol y caiff elusennauddefnyddio’u hadnoddau)• ‘Ymyrraeth’ y Comisiwn Elusennau: Mae elusennau’n dod odan awdurdodaeth y Comisiwn Elusennau, sy’n gallu cychw<strong>yn</strong>ymchwiliad ffurfiol os amheuir bod rhywun <strong>yn</strong> camymddw<strong>yn</strong>neu’n camreoli ac mae ganddo bwerau sylweddol, gan g<strong>yn</strong>nwysy pŵer i ddiswyddo a disodli ymddiriedolwyr. Fe all h<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>wainat ymchwiliadau sy’n draul <strong>ar</strong> amser gan d<strong>yn</strong>nu’ch sylw oddi<strong>ar</strong> eich prif amcan os bydd chwythwyr chwiban <strong>yn</strong> achw<strong>yn</strong>amdanoch, boed yr achw<strong>yn</strong> hwnnw’n deillio o’r bwriadau gorau<strong>yn</strong>teu’n faleisus (er, o safbw<strong>yn</strong>t ym<strong>ar</strong>ferol, ni fydd y rhan fwyaf oelusennau byth <strong>yn</strong> dod <strong>ar</strong> draws sefyllfa o’r fath).• Adrodd dwbl: Rhaid i gwmni cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant sy’ndod <strong>yn</strong> elusen gofrestredig anfon datganiadau bl<strong>yn</strong>yddol acadroddiadau bl<strong>yn</strong>yddol at Dŷ’r Cwmnïau ac at y ComisiwnElusennau. Does dim rhaid ichi wneud h<strong>yn</strong> os defnyddiwch chistrwythur newydd y Corff Corfforedig Elusennol.• TAW: Lleiafrif bychan iawn sy’n cael unrhyw fanteision TAW <strong>yn</strong>sgil statws elusennol.Cyrff Corfforedig ElusennolGwell dewis i gwmnïau elusennol: Mae strwythur newydd yCorff Corfforedig Elusennol a ddaw i rym <strong>yn</strong> 2011, <strong>yn</strong> cyfuno’rbroses ddwy haen flaenorol, sef cofrestru cwmni cyf<strong>yn</strong>gedigdrwy w<strong>ar</strong>ant ac wed<strong>yn</strong> ei gofrestru’n elusen. Mae llywodraethy Deyrnas Unedig wedi bod <strong>yn</strong> dadlau’n gryf o blaid y rhestr ofanteision isod, a byddai’n anodd gweld pam y byddai cwmnïauelusennol newydd <strong>yn</strong> y dyfodol <strong>yn</strong> dewis defnyddio’r hendrefn. Does dim modd gwybod eto a fyddai’n werth i gwmnïauelusennol sy’n bodoli eisoes droi’n gyrff corfforedig elusennol.104
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Cofrestru unwaith: Dim ond gyda’r Comisiwn Elusennauy bydd angen i Gorff Corfforedig Elusennol gofrestru, ondbydd angen i elusen sy’n gwmni gofrestru gyda’r ComisiwnElusennau a chyda’r Cofrestrydd Cwmnïau. Hyd <strong>yn</strong> awr, un o’rproblemau mawr oedd nad oedd sicrwydd <strong>yn</strong> aml y byddaiamcanion elusennol y cwmni cyf<strong>yn</strong>gedig <strong>yn</strong> dderb<strong>yn</strong>iol i’rComisiwn Elusennau.• Un datganiad bl<strong>yn</strong>yddol a threfn adrodd symlach: Dim ondun adroddiad bl<strong>yn</strong>yddol y bydd gof<strong>yn</strong> i fudiad corfforedigelusennol ei b<strong>ar</strong>atoi, o dan Ddeddf Elusennau 1993. Byddmudiad cofrestredig elusennol <strong>yn</strong> cyflw<strong>yn</strong>o un datganiadbl<strong>yn</strong>yddol o dan y gyfraith elusennau ond bydd <strong>yn</strong> rhaid ielusen sy’n gwmni b<strong>ar</strong>atoi datganiad bl<strong>yn</strong>yddol o dan gyfraithcwmnïau ac, os oes ganddi incwm dros £10,000, rhaid iddib<strong>ar</strong>atoi datganiad bl<strong>yn</strong>yddol <strong>ar</strong> wahân o dan gyfraith elusennau.• Llai o gost: Fydd y Comisiwn Elusennau ddim <strong>yn</strong> codi tâl o gwblam gofrestru a ffeilio gwybodaeth.• Manteision eraill:− ffurflenni cyfansoddiadol symlach, ac, fe honnir, mwy ohyblygrwydd o ran cyfansoddiad− haws uno elusennau− trefn gorfodi nad yw’n cosbi’r mudiad corfforedig elusennol eihun am unrhyw gamymddw<strong>yn</strong> gan ei gyf<strong>ar</strong>wyddwyr• Troi’n fudiad corfforedig elusennol: Bydd <strong>yn</strong> eithriadol osyml i gwmnïau elusennol a chymdeithasau diwydiannol ad<strong>ar</strong>bodus elusennol droi’n gyrff corfforedig elusennol. Dylaifod <strong>yn</strong> gymh<strong>ar</strong>ol syml hefyd i ymddiriedolaethau elusennol achymdeithasau anghorfforedig wneud h<strong>yn</strong>ny.• Gof<strong>yn</strong>ion ffeilio symlach: Bydd gof<strong>yn</strong> i fudiad corfforedigelusennol anfon ei gyfrifon, ei adroddiadau a’i ddatganiadau aty Comisiwn Elusennau, ond bydd angen i elusen sy’n gwmni euhanfon at y Cofrestrydd Cwmnïau hefyd.• Gof<strong>yn</strong>ion symlach <strong>yn</strong>glŷn â newid y cyfansoddiad: Does dimangen i fudiad corfforedig elusennol adrodd i’r CofrestryddCwmnïau.105
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth4.5 Cwmnïau budd cymunedolMae cwmnïau budd cymunedol <strong>yn</strong> gam mawr ymlaen o ran bod y wladwriaeth <strong>yn</strong> cydnabod mentrau cymdeithasol<strong>yn</strong> y Deyrnas Unedig. Ond eto i gyd, mae’n siomedig ei bod wedi methu cyfle i helpu busnesau llai <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>.Does dim dwywaith nad oes lle i’r rhain <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau mwy sylweddol a chyfoethog o ran eu hasedau, ond maepobl <strong>yn</strong> anghytuno <strong>yn</strong>glŷn â’u gwerth i fudiadau cymunedol, ac, fel yr oedd rhai’n rhagweld, dyd<strong>yn</strong> nhw ddim wedicael llawer o effaith hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>.Beth yw Cwmnïau Budd Cymunedol?Y strwythur newydd:• Cefndir. Sefydlwyd Cwmnïau Budd Cymunedol o dan DdeddfCwmnïau 2004 gyda’r nod o greu math newydd o gwmni llebyddai’r elw’n cael ei ddefnyddio er budd cyhoeddus.• Yn ôl y llywodraeth, dyma’r nod:− lleihau costau a chymhlethdod sefydlu mudiadau <strong>masnachu</strong>‘heb fryd <strong>ar</strong> wneud elw’ er budd y gymuned− helpu i godi proffil ‘mentrau cymdeithasol’− helpu cwmnïau sy’n cael eu rhedeg er budd y gymuned a’rgymdeithas i gael gafael <strong>ar</strong> gyllidCloi asedau:• Nes creu Cwmnïau Budd Cymunedol, doedd dim un fforddsyml a chlir o gloi asedau cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig i’w defnyddioer budd cyhoeddus, ac eithrio drwy statws elusennol. Roeddh<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu bod adeiladau ac eiddo <strong>ar</strong>all a oedd <strong>yn</strong> eiddoi gyrff a oedd <strong>yn</strong> <strong>masnachu</strong> er budd y gymuned <strong>yn</strong> fregus, <strong>yn</strong>enwedig petai mentrau’n buddsoddi symiau mawr drwy nawddmasnachol.• Mae’r cwmni budd cymunedol <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig gw<strong>ar</strong>chodaeth hyblyga thryloyw, gan roi asedau ‘dan glo’ er mw<strong>yn</strong> sicrhau eu bod <strong>yn</strong>cael eu cadw er budd y gymuned. Bwriedir i’r fformat gael eiddiffinio’n glir ac iddo fod <strong>yn</strong> hawdd ei adnabod.106
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Mae elusennau’n c<strong>yn</strong>nig yr un w<strong>ar</strong>chodaeth ond mae’r drefnreoleiddio’n llymach ac mae mwy o gyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong> y math ofasnachu y caiff cwmnïau ei wneud.Rheolydd Cwmnïau Budd Cymunedol:• Er bod llawer o strwythur cyfansoddiadol Cwmnïau BuddCymunedol <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wydd i unrhyw un sydd wedi gweithiogyda chwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant a chwmnïau preifatcyf<strong>yn</strong>gedig drwy gyfranddaliadau, mae cyflw<strong>yn</strong>o systemrheoleiddio newydd i gwmnïau budd cymunedol <strong>yn</strong> gam<strong>ar</strong>loesol o bwys.• Y Rheolydd sy’n gyfrifol am sicrhau bod cwmnïau sy’ndefnyddio’r strwythur hwn <strong>yn</strong> cydymffurfio â’r gof<strong>yn</strong>ion adroddbl<strong>yn</strong>yddol a’u bod mewn gwirionedd <strong>yn</strong> gweithredu er budd ygymuned.• Mae’r rheoleiddio hwn mewn gwirionedd <strong>yn</strong> gyfnewid am yfraint o gael rhoi asedau ‘dan glo’.Gwerth Cwmnïau Budd CymunedolY manteision: (Gweler hefyd adran 4.2.)• Strwythur symlach, haws ei ddeall: Bydd Cwmnïau BuddCymunedol <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig fformat cyfansoddiadol cymh<strong>ar</strong>ol syml,safonol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mudiadau mentrau cymdeithasol i’w gwneud<strong>yn</strong> haws idd<strong>yn</strong>t ddenu buddsoddiadau masnachol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eudatblygu. Gwelwyd bod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> angenrheidiol oherwydd:− mae rhai mudiadau (gan g<strong>yn</strong>nwys grwpiau mentraucymunedol mwy o faint, mentrau cydweithredol, cwmnïaucymdeithasol ac ati) <strong>yn</strong> aml wedi w<strong>yn</strong>ebu rhwystrau am fodangen idd<strong>yn</strong> nhw ymdopi â strwythurau cyfansoddiadol sy’nbodoli eisoes (megis cwmnïau anelusennol cyf<strong>yn</strong>gedig drwyw<strong>ar</strong>ant, cwmnïau elusennol, cymdeithasau diwydiannol ad<strong>ar</strong>bodus), heb fod un o’r rheini’n <strong>ar</strong>bennig o addas <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>eu gweithg<strong>ar</strong>eddau.− mae’r ddrysfa o drefniadau cyfansoddiadol p<strong>ar</strong>od sydd wedicodi <strong>yn</strong> sgil h<strong>yn</strong>ny wedi dychr<strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> fuddsoddwyr <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>rhai mentrau sy’n ehangu.• Y clo asedau: Prif bwrpas Cwmnïau Budd Cymunedol ywd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u ffurf <strong>ar</strong> gwmni sy’n sicrhau bod asedau cwmni’n caeleu rhoi dan glo i’w defnyddio er budd y gymuned <strong>yn</strong> unig, heborfodi’r un lefel o gyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong>t ag a orfodir <strong>ar</strong> elusennau.• Cysylltiadau â’r gymuned: Bwriedir i’r trefniadau rheoleiddiosicrhau bod Cwmnïau Budd Cymunedol <strong>yn</strong> creu cysylltiadaucryf rhwng eu gweithg<strong>ar</strong>eddau a’r cymunedau y maen nhw’neu gwasanaethu.107
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Llai o reoleiddio nag <strong>ar</strong> elusennau: Mae Cwmnïau BuddCymunedol <strong>yn</strong> ddewis <strong>yn</strong> lle elusennau. (All Cwmnïau BuddCymunedol ddim bod <strong>yn</strong> elusennau: rhaid dewis y naill neu’rllall) O dan rai amgylchiadau, pan fydd y cyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong> fuddpersonol sy’n rhan o statws elusennol <strong>yn</strong> rhwystr - er enghraifft,pan fydd entrepreneur unigol <strong>yn</strong> sefydlu menter <strong>masnachu</strong> erbudd y gymuned ond ei fod <strong>yn</strong> cael ei orfodi i roi’r rheolaeth <strong>yn</strong>nwylo ymddiriedolwyr yr elusen er mw<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong>t gael eu cyflogigan y busnes.• ‘Clwb y Cwmni Budd Cymunedol’: Roedd y llywodraeth<strong>yn</strong> gobeithio y byddai’r Cwmni Budd Cymunedol <strong>yn</strong> dod <strong>yn</strong>fformat cydnabyddedig <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau cymdeithasol sy’n<strong>masnachu</strong>. Digwydd y <strong>ar</strong>af braidd, i bob golwg, y mae pethau,ond mae’r ffaith bod grwpiau’n gallu dweud eu bod <strong>yn</strong> aelodauo glwb bychan sy’n defnyddio’r strwythur cyfreithiol diwedd<strong>ar</strong>af<strong>yn</strong> rhoi elfen o fri idd<strong>yn</strong> nhw.• Hyblygrwydd: Bydd Cwmnïau Budd Cymunedol <strong>yn</strong> galluc<strong>yn</strong>nig bron popeth y mae cwmnïau cyffredin cyf<strong>yn</strong>gedig drwyw<strong>ar</strong>ant a chwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy gyfranddaliadau <strong>yn</strong> gallueu c<strong>yn</strong>nig.Y ‘clo asedau’ - ambell siom i fentrau llai: Mae’r s<strong>yn</strong>iadbod Cwmnïau Budd Cymunedol <strong>yn</strong> ffordd o annog mentraucymdeithasol <strong>yn</strong> amheus braidd <strong>yn</strong>g ngolwg y llu o fudiadau<strong>masnachu</strong> bychain sy’n straffaglu <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ac <strong>yn</strong> eucael eu hunain <strong>yn</strong>ghlwm wrth statws elusennol am mai d<strong>yn</strong>a’rffordd fwyaf diogel idd<strong>yn</strong>t oroesi. Does dim o’i le <strong>ar</strong> GwmnïauBudd Cymunedol - ond go brin y bydd llawer o bobl <strong>yn</strong> awyddusi’w defnyddio a bydd llawer o’r rheini sydd <strong>yn</strong> eu defnyddio’ngweld nad yd<strong>yn</strong> nhw’n gwneud llawer iawn o wahaniaeth. (Ar yllaw <strong>ar</strong>all, petaen nhw wedi ysgafnhau baich treth Cwmnïau BuddCymunedol a llini<strong>ar</strong>u rheoliadau TAW er budd mudiadau’r <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong>, fe allai h<strong>yn</strong>ny fod wedi newid yr hinsawdd a gwella’rrhagolygon <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau newydd <strong>yn</strong> ogystal ag <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>mentrau sydd wedi cael eu traed dan<strong>yn</strong>t.)• Treth gorfforaeth: Dydy Cwmnïau Budd Cymunedol ddim<strong>yn</strong> cael dim o’r manteision treth a gaiff elusennau. I lawer ofentrau <strong>masnachu</strong> bychain <strong>yn</strong> y gymuned (sy’n aml <strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu<strong>ar</strong> gefnogaeth gwirfoddolwyr) efallai mai’r rhyddhad trethi elusennau fyddai’r peth fyddai’n gwneud y gwahaniaethrhwng goroesi a methu <strong>yn</strong> y bl<strong>yn</strong>yddoedd c<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong>. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong><strong>ar</strong>bennig o berthnasol <strong>yn</strong> enwedig i elusennau â ff<strong>yn</strong>onellauincwm cymysg a throsiant <strong>masnachu</strong> llai na £50,000. Ychydigo fanteision, os o gwbl, fydd i’r elusennau h<strong>yn</strong> droi’n GwmnïauBudd Cymunedol a dechrau talu treth gorfforaeth.108
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Hyblygrwydd a symlrwydd cyfansoddiadol: Bydd mentrausy’n methu fforddio troi’n Gwmnïau Budd Cymunedoloherwydd treth <strong>yn</strong> dal i orfod ymdopi â chyf<strong>yn</strong>giadau cyfraithelusennau a’r strwythurau cyfansoddiadol blêr <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>elusennau sy’n <strong>masnachu</strong>.• Dyblygu clo asedau elusennau: Y prif beth newydd maeCwmnïau Budd Cymunedol <strong>yn</strong> ei g<strong>yn</strong>nig yw’r clo asedau,ond mae h<strong>yn</strong>ny eisoes <strong>yn</strong> un o elfennau hanfodol cwmnïauelusennol. Felly, os yw mentrau’n gallu <strong>masnachu</strong> fel elusennauh<strong>yn</strong>ny (neu drwy is-gwmnïau sy’n eiddo i elusennau) ac <strong>yn</strong>hapus i wneud h<strong>yn</strong>ny, go brin y byddan nhw’n gweld bod ganGwmni Budd Cymunedol lawer o fanteision i’w c<strong>yn</strong>nig.Manteision i fentrau mwy a mentrau sy’n ehangu: Priffuddiolwyr y ddeddfwriaeth a greodd Gwmnïau Budd Cymunedolfydd mentrau mwy a mentrau sy’n ehangu (nid gyd o anghenraid<strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>). Bydd <strong>yn</strong> rhain <strong>yn</strong> sicr <strong>yn</strong> gweld bod y cloasedau’n ei gwneud <strong>yn</strong> haws idd<strong>yn</strong> nhw gael benthyciadau ifuddsoddi <strong>yn</strong> eu datblygiad ac i ddenu p<strong>ar</strong>tneriaid o’r <strong>sector</strong>preifat i’w helpu i ehangu sgôp eu gweithg<strong>ar</strong>eddau. Y broblem,wrth gwrs, yw nad yw’r ddeddfwriaeth <strong>yn</strong> ei gwneud <strong>yn</strong> haws ogwbl i fentrau bychain dyfu’n fentrau mwy <strong>yn</strong> y lle c<strong>yn</strong>taf.D<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>iaethau allweddol y ddeddfwriaethY trefniadau sylfaenol: Cwmnïau Budd Cymunedol:• fe all y rhain naill ai fod <strong>yn</strong> gwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>antneu <strong>yn</strong> gwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy gyfranddaliadau (o danDdeddf Cwmnïau 1985)• fe allan nhw ddil<strong>yn</strong> yr un broses corffori sylfaenol (ffi £20)a gweithdrefnau adrodd bl<strong>yn</strong>yddol a ffioedd bl<strong>yn</strong>yddol âchwmnïau eraill (gydag ambell elfen ychwanegol)• rhaid idd<strong>yn</strong> nhw ymrwymo i f<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywydd buddiannau’rgymuned, a rhaid idd<strong>yn</strong> nhw fodloni’r Rheolydd Cwmnïau BuddCymunedol pan gân nhw’u corffori eu bod <strong>yn</strong> bodloni’r ‘PrawfBudd Cymunedol’• rhaid idd<strong>yn</strong> nhw gyhoeddi ‘adroddiad budd cymunedol’bl<strong>yn</strong>yddol i ddangos pa gamau a gymerir i f<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywyddbuddiannau cyhoeddus a chymunedol• rhaid idd<strong>yn</strong> nhw adlewyrchu rôl a phwysigrwydd rhanddeiliaidlleol (staff, buddiolwyr, noddwyr, cyfranddalwyr) drwy euc<strong>yn</strong>nwys gymaint ag y bo modd <strong>yn</strong> y cwmni ac adrodd <strong>yn</strong>glŷnâ’u hymdrechion i’w c<strong>yn</strong>nwys109
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthAsedau a chyllid: Cwmnïau Budd Cymunedol:• mae gandd<strong>yn</strong> nhw ‘glo’ statudol p<strong>ar</strong>haol <strong>ar</strong> werth eu helw a’uhasedau - sy’n golygu eu bod nhw’n gallu <strong>masnachu</strong> a gwneudelw, ond does dim modd i neb gymryd adnoddau’r cwmnïaua’u defnyddio er budd preifat• maen nhw’n <strong>yn</strong> gallu defnyddio asedau’n sail <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> caelbenthyg <strong>ar</strong>ian• maen nhw’n gallu codi cyfalaf drwy werthu cyfranddaliadau (ery bydd cap <strong>ar</strong> y difidendau sy’n daladwy <strong>ar</strong> y cyfranddaliadau ermw<strong>yn</strong> cyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> ddosb<strong>ar</strong>thu elw i randdeiliaid) ond...• ...maen nhw wedi’u gw<strong>ar</strong>chod rhag cael eu meddiannu mewnffordd niweidiol ac mae’r gyfraith <strong>yn</strong> eu gwah<strong>ar</strong>dd rhag cael eurheoli’n llwyr gan fuddsoddwyr• maen nhw’n rhydd i sefydlu is-gwmnïau - naill ai CwmnïauBudd Cymunedol eraill neu gwmnïau nad yd<strong>yn</strong> nhw’nGwmnïau Budd Cymunedol heb gap <strong>ar</strong> daliadau difidend• maen nhw’n <strong>yn</strong> gallu trosglwyddo gweddill i elusennauac i Gwmnïau Budd Cymunedol eraill <strong>ar</strong> yr amod bod yrhanddeiliaid a’r Rheolydd <strong>yn</strong> cytuno• mae gof<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw ddefnyddio asedau er budd y gymunedos cân nhw eu dirw<strong>yn</strong> i ben - hy, eu trosglwyddo i elusen neui Gwmni Budd Cymunedol <strong>ar</strong>all (a pheidio â chaniatáu i’wdosb<strong>ar</strong>thu ymhlith yr aelodau)• maen nhw’n gorfod cydymffurfio â chyfraith ansolfedd - hy, feallan nhw golli eu hasedau os ân nhw’n fethdalwyr• atal asedau sydd wedi’u d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gan roddwyr rhag cael euhatafaelu gan gredydwyr anaddas os aiff y Cwmni BuddCymunedol <strong>yn</strong> fethdalwr (gall y rhoddwyr roi amodau <strong>yn</strong>ghlwmwrth eu rhodd)Gweithg<strong>ar</strong>eddau anghymwys: Wnaiff y llywodraeth ddimcaniatáu i’r rheolydd ymwneud â dadleuon gwleidyddol <strong>yn</strong>glŷn âbudd cymunedol, felly, bydd rhai mathau o gyrff <strong>yn</strong> anghymwysi fod <strong>yn</strong> Gwmnïau Budd Cymunedol. Mae’r rhain <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwysmudiadau sydd:• <strong>yn</strong> bleidiau gwleidyddol neu’n eu cefnogi• <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nal ymgyrchoedd gwleidyddol neu’n ymwneud âph<strong>yn</strong>ciau llosg gwleidyddol, gan g<strong>yn</strong>nwys ymgyrchu o blaid ac<strong>yn</strong> erb<strong>yn</strong> bywddyrannu, erthylu, rhyddid i ysmygu ac ati110
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthRheoliadau eraill:• fe all cwmnïau sy’n bodoli eisoes droi’n Gwmnïau BuddCymunedol• rhaid i unrhyw newid i amcanion cwmni gael ei gymeradwyogan y RheolyddCeisiadau: Ar y cyfan, mae’r broses ymgeisio’n debyg i’r broses<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> cwmnïau eraill er bod un ffurflen ychwanegol lle bydd<strong>yn</strong> rhaid i’r ymgeisydd ddatgan beth yw’r budd cymunedol. Maemodd llwytho ffurflenni a chanllawiau oddi <strong>ar</strong> wefan CwmnïauBudd Cymunedol.CyswlltRheolydd Cwmnïau Budd Cymunedol:Tîm Cwmnïau Budd CymunedolYstafell 3.68Tŷ’r CwmnïauHeol y GoronCaerdydd, CF14 3UZFfôn: 029 2034 6228 (gwasanaeth neges llais 24 awr yw hwn)Gwefan: www.cicregulator.gov.uk111
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth4.6 Oes angen ichi sefydlu is-gwmni <strong>masnachu</strong>?Mae sefydlu is-gwmni <strong>masnachu</strong>’n ddull sydd wedi cael ei ddefnyddio ers tro i wahanu <strong>masnachu</strong> oddi wrth brifweithg<strong>ar</strong>eddau’r brif elusen. Pan fydd yr un mudiad <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nal sawl gweithg<strong>ar</strong>edd <strong>masnachu</strong>, fe all creu is-gwmnïau<strong>ar</strong> wahân w<strong>ar</strong>chod asedau pwysig a gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>ar</strong>iannol-gad<strong>ar</strong>n rhag gorfod ysgwyddo colledion mentrauamhroffidiol. Ond maen nhw’n gallu creu eu peryglon eu hunain os nad yd<strong>yn</strong> nhw’n cael eu rheoli’n dda ac os bydd ysawl sy’n gyfrifol am fusnesau am ddianc rhag crafangau rheolaeth yr elusen.Rhoddwyd y rhyddid i fwrdd a staff is-gwmni <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> Ne Cymru ddatblygu eu busnes hamdden heb fawr oymyrraeth gan ymddiriedolwyr y brif elusen. Ond, ymhen amser, daeth y busnes <strong>yn</strong> fwy rhydd nag yr oedd neb wedi’iragweld. Yn y pen draw, dechreuodd weld yr elusen fel mudiad b<strong>ar</strong>us a oedd <strong>yn</strong> codi rhent <strong>ar</strong>no. Roedd y cwmni<strong>masnachu</strong> a oedd <strong>yn</strong> tanberfformio’n anwybyddu ceisiadau am wybodaeth a ch<strong>yn</strong>lluniau busnes. Dechreuodd ei staffhyd <strong>yn</strong> oed g<strong>yn</strong>llunio i sefydlu eu helusen eu hunain. Methodd y trafodaethau a’r unig ateb ym<strong>ar</strong>ferol er mw<strong>yn</strong> cadwtrefn <strong>ar</strong> yr is-gwmni anystywallt oedd ei gau a sefydlu trefniadau rheoli newydd. Costiodd h<strong>yn</strong>ny’n ddrud i’r elusen aci’w henw da.112
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthBeth yw is-gwmni <strong>masnachu</strong>?Is-gwmnïau:• Cwmni cyf<strong>yn</strong>gedig preifat gyda chyfranddaliadau yw is-gwmniac mae’n eiddo’n llwyr i gwmni <strong>ar</strong>all (weithiau bydd grŵp ogwmnïau’n berchen <strong>ar</strong> y cyfranddaliadau <strong>ar</strong> y cyd pan fyddannhw’n sefydlu mentrau cydweithredol).• Fe all y prif gwmni, yr unig gyfranddalwr, (sydd weithiau’n caelei alw’n gwmni daliannol) reoli is-gwmni’n llwyr drwy ei fwrdd,gan g<strong>yn</strong>nwys penodi a diswyddo’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr. Fe all fodsawl is-gwmni, pob un <strong>yn</strong> cyflawni gwahanol weithg<strong>ar</strong>eddau.• Gall elusennau, cwmnïau anelusennol cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant,Cwmnïau Budd Cymunedol a chwmnïau preifat cyf<strong>yn</strong>gedigdrwy gyfranddaliadau i gyd sefydlu is-gwmnïau.Beth yw eu diben? Bydd mudiadau gwirfoddol ac elusennau’nsefydlu is-gwmni <strong>masnachu</strong> am ddau brif reswm:• pan fydd <strong>yn</strong> rhaid ichi wneud h<strong>yn</strong>ny - oherwydd nad yw’r elusengofrestredig <strong>yn</strong> cael <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y ffordd rydych chi am iddofasnachu (gweler manylion <strong>yn</strong> Adran 4.3 am y mathau o fasnachuy caiff elusen ymwneud â nhw heb orfod sefydlu is-gwmni)• pan fyddwch chi’n dewis gwneud h<strong>yn</strong>ny - oherwydd bod mantaiso gael y gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> a’r prif fudiad <strong>ar</strong> wahânBeth mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ei olygu?: Mae sefydlu is-gwmni <strong>masnachu</strong>’ngymh<strong>ar</strong>ol syml a di-boen. Os nad ydych chi’n siŵr, holwch fudiad<strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>all sydd wedi dil<strong>yn</strong> yr un llwybr am eich c<strong>yn</strong>lluniau,neu gof<strong>yn</strong>nwch i g<strong>yn</strong>ghorwr cyfreithiol d<strong>ar</strong>o golwg drost<strong>yn</strong> nhw.Mae cofrestru’n broses syml ac fe allwch chi ei reoli’n fewnol heborfod talu i bobl broffesi<strong>yn</strong>ol megis busnes corffori cwmnïau neugyfreithwyr.• Mae’n golygu cofrestru cwmni cyf<strong>yn</strong>gedig drwygyfranddaliadau <strong>yn</strong> Nhŷ’r Cwmnïau. Mae erthyglau cwmnienghreifftiol <strong>ar</strong> gael i’w llwytho i lawr oddi <strong>ar</strong> wefan Tŷ’rCwmnïau.• Ar y ffurflen gais, mae angen rhoi manylion y cyf<strong>ar</strong>wyddwyr(dau o leiaf), ac ysgrifennydd y cwmni, nifer y cyfranddalwyr(un fel rheol) a gwerth y cyfranddaliadau (ffigur nominal,dyweder £100).Beth ddylech chi alw’r cwmni?• Y brif egwyddor wrth enwi is-gwmni <strong>masnachu</strong> yw eich bodchi’n ei gwneud hi’n glir bod gan y brif elusen a’r is-gwmni<strong>masnachu</strong> hunaniaeth <strong>ar</strong> wahân. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu y dylai’renwau fod <strong>yn</strong> wahanol er mw<strong>yn</strong> osgoi unrhyw ddryswch rhwngy ddau.113
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Gellir c<strong>yn</strong>nwys enw’r brif elusen <strong>yn</strong> enw’r is-gwmni <strong>masnachu</strong>,<strong>ar</strong> yr amod nad yw h<strong>yn</strong>ny’n creu cam<strong>ar</strong>graff. Mae’n dderb<strong>yn</strong>ioldefnyddio enw fel h<strong>yn</strong>: ‘Cwmni Gwerthu [enw’r elusen] Cyf’ <strong>ar</strong>yr is-gwmni.• Yn ôl cyfraith elusennau, chewch chi ddim defnyddio’r geiriau‘elusen’ nac ‘elusennol’ <strong>yn</strong> enw unrhyw gwmni, ac ni ddyliddefnyddio’r geiriau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> nheitl yr is-gwmni heblaw eu bod <strong>yn</strong>rhan o enw’r brif elusen.Manteision ac anfanteision is-gwmnïau<strong>masnachu</strong>Manteision is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>:• cyfraith elusennau: Ni chaiff elusen wneud unrhywweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong> sylweddol - ni waeth a yw h<strong>yn</strong>ny’nfasnachu prif bwrpas <strong>yn</strong>teu’n fasnachu ategol fel y’i disgrifir <strong>yn</strong>adran 4.3 - oherwydd gallai h<strong>yn</strong> beryglu asedau’r elusen. (Erenghraifft, gallai’r busnes fethu gan adael dyledion y byddai’nrhaid i’r elusen eu talu.) Mae <strong>masnachu</strong> drwy is-gwmni <strong>yn</strong> lleh<strong>yn</strong>ny’n dileu’r perygl hwn.• gw<strong>ar</strong>chod asedau’r mudiad: Does dim rhaid i gyrffanelusennol ddil<strong>yn</strong> yr un llwybr i w<strong>ar</strong>chod eu gweithg<strong>ar</strong>eddaucraidd a’u hadeiladau ac asedau eraill rhag methiant posiblgweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>, er eu bod nhw hefyd <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong>dewis defnyddio is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>.• manteision treth: Y rheswm cryfaf dros sefydlu strwythur prifelusen gydag un is-gwmni <strong>masnachu</strong> neu fwy nag un is-gwmniyw, os bydd elw’r busnes <strong>yn</strong> cael ei drosglwyddo i’r elusen drwygyfrwng Cymorth Rhodd, ni fydd rhaid idd<strong>yn</strong> nhw dalu TrethGorfforaeth. I lawer o gyw fentrau, does dim angen meddwldwywaith am sefydlu is-gwmni sy’n <strong>ar</strong>bed treth.• eglurder: i elusennau fe all y rhaniad rhwng gweithg<strong>ar</strong>eddaucymdeithasol (elusennol) a masnachol wneud pethau’n glir istaff a gwirfoddolwyr, ac fe all fod <strong>yn</strong> ddefnyddiol at ddibenionhyrwyddo a m<strong>ar</strong>chnata.• rheoli: Fe all fod <strong>yn</strong> ddefnyddiol iawn gallu creu diwylliantbusnes caletach <strong>yn</strong> yr ochr <strong>masnachu</strong> sy’n wahanol i naws ybrif elusen a hithau ymboeni mwy am elfennau cymdeithasolgofalu am fuddiannau gwirfoddolwyr, hyfforddeion a grwpiauo ddefnyddwyr a chleientiaid di-fraint.114
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthAnfanteision is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>:• cost a chymhlethdod: Ambell waith, bydd prif gwmnïau’nsefydlu pob gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong> fel is-gwmni <strong>ar</strong> wahân. Feall h<strong>yn</strong> f<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> ddryslyd ac <strong>yn</strong> ddrud i gyrff bach eu gweinydduos bydd mwy na dwy neu dair menter <strong>masnachu</strong> gandd<strong>yn</strong> nhw.Er enghraifft, rhaid p<strong>ar</strong>atoi a ffeilio cyfrifon <strong>ar</strong> wahân <strong>yn</strong> Nhŷ’rCwmnïau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pob cwmni.• elw: Fe all y cymhelliant treth fod <strong>yn</strong> dwyllodrus - gall fod angensawl blwydd<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong> i is-gwmnïau wneud digon o elw i orfodtalu treth sylweddol.• cyf<strong>yn</strong>giada: Mae gan is-gwmnïau <strong>masnachu</strong> elusennau laio ryddid nag y byddai rhywun <strong>yn</strong> ei feddwl weithiau. Allymddiriedolwyr elusennau ddim gwneud swyddi o fewn ycwmnïau <strong>masnachu</strong> oherwydd bod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> cael ei weld <strong>yn</strong> fudd<strong>ar</strong>iannol gan yr elusen. Rhaid i’r elusen adrodd i’r ComisiwnElusennau am weithg<strong>ar</strong>eddau a materion <strong>ar</strong>iannol ei hisgwmnïaufel petai’n cyflawni’r gweithg<strong>ar</strong>eddau h<strong>yn</strong>ny ei hun.• rheolaeth: Mae ymddiriedolwyr elusennau’n dal <strong>yn</strong> gyfrifolam weithg<strong>ar</strong>eddau ac asedau eu his-gwmnïau <strong>masnachu</strong>. Allannhw ddim gadael i’r bwrdd busnes ddil<strong>yn</strong> ei drywydd ei hun ermw<strong>yn</strong> ysgafnhau eu baich nhw eu hunain.P<strong>ar</strong>tneriaethau ac is-gwmnïau mewn cydberchnogaeth: Gallis-gwmnïau gael mwy nag un perchennog. Enghraifft ddiddorolo gwmni menter gymdeithasol mewn cydberchnogaeth yw TidyTrev a sefydlwyd gan Ymddiriedolaeth Datblygu Gl<strong>yn</strong>ebwy acYmddiriedolaeth Datblygu Tredeg<strong>ar</strong> i wneud gwaith ailgylchu acamgylcheddol <strong>ar</strong> y cyd.• Manteision: Manteision p<strong>ar</strong>tneriaethau ffurfiol yw:− annog cydweithredu mewn meysydd a gweithg<strong>ar</strong>eddau lle ygallai cystadlu am gontractau fod <strong>yn</strong> niweidiol− cyfuno adnoddau ac <strong>ar</strong>benigedd dau fudiad neu fwy er mw<strong>yn</strong>creu mudiadau d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau sydd â mwy o allu agrym <strong>ar</strong> y cyd nag y gall menter ei gyflawni <strong>ar</strong> ei phen ei hun• Anfanteision− Fe all sefydlu prosiectau <strong>ar</strong> y cyd fod <strong>yn</strong> draul <strong>ar</strong> amser, ac maeangen gweithdrefnau manwl, gan g<strong>yn</strong>nwys cytundeb rhwngy p<strong>ar</strong>tneriaid <strong>yn</strong>glŷn â sut y rhennir yr elw− Fe all cydweithredu rhwng dau fusnes <strong>ar</strong> wahân sydd â’uh<strong>ar</strong>ferion gweithio’u hunain godi problemau ym<strong>ar</strong>ferolsylweddol115
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− Fe all tensi<strong>yn</strong>au godi’n rhwydd os bydd y naill b<strong>ar</strong>tner neu’rllall <strong>yn</strong> methu â chyflawni neu’n amh<strong>ar</strong>od i gyflawni ei hollymrwymiadau <strong>yn</strong> y trefniant <strong>ar</strong> y cyd.• Rhagor o ganllawiau: Gall cwmnïau <strong>ar</strong> y cyd olygu trefniadaucymhleth sydd y tu hwnt i gwmpas y canllawiau h<strong>yn</strong>. Awgrymiry dylid ymg<strong>yn</strong>ghori â Chymdeithas yr YmddiriedolaethauDatblygu neu â ch<strong>yn</strong>ghorwyr cyfreithiol sy’n <strong>ar</strong>benigwyr <strong>ar</strong>ffurfio cwmnïau (nid yw h<strong>yn</strong> bob tro’n ddewis rhad) i gaelrhagor o wybodaeth.Rhagor o wybodaethI gael gwybod rhagor am is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>, gwelertaflen canllawiau’r Comisiwn Elusennau CC37 Elusennau aD<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u Gwasanaeth Cyhoeddus neu gof<strong>yn</strong>nwch am g<strong>yn</strong>gorgan asiantaeth gymorth sy’n <strong>ar</strong>benigo mewn <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>. Ym Mhennod 5 ystyrir amrywiaeth o faterionsy’n ymwneud ag <strong>ar</strong>iannu a chyllid elusennau a mentrau sy’n<strong>masnachu</strong>’n gyffredinol, gan g<strong>yn</strong>nwys y cyf<strong>yn</strong>giadau cyfreithiol<strong>ar</strong> elusennau a manteision treth.116
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth5: Ariannu a sicrhau adnoddau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y busnes5.1 Y buddsoddiad iawn i’ch busnesau newyddWeithiau, bydd pobl sy’n <strong>ar</strong>gymell <strong>masnachu</strong> drwy fentrau cymdeithasol nad yd<strong>yn</strong>t <strong>yn</strong> ymwneud <strong>yn</strong> uniongyrchol âgrwpiau cymunedol neu elusennau <strong>yn</strong> hyrwyddo s<strong>yn</strong>iad o fasnachu <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> sy’n ymwneud mwy â’r h<strong>yn</strong> ybyddent <strong>yn</strong> hoffi’i weld nag â’r h<strong>yn</strong> sydd ei angen <strong>ar</strong> fudiadau. Mae’n gwbl gam<strong>ar</strong>weiniol awgrymu y gallai grwpiaufod <strong>yn</strong> creu swyddi neu’n ysgwyddo gwasanaethau’r c<strong>yn</strong>gor os yd<strong>yn</strong> nhw’n straffaglu i ddelio â thoriadau tebygol <strong>yn</strong>eu grantiau a thalu eu costau craidd.Mae’r adran hon <strong>yn</strong> canolbw<strong>yn</strong>tio <strong>ar</strong> ambell fater allweddol i’w ystyried pan fyddwch chi’n cychw<strong>yn</strong> busnes <strong>yn</strong> y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> - beth <strong>yn</strong> union rydych chi’n ceisio’i gyflawni drwy’ch gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>? Pa adnoddau y maeeu hangen <strong>ar</strong>noch chi? Ac o ble y cewch chi’r adnoddau h<strong>yn</strong>ny? Mewn geiriau eraill: sut y byddwch chi’n buddsoddi <strong>yn</strong>eich busnes newydd?C<strong>yn</strong>llunio at y dyfodolYdy ‘buddsoddi mewn busnes’ <strong>yn</strong> berthnasol i ni? Buddsoddi<strong>yn</strong> eich busnes a dechrau ei ddatblygu. Efallai y bydd newyddddyfodiadi’r maes <strong>yn</strong> teimlo mai rhywbeth y bydd prosiectaumwy <strong>yn</strong> ei wneud yw buddsoddi mewn busnes. Ond, mae’ndebyg y bydd angen rhywfaint o adnoddau er mw<strong>yn</strong> cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>waith treialu’r gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> hyd <strong>yn</strong> oed <strong>ar</strong> raddfafach. Bydd menter fwy sylweddol <strong>yn</strong> sicr <strong>yn</strong> gostus i’w chychw<strong>yn</strong>- <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>iannol ac o ran yr amser, yr ymdrech, yr ewyllys da, aco bosib o ran y deunyddiau a’r offer a gyfrennir gan y bobl a’rmudiadau sy’n ymwneud â chefnogi’r fenter. Mae’n hanfodol ichidreulio amser <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>llunio’r h<strong>yn</strong> y bydd ei angen <strong>ar</strong>noch chi i’wfuddsoddi mewn busnes newydd a sut y byddwch chi’n sicrhau’radnoddau h<strong>yn</strong>.117
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthY camau c<strong>yn</strong>taf: Bwriedir yr adran hon <strong>yn</strong> bennaf <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>mentrau <strong>masnachu</strong> newydd ac mae’n ymwneud â’r canl<strong>yn</strong>ol:• egluro nodau eich busnes - er mw<strong>yn</strong> ichi wneud y math iawno fuddsoddiad• <strong>ar</strong>iannu c<strong>yn</strong>llunio’ch busnes• cyfalaf cychw<strong>yn</strong>• edrych ymlaen at ragor o fuddsoddi wed<strong>yn</strong>Materion eraill sy’n ymwneud â buddsoddi ac adnoddau:Mae rhagor o wybodaeth mewn adrannau diwedd<strong>ar</strong>ach:• M<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywydd c<strong>yn</strong>aliadwyedd: gweler adran 5.2• Ariannu is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>: gweler adran 5.3• Defnyddio asedau eiddo i ddatblygu’r busnes: gweler adran 7.3• Ariannu datblygu ac ehangu: gweler adran 7.2• Codi <strong>ar</strong>ian drwy gyfranddaliadau a bondiau: gweler adran 5.4• Manteisio <strong>ar</strong> ryddhad treth: gweler adrannau 7.5 a 7.6’C<strong>yn</strong>aliadwyedd’ neu ‘dwf’Beth rydych chi am i’ch <strong>masnachu</strong> ei gyflawni? Mae sut yr ewchchi ati i <strong>ar</strong>iannu’ch gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong><strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> yr h<strong>yn</strong> rydych chi am ei gyflawni. Efallai bod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>amlwg, ond gall fod gwahaniaeth sylfaenol rhwng:• ‘amcanion c<strong>yn</strong>aliadwyedd’ – y prif amcan yma yw gwell<strong>ar</strong>hagolygon mudiad sy’n bodoli eisoes o oroesi, ac• ‘amcanion twf neu ddatblygu’ – yma, twf yw’r prif amcan,o ran trosiant <strong>ar</strong>iannol, nifer neu amrywiaeth y gwasanaethaua’r gweithg<strong>ar</strong>eddau, nifer y swyddi neu ryw agwedd <strong>ar</strong>all <strong>ar</strong>y busnesPam mae angen ichi fod <strong>yn</strong> glir <strong>yn</strong>glŷn â’ch nodau?: Anaml yt<strong>yn</strong>nir sylw at y gwahaniaeth hwn wrth drafod <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> oherwydd ei bod <strong>yn</strong> ddeniadol dweud ein bod amsicrhau c<strong>yn</strong>aliadwyedd a thwf. Ond, mae rhesymau ym<strong>ar</strong>ferol dapam y dylai busnesau newydd sicrhau ffocws cliriach.• Mae ym<strong>ar</strong>ferwyr <strong>yn</strong> y maes ac asiantaethau cymorth <strong>yn</strong>anghytuno cr<strong>yn</strong> dip<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>glŷn â ‘hyfywedd’, ‘c<strong>yn</strong>aliadwyedd’a beth y dylai mentrau sy’n <strong>masnachu</strong> fod <strong>yn</strong> ceisio’i gyflawni.Felly, mae angen ichi ochel rhag c<strong>yn</strong>gor anghyson, a bod <strong>yn</strong>siŵr nad yw eich nodau chi <strong>yn</strong> groes i nodau’r rheini sy’n eichc<strong>yn</strong>ghori.118
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Fe all eich uchelgais i ehangu <strong>yn</strong> yr hirdymor fod <strong>yn</strong> eithriadol obwysig. Ond, os yw <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> newyddichi, mae fel rheol <strong>yn</strong> fwy diogel cael c<strong>yn</strong>llun i ddatblygu’chbusnes gam wrth gam <strong>yn</strong> hytrach na llamu <strong>yn</strong> eich blaen. Maegwneud mudiad sy’n bodoli eisoes <strong>yn</strong> fwy c<strong>yn</strong>aliadwy’n fancychw<strong>yn</strong> da, <strong>yn</strong> enwedig mewn hinsawdd economaidd ansicr.• Gall twf syd<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> beth braf ac fe all greu <strong>ar</strong>graff. Ond dydyh<strong>yn</strong> ddim bob tro’n <strong>ar</strong>fer busnes da - <strong>yn</strong> enwedig os dewch chi<strong>ar</strong> draws problemau llif <strong>ar</strong>ian, neu os ewch chi’n orddib<strong>yn</strong>nol <strong>ar</strong>un cwsmer neu un contract.C<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>aliadwyedd neu ddatblygu’r busnes:Mae Tabl 5.1 <strong>yn</strong> dangos sut mae’r man cychw<strong>yn</strong> unigol acamcanion cychw<strong>yn</strong>nol mudiadau <strong>masnachu</strong>’n debygol o alw amwahanol strategaethau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> sicrhau adnoddau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eugweithg<strong>ar</strong>eddau. Gall wneud gwahaniaeth enfawr, er enghraifft,a yw’r <strong>masnachu</strong>’n cael ei seilio <strong>ar</strong> fudiad sy’n bodoli eisoes ac ai’rbrif nod <strong>yn</strong> bennaf yw gwneud y gweithg<strong>ar</strong>eddau presennol <strong>yn</strong>fwy c<strong>yn</strong>aliadwy, <strong>yn</strong>teu ddatblygu cyfleoedd <strong>masnachu</strong> newydd.• Os nad yw eich nodau <strong>yn</strong> glir, fe allech chi wastraffu’ch amsera’ch egni <strong>ar</strong> g<strong>yn</strong>llunio a chodi <strong>ar</strong>ian heb gyrraedd unman.• Dydy mentrau llwyddiannus ddim <strong>yn</strong> codi o unman. Ganamlaf, maen nhw’n tyfu o wreiddiau bychain ac <strong>yn</strong> gwneudc<strong>yn</strong>nydd <strong>ar</strong>af cyson <strong>ar</strong> y cychw<strong>yn</strong>. Os nad oes gandd<strong>yn</strong> nhwstrategaethau i oroesi’r bl<strong>yn</strong>yddoedd c<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong>, fydd ‘na ddimmudiadau profiadol <strong>ar</strong> gael mewn ychydig o fl<strong>yn</strong>yddoedd syddâ’r gallu a’r màs critigol i ehangu i feysydd newydd.119
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthTabl 5.1: Buddsoddi mewn gwahanol fathau o fentrau <strong>masnachu</strong> a d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u adnoddau <strong>ar</strong> eu cyferAmcanion c<strong>yn</strong>aliadwy <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> elusennau a grwpiaucymunedol sy’n bodoli eisoesAmrywio’r ff<strong>yn</strong>onellau incwm er mw<strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu llai <strong>ar</strong>grantiau, a cheisio peidio â gorfod dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> grantiau<strong>yn</strong> yr hirdymorGoblygiadau o ran <strong>ar</strong>iannu ac adnoddau• hyfforddi’r staff i g<strong>yn</strong>nal gweithg<strong>ar</strong>eddau presennol mewnffordd fwy proffesi<strong>yn</strong>ol• sicrhau <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> astudiaethau dichonolrwydd a ch<strong>yn</strong>lluniaubusnes er mw<strong>yn</strong> datblygu gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> newydd• cyflw<strong>yn</strong>o taliadau am wasanaethau neu wneud y prisiau’n fwyrealistig• sicrhau contractau masnachol• defnyddio asedau adeiladau’n well drwy eu gosod• symud gweithg<strong>ar</strong>eddau sydd <strong>ar</strong> y gweill eisoes i is-gwmnïau amanteisio <strong>ar</strong> Gymorth RhoddAddasu i newidiadau <strong>yn</strong> y ffordd y mae mudiadau cyhoeddus<strong>yn</strong> comisi<strong>yn</strong>u gwasanaethau• troi grantiau presennol <strong>yn</strong> gontractau• bidio am gontractau newydd mewn cystadleuaeth agored120
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthAmcanion c<strong>yn</strong>aliadwy <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> elusennau a grwpiaucymunedol sy’n bodoli eisoesEhangu’r amrywiaeth o wasanaethau a g<strong>yn</strong>igir heb g<strong>yn</strong>yddu’rangen am grantiauGoblygiadau o ran <strong>ar</strong>iannu ac adnoddau• canfod m<strong>ar</strong>chnadoedd newydd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwasanaethau sy’nbodoli eisoes• datblygu gwasanaethau cysylltiedig• treialu s<strong>yn</strong>iadau busnes newydd drwy g<strong>yn</strong>lluniau ‘<strong>masnachu</strong>peilot’ <strong>ar</strong> lefel iselDatblygu strategaethau a dulliau rheoli codi <strong>ar</strong>ian miniocach ermw<strong>yn</strong> ymest<strong>yn</strong> grantiau’n fwy• c<strong>yn</strong>nwys ffioedd rheoli mewn bidiau• llenwi gofod gwag gyda phrosiectau sy’n talu rhent• <strong>ar</strong>chwilio’r dewisiadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>nwys gwirfoddolwyr mewnffordd fwy c<strong>yn</strong>hyrchiol• rhannu offer <strong>yn</strong> fwy effeithiol• c<strong>yn</strong>nwys ‘canolfannau costau’ i wella’r monitro <strong>ar</strong>iannolC<strong>yn</strong>nal gwasanaethau megis swyddfeydd post a siopau’rpentref nad yw cwmnïau masnachol <strong>yn</strong> eu gweld <strong>yn</strong> hyfywbellach• codi grantiau a/neu fenthyciadau i br<strong>yn</strong>u/prydlesu eiddo• codi grantiau a/neu fenthyciadau i’w defnyddio’n gyfalafgweithio i gychw<strong>yn</strong> menter121
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthAmcanion c<strong>yn</strong>aliadwy <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> elusennau a grwpiaucymunedol sy’n bodoli eisoesGwneud gwaith adfywio lleol drwy feddu <strong>ar</strong> asedau adeiladaua’u datblyguGoblygiadau o ran <strong>ar</strong>iannu ac adnoddau• canfod ffyrdd o ddefnyddio eiddo sy’n c<strong>yn</strong>hyrchu incwm• sicrhau morgeisi er mw<strong>yn</strong> pr<strong>yn</strong>u adeiladau• codi grantiau a benthyciadau i ddiwedd<strong>ar</strong>u ac ailddatblygu• codi grantiau i staffio’r broses datblyguCanfod m<strong>ar</strong>chnadoedd newydd i greu swyddi, creu manteisioni’r amgylchedd a chyfoeth lleol ac ati, drwy ddatblygu mentraumwy sylweddol• codi grantiau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> astudiaethau dichonolrwydd ach<strong>yn</strong>lluniau busnes• sicrhau benthyciadau masnachol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> offer a chychw<strong>yn</strong>busnes• codi grantiau lle mae’r rheini <strong>ar</strong> gael122
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthC<strong>yn</strong>llunio ac <strong>ar</strong>ian cychw<strong>yn</strong>Oes wir angen grantiau <strong>ar</strong>noch i gychw<strong>yn</strong>? Bydd rhai mudiadaugwirfoddol <strong>yn</strong> meddwl bod <strong>yn</strong> rhaid idd<strong>yn</strong> nhw gael cymorthgrant c<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw fentro gwneud dim byd newydd. Nid dyma’rffodd orau o f<strong>yn</strong>d ati i fasnachu o reidrwydd oherwydd:• mae’n bosib treialu gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> raddfa fach,gweld beth sy’n bosib a magu <strong>ar</strong>benigedd a hyder <strong>yn</strong> rhad - gallcaffi <strong>yn</strong> neuadd y pentref ddechrau gyda llestri ail law, cwrs amddim <strong>ar</strong> hylendid bwyd i grŵp o wirfoddolwyr a photel o lefritha phaced o fagiau te (a holl bw<strong>yn</strong>t <strong>masnachu</strong> yw ei fod <strong>yn</strong> taluei gostau ei hun)• os bydd <strong>yn</strong> well gan grŵp wneud cais am grant na thorchillewys a rhoi c<strong>yn</strong>nig <strong>ar</strong> ennill ychydig o <strong>ar</strong>ian, mae’n bosib nafydd <strong>yn</strong> llwyddo i <strong>ar</strong>gyhoeddi d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> <strong>ar</strong>ianwyr na’i aelodau eihun y bydd <strong>yn</strong> gallu rhedeg busnesArian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>lluniau busnes: Os byddwch chi’n gwneudcais am grantiau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> astudiaethau dichonoldeb a ch<strong>yn</strong>lluniaubusnes, fel rheol, bydd angen i’ch cais ddangos:• bod y s<strong>yn</strong>iad <strong>yn</strong> un a allai weithio• bod gan eich mudiad y gallu i reoli’r broses ymchwilio, a h<strong>yn</strong>nyos mai chi’ch hun fydd <strong>yn</strong> gwneud h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>teu y byddwch chi’ncyflogi ymg<strong>yn</strong>ghorydd• hyd <strong>yn</strong> oed c<strong>yn</strong> p<strong>ar</strong>atoi’r c<strong>yn</strong>llun busnes, ei bod <strong>yn</strong> ymddangosna fyddai’r prosiect <strong>yn</strong> wirion o ddrud i’w lansio ac y byddai’nllwyddo i gael pob caniatâd angenrheidiol• bod mudiad credadwy <strong>ar</strong> gael i sb<strong>ar</strong>duno’r prosiect <strong>yn</strong> ei flaenos digwydd iddo fod <strong>yn</strong> ym<strong>ar</strong>ferol• eich bod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i gydweithio â ph<strong>ar</strong>tïon eraill â diddordeb asicrhau canl<strong>yn</strong>iadau sy’n cydweddu â strategaethau mudiadaucyhoeddus. (Yn aml iawn bydd angen ichi ymg<strong>yn</strong>ghori achydweithredu ag eraill c<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>ted â phosib <strong>yn</strong> y brosesc<strong>yn</strong>llunio)Dydy hi ddim <strong>yn</strong> s<strong>yn</strong>dod ei bod <strong>yn</strong> haws o lawer i elusennau amudiadau cymunedol sy’n bodoli eisoes nag i newydd-ddyfodiaidgael <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> ystod y cam hwn.Lansio’r busnes: Pan fyddwch chi’n cychw<strong>yn</strong> gweithg<strong>ar</strong>wch<strong>masnachu</strong> newydd, boed fawr neu fach, mae’n debyg y byddangen <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong>noch chi, a chymorth o fath <strong>ar</strong>all hefyd efallai,er mw<strong>yn</strong> p<strong>ar</strong>atoi <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y busnes, d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u cyf<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>, a thalu’rcostau gweithredu cychw<strong>yn</strong>nol. Mae’n <strong>ar</strong>bennig o bwysig ichiwahaniaethu rhwng y gwahanol gostau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> eich gwaith codi<strong>ar</strong>ian (fel rheol, ni fydd <strong>yn</strong> bosib ichi gyfnewid grantiau cyfalafa refeniw) ac, wrth ichi fonitro’ch c<strong>yn</strong>nydd <strong>yn</strong> nyddiau c<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong>hollbwysig y <strong>masnachu</strong>. Dyma rai o’r costau a all ddod i’ch rhan:123
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• ymg<strong>yn</strong>ghorwyr c<strong>yn</strong>llunio busnes• prydles adeilad (neu br<strong>yn</strong>u/morgais)• ailddatblygu, uwchraddio neu ailaddurno adeilad• offer cyfalaf megis cyfrifiaduron a pheiriannau swyddfa, cerbydac offer <strong>ar</strong>all y mae eu hangen <strong>yn</strong> benodol er mw<strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’chgwasanaeth neu <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwaith c<strong>yn</strong>hyrchu• lansio’r busnes, gan g<strong>yn</strong>nwys recriwtio, hysbysebu ac unrhywhyrwyddiadau neu ddigwyddiadau sy’n gysylltiedig â h<strong>yn</strong>ny• datblygu prosiectau, rheoli neu staffio drwy’r cyfnod c<strong>yn</strong>lluniohyd at y lansio• cyflogau staff a rheolwyr <strong>yn</strong> y cyfnod <strong>ar</strong> ôl lansio nes bod digono incwm i dalu am y gw<strong>ar</strong>iant, dim ots pa mor hir fydd h<strong>yn</strong>(cofiwch - mae h<strong>yn</strong> bron bob tro’n gyfnod hwy ac <strong>yn</strong> costio mw<strong>yn</strong>a’r disgwyl)Adnoddau mewnol: Efallai y bydd mudiadau sy’n bodoli eisoes <strong>yn</strong>gallu talu llawer o’r costau h<strong>yn</strong> o’u hadnoddau eu hunain - drwy<strong>ar</strong>allgyfeirio staff, c<strong>yn</strong>nwys gwirfoddolwyr, defnyddio’r lle sydd <strong>ar</strong>gael ac offer <strong>yn</strong> well, fel nad yd<strong>yn</strong> nhw’n ymddangos <strong>yn</strong> eitemaugw<strong>ar</strong>iant <strong>ar</strong> wahân. Mae h<strong>yn</strong>ny’n newyddion da. (Ond, rhaid ielusennau gofio y bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> dechnegol <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys buddsoddieu h<strong>ar</strong>ian elusennol, oni fyddan nhw’n defnyddio grantiau maennhw wedi’u cael <strong>yn</strong> benodol at y diben hwn.) Gallai’r datblygiadhefyd g<strong>yn</strong>nwys meddu ased adeilad gan fudiad cyhoeddus a rhentubychain iawn, rhoddion o offer swyddfa a dodrefn nad oes mo’uhangen a th<strong>ar</strong>o b<strong>ar</strong>geinion gyda busnesau lleol ac ati. Felly, does dimrhaid i chi gael grantiau a gw<strong>ar</strong>io <strong>ar</strong>ian.Ff<strong>yn</strong>onellau nawdd allanol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> prosiectau: A thybio bodgennych chi g<strong>yn</strong>llun busnes sy’n dangos bod m<strong>ar</strong>chnad <strong>ar</strong> gael <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> yr h<strong>yn</strong> rydych chi am ei g<strong>yn</strong>nig, a bod gennych amcangyfrifonrhesymol o’r costau, bydd llawer o gyrff <strong>yn</strong> dymuno chwilio am <strong>ar</strong>iangrant hefyd. Mae’n debyg y bydd prosiectau mwy o faint a chyrffmwy hyderus <strong>yn</strong> ceisio benthyciadau (gweler isod ac adran 7.2) Maegrantiau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong>’n newid o hyd a bydd angen ichi bwysoa mesur pob ff<strong>yn</strong>honnell bosib <strong>yn</strong> ofalus er mw<strong>yn</strong> gweld a allech fod<strong>yn</strong> gymwys ac a allai ddiwallu’ch anghenion. Gall rhestru noddwyrfod <strong>yn</strong> gam<strong>ar</strong>weiniol. Ond fe allech chi <strong>ar</strong>chwilio ff<strong>yn</strong>onellau megis:• <strong>ar</strong>ian a ddosberthir gan Lywodraeth Cymru• Cronfa’r Loteri Fawr, a fydd o bosib <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong>gNghymru <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> meddu a datblygu adeiladau’n asedau• ymddiriedolaethau elusennol â diddordeb mewn datblyguc<strong>yn</strong>aliadwy megis Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo• y prif gyrff <strong>ar</strong>iannu a chymorth <strong>yn</strong> eich maes gweithg<strong>ar</strong>wchpenodol chi, megis y Bwrdd Croeso124
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• cronfeydd yr Undeb Ewropeaidd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygu mentrau,hyfforddiant sgiliau ac ati• adrannau datblygu economaidd awdurdodau lleol• p<strong>ar</strong>tneriaethau Cymunedau <strong>yn</strong> G<strong>yn</strong>taf <strong>yn</strong> y cymunedau <strong>yn</strong>gNghymru sy’n gymwysFf<strong>yn</strong>onellau gwybodaeth am grantiau: Mae’n haws caelgafael <strong>ar</strong> wybodaeth am nawdd nag am grantiau. Dyma ambellff<strong>yn</strong>honnell:• Mae C<strong>yn</strong>ghorau Gwirfoddol Sirol (CGS) <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethc<strong>yn</strong>gor <strong>ar</strong>iannol c<strong>yn</strong>hwysfawr i fudiadau <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> - gannodi cyfleoedd am gyllid, ysgrifennu ceisiadau llwyddiannusam <strong>ar</strong>ian, p<strong>ar</strong>atoi c<strong>yn</strong>lluniau busnes a chostau <strong>ar</strong>iannol i gefnogic<strong>yn</strong>igion.• Mae <strong>WCVA</strong> a’r CGS <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>hyrchu set gyffredin o daflennigwybodaeth sy’n cael eu diwedd<strong>ar</strong>u’n rheolaidd, wedi’u lleolidrwy wefannau <strong>WCVA</strong> a CGS.• Mae bwletin newyddion <strong>ar</strong>iannol <strong>WCVA</strong> <strong>yn</strong> rhoi’r newyddiondiwedd<strong>ar</strong>af i gyd <strong>ar</strong> faterion <strong>ar</strong>iannol sy’n effeithio <strong>ar</strong> y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> ac <strong>yn</strong> cyfeirio d<strong>ar</strong>llenwyr at gyfleoedd am gyllid,hyfforddiant a digwyddiadau. Cofrestrwch i dderb<strong>yn</strong> newyddion<strong>ar</strong>iannol – www.sustainablefundingcymru.org.uk/news• Mae Porth Cyllid <strong>WCVA</strong> <strong>yn</strong> rhoi m<strong>yn</strong>ediad i gronfa ddata ogyfleoedd am gyllid <strong>yn</strong> y DU, c<strong>yn</strong>gor a chymorth am godi <strong>ar</strong>ianac <strong>ar</strong>gymhellion <strong>ar</strong> sut i <strong>ar</strong>allgyfeirio <strong>ar</strong>ian –www.sustainablefundingcymru.org.uk/fundingportal• Fe all eich c<strong>yn</strong>gor gwirfoddol sirol lleol dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u meddalweddcronfa ddata ichi ganfod ff<strong>yn</strong>onellau <strong>ar</strong>iannol. Mae modd pr<strong>yn</strong>urhai cronfeydd data hefyd neu gael trwydded i’w defnyddio:− Grantfinder - cronfa ddata lle gellir chwilio am grantiau abenthyciadau’r UE a Llywodraeth y DU, ymddiriedolaethauelusennol a noddwyr corfforaethol a ddefnyddir gan nifer oCGS – www.grantfinder.co.ukMae aelodau <strong>WCVA</strong> <strong>yn</strong> gymwys i chwilio <strong>ar</strong> grantfinder amddim – cysylltwch â Lein Gymorth <strong>WCVA</strong> <strong>ar</strong> 0800 2888 329.− Pec<strong>yn</strong> cyf<strong>ar</strong>wydd a ddefnyddir gan lawer o G<strong>yn</strong>ghorauGwirfoddol Sirol yw Funder Finder. Fe all grwpiauddefnyddio hwn am bris rhesymol am 24 awr <strong>ar</strong> y tro, <strong>yn</strong>www.funderfinder.org.uk− cronfa ddata g<strong>yn</strong>hwysfawr fawr ei ph<strong>ar</strong>ch yw trustfunding.org.uk. a gyhoeddir gan y Cyfeiriadur Newid Cymdeithasol.Mae’n c<strong>yn</strong>nig tanysgrifiadau bl<strong>yn</strong>yddol (er nad yw’n rhad);ewch i www.trustfunding.org.uk125
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Cymdeithas Ymddiriedolaethau Datblygu Cymru, asiantaethauMenter, Cwmnïau Cymdeithasol Cymru, Clymblaid MentrauCymdeithasol Cymru a Canolfan Cydweithredol Cymru (gweler10.1 i gael y manylion cyswllt)• Mae cyfeiriaduron drud <strong>ar</strong> ffurf llyfrau’n cael eu cyhoeddi bobblwydd<strong>yn</strong> gan y Cyfeiriadur Newid Cymdeithasol ac mae’r rhain<strong>ar</strong> gael gan Amazon neu’n uniongyrchol gan y Cyfeiriadur <strong>yn</strong>www.dsc.org.ukC<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> twf <strong>yn</strong> y dyfodolOpsi<strong>yn</strong>au <strong>ar</strong>iannu ehangach: Peidiwch â gadael i athroniaethdib<strong>yn</strong>nu-<strong>ar</strong>-grantiau c<strong>yn</strong>ifer o gyrff y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> gyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> eichgorwelion. Er na fydd mudiadau sydd wedi’u sefydlu o’r newydd <strong>yn</strong>debygol o fod <strong>yn</strong> ddigon hyderus i geisio benthyciadau, ac na fyddgandd<strong>yn</strong> nhw’r hygrededd i wneud h<strong>yn</strong>ny chwaith, fe all elusennaua grwpiau sy’n bodoli eisoes ac sy’n bwriadu <strong>masnachu</strong> ystyriedopsi<strong>yn</strong>au <strong>ar</strong>iannu ehangach. Mae’r rhestr isod <strong>yn</strong> rhoi blas ichi <strong>ar</strong> yposibiliadau ehangach h<strong>yn</strong>. Ystyrir rhai ohon<strong>yn</strong> nhw <strong>ar</strong> wahân <strong>yn</strong>adran 5.3 a 5.4 ac ym Mhennod 7, ystyrir y posibiliadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> twfmewn mudiadau <strong>masnachu</strong> sydd wedi’u sefydlu eisoes.• grantiau diamod• ennill incwm a defnyddio elw• contractau gydag <strong>ar</strong>ian cyfalaf• grantiau sy’n gysylltiedig â benthyciadau• benthyciadau heb eu sicrhau:• morgeisi a benthyciadau wedi’u sicrhau• bondiau a chyfranddaliadau• ymdrech wirfoddolTuag at strategaeth <strong>ar</strong>iannu ac adnoddau: Dylai’r c<strong>yn</strong>llun busnesddangos <strong>yn</strong> glir eich agwedd at dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u adnoddau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eichgweithg<strong>ar</strong>eddau busnes. Bydd d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gefnogwyr <strong>yn</strong> disgwylh<strong>yn</strong>ny, a bydd angen h<strong>yn</strong>ny <strong>ar</strong> eich cyf<strong>ar</strong>wyddwyr a’ch staff chi’chhunain i dywys eu penderf<strong>yn</strong>iadau. Dylai’r c<strong>yn</strong>llun g<strong>yn</strong>nwys:• datganiad <strong>yn</strong>glŷn â sefyllfa eich gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong> ac i blemae’n m<strong>yn</strong>d (gorau oll os oes t<strong>ar</strong>gedau) <strong>ar</strong> y continuum enfawrrhwng dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> grantiau ac annib<strong>yn</strong>iaeth <strong>ar</strong>iannol lwyr.• i ba raddau y bydd incwm a enillir (o ba ff<strong>yn</strong>onellau b<strong>yn</strong>nag) <strong>yn</strong>cyfrannu• diben a natur yr <strong>ar</strong>ian ychwanegol (grantiau neu fenthyciadauneu’r ddau) os bydd ei angen <strong>ar</strong>noch chiBydd angen ichi benderf<strong>yn</strong>u beth rydych chi’n anelu at eiwneud a beth y gallwch ei gyflawni mewn gwirionedd <strong>yn</strong> y tymorbyr i ganolig.126
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth5.2 D<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u adnoddau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau c<strong>yn</strong>aliadwyWeithiau does a wnelo’r cam c<strong>yn</strong>taf at wella adnoddau mudiadau sy’n <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> fawr ddim âch<strong>yn</strong>hyrchu grantiau newydd neu ennill incwm. Mae a wnelo mwy â defnyddio’r h<strong>yn</strong> sydd gandd<strong>yn</strong> nhw eisoes <strong>yn</strong>well. Mae’r adran hon <strong>yn</strong> trafod y gwahanol dactegau y gall mudiadau eu defnyddio pan fydd noddwyr <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>nu eubod <strong>yn</strong> dangos eu ‘c<strong>yn</strong>aliadwyedd’, pan fydd grantiau presennol <strong>yn</strong> cael eu crebachu neu’n cael eu hatal, a phan nafydd amodau <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> yr economi ehangach <strong>yn</strong> galonogol. Mae Adran 8.2 <strong>yn</strong> ymwneud â’r newidiadau cyfateboly mae angen eu gwneud <strong>yn</strong> y drefn rheoli a llywodraethu er mw<strong>yn</strong> creu mudiad mwy c<strong>yn</strong>aliadwy.Beth yw ystyr c<strong>yn</strong>aliadwyedd?Rheidrwydd i fentrau sy’n egino: I fusnesau newydd a busnesausy’n datblygu, rhaid i g<strong>yn</strong>aliadwyedd fod <strong>yn</strong> un o’u prif nodau.Mae h<strong>yn</strong> yr un mor angenrheidiol i• elusennau a grwpiau cymunedol nad yd<strong>yn</strong> nhw’n <strong>masnachu</strong>sydd am fanteisio <strong>ar</strong> fasnachu i’w helpu i oroesi pan fydd <strong>ar</strong>ian<strong>yn</strong> brin• mentrau <strong>masnachu</strong> sy’n bodoli eisoes ac sy’n ceisio goroesimewn hinsawdd economaidd lemDiffinio ‘c<strong>yn</strong>aliadwyedd’ a hyfywedd’: Mae angen esboniorhywfaint <strong>ar</strong> y term ‘c<strong>yn</strong>aliadwyedd’.• Mae ‘c<strong>yn</strong>aliadwyedd’ <strong>yn</strong> air sy’n cael ei orddefnyddio, ac maeiddo lu o wahanol ystyron <strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> ai cyfeirio y mae at yramgylchedd, at gymunedau di-fraint, at wledydd sy’n datblygu,at sefydliadau ac at weithg<strong>ar</strong>eddau datblygu o ba fath b<strong>yn</strong>nag.• I’r rhan fwyaf o gyrff sy’n <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, maeei ystyr <strong>yn</strong> syml ac <strong>yn</strong> ym<strong>ar</strong>ferol - sef bod cyfanswm eich hollff<strong>yn</strong>onellau incwm <strong>yn</strong> ddigon i ganiatáu i’ch gweithg<strong>ar</strong>eddaub<strong>ar</strong>hau o’r naill flwydd<strong>yn</strong> i’r llall.127
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Mae c<strong>yn</strong>aliadwyedd <strong>yn</strong> golygu defnyddio unrhyw ystryw i sicrhaueich bod chi’n dal yma y flwydd<strong>yn</strong> nesa a’r flwydd<strong>yn</strong> wed<strong>yn</strong>. Acmewn cyd-destun busnes, dydy’r term ddim fel rheol gyfystyr â‘hyfywedd’. Ymhlith pethau eraill, mae hyfywedd <strong>yn</strong> awgrymubod ‘incwm o’r gwerthiannau’n unig’ <strong>yn</strong> ddigon i dalu’r costaugweithredu, gan sicrhau bod y busnes <strong>yn</strong> gallu goroesi a thyfu.• Mewn busnesau traddodiadol, <strong>yn</strong> gyffredinol, mae ‘hyfywedd’annib<strong>yn</strong>nol <strong>yn</strong> cael ei ystyried <strong>yn</strong> nodwedd hanfodol (er y byddrhai pobl <strong>yn</strong> dadlau bod pawb yr un mor awyddus i gael cymorthgrant os gallan nhw, ni waeth pa fath o fusnes sydd gandd<strong>yn</strong> nhw).Adeiladu busnes gan ddefnyddio sawl gwahanol ff<strong>yn</strong>honnellincwm: Yn groes i fusnesau traddodiadol, bydd <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> dechrau o fan cychw<strong>yn</strong> cwbl wahanol.Gellir adeiladu c<strong>yn</strong>lluniau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>newydd <strong>ar</strong> amrywiaeth enfawr o wahanol fathau o incwm aff<strong>yn</strong>onellau, gan g<strong>yn</strong>nwys grantiau tymor hir a thymor byr <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> cyfalaf a refeniw, nawdd, cytundebau lefel gwasanaeth,contractau gwasanaeth, ymg<strong>yn</strong>ghoriadau, rhenti, ffioedddefnyddwyr, gwerthu toc<strong>yn</strong>nau, ffioedd aelodaeth a gwerthuuniongyrchol. Bydd rhai hyd <strong>yn</strong> oed <strong>yn</strong> gobeithio etifeddu <strong>ar</strong>iandrwy ewyllysiau. Yr amrywiaeth hon yw un rheswm pam mae bydbusnes traddodiadol wedi’i chael hi mor anodd deall sut y gall<strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> weithio mewn gwirionedd.Goroesi’n fan cychw<strong>yn</strong>: Anaml iawn y bydd mentrau a seilir <strong>ar</strong>weithg<strong>ar</strong>eddau elusennol neu gymunedol <strong>yn</strong> ei chael hi’n hawddcael eu traed dan<strong>yn</strong> nhw. Efallai na fydd llwyddo, <strong>yn</strong> y bl<strong>yn</strong>yddoeddc<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong> o leiaf, <strong>yn</strong> golygu fawr mwy na dim ond goroesi. A bod <strong>yn</strong>blaen, mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu:• sylweddoli nad opsiwn na bonws yw bod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy:sylweddoli ei fod <strong>yn</strong> nod hollbwysig, a bydd angen ichi fod <strong>yn</strong>gad<strong>ar</strong>n ac <strong>yn</strong> ddiwyro i gyrraedd y fan honno• c<strong>yn</strong>llunio at y dyfodol er mw<strong>yn</strong> sicrhau eich bod chi bob tro’nsylweddoli beth all f<strong>yn</strong>d o’i le ac na chewch chi’ch t<strong>ar</strong>o oddi <strong>ar</strong>eich echel oni fydd eich gweithg<strong>ar</strong>eddau busnes <strong>yn</strong> gweithio felyr oeddech chi wedi gobeithio• gafael <strong>yn</strong> yr awenau a m<strong>yn</strong>d ati’n frwd i feithrin yramgylchiadau sydd fwyaf tebygol o <strong>ar</strong>wain at g<strong>yn</strong>aliadwyeddModel ‘busnes c<strong>yn</strong>aliadwy’: O safbw<strong>yn</strong>t ym<strong>ar</strong>ferol, mae llawero’r h<strong>yn</strong> y mae’n rhaid ichi ei wneud er mw<strong>yn</strong> bod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy’ndebyg i ymdrech orffwyll braidd i ad-drefnu’r seddi <strong>ar</strong> gefn yTitanic er mw<strong>yn</strong> cael golygfa well wrth i’r cwch suddo. Ond maepwrpas busnes cad<strong>ar</strong>n i h<strong>yn</strong> ac mae’n aml <strong>yn</strong> cael ei anwybyddupan fydd pobl <strong>yn</strong> sôn am ‘ennill mwy o incwm’ a ‘lleihau’rddib<strong>yn</strong>iaeth <strong>ar</strong> grantiau’.128
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthEfallai y bydd angen ichi anelu at sicrhau model busnes cwbl newyddi’ch mudiad. Dyma rai o’r nodweddion c<strong>yn</strong>t-ac-wed<strong>yn</strong> nodweddiadolsy’n dangos pa fath o weddnewid y gellid ei ddisgwyl:• Mae prosiectau a mentrau bregus, angh<strong>yn</strong>aliadwy <strong>yn</strong> tueddu iddib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong>:− nifer fach o grantiau mawr neu nifer fach o gontractau mawr,neu’r ddau− un hoff weithg<strong>ar</strong>wch sydd wrth ‘galon’ y mudiad, a hwnnwmae’n debyg <strong>yn</strong> cael <strong>ar</strong>ian grant - fe all fod <strong>yn</strong> brosiectcymdeithasol ac iddo ychydig iawn o botensial creu incwm− gweithg<strong>ar</strong>eddau creu incwm eraill a all fod <strong>yn</strong> llwyddiannus <strong>ar</strong>eu pen eu hunain, ond sy’n cael eu gwaedu’n <strong>ar</strong>iannol gan yprif brosiect a’r ffaith bod angen talu am y tîm rheoli− tîm rheoli craidd sy’n cael ei noddi <strong>ar</strong> wahân drwy grant neu felrhan o’r gweithg<strong>ar</strong>eddau cymdeithasol - ac oherwydd ei fod <strong>yn</strong>fregus, a allai ddymchwel y mudiad i gyd os daw’r cymorth i ben− staff a gwirfoddolwyr <strong>yn</strong> llawn ewyllys da ond nid oreidrwydd <strong>yn</strong> dil<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>ferion da• Model <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>aliadwyedd: All pawb ddim cyflawni’r hollnodweddion h<strong>yn</strong>, ond mae dod <strong>yn</strong> fwy c<strong>yn</strong>aliadwy’n golygusymud tuag at:− lai o grantiau ‘anhepgor’ mawr− llai o gontractau mawr nad oes modd cael rhai <strong>yn</strong> eu lle− craidd rheoli a gweinyddu i’r mudiad sydd, os oes modd ogwbl mewn gwirionedd, <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>hyrchu <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> ogystal â’iw<strong>ar</strong>io <strong>ar</strong> staff drud (fe allai h<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>nwys incwm rheolaidd orenti adeiladau, neu werthu gwasanaeth ymg<strong>yn</strong>ghori <strong>ar</strong> ffurfamser ac <strong>ar</strong>benigedd staff uwch)− rhoi rôl ganolog newydd i’r gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>mwyaf bywiog, cad<strong>ar</strong>n, proffidiol ac addawol o blith y rheinisydd gennych chi eisoes− gweld potensial codi <strong>ar</strong>ian am wasanaethau a dd<strong>ar</strong>perir am ddim− cadw’r hoff weithg<strong>ar</strong>wch, sef calon gymdeithasol a moesegoly mudiad, ond rhoi lle newydd iddo - lle mae’n w<strong>yn</strong>ebu’r un<strong>ar</strong>bedion a’r un gof<strong>yn</strong>ion i greu incwm â phopeth <strong>ar</strong>all, ondlle bydd <strong>yn</strong> llai agored i niwed am fod ganddo rôl sy’n llaiuchelgeisiol− prosiectau a gweithg<strong>ar</strong>eddau ‘ategol’ newydd y gellir eudatblygu unrhyw bryd (a’u cau os nad yd<strong>yn</strong> nhw’n gweithioneu pan ddaw’r <strong>ar</strong>ian i ben) ond nad yd<strong>yn</strong> nhw’n gwneudfawr ddim i fygwth y craidd c<strong>yn</strong>aliadwy129
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthAriannu hyblyg ac amrywiolY Wasg hyblyg, g<strong>yn</strong>aliadwy - astudiaeth achos: Fe ddaethbusnes cymunedol c<strong>yn</strong>taf Cymru, Gwasg Gymunedol Cwmbrân<strong>yn</strong> fenter wirioneddol g<strong>yn</strong>aliadwy a oedd <strong>yn</strong> gallu rhoi eihelw i chwaer elusen rhyw saith ml<strong>yn</strong>edd <strong>ar</strong> ôl ei chychw<strong>yn</strong>.Llwyddodd i gyflawni h<strong>yn</strong> gydag amrywiaeth o brosiectaubusnes a chymunedol gan ymateb i gyfres o <strong>ar</strong>gyf<strong>yn</strong>gau:• fe ddechreuodd fel papur newydd cymunedol gyda chymorthgrant a gyhoeddid gan staff datblygu cymunedol• <strong>ar</strong> ôl dwy fl<strong>yn</strong>edd, pan ddaeth y grant i ben, fe droesannhw at hysbysebu masnachol a nawdd gan fusnesau o danreolaeth gwirfoddolwyr• fe br<strong>yn</strong>on nhw wasg <strong>ar</strong>graffu er mw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>graffu’r papur <strong>yn</strong>fewnol pan g<strong>yn</strong>yddodd y biliau <strong>ar</strong>graffu’n sylweddol• sefydlwyd busnes <strong>ar</strong>graffu fesul job i greu swyddi i ddauwirfoddolwr amser llawn a oedd dan bwysau i symud ermw<strong>yn</strong> cael gwaith cyflog <strong>yn</strong> rhywle <strong>ar</strong>all• dechreuwyd prosiect cyhoeddi llyfrau gyda nawdd grant iehangu gwaith y busnes <strong>ar</strong>graffu• agorwyd siop lyfrau ail law i dalu’r rhent pan adawodd tenant• codwyd <strong>ar</strong>ian grant <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> prosiectau newydd i ddenuffioedd rheoli ac incwm rhent - ac wed<strong>yn</strong> cafwyd cymorthswyddog gwirfoddol, a chyhoeddi papur newydd cymunedol<strong>ar</strong>all <strong>yn</strong> nhref gyfagos Pont-y-pŵl, <strong>yn</strong>ghyd â ch<strong>yn</strong>llungwybodaeth gymunedol a hyfforddi a oedd <strong>yn</strong> gysylltiedig â’rpapur cymunedolLlwyddodd Gwasg Gymunedol Cwmbrân i oroesi am 14 ml<strong>yn</strong>eddi gyd gan ailgylchu oddeutu £10,000 o elw <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ei helusen.Dydy’r hyblygrwydd hwn ddim <strong>yn</strong> eithriad ymhlith mentraucymdeithasol sy’n p<strong>ar</strong>a - dil<strong>yn</strong>odd Menter Dyffr<strong>yn</strong> Aman lwybramrywiol tebyg a goroesi am 20 ml<strong>yn</strong>edd.130
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthFfordd ym<strong>ar</strong>ferol o sicrhau c<strong>yn</strong>aliadwyedd: Y llwybr gorau ermw<strong>yn</strong> sicrhau c<strong>yn</strong>aliadwyedd <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> yw sicrhaumwy o amrywiaeth o ran gweithg<strong>ar</strong>eddau a mwy o hyblygrwyddwrth weithio. Mae’n bosib o hyd mai ennill un contract tymor hirgwerthfawr, neu faglu <strong>ar</strong> draws s<strong>yn</strong>iad busnes sy’n sicr o lwyddofydd yr ateb a fydd <strong>yn</strong> gwneud ffortiwn ichi. Ond ychydig iawno gyrff sydd mor glyf<strong>ar</strong> nac mor ffodus â h<strong>yn</strong>ny - a does gan nebamser i <strong>ar</strong>os a gweld.• C<strong>yn</strong>aliadwyedd: Mae c<strong>yn</strong>aliadwyedd <strong>yn</strong> golygu mwy na bodyma’r flwydd<strong>yn</strong> nesa, ac ymhen tair bl<strong>yn</strong>edd a phum ml<strong>yn</strong>edd;does a wnelo h<strong>yn</strong> ddim <strong>yn</strong> unig, nac o reidrwydd, â ch<strong>yn</strong>nalbusnesau proffidiol (ni waeth beth a ddywed c<strong>yn</strong>ghorwyrproffesi<strong>yn</strong>ol amheus, swyddogion datblygu economaidd ad<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>wyr gwasanaethau statudol wrthych chi). Mae elw’ngr<strong>yn</strong> help, ond mae ffyrdd eraill o gyrraedd y nod.• Hyblygrwydd: Hyblygrwydd yw un o gryfderau mwyaf y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> (er ei fod weithiau’n clymu’i hun mewn cywirdebgwleidyddol ac <strong>ar</strong>ferion cyflogi anym<strong>ar</strong>ferol). Gallu newid <strong>yn</strong>gyflym a derb<strong>yn</strong> her yw’r union rinweddau sydd eu hangen <strong>ar</strong>gyrff sy’n <strong>masnachu</strong>.• Arallgyfeirio: Bydd pobl sy’n gweithio mewn diwydiannau sy’nw<strong>yn</strong>ebu <strong>ar</strong>gyfwng, megis ffermio a physgota’n aml <strong>yn</strong> cael euhannog i ganfod ffyrdd eraill o ychwanegu at eu hincwm prin,ac mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> gweithio i lawer ohon<strong>yn</strong> nhw.− Fe all <strong>ar</strong>allgyfeirio weithio’n <strong>ar</strong>bennig o dda hefyd i gyrffmegis elusennau adfywio cymunedol sydd ag amcanionamrywiol a llu o wahanol brosiectau, boed y rheini eisoes <strong>yn</strong>ymwneud â <strong>masnachu</strong> o ddifri neu beidio.− Mae llawer llai o sgôp i elusennau un pwrpas ac elusennaucymdeithasol (sy’n gwasanaethu anghenion plant c<strong>yn</strong>-ysgol,yr henoed neu bobl anabl er enghraifft), ond fe allan nhwddal i amrywio’u gwasanaethau, er enghraifft drwy amrywio’rcleientiaid maen nhw’n eu t<strong>ar</strong>gedu, yr <strong>ar</strong>daloedd lle maennhw’n gweithio a hyd <strong>yn</strong> oed yr amrywiaeth o gyrff sy’n rhoicontractau idd<strong>yn</strong> nhw.Beth sy’n gorfod newid? Dydy bod <strong>yn</strong> hyblyg ac <strong>yn</strong> amrywiolddim <strong>yn</strong> llwybr hawdd. Mae’n debyg ei fod <strong>yn</strong> golygu newid yrh<strong>yn</strong> rydych chi’n ei wneud a’ch ffordd o’i wneud, ac o bosib, newidholl ddiwylliant eich mudiad (neu o leiaf y rhannau ohono sy’n<strong>masnachu</strong>) a gweithio gystal ag y gallwch chi i newid diwylliant yrheini rydych chi’n gweithio idd<strong>yn</strong> nhw er mw<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw ddealleich anghenion. Mae Adran 8.2 <strong>yn</strong> disgrifio pum prif gam wrth reoli’rbroses hon drwyddi draw:131
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• creu mudiad craidd sefydlog• meithrin diwylliant menter• delio â’r ymateb negyddol i newid• sicrhau cymorth a gweithio gyda ph<strong>ar</strong>tneriaid• pennu t<strong>ar</strong>gedau a mesur c<strong>yn</strong>nyddY prif gamau: Mae angen ichi wneud h<strong>yn</strong>:• cael gw<strong>ar</strong>ed <strong>ar</strong> wastraff, sy’n golygu atal <strong>ar</strong>ian rhag llifo i’rdraen drwy weithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> na allan nhw mo’uc<strong>yn</strong>nal eu hunain• gw<strong>ar</strong>chod craidd y mudiad fel bod rheolwyr <strong>yn</strong>o i’ch <strong>ar</strong>wain(efallai y bydd diswyddo’r prif weithredwr neu’r swyddog cyllid<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bed tip<strong>yn</strong> o <strong>ar</strong>ian ichi, ond pwy sydd am sicrhau bodgennych chi unrhyw incwm o gwbl y flwydd<strong>yn</strong> nesa?)• defnyddio’r asedau sydd gennych chi i’r eithaf:gweithg<strong>ar</strong>eddau, cyfleusterau, pobl neu adeiladau; ystyriwchbob ffordd bosib o’u defnyddio i sicrhau mantais bosib• amrywio ff<strong>yn</strong>onellau incwm fel nad ydych chi’n dib<strong>yn</strong>nugormod <strong>ar</strong> un noddwr, un cwsmer neu un gweithg<strong>ar</strong>wchCamau ym<strong>ar</strong>ferol i’ch gwneud <strong>yn</strong> fwyc<strong>yn</strong>aliadwyC<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>ar</strong>iannu ac adnoddau hyblyg: Yn fwypenodol, dyma rai o’r camau uniongyrchol y bydd angen ichi eucymryd i wella’ch sefyllfa <strong>ar</strong>iannol a’ch <strong>masnachu</strong>:• gwneud penderf<strong>yn</strong>iadau anodd <strong>yn</strong>glŷn ag ambell weithg<strong>ar</strong>eddangh<strong>yn</strong>aliadwy• defnyddio’r asedau sydd gennych eisoes <strong>yn</strong> well− canfod ffyrdd o g<strong>yn</strong>hyrchu incwm o’ch gweithg<strong>ar</strong>eddaupresennol− canfod c<strong>yn</strong>hyrchion a gwasanaethau ychwanegol y gallwchchi eu hychwanegu at y rhai sydd gennych eisoes− creu incwm ychwanegol drwy’r adeiladau rydych chi’n eudefnyddio• gweld yr opsi<strong>yn</strong>au a ph<strong>ar</strong>atoi c<strong>yn</strong>lluniau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>gweithg<strong>ar</strong>eddau c<strong>yn</strong>hyrchu incwm newydd.• c<strong>yn</strong>yddu’r ymdrech codi <strong>ar</strong>ian - ond er mw<strong>yn</strong> ehangu’r sylfaen<strong>ar</strong>iannu, nid er mw<strong>yn</strong> bod <strong>yn</strong> fwy dib<strong>yn</strong>nol <strong>ar</strong> grantiau132
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• os ydych chi’n wir <strong>yn</strong> w<strong>yn</strong>ebu trychineb <strong>ar</strong>iannol ac nad oesgennych chi ddim byd i’w golli, gweld a oes modd mentro ermw<strong>yn</strong> achub pethau (gall, fe all h<strong>yn</strong> weithio weithiau)Rhoi’r gorau i weithg<strong>ar</strong>eddau sy’n cael eu c<strong>yn</strong>nal ganweithg<strong>ar</strong>eddau eraill:• Trawsg<strong>yn</strong>nal gweithg<strong>ar</strong>eddau nad oes modd eu fforddio:Efallai y bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> boenus, ond rhaid ichi ystyried o ddifriroi’r gorau i weithg<strong>ar</strong>eddau sy’n gwneud colledion a allaiddymchwel y gweithg<strong>ar</strong>eddau eraill sy’n eu c<strong>yn</strong>nal. Mae’r<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>ar</strong> y cyfan <strong>yn</strong> ff<strong>yn</strong>nu’n rhagorol <strong>yn</strong> ei lu oweithg<strong>ar</strong>eddau a h<strong>yn</strong>ny’n rhannol oherwydd ei fod <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong>gallu c<strong>yn</strong>nal prosiectau sydd heb ddigon o adnoddau drwyddefnyddio gweddill a wneir mewn mannau eraill. Ond wnaiffh<strong>yn</strong> ddim gweithio gyda’ch busnesau oni allwch chi greumudiad c<strong>yn</strong>aliadwy <strong>yn</strong> y lle c<strong>yn</strong>taf.• Pan fydd pethau wedi m<strong>yn</strong>d i’r pen: Os bydd prosiect neuweithg<strong>ar</strong>wch <strong>yn</strong> draul <strong>ar</strong> weddill y mudiad, fe allwch chi ei gau<strong>ar</strong> unwaith. Neu, fe allwch chi roi un cyfle olaf iddo, gan greuc<strong>yn</strong>llun goroesi sy’n newid ei strwythur, ei drefniadau staffio,costiadau, blaenoriaethau ac ati, a chan bennu t<strong>ar</strong>gedau llymwedi’u hamserlennu iddo brofi ei hun.• Codi taliadau a chroesi’ch bysedd: Ambell waith, ac efallai nadyw h<strong>yn</strong> ond <strong>yn</strong> wir mewn ychydig o achosion, mae’n bosib codineu g<strong>yn</strong>yddu taliadau. Mae gwneud h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> golygu bodllai o bobl <strong>yn</strong> defnyddio gwasanaeth ac felly, mewn gwirionedd,dydy o ddim <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>hyrchu dim incwm neu fawr ddim incwmychwanegol. Byddwch <strong>yn</strong> ofalus - ond os nad oes gennych ddim<strong>ar</strong> ôl i’w golli, waeth ichi roi c<strong>yn</strong>nig <strong>ar</strong>ni beth b<strong>yn</strong>nag.• Contractau i gau’r bwlch <strong>yn</strong> yr incwm: Pan fydd gwasanaetho dan fygythiad, fel rheol, y rheswm yw bod yr <strong>ar</strong>ian sy’nm<strong>yn</strong>d allan fymr<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> fwy na’r incwm, ond bod y gwahaniaethhwnnw’n m<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> fwyfwy angh<strong>yn</strong>aliadwy. Felly, efallai ybydd hi’n bosib dod o hyd i gontractwr a fydd <strong>yn</strong> sylweddoli’rmanteision o osgoi cau’r prosiect drwy chwistrellu <strong>ar</strong>ianychwanegol i ategu’r enillion a gewch chi drwy ffioedddefnyddwyr. Mae’n bosib mae adran gwasanaethau cymdeithasolfydd y contractwr hwn sy’n pr<strong>yn</strong>u llefydd i ddefnyddwyranghenus iawn mewn canolfan ddydd gymunedol i’r henoed,neu fusnes lleol sy’n contractio i br<strong>yn</strong>u llond llaw o lefydd mewnmeithrinfa. Bydd angen sgiliau negodi a gwerthu da <strong>ar</strong>noch chi abydd angen dal ati er mw<strong>yn</strong> ennill y ddadl.133
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthDefnyddio’r asedau sydd gennych eisoes <strong>yn</strong> well: Fel rheol,bydd prosiectau cymunedol a mentrau <strong>masnachu</strong> cymedrol eumaint sy’n c<strong>yn</strong>nig nifer o wahanol wasanaethau’n gallu dod ohyd i ffyrdd newydd o ddefnyddio’r adnoddau sydd gandd<strong>yn</strong>nhw mewn ffordd fwy proffidiol. Efallai y bydd angen i staff acymddiriedolwyr gydweithio mewn sesiwn s<strong>yn</strong>iadau er mw<strong>yn</strong>gweld sut mae c<strong>yn</strong>hyrchu rhagor o incwm. Peidiwch â chyf<strong>yn</strong>gu<strong>ar</strong> eich dychymyg; meddyliwch <strong>yn</strong> greadigol am unrhywbosibiliadau a rhowch unrhyw beth sy’n swnio’n addawol <strong>ar</strong>brawf. Fe all h<strong>yn</strong>ny amrywio o’r amlwg i’r s<strong>yn</strong>iadau hollol hurth<strong>yn</strong>ny a allai weithio.• incwm newydd o’ch gweithg<strong>ar</strong>eddau presennol:− m<strong>ar</strong>chnad newydd i’ch gwasanaeth nad ydych chi wedimentro iddi o’r blaen: beth am restr bostio newydd i d<strong>ar</strong>geducyhoeddusrwydd i’ch clwb cinio (neu i’ch gwerthiannaudrwy’r post, neu beth b<strong>yn</strong>nag) <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwahanol gleientiaidneu gwsmeriaid, neu a allech chi hyrwyddo’ch llyfr am haneslleol i f<strong>ar</strong>chnad ff<strong>yn</strong>iannus Gogledd America, neu ddenudisgyblion ysgol o ben <strong>ar</strong>all y sir neu’r wlad i’ch llety sgubor?− c<strong>yn</strong>nyrch neu wasanaethau newydd sy’n est<strong>yn</strong>iad naturiol<strong>ar</strong> yr h<strong>yn</strong> rydych chi’n ei wneud eisoes - sesi<strong>yn</strong>au <strong>ar</strong>bennig<strong>yn</strong> eich campfa sydd wedi’u t<strong>ar</strong>gedu at bobl wedi ymddeol,neu werthu c<strong>yn</strong>nyrch neu roddion tymhorol <strong>yn</strong> eich sesi<strong>yn</strong>aubingo wythnosol neu’ch canolfan ddydd.− creu m<strong>ar</strong>chnadoedd newydd drwy ddod â dau weithg<strong>ar</strong>wchsydd gennych eisoes at ei gilydd mewn ffyrdd newydddiddorol - allai’ch caffi cymuned g<strong>yn</strong>hyrchu amrywiaeth ogacennau a melysion ‘c<strong>ar</strong>tref’ i’w gwerthu <strong>yn</strong> eich swyddfabost? Fyddai mwy o bobl <strong>yn</strong> ymuno â dosb<strong>ar</strong>thiadauhyfforddi neu addysg petaech chi’n c<strong>yn</strong>nig toc<strong>yn</strong>nau amddim i ffilmiau, dramâu neu g<strong>yn</strong>gherddau <strong>yn</strong> eich neuaddbentref neu’ch theatr? A allai’r ganolfan ymwelwyr neu’r ffermgymuned g<strong>yn</strong>nig teithiau ceffyl a chert i at<strong>yn</strong>iadau cyfagos?• s<strong>yn</strong>iadau <strong>masnachu</strong> cwbl newydd sy’n cydweddu â’rgweithg<strong>ar</strong>eddau sydd gennych eisoes ac y gellir eu treialu’nrhad a’u rhoi <strong>ar</strong> waith <strong>yn</strong> gyflym i brofi’r f<strong>ar</strong>chnad• c<strong>yn</strong>hyrchu incwm ychwanegol o’r adeiladau rydych chi’n eudefnyddio - dyma un o’r ffyrdd gyflymaf a gorau i fentrau ennill<strong>ar</strong>ian, er enghraifft drwy− ad-drefnu’r lle rydych chi’n ei ddefnyddio er mw<strong>yn</strong> gallugwneud mwy <strong>yn</strong>o neu er mw<strong>yn</strong> gosod lle i bobl eraill− dechrau gweithg<strong>ar</strong>eddau c<strong>yn</strong>hyrchu incwm bychain a fydd oleiaf <strong>yn</strong> codi digon o <strong>ar</strong>ian i dalu’r rhent am ystafelloedd gwag− gwella’r adeilad er mw<strong>yn</strong> denu rhenti uwch134
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− troi <strong>ar</strong>daloedd nad oes modd eu defnyddio’n swyddfeyddneu’n weithfannau y gellir eu gosod− datblygu p<strong>ar</strong>tneriaethau newydd sy’n dod â chyrff o’r un brydâ chi i’ch adeilad− cyflw<strong>yn</strong>o trwyddedau newydd i denantiaid er mw<strong>yn</strong> sicrhaubod yr incwm rhenti’n fwy rheolaidd neu’n fwy diogel− ailystyried polisïau gosod er mw<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>yddu’r amrywiaeth odenantiaid posib− defnyddio ffyrdd newydd o hysbysebu’r lleC<strong>yn</strong>llunio gweithg<strong>ar</strong>eddau busnes newydd: Efallai y byddwchchi’n teimlo nad nawr yw’r amser gorau ichi beryglu’ch dyfodol <strong>yn</strong>mentro i feysydd busnes newydd, a chithau’n chwilio am ffyrddo <strong>ar</strong>bed <strong>ar</strong>ian a sicrhau sefydlogrwydd eich mudiad. Ond mae‘na resymau dros ddadlau y gall gweld yr opsi<strong>yn</strong>au a ph<strong>ar</strong>atoic<strong>yn</strong>lluniau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gweithg<strong>ar</strong>eddau c<strong>yn</strong>hyrchu-incwm newyddfod <strong>yn</strong> beth call i’w wneud.• <strong>ar</strong> y maes lansio: Fe all fod <strong>yn</strong> ddefnyddiol iawn ichi gaelc<strong>yn</strong>lluniau trefnus <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od er mw<strong>yn</strong> ichi neidio i flaen y ciwos digwydd i noddwr gyhoeddi bod <strong>ar</strong>ian newydd <strong>ar</strong> gael <strong>yn</strong>syd<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygu menter gymdeithasol.• y c<strong>yn</strong>taf i’r felin: IOs gallwch chi ddod o hyd i wasanaeth neuf<strong>ar</strong>chnad sy’n gwneud <strong>yn</strong> rhesymol dda (neu sy’n cadw’i benuwchben y dŵr) <strong>yn</strong> ystod dirwasgiad, <strong>yn</strong> aml iawn, fe all h<strong>yn</strong>nyolygu mai chi fydd y c<strong>yn</strong>taf i fanteisio pan fydd yr economi’ngwella.• rhannu’r baich: TBydd mudiadau sy’n <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> <strong>yn</strong> llwyddo fel rheol am eu bod nhw’n hyblyg, nidoherwydd bod gandd<strong>yn</strong> nhw fusnesau sy’n eu gwneud nhw’ngyfoethog, neu systemau rheoli sy’n <strong>ar</strong>bennig o drefnus. Panfydd pethau’n anodd, efallai y byddai o fudd ichi geisio talucyflogau neu gostau adeilad drwy <strong>ar</strong>allgyfeirio i sawl gwahanolweithg<strong>ar</strong>edd c<strong>yn</strong>hyrchu incwm <strong>ar</strong> raddfa fach. Mwyaf p<strong>ar</strong>odfyddwch chi i ymateb i’r sefyllfa, gorau fydd eich siawns o oroesi.C<strong>yn</strong>yddu’ch ymdrechion codi <strong>ar</strong>ian:• Ie, o ddifri: Efallai fod c<strong>yn</strong>yddu’ch ymdrechion codi <strong>ar</strong>ian ermw<strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu’n llai <strong>ar</strong> grantiau’n ymddangos <strong>yn</strong> groes i’rgraen, ac efallai y bydd rhai pobl <strong>yn</strong> dweud bod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> wirion.Ond c<strong>yn</strong>aliadwyedd yw’r nod, nid hyfywedd, ac fe all grantiauchw<strong>ar</strong>ae rhan bwysig dros dro neu hyd <strong>yn</strong> oed <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>haol <strong>ar</strong>yr amod eich bod chi’n eu defnyddio’n ddoeth. (A pheidiwchâ gadael i neb wneud ichi deimlo’n euog drwy awgrymunad oes gennych chi rinweddau ‘busnes go iawn’. Pa fusnestraddodiadol fydd <strong>yn</strong> gwrthod <strong>ar</strong>ian grant pan fydd <strong>ar</strong> gael?)135
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Pa fath o grantiau? Yr h<strong>yn</strong> sydd ei angen <strong>ar</strong>noch chi yw llai ograntiau ‘byw neu f<strong>ar</strong>w’, sef y grantiau h<strong>yn</strong>ny, petaen nhw’ndod i ben a fyddai’n golygu y byddai’n rhaid ichi ddechraudiswyddo staff allweddol a rhoi’r gorau i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u rhaigwasanaethau. Mae’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> wedi gorfod byw o’r llawi’r genau fel h<strong>yn</strong> erioed, ac mae menter gymdeithasol <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nigrhywbeth gwell. Hyd <strong>yn</strong> oed os yw grantiau’n bwysig ichi, feallai fod <strong>yn</strong> hollbwysig ichi geisio:− <strong>ar</strong>allgyfeirio’ch codi <strong>ar</strong>ian drwy ddenu nifer fwy o grantiau llaisy’n cyfrannu at eich costau craidd anfasnachol, er mw<strong>yn</strong> ichiddod <strong>yn</strong> llai dib<strong>yn</strong>nol <strong>ar</strong> un <strong>ar</strong>iannwr mawr− sicrhau bod y cyfnodau <strong>ar</strong>iannu’n cael eu d<strong>ar</strong>wahanu ermw<strong>yn</strong> osgoi’r <strong>ar</strong>gyf<strong>yn</strong>gau bl<strong>yn</strong>yddol pan fydd grantiau mawr<strong>yn</strong> dod i ben− codi grantiau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gweithg<strong>ar</strong>eddau i ymest<strong>yn</strong> yr h<strong>yn</strong>rydych <strong>yn</strong> ei wneud eisoes, <strong>yn</strong> hytrach nag i w<strong>ar</strong>chod eichprosiectau bregus− codi grantiau sy’n annog datblygu menter, gan roi lle i chigael eich gw<strong>yn</strong>t atoch wrth ichi droi c<strong>yn</strong>lluniau sydd <strong>ar</strong> waitheisoes neu g<strong>yn</strong>lluniau newydd <strong>yn</strong> fusnesau <strong>masnachu</strong>− sicrhau grantiau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> unrhyw brosiectau defnyddiol sy’n talugorbenion er mw<strong>yn</strong> helpu i dalu am graidd rheoli’r mudiad. (Osydych chi’n teimlo bod m<strong>yn</strong>d ati fel h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> rhy sinigaidd, maeh<strong>yn</strong>ny’n ddigon teg. Ond bydd rhywun <strong>ar</strong>all <strong>yn</strong> bachu’r grantos na wnewch chi, ac efallai na fydd <strong>yn</strong> llwyddo i sicrhau cystalcanl<strong>yn</strong>iadau. Mae’n rhan o gadw busnes, a phetai’r <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> <strong>yn</strong> cael ei <strong>ar</strong>iannu’n fwy rhesymol fyddai dim angen h<strong>yn</strong>.)Pan fydd pethau’n m<strong>yn</strong>d i’r pen - strategaeth <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> goroesi:Fel rheol, dydy gamblo ddim <strong>yn</strong> s<strong>yn</strong>iad da i fentrau’r <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> sydd dan bwysau mawr. Anaml y cewch chi rywbeth amddim. Ond beth os ydych chi wedi bod <strong>yn</strong> ofalus, wedi cronni<strong>ar</strong>ian wrth gefn ac <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>llunio ddigon ymlaen i sylweddol bodeich mudiad <strong>ar</strong> fin dirw<strong>yn</strong> i ben? Pan na fydd gennych ddim byd<strong>ar</strong> ôl i’w golli, gallwch bob tro ystyried:• y buddsoddiad llwyddo-neu-fethu: Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygucanfod prosiect busnes newydd a all achub eich mudiad osbydd <strong>yn</strong> llwyddo, ond na wnaiff lawer o niwed os bydd <strong>yn</strong>methu <strong>ar</strong> wahân i roi terf<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> eich prosiect - sef yr h<strong>yn</strong> sy’n siŵro ddigwydd beth b<strong>yn</strong>nag. Mae h<strong>yn</strong> wedi gweithio weithiau.(Mae’n rhaid gochel rhag ambell beth: peidiwch â gwneud dimbyd fel h<strong>yn</strong> os ydych chi eisoes mewn dyled neu os byddwchchi’n creu dyled newydd, a gwnewch <strong>yn</strong> siŵr eich bod <strong>yn</strong>ymg<strong>yn</strong>ghori’n llawn â phawb, gan g<strong>yn</strong>nwys staff y gallai h<strong>yn</strong>effeithio <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw.)136
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• rhewi’ch gweithg<strong>ar</strong>wch: Efallai nad yw rhoi’r gorau i’r rhanfwyaf o’ch gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>yn</strong> ymddangos <strong>yn</strong> strategaeth dda<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>aliadwyedd. Ond os mai’r unig ddewis <strong>ar</strong>all ywgweithredu <strong>ar</strong> golled nes i’ch <strong>ar</strong>ian ddirw<strong>yn</strong> i ben maes o lawa bod <strong>yn</strong> rhaid ichi ddiswyddo staff beth b<strong>yn</strong>nag, mae torri’nôl a chau c<strong>yn</strong> i bethau f<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> rhy ddrwg <strong>yn</strong> beth call. Felh<strong>yn</strong>, efallai y gallwch chi w<strong>ar</strong>chod craidd y mudiad, rhywfainto’ch cronfeydd wrth gefn ac un neu ddau aelod allweddolo’r staff. Yna, fe allech chi fod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i ailadeiladu pan fyddamgylchiadau’n gwella, gan ymddangos <strong>ar</strong> ffurf gwbl wahanolo bosib. Mae’n digwydd. Ond nid <strong>yn</strong> aml.• p<strong>ar</strong>tneriaethau ac unos:− Mae’r Comisiwn Elusennau <strong>yn</strong> sylweddoli bod gormod oelusennau’n gwneud yr un gwaith mewn rhai meysydd, ac <strong>yn</strong>eu hannog i uno lle bydd h<strong>yn</strong>ny’n ym<strong>ar</strong>ferol. Ond <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong>, <strong>yn</strong> wahanol i fusnesau traddodiadol, bydd gormodo bobl <strong>yn</strong> meddwl ei bod <strong>yn</strong> well i bawb fethu nag ildio igystadleuydd.− Os ydych <strong>yn</strong> dechrau amau a wnewch chi lwyddo i oroesi,dechreuwch si<strong>ar</strong>ad â chyrff a allai o bosib fod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>tneriaidaddas ichi. Byddwch <strong>yn</strong> agored eich meddwl. Peidiwch âdisgwyl taith hawdd. Ond peidiwch â s<strong>yn</strong>nu os gwelwch chifod gennych lawer <strong>yn</strong> gyffredin â chydweithwyr annisgwyl.Gallai uno effeithiol olygu uno gyda phrosiect gwahanol iawnsy’n ategu’ch gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>yn</strong> ogystal ag uno gydag un sy’ngorgyffwrdd â nhw.Tuag at g<strong>yn</strong>aliadwyedd tymor hir: Mae’r awgrymiadau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong><strong>ar</strong>bennig o berthnasol i gyrff y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> sy’n croesi’r bont ifaes <strong>masnachu</strong>. Mae Pennod 8 ac Adran 8.2 <strong>yn</strong> benodol, <strong>yn</strong> trafodffyrdd o feithrin c<strong>yn</strong>aliadwyedd busnes tymor hir.− Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> wirion. Petai mudiadau sy’n w<strong>yn</strong>ebu anawsterau’nfwy p<strong>ar</strong>od i chwilio am b<strong>ar</strong>tneriaid c<strong>yn</strong> iddi f<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> rhy hwyr, feellid gw<strong>ar</strong>chod llawer o brosiectau gwerthfawr a’r bl<strong>yn</strong>yddoeddo ymdrech a buddsoddi sydd wedi’u c<strong>yn</strong>nal.137
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth5.3 Ariannu’r gangen <strong>masnachu</strong>Bydd y berth<strong>yn</strong>as rhwng elusennau sy’n <strong>masnachu</strong> a’r is-gwmnïau <strong>masnachu</strong> y maen nhw’n eu sefydlu <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong>berth<strong>yn</strong>as ansicr ac amwys. Dydy hi ddim <strong>yn</strong> rhy anodd llithro i <strong>ar</strong>ferion sy’n groes i ganllawiau’r Comisiwn Elusennau.A si<strong>ar</strong>ad <strong>yn</strong> blaen, diben y trefniant yw codi <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yr elusen, ond weithiau, mae’n ymddangos fel petai codi<strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> nod llai pwysig nag ymest<strong>yn</strong> ystod y gweithg<strong>ar</strong>eddau. Mae’r adran hon <strong>yn</strong> trafod cyfrifoldebau elusennau oran rheoli eu cyfrifoldebau <strong>ar</strong>iannol i’r is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>.Pa fath o fasnachu elusennol?• Masnachu er mw<strong>yn</strong> codi <strong>ar</strong>ian: Mae a wnelo’r adran hon agelusennau sy’n sefydlu ac <strong>yn</strong> buddsoddi mewn is-gwmnïau<strong>masnachu</strong> at ddibenion codi <strong>ar</strong>ian, <strong>yn</strong> hytrach <strong>masnachu</strong> prifbwrpas - gweler adran 4.3.• Masnachu prif bwrpas yw <strong>masnachu</strong> sy’n uniongyrcholberthnasol i amcanion yr elusen, ac felly, byddai’r <strong>ar</strong>ian ymae’n ei dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ei his-gwmni’n ‘ffordd elusennol oddefnyddio <strong>ar</strong>ian’, <strong>yn</strong> hytrach nag <strong>yn</strong> fuddsoddi <strong>ar</strong>ian er mw<strong>yn</strong>gwneud elw. (Gallai elusen ddewis sefydlu cwmni <strong>masnachu</strong>prif bwrpas at ddibenion rheoli ym<strong>ar</strong>ferol, ond <strong>yn</strong> sicr nid ywh<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> angenrheidiol.)Dewisiadau <strong>ar</strong>iannu <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> elusennau a’u hisgwmnïau<strong>masnachu</strong>Costau cychw<strong>yn</strong>: Caiff elusennau fuddsoddi mewn cychw<strong>yn</strong>mentrau <strong>masnachu</strong>, <strong>ar</strong> yr amod eu bod <strong>yn</strong> cydymffurfio â nifer ogyf<strong>yn</strong>giadau ac â’r gof<strong>yn</strong>iad cyffredinol bod rhagolygon rhesymoly gwnaiff y buddsoddiad elw i’r elusen. Bydd angen i unrhywweithred fod <strong>yn</strong> gyson â’r dyletswyddau buddsoddi <strong>yn</strong> llyfr<strong>yn</strong>CC14 y Comisiwn Elusennau. Buddsoddi Cronfeydd Elusennol:Egwyddorion Sylfaenol.Mathau o fuddsoddi: Caiff elusennau fuddsoddi <strong>ar</strong>ian mewn isgwmnisy’n <strong>masnachu</strong> drwy:• roi benthyciad iddo• pr<strong>yn</strong>u cyfranddaliadau (buddsoddi mewn ecwiti)138
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• rhoi gw<strong>ar</strong>ant• rhoi rhoddAnelu at wneud elw: Mae’r Comisiwn Elusennau <strong>yn</strong> dweud ydylai is-gwmni sy’n <strong>masnachu</strong> ddod <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>iannol hyfyw c<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>tedag y bo modd.• Oni ragwelir y gall yr is-gwmni fod <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>iannol hyfyw o fewndwy fl<strong>yn</strong>edd, dylid ‘ystyried <strong>yn</strong> ofalus’ pa mor briodol ywymgymryd â’r gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong> hwnnw.• Disgwylir i is-gwmnïau elusennau sy’n <strong>masnachu</strong> fod <strong>yn</strong> gwblhunang<strong>yn</strong>haliol o safbw<strong>yn</strong>t <strong>ar</strong>iannol o fewn pum ml<strong>yn</strong>edd. Ar ôlh<strong>yn</strong>, ddylai ddim bod angen idd<strong>yn</strong> nhw gael benthyciad gan ybrif elusen er mw<strong>yn</strong> gweithredu.Gof<strong>yn</strong>ion cyffredinol wrth fuddsoddi: Mae angen i elusennaufod <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bennig o ofalus os yd<strong>yn</strong> nhw’n rhoi benthyg <strong>ar</strong>ian i’rgweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong> neu’n buddsoddi <strong>yn</strong>ddo.• C<strong>yn</strong> buddsoddi <strong>ar</strong>ian yr elusen mewn is-gwmni sy’n <strong>masnachu</strong>,dylai’r ymddiriedolwyr gad<strong>ar</strong>nhau:− bod gan yr elusen bwerau <strong>yn</strong> ôl ei memorandwm a’iherthyglau sy’n caniatáu’n benodol iddi fuddsoddi mewncwmni <strong>masnachu</strong> y mae’n berchen <strong>ar</strong>no− nad yw’r buddsoddiad <strong>yn</strong> rhy fentrus a pheryglus− bod y buddsoddiad <strong>yn</strong> unol â pholisi buddsoddi presennol yrelusen ei hun• Dim ond os yw’r buddsoddiadau’n fasnachol gad<strong>ar</strong>n y gellirystyried eu bod nhw er budd yr elusen, hy, rhaid idd<strong>yn</strong> nhw fodwedi’u sicrhau a rhaid idd<strong>yn</strong> nhw ennill cyfradd elw deg.• Dylai elusennau gadw cofnod o bob penderf<strong>yn</strong>iad buddsoddi,gan g<strong>yn</strong>nwys pam y penderf<strong>yn</strong>wyd felly. Y rheswm dros h<strong>yn</strong> ywoherwydd y gallai Cyllid a Thollau EM of<strong>yn</strong> am weld c<strong>yn</strong>lluniaubusnes a rhagolygon llif <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yr is-gwmni <strong>masnachu</strong>ac y gallen nhw ddileu esemptiad treth yr elusen ei hun os nadyd<strong>yn</strong> nhw’n fodlon bod y buddsoddiad wedi’i wneud:− at ddibenion elusennol <strong>yn</strong> unig− er budd yr elusen ac− nid er mw<strong>yn</strong> osgoi trethBenthyciadau:• C<strong>yn</strong>gor y Comisiwn Elusennau yw y dylai buddsoddi <strong>yn</strong> ygangen <strong>masnachu</strong> gan y brif elusen fel rheol ddigwydd <strong>ar</strong> ffurfbenthyciadau wedi’u sicrhau <strong>yn</strong> unol â thelerau’r f<strong>ar</strong>chnad.139
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Ad-dalu benthyciadau:− Rhaid talu taliadau llog <strong>ar</strong> fenthyciadau i’r elusen. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>golygu nad oes modd eu trosglwyddo i’r balans sy’n weddill<strong>ar</strong> y benthyciad a gadael idd<strong>yn</strong> nhw gronni.− Rhaid i gytundeb benthyca rhwng elusen ac is-gwmni<strong>masnachu</strong> fod <strong>yn</strong> gytundeb ysgrifenedig gan dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> adennill y benthyciad.Buddsoddi mewn Ecwiti:• Os bydd yr elusen <strong>yn</strong> buddsoddi mewn ecwiti <strong>yn</strong> yr is-gwmni<strong>masnachu</strong>, rhaid i h<strong>yn</strong>ny fod o fewn pwerau buddsoddi’r elusena rhaid iddo fod <strong>yn</strong> gam masnachol cad<strong>ar</strong>n.Grantiau a rhoddion: Gall elusennau roi rhoddion i is-gwmni<strong>masnachu</strong> - ee, trosglwyddo grant cychw<strong>yn</strong> a ddyf<strong>ar</strong>nwyd ganfudiad <strong>ar</strong>iannu allanol.Gw<strong>ar</strong>antau: Efallai y bydd gan elusennau’r pŵer <strong>yn</strong> eumemorandwm a’u herthyglau i w<strong>ar</strong>antu benthyciadau masnacholer mw<strong>yn</strong> datblygu is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>. Ond efallai y byddrhwystrau difrifol rhag gwneud h<strong>yn</strong>ny.• Efallai y bydd benthycwyr masnachol <strong>yn</strong> gof<strong>yn</strong> i’r brif elusen roigw<strong>ar</strong>ant os byddant <strong>yn</strong> meddwl bod yr is-gwmni ei hun <strong>yn</strong> peririsg anfoddhaol. Ond fe allai h<strong>yn</strong> olygu bod asedau’r elusen eihun <strong>yn</strong> agored i risg mewn ffordd sy’n anfoddhaol i’r ComisiwnElusennau - a phetai rhywbeth <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d o’i le <strong>ar</strong> y buddsoddiad,gallai’r ymddiriedolwyr fod <strong>yn</strong> bersonol atebol.• Dewis <strong>ar</strong>all yw bod ymddiriedolwyr unigol <strong>yn</strong> rhoi gw<strong>ar</strong>antbersonol, er y gallai fod <strong>yn</strong> eithriadol o annoeth idd<strong>yn</strong>t gytuno iwneud h<strong>yn</strong>ny.• Mae’n bosib osgoi’r broblem drwy sicrhau benthyciadau ganfuddsoddwyr sy’n deall mentrau cymdeithasol, er enghraifft yBanc Elusennau a’r Gronfa Buddsoddi Leol. Nod y sefydliadauh<strong>yn</strong> yw rhoi benthyciadau i’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ac felly maen nhw’n<strong>ar</strong>benigwyr <strong>ar</strong> <strong>ar</strong>iannu datblygu mentrau masnachol.Trosglwyddo elw i’r elusen: Efallai y bydd hi’n well gan elusennaudalu treth gorfforaeth <strong>ar</strong> rywfaint o elw’r is-gwmni er mw<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong>nhw ddal gafael <strong>ar</strong> <strong>ar</strong>ian i ddatblygu’r busnes.• Os bydd yr holl elw’n cael ei drosglwyddo <strong>ar</strong> ffurf CymorthRhodd, fe all yr is-gwmni f<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> brin iawn o <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>oda methu â manteisio <strong>ar</strong> gyfleoedd i ehangu. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>bosibilrwydd go iawn. Fe all rhoddion Cymorth Rhodd esgeuluswneud difrod difrifol i fenter <strong>masnachu</strong>.• Ar y llaw <strong>ar</strong>all, os na throsglwyddir dim elw o gwbl i’r elusen,mae’n amlwg nad yw’r is-gwmni’n cyflawni ei bwrpas, sef<strong>ar</strong>iannu’r elusen, a bydd angen i’r ymddiriedolwr fod <strong>yn</strong> ofaluswrth b<strong>ar</strong>hau i’w gefnogi.140
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthDyletswyddau cyfreithiol pan fydd elusennau’nbuddsoddi mewn is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>Y prif gyfrifoldeb: Rhaid i ymddiriedolwyr y brif elusen allucyfiawnhau rhoi cymorth <strong>ar</strong>iannol i is-gwmni <strong>masnachu</strong> fel fforddbriodol o fuddsoddi adnoddau’r elusen. Ym mhob achos, rhaid ifuddiannau’r elusen ddod flaenaf. Dylai unrhyw fuddsoddiad fod<strong>yn</strong> gyson â pholisi buddsoddi cyffredinol yr elusen.Rheolau cyffredinol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> buddsoddi: Mae’r ComisiwnElusennau’n c<strong>yn</strong>nig c<strong>yn</strong>gor diamwys i ymddiriedolwyr pa brydb<strong>yn</strong>nag y byddan nhw’n buddsoddi adnoddau elusen. Mae’r unystyriaethau’n union <strong>yn</strong> berthnasol i fuddsoddiad gan brif elusenmewn is-gwmni <strong>masnachu</strong> ag i unrhyw fuddsoddiad <strong>ar</strong>iannol <strong>ar</strong>allmewn mudiad allanol. Rhaid idd<strong>yn</strong> nhw:• fod <strong>yn</strong> sicr bod y buddsoddi o fewn pwerau buddsoddi’r elusen• bod mor ofalus a medrus wrth fuddsoddi ag sy’n rhesymol odan yr amgylchiadau• ystyried pa mor addas i’r elusen yw buddsoddiadau megis ybuddsoddiad penodol y bwriedir ei wneud• ystyried pa mor addas yw’r buddsoddiad penodol dan sylw, felbuddsoddiad sy’n ymddangos <strong>yn</strong> fuddsoddiad priodol• ystyried bod angen amrywio buddsoddiadau, fel sy’n briodol<strong>yn</strong> unol ag amgylchiadau’r elusen, ac• fel rheol, sicrhau ac ystyried c<strong>yn</strong>gor <strong>yn</strong>ghylch y buddsoddiadgan rywun y mae’r ymddiriedolwyr <strong>yn</strong> rhesymol gredu eifod <strong>yn</strong> gymwys i roi’r c<strong>yn</strong>gor hwnnw <strong>ar</strong> sail ei allu a’i brofiadym<strong>ar</strong>ferol <strong>yn</strong> y maes <strong>ar</strong>iannol ac mewn materion eraill; maeangen i’r c<strong>yn</strong>gor roi sylw i’r pw<strong>yn</strong>tiau <strong>yn</strong>glŷn ag addasrwydd acamrywiaeth a grybwyllwyd uchodBuddsoddi mewn is-gwmni <strong>masnachu</strong> pan nad yw h<strong>yn</strong>ny’nfasnachu prif bwrpas: Pan fydd ymddiriedolwyr <strong>yn</strong> buddsoddiadnoddau elusen mewn is-gwmni <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong>nad yw’n fasnachu prif bwrpas, mae’r Comisiwn Elusennau’ndisgwyl i ymddiriedolwyr:• ystyried a yw buddsoddi’r <strong>ar</strong>ian er budd yr elusen drwygymh<strong>ar</strong>u h<strong>yn</strong>ny â’r buddiannau a’r elw a wneid drwy ddetholffurfiau eraill <strong>ar</strong> fuddsoddi• bod <strong>yn</strong> fodlon <strong>ar</strong> hyfywedd <strong>ar</strong>iannol yr is-gwmni <strong>masnachu</strong>, <strong>ar</strong>sail ei g<strong>yn</strong>llun busnes, rhagolygon llif <strong>ar</strong>ian, rhagamcanion elw,dadansoddi risg a gwybodaeth <strong>ar</strong>all sydd <strong>ar</strong> gael• cael c<strong>yn</strong>gor priodol am y buddsoddiad, a hyfywedd <strong>ar</strong>iannol yris-gwmni <strong>masnachu</strong>141
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− bydd ‘priodol’ <strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> yr amgylchiadau− dylai cost cael c<strong>yn</strong>gor fod <strong>yn</strong> gymesur â maint y buddsoddiady bwriedir ei wneud• ystyried am faint y gallai’r <strong>ar</strong>ian fod wedi’i glymu <strong>yn</strong> ybuddsoddiad - rhag ofn y bydd ei angen c<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>ny at rywbwrpas <strong>ar</strong>all.• ystyried a chael c<strong>yn</strong>gor priodol am y posibilrwydd o geisio <strong>ar</strong>ianannib<strong>yn</strong>nol <strong>yn</strong> hytrach na bod yr elusen <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>iannu’r fenter.• ystyried y gallai fod goblygiadau o ran treth os digwydd i’rbenthyciadau i is-gwmnïau <strong>masnachu</strong> neu’r buddsoddiadaumewn ecwiti fod <strong>yn</strong> amhriodol.Ad-dalu benthyciadau ac ansolfedd anfwriadol: Mae perygly gallai elusen wneud ei his-gwmni <strong>masnachu</strong>’n fethdalwrdrwy ddamwain os bydd y cwmni <strong>masnachu</strong>’n talu ei elw igyd i’r elusen fel nad yw’n gorfod talu treth gorfforaeth. Gallaih<strong>yn</strong> olygu nad oes gan yr is-gwmni’r adnoddau i b<strong>ar</strong>hau i addalubenthyciad. Yna, heb asedau’n gefn iddo, fe allai w<strong>yn</strong>ebucyf<strong>yn</strong>giadau difrifol deddfwriaeth ansolfedd.Rhannu’r risg gyda buddsoddwyr allanol:• Mae elusennau’n rhydd i chwilio am fuddsoddwyr allanol i’whelpu i <strong>ar</strong>iannu eu his-gwmnïau, naill ai drwy fenthyciadau neugyfranddaliadau.• Mae cyfranddaliadau’n debygol o fod <strong>yn</strong> llai deniadol nabenthyciadau i fuddsoddwyr sy’n ceisio sicrhau elw o’rbuddsoddiad, ond fe all cyfranddaliadau fod <strong>yn</strong> ffordd dda oddatblygu cysylltiad lleol â phrosiectau.• Gall <strong>ar</strong>iannu benthyciadau drwy gydfenter leihau manteision yris-gwmni i’r elusen <strong>yn</strong> sylweddol os yw’r cyfraddau llog <strong>yn</strong> uchel.• Dylai ymddiriedolwyr sicrhau eu bod <strong>yn</strong> sefydlu dealltwriaethglir gyda’u p<strong>ar</strong>tneriaid <strong>yn</strong>glŷn ag amcanion y buddsoddiader mw<strong>yn</strong> osgoi gwahaniaethau nad oes modd eu datrys <strong>yn</strong>nes ymlaen a allai wneud difrod sylweddol i’r berth<strong>yn</strong>as, ac feddylen nhw g<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ‘strategaeth ymadael’ rhag ofn i’rberth<strong>yn</strong>as chwalu.• Cydfentrau a chymorth rhodd: Mae’r ffordd y bydd Cyllida Thollau EM <strong>yn</strong> ymdrin â Chymorth Rhodd <strong>yn</strong> newid <strong>yn</strong>sylweddol os bydd elusennau’n ymgymryd â mentrau <strong>ar</strong> y cyd,ac fe ddylai ymddiriedolwyr fod <strong>yn</strong> ymwybodol o’r goblygiadauc<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw fuddsoddi fel h<strong>yn</strong>.142
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthRhagor o wybodaeth: Mae rhagor o wybodaeth amddyletswyddau buddsoddi ymddiriedolwyr <strong>ar</strong> gael <strong>yn</strong> adran‘<strong>Canllawiau</strong> i ymddiriedolwyr’ gwefan y Comisiwn Elusennau.Sut mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> helpu’r elusen?Beth am yr elusen? Ym myd go iawn <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>,bydd llawer o entrepreneuriaid <strong>yn</strong> cael eu cymell (ac fe ddylennhw gael eu cymell) <strong>yn</strong> sgil yr addewid o ddatblygu busnesausy’n llwyr ym mherchnogaeth mudiadau cymdeithasol cyfrifol.Bydd y rhain <strong>yn</strong> cael eu sb<strong>ar</strong>duno gan eu brwdfrydedd i greubuddiannau na fyddan nhw <strong>ar</strong> eu pen eu hunain o reidrwydd <strong>yn</strong>gwireddu amcanion elusennau’r mudiadau a’u sefydlodd - swyddinewydd, rheoli adnoddau a gwasanaethau gan y cleientiaid a’rbuddiolwyr ac ati. Yn anffodus, o safbw<strong>yn</strong>t cyfreithiol, nid dymabwrpas yr is-gwmni <strong>masnachu</strong>. Felly, ydy’r ymddiriedolwyr a’r isgwmnïau<strong>ar</strong> fai?Dychwelyd <strong>ar</strong>ian i’r elusen: Elfen ganolog o waith yr is-gwmniyw helpu i <strong>ar</strong>iannu’r elusen. Ond nid yw h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> anodd eiddangos mewn menter gymdeithasol sydd wedi’i ch<strong>yn</strong>llunio’nrhesymol dda. Efallai y bydd yr <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> ffurf elw uniongyrchol <strong>ar</strong> ybuddsoddiad neu fanteision anuniongyrchol eraill:• ad-daliadau <strong>ar</strong> y benthyciad a’r llog sy’n daladwy <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw• Cymorth Rhodd (gweler adran 7.6) sef, <strong>yn</strong> dechnegol, adenillion<strong>ar</strong> gyfranddaliad yr elusen <strong>yn</strong> y mudiad <strong>masnachu</strong> (maemanteision Cymorth Rhodd <strong>yn</strong> y cyswllt hwn <strong>yn</strong> gwrthbwyso’nllwyr unrhyw reswm dros dalu difidend <strong>ar</strong> gyfranddaliadau)• taliadau rhent am adeilad na fyddai’r elusen <strong>yn</strong> gallu ei osodfel <strong>ar</strong>all• defnyddio offer <strong>ar</strong> y cyd (drwy godi tâl <strong>ar</strong> ddefnyddwyr) sydd eiangen <strong>ar</strong> yr elusen ac <strong>ar</strong> ei his-gwmni (fe allai fod goblygiadautechnegol o ran treth <strong>yn</strong> y cyswllt hwn gan ei fod <strong>yn</strong> incwm aenillir gan yr elusen, ond mae’n debygol iawn o fod <strong>yn</strong> gymwysi’w ystyried <strong>yn</strong> fasnachu <strong>ar</strong> raddfa fach)Egluro amcanion yr elusen: Un canl<strong>yn</strong>iad diddorol c<strong>yn</strong>llunioi lansio gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> yw y gall ymddiriedolwyrddechrau gweld y posibilrwydd o newid eu hamcanion elusennol.• Yr <strong>ar</strong>dal sy’n cael budd: Yr enghraifft amlycaf yw ymest<strong>yn</strong> yr<strong>ar</strong>dal sy’n cael budd er mw<strong>yn</strong> i’r elusen g<strong>yn</strong>hyrchu incwm drwywerthu ei gwasanaethau mewn trefi neu mewn siroedd eraillheb i h<strong>yn</strong> gael ei ystyried <strong>yn</strong> weithg<strong>ar</strong>wch codi <strong>ar</strong>ian. Nid ywh<strong>yn</strong> fel rheol <strong>yn</strong> anodd ei wneud.143
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Newid pwrpas: Mae newid pwrpasau elusen <strong>yn</strong> fwy o broblem.Er enghraifft, efallai y bydd elusen a sefydlwyd i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>ucyfleusterau hamdden i blant hyd at 11 oed <strong>yn</strong> gweld cyfleoeddmasnachol i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u hyfforddiant i bobl ifanc ac oedolion ifancdi-fraint. Ond byddai angen iddi newid ei hamcanion elusennoler mw<strong>yn</strong> i’r gweithg<strong>ar</strong>wch hwn gael ei weld <strong>yn</strong> ‘fasnachu prifbwrpas’ <strong>yn</strong> hytrach nag <strong>yn</strong> godi <strong>ar</strong>ian.Os felly, efallai y byddan nhw’n dewis gwneud heb fanteision trethCymorth Rhodd a manteision eraill statws elusennol a sefydluCwmni Budd Cymunedol (gweler adran 4.2).• Cymeradwyaeth y Comisiwn Elusennau: Does dim moddrhagweld agwedd y Comisiwn Elusennau at gais am gael newidcymal amcanion y memorandwm a’r erthyglau. Yn sicr, byddangen tystiolaeth <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw fod angen y gwasanaeth a bod yrelusen <strong>yn</strong> gallu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’r gwasanaeth est<strong>yn</strong>edig heb i h<strong>yn</strong>nyeffeithio er gwaeth <strong>ar</strong> gyflawni ei hamcanion eraill. Wrth gwrs,rhaid i’r gweithg<strong>ar</strong>wch newydd hefyd fod <strong>yn</strong> weithg<strong>ar</strong>wch sy’namlwg <strong>yn</strong> elusennol.Ond sut mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> hybu menter? Mae ‘mentrau cymdeithasol’<strong>yn</strong> beth poblogaidd <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> o bryd <strong>yn</strong> y byd go iawn, a byddllawer o entrepreneuriaid y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> cael eu cymell ganyr addewid o fod <strong>yn</strong> rhydd rhag bod o dan fawd canfyddwyrgrantiau a chyrff cyhoeddus, ac mae h<strong>yn</strong>ny’n beth da. Dyd<strong>yn</strong>nhw’n sicr ddim eisiau gorfod cydymffurfio â chyf<strong>yn</strong>giadau’rComisiwn Elusennau ac ofni colli <strong>ar</strong>ian neu freintiau am eu bodwedi torri’r rheolau biwrocrataidd.144
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth5.4 Codi <strong>ar</strong>ian drwy gyfranddaliadau a bondiauBeth yw cyfranddaliadau a bondiau? Mae cyfranddaliadaua bondiau’n c<strong>yn</strong>nig ffordd i gwmnïau <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> a chymdeithasau diwydiannol a d<strong>ar</strong>bodus godi <strong>ar</strong>ian gangefnogwyr i <strong>ar</strong>iannu eu mentrau. Mae’r trefniadau cyfreithiol <strong>yn</strong>gymhleth, a dim ond cyflw<strong>yn</strong>iad cr<strong>yn</strong>o y gellir ei g<strong>yn</strong>nig yma.Mae’n hollbwysig cael canllawiau gan <strong>ar</strong>benigwr. Yn syml:• Ystyr dyroddi cyfranddaliadau yw bod cwmni neu gymdeithasddiwydiannol a d<strong>ar</strong>bodus <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig cyfranddaliadau.Buddsoddiadau mewn cwmni yw’r rhain ac fe allan nhw daludifidendau i gyfranddalwyr, ond <strong>yn</strong> aml iawn, ym mentrau’r<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, fyddan nhw ddim <strong>yn</strong> gwneud h<strong>yn</strong>ny.• Wrth ddyroddi bondiau, c<strong>yn</strong>igir i sawl person fenthyca <strong>ar</strong>ian ifudiad <strong>ar</strong> delerau tebyg am nifer o fl<strong>yn</strong>yddoedd. Cyfalaf dyleddros gyfnod hir yw h<strong>yn</strong>.Pa fathau o gwmnïau? A dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> y math o gwmni dan sylw,mae cyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong> werthu cyfranddaliadau i’r cyhoedd. Mae llaio gyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong> werthu bondiau.• Mae’r Ddeddf Cwmnïau’n gwah<strong>ar</strong>dd cwmnïau preifatcyf<strong>yn</strong>gedig drwy gyfranddaliadau (gan g<strong>yn</strong>nwys cwmnïaubudd cymunedol cyf<strong>yn</strong>gedig drwy gyfranddaliadau) rhagc<strong>yn</strong>nig cyfranddaliadau i’r cyhoedd. Ystyr ‘y cyhoedd’ <strong>yn</strong> y cyddestunhwn yw mwy na 50 o bobl.• Dim ond cwmnïau cyhoeddus cyf<strong>yn</strong>gedig drwygyfranddaliadau (plcs) sy’n gof<strong>yn</strong> am leiafswm o £50,000mewn cyfalaf cyfranddaliadau, sy’n cael c<strong>yn</strong>nig cyfranddaliadaui’r cyhoedd.• Gall cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant (gan g<strong>yn</strong>nwys CwmnïauBudd Cymunedol) g<strong>yn</strong>nig bondiau i’r cyhoedd.• Mae Deddfau Cymdeithasau Diwydiannol a D<strong>ar</strong>bodus <strong>yn</strong>caniatáu i gymdeithasau cydweithredol (mudiadau ‘a’u bryd<strong>ar</strong> wneud elw’) a strwythurau a elwir <strong>yn</strong> ‘gymdeithasau erbudd cymunedol’ ( mudiadau ‘heb fryd <strong>ar</strong> wneud elw’)g<strong>yn</strong>nig cyfranddaliadau neu fondiau i’r cyhoedd. Oherwyddh<strong>yn</strong>, mudiadau cydweithredol sy’n dyroddi’r rhan fwyafo gyfranddaliadau o dan reolau’r ddeddf CymdeithasauDiwydiannol a D<strong>ar</strong>bodus.145
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthY manteision:• Gall dyroddiad cyfranddaliadau llwyddiannus godi symiausylweddol i brosiectau poblogaidd. Cododd y GanolfanDechnoleg Amgen ger Mach<strong>yn</strong>lleth £1m <strong>yn</strong> 1989 ac maeenghreifftiau o brosiectau eithriadol â’u seiliau <strong>yn</strong> y gymuned <strong>yn</strong>Lloegr sydd wedi codi hyd at £200,000.• Gall dyroddi cyfranddaliadau a bondiau fod <strong>yn</strong> ffordd gymh<strong>ar</strong>olrad o godi cyfalaf oherwydd efallai na fyddan nhw’n taludim difidendau na llog <strong>yn</strong> y bl<strong>yn</strong>yddoedd c<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong>, a than raiamgylchiadau, efallai na fydd <strong>yn</strong> rhaid idd<strong>yn</strong> nhw ad-dalugwerth y cyfranddaliad.• Gall cyfranddaliadau a bondiau ddenu aelodau cymuned atymgyrch codi <strong>ar</strong>ian i gefnogi menter <strong>masnachu</strong> gymunedol.Maen nhw’n denu cyhoeddusrwydd a gwirfoddolwyr er mw<strong>yn</strong>rhoi cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> brosiectau.• Gall ymrwymiad <strong>ar</strong>iannol gan y gymuned ddangos cefnogaeth igefnogwyr a buddsoddwyr eraill. Gall dyroddi cyfranddaliadaua bondiau hefyd lenwi bylchau hollbwysig os nad ywbuddsoddwyr masnachol <strong>yn</strong> fodlon rhoi benthyg <strong>ar</strong>ian i dalucost lawn prosiect.• Gellir pennu ffigur sy’n briodol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> anghenion y prosiect <strong>yn</strong>swm <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y buddsoddiadau unigol. Mewn <strong>ar</strong>daloedd mwycefnog, fyddai hi ddim <strong>yn</strong> afresymol rhoi pris o £50 neu ragor<strong>ar</strong> gyfranddaliadau a bondiau, ond mewn cymunedau tlotach,efallai y byddai £5 neu £10 <strong>yn</strong> ffigur rhesymol.Anfanteision:• Mae’n gymh<strong>ar</strong>ol ddrud sefydlu a rheoli trefn i ddyroddi bondiaua chyfranddaliadau - dywedir ei fod <strong>yn</strong> costio £2,500 neu ragor,felly dydy h<strong>yn</strong> ddim <strong>yn</strong> addas <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> prosiectau <strong>ar</strong> raddfa lai.• Mae’r ochr gyfreithiol <strong>yn</strong> gymhleth ac efallai na fydd h<strong>yn</strong> atddant pawb.• Does dim gw<strong>ar</strong>ant y bydd dyroddi bondiau neugyfranddaliadau’n llwyddo i godi’r holl fuddsoddiad sydd eiangen <strong>ar</strong>noch. Efallai y bydd llwyddo’n dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> ba morddeniadol yw’r prosiect, pa mor effeithiol yw’r c<strong>yn</strong>llun busnesneu faint o effaith gaiff yr ymgyrch.• Bydd cymunedau tlotach, lle bydd yr angen cymdeithasol <strong>yn</strong>fwy o bosib, <strong>yn</strong> ei chael hi’n anodd codi’r un symiau ag y bydd<strong>ar</strong>daloedd mwy cefnog, lle y gall rhai buddsoddwyr fod <strong>yn</strong>fodlon cyfrannu £500 neu £1000 y pen. Mae’n werth ystyriedh<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ofalus c<strong>yn</strong> gw<strong>ar</strong>io ac ymdrechu i sefydlu c<strong>yn</strong>llun.146
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthGwybodaeth:• Mae Canolfan Cydweithredol Cymru <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>benigwyr<strong>yn</strong> y maes <strong>yn</strong>g Nghymru: ffôn 029 2055 4955; gwefanwww.walescoop.com.• Mae adroddiad Cymdeithas yr YmddiriedolaethauDatblygu, Community Sh<strong>ar</strong>e and Bond Issues - The sh<strong>ar</strong>pesttool in the box gan Chris Hill o Brosiect Camberwell, Llundain<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig canllawiau ac enghreifftiau defnyddiol <strong>yn</strong>Llundain. Cymdeithas yr Ymddiriedolaethau Datblygu:ffôn 0845 458 8336; gwefan www.dta.org.uk.147
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth6: Rheoli a monitro <strong>ar</strong>iannol6.1 Hanfodion monitro <strong>ar</strong>iannolOs bydd un o gyrff <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> methu, y pwyllgor rheoli neu fwrdd y cyf<strong>ar</strong>wyddwyr sy’n gyfrifol <strong>yn</strong> y pendraw, ac, o dan rai amgylchiadau, fe allen nhw fod <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>iannol gyfrifol. Eto i gyd, mae llawer o fentrau a ddechreuodd felprosiectau <strong>yn</strong> y gymuned <strong>yn</strong> ei chael hi’n anodd c<strong>yn</strong>hyrchu mantolen fisol hyd <strong>yn</strong> oed a chysoni’r gweddill sydd <strong>yn</strong> y banc iddangos sut maen nhw’n gwneud. Mae’r bennod hon <strong>yn</strong> dangos sut y gall y bwrdd gadw gwell rheolaeth <strong>ar</strong> ei <strong>ar</strong>ian.Golwg gyffredinolCyfrifoldebau’r bwrdd: Mae’r Bwrdd <strong>yn</strong> gyfrifol am y busnes,ac er mw<strong>yn</strong> gwneud h<strong>yn</strong>, nhw sy’n gorfod dal yr awenau (er nafyddan nhw fel rheol <strong>yn</strong> ei reoli o ddydd i ddydd). Maen nhw’nysgwyddo’r cyfrifoldeb hwn drwy:• benodi pobl i reoli materion <strong>ar</strong>iannol y busnes - y Trysorydd(aelod o’r bwrdd), y rheolwr, y swyddog cyllid neu weinyddwrcyllid i gadw cofnodion a ph<strong>ar</strong>atoi adroddiadau, a’r cyfrifydd iddilysu’r cyfrifon bl<strong>yn</strong>yddol a rhoi c<strong>yn</strong>gor <strong>ar</strong>benigol• monitro’u gwaith• penderf<strong>yn</strong>u sut y caiff gwybodaeth <strong>ar</strong>iannol ei chyflw<strong>yn</strong>o i’rbwrdd a sut y caiff ei thrafod• rheoli’r rhan fwyaf o’r penderf<strong>yn</strong>iadau mawr neu’r hollbenderf<strong>yn</strong>iadau am faterion megis cyflogi a buddsoddi• sicrhau eu bod <strong>yn</strong> deall sut mae’r busnes <strong>yn</strong> perfformio• cymryd camau os aiff pethau o’u lleBeth yw pw<strong>yn</strong>t monitro <strong>ar</strong>iannol mewn busnes? Mae monitro<strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> hollbwysig. Gwaith y rheolwr a’r bwrdd yw:• sicrhau bod pethau’n cael eu gwneud <strong>yn</strong> iawn• helpu cyf<strong>ar</strong>wyddwyr i ddeall y busnes er mw<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw gaelyr <strong>ar</strong>fau i wneud penderf<strong>yn</strong>iadau polisi• cadw golwg <strong>ar</strong> berfformiad y busnes148
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• sylwi <strong>ar</strong> rybuddion am dueddiadau <strong>yn</strong> y busnes er mw<strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>llunio camau priodol a chymryd penderf<strong>yn</strong>iadau rheolipriodol mewn da brydBeth os bydd y bwrdd a’r rheolwr <strong>yn</strong> methu â monitro?• Fel sy’n wir am bopeth ym myd busnes, gall fod <strong>yn</strong>hawdd beio’r staff os aiff pethau o’u lle. Ond mae angen igyf<strong>ar</strong>wyddwyr fod <strong>yn</strong> ymwybodol o hyd mai eu gwaith nhw ywcyflogi a chefnogi staff uwch a sicrhau bod systemau <strong>ar</strong> waithi’w rhybuddio am unrhyw broblemau. Os bydd menter <strong>yn</strong>methu oherwydd rheolaeth <strong>ar</strong>iannol wael, fe all system monitro<strong>ar</strong>iannol wan fod yr un mor gyfrifol â phenderf<strong>yn</strong>iadau busnesgwael neu gamgymeriadau gan staff unigol.• Fydd pobl sy’n newydd i fyd busnes <strong>yn</strong> aml ddim <strong>yn</strong> sylweddolipa mor eithriadol o anodd yw rheoli’r h<strong>yn</strong> sy’n digwydd. Ynhytrach na theimlo’u bod nhw’n rheoli’r busnes, <strong>yn</strong> aml iawn,<strong>yn</strong> y pen draw y busnes fydd <strong>yn</strong> eu rheoli nhw. Dydy monitroeffeithiol ddim <strong>yn</strong> gw<strong>ar</strong>antu y bydd pethau dan reolaeth. Ond<strong>yn</strong> sicr, does dim modd cadw pethau dan reolaeth heb fonitro.• Os bydd menter <strong>yn</strong> methu oherwydd bod y cyf<strong>ar</strong>wyddwyrheb gadw rheolaeth iawn <strong>ar</strong> ei materion <strong>ar</strong>iannol, o dan raiamgylchiadau, fe ellir eu dal <strong>yn</strong> bersonol gyfrifol am y colledion,hyd <strong>yn</strong> oed mewn cwmni cyf<strong>yn</strong>gedig (ee, os byddan nhw’n<strong>masnachu</strong> a hwythau’n fethdalwyr, neu os byddan nhw’ncamddefnyddio <strong>ar</strong>ian elusen). Mae monitro’n rheolaidd <strong>yn</strong><strong>ar</strong>wydd da bod cyf<strong>ar</strong>wyddwyr sydd heb sgiliau proffesi<strong>yn</strong>olwedi ymddw<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> gyfrifol.• Fe all busnes lithro o fod <strong>yn</strong> hyfyw i fod <strong>yn</strong> fethdalwr mewn c<strong>yn</strong>lleied â thri mis. Mae h<strong>yn</strong>ny’n golygu y gall gymryd c<strong>yn</strong> lleied âdau gyf<strong>ar</strong>fod bwrdd misol - tra bo’r rheolwr neu’r trysorydd <strong>yn</strong>cyflw<strong>yn</strong>o esgusodion <strong>yn</strong> hytrach nag adroddiadau <strong>ar</strong>iannol - iladd menter.• Pam y byddai neb <strong>yn</strong> gwneud yr holl waith i sefydlu a ch<strong>yn</strong>nalmenter gymdeithasol ac wed<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> troi ei gefn <strong>ar</strong>ni <strong>yn</strong> awr eichyf<strong>yn</strong>gder?Sut maen nhw’n wahanol i gyrff gwirfoddol eraill: Prosessystematig o <strong>ar</strong>chwilio gwybodaeth sy’n cael ei ph<strong>ar</strong>atoi’nrheolaidd at y diben hwnnw yw monitro <strong>ar</strong>iannol. Does fawr owahaniaeth sylfaenol rhwng y trefniadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> monitro <strong>ar</strong>iannolmewn busnes a monitro <strong>ar</strong>iannol unrhyw fudiad gwirfoddol <strong>ar</strong>allsy’n cael ei g<strong>yn</strong>nal <strong>yn</strong> dda neu elusen a chanddi gyfrif banc prysur.Felly, os oes gennych gefndir o weithio <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, byddllawer o’r gwaith hwn <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wydd iawn ichi. Ond fe ddylech chihefyd ddisgwyl gweld ambell wahaniaeth pwysig:• mae angen ichi ganolbw<strong>yn</strong>tio <strong>ar</strong> ennill <strong>ar</strong>ian, felly, mae’n debygy bydd y wybodaeth sy’n cael ei monitro’n cael ei chyflw<strong>yn</strong>o a’idehongli’n wahanol.149
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• rhaid monitro o leiaf bob mis oni fydd y busnes <strong>yn</strong>canolbw<strong>yn</strong>tio’n llwyr <strong>ar</strong> gontractau tymor hir a bod eidrefniadau incwm a gw<strong>ar</strong>iant <strong>yn</strong> ddigyfnewid (bydd llawero elusennau’n gadael gweinyddwyr <strong>yn</strong> gyfrifol am y sefyllfa<strong>ar</strong>iannol ac <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys yr ymddiriedolwyr bob chw<strong>ar</strong>ter).• pan fydd amgylchiadau <strong>masnachu</strong>’n anodd, efallai na fydddewis <strong>ar</strong>all ond monitro’r c<strong>yn</strong>nydd bob wythnos neu hyd <strong>yn</strong>oed bob dydd.• bydd rhai rhoddwyr grantiau’n gorfodi amodau monitro <strong>ar</strong> ymudiadau maen nhw’n eu noddi a bwriad y rheini’n bennaf ywgw<strong>ar</strong>chod eu henw da nhw’u hunain am eu cywirdeb <strong>ar</strong>iannol<strong>yn</strong> hytrach na meithrin <strong>ar</strong>ferion da ymhlith y rhai sy’n derb<strong>yn</strong> ygrantiau. Canl<strong>yn</strong>iad h<strong>yn</strong> yw bod monitro wedi cael ei ddiystyrua’i weld <strong>yn</strong> rhywbeth sy’n creu rhwystredigaeth ac sy’nfiwrocrataidd. Ond mewn gwirionedd, mae monitro <strong>ar</strong>iannolmewnol gan fentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> rhan gwbl hanfodol o’rgwaith ac mae angen gwneud h<strong>yn</strong> er mw<strong>yn</strong>:− deall eich c<strong>yn</strong>nydd− mireinio effeithiolrwydd eich systemau (megis m<strong>ar</strong>chnata,dosb<strong>ar</strong>thu, rheoli credyd ac ati)− gwneud penderf<strong>yn</strong>iadau <strong>ar</strong>iannol <strong>ar</strong> sail gwybodaeth <strong>ar</strong> lefelpolisi ac <strong>ar</strong> lefel gweithredu− ymateb <strong>yn</strong> ddiymdroi i gyfleoedd newydd ac i broblemau a allfod <strong>yn</strong> niweidiolSut mae monitro’n rhan o’r drefn?:• Cofnodion beunyddiol: Bydd angen i’r fenter ddod o hydi weithiwr neu wirfoddolwr i gofnodi manylion sylfaenol yr<strong>ar</strong>ian a dderb<strong>yn</strong>nir, yr <strong>ar</strong>ian a werir, biliau a dderb<strong>yn</strong>nir, ac ati.(Weithiau, bydd sicrhau p<strong>ar</strong>had <strong>yn</strong> broblem pan fyddwch chi’ndib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> wirfoddolwyr, a bydd llawer o brosiectau’n gweld eibod <strong>yn</strong> hanfodol talu i rywun).• Cyfrifon rheoli: Bydd angen i rywun hefyd roi’r wybodaeth<strong>ar</strong>iannol grai hon <strong>ar</strong> fformat ystyrlon a dealladwy - y fantolen,cyfrifon incwm a gw<strong>ar</strong>iant, cyllidebau ac adroddiadaucyllidebol. Gyda’i gilydd, gelwir y rhain <strong>yn</strong> ‘gyfrifon rheoli’,oherwydd mae eu hangen er mw<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nal y busnes. Gall creu’radroddiadau h<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> waith i weinyddwr <strong>ar</strong>iannol, i uwchreolwr neu weithiau i aelod gwirfoddol o’r bwrdd a elwir <strong>yn</strong>‘drysorydd’.• Rheoli busnes: Bydd y Rheolwr ac aelodau eraill o’r staff <strong>yn</strong>defnyddio’r wybodaeth hon i:− roi rhyw s<strong>yn</strong>iad am sut mae’r busnes <strong>yn</strong> perfformio o ddydd iddydd, gan g<strong>yn</strong>nwys gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> unigol, i’wtywys gyda materion megis m<strong>ar</strong>chnata, rheoli ansawdd150
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− tywys sut mae’r cyfrif banc <strong>yn</strong> cael ei reoli, pa bryd y telirbiliau, cymryd camau i reoli credyd− c<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y tymor hwy− c<strong>yn</strong>llunio cyllidebau− cadw golwg am rybuddion a allai sb<strong>ar</strong>duno camau i w<strong>ar</strong>chodadnoddau neu i’w defnyddio mewn ffyrdd gwahanol• Monitro <strong>ar</strong> lefel y bwrdd: Bydd y bwrdd <strong>yn</strong> defnyddio’radroddiadau h<strong>yn</strong> i:− asesu sefyllfa <strong>ar</strong>iannol y mudiad, a gof<strong>yn</strong> cwesti<strong>yn</strong>au mewncyf<strong>ar</strong>fodydd− pwyso a mesur c<strong>yn</strong>nydd o’i gymh<strong>ar</strong>u â’r rhagamcanion <strong>yn</strong> yc<strong>yn</strong>llun busnes a’r gyllideb− tywys eu penderf<strong>yn</strong>iadau terf<strong>yn</strong>ol <strong>ar</strong> bolisi ac <strong>ar</strong>gymhellionbuddsoddi a wneir gan y Rheolwr− tywys amseru penderf<strong>yn</strong>iadau gw<strong>ar</strong>io mawr eraill am bethaumegis recriwtio staff− cadw golwg am <strong>ar</strong>wyddion o berygl i’r busnes− sb<strong>ar</strong>duno <strong>ar</strong>chwiliadau annib<strong>yn</strong>nol o bryd i’w gilydd <strong>ar</strong> sutmae cofnodion <strong>ar</strong>iannol y cwmni’n cael eu p<strong>ar</strong>atoi, diogelwchcofnodion <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>od ac <strong>ar</strong>iannol ac atiBod o ddifri <strong>yn</strong>glŷn â’r busnesOfn cyfrifon: Mae llawer o gyf<strong>ar</strong>wyddwyr sydd fel <strong>ar</strong>all o ddifrif<strong>yn</strong> ofalus wrth weithio mewn mudiad gwirfoddol neu elusennolac sydd wedi cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> weithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> ymddw<strong>yn</strong>mewn ffyrdd a fyddai’n cael eu hystyried <strong>yn</strong> ddi-hid ac <strong>yn</strong>anghyfrifol mewn busnes preifat. Maen nhw’n osgoi camaudiogelu, <strong>yn</strong> anwybyddu <strong>ar</strong>ferion da syml o ran monitro <strong>ar</strong>iannolac, <strong>yn</strong> y pen draw, does gandd<strong>yn</strong> nhw fawr mwy na’r gafaelmwyaf amwys <strong>ar</strong> sefyllfa <strong>ar</strong>iannol eu mentrau. Mae’n gas gan raifeddwl am gyfrifon rheoli, neu maen nhw’n codi ofn <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw.Sut allan nhw ddisgwyl llwyddo?Gweld y rhybuddion: Mae’n amlwg nad yw’n fwriad gan ycyf<strong>ar</strong>wyddwyr h<strong>yn</strong> wneud difrod. Ond mae diosg eu cyfrifoldeb<strong>yn</strong> ddiniwed fel h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> dangos nad yd<strong>yn</strong> nhw o ddifri <strong>yn</strong>glŷnâ chadw busnes. Efallai mai dyma un rheswm pam nad ywmudiadau gwirfoddol eisoes wedi sefydlu mentrau mwy tymorhir. Weithiau, fe all cyf<strong>ar</strong>wyddwyr nad yd<strong>yn</strong> nhw’n m<strong>yn</strong>d i’r afaelâ monitro <strong>ar</strong>iannol fod <strong>yn</strong> faich. Gall staff a ch<strong>yn</strong>ghorwyr wneudcamgymeriadau. Ond os oes gennych chi bolisïau a systemaucad<strong>ar</strong>n <strong>ar</strong> waith, dydy hi ddim <strong>yn</strong> rhy anodd gweld y gwendidau.Dyma ambell beth i gadw golwg <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw.151
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthOsgoi cyfrifoldeb: Bydd llawer o gyf<strong>ar</strong>wyddwyr (a rhai rheolwyr)<strong>yn</strong> credu ei bod <strong>yn</strong> ddigon dirprwyo awdurdod llawn i weithiwrcymwys y mae modd ymddiried <strong>yn</strong>ddo i reoli’r busnes <strong>ar</strong>ran y bwrdd, gan g<strong>yn</strong>ghori’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong>glŷn â phobpenderf<strong>yn</strong>iad pwysig. Ond mae angen i’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr hefyd -neu o leiaf rai ohon<strong>yn</strong>t - gadw golwg <strong>ar</strong> y sefyllfa <strong>ar</strong>iannol a’i dealler mw<strong>yn</strong>:• pwyso a mesur y c<strong>yn</strong>gor maen nhw’n ei gael gan y staffa gweithwyr proffesi<strong>yn</strong>ol eraill a sicrhau eu bod nhw’ngallu manteisio <strong>ar</strong> wahanol safbw<strong>yn</strong>tiau er mw<strong>yn</strong> gwneudpenderf<strong>yn</strong>iadau cad<strong>ar</strong>n• osgoi rhoi gormod o gyfrifoldeb mewn un man, a rhoi gormodo faich <strong>ar</strong> weithwyr unigol neu eu h<strong>yn</strong>ysu• goruchwylio, canfod bylchau o ran sgiliau ac anghenionhyfforddi• sicrhau p<strong>ar</strong>had os bydd staff <strong>yn</strong> absennol neu’n ymddiswyddo• c<strong>yn</strong>nig cymorth ac <strong>ar</strong>weiniad os aiff pethau o’u lle• canfod unrhyw anonestrwydd a lleihau’r posibilrwydd oamheuaeth <strong>yn</strong>glŷn ag anonestrwyddTanseilio achos y busnes: Er bod gandd<strong>yn</strong> nhw fwriadau da, feall rhai cyf<strong>ar</strong>wyddwyr danseilio’u cydweithwyr os byddan nhw’nbersonol <strong>yn</strong> ei chael hi’n anodd croesi’r bont o fod <strong>yn</strong> grŵp<strong>yn</strong> y gymuned sy’n cael ei noddi drwy grantiau i fod <strong>yn</strong> fentergymdeithasol.• Dyma’r rhai sy’n dal i ddadlau o blaid c<strong>yn</strong>nal ffair sborion neuwneud cais i’r Loteri Fawr er mw<strong>yn</strong> hybu ffigurau <strong>masnachu</strong>gwael, <strong>yn</strong> hytrach na m<strong>yn</strong>d at wraidd y broblem. Mae’n siŵrbod lle i ddulliau codi <strong>ar</strong>ian traddodiadol, ond nid <strong>ar</strong> draulrheoli materion <strong>ar</strong>iannol gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>’n iawn.• Os oes tuedd i’ch cyf<strong>ar</strong>wyddwyr golli’r plot o ran monitro<strong>ar</strong>iannol, mae angen rhoi hyfforddiant rheoli busnes sylfaenolidd<strong>yn</strong> nhw. Os yd<strong>yn</strong> nhw’n dal i fod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>d<strong>yn</strong> o newid,mae’n debyg y byddan nhw’n fwy o help <strong>yn</strong> monitro d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>ugwasanaethau nag <strong>yn</strong> rheoli’r sefyllfa <strong>ar</strong>iannol.Amwysedd: Peidiwch ag ildio i gyfrifwyr a phobl broffesi<strong>yn</strong>oleraill sy’n defnyddio iaith nad ydych chi’n ei deall. Os yd<strong>yn</strong> nhw’ncael eu talu i’ch helpu chi, mae angen idd<strong>yn</strong> nhw ddysgu amweithg<strong>ar</strong>wch mentrau cymdeithasol a si<strong>ar</strong>ad â chyf<strong>ar</strong>wyddwyr astaff mewn iaith ddealladwy heb ddefnyddio j<strong>ar</strong>gon na thermautechnegol amwys.152
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthEsgusodion dros fethu â monitro: Mae’r esgusodion dros fethu âgwneud gwaith monitro <strong>ar</strong>iannol fel rheol <strong>yn</strong> amlwg ac <strong>yn</strong> hawddeu gweld:• ‘Dyd<strong>yn</strong> ni ddim <strong>yn</strong> gwybod sut’ - mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> awgrymu bodangen hyfforddiant <strong>ar</strong> frys.• ‘Doedden ni ddim <strong>yn</strong> gwybod bod angen’ - <strong>ar</strong>wydd og<strong>yn</strong>llunio busnes gwallus neu gyfathrebu gwael; gwnewch <strong>yn</strong>siŵr bod monitro <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> cael ei g<strong>yn</strong>nwys <strong>ar</strong> unwaith ymmholisïau a gweithdrefnau’r mudiad.• ‘Ryd<strong>yn</strong> ni’n rhy brysur’ - gellir datrys h<strong>yn</strong> drwy aildrefnublaenoriaethau; does fawr o ddim byd <strong>ar</strong>all sy’n bwysicach.• ‘Dyd<strong>yn</strong> ni ddim eisiau’. Ryd<strong>yn</strong> ni’n b<strong>ar</strong>od i weithio <strong>ar</strong> unrhywbeth bron iawn, ond nid <strong>ar</strong> y cyfrifon. A thybio na wnaiffperswâd weithio, yr unig ateb yw dod o hyd i bobl eraill sy’nfodlon ysgwyddo’r cyfrifoldeb.• ‘Dyd<strong>yn</strong> ni ddim <strong>yn</strong> deall’ - weithiau, fe ellir datrys h<strong>yn</strong> drwyhyfforddi.• ‘Dyd<strong>yn</strong> ni wir ddim <strong>yn</strong> deall a wnawn ni byth’. Mae hon<strong>yn</strong> broblem go iawn, - problem ddifrifol a phroblem sy’ncodi ym mhobman mae’n debyg. Efallai mai dim ond hanneraelodau bwrdd cyffredin sy’n gallu ymateb <strong>yn</strong> emosi<strong>yn</strong>ol ac<strong>yn</strong> ddeallusol i golofnau o ffigurau. Mae <strong>ar</strong>chwilio’r cyfrifon <strong>yn</strong>debyg i godi bonet c<strong>ar</strong> - er bod rhai gyrwyr <strong>yn</strong> berffaith fodlonbaeddu eu dwylo, bydd llawer o rai eraill <strong>yn</strong> ildio’u diogelwchcorfforol ac <strong>ar</strong>iannol <strong>ar</strong> unwaith i ‘<strong>ar</strong>benigwyr’. Felly:− gof<strong>yn</strong>nwch i bobl fod <strong>yn</strong> onest am lefel eu dealltwriaeth− ceisiwch gael gwybod pa fath o hyfforddiant, os o gwbl, aallai eu helpu, ond peidiwch â thybio bod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> fater hawddei ddatrys− oni all hyfforddi helpu, rhowch y rôl monitro <strong>ar</strong>iannol ibwyllgor cyllid bychan sy’n c<strong>yn</strong>nwys pobl nad yd<strong>yn</strong> nhw’ndioddef o’r un clefyd− gwnewch hi’n glir y bydd y cyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong> dal <strong>yn</strong> gyfrifolam lywodraethu <strong>ar</strong>iannol da - dydy anhawster dehongligwybodaeth <strong>ar</strong>iannol ddim <strong>yn</strong> eu hatal rhag gof<strong>yn</strong> am g<strong>yn</strong>gora gwneud penderf<strong>yn</strong>iadau busnes cad<strong>ar</strong>n <strong>ar</strong> ôl idd<strong>yn</strong> nhwgael esboniad153
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• ‘...a’r rheswm pam nad oes adroddiad cyllid eto’r mis yma...’:Efallai mai gwaedd am help yw h<strong>yn</strong>, neu <strong>ar</strong>wydd bod gan rywunrywbeth i’w guddio. Mae angen ichi gymryd camau cad<strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> ddi-oed, <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>taf i <strong>ar</strong>chwilio beth yw’r broblem, ac <strong>yn</strong> aili sefydlu adroddiadau <strong>ar</strong>iannol rheolaidd heb esgusodion c<strong>yn</strong>g<strong>yn</strong>ted ag y bo modd.Arwyddion o berygl pan nad oes adroddiad <strong>ar</strong>iannol: Mae’nbwysig deall pam mae ‘na broblem.• Sgiliau gwael: Ydy hi’n bosibl nad oes gan y sawl sy’n gyfrifoly sgiliau mae eu hangen <strong>ar</strong>noch chi mewn gwirionedd a’u bodnhw’n cuddio’r gwir? Ystyriwch eu gallu a rhowch gymorthidd<strong>yn</strong> nhw os oes angen. Efallai bod gormod o gywilydd <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong>nhw gyfaddef eu gwendid, felly fe all fod <strong>yn</strong> fater o hyder hefyd.Ond, oni lwyddwch chi i ddelio â’r broblem, mae perygl difrifoly bydd y busnes <strong>yn</strong> dioddef.• Blaenoriaethau anghywir: Efallai nad yw’r person sy’n gyfrifol<strong>yn</strong> rhoi’r flaenoriaeth angenrheidiol i’r gwaith? Holwch ai rheoliamser sy’n gyfrifol am h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>teu ddiffyg dealltwriaeth. Dylai’rbwrdd neu’r rheolwr llinell roi <strong>ar</strong>weiniad clir <strong>yn</strong>glŷn â’r h<strong>yn</strong> sy’nof<strong>yn</strong>nol.• Amau rhywbeth gwaeth: Rheswm llai cyffredin o lawer drosb<strong>ar</strong>atoi adroddiadau <strong>ar</strong>iannol annigonol yw anonestrwydd.Gan fod unrhyw gyhuddiad o anonestrwydd <strong>yn</strong> niweidiol iawni fudiad, mae’n ddyletswydd <strong>ar</strong> y bwrdd ddileu unrhyw saildros amau rhywun drwy f<strong>yn</strong>nu bod adroddiadau llawn <strong>yn</strong> caeleu cyflw<strong>yn</strong>o idd<strong>yn</strong> nhw bob mis a’u bod <strong>yn</strong> agored i bobl graffu<strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw. (Os nad yw’r cyfrifon <strong>yn</strong> gywir i bob golwg neu osanwybyddir ceisiadau am wybodaeth, rhaid i’r bwrdd <strong>ar</strong>chwilioh<strong>yn</strong>, dim ots pa mor amhoblogaidd y gall h<strong>yn</strong> fod. Ymdriniwchâ’r sefyllfa mewn ffordd sensitif a chyfrinachol. Ond byddwch<strong>yn</strong> bendant ac <strong>yn</strong> benderf<strong>yn</strong>ol.)Adroddiadau gwael: Mae adroddiadau gwael c<strong>yn</strong> waethed âpheidio â chael adroddiad o gwbl, a dylai’r bwrdd gymryd camaui gywiro pethau c<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>ted ag sy’n bosib. Dyma ambell wallcyffredin gan grwpiau sy’n gwybod y dylen nhw fod <strong>yn</strong> monitro,ac sy’n dal i fethu â gwneud pethau’n iawn:• does dim adroddiad <strong>ar</strong>iannol wedi’i b<strong>ar</strong>atoi: efallai fodmethiant <strong>yn</strong> y systemau, <strong>yn</strong> enwedig os mai’r rheswm yw− ei bod hi’n anodd dod o hyd i drysorydd dib<strong>yn</strong>adwy - <strong>yn</strong>a,rhaid ichi wneud pethau mewn ffordd wahanol154
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− roedd y rheolwr neu’r trysorydd <strong>yn</strong> rhy brysur - rhowchweithdrefnau <strong>ar</strong> waith <strong>yn</strong> well neu ddiwygio blaenoriaethau’rgwaith− roedd aelodau’r bwrdd <strong>yn</strong> rhy gwrtais i of<strong>yn</strong> amdano -m<strong>yn</strong>nwch gael adroddiad• y wybodaeth anghywir – rhaid i’r bwrdd <strong>ar</strong>chwilio mantolenfisol (gweler adran 6.4), ond <strong>yn</strong> aml iawn, mae mudiadaugwirfoddol mor gyf<strong>ar</strong>wydd ag edrych <strong>ar</strong> gyllidebau a chyfrifongw<strong>ar</strong>iant nes bod siawns dda mai d<strong>yn</strong>a a gyflw<strong>yn</strong>ir idd<strong>yn</strong> nhw<strong>yn</strong> lle mantolen• gwybodaeth amherthnasol – pan sonnir wrth fyrddau am gostpapur toiled <strong>yn</strong> hytrach nag am gostau d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethmasnachol neu gyflogi pobl, d<strong>yn</strong>a beth fydd yr aelodau’n eidrafod• gormod o wybodaeth – mae’n eithriadol o gyffredin i reolwrbrwd (neu ystrywg<strong>ar</strong>) roi cymaint o wybodaeth nes ei bod hi’nanodd i’r cyf<strong>ar</strong>wyddwr ddidoli’r h<strong>yn</strong> sy’n berthnasol ac <strong>yn</strong> bwysig• iaith y cyfrifydd – dylai adroddiadau gael eu cyflw<strong>yn</strong>o mewniaith y gall y cyf<strong>ar</strong>wyddwyr ei deall - does dim angen defnyddioiaith ffurfiol y cyfrifydd. Mae’n gel<strong>yn</strong>iaethu poblPwy sy’n gwneud y gwaith monitro?M<strong>yn</strong>d ati mewn gwahanol ffyrdd: Fe all y tîm sy’n goruchwylio’rmaterion <strong>ar</strong>iannol amrywio o drefn lle bydd yr holl gyf<strong>ar</strong>wyddwyrac uwch reolwyr <strong>yn</strong> dod at ei gilydd mewn cyf<strong>ar</strong>fodydd rheolaiddac aml, <strong>yn</strong> y naill ben, i graffu gan y rheolwr cyffredinol <strong>yn</strong> unig neuis-weinyddwr <strong>yn</strong> y pen <strong>ar</strong>all. O safbw<strong>yn</strong>t ym<strong>ar</strong>ferol, bydd trefniadauy cytunir <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong>t (a’r rheini efallai ymhell o fod <strong>yn</strong> berffaith o’rcychw<strong>yn</strong>) <strong>yn</strong> colli stêm ac <strong>yn</strong> cael eu dil<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> hap. Yn sicr, byddsefyllfaoedd <strong>yn</strong> codi lle na fydd neb <strong>yn</strong> goruchwylio’r cyfrifon.Y bwrdd llawn: Ambell waith, y ffordd orau o sicrhau bod y cyllid<strong>yn</strong> cael ei reoli’n briodol yw adolygu cyfrifon rheoli’n rheolaidd<strong>yn</strong>g nghyf<strong>ar</strong>fodydd misol llawn y bwrdd.• Manteision:− <strong>yn</strong> dda am helpu pawb i ddeall y busnes ac ysgwyddo’rcyfrifoldeb amdano, <strong>yn</strong> enwedig mewn mentrau bychain <strong>yn</strong> ygymuned− <strong>yn</strong> ddefnyddiol os bydd sgiliau busnes, cyllid a rheoli’r bwrddwedi’u taenu’n denau neu’n brin• Anfanteision:− mae’n bosibl y bydd pobl prin eu dealltwriaeth o’r busnes <strong>yn</strong>dylanwadu gormod <strong>ar</strong> y drefn monitro a phenderf<strong>yn</strong>u155
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− mae angen gofal er mw<strong>yn</strong> osgoi sefyllfa lle bydd y bwrdd <strong>yn</strong>gwthio’r prif swyddog gweithredol i’r cyrionPwyllgor cyllid <strong>ar</strong>bennig: Bydd pwyllgor cyllid fel rheol <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>nwys y Rheolwr cyflogedig, Trysorydd y bwrdd, ac aelod neufwy nag un aelod <strong>ar</strong>all o’r bwrdd. Gallai swyddog cyllid cyflogedigfod <strong>yn</strong> bresennol fel aelod neu fel c<strong>yn</strong>ghorwr.• Manteision:− craffu mwy dwys <strong>ar</strong> faterion <strong>ar</strong>iannol− ffordd fwy priodol ac effeithiol o ddefnyddio sgiliau gweithwyrproffesi<strong>yn</strong>ol <strong>ar</strong> y bwrdd megis cyfrifwyr neu staff banc− gall tîm sefydlog bychan hefyd g<strong>yn</strong>orthwyo gyda’r gyllidebfl<strong>yn</strong>yddol ac wrth werthuso s<strong>yn</strong>iadau newydd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y busnes− gellir ymddiried mewn grŵp sy’n amlwg <strong>yn</strong> annib<strong>yn</strong>nol, osyw’n cyf<strong>ar</strong>fod bob mis, i graffu <strong>ar</strong> y sefyllfa <strong>ar</strong>iannol a’r cyfrifon• Anfanteision:− cyf<strong>ar</strong>fod misol <strong>ar</strong>all i’r Rheolwr a’r gwirfoddolwr ei f<strong>yn</strong>ychu− fydd dim angen i’r adroddiadau a b<strong>ar</strong>atoir <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y priffwrdd gan y Pwyllgor cyllid fod mor fanwl− mae perygl i’r trafodaethau gael eu hailadrodd wrth i’radroddiadau gyrraedd y prif fwrdd, gan <strong>ar</strong>wain at ddyblygu <strong>ar</strong>hwystredigaeth i aelodau’r pwyllgor‘Tîm Cyllid’: Gallai hwn fod <strong>yn</strong> bwyllgor bychan iawn agweithredu fel pwyllgor o’r fath. Efallai mai dim ond y rheolwr a’rTrysorydd fydd yr aelodau.• Manteision: gallai’r grŵp fod <strong>yn</strong> grŵp bach t<strong>yn</strong>n â ffocwsclir sy’n haws ei g<strong>yn</strong>null pan fydd angen gwneud h<strong>yn</strong>ny nach<strong>yn</strong>null pwyllgor mwy o faint.• Anfanteision:− mae cael tîm bychan <strong>yn</strong> golygu y bydd cyf<strong>ar</strong>fodydd <strong>yn</strong> cael eugohirio oni fydd un o’r aelodau <strong>ar</strong> gael− gall timau o ddau fod <strong>yn</strong> effeithlon, ond nid yd<strong>yn</strong>t oreidrwydd <strong>yn</strong> gallu craffu’n dda - bydd yr aelodau’n llaitebygol o of<strong>yn</strong> cwesti<strong>yn</strong>au treiddg<strong>ar</strong>, ac efallai y byddgweddill y bwrdd <strong>yn</strong> eu hystyried <strong>yn</strong> griw bach dethol− gall y tîm <strong>ar</strong>iannol fod <strong>yn</strong> esgus i aelodau eraill y bwrdd beidioâ dangos dim diddordeb o gwbl <strong>yn</strong> y sefyllfa <strong>ar</strong>iannol156
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthCraffu gan y brif elusen: Fan leiaf, dylai elusen gael yr unadroddiadau <strong>ar</strong>iannol fel mater o drefn ag a gaiff bwrdd ycwmni <strong>masnachu</strong>, ac mae’n rhydd i of<strong>yn</strong> am ragor o wybodaethunrhyw bryd. Mae’n <strong>ar</strong>fer da i fwrdd yr elusen g<strong>yn</strong>nwys un ogyf<strong>ar</strong>wyddwyr yr is-gwmni <strong>masnachu</strong> sydd â sgiliau busnes da, acsy’n gallu cyfleu gwybodaeth i’r ymddiriedolwyr.Goruchwyliaeth annib<strong>yn</strong>nol:• Amheuaeth beryglus: Mae’n hollbwysig bod systemaurheolaidd a chydnabyddedig <strong>ar</strong> waith er mw<strong>yn</strong> sicrhau nadoes neb o’r staff na’r swyddogion <strong>yn</strong> gyfrifol am dwyll <strong>ar</strong>iannolac er mw<strong>yn</strong> canfod twyll o’r fath. Nid dim ond gochel rhaganonestrwydd yw h<strong>yn</strong>. Mae angen gw<strong>ar</strong>chod pawb rhag caeleu hamau o dwyll, <strong>yn</strong> enwedig y rheini sy’n gwneud gwaith sy’neu gwneud fwyaf agored i’r posibilrwydd hwn. Y rheswm drosh<strong>yn</strong> yw oherwydd y niwed difrifol a wneir i ymddiriedaeth a’rberth<strong>yn</strong>as rhwng pobl pan amheuir unrhyw un o afreoleidd-dra<strong>ar</strong>iannol neu gamddefnyddio adnoddau.• Angen rhywun wrth gefn: O safbw<strong>yn</strong>t ym<strong>ar</strong>ferol, mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>golygu, wrth ddefnyddio adnoddau’r mudiad mewn unrhywffordd sylweddol, bod angen c<strong>yn</strong>nwys o leiaf ddau berson -<strong>yn</strong> yr un modd ag y mae’n rhaid i ddau unigol<strong>yn</strong> lofnodi pobsiec <strong>yn</strong> rheolaidd. Does dim rhaid i’r gweithwyr sy’n gwneudy swyddi ‘wrth gefn’ h<strong>yn</strong> gael eu dethol <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bennig. Y cyfanmae angen ei wneud yw eu henwi mewn gweithdrefnauysgrifenedig - ail berson i oruchwylio cofnodi a bancio <strong>ar</strong>ianp<strong>ar</strong>od, awdurdodi’r staff i br<strong>yn</strong>u nwyddau sy’n werth mwy naswm penodol, rhywun i ddilysu treuliau’r staff a’r bwrdd, ac ati.157
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth6.2 Systemau <strong>ar</strong>iannol a chadw cofnodionFe ddechreuodd mudiad cymunedol a oedd wedi hensefydlu <strong>yn</strong>g Nghymru droi prosiectau a oedd wedi bod<strong>yn</strong> cael cymorth grant <strong>yn</strong> weithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>.Ond doedd y mudiad ddim <strong>yn</strong> meddwl ei bod <strong>yn</strong> bwysigiawn iddo addasu’r system cyfrifon mewn unrhyw fforddsylweddol. Roedd pec<strong>yn</strong> cyfrifiadurol gweddol soffistigedig<strong>ar</strong> waith gandd<strong>yn</strong> nhw eisoes i ddadansoddi sut roedd pobgrant <strong>yn</strong> cael ei w<strong>ar</strong>io er mw<strong>yn</strong> p<strong>ar</strong>atoi adroddiadau’neffeithlon <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> cyllidwyr. Ac roedd incwm a gw<strong>ar</strong>iantpob busnes <strong>yn</strong> cael ei gofnodi’n ofalus er mw<strong>yn</strong> gwirio’uc<strong>yn</strong>nydd hwythau.Ar ôl dwy fl<strong>yn</strong>edd o dwf calonogol wrth i’r amrywiaeth oweithg<strong>ar</strong>eddau masnachol ac anfasnachol ddod <strong>yn</strong> fwyfwycymhleth, roedd adroddiad <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> dangos <strong>yn</strong> syd<strong>yn</strong>fod y mudiad wedi colli miloedd o bunnoedd dros ychydigfisoedd a h<strong>yn</strong>ny’n gwbl annisgwyl. Wrth ddil<strong>yn</strong> trywyddy golled, gwelwyd bod aelod o’r staff wedi trosglwyddo’r<strong>ar</strong>ian i un o’r gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> newydd heb roicost y cyflogau <strong>yn</strong> erb<strong>yn</strong> y busnes.Wrth ymchwilio i’r sefyllfa, datgelwyd sawl gwendidpwysig <strong>yn</strong> y drefn <strong>ar</strong>iannol.• Roedd <strong>yn</strong> eithriadol o anodd adrodd am wir sefyllfa<strong>ar</strong>iannol pob gweithg<strong>ar</strong>wch oherwydd nad oedd trefniant‘canolfan gostau’ <strong>ar</strong> waith (gweler isod). Doedd hi ddim<strong>yn</strong> glir faint o <strong>ar</strong>ian a oedd gandd<strong>yn</strong> nhw <strong>ar</strong> y dechrau, adoedd adrannau na busnesau gwahanol ddim <strong>yn</strong> codi tâl<strong>ar</strong> ei gilydd am wasanaethau neu adnoddau.• Roedd y system adrodd chw<strong>ar</strong>terol, a oedd <strong>yn</strong> gweithio’nddigon da <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> prosiectau a oedd <strong>yn</strong> cael euh<strong>ar</strong>iannu drwy grantiau, wedi golygu eu bod nhw wedimeddwl mai rhywbeth dros dro oedd y golled, a h<strong>yn</strong>ny<strong>ar</strong> ôl tri mis. Ond <strong>ar</strong> ôl chwe mis, roedd h<strong>yn</strong> wedi bod <strong>yn</strong>niweidiol iawn. Byddai adroddiadau misol wedi t<strong>yn</strong>nusylw at y broblem <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>t o lawer (gweler adran 6.4).• Mae mudiadau amlwedd megis ymddiriedolaethaudatblygu’n gallu w<strong>yn</strong>ebu peryglon difrifol os byddgweithg<strong>ar</strong>wch <strong>yn</strong> gwneud colledion mawr sy’n tanseilio’rfenter drwyddi draw. Mae modd llini<strong>ar</strong>u’r perygl hwn drwysefydlu is-gwmnïau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwaith <strong>masnachu</strong> newydd.158
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthGolwg gyffredinol <strong>ar</strong> y system <strong>ar</strong>iannolCyflw<strong>yn</strong>iad: Dydy busnesau sy’n cael eu c<strong>yn</strong>nal gan elusennau agrwpiau cymunedol ddim mor wahanol â h<strong>yn</strong>ny i weithg<strong>ar</strong>eddauanfasnachol <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ac felly, does dim angen systemgwbl wahanol <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw i gadw trefn <strong>ar</strong> eu sefyllfa <strong>ar</strong>iannol. Mae’relfennau sylfaenol <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wydd ac mae canllawiau <strong>ar</strong> gael mewnmannau eraill (ee, canllawiau C<strong>yn</strong>gor Gweithredu GwirfoddolCymru Adeiladu <strong>ar</strong> graig, nid <strong>ar</strong> dywod). Ond mae rhai agweddau’nwahanol, a th<strong>yn</strong>nir sylw at y rhain <strong>yn</strong> y cr<strong>yn</strong>odeb isod.Beth sydd ei angen <strong>ar</strong> y mudiad? Dydy’r eitemau a ganl<strong>yn</strong> ddim<strong>yn</strong> ddewisol. Oni allwch chi dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’r pethau sylfaenol sydd <strong>ar</strong> yrhestr hon, efallai y bydd hi’n anodd ichi reoli’n effeithiol:• cyfrif banc• gweithdrefnau diogel <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> trin <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>od a’i fancio os ywh<strong>yn</strong>ny’n berthnasol• gweithdrefnau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> prosesu a chofnodi taliadau eraill sy’ndod i mewn ac <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> talu biliau mewn pryd• systemau cyflogres a thalu wrth ennill• llyfr <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>od neu raglen gyfrifiadurol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> cofnodi incwma gw<strong>ar</strong>iant a chyfansymiau misol• dadansoddiad adrannol (a elwir hefyd <strong>yn</strong> ‘ganolfannau costau’)os bydd mwy nag un gweithg<strong>ar</strong>wch gwahanol <strong>ar</strong> waith• system rheoli credyd i ymdrin ag anfonebau sy’n m<strong>yn</strong>d allan acnad yd<strong>yn</strong> nhw’n cael eu talu <strong>yn</strong> y fan a’r lle• trefniadau gan elusennau sy’n c<strong>yn</strong>nal gweithg<strong>ar</strong>eddau<strong>masnachu</strong> nad yd<strong>yn</strong> nhw’n brif bwrpas <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwahanu staff,asedau a materion <strong>ar</strong>iannol yr elusen oddi wrth y rheini sy’nberthnasol i’r <strong>masnachu</strong>• trefniadau i wahanu materion <strong>ar</strong>iannol prif gwmnïau ac isgwmnïau• rhywun i ddiwedd<strong>ar</strong>u’r llyfr <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>od ac i b<strong>ar</strong>atoiadroddiadau <strong>ar</strong>iannol• cyllideb realistig sy’n dangos bod gennych chi ddigon o incwm<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y gw<strong>ar</strong>iant a ddisgwylir• cyf<strong>ar</strong>fod misol o’r bobl sy’n gyfrifol am faterion <strong>ar</strong>iannol - felrheol y bwrdd neu bwyllgor cyllid• yr ‘Adroddiad Ariannol’ fel eitem orfodol <strong>ar</strong> yr agenda <strong>yn</strong> ycyf<strong>ar</strong>fod hwnnw• adroddiad <strong>ar</strong>iannol ysgrifenedig sydd <strong>ar</strong> gael i bob aelod c<strong>yn</strong> ycyf<strong>ar</strong>fodydd lle cân nhw eu trafod159
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthGweithdrefnau newydd: Efallai y bydd pobl sy’n symud o gyrff<strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> nad yd<strong>yn</strong> nhw’n <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> anghyf<strong>ar</strong>wyddâ’r canl<strong>yn</strong>ol:• gwahanu is gwmnïau• dadansoddi fesul canolfan gostau• rheoli credyd• tîm monitro• fformat yr adroddiad <strong>ar</strong>iannol ei hun (gweler Adran 6.4)Beth y byddwch chi’n ei fonitro? Dyma’r prif faterion i chwilioamdan<strong>yn</strong> nhw, <strong>yn</strong> nhrefn eu blaenoriaeth:• Oes gennych chi ddigon o <strong>ar</strong>ian i dalu’r h<strong>yn</strong> sy’n ddyledusi’ch staff <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> o bryd, i’ch cyflenwyr, i Gyllid a Thollau EM(did<strong>yn</strong>iadau talu wrth ennill a TAW)• Oes gennych chi’r adnoddau angenrheidiol i b<strong>ar</strong>hau i fasnachu- hy, i dalu’ch costau c<strong>yn</strong>nal, am eich stoc a’ch deunyddiau <strong>yn</strong> yrwythnosau i ddod?• O ble y daw eich busnes <strong>yn</strong> y dyfodol - hy, pa <strong>ar</strong>chebion syddgennych chi, pa ymdrechion rydych chi’n eu gwneud i ddenuneu i g<strong>yn</strong>nal busnes neu gyllid sydd gennych eisoes a busnesnewydd?• Oes <strong>ar</strong> bobl <strong>ar</strong>ian i chi ac ydych chi’n gwneud digon o ymdrechi sicrhau bod yr <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> dod i mewn?• Ydych chi’n <strong>masnachu</strong> mewn ffordd dd<strong>ar</strong>bodus a phroffidiol -hy, ydy’r swm rydych chi’n ei dalu allan <strong>yn</strong> fwy <strong>yn</strong>teu’n llai na’rswm rydych chi’n ei w<strong>ar</strong>io i g<strong>yn</strong>nal y busnes?• Ydych chi’n <strong>masnachu</strong> o fewn y gyllideb y cytunwyd <strong>ar</strong>ni?Cofnodion incwm a gw<strong>ar</strong>iant: Dim ond y ddau gwestiwn olafy gellir eu hateb drwy edrych <strong>ar</strong> y cofnodion incwm a gw<strong>ar</strong>iantmisol. Mae angen mantolen fisol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yr eitemau eraill.Cadw <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> wahânCyfrifon banc <strong>ar</strong> wahân? Efallai y bydd llawer o newyddddyfodiaidi fentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> teimlo’n reddfol y byddgandd<strong>yn</strong> nhw fwy o reolaeth dros wahanol agweddau <strong>ar</strong> eugwaith os bydd gandd<strong>yn</strong> nhw gyfrifon banc <strong>ar</strong> wahân i bobun. Fel rheol, camgymeriad yw h<strong>yn</strong>. Gallai mewn gwirioneddolygu bod eu gwaith cyfrifo’n fwy cymhleth, a bod costau’r banc<strong>yn</strong> uwch. Mae’r Comisiwn Elusennau <strong>yn</strong> derb<strong>yn</strong> nad yw hyd<strong>yn</strong> oed <strong>yn</strong> un o’r gof<strong>yn</strong>ion bod prif elusennau ac is-gwmnïau<strong>masnachu</strong>’n cadw cyfrifon <strong>ar</strong> wahân - er bod trefniadau i gadwcofnodion <strong>ar</strong>iannol <strong>ar</strong> wahân <strong>yn</strong> rhywbeth sy’n angenrheidiol <strong>yn</strong> ôly gyfraith. Fel rheol, mae’n bosib gwneud yr holl waith gwahanuangenrheidiol drwy ddefnyddio system dadansoddi dda.160
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthAngen dadansoddi: Bydd unrhyw un sydd â phrofiad o gadwcofnodion <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wydd ag egwyddor dadansoddiincwm a gw<strong>ar</strong>iant o dan wahanol benawdau - cyflogau, rhent,nwyddau swyddfa ac ati - er nad yw bob tro’n amlwg efallai pammae angen gwneud h<strong>yn</strong>. Dyma rai o’r rhesymau dros wneud h<strong>yn</strong>:• cymh<strong>ar</strong>u gwahanol fathau o incwm a gw<strong>ar</strong>iant â rhagolygon ygyllideb er mw<strong>yn</strong> monitro’r c<strong>yn</strong>nydd a chadw rheolaeth <strong>ar</strong>iannol• rhoi gwybodaeth i <strong>ar</strong>ianwyr <strong>yn</strong>glŷn â sut y defnyddir eu grantiau• gwahanu gweithg<strong>ar</strong>eddau gwahanol gwmnïau, gan g<strong>yn</strong>nwys prifelusennau a’u his-gwmnïau <strong>masnachu</strong>, at ddibenion cyfreithiol• gweld sut mae gwahanol weithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>’n perfformio• nodi eitemau sy’n cael eu trin <strong>ar</strong> wahân gan gyfrifwyr atddibenion treth• cyfrifo pa mor broffidiol yw mentrau <strong>masnachu</strong>, adenillion <strong>ar</strong>fuddsoddiadau ac atiDadansoddi gwahanol ff<strong>yn</strong>onellau incwm:• Ymateb i of<strong>yn</strong>ion cyllidwyr: Mae un math pwysig oddadansoddi eisoes <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wydd i gyrff gwirfoddol nad yd<strong>yn</strong>nhw’n <strong>masnachu</strong>. Mae’n rhwystredig bod angen d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>uadroddiadau <strong>ar</strong> wahân i amrywiaeth o wahanol gyllidwyr ermw<strong>yn</strong> dangos sut mae eu h<strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> cael ei w<strong>ar</strong>io. Felly efallaieich bod eisoes wedi gweld y gall cadw trefn <strong>ar</strong> bob grantfod <strong>yn</strong> hunllef oni fydd gennych chi system gad<strong>ar</strong>n i gadwcofnodion <strong>ar</strong>iannol.• Dadansoddi wrth f<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> eich blaen: Yr unig ffodd o wneudh<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> effeithlon yw dadansoddi’ch gw<strong>ar</strong>iant wrth ichi f<strong>yn</strong>drhagoch a dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> bwy sy’n ei <strong>ar</strong>iannu. Fel <strong>ar</strong>all, byddangen ichi f<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> ôl at eich cofnodion a dadansoddi pethauo’r newydd bob tro y bydd angen p<strong>ar</strong>atoi adroddiad. Mae’nhollbwysig hefyd m<strong>yn</strong>d ati fel h<strong>yn</strong> wrth fonitro incwm agw<strong>ar</strong>iant pan fydd mwy nag un ff<strong>yn</strong>honnell incwm <strong>masnachu</strong>neu amrywiaeth o weithg<strong>ar</strong>eddau masnachol ac anfasnachol.Elusennau ac is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>: Un o of<strong>yn</strong>ion cyfraithelusennau yw mai dim ond i hyrwyddo amcanion yr elusen yceir defnyddio adnoddau elusen. Felly, mae’n annerb<strong>yn</strong>iol i’r isgwmnisy’n ymwneud â <strong>masnachu</strong> nad yw’n fasnachu prif bwrpas(gweler diffiniadau o’r gwahanol fathau o fasnachu <strong>yn</strong> 4.3) elwa<strong>ar</strong> staff, eiddo neu gyfleusterau neu asedau <strong>ar</strong>iannol y brif elusen.Caiff yr elusen rentu neu fenthyca’i hasedau i’w his-gwmni am bristeg y f<strong>ar</strong>chnad. Ond, mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu bod angen cadw cofnodgofalus o’r canl<strong>yn</strong>ol:• unrhyw amser y bydd staff yr elusen <strong>yn</strong> ei dreulio’n gweithio i isgwmni,a gwerth cyfatebol eu tâl fesul awr neu o ran eu cyflog161
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• cyfran o adeiladau’r elusen y mae’r is-gwmni’n ei defnyddio agwerth rhent y cyfleusterau h<strong>yn</strong>ny• pa gyfran o swyddfeydd ac offer eraill sy’n eiddo i’r elusen addefnyddir gan yr is-gwmni a gwerth rhent y cyfleusterau h<strong>yn</strong>ny• unrhyw fenthyciadau a roddir i is-gwmni - rhaid i’r rheini fod <strong>ar</strong>gyfradd y f<strong>ar</strong>chnad a rhaid eu had-dalu o fewn cyfnod rhesymolEfallai yr hoffech chi wirio manylion y gof<strong>yn</strong>ion h<strong>yn</strong> gyda’rComisiwn Elusennau neu ymg<strong>yn</strong>ghori â’ch cyfrifydd <strong>yn</strong>glŷn â sutmae sicrhau bod eich trefniadau’n briodol.Monitro gwahanol weithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>: Bydd llawero fentrau, <strong>yn</strong> enwedig y rheini sy’n codi <strong>yn</strong> sgil prosiectauadfywio cymunedol, <strong>yn</strong> ymgymryd â mwy nag un gweithg<strong>ar</strong>wch<strong>masnachu</strong> penodol <strong>ar</strong> y tro. Efallai y bydd cysylltiad eithaf agosrhwng y rhain (megis meithrinfa a chlwb <strong>ar</strong> ôl ysgol, neu weithdydylunio graffig a chyhoeddi llyfrau), neu efallai y byddan nhw’nhollol wahanol i’w gilydd (megis meithrinfa a dylunio graffig).Naill ffordd neu’r llall, mae’n hanfodol cadw cofnodion sy’n gadaelichi wahanu incwm a gw<strong>ar</strong>iant pob un er mw<strong>yn</strong> deall y busnes a’igadw dan reolaeth.• Mae’n gadael ichi gasglu gwybodaeth werthfawr am gostio,staffio a m<strong>ar</strong>chnata’ch gweithg<strong>ar</strong>eddau.• Mae’n dangos <strong>ar</strong> unwaith pa weithg<strong>ar</strong>eddau sy’n broffidiola pha rai sy’n gwneud llai o elw ac mae’n gadael ichi addasupethau <strong>ar</strong> wahân mewn ffordd sy’n briodol i anghenion pob un.• Mae’n help i leihau’r posibilrwydd o ddefnyddio menterlwyddiannus <strong>yn</strong> ddamweiniol i g<strong>yn</strong>nal menter sy’n llaillwyddiannus - ac fe all h<strong>yn</strong>ny’n rhwydd eich gadael gyda dauweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong> sydd wedi methu.Dadansoddi’n fuan: Wrth ichi gychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>ni i fasnachu, mae’ndebyg y bydd lefelau incwm pob gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>yn</strong> fychan iawni ddechrau, <strong>yn</strong> enwedig os ydych chi wedi dechrau’n betrus neuwedi profi’r f<strong>ar</strong>chnad drwy dreialu prosiectau. Efallai na fydd hi’namlwg <strong>ar</strong> unwaith bod angen ichi ddadansoddi sefyllfa <strong>ar</strong>iannolpob un. Ond <strong>yn</strong> ddiwedd<strong>ar</strong>ach, wrth idd<strong>yn</strong> nhw ddechrau tyfu,efallai y byddwch chi’n dif<strong>ar</strong>u peidio â gwneud h<strong>yn</strong>ny’n g<strong>yn</strong>toherwydd byddwch chi wedi colli cyfle i gasglu gwybodaeth a allaifod <strong>yn</strong> werthfawr. Felly, mae’n aml <strong>yn</strong> werth c<strong>yn</strong>llunio o’r cychw<strong>yn</strong>i gael system hyblyg (er nad oes rhaid iddi fod <strong>yn</strong> gymhleth).Bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> rhoi cyfle ichi ddadansoddi sawl gweithg<strong>ar</strong>wch fel‘adrannau’ neu ‘ganolfannau costau’ annib<strong>yn</strong>nol (gweler isod).162
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthDefnyddio canolfannau costauCyfrifo <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> amrywiaeth: Byddai cwmni <strong>masnachu</strong> preifat <strong>ar</strong>ystâd ddiwydiannol <strong>yn</strong> cael ei ystyried <strong>yn</strong> rhyfedd, neu hyd <strong>yn</strong> oed<strong>yn</strong> orffwyll, petai’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u cyfleusterau meithrinfa, <strong>yn</strong> gwneudnwyddau crefft, <strong>yn</strong> cadw caffi, ac <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig gwasanaethauymg<strong>yn</strong>ghori. Ond pan fydd mudiad cymunedol <strong>yn</strong> gwneud ypethau h<strong>yn</strong> i gyd, mae’n fwy tebygol o enn<strong>yn</strong> edmygedd naganghrediniaeth. O’u cymh<strong>ar</strong>u â busnesau traddodiadol, maegweithg<strong>ar</strong>eddau llawer o fentrau <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> (<strong>yn</strong>enwedig y rheini â’u gwreiddiau mewn prosiectau cymdeithasolneu gymunedol) <strong>yn</strong> tueddu i fod <strong>yn</strong> rhai cymysg ac <strong>yn</strong> rhai nadyd<strong>yn</strong> nhw’n <strong>ar</strong>benigol. Mae angen systemau cyfrifo <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhwsy’n addas <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> h<strong>yn</strong>ny.Defnyddio canolfannau costau:• Yng nghyd-destun rheoli cyfrifon busnes sy’n fentergymdeithasol fechan, mae’r term ‘canolfan gostau’ <strong>yn</strong> golyguadain neu adran o gwmni y gellir dyrannu costau (ac incwm)iddi’n benodol. (Peidiwch â chael eich drysu gan ddiffiniadaueraill llai perthnasol.)• Mae’r cyfrifon <strong>yn</strong> cael eu cadw’n ganolog, a h<strong>yn</strong>ny mae’n debygdrwy ddefnyddio un cyfrif banc. Ond, mae holl gostau craiddy mudiad - c<strong>yn</strong>nal yr adeiladu, d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau rheolia gweinyddu cyffredinol, gwasanaethau proffesi<strong>yn</strong>ol, ad-dalubenthyciadau ac ati - <strong>yn</strong> cael eu dyrannu i’r gwahanol adrannauneu’r gwahanol ganolfannau costau, a dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> i ba raddaumaen nhw’n cael eu defnyddio.• Pan fydd yr incwm a g<strong>yn</strong>hyrchir drwy’r gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>yn</strong> caelei ychwanegu at gyfrif yr adran, mae’n amlwg <strong>ar</strong> unwaith pafasnachu sy’n broffidiol a pha fasnachu nad yw’n talu. Drwy f<strong>yn</strong>dati fel h<strong>yn</strong>, mae pob gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong> unigol <strong>yn</strong> gwybod<strong>yn</strong> weddol gywir faint mae’n ei gostio i’r mudiad ei g<strong>yn</strong>nal.Y manteision: Gall codau cyfrif cyfrifiadurol ddyrannu’r costau h<strong>yn</strong><strong>yn</strong> awtomatig <strong>ar</strong> draws yr adrannau i gyd wrth gofnodi unrhywdaliad, a gellir c<strong>yn</strong>hyrchu adroddiadau <strong>yn</strong> y fan a’r lle i ddangoseu c<strong>yn</strong>nydd. Mae gwahanu gwybodaeth fel h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> amhrisiadwyoherwydd ei fod <strong>yn</strong> golygu bod modd t<strong>yn</strong>nu gwybodaeth o’rsystem <strong>yn</strong> rhwydd i helpu i wneud pethau fel h<strong>yn</strong>:• c<strong>yn</strong>hyrchu adroddiadau <strong>ar</strong>iannol misol <strong>yn</strong> gyflym i ddangossafon perfformiad pob gweithg<strong>ar</strong>wch• cyfrifo ac addasu agweddau megis lefelau staffio a thaliadau amwahanol fathau o g<strong>yn</strong>nyrch a gwasanaethau163
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• gwybod faint o hyrwyddo a buddsoddi y mae ei angen <strong>ar</strong> bobgweithg<strong>ar</strong>wch a faint y gellir ei fforddio.Dyrannu costau:• Os bydd pob gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong>’n defnyddio’i adeilad eihun, fe all fod <strong>yn</strong> gymh<strong>ar</strong>ol syml nodi rhai costau’n union drwydd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u biliau <strong>ar</strong> wahân <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> rhent, gwres a phŵer a hyd<strong>yn</strong> oed ffonau efallai. Ond fe all fod <strong>yn</strong> fwy cymhleth os mai dimond ystafelloedd <strong>ar</strong> wahân sydd gennych neu os bydd pobl <strong>yn</strong>rhannu ystafelloedd. Wed<strong>yn</strong>, bydd angen i chi amcangyfrif.• O ran dyrannu costau craidd megis rheolaeth a gweinyddiaethgyffredinol - hy, penderf<strong>yn</strong>u faint y bydd pob gweithg<strong>ar</strong>wch<strong>masnachu</strong> sydd brin <strong>yn</strong> hyfyw <strong>yn</strong> ei gyfrannu at g<strong>yn</strong>nal ymudiad - go brin y bydd unrhyw ffigurau ‘cywir’, y cyfan y gellirei wneud yw amcangyfrif gystal ag y gallwch chi.• Efallai’n wir y cewch chi’ch temtio i fod <strong>yn</strong> hael wrth ddyrannucostau i fentrau newydd neu rai sy’n straffaglu tra bo eraill<strong>yn</strong> gallu fforddio cyfrannu mwy. Ond ym<strong>ar</strong>fer mewnol ywhwn, felly does dim drwg os bydd rhywfaint o’r <strong>masnachu</strong>’ndangos colled, <strong>yn</strong> enwedig pan fydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> help i’ch atal rhaggwastraffu adnoddau <strong>ar</strong> fusnes nad yw’n debyg o lwyddo.• Fel rheol, dydy hi ddim <strong>yn</strong> hollbwysig sut <strong>yn</strong> union y byddwchchi’n rhannu’r costau craidd c<strong>yn</strong> belled â’ch bod <strong>yn</strong> amcangyfrifcanrannau sy’n deg. Fe allwch chi addasu’r rhain unrhyw brydos ydych chi’n meddwl eich bod wedi gwneud camgymeriadneu os bydd yr amgylchiadau’n newid.• Gwnewch <strong>yn</strong> siŵr bod cofnod ysgrifenedig <strong>ar</strong> gael i ddangossut a pham rydych chi wedi dyrannu’ch costau er mw<strong>yn</strong> i boblsy’n <strong>ar</strong>chwilio neu’n ysgwyddo’ch system cyfrifon allu ei rhannua’i deall.Codi trawsdaliadau:• Mae h<strong>yn</strong> hefyd <strong>yn</strong> gadael ichi gofnodi taliadau y bydd uncanolfan gostau’n eu codi <strong>ar</strong> ganolfan gostau <strong>ar</strong>all - er enghraifftos bydd gan eich caffi gontract i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u prydau i’r feithrinfa.• Os cyf<strong>yn</strong>gwch chi’ch hun i un cyfrif banc, a d<strong>yn</strong>a syddorau, fydd yr <strong>ar</strong>ian ei hun ddim <strong>yn</strong> symud, er y gall fod <strong>yn</strong>ddefnyddiol p<strong>ar</strong>atoi anfonebau er mw<strong>yn</strong> cael llwybr papur iolrhain trafodion mewnol.• Cofiwch eithrio gwerth trafodion mewnol o gyfanswm trosianty busnes, neu bydd eich ffigurau incwm a gw<strong>ar</strong>iant <strong>yn</strong> cael eugorddatgan.164
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthY craidd fel canolfan gostau: Bydd llawer o gyrff <strong>yn</strong> gweldbod angen idd<strong>yn</strong> nhw drin eu craidd rheoli <strong>yn</strong> adran <strong>ar</strong> wahânat ddibenion cyfrifo (er ei fod <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>hyrchu incwm) a dangostrawsdaliadau i’r adrannau <strong>masnachu</strong>. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> anochel osbydd yr un mudiad <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys gweithg<strong>ar</strong>wch cymdeithasol sy’n<strong>masnachu</strong> a gweithg<strong>ar</strong>wch nad yw’n <strong>masnachu</strong>. Ond dydy hiddim <strong>yn</strong> beth doeth cymhlethu gormod <strong>ar</strong> bethau.Enghraifft: Efallai nad yw’n amlwg pa mor bwerus yw defnyddiocanolfannau costau i reoli’ch busnes. Yn Atodiad 4, rhoddir rhagor oganllawiau ac enghraifft benodol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> costio contract newydd.Defnyddio meddalwedd cyfrifon:• Mae’n bosibl cofnodi trafodion gwahanol adrannau neuganolfannau costau mewn llyfrau <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>od â llaw neuddefnyddio taenlenni syml. Ond po fwyaf o weithg<strong>ar</strong>eddausydd, mwyaf cymhleth fydd hi ichi b<strong>ar</strong>atoi adroddiadau.Mae rhaglenni cyfrifiadurol sy’n delio’n benodol â chyfrifon<strong>ar</strong> eu gorau pan fydd gennych chi o leiaf dair neu bedair oganolfannau costau.• Mae rhai rhaglenni’n haws eu defnyddio na rhai eraill. Maemeddalwedd drutach a mwy cymhleth <strong>yn</strong> rhoi mwy ohyblygrwydd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygu tymor hir. Felly, fe ddylechgeisio c<strong>yn</strong>gor am yr h<strong>yn</strong> sy’n diwallu’ch gof<strong>yn</strong>ion orau.• Pan fyddwch chi’n dechrau defnyddio rhaglen gyfrifon <strong>ar</strong>gyfrifiadur, cofiwch ddefnyddio system cofnodi â llaw ochr <strong>yn</strong>ochr â h<strong>yn</strong>ny am gyfnod, rhag ofn bod problemau’n codi o ransut mae’r system wedi’i gosod.165
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth6.3 Llif <strong>ar</strong>ian a rheoli credydOs byddwch chi’n cadw siop neu gaffi, byddwch chi’n disgwyl i gwsmeriaid dalu ichi <strong>yn</strong> syth <strong>ar</strong> ôl ichi weini bwyd idd<strong>yn</strong>nhw. Ond mewn sawl math o fusnes, fyddwch chi ddim <strong>yn</strong> gallu codi tâl <strong>ar</strong> eich cwsmeriaid tan wed<strong>yn</strong>. Hyd <strong>yn</strong> oed panfyddwch chi’n gof<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw dalu drwy anfon anfoneb, mae’n beth cyffredin i’r cwsmer oedi c<strong>yn</strong> talu. Mae angen ichifod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y cymhlethdodau a’r anawsterau sy’n codi <strong>yn</strong> sgil h<strong>yn</strong> - un o agweddau anochel byd busnes.Pwysigrwydd rheoli credyd: Does dim ots ai d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>ugwasanaethau dan gontract i gyrff cyhoeddus a phreifat ydychchi, gwerthu nwyddau i fanwerthwyr, <strong>yn</strong>teu rentu ystafell <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>cyf<strong>ar</strong>fod, go brin y cewch chi’ch talu <strong>yn</strong> y fan a’r lle. Felly, maeangen system rheoli credyd <strong>ar</strong>noch chi i gadw trefn <strong>ar</strong> yr <strong>ar</strong>ian sy’nddyledus. Mae goblygiadau pwysig i h<strong>yn</strong> ond fydd pawb ddim <strong>yn</strong>sylweddoli h<strong>yn</strong>ny:• Gan eich bod chi’n gorfod ysgwyddo cost d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’r gwasanaethdip<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong> ichi gael eich talu amdano, fe allai h<strong>yn</strong>ny effeithio’nddifrifol <strong>ar</strong> eich llif <strong>ar</strong>ian, hy, rhaid ichi dalu cyflogau a chostauc<strong>yn</strong>hyrchu a gwasanaethau ymlaen llaw.• Ar ôl idd<strong>yn</strong> nhw gael yr h<strong>yn</strong> roedden nhw am ei gael gennychchi, ychydig o gymhelliant fydd gan hyd <strong>yn</strong> oed eich cwsmeriaidmwyaf gonest a chefnogol i’ch talu’n gyflym, <strong>yn</strong> enwedig os yweu llif <strong>ar</strong>ian nhw’u hunain <strong>yn</strong> achosi problemau.• Bydd mudiadau mawr, gan g<strong>yn</strong>nwys ambell fudiad cyhoeddus,<strong>yn</strong> disgwyl cael cyfnodau hir o gredyd, fel mater o drefn. Felly,dydy hi ddim <strong>yn</strong> eithriad gorfod disgwyl deufis i gael eich talu.• Mae c<strong>yn</strong>nig credyd i gwsmeriaid <strong>yn</strong> ychwanegu elfen newydd<strong>ar</strong> unwaith i’ch system cadw llyfrau - sef bod angen cofnodi achadw golwg <strong>ar</strong> y bobl y mae <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw <strong>ar</strong>ian ichi.• Mae’n debygol iawn y bydd angen systemau neu o leiaf drefn<strong>ar</strong>noch chi i atgoffa pobl i dalu eu biliau, i f<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> ôl talwyr hwyrac i ddelio â’r rheini sy’n gwrthod talu.Ai dyma’r math o fusnes rydych chi am ei gael? Fe all pwysaurheoli credyd wneud y gwahaniaeth rhwng busnes hyfyw abusnes sy’n prysur droi’n rhy anodd neu’n rhy gymhleth i’w reolimewn ffordd gost effeithiol. Dyma rai o’r ffactorau y mae angenichi g<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> eu cyfer:166
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Y rhagolwg llif <strong>ar</strong>ian: Dylech chi adlewyrchu unrhyw oedi wrthdalu mewn rhagolwg llif <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> eich c<strong>yn</strong>llun busnes - mae h<strong>yn</strong>yr un fath â chyllideb <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eich prosiect, ond mae’n cael eigostio fis wrth fis i g<strong>yn</strong>nwys yr union adeg y mae angen ichidalu am staff, stoc a deunyddiau, a’r union adegau y byddwchchi’n derb<strong>yn</strong> taliadau.• Credyd banc: Gallai oedi wrth dalu olygu bod angen ichi gaelcredyd gan eich banc; bydd angen trefnu h<strong>yn</strong> ymlaen llaw, adydy h<strong>yn</strong> ddim o reidrwydd <strong>yn</strong> rhywbeth y gellir ei w<strong>ar</strong>antu ifusnesau newydd. Allwch chi ddim cael benthyg <strong>ar</strong>ian am ddim.Bydd llog y banc <strong>yn</strong> ychwanegu at eich costau gweithredu.• Cyfalaf gweithio: Hyd <strong>yn</strong> oed os bydd eich mudiad <strong>yn</strong>ddigon ffodus o gael cronfeydd wrth gefn neu <strong>ar</strong>ian grant i’wddefnyddio’n ‘gyfalaf gweithio’, fydd yr <strong>ar</strong>ian sydd wedi’i glymumewn biliau cwsmeriaid sydd heb eu talu ddim <strong>ar</strong> gael ichi eifuddsoddi <strong>yn</strong> y busnes, i br<strong>yn</strong>u offer newydd er enghraifft.• Peryglon busnes sy’n tyfu: Gall fod <strong>yn</strong> sioc sylweddoli bodbusnes sy’n c<strong>yn</strong>nig credyd i gwsmeriaid <strong>yn</strong> w<strong>yn</strong>ebu problemau<strong>ar</strong>bennig os digwydd iddo dyfu’n gyflym iawn. Po fwyaf owaith wnewch chi, mwya’n y byd y bydd <strong>yn</strong> rhaid ichi ei daluallan <strong>ar</strong> unwaith, a mwya’n y byd y gall fod angen i chi gaelbenthyg er mw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>iannu h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> y tymor byr. Dydy hi ddim <strong>yn</strong>anghyffredin o gwbl i fusnesau traddodiadol dyfu’n rhy gyflyma’u tagu eu hunain â dyled oherwydd na allan nhw faddau i’rcyfle i ehangu. Does ond angen i un cwsmer mawr fethu â’chtalu ac fe allai’ch menter f<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> fethdalwr.• Cymhellion i dalu: Efallai y bydd angen ichi g<strong>yn</strong>nig cymhellioni’ch cwsmeriaid dalu’n fwy prydlon.− Y ffordd fwyaf deniadol efallai fydd ychwanegu cosb oychydig o ganrannau am dalu’n hwyr. Ond fe all h<strong>yn</strong>el<strong>yn</strong>iaethu cwsmeriaid, ac mewn byd cystadleuol, fe allunrhyw beth sy’n c<strong>yn</strong>yddu eu costau’n annisgwyl eu troi nhwymaith.− Neu, fe allech chi g<strong>yn</strong>nig gost<strong>yn</strong>giad idd<strong>yn</strong> nhw am dalu’ng<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong>, er y bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu addasu’ch trefniadau prisioneu dderb<strong>yn</strong> y byddwch chi’n ennill llai nag yr oeddech wedi’iobeithio.System rheoli credyd: Gall y system rheoli credyd symlaf hyd <strong>yn</strong>oed fod <strong>yn</strong> eithaf cymhleth. Mae’n debygol o g<strong>yn</strong>nwys:• Trefniadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> anfonebu cwsmeriaid wrth idd<strong>yn</strong> nhw gael ygwasanaeth neu’r nwyddau (neu’n fuan wed<strong>yn</strong>).• Cofnod o’r anfonebau a anfonwyd (mewn system a weinyddir âllaw, y ffeil anfonebau heb eu talu fydd honno).167
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• System i ddangos pa anfonebau sydd wedi’u talu (ffeilanfonebau wedi’u talu).• System <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> anfon datganiadau’n rheolaidd (bob mis) neuail-anfonebu pob cwsmer sydd heb dalu (mae amseru’r drefnhon <strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> y math o fusnes - fe all fod <strong>ar</strong> ddiwedd y miscyfredol neu <strong>yn</strong> ystod neu <strong>ar</strong> ddiwedd yr ail fis); bydd datganiad<strong>yn</strong> rhestru’r holl anfonebau sydd heb eu talu gan gwsmera’r cyfanswm sy’n ddyledus, ac mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> hanfodoloherwydd bydd llawer o fusnesau masnachol <strong>yn</strong> dal taliadauanfonebu <strong>yn</strong> ôl nes idd<strong>yn</strong> nhw gael datganiad.• System <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>hyrchu cyfanswm y dyledion sydd heb eutalu <strong>ar</strong> unrhyw adeg er mw<strong>yn</strong> gallu c<strong>yn</strong>nwys hwn <strong>yn</strong> y fantolenfisol a’i gyflw<strong>yn</strong>o i’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr.• Monitro anfonebau sydd heb eu talu i ganfod taliadau difrifolo hwyr (8 wythnos neu fwy efallai) a galwadau ffôn i of<strong>yn</strong> igwrtais idd<strong>yn</strong> nhw dalu.• Galw eto i atgoffa’r talwyr hwyr gwaethaf nad ydych chi wedianghofio amdan<strong>yn</strong> nhw.• Trefniadau posibl gydag asiantaeth casglu dyledion i geisiocasglu gan bobl sy’n gwrthod talu ichi, neu’ch system chi’chhun <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> m<strong>yn</strong>d â thalwyr gwael i’r llys hawliadau bach.M<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywydd talwyr hwyr: Gall un neu ddau fil mawr syddheb eu talu wneud y gwahaniaeth rhwng llwyddo a methu mewnbusnes bach. Ond does neb <strong>yn</strong> ei chael hi’n hawdd m<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong>drywydd talwyr hwyr. Dyma ambell beth i’w gofio.• Er y bydd y rhan fwyaf o’ch cwsmeriaid credyd <strong>yn</strong> anrhydeddusac <strong>yn</strong> talu’n ddi-oed, mae’n eithaf tebygol y bydd rhai,oherwydd anawsterau <strong>ar</strong>iannol neu anonestrwydd hyd <strong>yn</strong> oed,<strong>yn</strong> gwneud eu gorau i osgoi talu; allwch chi ddim fforddio bod<strong>yn</strong> hael wrth<strong>yn</strong> nhw.• Bydd unrhyw oedi o ran anfon anfonebau neu ddatganiadauneu o ran ffonio pobl er mw<strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywydd henddyledion <strong>yn</strong> cael ei weld <strong>yn</strong> wendid; ac mi fyddan nhw’n talui’w cyflenwyr taerach <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>taf.• Bydd angen ichi gael polisïau clir er mw<strong>yn</strong> i’r staff wybod pagamau sydd i’w cymryd wrth f<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywydd dyledion drwg.• Byddwch <strong>yn</strong> eithriadol o ofalus a chadw cofnod o’ch hollgysylltiadau ysgrifenedig a dros y ffôn gyda thalwyr hwyr. Efallaiy bydd angen y wybodaeth <strong>ar</strong>noch chi os bydd y rhain <strong>yn</strong> troi’ndalwyr gwael.168
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Mae gwahaniaeth rhwng bod <strong>yn</strong> daer a bod <strong>yn</strong> ymosodol.Dylai galwadau ffôn i dalwyr hwyr fod <strong>yn</strong> alwadau rheolaidd,proffesi<strong>yn</strong>ol, cwrtais; gallwch fod <strong>yn</strong> gad<strong>ar</strong>n ond ddylech chifyth fod <strong>yn</strong> bersonol neu’n ddadleuol.• Os oes unrhyw gwestiwn <strong>yn</strong>glŷn ag a yw taliadau’n wir <strong>yn</strong>ddyledus, fe ddylech eu h<strong>ar</strong>chwilio’n llawn gan ymddiheuro osydych chi wedi gwneud camgymeriadau.• Peidiwch â bygwth ‘camau pellach’ <strong>yn</strong> ddifeddwl oherwyddychydig o opsi<strong>yn</strong>au sydd gennych chi.• Un cam defnyddiol yw dweud wrth dalwyr hwyr iawn yw eibod <strong>yn</strong> ddrwg gennych ond y bydd <strong>yn</strong> rhaid ichi ddil<strong>yn</strong> polisi’rcwmni a rhoi eu dyled ‘<strong>yn</strong> nwylo’ch cyfreithwyr’; ychydig iawnmae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ei olygu ond fe all fod <strong>yn</strong> rhybudd terf<strong>yn</strong>ol c<strong>yn</strong> ichigymryd camau cyfreithiol go iawn neu dderb<strong>yn</strong> ei bod <strong>yn</strong> rhaidichi ysgwyddo’r golled.• Efallai na fyddai’r s<strong>yn</strong>iad o ddefnyddio asiantaethau casgludyled at eich dant, ond fe allan nhw fod o help weithiau osoes gennych chi nifer o daliadau’n ddyledus. Holwch pa fatho gwmni yw’r asiantaeth y byddwch <strong>yn</strong> ei chyflogi a sut maennhw’n m<strong>yn</strong>d ati - dydych chi ddim am gael eich cysylltu âdulliau ymosodol.• Prin bod llawer o bw<strong>yn</strong>t ichi ddefnyddio asiantaeth casglu dyled(a thalu comisiwn sylweddol <strong>ar</strong> unrhyw <strong>ar</strong>ian gaiff ei adennill)nes ichi gyrraedd pen draw eich systemau mewnol.• Gall weithiau fod <strong>yn</strong> werth ichi <strong>ar</strong>chwilio’r trefniadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>m<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywydd dyledion drwg drwy system y Llys Sirol - aelwir <strong>yn</strong> gyffredin <strong>yn</strong> ‘llys hawliadau bychain. Ond cofiwch:− er nad yw’r Llys <strong>yn</strong> fiwrocrataidd iawn, ac er nad oes angenichi gael eich c<strong>yn</strong>rychioli gan dwrnai, mae weithiau’n ddoethcael c<strong>yn</strong>gor cyfreithiol− bydd <strong>yn</strong> rhaid ichi dalu ffi− fe all y broses fod <strong>yn</strong> draul <strong>ar</strong> amser, felly efallai na fydd <strong>yn</strong>werth ichi f<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywydd symiau bychain iawn− hyd <strong>yn</strong> oed os bydd y dyf<strong>ar</strong>niad o’ch plaid, nid yw’n gw<strong>ar</strong>antuy cewch chi’ch talu’r h<strong>yn</strong> sy’n ddyledus ichi gan ddyledwyrcyfrwys− mae rhagor o wybodaeth a ffurflenni <strong>ar</strong> gael gan WasanaethLlysoedd EM <strong>yn</strong> www.hmcourts-service.gov.uk• Gwnewch <strong>yn</strong> siŵr bod y staff gwerthu’n gwybod pwy ydy’rbobl h<strong>yn</strong> sy’n gwrthod talu eu biliau - fyddwch chi ddim amg<strong>yn</strong>nig credyd idd<strong>yn</strong> nhw eto.169
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth6.4 Adroddiadau <strong>ar</strong>iannolFe all busnes sy’n cael ei g<strong>yn</strong>nal <strong>yn</strong> wael lithro o fod ‘<strong>yn</strong> cadw deupen llin<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>ghyd’ i ansolfedd mewn c<strong>yn</strong> lleied â thrimis. Oni fyddwch chi’n p<strong>ar</strong>atoi adroddiadau <strong>ar</strong>iannol misol, efallai na welwch chi h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> dod. Ac oni fyddwch chi’np<strong>ar</strong>atoi adroddiadau <strong>ar</strong>iannol misol, go brin bod gennych chi fusnes effeithiol.Yr h<strong>yn</strong> sydd ei angenSut mae m<strong>yn</strong>d ati: Mae angen i fyrddau gael gwybodaeth <strong>ar</strong>iannol:• sy’n ddefnyddiol (<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys y pethau y mae angen idd<strong>yn</strong>nhw’u gwybod)• sy’n hawdd idd<strong>yn</strong> nhw’i d<strong>ar</strong>llen a’i deall <strong>yn</strong> gyflym• y gallan nhw ddysgu i’w deall• y gallan nhw’i chwesti<strong>yn</strong>uYr Adroddiad Ariannol misol hanfodol: I’r rhan fwyaf o fusnesaua chan amlaf, dim ond dau dd<strong>ar</strong>n o bapur y mae eu hangen <strong>ar</strong>gyf<strong>ar</strong>wyddwyr sef:• mantolen wedi’i symleiddio <strong>ar</strong> ddiwedd pob mis <strong>yn</strong> dangosbeth yw gwerth eich gweithg<strong>ar</strong>wch− fanylion trafodion gwirioneddol y mis diwethaf a’r flwydd<strong>yn</strong>hyd h<strong>yn</strong>ny, a− rhagolygon blaenorol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yr un cyfnodau er mw<strong>yn</strong> gallucymh<strong>ar</strong>u’r ddauMae Tabl 6.1 a Thabl 6.2 <strong>yn</strong> dangos esiampl o’r patrwm <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>yr adroddiadau h<strong>yn</strong>. Gwaith busnesau unigol eu hunain ywpenderf<strong>yn</strong>u pa fanylion <strong>yn</strong> union y dylai’r rhain eu c<strong>yn</strong>nwys <strong>ar</strong> saileu profiad wrth fonitro.Y fantolen wedi’i symleiddio:• Pam? Mae’r fantolen <strong>yn</strong> hawdd iawn ei ph<strong>ar</strong>atoi (os cadwch chigofnodion <strong>ar</strong>iannol da) ac mae’n c<strong>yn</strong>nig llwyth o wybodaeth.Ar ei ffurf symlaf, gall unrhyw gyf<strong>ar</strong>wyddwr ddysgu i’w deall <strong>yn</strong>gyflym.• cyfrif incwm a gw<strong>ar</strong>iant wedi’i gyfuno ag adroddiad cyllidebsy’n dw<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>ghyd170
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Beth mae’n ei wneud? Mae’r fantolen <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig ciplun o fainto <strong>ar</strong>ian a fyddai gennych <strong>ar</strong> unrhyw ddiwrnod penodol (felrheol diwrnod olaf y mis) pe gallech chi gyfuno’r holl <strong>ar</strong>iano’ch holl gyfrifon banc a’ch blychau <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>od, petai eichcwsmeriaid <strong>yn</strong> talu ichi’r holl <strong>ar</strong>ian sy’n ddyledus, petaechchi’n gwerthu’ch holl stoc <strong>masnachu</strong>, ac wed<strong>yn</strong> petaech chi’ntalu’ch holl ddyledion i’ch cyflenwyr, unrhyw TAW a thaliadausy’n ddyledus i Gyllid y Wlad, ac unrhyw fenthyciadau gan ybanc. Mae’n giplun manwl sy’n dangos faint yw gwerth ochr<strong>masnachu</strong>’r busnes.• Beth mae’n ei ddweud? Y swm fydd gennych <strong>yn</strong> y diweddyw eich asedau cyfredol net. Nid swm o <strong>ar</strong>ian go iawn yw h<strong>yn</strong>,felly peidiwch â chyffroi gormod. Ond fe all fod <strong>yn</strong> werthfawrer mw<strong>yn</strong> dangos sut mae’ch menter <strong>yn</strong> perfformio o fis i fis.Os yw’r ffigwr <strong>yn</strong> finws <strong>yn</strong> hytrach nag <strong>yn</strong> blws, fe ddylai fodrheswm da dros h<strong>yn</strong>ny - megis benthyciad i’w fuddsoddi <strong>yn</strong> ybusnes. Fel <strong>ar</strong>all, fe allech fod mewn trafferthion difrifol.• Beth nad yw’n ei ddweud? Anwybyddwch yr eitemau na allwchchi eu troi’n <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>od <strong>yn</strong> rhwydd neu’n realistig - megis offerac adeiladau. Bydd y rhain <strong>yn</strong> ystumio’r d<strong>ar</strong>lun, ac fe allan nhwfod <strong>yn</strong> anodd eu hasesu. Fydd y fantolen hon ddim <strong>yn</strong> cyfatebi’r fantolen <strong>yn</strong> eich cyfrifon bl<strong>yn</strong>yddol, a dyma pam y dywedir eibod ‘wedi’i symleiddio’.Adroddiad cyfrif incwm a gw<strong>ar</strong>iant misol:• Beth yw h<strong>yn</strong>?: Mae’r cyfrif incwm a gw<strong>ar</strong>iant <strong>ar</strong> ei symlaf <strong>yn</strong>dweud wrthych pa <strong>ar</strong>ian sydd wedi dod i mewn a pha <strong>ar</strong>iansydd wedi m<strong>yn</strong>d allan (wedi’u heitemeiddio o dan benawdausafonol, gan g<strong>yn</strong>nwys ffigurau gwerthiannau <strong>ar</strong> wahân os oesgennych fwy nag un gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong>) <strong>yn</strong> ystod y missydd wedi m<strong>yn</strong>d heibio.• Beth mae’n ei ddweud?: Bydd hwn <strong>yn</strong> help i ddangos a yw’rgweddill <strong>yn</strong> y banc wedi c<strong>yn</strong>yddu neu wedi gostwng, ond fawrmwy na h<strong>yn</strong>ny.• Beth mae’n ei wneud?: Mae’r ddau gyfrif <strong>yn</strong> gyfle ichi graffu<strong>ar</strong> sut mae’r busnes <strong>yn</strong> gw<strong>ar</strong>io’i <strong>ar</strong>ian ac i drafod sut mae’nennill <strong>ar</strong>ian. Mae h<strong>yn</strong>ny’n gwbl ddilys. Yn anffodus, mae tueddofnadwy i’r cyfrif gw<strong>ar</strong>iant sb<strong>ar</strong>duno dadleuon sy’n t<strong>yn</strong>nu sylwoddi <strong>ar</strong> wir hanfodion perfformiad y busnes. Mae’n beth dai reolwyr roi terf<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> y trafodaethau h<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>ted ag y bomodd os nad yd<strong>yn</strong> nhw’n berthnasol.• Beth nad yw’n ei wneud? Y cyfrif incwm a gw<strong>ar</strong>iant yw uno elfennau disgwyliedig yr adroddiad <strong>ar</strong>iannol, a bydd llawero adroddiadau’n m<strong>yn</strong>nu ei g<strong>yn</strong>nwys. Ond, a dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> ymath o weithg<strong>ar</strong>wch, fe all gwybodaeth o fath <strong>ar</strong>all, megiscym<strong>ar</strong>iaethau â’r gyllideb, fod <strong>yn</strong> fwy defnyddiol.171
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthDeall y fantolenDechreuwch yma: Y fantolen yw’r d<strong>ar</strong>n pwysicaf un o wybodaeth<strong>ar</strong>iannol y bydd y rhan fwyaf o gyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong> dod <strong>ar</strong> ei draws.Os nad ydych chi’n gyf<strong>ar</strong>wydd â mantolenni, mae angen ichiddysgu am eu c<strong>yn</strong>nwys a sut mae eu dehongli. I chi mae’r adranhon. Dylech chi gyfeirio hefyd at y fantolen enghreifftiol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>Mentrau Rhywle Cyf <strong>yn</strong> Nhabl 6.2. Dyma’r h<strong>yn</strong> y mae’r fantolen <strong>yn</strong>ei g<strong>yn</strong>nig ichi:• golwg gyffredinol <strong>ar</strong> sefyllfa <strong>ar</strong>iannol y mudiad• ffordd syml o gadw golwg <strong>ar</strong> newid• y posibilrwydd o ddil<strong>yn</strong> trywydd gwahanol weithg<strong>ar</strong>eddau <strong>ar</strong>wahân• y sicrwydd bod trefn dda <strong>ar</strong> y rhan fwyaf o’r agweddau <strong>ar</strong> eichtrefniadau cadw cofnodion <strong>ar</strong>iannol• atebion i gwesti<strong>yn</strong>au na fyddai newydd-ddyfodiaid o bosibwedi meddwl eu gof<strong>yn</strong>Monitro mwy nag un gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong>: Os oes ganeich mudiad fwy nag un gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong>, efallai y byddangen addasu adroddiadau eich mantolen i ddangos manylionpob un <strong>ar</strong> wahân, <strong>yn</strong> ogystal â’r d<strong>ar</strong>lun cyfansawdd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ysefydliad drwyddo draw. Efallai y bydd y wybodaeth gyfun <strong>yn</strong>haws ei chasglu at ei gilydd ac <strong>yn</strong> haws i gyf<strong>ar</strong>wyddwyr ei deall.Ond fe ddylai swyddogion cyllid b<strong>ar</strong>atoi ffigurau <strong>ar</strong> wahân wedi’uheitemeiddio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pob busnes, hyd <strong>yn</strong> oed os nad yw’r rhainbob tro’n cael eu dosb<strong>ar</strong>thu i’r bwrdd cyfan.Gwybod eich bod mewn dwylo diogel: Y dystiolaeth orau ygallwch ei chael bod gennych reolaeth o safon dros eich sefyllfa<strong>ar</strong>iannol yw bod yr holl wybodaeth hon <strong>yn</strong> cael ei chyflw<strong>yn</strong>oi’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>ar</strong> bapur <strong>ar</strong> adeg benodol bob mis (<strong>yn</strong>ghydâ system i’r trysorydd neu’r pwyllgor cyllid wirio cywirdeb ywybodaeth a gyflw<strong>yn</strong>ir o bryd i’w gilydd).• Mae cael adroddiad llawn fel h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>ddo’i hun <strong>yn</strong> awgrymubod y c<strong>yn</strong>orthwyydd cyfrifon, y trysorydd, y rheolwr, neu bwyb<strong>yn</strong>nag sy’n gwneud y gwaith, wedi cofnodi’n briodol holldrafodion <strong>ar</strong>iannol y mis, wedi bancio’r sieciau a’r <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>od,wedi talu’r biliau, ac wedi p<strong>ar</strong>atoi’r wybodaeth berthnasol.• A dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> anghenion eich mudiad, efallai y bydd y fantolenhefyd <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys canl<strong>yn</strong>iadau gwiriadau a gweithdrefnauallweddol eraill, gan g<strong>yn</strong>nwys:172
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− sicrhau nad oes dim dyledion cudd neu symiau wedi’ugw<strong>ar</strong>io’n ddirybudd nad yd<strong>yn</strong> nhw wedi cyrraedd y cyfrifbanc eto− dangos pwy sydd mewn dyled i’r busnes, faint yw’r dyledionh<strong>yn</strong>ny ac ers pryd− sicrhau bod taliadau talu-wrth-ennill <strong>yn</strong> gyfoes− cadw cofnod TAW p<strong>ar</strong>haus− cysoni’r <strong>ar</strong>ian mân− <strong>ar</strong>chwilio’r stoc bob mis− cysoni’r <strong>ar</strong>ian sydd <strong>yn</strong> y banc a sylwi <strong>ar</strong> unrhyw wallaucyfrifydduMae adroddiad misol syml <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig llawer iawn o dawelwchmeddwl i rywun.Cym<strong>ar</strong>iaethau misol: Mae’r fantolen hefyd <strong>yn</strong> ffordd ragorol ogael ciplun o’ch sefyllfa <strong>ar</strong> ddiwedd pob mis. Fe all fod <strong>yn</strong> fwydefnyddiol hyd <strong>yn</strong> oed i ddangos sut mae pethau’n newid drosgyfnod wrth ichi gymh<strong>ar</strong>u ffigurau’r fantolen dros nifer o fisoedd.Hyd <strong>yn</strong> oed os na fydd cyf<strong>ar</strong>wyddwyr fel rheol <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>chwilio mwy namis <strong>ar</strong> y tro, rhaid i swyddogion sy’n p<strong>ar</strong>atoi adroddiadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ybwrdd ddysgu i weld tueddiadau cad<strong>ar</strong>nhaol ac <strong>ar</strong>wyddion perygl,a bod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i adrodd <strong>yn</strong> eu cylch.Cadw golwg <strong>ar</strong> eich asedau: Dyma’r pethau y dylech fod <strong>yn</strong>ymwybodol ohon<strong>yn</strong> nhw <strong>yn</strong> adran ‘asedau’ y fantolen.• Golwg gytbwys <strong>ar</strong> y gweddill <strong>yn</strong> y banc: Peidiwch â chael eichcyffroi os bydd gweddill mawr <strong>yn</strong> y cyfrif cyfredol na chael eichdigalonni os bydd y gweddill hwnnw’n fychan. Dydy’r <strong>ar</strong>iansydd <strong>yn</strong> y banc ddim o reidrwydd <strong>yn</strong> dangos pa mor iach yw’rbusnes ac mae cyf<strong>ar</strong>wyddwyr a pherchnogion busnesau bachym mhobman <strong>yn</strong> camddeall h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> llwyr. (Os digwydd i chidalu swm Talu wrth Ennill y mis diwethaf yfory neu os talwchchi siec fawr i’r banc am waith a wnaethoch chi ddau fis <strong>yn</strong> ôl, feallai’r gweddill <strong>yn</strong> y banc godi neu ostwng filoedd o bunnoedd.Ond fydd eich sefyllfa <strong>ar</strong>iannol ddim wedi newid o gwbl.) Ondmae angen ichi sicrhau bod digon o <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>od <strong>ar</strong> gael os oesgennych daliadau pwysig i’w gwneud.• Balans y cyfrif adnau: Fe all h<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>nwys <strong>ar</strong>ian wrth gefn <strong>ar</strong>oddir o’r neilltu i dalu am ddiswyddiadau posibl neu g<strong>yn</strong>ilion<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> offer neu brosiectau <strong>yn</strong> y dyfodol, ac efallai y byddwchchi am i hwn gael ei ddangos fel ‘cronfeydd wrth gefn’ er mw<strong>yn</strong>osgoi rhoi cam<strong>ar</strong>graff i staff a gwirfoddolwyr.• Arian mewn llaw: Dydych chi ddim am weld symiau mawr o dany pennawd ‘<strong>ar</strong>ian mewn llaw’. Fel rheol, taliadau <strong>ar</strong>ian rydych chiwedi’u derb<strong>yn</strong> ond heb eu bancio eto yw’r rhain - ac nid yw h<strong>yn</strong><strong>yn</strong> <strong>ar</strong>fer da o ran diogelwch.173
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Arian mân: Er hwylustod, gellir hepgor hwn os yw’r swmrydych chi’n ei gadw’n swm bychan. Ond fe allai ei g<strong>yn</strong>nwysannog staff i wirio balans yr <strong>ar</strong>ian mân bob mis.• Dyledwyr:− Dylai’r wybodaeth hon fod <strong>ar</strong> gael <strong>yn</strong> uniongyrchol drwy’chcofnodion rheoli credyd.− Os nad oes llawer o ddyledwyr, fe allai fod <strong>yn</strong> fuddiol eurhestru <strong>ar</strong> y fantolen.− Dylai cyf<strong>ar</strong>wyddwyr fod <strong>yn</strong> effro i lefelau uchel neu lefelauc<strong>yn</strong>yddol o gredyd i gwsmeriaid ac i ddyledion unigol sy’np<strong>ar</strong>hau o’r naill fis i’r llall. Os oes gormod o’r rhain, mae’ndebyg bod angen gwella’ch system rheoli credyd.− Fe allwch chi g<strong>yn</strong>nwys <strong>yn</strong> yr asedau unrhyw daliadau grantsydd heb gyrraedd eich mudiad, naill ai o dan bennawd‘dyledwyr’, neu o dan bennawd <strong>ar</strong> wahân os yw taliadau’rgrant <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> hwyr.• Stoc a phwysigrwydd gwirio’r stoc:− Mae angen i fusnesau sy’n c<strong>yn</strong>hyrchu nwyddau ac <strong>yn</strong>eu gwerthu, megis gweithdai crefft, caffis a siopau, gaelgwybodaeth am lefelau eu <strong>masnachu</strong>, eu stoc neu eudeunyddiau crai am sawl rheswm. Fe all y gof<strong>yn</strong>iad i g<strong>yn</strong>nwyseu gwerth <strong>ar</strong> y fantolen atgoffa pobl i wirio’r stoc <strong>yn</strong> fisol oleiaf er bod y tasgau h<strong>yn</strong>ny’n amhoblogaidd.− Fe all stoc busnes fod <strong>yn</strong> elfen bwysig o’i asedau, er bod yffordd yr amcangyfrifir ei werth <strong>yn</strong> amrywio a dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong>natur y busnes. Mae’n amlwg <strong>yn</strong> bwysig m<strong>yn</strong>d ati mewnffordd gyson.− Mae cyfri’r stoc <strong>yn</strong> dangos beth sy’n gwerthu, beth yw’rgalw gan gwsmeriaid a beth sy’n wastraff a dylid adlewyrchuh<strong>yn</strong>ny wrth br<strong>yn</strong>u ac wrth gostio’r h<strong>yn</strong> rydych chi’n ei werthu.− Fe all cyfri’r stoc ddatgelu a oes unrhyw ddw<strong>yn</strong> ac a oesangen camau diogelu. Mae pawb sy’n gwerthu creision amelysion <strong>yn</strong> sylweddoli bod tuedd idd<strong>yn</strong> nhw ddiflannu, ondychydig sy’n sylweddoli faint o elw’n union mae’r dw<strong>yn</strong> hwn<strong>yn</strong> ei l<strong>yn</strong>cu. Dyma un o blith sawl ffactor sy’n gysylltiedig ârheoli a chadw trefn sy’n gyfrifol am y ffaith bod c<strong>yn</strong> lleied ogaffis cymunedol <strong>yn</strong> llwyddo.174
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthCadw golwg <strong>ar</strong> eich dyledion: Dyma’r pethau y dylech fod <strong>yn</strong>ymwybodol ohon<strong>yn</strong> nhw <strong>yn</strong> adran ‘dyledion’ y fantolen.• Credydwyr:− Mae angen ichi gael gwybodaeth ddiwedd<strong>ar</strong> <strong>yn</strong> rheolaiddam eich dyledion i gyflenwyr er mw<strong>yn</strong> sicrhau bod gennychchi adnoddau i dalu’r biliau am ddeunyddiau crai, nwyddauswyddfa, y prif wasanaethau ac ati.− Os yw’r cyfanswm sydd <strong>ar</strong>noch chi i’ch credydwyr <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>ydduo fis i fis, efallai eich bod <strong>yn</strong> gw<strong>ar</strong>io gormod <strong>ar</strong> y fenter. Gallaihefyd olygu bod staff <strong>yn</strong> oedi c<strong>yn</strong> talu biliau er mw<strong>yn</strong> cadw<strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> y banc. Naill ffordd neu’r llall, fe all fod <strong>yn</strong> rhybudd.− Yn groes i h<strong>yn</strong>ny, os yw’r cyfanswm sydd <strong>ar</strong>noch chi i’chcredydwyr <strong>yn</strong> isel iawn, fe allai fod o fudd ichi of<strong>yn</strong> a yw eichbusnes <strong>yn</strong> manteisio i’r eithaf <strong>ar</strong> gyfleusterau credyd gyda’chcyflenwyr. Does dim pw<strong>yn</strong>t ichi dalu’n ddi-oed eich hun osyw h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> effeithio er gwaeth <strong>ar</strong> falans eich cyfrif cyfredolneu’n <strong>ar</strong>afu’ch ad-daliadau <strong>ar</strong> fenthyciadau a gorddrafftiau.• Treth, YG a TAW: Fe all taliadau sy’n ddyledus i Gyllid a ThollauEM fod <strong>yn</strong> symiau sylweddol. Dylai ffigurau cywir <strong>ar</strong> y fantolenddangos bod cofnodion y gyflogres a TAW <strong>yn</strong> rhai diwedd<strong>ar</strong> acna chewch chi drafferth eu talu.• TAW: Fe all busnesau sydd wedi cofrestru i dalu TAW fod <strong>yn</strong>dalwyr treth net neu’n adhawlwyr treth net. Naill ffordd neu’rllall, fe ddylai fod gennych chi system cadw cofnodion <strong>ar</strong>iannolsy’n cadw cofnod p<strong>ar</strong>haus <strong>ar</strong> wahân o’r trafodion mae TAW <strong>yn</strong>ddyledus <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw a chyfanswm cronnus y dreth.• Taliadau ymlaen llaw: Weithiau, efallai y bydd rhywun <strong>yn</strong>talu ichi am waith c<strong>yn</strong> ichi ei wneud ac y byddwch chi hyd <strong>yn</strong>oed <strong>yn</strong> derb<strong>yn</strong> rhai grantiau’n g<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong>. Os felly, bydd eich balans<strong>yn</strong> y banc <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>tiffisial o uchel. Felly, ac mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ddyrysbraidd, bydd angen ichi gofnodi’r taliadau c<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> feldyledion (hy, er bod yr <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> y banc, o safbw<strong>yn</strong>t technegol,mae’r <strong>ar</strong>ian hwn <strong>yn</strong> ddyledus i rywun <strong>ar</strong>all <strong>ar</strong> y pryd). Efallai ybyddwch chi’n meddwl nad yw h<strong>yn</strong> o bwys, ond os anghofiwchchi addasu pethau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> taliadau c<strong>yn</strong>n<strong>ar</strong>, bydd <strong>yn</strong> amhosibichi gymh<strong>ar</strong>u’ch mantolenni mewn ffordd ystyrlon dros ymisoedd wed<strong>yn</strong>.Deall eich ‘asedau cyfredol net’: Yn olaf, er bod y cyfanswm hwn<strong>yn</strong> ddiystyr <strong>ar</strong> ei ben ei hun, cyfanswm yr asedau cyfredol net yw’rffigur sydd ei angen <strong>ar</strong>noch chi i ddangos a yw eich menter <strong>yn</strong>gwneud c<strong>yn</strong>nydd neu beidio.175
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Drwy b<strong>ar</strong>atoi tabl a’i ddiwedd<strong>ar</strong>u’n rheolaidd sy’n dangosffigurau asedau cyfredol net <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pob mis <strong>yn</strong> y flwydd<strong>yn</strong>diwethaf (neu graff efallai i ddangos y canl<strong>yn</strong>iadau’n gliriach i’rrhai y maen gas gandd<strong>yn</strong> nhw golofnau o ffigurau), fe welwchchi a yw eich sefyllfa <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> gwella <strong>yn</strong>teu’n gwaethygudrwyddi draw.• Fe all amrywiadau dros fis neu ddau fod <strong>yn</strong> rhywbeth dros dro,ond mae unrhyw beth y tu hwnt i h<strong>yn</strong>ny’n debygol o awgrymutuedd. Dim ond os yw’n tyfu y gall busnes oroesi mewngwirionedd, felly rydych chi’n chwilio am g<strong>yn</strong>nydd cyson <strong>yn</strong>ffigur yr asedau cyfredol net. Os yw’r duedd <strong>yn</strong> symud <strong>yn</strong> gysoni’r cyfeiriad <strong>ar</strong>all, mae’n bryd cymryd camau i gywiro pethau.Y gyllideb ac adroddiadau’r gyllidebPam mae angen cyllideb <strong>ar</strong>noch chi?:• Monitro c<strong>yn</strong>nydd: Heb gyllideb, fydd gennych chi ddim pw<strong>yn</strong>tiaucyfeirio i wybod ymhle rydych chi’n sefyll, na th<strong>ar</strong>gedau chwaith.Mae’n anodd gwybod a ydych chi’n llwyddo, ac os ydych chi’nllwyddo, mae’n bosib nad ydych chi’n cael y pleser o wybod h<strong>yn</strong>ny.• C<strong>yn</strong>llunio: Heb gyllideb, prin y gallwch chi g<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ydyfodol (pennu codiadau cyflog i’ch staff, pr<strong>yn</strong>u offer newydd,datblygu mentrau newydd ac ati), neu mi fyddwch <strong>yn</strong> gwneudh<strong>yn</strong>ny <strong>yn</strong> y tywyllwch.• Awdurdod i reoli: Mae angen cyllidebau <strong>ar</strong> reolwyr er mw<strong>yn</strong>idd<strong>yn</strong> nhw gael awdurdod. Pan fydd cyf<strong>ar</strong>wyddwyr wedicymeradwyo’r rhagolygon, dylai’r prif swyddog gweithredol fod<strong>yn</strong> rhydd i roi’r penderf<strong>yn</strong>iadau gw<strong>ar</strong>io a restrir <strong>yn</strong>dd<strong>yn</strong> nhw<strong>ar</strong> waith (a thybio bod y c<strong>yn</strong>nydd a welir go iawn fwy neu lai’ngyson â’r gyllideb).Beth roedden ni’n ei wybod wrth ysgrifennu’r C<strong>yn</strong>llun Busnes?• Os mai’r unig gyllideb sydd gennych yw’r ffuglen sydd <strong>yn</strong> eichC<strong>yn</strong>llun Busnes a hwnnw’n g<strong>yn</strong>llun a ddefnyddiwyd gennych igreu <strong>ar</strong>graff <strong>ar</strong> <strong>ar</strong>ianwyr, mae bron <strong>yn</strong> sicr y bydd angen ichi eidiwedd<strong>ar</strong>u c<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>ted ag y bo modd.• Efallai eich bod <strong>yn</strong> meddwl mai twyllo yw ailysgrifennu’chrhagamcanion <strong>ar</strong>iannol pan fyddan nhw’n anghywir. Ond nidbwriad rhagamcanion cyllidebol yw profi’ch gallu i ragweld ydyfodol, hyd <strong>yn</strong> oed os mai d<strong>yn</strong>a sut mae’n ymddangos wrthichi eu hysgrifennu.• Bydd unrhyw fodel o gyllideb sy’n cyflw<strong>yn</strong>o d<strong>ar</strong>lun oddatblygiad eich busnes <strong>yn</strong> ddefnyddiol i ryw raddau. Wed<strong>yn</strong>,wrth ichi g<strong>yn</strong>hyrchu mwy o fersi<strong>yn</strong>au, bydd pob un <strong>yn</strong> elwa<strong>yn</strong> sgil eich profiad ym<strong>ar</strong>ferol, ac <strong>yn</strong> tyfu’n raddol agosach at yffordd y mae’ch busnes <strong>yn</strong> gweithio mewn gwirionedd - gan roimwy a mwy o reolaeth ichi drosto.176
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthMireinio’r rhagolygon:• Wrth ichi gymh<strong>ar</strong>u’ch incwm a’ch gw<strong>ar</strong>iant go iawn, bennawdwrth bennawd, â rhagamcanion eich cyllideb, byddwch chi’ndechrau gweld beth sy’n gweithio a beth sydd ddim. Mae h<strong>yn</strong><strong>yn</strong> hollbwysig er mw<strong>yn</strong> monitro incwm gwerthiannau.• Fe all fod <strong>yn</strong> eithriadol o ddefnyddiol i chi fireinio ambell beth,drwy wahanu’r incwm <strong>yn</strong> wahanol fathau o werthiannauac adrodd <strong>ar</strong> bob un <strong>ar</strong> wahân. Os byddwch chi’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>ugwasanaeth <strong>ar</strong>lwyo, er enghraifft, bydd angen ichi gaelcyfansymiau wedi’u heitemeiddio <strong>ar</strong> wahân <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yr <strong>ar</strong>ianmae’r caffi’n ei dderb<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ystod y dydd, <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y brechdanaua werthir <strong>ar</strong> eich rownd, ac <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>ar</strong>lwyo mewn digwyddiadauac achlysuron <strong>ar</strong>bennig. Bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> dweud wrthych chi pamor broffidiol yw pob gweithg<strong>ar</strong>wch ac fe all roi adborth ichiam eich strategaethau m<strong>ar</strong>chnata.• Fe allwch chi hefyd fireinio’ch rhagolygon gw<strong>ar</strong>iant <strong>yn</strong>gngoleuni’ch profiad a’u gwneud nhw’n fwy manwl. Ondpeidiwch ag anghofio’r anfanteision: mwyaf o wybodaethy byddwch chi’n ei d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u, mwya’r risg y bydd sylw’rcyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong> cael ei d<strong>yn</strong>nu at fanylion llai perthnasol acholli golwg <strong>ar</strong> ddatblygu’r busnes <strong>yn</strong> gyffredinol.Adroddiadau <strong>ar</strong> y gyllideb: Mae adroddiad <strong>ar</strong> y gyllideb <strong>yn</strong>cymh<strong>ar</strong>u’r incwm a’r gw<strong>ar</strong>iant go iawn â’r rhagolygon, ac fe all h<strong>yn</strong>fod <strong>yn</strong> ffordd dda o fesur c<strong>yn</strong>nydd. Bydd llawer o gyrff <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> nad yd<strong>yn</strong> nhw’n <strong>masnachu</strong>’n defnyddio’r rhain hefyd.• Pa bryd y dylech chi eu defnyddio?: Mae monitro’r gyllideb <strong>yn</strong>ddefnyddiol dan yr amgylchiadau h<strong>yn</strong>:− wrth ddechrau <strong>masnachu</strong> pan fydd angen i’r rheolwr a’rcyf<strong>ar</strong>wyddwyr wybod pa mor agos yw’r berth<strong>yn</strong>as rhwngeu rhagolygon <strong>yn</strong> eu c<strong>yn</strong>llun busnes a’r sefyllfa go iawn wrthfasnachu er mw<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw allu addasu eu c<strong>yn</strong>lluniau’nddiymdroi.− pa bryd b<strong>yn</strong>nag y gellir gwneud gwaith rhagamcanu <strong>ar</strong>iannol<strong>yn</strong> gymh<strong>ar</strong>ol ddib<strong>yn</strong>adwy - ee, pan fydd contractau tymor hirgennych chi neu pan fydd eich amgylchiadau <strong>masnachu</strong>’nsefydlog.− pan fydd y sefyllfa <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bennig o d<strong>yn</strong>n: <strong>ar</strong> yr adegauh<strong>yn</strong>, mae fel rheol <strong>yn</strong> hanfodol cael adroddiadau rheolaidd<strong>ar</strong> sail rhagamcanion cyllidebol, ac fe ddylai rheolwyr eumonitro’n wythnosol neu hyd <strong>yn</strong> oed <strong>yn</strong> ddyddiol <strong>ar</strong> adeg<strong>ar</strong>gyfwng (nid <strong>ar</strong>fer da dewisol yw h<strong>yn</strong>: bydd unrhyw un syddwedi w<strong>yn</strong>ebu <strong>ar</strong>gyfwng <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> ei fusnes <strong>yn</strong> cad<strong>ar</strong>nhaubod monitro <strong>ar</strong> y lefel hon <strong>yn</strong> hollol angenrheidiol).177
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Faint o wybodaeth?− y cyfnod cyfredol: Mae rhagolwg <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y mis neu’rchw<strong>ar</strong>ter cyfredol fel rheol <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig tip<strong>yn</strong> o wybodaeth wrthei roi ochr <strong>yn</strong> ochr â’r incwm a’r gw<strong>ar</strong>iant go iawn <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yrun cyfnod.− y flwydd<strong>yn</strong> hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>: Mae cyfansymiau hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>ystod y flwydd<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>iannol - gwirioneddol a rhagolygon - <strong>yn</strong>rhoi d<strong>ar</strong>lun mwy cytbwys na chyfansymiau misol <strong>ar</strong> eu pen euhunain, ac mae hi’n wir <strong>yn</strong> werth eu p<strong>ar</strong>atoi a’u dosb<strong>ar</strong>thu (erei bod <strong>yn</strong> anodd awtomeiddio’r diwedd<strong>ar</strong>u misol <strong>yn</strong> llwyr <strong>ar</strong>systemau sy’n seiliedig <strong>ar</strong> daenlenni).− adroddiadau cyllidebol fis wrth fis: Mae’n bosib cyfuno’rholl adroddiadau misol hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> y flwydd<strong>yn</strong> gyfredol, ach<strong>yn</strong>nwys rhagolygon <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y flwydd<strong>yn</strong> gyfan <strong>ar</strong> un ddalen- ac fe allai h<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> ddefnyddiol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> trafodaethaumanwl is-bwyllgor cyllid. Ond anaml y bydd cael cymainto wybodaeth o’i flaen <strong>yn</strong> ddefnyddiol i gyf<strong>ar</strong>fod llawn o’rbwrdd. (Un ffordd o d<strong>yn</strong>nu sylw at y cyfnod cyfredol <strong>yn</strong>unig yw defnyddio amlygydd lliw neu gysgod. Ond maeperygl o hyd y byddwch chi’n gorlwytho cyf<strong>ar</strong>wyddwyr âgwybodaeth.)− ‘yr un cyfnod y ll<strong>yn</strong>edd’: Gall busnesau tymhorol <strong>yn</strong> enwedigfod <strong>ar</strong> eu hennill o gael adroddiadau sy’n c<strong>yn</strong>nwys llai owybodaeth gyllidebol, ond sy’n c<strong>yn</strong>nwys colofn neu golofnau<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> manylion incwm a gw<strong>ar</strong>iant y gellir eu cymh<strong>ar</strong>u â’run cyfnod y ll<strong>yn</strong>edd a/neu â sawl blwydd<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>ny. Gallh<strong>yn</strong> ddangos twf neu ddirywiad gwahanol weithg<strong>ar</strong>eddau<strong>masnachu</strong> a chanolbw<strong>yn</strong>tio’r sylw <strong>ar</strong> hysbysebu a hyrwyddo.• Beth maen nhw’n ei ddweud?: Efallai na fydd y gymh<strong>ar</strong>iaethgyllidebol <strong>yn</strong> dweud llawer wrthych chi os nad yw dyddiadau’rtaliadau a’r derb<strong>yn</strong>iadau’n rheolaidd, ac fel rheol, bydd angengofal wrth ei dehongli. Os bydd ffigur y trosiant misol <strong>yn</strong>gostwng <strong>yn</strong> syd<strong>yn</strong>, sut mae gwybod ai taliad sydd wedi’i w<strong>ar</strong>antusydd wythnos neu ddwy’n hwyr, <strong>yn</strong>teu ai’r gwerthiannau syddwedi crebachu?Monitro <strong>ar</strong>iannol i ddechreuwyr rhoncOs ydych chi’n dechrau o’r dechrau: Bydd llawer o bobl <strong>yn</strong>ymwneud â rheoli gweithg<strong>ar</strong>wch mentrau cymdeithasol acfelly, mae’n anochel y bydd rhai ohon<strong>yn</strong> nhw’n gweithredu felcyf<strong>ar</strong>wyddwyr cwmnïau sy’n <strong>masnachu</strong> heb fod gandd<strong>yn</strong> nhwfawr o wybodaeth am sut mae byd busnes <strong>yn</strong> gweithio nacychwaith fawr o ymdeimlad â h<strong>yn</strong>ny. Dyma ambell g<strong>yn</strong>gor iddechreuwyr.178
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthPeidiwch â theimlo cywilydd: Does dim ots os ydych chi’n caeleich dychr<strong>yn</strong> gan gyfrifon neu os nad oes gennych chi s<strong>yn</strong>iad ambeth y dylech chi fod <strong>yn</strong> chwilio, peidiwch â bod <strong>yn</strong> swil rhagdweud wrth eich cyd-gyf<strong>ar</strong>wyddwyr neu’ch cydweithwyr. Osbyddwch chi’n esgus deall adroddiadau <strong>ar</strong>iannol a chithau hebfod <strong>yn</strong> eu deall o gwbl, fe allech chi greu problemau i’r mudiad.Peidiwch â sôn am bapur toiled: Bydd pobl <strong>yn</strong> si<strong>ar</strong>ad <strong>yn</strong> reddfolam y pethau maen nhw’n eu deall. D<strong>yn</strong>a pam, pan fydd rhaicyf<strong>ar</strong>wyddwyr wrth weld adroddiad manwl <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mudiadau<strong>masnachu</strong> cymhleth, <strong>yn</strong> trafod cost papur toiled - neu unrhywbeth <strong>ar</strong>all sy’n gwneud idd<strong>yn</strong> nhw deimlo’n gyfforddus. Unrhywbeth i osgoi nodweddion llai cyf<strong>ar</strong>wydd cyllid busnes. Mae’nddigon dealladwy efallai bod pobl <strong>yn</strong> dadlau <strong>yn</strong>glŷn â manionpan ddylen nhw fod <strong>yn</strong> monitro’r adroddiad <strong>ar</strong> y gyllideb. Ond <strong>yn</strong>aml iawn, dydy h<strong>yn</strong>ny o ddim help o gwbl i’ch busnes. Dylech chiosgoi gwneud h<strong>yn</strong>, a llusgo’r drafodaeth <strong>yn</strong> ôl i’r llwybr iawn c<strong>yn</strong>g<strong>yn</strong>ted ag y bo modd pan welwch chi bobl eraill <strong>yn</strong> ei wneud.Rhifau ac iaith syml: Mae modd llini<strong>ar</strong>u’n sylweddol y problemausydd <strong>yn</strong>ghlwm wrth gael pobl i ymwneud ag adroddiadau<strong>ar</strong>iannol drwy roi adroddiadau ysgrifenedig byr i gyf<strong>ar</strong>wyddwrmewn iaith syml i’w helpu i ddehongli’r ffigurau. Yna, bydd pawb<strong>yn</strong> gwybod beth yw’r materion dan sylw.Peidiwch ag ofni edrych <strong>yn</strong> dwp: Mae gan gyf<strong>ar</strong>wyddwyr yrhawl, neu ddyletswydd hyd <strong>yn</strong> oed, i of<strong>yn</strong> cwesti<strong>yn</strong>au twp am ycyfrifon os bydd h<strong>yn</strong>ny’n help idd<strong>yn</strong> nhw ddeall y busnes. Byddpobl <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> ofni gof<strong>yn</strong> y pethau amlwg, ond fe all ymholiadausyml fod <strong>yn</strong> heriol, ac efallai y bydd yr atebion <strong>yn</strong> goleuo pawb.Gof<strong>yn</strong>nwch gwesti<strong>yn</strong>au anodd: Monitro yw h<strong>yn</strong> wedi’r cyfan.Felly, mae unrhyw gwestiwn a allai’ch helpu chi a’ch cydweithwyri ddod <strong>yn</strong> nes at ddeall perfformiad y fenter <strong>yn</strong> gwestiwn dilys.Os nad yw’r wybodaeth <strong>ar</strong> gael <strong>yn</strong> rhwydd neu os nad yw’rcyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong> fodlon <strong>ar</strong> yr ateb, mae dewisiadau eraill -adroddiad i’r cyf<strong>ar</strong>fod nesaf, sgwrs â’r rheolwr neu’r trysoryddwed<strong>yn</strong>, neu gael golwg breifat <strong>ar</strong> gofnodion y cyfrifon eu hunain.Dyma holl bw<strong>yn</strong>t cael cyf<strong>ar</strong>wyddwyr.Ymddiried <strong>yn</strong> y rheolwr:• Cydweithio: Mae angen i’r rheolwr/y prif weithredwr(a dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> ba deitl y byddwch <strong>yn</strong> ei ddefnyddio) a’rcyf<strong>ar</strong>wyddwyr gydweithio wrth fonitro a dehongli’r cyfrifon.Mae cydweithredu a meithrin ymddiriedaeth er lles y ddau.Bydd y rhan fwyaf o reolwyr <strong>yn</strong> croesawu cyf<strong>ar</strong>wyddwyrsy’n dangos diddordeb o ddifrif <strong>yn</strong> eu cyfrifon oherwyddbod h<strong>yn</strong>ny’n golygu eu bod <strong>yn</strong> gallu rhannu eu pryderon a’ullwyddiannau.179
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Byddwch <strong>yn</strong> ofalus o’r h<strong>yn</strong> rydych chi’n ei ddweud: Wrthgwrs, mae’n iawn i gyf<strong>ar</strong>wyddwyr fod <strong>yn</strong> ochelg<strong>ar</strong> os yd<strong>yn</strong>nhw’n gweld bod rhywun <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>d<strong>yn</strong> o ddatgelu gwybodaeth.Ond mae’n hollbwysig idd<strong>yn</strong> nhw fod <strong>yn</strong> eithriadol o sicreu bod nhw <strong>ar</strong> dir cad<strong>ar</strong>n c<strong>yn</strong> cwesti<strong>yn</strong>u cymhwysedd neuddilysrwydd y prif weithredwr - oherwydd fe all h<strong>yn</strong>ny wneuddifrod i’r berth<strong>yn</strong>as - difrod na fydd oes modd ei drwsio.Peidiwch â gwneud dim byd <strong>ar</strong> frys: Bydd llawer o’rpenderf<strong>yn</strong>iadau <strong>yn</strong>glŷn â gwella’r ffordd y rhedir y busnes <strong>yn</strong>deillio o drafodaethau <strong>yn</strong>glŷn â’r adroddiadau <strong>ar</strong>iannol. D<strong>yn</strong><strong>ar</strong>an o werth y broses. Ond mae’n debyg bod y rheolwr <strong>yn</strong> fwycyf<strong>ar</strong>wydd o lawer â’r sefyllfa <strong>ar</strong>iannol nag y mae’r bwrdd. Felly,dylai cyf<strong>ar</strong>wyddwyr fod <strong>yn</strong> eithriadol o ofalus ac <strong>yn</strong> sicr eu bod <strong>ar</strong>dir cad<strong>ar</strong>n os byddan nhw’n gwneud unrhyw benderf<strong>yn</strong>iadau:• syd<strong>yn</strong>, heb eu c<strong>yn</strong>llunio neu benderf<strong>yn</strong>iadau sydd heb euhystyried <strong>yn</strong> drwyadl• y mae’r rheolwr <strong>yn</strong> anghytuno â nhw, ond <strong>yn</strong> gorfod eu rhoi <strong>ar</strong>waith• <strong>yn</strong> tanseilio awdurdod neu allu’r rheolwr i weithredu’nannib<strong>yn</strong>nol er lles y busnesGwahaniaethu rhwng ‘gwerthiannau’ ac ‘incwm’:• Fel y crybwyllwyd uchod, mewn rhai busnesau sy’n c<strong>yn</strong>nigcredyd i’w cwsmeriaid, mae gwahaniaeth pwysig rhwng:− gwerthiannau, hy, y trafodion sy’n creu gwerth i’r busnesond nad yd<strong>yn</strong> nhw o anghenraid <strong>yn</strong> golygu eich bod chi’ncael taliad <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> y fan a’r lle wrth dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u nwyddau agwasanaethau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y cwsmer, ac− incwm, hy, <strong>ar</strong>ian a dderb<strong>yn</strong>nir pan delir am nwyddau agwasanaethau <strong>yn</strong> y pen draw• Gall pobl ddibrofiad ym maes cyllid busnes ddrysu’n rhwyddrhwng y ddau wrth <strong>ar</strong>chwilio gwybodaeth <strong>masnachu</strong>.Cymerwch fenter gymdeithasol fach sy’n c<strong>yn</strong>hyrchu c<strong>ar</strong>diauNadolig gwahanol. Mis Hydref, mis Tachwedd a mis Rhagfyryw’r misoedd gorau <strong>yn</strong> y flwydd<strong>yn</strong> i werthu’r c<strong>yn</strong>nyrch a misIonawr yw’r gwaethaf. Ond dydy <strong>ar</strong>ian gwerthiannau’r cyfnodprysur c<strong>yn</strong> y Nadolig ddim <strong>yn</strong> dechrau llifo i mewn tan fisIonawr. Mae’n hanfodol bod <strong>yn</strong> ymwybodol o’r d<strong>ar</strong>lun sylfaenolhwn <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yr holl benderf<strong>yn</strong>iadau busnes wnewch chi fw<strong>yn</strong>eu lai, o wybod pa bryd i recriwtio staff a’u diswyddo i asesua yw’n briodol datblygu m<strong>ar</strong>chnadoedd newydd a buddsoddimewn offer newydd.180
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Hyd <strong>yn</strong> oed os na fyddwch chi’n cadw golwg <strong>ar</strong> fanylion c<strong>yn</strong>naly busnes, dylai’r fantolen ddweud wrthych chi beth <strong>yn</strong> unionsy’n digwydd. Yn yr enghraifft uchod− fe allai dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> yr adroddiad incwm a gw<strong>ar</strong>iant <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> misIonawr gam<strong>ar</strong>wain newydd-ddyfodiad i feddwl eich bod chi’ngwneud ffortiwn• dehongli eu gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> a threfniadaeth eubusnes mewn ffordd sy’n berthnasol i amcanion cymdeithasoleu mudiad, a sicrhau c<strong>yn</strong> lleied o gys<strong>yn</strong>iadau busnes ag y bomodd sy’n groes i’r amcanion cymdeithasol h<strong>yn</strong>ny− drwy gymh<strong>ar</strong>u’r mantolenni dros sawl mis (<strong>yn</strong> benodol <strong>yn</strong>ewid misol <strong>yn</strong> ffigurau’r ‘asedau cyfredol net’ fe gewchwybod a yw eich gwerthiannau mewn gwirionedd <strong>yn</strong> creuelw i chiSicrhau bod fformat yr adroddiadau’n iawn i chi: Efallai byddangen i gyf<strong>ar</strong>wyddwyr wneud y canl<strong>yn</strong>ol, ac <strong>yn</strong> sicr, mae gandd<strong>yn</strong>nhw’r hawl i wneud h<strong>yn</strong>:• pennu beth fydd fformat a ch<strong>yn</strong>nwys adroddiadau <strong>ar</strong>iannol i’wgwneud <strong>yn</strong> fwy dealladwy i’r aelodau• cael hyfforddiant<strong>yn</strong>glŷn â materion busnes a materion <strong>ar</strong>iannol,ac <strong>yn</strong>glŷn â sut mae dehongli adroddiadau <strong>ar</strong>iannol• cael cymorth i ddeall am nodweddion <strong>ar</strong>bennig <strong>masnachu</strong><strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> sy’n ei wneud <strong>yn</strong> wahanol i fathau eraill oweithg<strong>ar</strong>wch busnes181
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthTabl 6.1: Esiampl o adroddiad cyfrif incwm a gw<strong>ar</strong>iant misolMae’r amlygu’n t<strong>yn</strong>nu sylw at y ffigurau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y mis cyfredolMENTRAU UNRHYWLE CYFAdroddiad cyfrif incwm a gw<strong>ar</strong>iant ac adroddiad <strong>ar</strong> y gyllideb <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> (mis)Rhagolwg<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> (mis)Gwir:<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> (mis)Rhagolwg y flwydd<strong>yn</strong>hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>:Gwir: y flwydd<strong>yn</strong>hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>:INCWMGwerthiant math 1Gwerthiant math 2Gwerthiant math 3GrantiauTaliadau aelodaethIncwm <strong>ar</strong>allCyfanswm182
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthRhagolwg<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> (mis)Gwir:<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> (mis)Rhagolwg y flwydd<strong>yn</strong>hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>:Gwir: y flwydd<strong>yn</strong>hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>:GWARIANTTâl fesul awr/cyflogau, YGFfioeddRhent a threthiGwres a golauFfônOffer swyddfa ac <strong>ar</strong>graffuTeithio a chludiantCyhoeddusrwyddGlanhauAtgyweirioYswiriant ac <strong>ar</strong>chwilioCostau’r bancAmrywiolOffer cyfalafCyfanswmBALANS183
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthTabl 6.2: fformat enghreifftiol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mantolenMENTRAU UNRHYWLE CYFMantolen <strong>ar</strong> (ddiwedd mis) ………………........................ASEDAUBalans y cyfrif cyfredol £Balans y cyfrif adnau £Arian mân £Arian mewn llaw £Dyledion (<strong>yn</strong> ddyledus gan gwsmeriaid) £Gwerth stoc <strong>masnachu</strong> £Benthyciadau i gyrff eraill £Asedau a derb<strong>yn</strong>iadau eraill sy’n ddyledus £Cyfanswm asedau £ADYLEDIONBenthyciadau heb eu talu £Credydwyr (<strong>yn</strong> ddyledus i gyflenwyr) £TALU WRTH ENNILL £TAW sy’n ddyledus £Taliadau ymlaen llaw (nad yd<strong>yn</strong>t <strong>yn</strong> ddyledus eto) £Dyledion eraill £Cyfanswm dyledion £BAsedau Cyfredol Net£A-B184
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth7: Rheoli twf7.1 Sut olwg sydd <strong>ar</strong> dwf?Fe all gymryd bl<strong>yn</strong>yddoedd i fentrau’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> esblygu o fod <strong>yn</strong> gyrff bregus sy’n dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> grantiau er mw<strong>yn</strong>d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau i fod <strong>yn</strong> gyrff hyderus c<strong>yn</strong>aliadwy a chandd<strong>yn</strong> nhw weithg<strong>ar</strong>eddau busnes sydd i ryw raddau’ngorfod gwneud elw. Mae’n anochel bod mudiadau <strong>yn</strong> newid mewn sawl ffordd <strong>yn</strong> ystod y broses hon, a h<strong>yn</strong>ny <strong>ar</strong> hap<strong>yn</strong> aml, a does ‘na ddim un model penodol <strong>ar</strong> gael <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eu datblygu. Ond os deallwch chi beth yw’r opsi<strong>yn</strong>au a phagamau datblygu y dylech chi gadw golwg <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw <strong>yn</strong> eich mudiad chi’ch hun, byddwch chi wedi’ch <strong>ar</strong>fogi’n well iadnabod ac ymateb i gyfleoedd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> twf wrth idd<strong>yn</strong> nhw godi.Pw<strong>yn</strong>tiau twf mentrauPw<strong>yn</strong>tiau twf <strong>yn</strong> ymddangos: Bydd mentrau llwyddiannus <strong>yn</strong>tueddu i esblygu fel pw<strong>yn</strong>tiau twf o’u cymh<strong>ar</strong>u â gweithg<strong>ar</strong>wchy <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> o’u cwmpas. (Y j<strong>ar</strong>gon <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> o bryd yw‘mudiadau angor cymunedol’) Yn nodweddiadol:• Fel mae’r diffiniad <strong>yn</strong> awgrymu, mudiadau sy’n tyfu yw’r rhain.• Drwy gael adnoddau ychwanegol, bydd gandd<strong>yn</strong> nhwstrwythurau rheoli cad<strong>ar</strong>nach - does dim rhaid i’r prif swyddoggweithredol neu’r rheolwr fod <strong>yn</strong> brif swyddog cyllid rhagor,nac <strong>yn</strong> rheolwr personél, <strong>yn</strong> glerc rheoli ansawdd ac <strong>yn</strong> ofalwr(er mae’n debyg y bydd <strong>yn</strong> dal i g<strong>yn</strong>orthwyo <strong>yn</strong> ôl y galw).• Maen nhw’n p<strong>ar</strong>atoi ystod ehangach o weithg<strong>ar</strong>eddau, acefallai y byddan nhw’n ymdrin â sawl math gwahanol o grant acincwm a enillir.185
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Maen nhw’n ymgymryd â phrosiectau anos a mwy sylweddol acmaen nhw’n c<strong>yn</strong>hyrchu mwy o incwm <strong>yn</strong> eu sgil.• Pan fydd <strong>yn</strong> rhaid gw<strong>ar</strong>io <strong>ar</strong>ian grant newydd <strong>yn</strong> gyflym (megisllithriad diwedd blwydd<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> y <strong>sector</strong> cyhoeddus) bydd yr <strong>ar</strong>ianhwnnw’n aml <strong>yn</strong> dod i’w dwylo nhw oherwydd eu bod <strong>yn</strong>meddwl <strong>ar</strong> eu traed, eu bod nhw’n hyblyg, ac oherwydd bodgandd<strong>yn</strong> nhw g<strong>yn</strong>lluniau <strong>ar</strong> y silff <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i’w rhoi <strong>ar</strong> waith.• Maen nhw’n gweithredu dros <strong>ar</strong>dal ddae<strong>ar</strong>yddol ehangachoherwydd eu bod nhw wedi codi contractau a fyddai efallaiwedi m<strong>yn</strong>d i gyrff llai c<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>ny, neu oherwydd eu bod nhwwedi perswadio c<strong>yn</strong>ghorau ac eraill eu bod nhw’n gymwys iwneud gwaith a oedd <strong>ar</strong> un adeg <strong>yn</strong> cael ei wneud gan gyrff y<strong>sector</strong> cyhoeddus neu gan fusnesau preifat.• Mae’r gymh<strong>ar</strong>eb <strong>ar</strong>ian grant : incwm a enillir wedi gostwng <strong>yn</strong>sylweddol.• Mae gandd<strong>yn</strong> nhw lesiau tymor hir <strong>ar</strong> eiddo sy’n eu gwneudnhw’n fwy diogel.• Maen nhw’n gweithio mewn p<strong>ar</strong>tneriaeth â chyrff y <strong>sector</strong>cyhoeddus, ac maen nhw’n cael eu trin â mwy o b<strong>ar</strong>ch (ondanaml iawn y cân nhw’u trin fel mudiadau cyf<strong>ar</strong>tal).• Mae pobl eraill <strong>yn</strong> cydnabod eu h<strong>ar</strong>benigedd, ac felly maennhw’n ff<strong>yn</strong>onellau c<strong>yn</strong>gor a chefnogaeth i gyrff gwirfoddol eraill(a h<strong>yn</strong>ny’n aml fel mudiadau sy’n cefnogi ac <strong>yn</strong> hybu datblygucymunedol neu ddatblygu mentrau cymunedol), ac efallai ybyddan nhw’n gwerthu sgiliau eu staff drwy waith ymg<strong>yn</strong>ghori.• Maen nhw’n aeddfed, <strong>yn</strong> annib<strong>yn</strong>nol ac <strong>yn</strong> hunang<strong>yn</strong>haliola h<strong>yn</strong>ny oherwydd bod gandd<strong>yn</strong> nhw amrywiaeth o sgiliau,bod pobl wedi gweithio’n galed ac oherwydd ffawd pur ac,oherwydd <strong>yn</strong> gefn i h<strong>yn</strong>ny, bod eu cyf<strong>ar</strong>wyddwyr a’u staff <strong>yn</strong>b<strong>ar</strong>od i fod <strong>yn</strong> hyblyg a mentro <strong>ar</strong> ôl idd<strong>yn</strong> nhw bwyso a mesury goblygiadau.Sut mae pw<strong>yn</strong>tiau twf <strong>yn</strong> gweithio?: Nid yw’n s<strong>yn</strong>dod <strong>ar</strong>bennigbod mentrau cymdeithasol llwyddiannus <strong>yn</strong> tyfu fel h<strong>yn</strong>. Ondbu’n rhaid <strong>ar</strong>os i’r llywodraeth a rhannau eraill o’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>ddeffro i <strong>ar</strong>wyddocâd meithrin eu llwyddiant.• Dydy pw<strong>yn</strong>tiau twf ddim <strong>yn</strong> debyg i fusnesau cymunedolo’r hen fath: Mae pw<strong>yn</strong>tiau twf mentrau cymdeithasolllwyddiannus <strong>yn</strong> gwbl groes i’r model busnes cymunedolannib<strong>yn</strong>nol gyda dim ond un neu ddau weithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong>allweddol a ddatblygodd <strong>yn</strong> yr Alban ac mewn pocedi <strong>yn</strong>ysigmewn mannau eraill <strong>yn</strong> yr 1980au a’r 1990au. Dydy mudiadaugwirfoddol ddim <strong>yn</strong> dda am dd<strong>yn</strong>w<strong>ar</strong>ed unplygrwyddbusnesau traddodiadol.186
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Mae’r twf wedi’i seilio <strong>ar</strong> amrywiaeth o wahanol fathau ogyllid ac <strong>ar</strong> ystod o weithg<strong>ar</strong>eddau:− os bydd un gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>yn</strong> methu, fe all ddiflannu hebeffeithio <strong>ar</strong> sefydlogrwydd y mudiad drwyddo draw, felly,dros gyfnod, maen nhw’n gallu gwrthsefyll pethau’n well.− bydd mentrau’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> dewis rhoicymhorthdal i’r gweithg<strong>ar</strong>eddau sy’n colli <strong>ar</strong>ian wrth idd<strong>yn</strong>nhw gael eu traed dan<strong>yn</strong>t.• Maen nhw’n ehangu i f<strong>ar</strong>chnadoedd newydd pa brydb<strong>yn</strong>nag y gallan nhw: As in the case of d<strong>yn</strong>amic conventionalbusinesses,− mae <strong>ar</strong>bedion maint <strong>yn</strong> eu gwneud nhw’n fwy effeithlon− mae sicrhau <strong>ar</strong>benigedd <strong>yn</strong> eu meysydd (hyd <strong>yn</strong> oedmewn meysydd eithaf sylfaenol) <strong>yn</strong> ychwanegu at ystod eugwasanaethau ac <strong>yn</strong> gwneud yr h<strong>yn</strong> sydd gandd<strong>yn</strong> nhw i’wwerthu’n fwy deniadol• Maen nhw’n gwerthu eu sgiliau fel hyfforddwyr, felasiantaethau datblygu, fel c<strong>yn</strong>ghorwyr ac fel ymg<strong>yn</strong>ghorwyr,hy, maen nhw’n gallu sicrhau pris y f<strong>ar</strong>chnad am euh<strong>ar</strong>benigedd a’u profiad (a bydd y rheini’n tyfu c<strong>yn</strong> belled ag ybyddan nhw’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau eraill).• Maen nhw’n gyrff da i’r <strong>sector</strong> cyhoeddus fuddsoddi<strong>yn</strong>dd<strong>yn</strong> nhw:− maen nhw’n c<strong>yn</strong>nig gwerth da o ran gwasanaethaucyhoeddus pan gân nhw asedau, contractau, grantiau,cyfrifoldebau newydd ac anogaeth− o’i gymryd drwyddo draw mae mudiad <strong>masnachu</strong> sy’nehangu <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ac <strong>yn</strong> dod <strong>yn</strong> fwy c<strong>yn</strong>aliadwy <strong>yn</strong>fuddsoddiad cymh<strong>ar</strong>ol dda: dydy popeth ddim <strong>yn</strong> llwyddo,ond oherwydd ei fod <strong>yn</strong> amrywiol ei natur, wnaiff y fenterddim diflannu dros nos− <strong>yn</strong> wahanol i gyrff adfywio a datblygu cymunedol nad yd<strong>yn</strong>nhw’n <strong>masnachu</strong>, mae’r adenillion <strong>ar</strong> y buddsoddiad hwn <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>yddu fwyfwy dros gyfnod <strong>ar</strong> ôl dechrau’n <strong>ar</strong>af fel rheolModelau datblygu eraill:Patrymau twf gwahanol: Mae’r datblygiad ‘pw<strong>yn</strong>t twf’ <strong>yn</strong>berthnasol <strong>yn</strong> bennaf i gyrff a ph<strong>ar</strong>tneriaethau amlswyddogaethcad<strong>ar</strong>n, megis ymddiriedolaethau datblygu sy’n gallu bod <strong>yn</strong>hyblyg. Ond mae modelau eraill <strong>ar</strong> gael sy’n dangos nodweddioneithaf gwahanol ac sy’n tueddu i gael eu b<strong>ar</strong>nu <strong>yn</strong> ôl gwahanolsafonau. Dyma ambell enghraifft.187
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthPan fydd y rhagolygon <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> twf <strong>yn</strong> fwy cyf<strong>yn</strong>gedig: Mae llai ogyfle i elusennau sy’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau cymdeithasol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>grwpiau o bobl benodol megis plant neu bobl anabl, a’r rheini sy’nm<strong>yn</strong>d i’r afael ag anghenion <strong>ar</strong>benigol, gyflawni gwaith <strong>ar</strong> y raddfahon. Efallai y byddan nhw’n est<strong>yn</strong> eu ffiniau dae<strong>ar</strong>yddol er mw<strong>yn</strong>codi mwy o incwm drwy gontractau. Ond <strong>yn</strong> y pen draw, efallai naall creiddiau elusennol eu gwasanaethau cymdeithasol anhepgorfyth fod <strong>yn</strong> gwbl g<strong>yn</strong>aliadwy. Nid methiant ‘mo h<strong>yn</strong>. Realiti nadoes modd dylanwadu <strong>ar</strong>no ydyw oherwydd bod rhaid i gyrffcyhoeddus <strong>ar</strong>bed <strong>ar</strong>ian drwy dorri grantiau.Model Oxfam: Fe all elusennau d<strong>ar</strong>o <strong>ar</strong> ffordd <strong>ar</strong>bennig oeffeithiol o fasnachu sy’n magu traed <strong>yn</strong> fwy cyffredinol ac <strong>yn</strong>troi’n ‘fasnachfraint’.• Efallai mai’r enwocaf a’r h<strong>yn</strong>af o’r rhain yw’r brand o siopausydd i’w gweld ledled y Deyrnas Unedig ond a ddechreuwyd <strong>yn</strong>Rhydychen gan elusen datblygu tramor o’r enw Oxfam. Roedd<strong>yn</strong> s<strong>yn</strong>iad da ac fe deithiodd <strong>yn</strong> eithriadol o dda. Mae’r patrwmwedi cael ei dd<strong>yn</strong>w<strong>ar</strong>ed dro <strong>ar</strong> ôl tro.• Does dim rhaid i fudiad fod <strong>yn</strong> berchen <strong>ar</strong> fasnachfraint. Maebancio amser wedi datblygu dulliau radical ac wedi lledaenudrwy’r wlad, ac mae’r banciau h<strong>yn</strong> fel rheol <strong>yn</strong> gyrff lleol a’ustrwythurau a’u trefniadau eu hunain sydd wedi’u c<strong>yn</strong>llunioi gydweddu ag amgylchiadau lleol. Weithiau, fel sy’n wir amYmddiriedolaeth Datblygu Creation ym Mlaeng<strong>ar</strong>w, Peny-bont<strong>ar</strong> Ogwr, maen nhw’n dod <strong>yn</strong> rhan o fudiad mentergymdeithasol <strong>ar</strong>all. Yn y cyfamser, ategir y ‘brand’ drwy gael eihyrwyddo’n genedlaethol a’i gefnogi gan yr elusen Banc Amser.Tyfu er mw<strong>yn</strong> goroesi: Mae datblygiad diddorol <strong>ar</strong>all ym maesmentrau cymdeithasol i’w weld <strong>yn</strong> yr undebau credyd a fagoddtraed <strong>yn</strong> y Deyrnas Unedig gan ymdrechu i dd<strong>yn</strong>w<strong>ar</strong>ed eullwyddiant mewn trefi bychain mewn gwledydd megis Iwerddona Chanada. Daeth <strong>yn</strong> glir <strong>yn</strong> fuan iawn nad oedd y model lleoliawn <strong>yn</strong> addas <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y Deyrnas Unedig ac y byddai undebaucredyd <strong>yn</strong> methu oni chaniateid idd<strong>yn</strong> nhw weithio dros<strong>ar</strong>daloedd dae<strong>ar</strong>yddol llawer mwy o faint - siroedd a dinasoedd <strong>yn</strong>hytrach na chymdogaethau.188
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthC<strong>yn</strong>lluniau’r F<strong>ar</strong>chnad Lafur Drosiannol: Mae m<strong>ar</strong>chnadoeddllafur trosiannol <strong>yn</strong> fodel cwbl wahanol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau’r <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong>, a’r rheini’n aml <strong>yn</strong> cael eu gweithredu gan gyrff mwy olawer. Yma, yr amcan craidd yw c<strong>yn</strong>orthwyo pobl sy’n ei chaelhi’n anodd cael gwaith i gael y math o brofiad a fydd <strong>yn</strong> gymorthidd<strong>yn</strong> nhw symud i swyddi <strong>yn</strong> economi’r brif ffrwd. Maen nhw’ncael grantiau mawr am gyfnod contract penodedig (er enghraifft,gan Gronfa Gymdeithasol Ewrop), a dyd<strong>yn</strong> nhw ddim <strong>yn</strong> teimlo’run rheidrwydd i dyfu o ran maint fel y disgwylir i fersi<strong>yn</strong>au eraill<strong>ar</strong> fentrau cymdeithasol wneud. Efallai oherwydd mai mudiadausylweddol sy’n c<strong>yn</strong>nal y rhain fel rheol, dyd<strong>yn</strong> nhw ddim <strong>yn</strong>dioddef o’r un stigma o fod <strong>yn</strong> angh<strong>yn</strong>aliadwy ag y mae grwpiaucymunedol ac elusennau. Ond dyd<strong>yn</strong> nhw ddim o reidrwydd <strong>yn</strong>byw’n hirach.Dulliau o dyfu’ch busnesGwerth Cymru a chaffael i fentrau bychain: Mae LlywodraethCymru wedi hyrwyddo’n frwd y cys<strong>yn</strong>iad o lywodraeth leol <strong>yn</strong>caffael gwasanaethau gan fusnesau bychain <strong>yn</strong>g Nghymru o dang<strong>yn</strong>llun Gwerth Cymru.• Tendro: O dan g<strong>yn</strong>llun Gwerth Cymru, mae mentrau’r <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> <strong>yn</strong> gallu manteisio <strong>ar</strong> dendro am gontractau awdurdodaulleol. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys mudiadau cyhoeddus <strong>yn</strong> rhoicontractau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwasanaethau gofal cymdeithasol personol,hyfforddi, ymg<strong>yn</strong>ghori ac ymchwil, ac fe all ddw<strong>yn</strong> manteisionuniongyrchol i elusennau a mentrau cymunedol.• Gwybodaeth am Werth Cymru: Mae Gwerth Cymru <strong>yn</strong>gweithredu o dan faneri Pr<strong>yn</strong>wchiGymru (c<strong>yn</strong>gor i gyrffcyhoeddus) a GwerthwchiGymru, sy’n c<strong>yn</strong>nig gwasanaethe-bost am ddim i fusnesau Cymru <strong>yn</strong>ghyd â chyhoeddiadau<strong>yn</strong>glŷn â chontractau <strong>yn</strong> y <strong>sector</strong> cyhoeddus <strong>yn</strong>g Nghymru <strong>yn</strong>ogystal â llawer o rannau eraill o’r Deyrnas Unedig.− Gall unrhyw dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gontractwyr gofrestru <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ygwasanaeth <strong>yn</strong> www.sell2wales.co.uk.− I gael gwybod rhagor am g<strong>yn</strong>llun Gwerth Cymru ewch iwww.wales.gov.uk/topics/Gwellagwasanaethaucyhoeddusa chliciwch <strong>ar</strong> ‘Gwell Gwerth am Arian’.189
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthRhagor o ganllawiau: Adrannau eraill <strong>yn</strong> y canllawiau h<strong>yn</strong> sy’nceisio’ch helpu i g<strong>yn</strong>llunio a sicrhau bod eich menter gymdeithasol<strong>yn</strong> tyfu yw:• Dewis s<strong>yn</strong>iadau busnes: adran 2.7• Creu c<strong>yn</strong>llun busnes: adrannau 3.1 a 3.2• Dulliau o <strong>ar</strong>iannu’r busnes: adran 5.1• D<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u adnoddau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau c<strong>yn</strong>aliadwy: adran 5.2• Codi <strong>ar</strong>ian drwy gyfranddaliadau a benthyciadau: adran 5.4• Arian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygu: adran 7.2• Gwneud i Asedau Weithio: adran 7.3• Rheoli er mw<strong>yn</strong> bod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy: adran 8.2190
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth7.2 Twf: <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblyguBydd llawer o bobl <strong>yn</strong> honni heb feddwl am y peth a heb dystiolaeth mai’r broblem o ran <strong>ar</strong>iannu mentrau cymdeithasolyw nad yw’r math iawn o <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> gael. Ond, y broblem go iawn yw bod llawer o fentrau nad yd<strong>yn</strong> nhw’n gwybod pafath o <strong>ar</strong>ian y maen nhw’n dymuno’i gael, a phan fyddan nhw’n dewis, eu bod nhw’n tueddu i wneud camgymeriadau.Yr help mwyaf o ran <strong>ar</strong>iannu twf mentrau cymdeithasol fyddai help i ym<strong>ar</strong>ferwyr <strong>yn</strong>ysig ym mhobman i ddeall yropsi<strong>yn</strong>au sydd <strong>ar</strong> gael a dysgu sut mae sylweddoli beth sydd ei angen <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw wrth i’w gweithg<strong>ar</strong>eddau ddatblygu.Yr her o ran <strong>ar</strong>iannu twfChwedl a realiti: Dywedir <strong>yn</strong> aml fod <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong><strong>yn</strong> cael ei ddal <strong>yn</strong> ôl oherwydd anawsterau <strong>ar</strong>iannu. Mae’n debygbod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> wir <strong>yn</strong> y gorffennol, ac mae’n bosib y bydd rhaiprosiectau mawr a chymhleth iawn sy’n c<strong>yn</strong>nwys p<strong>ar</strong>tneriaethaurhwng mudiadau <strong>yn</strong> y gymuned a chyrff <strong>yn</strong> y <strong>sector</strong> preifat (ee, <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> prosiectau <strong>yn</strong>ni adnewyddadwy drud) bob tro’n straffaglu iddenu cefnogwyr. Ond mae llawer o ffactorau eraill <strong>yn</strong> nes g<strong>ar</strong>tref affactorau mwy dadleuol braidd sy’n cyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> dwf busnesau. Oniwnewch chi w<strong>yn</strong>ebu’r rhain, a bod <strong>yn</strong> blwmp ac <strong>yn</strong> blaen, byddannhw’n dal i rwystro mentrau rhag cyflawni eu potensial.Pam mae twf mor anodd i fentrau cymdeithasol? Dyma rai o’rffactorau sy’n aml <strong>yn</strong> gysylltiedig â’i gilydd sy’n cyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> dwfnaturiol busnesau’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>. Efallai y byddai rhai’n ystyriedbod rhai o’r s<strong>yn</strong>iadau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> hereticaidd. Ond hyd <strong>yn</strong> oed os nadyw pawb <strong>yn</strong> cytuno <strong>ar</strong> unwaith <strong>yn</strong>glŷn â beth yw ff<strong>yn</strong>honnell yproblemau, mae’n beth iach c<strong>yn</strong>nal y ddadl.• dib<strong>yn</strong>iaeth enfawr y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>ar</strong> grantiau, a h<strong>yn</strong>ny wedi’iachosi gan (ymhlith pethau eraill)− hanes hir o gael <strong>ar</strong>ian grant− polisïau <strong>ar</strong>iannu gwan gan rai mudiadau sy’n rhoi grantiau,sy’n cyf<strong>yn</strong>gu’n ddiangen <strong>ar</strong> risg, hyblygrwydd, <strong>ar</strong>loesi acuchelgais191
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• diffyg hyder ymhlith elusennau a chyrff cymunedol (a h<strong>yn</strong>ny’naml <strong>yn</strong> cael ei feithrin gan ansicrwydd p<strong>ar</strong>haol y trefniadau<strong>ar</strong>iannu) - a achosir gan− y ffaith bod benthyciadau’n anneniadol o’u cymh<strong>ar</strong>u âchyfforddusrwydd <strong>ar</strong>ian grant− y ffaith bod pobl <strong>yn</strong> anghyf<strong>ar</strong>wydd â modelau buddsoddimewn busnes a’r derminoleg• c<strong>yn</strong>d<strong>yn</strong>rwydd i fentro− amh<strong>ar</strong>odrwydd mudiadau cyhoeddus i ganiatáu neu i annogmudiadau cymunedol i dderb<strong>yn</strong> heriau a allai olygu menter -a h<strong>yn</strong>ny <strong>ar</strong> ei amlycaf <strong>ar</strong> ffurf agweddau cyson o negyddol atg<strong>yn</strong>lluniau trosglwyddo asedau− amh<strong>ar</strong>odrwydd mudiadau cymunedol i ‘gamblo gyda’(hy, buddsoddi) yr <strong>ar</strong>ian cyhoeddus y maen nhw’n gyfrifolamdano− y cyf<strong>yn</strong>giadau angenrheidiol <strong>ar</strong> ddefnyddio cronfeydd elusen• natur <strong>yn</strong>ysig prosiectau <strong>ar</strong>loesol a’u h<strong>ar</strong>weinwyr, a all deimlo(heb fod sail dros h<strong>yn</strong>ny)− nad oes gandd<strong>yn</strong> nhw’r amser i rwydweithio neu f<strong>yn</strong>d ig<strong>yn</strong>adleddau− eu bod nhw’n ‘rhy wahanol’ i gydymffurfio â meini prawf<strong>ar</strong>iannu pobl eraill− nad oes angen i bobl eraill ddweud wrth<strong>yn</strong> nhw sut maedatblygu• disgwyliadau afrealistig o ran canl<strong>yn</strong>iadau syd<strong>yn</strong> neu rai nadoes modd eu cyflawni <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> busnesau a’r rheini weithiau’ncael eu meithrin gan swyddogion cyhoeddus a gwleidyddion• diffyg sgiliau mewn mentrau sydd wedi mentro i fenthyca<strong>ar</strong>ian ond sydd wedi methu â deall pwysigrwydd gwneudymchwil gad<strong>ar</strong>n i’r f<strong>ar</strong>chnad, c<strong>yn</strong>llunio’r busnes, rheoli risg <strong>ar</strong>heolaeth <strong>ar</strong>iannol• rhwystrau a grëir gan strwythurau cyfreithiol – y defnydd eanga wneir o elusennau fel cyfrwng <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau cymdeithasola methiant deddfwriaeth y Cwmni Budd Cymunedol i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>udim byd sy’n sylfaenol well <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau sy’n egino• diffyg <strong>ar</strong>weiniad cydl<strong>yn</strong>ol <strong>ar</strong> draws yr h<strong>yn</strong> a elwir weithiau’n‘<strong>sector</strong> mentrau cymdeithasol’, lle mae− amrywiaeth o asiantaethau cymorth wedi hyrwyddoagweddau gwahanol a’r rheini heb fod bob tro’n agweddaucyson at g<strong>yn</strong>aliadwyedd, <strong>ar</strong>ian grant, datblygu, trosglwyddoasedau, buddsoddi ac ati192
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− mae c<strong>yn</strong>gor rhagweithiol ac anogaeth i feddwl <strong>yn</strong>entrepreneuraidd weithiau’n anos cael gafael <strong>ar</strong>no nag y maeff<strong>yn</strong>onellau gwybodaeth i’r rheini sydd eisoes <strong>yn</strong> gwybodbeth y mae angen idd<strong>yn</strong> nhw’i wneud• opsi<strong>yn</strong>au <strong>ar</strong>iannu dryslyd – sef nid diffyg cyllid ond yranhawster a gaiff pobl ddibrofiad i ddeall a chael gafael <strong>ar</strong> ytrefniadau angenrheidiol, ac fe all h<strong>yn</strong> ddigwydd oherwydd:− diffyg cymorth i fentrau wrth idd<strong>yn</strong> nhw wneudpenderf<strong>yn</strong>iadau cymhleth <strong>yn</strong>glŷn ag <strong>ar</strong>iannu− yr amrywiaeth o g<strong>yn</strong>lluniau <strong>ar</strong>iannol gyda gwahanol lefelau<strong>ar</strong>iannu a gwahanol amodau− m<strong>ar</strong>chnata diystyr; beth mae’n ei olygu mewn gwirioneddos bydd mudiad <strong>ar</strong>iannu’n dweud ei fod <strong>yn</strong> ‘buddsoddmewn mentrau cymdeithasol’ a ch<strong>yn</strong>ifer o wahanol fathau ofusnesau bodoli <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>?− prinder pec<strong>yn</strong>nau <strong>ar</strong>iannu sy’n addas <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentraubychain a rhai sy’n egino• diwylliannau’n gwrthd<strong>ar</strong>o: cyfuniad o’r amheuaeth sydd ganrai entrepreneuriaid cymunedol <strong>yn</strong>glŷn â’r diwydiant buddsoddi<strong>ar</strong>iannol (sy’n waeth <strong>yn</strong> sgil chwalfa’r banciau <strong>yn</strong> 2008-09),a’r gwirionedd bod rhai <strong>ar</strong>ianwyr <strong>yn</strong> y <strong>sector</strong> preifat nad yd<strong>yn</strong>nhw’n wir <strong>yn</strong> deall mentrau’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ac na allan nhwwneud h<strong>yn</strong>ny ychwaith.Risgiau gwael: Wrth gwrs, <strong>yn</strong> aml iawn, byddai’n amlwg <strong>yn</strong>annoeth i sefydliad roi benthyciad i fudiad gwirfoddol ac <strong>yn</strong>annoeth i’r mudiad hwnnw ei dderb<strong>yn</strong>. Mae’r ffaith bod c<strong>yn</strong>ifero fentrau’n gweithredu mewn cymunedau di-fraint ac mewngweithg<strong>ar</strong>eddau na all y <strong>sector</strong> preifat na’r <strong>sector</strong> cyhoeddus euc<strong>yn</strong>nal <strong>yn</strong> creu rhwystr enfawr. Ond os yw’r amheuon <strong>yn</strong> ddi-sail,gwaith y mentrau cymdeithasol yw dadlau eu hachos <strong>yn</strong> fwy taera gwneud rhagor i <strong>ar</strong>gyhoeddi pobl.Chwalu’r rhwystrauBeth yw ystyr h<strong>yn</strong>? Mae’r rhestr dorcalonnus hon o rwystrau’ndangos hefyd beth y dylai pobl sy’n newydd i fyd cyllid busnes eiwneud i wella’u rhagolygon.193
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthByddwch <strong>yn</strong> fwy agored eich meddwl: Defnyddiwch eichdychymyg a byddwch <strong>yn</strong> greadigol <strong>yn</strong> eich menter:• mae busnesau’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> rhyfeddol o greadigol,felly defnyddiwch eich dychymyg i freuddwydio am ba fath ofudiad y gallai eich mudiad chi fod gyda’r math iawn o gymorth.• ceisiwch g<strong>yn</strong>nal cyf<strong>ar</strong>fodydd adolygu rheolaidd i’rcyf<strong>ar</strong>wyddwyr a’r staff (unwaith y flwydd<strong>yn</strong> fan leiaf) ach<strong>yn</strong>nwys sesi<strong>yn</strong>au am bosibiliadau’r tymor hwy: os bydd rhais<strong>yn</strong>iadau’n codi dro <strong>ar</strong> ôl tro, bob tro y byddwch chi’n cyf<strong>ar</strong>fod,efallai y dylech chi f<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> drywydd y rhain <strong>yn</strong> fwy difrifol• peidiwch â chael eich cyf<strong>yn</strong>gu drwy feddwl o hyd beth ygallech chi ei wneud petai’r grant gennych chi - mae ffyrdderaill o wneud i bethau ddigwydd• ewch i ymweld â phrosiectau eraill <strong>yn</strong> rheolaidd,canolbw<strong>yn</strong>tiwch <strong>ar</strong> y c<strong>yn</strong>lluniau sy’n eich ysbrydoli, a cheisiwchgael gwybod sut y llwyddwyd i’w cyflawniByddwch o ddifrif <strong>yn</strong>glŷn â benthyciadau:• Y prif bw<strong>yn</strong>t <strong>yn</strong>glŷn â benthyciadau yw bod <strong>yn</strong> rhaid eu talu’nôl, hyd <strong>yn</strong> oed y benthyciadau ‘meddal’ h<strong>yn</strong>ny sydd heb eusicrhau. Felly, a allwch chi dalu’r ad-daliadau?• W<strong>yn</strong>ebwch y ffaith y gallwch chi’n wir golli’ch adeiladau a’chprosiectau gwerthfawr <strong>yn</strong> gyfan gwbl os nad wnewch chi addalubenthyciadau sydd wedi’u sicrhau.• Ond peidiwch â bod <strong>yn</strong> rhy ofnus. Os byddwch chi’nbuddsoddi’n ddoeth mewn eiddo a bod rhywbeth <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d o’ile, dylai fod gennych ased o hyd y gallwch ei werthu i dalu’chdyledion. Mae’n gam <strong>yn</strong> ôl, ond nid <strong>yn</strong> drychineb llwyr.• Canolbw<strong>yn</strong>tiwch <strong>ar</strong> ddatblygiadau cyfalaf <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>taf− adeiladau ac adnewyddu lle y gallwch weld ffordd glir og<strong>yn</strong>hyrchu incwm er mw<strong>yn</strong> ad-dalu’r benthyciad− offer a thechnoleg i gyrraedd m<strong>ar</strong>chnadoedd mwy a mwyproffidiol, a gwaith sy’n talu’n well• Dylech osgoi unrhyw risg ddiangen:− peidiwch â meddwl am fenthyca <strong>ar</strong>ian i dalu costau refeniw osydych chi’n ddibrofiad− peidiwch byth â chael benthyg <strong>ar</strong>ian i ddatrys eich anawsterauneu i g<strong>yn</strong>nal menter sy’n methu oni fydd gennych chi g<strong>yn</strong>llunhollol bendant i ddangos sut y bydd y buddsoddiad <strong>yn</strong>gweithio194
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthByddwch o ddifrif <strong>yn</strong>glŷn â ch<strong>yn</strong>llunio:• Ysgrifennwch g<strong>yn</strong>lluniau busnes realistig - nid y rhai y byddwchchi’n eu hysgrifennu i blesio noddwyr lle y byddwch chi’ndweud unrhyw beth dan haul i gael y grant, ond c<strong>yn</strong>lluniau ybyddwch chi’n eu hysgrifennu <strong>ar</strong> eich cyfer chi’ch hun i ddangos<strong>yn</strong> union beth y mae angen ichi ei wneud.• W<strong>yn</strong>ebwch wendidau’ch prosiect, hyd <strong>yn</strong> oed pan fydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>brifo, ac ewch i’r afael â nhw.− gof<strong>yn</strong>nwch i g<strong>yn</strong>ghorwyr annib<strong>yn</strong>nol ddisgrifio’r gwendidauichi− ceisiwch ddod o hyd i ffyrdd o lini<strong>ar</strong>u’r peryglon a’r risgiauond nid i’w cuddio• Rhestrwch y pethau a fydd <strong>yn</strong> codi amheuon ymhlith staffcyllid, p<strong>ar</strong>tneriaid a banciau - a dangos sut rydych chi wedim<strong>yn</strong>d i’r afael â’r rhain neu sut y byddwch chi’n gwneud h<strong>yn</strong>ny.M<strong>yn</strong>nwch gael c<strong>yn</strong>gor a chymorth cad<strong>ar</strong>n:• Gwnewch eich gwaith c<strong>ar</strong>tref cychw<strong>yn</strong>nol i gael gwybodcymaint ag y gallwch chi am y posibiliadau, y ff<strong>yn</strong>onellau <strong>ar</strong>iannua’r amodau: mae modd casglu digon o wybodaeth drwy− bori <strong>ar</strong> y we− ymweld â phrosiectau eraill− m<strong>yn</strong>d i g<strong>yn</strong>adleddau a semin<strong>ar</strong>au− cysylltu’n uniongyrchol ag asiantaethau cymorth− c<strong>yn</strong>nal gwiriadau rhag<strong>ar</strong>weiniol <strong>ar</strong> sefydliadau <strong>ar</strong>iannol• Nawr, dadansoddwch y wybodaeth. Bydd angen pwyso amesur popeth drwy ystyried:− beth sy’n dal <strong>yn</strong> ddryslyd ac <strong>yn</strong> anodd ei ddeall, a phagwesti<strong>yn</strong>au y mae’n dal angen ichi eu hateb?− beth yw’r prif ddewisiadau ym<strong>ar</strong>ferol sydd <strong>ar</strong> gael ichi? Ydychchi’n eu deall nhw’n llwyr?− pa ff<strong>yn</strong>onellau gwybodaeth i bob golwg yw’r rhai mwyafdib<strong>yn</strong>adwy?• Gweithiwch gyda’ch c<strong>yn</strong>ghorwyr: Bydd angen i’r bobl sy’neich c<strong>yn</strong>ghori fod <strong>yn</strong> am<strong>yn</strong>eddg<strong>ar</strong>, bydd angen idd<strong>yn</strong> nhwroi eu sylw a’u hamser ichi a bydd angen idd<strong>yn</strong> nhw fod <strong>yn</strong>onest. Maen nhw’n fwy tebygol o fod felly os oes gennych chiberth<strong>yn</strong>as agored, lle mae’r naill <strong>yn</strong> ymddiried <strong>yn</strong> y llall ac <strong>yn</strong> eib<strong>ar</strong>chu. Mae h<strong>yn</strong>ny’n golygu gwrando o ddifrif <strong>ar</strong> eu c<strong>yn</strong>gor.Os byddwch chi’n anwybyddu’ch c<strong>yn</strong>ghorwyr, mae’n debyg ybyddan nhwythau’n eich anwybyddu chi <strong>yn</strong> y dyfodol. Felly, osnad ydych chi am dderb<strong>yn</strong> eu c<strong>yn</strong>gor, esboniwch pam na wnaiffh<strong>yn</strong>ny weithio.195
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthFelly, o ble y daw’r <strong>ar</strong>ian i’w fuddsoddi?Ystyried y posibiliadau ehangach: Peidiwch â gadael i ddewiscyf<strong>yn</strong>g rhwng grantiau a benthyciadau gyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> eich gorwelion.Dydy’r rhestr isod ddim <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>hwysfawr, ond mae’n rhoi blas i chi<strong>ar</strong> y posibiliadau ehangach.Grantiau: Does dim rhaid i grantiau fod <strong>yn</strong> ddrwg ichi os nadydych chi’n bwriadu dib<strong>yn</strong>nu’n llwyr <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw ac os yd<strong>yn</strong>nhw’n help i ryddhau potensial menter ddeinamig ac <strong>ar</strong>loesol.Os si<strong>ar</strong>adwch chi â’r noddwyr iawn, fe welwch chi y byddannhw’n deall yr h<strong>yn</strong> rydych chi’n ceisio’i wneud ac am helpu hebd<strong>ar</strong>fu <strong>ar</strong>noch chi.Ennill incwm: Dyma sut y bydd llawer o fusnesau’n tyfu. Feall gosod eiddo, er enghraifft, greu incwm sylweddol i’wailfuddsoddi mewn gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> newydd os nadoes angen ad-dalu benthyciadau ac os oes m<strong>ar</strong>chnad <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yradeilad. Fe all mentrau sydd ag ystod o wahanol ff<strong>yn</strong>onellau oincwm a enillir (contractau masnachol, ffioedd a thaliadau amwasanaethau ac ati) weld bod gandd<strong>yn</strong> nhw <strong>ar</strong>ian dros ben, <strong>ar</strong> yramod nad yd<strong>yn</strong> nhw hefyd <strong>yn</strong> straffaglu i <strong>ar</strong>iannu craidd drud oreolwyr a gweinyddwyr. Ond fe all fod problemau mawr:• fe all defnyddio elw i <strong>ar</strong>iannu gwaith ehangu g<strong>yn</strong>nwys llawer o‘ecwiti chwys’ poenus <strong>ar</strong> ffurf staff <strong>yn</strong> gweithio oriau hir heb dâlneu weithg<strong>ar</strong>wch gwirfoddol.• fe allai defnyddio elw gweithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong> sy’n bodolieisoes i <strong>ar</strong>iannu busnes <strong>ar</strong>all danseilio iechyd tymor hir y fentersy’n creu’r cyfoeth: mae’n amlwg <strong>yn</strong> well os bydd menterlwyddiannus <strong>yn</strong> buddsoddi er mw<strong>yn</strong> ehangu’r fenter honno.• bydd cadw’r elw i’w fuddsoddi <strong>yn</strong> y dyfodol hefyd <strong>yn</strong> golygubod treth gorfforaeth <strong>yn</strong> daladwy ac, fel rheol, does dim modddileu honno drwy Gymorth Rhodd.• ni fydd y rhan fwyaf o fentrau cymdeithasol (er gwaethafoptimistiaeth ambell gyf<strong>ar</strong>wyddwr a dychymyg rhai eraill) <strong>yn</strong>gwneud elw i’w ailfuddsoddi <strong>yn</strong> ystod yr ychydig fl<strong>yn</strong>yddoeddc<strong>yn</strong>taf.Defnyddio’r <strong>masnachu</strong> presennol i <strong>ar</strong>iannu’r ehangu: Mae llawero fusnesau’n pr<strong>yn</strong>u’r offer newydd neu’n adnewyddu’r offer y maeeu hangen <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw <strong>ar</strong> sail eu h<strong>ar</strong>cheb fawr ddiwedd<strong>ar</strong>af. Efallaimai’r unig ffordd o ddiwallu anghenion cwsmer fydd pr<strong>yn</strong>u d<strong>ar</strong>no feddalwedd na fyddech chi’n gallu ei fforddio fel <strong>ar</strong>all <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>busnes dylunio neu offer taflunio newydd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>hadleddbroffidiol <strong>yn</strong> eich canolfan gymunedol. Mae buddsoddi’r <strong>ar</strong>ian<strong>yn</strong> awr <strong>yn</strong> debygol o olygu y byddwch chi <strong>ar</strong> eich colled o ranyr <strong>ar</strong>cheb <strong>ar</strong>bennig honno. Ond, <strong>yn</strong> y dyfodol, byddwch chi’ngallu codi rhagor, d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwell gwasanaeth neu weithio’n fwyeffeithiol. C<strong>yn</strong> bo hir, byddwch chi’n bidio am waith a oedd tuhwnt i’ch cyrraedd c<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>ny.196
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthContractau gydag <strong>ar</strong>ian cyfalaf: Yn yr un modd, weithiau, byddmentrau’n gallu sicrhau contractau i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau igyrff cyhoeddus lle mae cost y buddsoddi angenrheidiol <strong>yn</strong> caelei thalu gan y ffi maen nhw’n ei chodi. Byddai h<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> ben y swmy mae ei angen i dalu cyflogau a chostau gweithredu ac fe ellidei ddefnyddio i dalu am offer hanfodol a gwella adeiladau. Yna,dylai’r gwelliannau h<strong>yn</strong>, cerbyd newydd, cyfleusterau cegin,neu welliannau i adeiladau efallai - gael eu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>defnyddwyr eraill naill ai <strong>yn</strong> awr, neu pan ddaw’r contract i ben.(Os bydd y cyfle’n codi, fe ddylech chi feddwl <strong>yn</strong> ofalus amsicrhau’r budd tymor hir posibl gorau o’r gwelliannau y byddwch<strong>yn</strong> buddsoddi <strong>yn</strong>dd<strong>yn</strong> nhw. Mae’n syfrdanol c<strong>yn</strong> lleied o h<strong>yn</strong> sy’ndigwydd a faint o offer drud ac adeiladau o safon sy’n sefyll <strong>yn</strong>segur pan ddaw contractau i ben.)Grantiau sy’n gysylltiedig â benthyciadau: Ni fydd mudiadau<strong>ar</strong>iannu’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u trefniadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> grantiau a benthyciadau <strong>ar</strong>y cyd <strong>yn</strong> ddigon aml, er y gall h<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>od o werthfawr ermw<strong>yn</strong> dechrau diddyfnu mentrau oddi <strong>ar</strong> ddib<strong>yn</strong>iaeth <strong>ar</strong> grantiau.Mae C<strong>yn</strong>gor Gweithredu Gwirfoddol Cymru ac AwdurdodDatblygu Cymru, fel yr oedd, ill dau wedi c<strong>yn</strong>nal c<strong>yn</strong>lluniau o’rfath <strong>yn</strong>g Nghymru.Benthyciadau heb eu sicrhau: Bydd mudiadau sy’n cydymdeimlo âgweithg<strong>ar</strong>wch mentrau cymdeithasol ac sydd o bosibl <strong>yn</strong> cefnogi’r<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig benthyciadau heb eu sicrhau neufenthyciadau ‘meddal’. Bydd nifer o gyrff <strong>yn</strong> helpu i br<strong>yn</strong>u asedauadeilad, ac felly’n c<strong>yn</strong>nig dewis <strong>ar</strong>all <strong>yn</strong> lle morgais confensi<strong>yn</strong>ol.Mae c<strong>yn</strong>lluniau busnes cad<strong>ar</strong>n <strong>yn</strong> hollbwysig.Benthyciadau wedi’u sicrhau: Fe all benthyciadau wedi’u sicrhaua morgeisi confensi<strong>yn</strong>ol fod <strong>yn</strong> ddefnyddiol hefyd i gyrff sy’ncaffael ac <strong>yn</strong> datblygu asedau eiddo. Mae’n hollbwysig caelc<strong>yn</strong>lluniau busnes cad<strong>ar</strong>n.Bondiau a chyfranddaliadau: Mae dyroddi bondiau achyfranddaliadau’n boblogaidd ymhlith mudiadau cydweithredol,ac maen nhw’n c<strong>yn</strong>nig cyfleoedd i godi <strong>ar</strong>ian sy’n aml <strong>yn</strong> cael euhesgeuluso gan gyrff cymunedol. D<strong>ar</strong>perir rhagor o wybodaeth<strong>yn</strong> adran 5.4197
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthCodi <strong>ar</strong>ian drwy apêl neu ymdrech wirfoddol: Er bodbenthyciadau i fusnes <strong>yn</strong> amlwg <strong>yn</strong> ffordd aeddfed o gefnogiehangu sy’n gallu ennill hygrededd ymhlith cwsmeriaid a ph<strong>ar</strong>chgan noddwyr <strong>yn</strong> y dyfodol, mae’n bosib y bydd y ffordd henffasiwn o godi <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> dal i weithio. Mae gallu gwirfoddolwyr igodi <strong>ar</strong>ian drwy wneud pethau rhyfeddol neu drwy wneud fawrmwy na gwneud llawer o stŵr <strong>yn</strong> ddi<strong>ar</strong>hebol. Fe all fod <strong>yn</strong> waithofnadwy o galed, ac mae angen ymrwymiad mawr. Ond weithiau,fe all ymdrech o’r fath achub a chaffael adeiladau gwerthfawr, asicrhau bod modd defnyddio unwaith eto eiconau’n treftadaeth,ein diwylliant a’n hamgylchedd sydd dan fygythiad a h<strong>yn</strong>nymewn ffordd g<strong>yn</strong>hyrchiol sy’n talu. Os dil<strong>yn</strong>wch chi’r llwybr hwn,bydd <strong>yn</strong> rhaid ichi sicrhau o hyd bod gennych chi g<strong>yn</strong>lluniaubusnes realistig, t<strong>ar</strong>gedau c<strong>yn</strong>hyrchu incwm y mae modd eucyflawni i g<strong>yn</strong>nal eich prosiect, a digon o <strong>yn</strong>ni <strong>ar</strong> ôl i’w gwireddu.Ond dydy h<strong>yn</strong>ny ddim <strong>yn</strong> rheswm dros fod <strong>yn</strong> ffroenuchel <strong>yn</strong>glŷnâ’r grym sydd gan wirfoddoli i newid y byd.Ff<strong>yn</strong>onellau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> benthyciadauFf<strong>yn</strong>onellau i brosiectau’r ‘<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>’: Bydd gwahanoldd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>wyr benthyciadau’n c<strong>yn</strong>nig gwahanol lefelau o gyllidi grwpiau’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, a bydd gan bob un ei feini prawfpenodol a’i gyfraddau ad-dalu ei hun. Bydd c<strong>yn</strong>lluniau <strong>ar</strong>iannu’nm<strong>yn</strong>d a dod, ac mae eu hamcanion a’u telerau a’u hamodau’nnewid o hyd, ond byddai’n werth cael golwg <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong>t. Felrheol, bydd d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>wyr <strong>yn</strong> disgwyl gweld adenillion da <strong>ar</strong> eubuddsoddiad, ond byddan nhw hefyd <strong>yn</strong> cydnabod pwysigrwyddystyriaethau cymdeithasol, moesegol ac amgylcheddol.Er mw<strong>yn</strong> sicrhau nad yw’r deunydd <strong>yn</strong> y cyhoeddiad hwn <strong>yn</strong>dyddio’n rhy gyflym, mae’r d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>wyr a’r c<strong>yn</strong>lluniau y cyfeirir at<strong>yn</strong>nhw uchod wedi’u rhestru <strong>yn</strong> nhaflen wybodaeth 7.5 Benthyciadau,rhan o’r gyfres Dod o hyd i <strong>ar</strong>ian a’i gael sydd <strong>ar</strong> gael i’w lwythoi lawr oddi <strong>ar</strong> wefan C<strong>yn</strong>gor Gweithredu Gwirfoddol Cymru neuwefan unrhyw G<strong>yn</strong>gor Gwirfoddol Sirol. Mae’r taflenni gwybodaethh<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> cael eu diwedd<strong>ar</strong>u’n rheolaidd er mw<strong>yn</strong> sicrhau bod ywybodaeth a’r cysylltiadau’n gyfoes.198
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth7.3 Gwneud i asedau weithioEfallai mai’r cam pwysicaf un i elusennau a chyrff y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> wrth idd<strong>yn</strong> nhw ddatblygu mentrau cymdeithasolyw trosglwyddo asedau adeiladau segur o gyrff cyhoeddus i reolaeth a pherchnogaeth y gymuned. Eto i gyd,fl<strong>yn</strong>yddoedd <strong>ar</strong> ôl i’r s<strong>yn</strong>iad godi ac er bod Adolygiad Quirk a gomisi<strong>yn</strong>wyd gan y llywodraeth <strong>yn</strong> 2007 wedi cydnabodgwerth h<strong>yn</strong> ers tro gan sb<strong>ar</strong>duno newidiadau polisi <strong>yn</strong> San Steffan ac ym Mae Caerdydd, mae rhai’n dadlau o hydmewn ambell fan fod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> risg ddifrifol i asedau awdurdodau lleol ac na all mudiadau cymunedol ymdopi â’r peth.Mae perygl newydd <strong>ar</strong> y gorwel <strong>yn</strong> awr y bydd toriadau gw<strong>ar</strong>io’n perswadio rhai mudiadau cyhoeddus i gaelgw<strong>ar</strong>ed <strong>ar</strong> rai adeiladau nad yd<strong>yn</strong> nhw’n hyfyw drwy eu trosglwyddo i grwpiau cymunedol diniwed. Yr ateb ywpeidio â gadael i’r rhwystrau eich atal, ond p<strong>ar</strong>atoi’ch mudiad i fod <strong>yn</strong> ddigon cad<strong>ar</strong>n ac effeithiol i ysgwyddo’r her asylweddoli’r potensial enfawr y gall y prosiectau trosglwyddo asedau iawn ei g<strong>yn</strong>nig.Pwysigrwydd bod cymunedau’n berchen<strong>ar</strong> asedauManteision posib: Roedd Adolygiad Quirk <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig gweledigaethgalonogol o gymunedau wedi’u hadfywio a h<strong>yn</strong>ny’n cael eisb<strong>ar</strong>duno o’r tu mewn a ‘thwf ffrwydrol o entrepreneuriaidcymdeithasol’ <strong>yn</strong> sgil newid perchnogaeth syml hwn. Mae’r<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> cydnabod <strong>yn</strong> gyffredinol y manteision a restrir<strong>yn</strong>ddo <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y cymunedau h<strong>yn</strong>ny lle mae’r asedau:• Mae defnyddwyr asedau sydd dan reolaeth cymunedau’n galluc<strong>yn</strong>llunio’n well <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y dyfodol.• Bydd gweithg<strong>ar</strong>eddau creu cyfoeth a swyddi’n dod â mwy oincwm a gwell iechyd.• Gall creu cyfoeth gael effaith luosol bwerus - gan adfer hyder,gwneud busnesau’n hyfyw a gwella prisiau tir, gan ddenubuddsoddiadau newydd.199
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Gall mudiadau angor cymunedol sy’n seiliedig <strong>ar</strong> asedauchw<strong>ar</strong>ae rhan bwerus <strong>yn</strong> hybu cydl<strong>yn</strong>iant cymunedol, ac fe allbod <strong>yn</strong> berchen <strong>ar</strong> asedau gael dylanwad mawr o ran meithrinhyder cymunedau.• Mae’r gweddill a grëir gan y mudiad cymunedol <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>os <strong>yn</strong> ygymuned ac fe allan nhw g<strong>yn</strong>nal prosiectau <strong>ar</strong>loesol a d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>ucyfleusterau cymunedol a chymorth i ddatblygu.• Weithiau, bydd gan yr adeiladau a ysgwyddir statws eiconaidd.Fe all eu hadfer i’w defnyddio mewn ffordd g<strong>yn</strong>hyrchiol sy’nrhoi sylw i anghenion lleol roi hwb seicolegol sylweddol igymunedau a gobaith newydd idd<strong>yn</strong> nhw.Heriau anodd: Mae llawer o enghreifftiau o fentrau sydd wedigwireddu’r weledigaeth optimistaidd hon. Ond, o safbw<strong>yn</strong>tym<strong>ar</strong>ferol, mae’n anochel nad yw sicrhau’r holl fanteision h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ybyd go iawn nac <strong>yn</strong> hawdd nac <strong>yn</strong> sicr o ddigwydd.• Mae bod <strong>yn</strong> berchen llwyr <strong>ar</strong> asedau neu gael les tymorhir <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw’n golygu bod mudiadau <strong>yn</strong> ysgwyddo cr<strong>yn</strong>gyfrifoldeb, a bydd <strong>yn</strong> rhaid idd<strong>yn</strong> nhw berswadio perchnogionyr adeiladau fod gandd<strong>yn</strong> nhw’r sgiliau angenrheidiol, t<strong>ar</strong>ob<strong>ar</strong>gen fanteisiol, a datblygu ffyrdd o ddefnyddio’r busnes athrefniadau rheoli i wireddu’r manteision h<strong>yn</strong>ny.• Fe all dewis y ffurf <strong>ar</strong> drosglwyddo asedau sydd orau i’r mudiadcymunedol neu’r elusen fod <strong>yn</strong> ddryslyd (gweler isod).• Gan nad yw pob ased a drosglwyddir i’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong>llwyddo, mae gan yr amheuwyr <strong>yn</strong> awr dystiolaeth hefyd o’rmethiannau i gyfiawnhau herio’r broses gaffael os yd<strong>yn</strong> nhw’ndewis gwneud h<strong>yn</strong>ny.• Ar yr un pryd, mae’n anochel y bydd toriadau gw<strong>ar</strong>io’n<strong>ar</strong>wain at fwy o frwdfrydedd mewn awdurdodau lleol o blaidtrosglwyddo adeiladau/cyfleusterau cymunedol sy’n gwneudcolled i gyrff bychain sydd <strong>yn</strong> llai galluog byth i’w gwneud <strong>yn</strong>g<strong>yn</strong>aliadwy.• Os disgwylir i grwpiau lleol ysgwyddo’r cyfrifoldeb amatgyweiriadau heb gymorth grant, bydd angen idd<strong>yn</strong> nhw fod<strong>yn</strong> eithriadol o hyderus eu bod nhw’n gallu codi’r incwm maennhw’n debygol o fod â’i angen. Os bydd y cyfleusterau’n cael eucau maes o law, <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw y teflir y bai.200
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthDewisiadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> trosglwyddo asedauSut y gellir trosglwyddo asedau: Mae amrywiaeth syfrdanol oddewisiadau <strong>ar</strong> gael i gyrff cymunedol sy’n dechrau <strong>ar</strong>chwilio’rposibiliadau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> bod <strong>yn</strong> berchen <strong>ar</strong> eiddo a’i ddefnyddio,ac mae llawer o’r rheini’n ddewisiadau nad yd<strong>yn</strong> nhw’n golygubod <strong>yn</strong> berchen llwyr <strong>ar</strong> yr eiddo. Efallai’n wir y byddan nhw’neu cael eu hunain <strong>yn</strong> negodi neu hyd <strong>yn</strong> oed <strong>yn</strong> gwrthd<strong>ar</strong>o â’uhawdurdod lleol <strong>yn</strong>glŷn â’r ffurf fwyaf priodol <strong>ar</strong> drosglwyddoidd<strong>yn</strong> nhw. Mae Tabl 7.1 <strong>yn</strong> dadansoddi’n wrthrychol fanteisionac anfanteision pob dewis. (Mae angen ichi ei dd<strong>ar</strong>llen gydameddwl agored. Peidiwch ag anghofio bod c<strong>yn</strong>ghorau fel rheol<strong>yn</strong> hapusach gyda sefyllfa sy’n eu gadael nhw â mwy o awdurdodac <strong>yn</strong> gadael y fenter â llai o reolaeth. Felly, efallai y byddairhywbeth sy’n ymddangos <strong>yn</strong> anfantais i chi <strong>yn</strong> cael ei weld <strong>yn</strong>fantais i awdurdod amheus, gan gryfhau’ch siawns o sicrhautrosglwyddiad llwyddiannus.)201
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthTabl 7.1 Mathau o ddeiliadaeth wrth drosglwyddo asedMath o ddeiliadaeth Manteision AnfanteisionRhydd-ddaliadPr<strong>yn</strong>u’r eiddo fel perchennog llwyrdrwy ddogfen gyfreithiol a elwir <strong>yn</strong>‘drawsgludiad’Lesddaliad hirPr<strong>yn</strong>u les sy’n p<strong>ar</strong>a 22 ml<strong>yn</strong>eddneu fwy a thalu ‘premiwm’ (cyfalafcychw<strong>yn</strong>nol) ac wed<strong>yn</strong> rhent isel.Mae gan y lesai holl gyfrifoldebauperchennog rhydd-ddaliad• Sicrwydd perchnogaeth• Creu ased y gellid ei werthu• Annib<strong>yn</strong>iaeth• Gellir defnyddio’r ased i helpu i godi <strong>ar</strong>ian<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> dyledion ac ecwiti• Does dim rhaid talu taliadau gwasanaeth• Rhyddid i wella neu i ailddatblygu’r ased adenu grantiau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwneud h<strong>yn</strong>ny• Sicrwydd perchnogaeth• Creu ased y gellid ei werthu• Annib<strong>yn</strong>iaeth• Gellir defnyddio’r ased i helpu i godi <strong>ar</strong>ian<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> dyledion ac ecwiti• Gall awdurdodau lleol gyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> y fforddy defnyddir yr eiddo drwy ddefnyddiocyfamodau <strong>ar</strong> unrhyw les• Cost y pr<strong>yn</strong>u• Cost atgyweirio ac yswiriant• Efallai na fyddai modd ei werthupetai mewn cyflwr gwael neu petai’rgweithredoedd <strong>yn</strong> gwah<strong>ar</strong>dd h<strong>yn</strong>ny• Mae’n fwy anodd o lawer i awdurdod lleolgyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> y ffordd y defnyddir yr eiddo <strong>yn</strong>y dyfodol nag sy’n wir gyda mathau eraill oddeiliadaeth• Cost y pr<strong>yn</strong>u• Cost atgyweirio ac yswiriant• Efallai na fyddai modd ei werthupetai mewn cyflwr gwael neu petai’rgweithredoedd <strong>yn</strong> gwah<strong>ar</strong>dd h<strong>yn</strong>ny202
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthMath o ddeiliadaeth Manteision AnfanteisionLesCymryd les am gyfnod penodol ofl<strong>yn</strong>yddoedd a thalu rhent bl<strong>yn</strong>yddolneu rent ‘rac’Cytundeb tenantiaethCytundeb penagored llaf<strong>ar</strong> neuysgrifenedig, rhent chw<strong>ar</strong>terol neufl<strong>yn</strong>yddol ac fe all y naill ochr neu’r llallderf<strong>yn</strong>u’r cytundeb drwy roi rhybudd• Hawliau sicrwydd deiliadaeth (fel rheol) odan Ddeddf Landlordiaid a Thenantiaid 1954• Gall awdurdodau lleol gyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> y fforddy defnyddir yr eiddo <strong>yn</strong> y dyfodol drwyosod <strong>ar</strong>wystlon <strong>ar</strong> y les• Ambell waith, fe all y rhent fod <strong>yn</strong> iselneu’n rhent corn pupur• Weithiau, bydd y costau c<strong>yn</strong>nal a chadw’ncael eu rhannu gyda’r landlord• Efallai y bydd yr awdurdod lleol <strong>yn</strong> fwytebygol o roi rhyddhad <strong>ar</strong>drethi dewisol• Hawdd i’r tenant derf<strong>yn</strong>u’r cytundeb• Fe all y rhent fod <strong>yn</strong> rhatach• Llai o gyfrifoldeb <strong>yn</strong> aml am atgyweirio/yswiriant• Efallai y bydd sicrwydd deiliadaeth• Mwy tebygol o gael rhyddhad <strong>ar</strong>drethidewisol• Cost y rhent a thaliadau gwasanaeth (a allg<strong>yn</strong>yddu’n rheolaidd)• Cost atgyweirio ac yswiriant• Lesiau byrrach <strong>yn</strong> cyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> allu grŵpi wella’u heiddo a chodi <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>gwelliannau• Fel rheol, ychydig o sicrwydd deiliadaeth <strong>yn</strong>enwedig os yw’r cytundeb <strong>yn</strong> un llaf<strong>ar</strong> neuam gyfnod o lai na chwe mis• Fe all fod cyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong> ddefnyddio’r adeilad• Ei gwneud <strong>yn</strong> anos codi <strong>ar</strong>ian203
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthMath o ddeiliadaeth Manteision AnfanteisionTrwydded i feddiannuCaniatâd (llaf<strong>ar</strong> neu ysgrifenedig) ifeddiannu am gyfnod byr (fel rheolhyd at flwydd<strong>yn</strong>). Gall y naill ochrneu’r llall derf<strong>yn</strong>u’r cytundeb drwy roirhybuddTenantiaeth <strong>yn</strong> ôl ewyllysTrwydded i feddiannu <strong>yn</strong> ôl ewyllysy perchennog/landlord. Gellir troitenant allan unrhyw bryd gan roi c<strong>yn</strong>lleied â 24 awr o rybudd• Yr un fath â chytundeb tenantiaeth aceithrio nad oes dim sicrwydd deiliadaeth• Mae’n bosib y byddan nhw’n cael euhesgusodi rhag talu <strong>ar</strong>drethi busnes• Efallai y bydd cyfle i grŵp newydd ddangosei allu i gydweithredu a’i ddadl dros gaelmeddiannu’r eiddo <strong>ar</strong> sail fwy diogel• Yr un fath â thrwydded i feddiannu• Fe all fod cyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong> ddefnyddio’radeilad• Yn aml iawn, dim ond rhybudd byr y bydd<strong>yn</strong> rhaid i awdurdod lleol ei roi• Yr un fath â thrwydded i feddiannuFf<strong>yn</strong>honnell: ‘Acquiring and managing premises’ Taflen wybodaeth, Volunt<strong>ar</strong>y Action Sheffield (2007) gyda gwelliannau204
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthRhagweld pryderon am risgiauYmdrin â’r risgiau: Does dim lle <strong>yn</strong> y canllawiau h<strong>yn</strong> i ymdrin <strong>yn</strong>g<strong>yn</strong>hwysfawr â mater trosglwyddiadau. Ond un o’r rhwystrauym<strong>ar</strong>ferol mwyaf difrifol rhag trosglwyddo asedau yw’r pryder amy risg sy’n gysylltiedig â h<strong>yn</strong>, a h<strong>yn</strong>ny’n bennaf o du mudiadaucyhoeddus, ond hefyd o du mentrau cymdeithasol sy’n poeni ameu cyfrifoldeb dros reoli a ch<strong>yn</strong>nal a chadw a sicrhau cyfranogaethb<strong>ar</strong>haus y gymuned. Gellir sicrhau gwell c<strong>yn</strong>nydd drwy f<strong>yn</strong>d i’rafael â’r risgiau’n agored ac <strong>yn</strong> uniongyrchol. Dysgwyd hefyd <strong>yn</strong>sgil profiad. Mae o leiaf un awdurdod lleol <strong>yn</strong>g Nghymru’n dweudy gall y c<strong>yn</strong>gor, <strong>ar</strong> ôl setlo’r ofnau <strong>yn</strong>glŷn â’r risg, allu bod <strong>yn</strong> fwyhael o lawer <strong>yn</strong> y ffordd y mae’n cael gw<strong>ar</strong>ed <strong>ar</strong> ei ased nag <strong>ar</strong>agwelwyd <strong>yn</strong> ystod y trafodaethau.Risgiau posib: Mae’r canllawiau a gyhoeddir gan lywodraeth yDeyrnas Unedig <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mudiadau cymunedol ac awdurdodau lleol<strong>yn</strong> rhestru’r risgiau i gyd ac <strong>yn</strong> awgrymu’r camau penodol y gellireu cymryd i’w llini<strong>ar</strong>u er mw<strong>yn</strong> i’r trosglwyddo allu m<strong>yn</strong>d rhagddo.Mae’n llwyddo i ddileu’r rhan fwyaf o’r rhwystrau y mae pobl <strong>yn</strong> euhystyried sydd <strong>yn</strong>ghlwm wrth fentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> ysgwyddoadeiladau c<strong>yn</strong>ghorau.• Risg 1: Bod amcanion grymuso cymunedau a g<strong>yn</strong>igir gangyrff cymunedol <strong>yn</strong> amwys, <strong>yn</strong> wan neu’n anghyson â rhai’rawdurdodau lleol:− adolygu’r amcanion− angen <strong>ar</strong>olwg o anghenion y gymuned− gwaith p<strong>ar</strong>tneriaeth• Risg 2: Does gan y mudiad sy’n derb<strong>yn</strong> yr eiddo mo’r gallu ireoli’r ased:− <strong>ar</strong>chwiliad sgiliau, cytuno <strong>ar</strong> g<strong>yn</strong>llun i ddatblygu’r mudiad− <strong>ar</strong>benigedd a ch<strong>yn</strong>gor p<strong>ar</strong>haus <strong>ar</strong> gael− ‘dogfen drosglwyddo’ <strong>yn</strong> disgrifio’r cyfrifoldebau− cytundeb ffurfiol <strong>yn</strong>glŷn â’r defnydd mwyaf sylfaenol addisgwylir− gof<strong>yn</strong>iad i b<strong>ar</strong>atoi c<strong>yn</strong>llun busnes tymor hir hyfyw− trosglwyddo’r adeilad fesul cam, neu am gyfnod penodol,gyda’r c<strong>yn</strong>gor <strong>yn</strong> cadw’r cyfrifoldeb am atgyweirio− y c<strong>yn</strong>gor <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u cymorth technegol <strong>ar</strong>benigol− cymal cyfreithiol <strong>yn</strong>glŷn â chadw’r adeilad at ddefnydd ygymuned os bydd y mudiad <strong>yn</strong> rhoi’r gorau i fasnachu205
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Risg 3: Does gan yr awdurdod lleol mo’r gallu i gefnogitrosglwyddo’r ased:− rhannu’r rôl gefnogi <strong>ar</strong> draws cyf<strong>ar</strong>wyddiaethaugwasanaethau− cyllidebau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> swyddogion cefnogi’r c<strong>yn</strong>gor− trefnu cymorth gan gyrff eraill, eu rheoli• Risg 4: Does gan y mudiad cymunedol mo’r <strong>ar</strong>ian i br<strong>yn</strong>u neuadnewyddu’r ased:− y c<strong>yn</strong>gor <strong>yn</strong> comisi<strong>yn</strong>u neu’n <strong>ar</strong>iannu <strong>ar</strong>olwg o gyflwr yr eiddoac <strong>yn</strong> asesu a yw’n addas at y diben− rhoi d<strong>ar</strong>lun <strong>ar</strong>iannol i’r g r ŵ p<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwahanol ddewisiadau oran trosglwyddo− cyflw<strong>yn</strong>o unrhyw raglen gwella fesul cam− y c<strong>yn</strong>gor <strong>yn</strong> cadw’r cyfrifoldeb am g<strong>yn</strong>nal a chadw, neuwaddol i dalu am g<strong>yn</strong>nal a chadw− adolygu’r pris <strong>yn</strong>g nghyswllt sut y bwriedir defnyddio’r adeilada’r cyfrifoldebau− trosglwyddo <strong>ar</strong> les am rent bychan, neu’r c<strong>yn</strong>gor <strong>yn</strong> cadw’rddeiliadaeth tra bo’r g r ŵ p<strong>yn</strong> rheoli’r ased− cydnabod gwerth les hir neu werthu’r rhydd-ddaliad i’rmudiad cymunedol• Risg 5: All y mudiad cymunedol ddim fforddio c<strong>yn</strong>nal achadw’r ased:− c<strong>yn</strong>llun busnes tymor hir− cytuno <strong>ar</strong> ffordd o ddatblygu’r mudiad a’r c<strong>yn</strong>gor <strong>yn</strong> ei <strong>ar</strong>iannu− ffordd i’r g r ŵ fanteisio p <strong>ar</strong> <strong>ar</strong>benigedd a ch<strong>yn</strong>gor <strong>ar</strong>iannolp<strong>ar</strong>haus− opsi<strong>yn</strong>au i rannu’r gwaith atgyweirio− rhyddhad <strong>ar</strong>drethi 100%− defnyddio caffael a thenantiaethau lleol i ategu llifau refeniw• Risg 6: Diffyg gwybodaeth am ased sy’n adeilad hanesyddol:− y c<strong>yn</strong>gor <strong>yn</strong> gweithredu i ymchwilio i’w gyflwr cychw<strong>yn</strong>nol− comisi<strong>yn</strong>u a chadw syrfëwr/pensaer cadwraeth/rheolwr prosiect• Risg 7: Gallai rheolau cymorth gwladol atal prosiect rhag caelcymorth <strong>ar</strong>iannol cyhoeddus:− <strong>ar</strong>chwilio eithriadau <strong>ar</strong> sail y nenfwd isaf (200,000 ewro),rheolau contractio, ‘cymorth a ganiateir’ <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> prosiectaucymdeithasol ac economaidd, a gweithg<strong>ar</strong>wch lleol nafyddai’n effeithio <strong>ar</strong> fasnachu rhwng aelod wladwriaethau’rUndeb Ewropeaidd206
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− mae ‘cymorth a ganiateir’ <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys diwylliant, cyflogaeth,gw<strong>ar</strong>chod yr amgylchedd, ymchwil a datblygu, datblygurhanb<strong>ar</strong>thol, ymgymeriadau mewn <strong>ar</strong>daloedd di-fraint,cymorth i Fentrau Bach a Chanolig a hyfforddiant, d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u taicymdeithasol, gwella’r amgylchedd ffisegol a safleoedd tir llwyd• Risgiau posibl eraill sy’n cael eu cydnabod ac <strong>yn</strong> cael sylw:− yr ased ddim <strong>yn</strong> cael ei ddefnyddio er budd y cyhoeddRhagor o wybodaethYr Uned Trosglwyddo Asedau: Mae’r Uned TrosglwyddoAsedau, sydd a’i chanolfan <strong>yn</strong>g Nghymdeithas yrYmddiriedolaethau Datblygu <strong>yn</strong> Llundain, <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig pec<strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>hwysfawr <strong>ar</strong> CD o wybodaeth a chanllawiau i alluogimentrau i fanteisio <strong>ar</strong> y dull hwn o f<strong>yn</strong>d o’i chwmpas hi. Mae’runed <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig gwybodaeth, c<strong>yn</strong>gor a chymorth gyda golwg<strong>ar</strong> g<strong>yn</strong>lluniau trosglwyddo asedau lleol, ffôn 0845 345 4564,gwefan www.atu.org.uk, ebost: info@atu.org.uk .Pec<strong>yn</strong> yr Uned Trosglwyddo Asedau: Mae’r pec<strong>yn</strong> gwybodaeth<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys:• To Have and to Hold, the DTA Guide to asset development forcommunity and social enterprises, llawlyfr manwl sy’n disgrifioprosesau caffael, datblygu a rheoli asedau eiddo− perchnogaeth dd<strong>ar</strong>niog <strong>ar</strong> asedau’r c<strong>yn</strong>gor− dryswch posib rhwng rolau’r awdurdod lleol a rolau’rmudiad cymunedol− fawr o botensial <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygu mentrau− dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> nifer fach o wirfoddolwyr− y defnydd ddim <strong>yn</strong> cydweddu â nodau strategol ehangachyr awdurdod lleol• The Green Assets Guide sy’n ymwneud ag ystyriaethauamgylcheddol datblygu asedau eiddo, gan g<strong>yn</strong>nwyscadwraeth <strong>yn</strong>ni a dŵr, lleihau gwastraff ac ailgylchu,rheoliadau allweddol a ff<strong>yn</strong>onellau gwybodaeth.• Managing Risks In Asset Transfer - A Guide, sy’n disgrifio sut maemodd m<strong>yn</strong>d i’r afael â phryderon awdurdodau cyhoeddus<strong>yn</strong>glŷn â pheryglon trosglwyddo asedau i gyrff gwirfoddol asut mae llini<strong>ar</strong>u’r risgiau• <strong>Canllawiau</strong> swyddogol y llywodraeth <strong>ar</strong> w<strong>ar</strong>edu tir ac adeiladau• <strong>Canllawiau</strong>’r Comisiwn Elusennau <strong>ar</strong> faterion megis gweithiogyda llywodraeth leol a rheoli asedau eiddo.• Adroddiadau cefndir a deunyddiau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> dadlau o blaidtrosglwyddo asedau.207
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth7.4 Masnachu <strong>ar</strong>-leinYn y gorffennol, mae mudiadau cymunedol ac elusennau sy’n gweithio mewn cymunedau di-fraint neu <strong>ar</strong>daloeddgwledig a’r rheini sy’n gwasanaethu cymunedau budd <strong>ar</strong> wasg<strong>ar</strong> wedi’i chael hi’n anodd cyrraedd eu cwsmeriaid. Osyd<strong>yn</strong> nhw’n gwneud neu’n gwerthu pethau, mae eu m<strong>ar</strong>chnadoedd wedi bod <strong>yn</strong> gyf<strong>yn</strong>g a’r mudiadau eu hunain oreidrwydd <strong>yn</strong> brin eu huchelgais. Mae’r rh<strong>yn</strong>grwyd <strong>yn</strong> newid h<strong>yn</strong>.Menter ym Maesyfed <strong>yn</strong>g nghefn gwlad Powys yw Powys CIC sy’n <strong>masnachu</strong> o dan yr enw Ten Green Bottles. Mae’nc<strong>yn</strong>hyrchu nwyddau sydd wedi’u gwneud o wydr wedi’i ailgylchu. Mudiad amgylcheddol yw hwn sy’n gweithio i geisiocanfod ffyrdd o ddefnyddio deunyddiau gwastraff, ac mae’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u hyfforddiant i bobl ddi-waith, pobl â phroblemauiechyd meddwl a phobl ag anableddau dysgu. Mae’n gwerthu amrywiaeth drawiadol o emwaith, nwyddau bwrdd acaddurniadau <strong>ar</strong> y we <strong>ar</strong> wefan sydd wedi’i ch<strong>yn</strong>llunio’n broffesi<strong>yn</strong>ol. Mae h<strong>yn</strong>ny’n golygu ei bod fwy neu lai’n amhosibgwahaniaethu rhwng y busnes a chwmni confensi<strong>yn</strong>ol <strong>yn</strong> y <strong>sector</strong> preifat - sy’n galluogi’r fenter i gyrraedd cwsmeriaidym mhob cwr o’r Deyrnas Unedig. Cyfeiriad gwefan Ten Green Bottles yw www.greenglassmountain.com.Mae’r adran hon <strong>yn</strong> disgrifio rhai o’r pethau y mae angen i gyrff <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> eu hystyried er mw<strong>yn</strong>manteisio <strong>ar</strong> botensial enfawr <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>-lein.208
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthBeth mae <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>-lein <strong>yn</strong> ei olygu?Newydd ond nid rhyfedd: Dydy <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>-lein ddim <strong>yn</strong>fwy cymhleth na chadw siop gonfensi<strong>yn</strong>ol. Ond mae’n fforddgymh<strong>ar</strong>ol newydd o wneud pethau, felly mae’n bosib y byddyr agweddau ym<strong>ar</strong>ferol <strong>yn</strong> ymddangos <strong>yn</strong> anghyf<strong>ar</strong>wydd i’rrheini sydd heb ddefnyddio’r ffordd hon o werthu o’r blaen.Er h<strong>yn</strong>ny, mae nifer enfawr o bobl <strong>yn</strong> gwsmeriaid rheolaidd <strong>ar</strong>safleoedd megis eBay ac Amazon, felly does dim byd rhyfeddmewn gwirionedd am y ffordd hon o gadw busnes. A dydy’rrhan fwyaf o bobl fusnes heddiw ddim <strong>yn</strong> ei chael hi’n anoddcymryd y camau c<strong>yn</strong>taf syml h<strong>yn</strong>ny i hysbysebu eu nwyddau a’ugwasanaethau i gwsmeriaid posibl drwy’r ebost.Y pethau sylfaenol: Os oes gennych ddiddordeb mewn <strong>masnachu</strong><strong>ar</strong>-lein, dyma’r pethau y mae angen ichi f<strong>yn</strong>d i’r afael â nhw:• penderf<strong>yn</strong>iadau sylfaenol <strong>yn</strong>glŷn â pha mor rh<strong>yn</strong>gweithiol ahunang<strong>yn</strong>haliol y bydd y profiad <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>-lein i gwsmeriaid• rheoliadau sylfaenol sy’n llywodraethu sut y byddwch chi’n<strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>-lein• sefydlu a ch<strong>yn</strong>nal y wefan lle bydd y <strong>masnachu</strong>’n digwydd• systemau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ymateb i <strong>ar</strong>chebionContractau: Mae contractau gyda chwsmeriaid <strong>ar</strong> y rh<strong>yn</strong>grwydo reidrwydd <strong>yn</strong> wahanol i gontractau w<strong>yn</strong>eb <strong>yn</strong> w<strong>yn</strong>eb neugontractau ysgrifenedig traddodiadol. Mae’r rheoliadau a’rmeddalwedd y byddwch chi’n eu defnyddio’n golygu ei bod hi’nweddol glir beth y mae angen ichi ei wneud a sut y byddwch chi’ngweithredu <strong>ar</strong> lefel ym<strong>ar</strong>ferol.Elusennau:• Yr enw <strong>masnachu</strong>: Mae’n bwysig bod mudiadau sy’n<strong>masnachu</strong>’n ei gwneud hi’n glir <strong>ar</strong> eu gwefan â pha fudiad<strong>yn</strong> union y bydd eu cwsmeriaid <strong>yn</strong> delio. Os mai is-gwmni<strong>masnachu</strong> ydyw, rhaid ichi weithredu o dan yr enw hwn, <strong>yn</strong>hytrach nag o dan enw’r brif elusen.• Rhoddion: Mae’n beth da cadw’r cyfleusterau <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>wahân <strong>yn</strong> llwyr i unrhyw drefniadau cyfrannu <strong>ar</strong>-lein er mw<strong>yn</strong>osgoi dryswch i ddefnyddwyr.Gallu’r drefniadaeth: Oherwydd ei bod <strong>yn</strong> eithaf rhwydd sefydlugwefan, mae h<strong>yn</strong> hefyd <strong>yn</strong> golygu y gall mudiadau y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> gael eu temtio i sefydlu siopau <strong>ar</strong>-lein c<strong>yn</strong> datblygu’rgallu i’w c<strong>yn</strong>nal <strong>yn</strong> iawn. Peidiwch â mentro gwneud h<strong>yn</strong>. Fe allgormod o bethau f<strong>yn</strong>d o’u lle.• m<strong>ar</strong>chnata a hyrwyddo er mw<strong>yn</strong> sicrhau bod y busnes <strong>yn</strong> gweithio209
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Sylw i fanylion: Mae hi’r un mor rhwydd <strong>ar</strong> lein - <strong>yn</strong> haws efallai- ichi el<strong>yn</strong>iaethu’ch cwsmeriaid drwy gyflw<strong>yn</strong>o’ch menter <strong>yn</strong>wael, drwy roi gwybodaeth gam<strong>ar</strong>weiniol idd<strong>yn</strong> nhw, drwyddangos ffenest siop sydd wedi dyddio, drwy anfon nwyddau’nhwyr a thrwy roi gwasanaeth gwael idd<strong>yn</strong> nhw’n gyffredinol agy mae hi wrth fasnachu w<strong>yn</strong>eb <strong>yn</strong> w<strong>yn</strong>eb. Mae’r we’n llawn henwybodaeth sy’n gwylltio pobl, ac os yw eich safle chi’n cyfrannuat h<strong>yn</strong>ny, ddaw eich cwsmeriaid ddim <strong>yn</strong> ôl atoch chi eto.• Camgymeriadau busnes: Mae’r un peth <strong>yn</strong> wir os byddwchchi’n gwneud camgymeriadau dro <strong>ar</strong> ôl tro gydag <strong>ar</strong>chebiona chodi tâl, ond fe all y canl<strong>yn</strong>iadau fod <strong>yn</strong> fwy difrifol. Mae’nrhwydd i gwsmeriaid uchel eu cloch gw<strong>yn</strong>o am fusnesau <strong>ar</strong>-lein,a h<strong>yn</strong>ny’n ddienw os dymunan nhw. Gallai adolygiadau damniolam gyfnod cymh<strong>ar</strong>ol fyr o berfformio’n wael ddifetha’chbusnes, a fydd gennych chi fawr o obaith dod drwyddi.• Techno-b<strong>ar</strong>lys: Os ewch chi ati eich hun i sefydlu’ch siop,gochelwch rhag y rheini <strong>yn</strong> eich mudiad sy’n gwirioni <strong>ar</strong>gyfrifiaduron ac sydd â mwy o ddiddordeb mewn chw<strong>ar</strong>aegyda thechnoleg nag mewn cadw busnes. Fe allan nhw <strong>ar</strong>afu’chgwaith <strong>yn</strong> ddifrifol.Y siop <strong>ar</strong>-leinBeth i’w werthu: Meddyliwch <strong>yn</strong> ofalus am beth y byddwch chi’nei werthu <strong>ar</strong> eich safle a sut y bydd cwsmeriaid <strong>yn</strong> ei weld. Efallaifod tuedd y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> i wneud unrhyw beth a phopeth <strong>yn</strong>rhywbeth i’w osgoi <strong>yn</strong> y cyswllt yma - efallai na fydd safle sy’ngwerthu gemwaith cain wedi’i wneud o lechi’n ymddangos <strong>yn</strong>soffistigedig iawn os bydd hefyd <strong>yn</strong> hyrwyddo sglodion llechifesul tunnell <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> llwybrau a gerddi.Sut mae gwerthu?: Does ‘na’r ffordd benodol o ddefnyddio’rrh<strong>yn</strong>grwyd i fasnachu. Mae m<strong>ar</strong>chnata <strong>ar</strong>-lein <strong>yn</strong> dod <strong>yn</strong> fusnesmawr <strong>yn</strong>ddo’i hun, a bydd angen ichi ddeall goblygiadau h<strong>yn</strong>ny<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eich busnes. Dylech chi ystyried yr opsi<strong>yn</strong>au sy’n gwedduorau i’ch mudiad, i’ch c<strong>yn</strong>nyrch ac i’ch adnoddau <strong>ar</strong>iannol. Mae’ndebyg y gwelwch chi wrth i amser f<strong>yn</strong>d heibio y gallwch chi f<strong>yn</strong>dati mewn sawl gwahanol ffordd. Pw<strong>yn</strong>t <strong>ar</strong>all i’w sylweddoli ywbod cyfle i chi weithredu <strong>ar</strong> sawl gwahanol lefel, ac, <strong>yn</strong> benodol,ichi brofi’r f<strong>ar</strong>chnad drwy wneud ymchwil a threialu’ch c<strong>yn</strong>lluniau<strong>masnachu</strong> c<strong>yn</strong> gwneud penderf<strong>yn</strong>iadau sy’n eich rhwymo i w<strong>ar</strong>ioa gwaith p<strong>ar</strong>atoi sylweddol.• hysbysebu <strong>ar</strong> y rh<strong>yn</strong>grwyd: Mae gwefan sy’n bodoli eisoesneu anfon negeseuon ebost at restr o dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gwsmeriaid <strong>yn</strong>gyfleoedd i brofi’r f<strong>ar</strong>chnad c<strong>yn</strong> ichi fuddsoddi mewn sefydlusiop <strong>ar</strong>-lein.210
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• defnyddio’r ‘cyfr<strong>yn</strong>gau cymdeithasol’: Mae mudiadau masnachol<strong>yn</strong> manteisio fwyfwy <strong>ar</strong> gyfleoedd safleoedd megis Facebook aTwitter i gyrraedd nifer fawr o bobl a h<strong>yn</strong>ny’n rhad iawn.• e B ay: Bydd llawer o unigolion a mudiadau’n datblygu busnesaudrwy fasnachu <strong>ar</strong> raddfa fach <strong>ar</strong> eBay ac <strong>ar</strong> safleoedd tebyg. Mae’rrhain <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u m<strong>ar</strong>chnadoedd sy’n gyf<strong>ar</strong>wydd i gwsmeriaida threfniadau pr<strong>yn</strong>u maen nhw’n ymddiried <strong>yn</strong>dd<strong>yn</strong> nhw. Doesdim angen ichi gael eich cyf<strong>yn</strong>gu i werthu drwy ocsiwn.• <strong>ar</strong>iannu’ch safle drwy hysbysebion: Mae d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>wyrgwasanaethau rh<strong>yn</strong>grwyd a masnachwyr eraill <strong>ar</strong> y rh<strong>yn</strong>grwyd<strong>yn</strong> rhoi’r cyfle ichi g<strong>yn</strong>hyrchu incwm bychan, neu o leiaf i dalurhywfaint o’ch costau drwy hysbysebu busnesau eraill <strong>ar</strong> eichsafle. Fydd h<strong>yn</strong> ddim at ddant pawb, ond fe all fod <strong>yn</strong> werth eiystyried os bydd llawer o bobl <strong>yn</strong> ymweld â’ch safle.• 3to3: Fe all bod <strong>yn</strong> rhan o glwb fod o fudd i gyrff sy’n cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong> weithg<strong>ar</strong>eddau newydd a ch<strong>yn</strong>nig tawelwch meddwl idd<strong>yn</strong>nhw. Math o gwmni m<strong>ar</strong>chnata cydweithredol i’r <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> yw 3to3 (<strong>yn</strong> 3ro3.org.uk), ac fe allai fod <strong>yn</strong> addas <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>eich busnes.• sefydlu’ch siop <strong>ar</strong>-lein eich hun: Os yw’r meddalwedd a’rsgiliau TG gennych chi, fe allwch chi g<strong>yn</strong>llunio, sefydlu a ch<strong>yn</strong>naleich gwefan eich hun <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eich siop <strong>ar</strong>-lein. Os nad ydych chiam dalu am raglenni drud, dydy hi ddim <strong>yn</strong> anodd dod o hyd ifeddalwedd ff<strong>yn</strong>honnell agored <strong>ar</strong> y we, a sefydlu’ch gwefan amddim - <strong>ar</strong> yr amod bod y dasg <strong>yn</strong> cael ei chyflawni gan rywunsy’n gwybod beth maen nhw’n ei wneud a’u bod nhw’n b<strong>ar</strong>od idderb<strong>yn</strong> y cyf<strong>yn</strong>giadau.• defnyddio gwesteiwr <strong>ar</strong> y we: Neu fe allwch chi gysylltu âd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>wr annib<strong>yn</strong>nol i g<strong>yn</strong>nal eich safle <strong>ar</strong> eich rhan. Fe all h<strong>yn</strong>fod <strong>yn</strong> rhatach ac maen nhw’n dweud bod sefydlu siop <strong>ar</strong>-leinfel h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> eithriadol o syml, sy’n ei gwneud <strong>yn</strong> ddeniadol iawni newydd-ddyfodiaid. Mae’r rhai mwyaf <strong>yn</strong> tueddu i g<strong>yn</strong>nig‘siop <strong>ar</strong> y we’ sydd wedi’i ffurfweddu’n b<strong>ar</strong>od ichi ei sefydlu’nrh<strong>yn</strong>gweithiol. Yr anfantais yw bod gennych chi lai o reolaethdrosti ac y gallai’r canl<strong>yn</strong>iadau fod braidd <strong>yn</strong> ddifflach.C<strong>yn</strong>llunio’ch busnes: Fel yr esboniwyd mewn mannau eraill <strong>yn</strong> ycanllawiau h<strong>yn</strong>, mae hi bob tro’n angenrheidiol ichi g<strong>yn</strong>llunio’chbusnes <strong>yn</strong> effeithiol a ph<strong>ar</strong>atoi <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> . Does dim byd<strong>yn</strong>glŷn â siopau <strong>ar</strong>-lein sy’n golygu bod prisio’n ofalus ac <strong>yn</strong> gywira meddwl <strong>yn</strong> ofalus am eich m<strong>ar</strong>chnata <strong>yn</strong> llai pwysig nag y maemewn unrhyw gyd-destun <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong>all.211
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthSiop effeithiol <strong>ar</strong>-lein: Fe all meddalwedd modern dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>usafleoedd o safon, ond fe all ansawdd y canl<strong>yn</strong>iad <strong>yn</strong> y pen drawddib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> y c<strong>yn</strong>llunydd a’r ffordd mae’r safle’n cael ei ch<strong>yn</strong>nal.Bydd angen asesu’r risgiau’n ofalus, c<strong>yn</strong>nal gwiriadau technegol ahyfforddi staff. Bydd angen ichi sicrhau bod y safle:• <strong>yn</strong> cael ei chyflw<strong>yn</strong>o’n dda a bod ei safon gystal â safon safle’rrhai sy’n cystadlu <strong>yn</strong> eich erb<strong>yn</strong>• <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig y math o nodweddion y gall fod eu hangen <strong>ar</strong>nochchi a’ch cwsmeriaid, gan g<strong>yn</strong>nwys cyfleoedd i r<strong>yn</strong>gweithio âchwsmeriaid efallai• <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig cysylltiad â’r rh<strong>yn</strong>grwyd sy’n ddigon cyflym igwsmeriaid allu ei ddefnyddio• <strong>yn</strong> ddib<strong>yn</strong>adwy ac <strong>yn</strong> hygyrch - byddwch chi’n colli busnes osbydd y safle’n colli’i gysylltiad o hyd• <strong>yn</strong> ddigon diogel i w<strong>ar</strong>antu cyfathrebu dwy ffordd effeithiola gwasanaeth cyfrinachol i’ch cwsmeriaid ac i’ch systemauchi’ch hun• dull diogel o dalu• cludo nwyddau• c<strong>yn</strong>nwys y safle• hysbysebu a hyrwyddo• materion technegol megis gwesteia <strong>ar</strong> y we ac enw’ch p<strong>ar</strong>thDull diogel o dalu: Bydd angen ichi sefydlu system talu sy’n gallugwrthsefyll hacwyr, ac y mae’ch cwsmeriaid <strong>yn</strong> hyderus <strong>yn</strong>ddi.Mae systemau megis Paypal <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig tawelwch meddwl, ondbyddan nhw’n ychwanegu at gost eich gwerthiannau. Mae’nddoeth c<strong>yn</strong>nwys gwybodaeth <strong>ar</strong> y safle sy’n disgrifio’r camaudiogelwch sydd <strong>ar</strong> waith.Cludo nwyddau: Bydd angen ichi gael trefniadau prosesu a chludo<strong>ar</strong>chebion mewnol, gan ddefnyddio’r Post Brenhinol neu gludwyrmasnachol, er mw<strong>yn</strong> sicrhau bod nwyddau’n cyrraedd cwsmeriaido fewn cyfnod rhesymol. Rhaid i h<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> ddigon cad<strong>ar</strong>n iymdopi â chyfnodau prysur, megis y cyfnod c<strong>yn</strong> y Nadolig.Ymddiriedaeth cwsmeriaid: Y siop <strong>ar</strong>-lein yw w<strong>yn</strong>eb cyhoeddusy busnes. C<strong>yn</strong> ichi allu perswadio cwsmeriaid i br<strong>yn</strong>u digon o’chnwyddau, bydd angen ichi ennill eu hymddiriedaeth. Efallai fodmwy i h<strong>yn</strong> nag y tybiech chi. Dyma’r pethau y mae angen euhystyried:212
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthC<strong>yn</strong>nwys y safle: Bydd angen ichi gael trefniadau <strong>ar</strong> waith i wirio’rsafle’n rheolaidd er mw<strong>yn</strong> sicrhau ei fod <strong>yn</strong> gyfoes ac <strong>yn</strong> gywir.Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bennig o bwysig os bydd eich prosesau neu’chtaliadau am gludo neu gostau eraill <strong>yn</strong> newid. Bydd <strong>yn</strong> rhaidichi l<strong>yn</strong>u wrth Reoliadau Masnach Electronig 2002, a RheoliadauGw<strong>ar</strong>chod Defnyddwyr (Gwerthu o Bell) 2000 - gweler isod.Efallai y byddwch chi am sicrhau’ch cwsmeriaid eich bod chi’ngl<strong>yn</strong>u at y rheolau.Hysbysebu a hyrwyddo: Mae sawl ffordd o hyrwyddo’ch siop <strong>ar</strong>leinac mae’n debyg y bydd angen ichi ddefnyddio sawl un ohon<strong>yn</strong>nhw, a phrofi pa un sy’n gweithio orau. Bydd y rhain <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys:• dolenni <strong>ar</strong> wefannau busnes eraill• cael eich c<strong>yn</strong>nwys <strong>ar</strong> amrywiaeth o chwilotwyr - byddd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>wyr gwefannau’n aml <strong>yn</strong> gwneud h<strong>yn</strong> drosoch chi, ondfe allai dewis eich allweddeiriau neu’ch tagiau chi’ch hun ihyrwyddo’r busnes fod <strong>yn</strong> hollbwysig i’r ymateb gewch chi, fellydylech wneud ymchwil i’r f<strong>ar</strong>chnad c<strong>yn</strong> cychw<strong>yn</strong>• hysbysebu traddodiadol mewn cylchlythyrau cymunedol,papurau newydd a chylchgronau <strong>ar</strong>benigol sy’n berthnasol i’chc<strong>yn</strong>nyrch• cydweithredu â masnachwyr cymunedol neu elusennol o’r unanian, megis m<strong>ar</strong>chnad <strong>ar</strong>-lein y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> 3i3RheoleiddioRheoliadau Masnach Electronig 2002:• S g ôp: Mae’r rheoliadau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> berthnasol i:− hysbysebu nwyddau a gwasanaethau <strong>ar</strong>-lein (ganddefnyddio’r rh<strong>yn</strong>grwyd, ffonau symudol a theledurh<strong>yn</strong>gweithiol)− gwerthu nwyddau a gwasanaethau i fusnesau ac unigolion<strong>ar</strong>-lein− trosglwyddo a chadw gwybodaeth electronig• Y wybodaeth y mae gof<strong>yn</strong> ei d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>us: Mae’r rheoliadau’npennu gof<strong>yn</strong>ion manwl <strong>yn</strong>glŷn â’r wybodaeth y mae’n rhaidei d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y sawl sy’n defnyddio gwasanaethaum<strong>ar</strong>chnata a gwasanaethau gwerthu <strong>ar</strong>-lein. Dylech dd<strong>ar</strong>llen yrhain <strong>yn</strong> ofalus c<strong>yn</strong> cychw<strong>yn</strong>. Maen nhw’n c<strong>yn</strong>nwys dyletswyddi dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u (ymhlith eitemau eraill o wybodaeth):− manylion cysylltu llawn y busnes− y rhif TAW− gwybodaeth glir am brisiau, gan g<strong>yn</strong>nwys treth a chostaucludo213
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− gwybodaeth lawn am yr anfonwr a’r hyrwyddiad wrthhysbysebu drwy ebost− gwybodaeth benodol a manwl am y contract electroniga g<strong>yn</strong>igir i gwsmeriaid preifat (mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ddewisol <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> cwsmeriaid busnes, ac nid yw’n berthnasol o gwbl igontractau un-i-un y cytunir idd<strong>yn</strong>t drwy’r ebost)• Cosbaus: Fe all y Swyddfa Masnachu Teg gyhoeddigorchm<strong>yn</strong>ion ‘atal <strong>ar</strong> unwaith’ ac fe all y llysoedd orchym<strong>yn</strong>busnesau i gyhoeddi gwybodaeth (mae methuâ chydymffurfio’n ddirmyg llys).GwybodaethGwybodaeth a ch<strong>yn</strong>gor: All yr adran hon wneud fawr mw<strong>yn</strong>a chrafu w<strong>yn</strong>eb y pwnc pwysig hwn. I gael gwybod rhagorewch i Gyswllt Busnes <strong>yn</strong> www.businesslink.gov.uk, a gwefanbusnes Llywodraeth Cymru http://fs4b.wales.gov.uk/bdotg/action/ a dewis ‘TG ac e-fasnach’Rheoliadau Gw<strong>ar</strong>chod Defnyddwyr (Gwerthu o Bell) 2000:Yn ogystal â’r d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>iaethau uchod, mae’r rheoliadau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>rhoi’r hawl i unigolion ganslo contractau.Rheoliadau eraill: Mae masnachwyr y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> hefyd <strong>yn</strong>gorfod cydymffurfio â rheolau <strong>yn</strong>glŷn â:• gw<strong>ar</strong>chod data a phreifatrwydd• safonau hysbysebu• cod ym<strong>ar</strong>fer gwasanaethau ffôn premiwm214
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth7.5 TrethuMae trethu’n bwnc technegol ac fe all y goblygiadau fod <strong>yn</strong> bwysig o safbw<strong>yn</strong>t <strong>ar</strong>iannol ac amrywio’n fawr o’r naillsefydliad i’r llall. Golwg fras iawn <strong>yn</strong> unig a geir <strong>yn</strong> yr adran hon ac fe’ch cyfeirir at ragor o wybodaeth.Treth gorfforaethY sefyllfa sylfaenol:• Mae elw trethadwy mudiadau <strong>masnachu</strong>’n cael ei drethu <strong>ar</strong>gyfradd o 20% o fis Ebrill 2011 (21% c<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>ny). Does dimamodau <strong>ar</strong>bennig <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ‘mentrau cymdeithasol’ o unrhyw fath.• Does dim rhaid i elusennau dalu treth gorfforaeth <strong>ar</strong> y rhan fwyafo’r incwm y byddan nhw’n ei ddefnyddio at ddibenion elusennol.Ond dydy pob math o incwm <strong>masnachu</strong> ddim <strong>yn</strong> gymwys <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> yr eithriad hwn. Mae adran 4.3 <strong>yn</strong> trafod y cymhlethdodau,gan g<strong>yn</strong>nwys yr esemptiad treth sy’n berthnasol i elusennau sy’nennill incwm <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> raddfa fach.• Mae’n ddyletswydd gyfreithiol <strong>ar</strong> gwmnïau newydd i hysbysuCyllid a Thollau EM am eu bodolaeth at ddibenion trethgorfforaeth c<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>ted ag y cân nhw’u sefydlu.• Mae’n <strong>ar</strong>wyddocaol y bydd rhywfaint o incwm grantiau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>, gan g<strong>yn</strong>nwys <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> eu cychw<strong>yn</strong><strong>yn</strong> cyfrannu at yr elw trethadwy. Fe’ch c<strong>yn</strong>ghorir <strong>yn</strong> gryf i geisioc<strong>yn</strong>gor proffesi<strong>yn</strong>ol <strong>yn</strong>glŷn â defnyddio grantiau cychw<strong>yn</strong> a sutmae eu trin, a h<strong>yn</strong>ny’n syth pan gewch chi grant o’r fath.Gwybodaeth:• Mae gwybodaeth am atebolrwydd elusennau i dalu trethgorfforaeth <strong>ar</strong> gael gan y Comisiwn Elusennauwww.ch<strong>ar</strong>itycommission.gov.uk a chan Gyllid a ThollauEM www.hmrc.gov.uk.• Gweler Adran 4.6 <strong>ar</strong> elusennau a <strong>masnachu</strong>.• Gweler Adran 7.6 am fanylion <strong>yn</strong>glŷn â Ch<strong>yn</strong>llun CymorthRhodd y llywodraeth sy’n galluogi elusennau i gadw’r hollroddion <strong>ar</strong>iannol a gânt gan eu his-gwmnïau <strong>masnachu</strong> heborfod talu treth <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw.215
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthTAWY sefyllfa sylfaenol:• Y sb<strong>ar</strong>dun trosiant: Os yw trosiant bl<strong>yn</strong>yddol y <strong>masnachu</strong>’n fw<strong>yn</strong>a’r terf<strong>yn</strong> statudol, neu os disgwylir iddo fod <strong>yn</strong> fwy na h<strong>yn</strong>ny,mae’n rhaid cofrestru’r busnes <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> TAW. Mae’r un peth <strong>yn</strong>wir am elusen sy’n <strong>masnachu</strong>.• Cofrestru o dan y trothwy: Caiff busnesau â throsiant isddewis cofrestru neu beidio. Mae h<strong>yn</strong> o fudd i fentrau bachsy’n ymwneud â gweithg<strong>ar</strong>eddau cyfradd sero megis cyhoeddipapurau newydd a llyfrau - oherwydd fe allan nhw adhawlio’rTAW a werir <strong>ar</strong> ddeunyddiau crai.• Cyfrifyddu TAW: Wrth gofrestru <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> TAW, rhaid i gwmnïaugadw cofnodion manwl <strong>yn</strong> eu cyfrifon rheolaidd. Mae h<strong>yn</strong><strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys y TAW a delir <strong>ar</strong> bob pr<strong>yn</strong>iant a’r TAW a godir <strong>ar</strong>bob gwerthiant. Rhaid idd<strong>yn</strong> nhw gyflw<strong>yn</strong>o datganiadau TAWrheolaidd <strong>yn</strong> nodi cyfanswm y taliadau a’r derb<strong>yn</strong>iadau. Gan fodTAW <strong>yn</strong> cael ei chodi <strong>ar</strong> wahanol gyfraddau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwahanolnwyddau a gwasanaethau, gan g<strong>yn</strong>nwys <strong>ar</strong> gyfradd sero, maeangen i’r system cyfrifon fod <strong>yn</strong> ddigon cad<strong>ar</strong>n i allu c<strong>yn</strong>hyrchuadroddiadau’n syml ac <strong>yn</strong> gyflym pan fydd eu hangen.TAW a phrosiectau adeiladu: Mae llawer o gyrff gwirfoddol sy’ncael <strong>ar</strong>ian grant i wneud gwaith adeiladu’n teimlo’n ddryslyd<strong>yn</strong>glŷn â sut mae TAW <strong>yn</strong> effeithio <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw ac mae h<strong>yn</strong>ny’nddealladwy. Fe allan nhw golli degau o filoedd o bunnau os nafyddan nhw’n ystyried h<strong>yn</strong>. Mae’n hollbwysig ichi:• astudio canllawiau noddwyr <strong>yn</strong>glŷn â TAW wrth ichi wneud caisam grantiau• sicrhau beth yw goblygiadau TAW yr <strong>ar</strong>ian gewch chi ac <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>eich gwaith <strong>yn</strong> y dyfodol pan roddir y grant ichi; efallai foddigon o amser ichi newid eich statws cofrestru <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> TAW osoes angen, ond peidiwch â disgwyl nes ichi w<strong>ar</strong>io’r <strong>ar</strong>ian rhag ofn ibroblemau mwy difrifol godi• gof<strong>yn</strong>nwch i Gyllid a Thollau EM am wybodaeth (fe all fod <strong>yn</strong>anodd cael gafael <strong>ar</strong> swyddogion i si<strong>ar</strong>ad â nhw’r dyddiau h<strong>yn</strong>,ond mae pec<strong>yn</strong>nau gwybodaeth c<strong>yn</strong>hwysfawr a manylion <strong>ar</strong>wefan Cyllid a Thollau EM)• si<strong>ar</strong>adwch â’ch cyfrifydd neu ag <strong>ar</strong>benigwr TAW i weld a allechchi fod <strong>ar</strong> eich colled wrth ichi w<strong>ar</strong>io’r grant - fe all talu cantneu ddau o bunnoedd am ymg<strong>yn</strong>ghoriad fod <strong>yn</strong> werth y gost idawelu’ch meddwl, ac fe allai’n sicr <strong>ar</strong>bed ffortiwn ichi216
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthTAW ac elusennau:• Mae’n bosib y byddwch chi’n aml <strong>yn</strong> dod <strong>ar</strong> draws y cam<strong>ar</strong>graffnad yw elusennau’n talu TAW - mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> anghywir - maeelusennau’n talu TAW fel y bydd y rhan fwyaf o gyrff, ond maennhw’n cael rhywfaint o fanteision prin.• Rhai o’r rhain yw cyfradd sero (hy, TAW <strong>yn</strong> daladwy ond <strong>ar</strong>gyfradd 0%) neu esemptiad, ac mae h<strong>yn</strong>ny’n c<strong>yn</strong>nwys amodau<strong>ar</strong>bennig <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> digwyddiadau codi <strong>ar</strong>ian penodol at elusen,gwerthu rhoddion sydd wedi’u cyfrannu, mathau penodol obrosiectau adeiladu, cymhorthion anabledd, hysbysebu ac ati.Gwnewch <strong>yn</strong> siŵr nad oes rhywun <strong>yn</strong> codi TAW <strong>ar</strong> y gyfraddsafonol <strong>ar</strong>noch chi am yr eitemau h<strong>yn</strong>.• Fe all gwerthu nwyddau ail law fod <strong>yn</strong> faes cymhleth. Ond,y rheol sylfaenol yw bod gwerthu neu osod nwyddau syddwedi’u cyfrannu i elusennau’n cael ei drethu <strong>ar</strong> gyfradd sero.− Mae’r gwaith y gallech ei wneud <strong>ar</strong> eitemau a gyfrennir <strong>yn</strong>cyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> y fantais - er enghraifft, mae glanhau hen ddodrefna nwyddau gw<strong>yn</strong>ion a gwneud atgyweiriadau sylfaenol idd<strong>yn</strong>nhw’n iawn, ond byddai angen ichi dalu TAW <strong>ar</strong> werthiantpetaech chi’n defnyddio’r cyfraniadau’n ddeunyddiau crai ig<strong>yn</strong>hyrchu rhywbeth gwahanol.− Dylech holi Cyllid a Thollau EM i gael gwybod rhagor osydych chi’n bwriadu c<strong>yn</strong>hyrchu incwm drwy nwyddau ail law.• Er na ddylai’r manteision cyf<strong>yn</strong>gedig h<strong>yn</strong> o ran TAW fod <strong>yn</strong>rheswm <strong>yn</strong>dd<strong>yn</strong> nhw’u hunain dros ddewis statws elusennol,fe allan nhw fod <strong>yn</strong> werthfawr, mewn meysydd penodol oweithg<strong>ar</strong>wch elusennol megis gofal iechyd.• Bydd is-gwmni <strong>masnachu</strong>’n elwa o rai o freintiau TAW ei brifelusen, ond nid o bob un ohon<strong>yn</strong>t, <strong>ar</strong> yr amod bod cytundebffurfiol i elw <strong>masnachu</strong>’r gwerthiannau perthnasol gael eutrosglwyddo i’r elusen. Ond nid yw’r breintiau ehangach sy’nberthnasol i dreth gorfforaeth <strong>ar</strong> gael.Rhagor o wybodaeth:Mae gwybodaeth am TAW, gan g<strong>yn</strong>nwys am ffigur y trothwytrosiant <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> o bryd i’w gweld <strong>yn</strong> adran elusennau gwefanCyllid a Thollau EM <strong>yn</strong> www.hmrc.gov.uk.217
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthRhyddhad <strong>ar</strong>drethi i elusennauY sefyllfa sylfaenol:• Mae gan eiddo annomestig sydd ym meddiant elusen ac <strong>yn</strong>cael ei ddefnyddio ganddi’r hawl i gael rhyddhad <strong>ar</strong>drethigorfodol o 80%, a elwir <strong>yn</strong> ‘rhyddhad <strong>ar</strong>drethi i elusennau’. Caiffyr awdurdod trethu esgusodi’r elusen rhag gorfod talu’r 20%<strong>ar</strong>all hefyd os yw’n dymuno. Er mw<strong>yn</strong> bod <strong>yn</strong> gymwys i gael yrhyddhad hwn, rhaid i eiddo:− fod ym meddiant elusen, neu ym meddiant ymddiriedolwyrelusen, a− rhaid iddo gael ei ddefnyddio’n llwyr neu’n bennaf at‘ddibenion elusennol’• Rhyddhad <strong>ar</strong>drethi i elusennau− dydy h<strong>yn</strong> ddim <strong>yn</strong> berthnasol i weithg<strong>ar</strong>eddau codi <strong>ar</strong>ian(oherwydd dydy’r codi <strong>ar</strong>ian ei hun ddim <strong>yn</strong> bwrpas elusennol<strong>yn</strong> ôl y gyfraith)− ond mae’n c<strong>yn</strong>nwys gwerthu rhai nwyddau a gyfrennir• Does gan gyrff <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ddim hawlawtomatig i gael rhyddhad <strong>ar</strong>drethi. Ond mae gan awdurdodaulleol y pŵer i ddewis rhoi rhyddhad i gyrff nad yd<strong>yn</strong> nhw’nelusennau. Fe all h<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>nwys is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>elusennau.• Dydy eiddo ym meddiant rhannol elusen ac a ddefnyddir atddibenion elusennol ac <strong>yn</strong> rhannol gan is-gwmni <strong>masnachu</strong>,ond <strong>yn</strong> gymwys i gael rhyddhad gorfodol <strong>ar</strong> <strong>ar</strong>drethi ielusennau <strong>ar</strong> y rhan o’r adeilad a ddefnyddir gan yr elusen.Felly, fe allai fod er budd elusennau sicrhau bod gandd<strong>yn</strong> nhwbresenoldeb ym mhob rhan o’u hadeiladau a dadlau bod yradeilad <strong>yn</strong> cael ei ddefnyddio’n ‘bennaf’ at ddibenion elusennol.• Gellid m<strong>yn</strong>d ati <strong>yn</strong> yr un ffordd gydag adeiladau a ddefnyddir‘<strong>yn</strong> bennaf’ i werthu nwyddau a gyfrennir ac <strong>yn</strong> rhannol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> eraill.• Gellid dehongli’r term ‘<strong>yn</strong> bennaf’ fel mwy na 50% o werth ygwerthiannau, ond mewn ambell achos, fe allai 50% gyfeirio at<strong>ar</strong>w<strong>yn</strong>ebedd y llawr.• Gallai fod angen trafod y sefyllfa gyda swyddogion <strong>ar</strong>drethi,neu gael c<strong>yn</strong>gor cyfreithiol. Os gallwch chi ddangos manteisioneich gweithg<strong>ar</strong>eddau, mae’n wir <strong>yn</strong> werth sefyll eich tir i geisiosicrhau’r rhyddhad <strong>ar</strong>drethi mwyaf posibl.218
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthTreth StampBydd elusennau’n cael eu hesgusodi rhag talu treth stamp <strong>ar</strong> dir panfyddan nhw’n pr<strong>yn</strong>u tir ac adeiladau. Serch h<strong>yn</strong>ny, dydy’r rhyddhadhwn ddim <strong>yn</strong> berthnasol i br<strong>yn</strong>iannau gan is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>.Trethu mudiadau nad yd<strong>yn</strong> nhw’n elusennauArweiniad proffesi<strong>yn</strong>ol: Mae trethu’n fater cymhleth. Er boddigon o wybodaeth <strong>ar</strong> gael <strong>ar</strong> wefan Cyllid a Thollau EM (ac<strong>ar</strong> safleoedd eraill a dd<strong>ar</strong>perir gan gyrff masnachol sydd âgwasanaethau i’w gwerthu), <strong>yn</strong> sicr does dim byd gwell na chaelcyfrifydd sy’n deall amgylchiadau <strong>ar</strong>bennig elusennau, y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> a’u gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>. Fel rheol, bydd c<strong>yn</strong>gorproffesi<strong>yn</strong>ol <strong>yn</strong> fuddsoddiad cad<strong>ar</strong>n - mae’n rhwydd gwneudcamgymeriadau costus, ac mae’n debyg y byddwch chi’n talu igyfrifydd b<strong>ar</strong>atoi cyfrifon bl<strong>yn</strong>yddol beth b<strong>yn</strong>nag.Cw<strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> am dreth: Bydd y rhan fwyaf o bobl syddwedi helpu i g<strong>yn</strong>nal mentrau <strong>masnachu</strong> er budd y gymuned ac nadyd<strong>yn</strong> nhw’n elusennau cofrestredig wedi gof<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw’u hunainneu i bobl eraill rywbryd neu’i gilydd: Pam y dylai’r wladwriaethgodi treth <strong>ar</strong> fentrau sydd wedi’u sefydlu er budd cymdeithas?• Bydd mentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> gweithio mewn meysydd ybydd busnesau preifat <strong>yn</strong> eu hanwybyddu neu wedi rhoi’r gorauidd<strong>yn</strong> nhw. Yn aml iawn, prin eu bod nhw’n hyfyw ac eto i gyd,byddan nhw’n gorfod talu TAW <strong>ar</strong> y rhan fwyaf o’u pr<strong>yn</strong>iannaua threth gorfforaeth <strong>ar</strong> eu helw pitw, hyd <strong>yn</strong> oed pan fydd yr elwhwnnw wedi’i greu <strong>yn</strong> sgil ymdrechion gwirfoddolwyr.• Mae’n ymddangos <strong>yn</strong> annheg i lawer o bobl bod y drefn<strong>ar</strong>iannol mor llym (neu mor gymhleth, os dil<strong>yn</strong>wch chi lwybrelusennau ac is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>) a pholisïau’r llywodraeth<strong>yn</strong> annog nifer g<strong>yn</strong>yddol o gyrff gwirfoddol i ystyried<strong>masnachu</strong>. Ond, er gwaetha’r ffaith bod cyfraith elusennaua chwmnïau wedi’i diwygio’n sylweddol <strong>yn</strong> ddiwedd<strong>ar</strong>, maeconsesi<strong>yn</strong>au treth <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> unrhyw beth sydd y tu allan iddiffiniadau caeth elusen c<strong>yn</strong> belled i ffwrdd ag erioed.Rhwystr <strong>yn</strong>teu her? Mae’n siŵr y bydd rhai mudiadau gwirfoddol<strong>yn</strong> cael eu rhwystro rhag dechrau <strong>masnachu</strong> oherwydd bod cyfraithtrethu mor gymhleth neu annheg. Ond bydd eraill <strong>yn</strong> ei gweld <strong>yn</strong>un o’r llu o heriau wrth geisio diwallu anghenion cymunedau acunigolion di-fraint. A hwythau’n hollol benderf<strong>yn</strong>ol o ddal ati, ddylennhw ddim ychwaith gau eu llygaid i’r system. Mae talu’n hwyr athorri’r gyfraith mewn ffyrdd eraill <strong>yn</strong> dw<strong>yn</strong> cosbau. Bydd busnesau’ngorfod talu am gamddealltwriaethau a chamgymeriadau ac fe alltwyll <strong>ar</strong>wain at ganl<strong>yn</strong>iadau difrifol iawn i unigolion.219
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth7.6 Defnyddio Cymorth RhoddSut mae Cymorth Rhodd <strong>yn</strong> gweithio i gwmnïau:Cys<strong>yn</strong>iad Cymorth Rhodd: Pan fydd cwmni’n rhoi rhodd <strong>ar</strong>iannoli elusen o dan y C<strong>yn</strong>llun Cymorth Rhodd, mae ei elw trethadwy’ncael ei ostwng o’r un swm, a’r elusen <strong>yn</strong> cael ei hesgusodi’nawtomatig rhag gorfod talu treth <strong>ar</strong> y rhodd. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>gymhelliant amlwg dros roi <strong>ar</strong>ian i elusen ac mae’n gweithio’run mor dda wrth i unigolion roi rhodd. A phan fydd is-gwmni<strong>masnachu</strong>’r elusen ei hun neu b<strong>ar</strong>tner <strong>masnachu</strong>’n rhoi’r rhodd,mae’n ffordd i elusennau fasnachu mewn unrhyw ffordd fwy neulai heb orfod talu treth gorfforaeth <strong>ar</strong> yr elw.Y trefniadau sylfaenol: Dyma’r trefniadau sy’n berthnasol igwmni sy’n rhoi rhoddion i elusennau ers 2000.• Caiff cwmnïau (a chymdeithasau anghorfforedig) hawliorhyddhad treth <strong>ar</strong> roddion cymwys i elusennau <strong>yn</strong> y DeyrnasUnedig. Yn gyffredinol, mae rhyddhad <strong>ar</strong> gael <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> rhoddionCymorth Rhodd <strong>yn</strong> ystod y cyfnod cyfrifo pan roddir y rhodd,ond mae rheolau <strong>ar</strong>bennig <strong>yn</strong> berthnasol i gwmnïau sydd ymmherchnogaeth lwyr elusen.• Mae rhoddion Cymorth Rhodd i elusennau <strong>yn</strong> y Deyrnas Unediggan gwmnïau’n cael eu talu gros (gan g<strong>yn</strong>nwys unrhyw dreth ybyddent wedi’i thalu fel <strong>ar</strong>all). Mae’r rhodd <strong>yn</strong> cael ei thrin ganyr elusen fel taliad bl<strong>yn</strong>yddol yr esgusodir talu treth <strong>ar</strong>no.• Os bydd cwmni’n t<strong>yn</strong>nu swm treth anghywir o’r rhodd, all yrelusen ddim adhawlio’r dreth honno. Yn hytrach, rhaid iddiadennill unrhyw ddiffyg gan y rhoddwr.• Dylai elusennau sy’n cael rhoddion Cymorth Rhodd gangwmnïau gadw cofnodion cyfrifo <strong>ar</strong>ferol o’r rhoddion adderb<strong>yn</strong>nir, i’w c<strong>yn</strong>nwys <strong>yn</strong> eu cyfrifon a’u datganiad treth, feltaliadau bl<strong>yn</strong>yddol.• I gael rhagor o wybodaeth, ewch i Gyllid a Thollau EM(www.hmrc.gov.uk/ch<strong>ar</strong>ities/guidance-notes)Sut mae cwmnïau sy’n rhoi rhoddion Cymorth Rhodd <strong>yn</strong> caeleu trin <strong>yn</strong> gyffredinol at ddibenion treth:• Pan fydd cwmni’n rhoi rhodd gymwys i elusen, <strong>yn</strong> ei ddatganiadhunanasesiad treth gorfforaeth, fe all roi swm y rhodd honno <strong>yn</strong>erb<strong>yn</strong> ei elw trethadwy.220
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Does dim modd defnyddio rhoddion i elusen i ystumio colledion<strong>masnachu</strong> cwmni, felly does dim mantais treth i neb roi rhoddsy’n fwy na’r elw trethadwy.• Dylai’r cwmni sy’n rhoi’r rhodd gadw cofnodion cyfrifo <strong>ar</strong>ferolo’i roddion gan g<strong>yn</strong>nwys dogfennaeth i ddangos bod yr elusenwedi’u derb<strong>yn</strong>.Rhoddion nad yd<strong>yn</strong> nhw’n gymwys:• Chaiff taliad mo’i drin fel rhodd gymwys <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> CymorthRhodd os:− yw’n elw sy’n cael ei ddosb<strong>ar</strong>thu i’r cyfranddalwyr− yw’r cwmni neu rywun â chysylltiad â’r cwmni (ee, perth<strong>yn</strong>asagos i gyf<strong>ar</strong>wyddwr) <strong>yn</strong> cael budd sy’n fwy na’r ‘gwerthperthnasol’ <strong>yn</strong>g nghyswllt y taliad, <strong>yn</strong> ôl diffiniad Cyllid aThollau EM (gweler ‘buddion i roddwyr’ isod)− oes amodau ad-dalu’n berthnasol iddo− yw’n rhan o drefniant sy’n c<strong>yn</strong>nwys bod yr elusen <strong>yn</strong> meddueiddo (ac eithrio fel rhodd) gan y cwmni neu berson cysylltiedig− yw’n cael ei wneud gan elusen• Buddiannau i roddwyr: Mae gan Gyllid a Thollau EM reoliadaucymhleth sy’n cyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> y budd a gaiff rhoddwr sy’n gwmni <strong>yn</strong>sgil rhodd Cymorth Rhodd i elusen. Mewn ambell achos prin, feallai rhoddion Cymorth Rhodd gan is-gwmni ddw<strong>yn</strong> manteisioni’r cwmni neu i’w gyf<strong>ar</strong>wyddwyr - er enghraifft pan dderb<strong>yn</strong>nirrhoddion gan noddwyr masnachol menter a all fod <strong>yn</strong> gobeithiomanteisio drwy hysbysebu neu drwy gael toc<strong>yn</strong>nau am ddim iddigwyddiadau.Cwmnïau sy’n eiddo i elusennauTrefniadau i gwmnïau sydd <strong>yn</strong> llwyr ym mherchnogaethelusennau:• Rhoddion Cymorth Rhodd o’u cymh<strong>ar</strong>u â dosb<strong>ar</strong>thu elw.− Mae Cymorth Rhodd <strong>yn</strong> gostwng elw’r rhoddwr - a d<strong>yn</strong>a pamna thelir treth gorfforaeth <strong>ar</strong>no.− Ond wrth dalu difidendau cwmni, bydd y rheini’n dal i gaeleu trin fel elw trethadwy’r cwmni <strong>masnachu</strong> sy’n cael eiddosb<strong>ar</strong>thu. Dyd<strong>yn</strong> nhw ddim <strong>yn</strong> gostwng atebolrwydd trethy cwmni. Felly, fel rheol, does dim pw<strong>yn</strong>t defnyddio taliadaudifidend <strong>yn</strong> lle Cymorth Rhodd.221
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Cwmnïau mewn cydberchnogaeth: C<strong>yn</strong> 1 Ebrill 2006,roedd cwmnïau a oedd ym mherchnogaeth p<strong>ar</strong>tneriaethauo ddwy elusen neu fwy (ac a oedd <strong>yn</strong> dosb<strong>ar</strong>thu eu helw <strong>yn</strong>ôl cyfranddaliadau pob elusen) <strong>yn</strong> cael eu trin <strong>yn</strong> wahanol.Erb<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>, mae’n bosib trin taliadau (ac eithrio difidendau) felrhoddion o dan y c<strong>yn</strong>llun Cymorth Rhodd.• Rhoddion Cymorth Rhodd <strong>ar</strong> ôl diwedd y flwydd<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>iannol:Mae gan gwmnïau sydd ym mherchnogaeth lwyr un elusen neufwy naw mis <strong>ar</strong> ôl diwedd cyfnod cyfrifyddu i benderf<strong>yn</strong>u faintmaen nhw am ei gyfrannu i’r elusen neu faint mae’n rhaid idd<strong>yn</strong>nhw’i dalu fel rhodd gymwys.− C<strong>yn</strong> belled â bod y taliad hwnnw’n cael ei wneud i’r brifelusen o fewn naw mis i ddiwedd cyfnod cyfrifyddu penodol,fe all y cwmni drin y rhodd fel petai wedi’i thalu <strong>yn</strong> y cyfnodcyfrifyddu hwnnw (<strong>yn</strong> hytrach nag <strong>yn</strong> y flwydd<strong>yn</strong> gyfredol).− Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> rhoi amser i gwmni sydd ym mherchnogaethelusen i gyfrifo’i elw’n fanwl, er mw<strong>yn</strong> iddo gyfrannu ei elw igyd, a lleihau ei atebolrwydd treth gorfforaeth i ddim.− Os bydd cwmni sydd ym mherchnogaeth elusen <strong>yn</strong> rhoirhoddion Cymorth Rhodd sy’n llai na swm llawn elw’r drethgorfforaeth o fewn naw mis i ddiwedd cyfnod cyfrifyddu, niall hawlio rhagor o ryddhad treth <strong>ar</strong> ddim o’r elw sy’n weddilly bydd <strong>yn</strong> ei gyfrannu wed<strong>yn</strong>.• Mae’r cyfleuster ‘cludo’n ôl’ naw mis hwn <strong>yn</strong> berthnasol igwmnïau sydd ym mherchnogaeth lwyr un elusen neu fwy <strong>yn</strong>unig. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys:− is-gwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy gyfranddaliadau lle bydd yr hollgyfalaf cyfranddaliadau cyffredin <strong>yn</strong> eiddo i elusennau (neu igwmni sy’n eiddo i elusen.− cwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig drwy w<strong>ar</strong>ant sy’n eiddo i elusennau -hy, lle bydd eu memorandwm a’u herthyglau’n ei gwneud<strong>yn</strong> glir bod eu buddiolwyr <strong>yn</strong> elusennau neu’n is-gwmnïau ielusennau.• Amcangyfrif rhoddion: Fe all cymhlethdodau treth godi wrthamcangyfrif yr elw a roddir i elusen a bod y swm wed<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> fw<strong>yn</strong>a’r elw go iawn. Rhaid i’r cwmni a’r elusen gofnodi’r rhoddwreiddiol <strong>yn</strong> iawn . Edrychwch <strong>ar</strong> ganllawiau Cyllid a ThollauEM neu holwch eich cyfrifydd i weld beth yw goblygiadau h<strong>yn</strong>.222
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthP<strong>ar</strong>tneriaethau’r <strong>sector</strong> preifat: Mae rheolau gwahanol <strong>ar</strong> waith<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> cwmnïau sy’n eiddo <strong>ar</strong> y cyd i elusen a chwmni preifat<strong>ar</strong> wahân. Mae cydfentrau’n drefniadau cymhleth ac fe allaicamgymeriadau wrth g<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> treth fod <strong>yn</strong> gostus ac fe allhyd <strong>yn</strong> oed greu rhaniadau. Tybir y bydd mentrau <strong>masnachu</strong> syddmor gymhleth â h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ceisio canllawiau proffesi<strong>yn</strong>ol <strong>ar</strong> drefniadautrethu a h<strong>yn</strong>ny c<strong>yn</strong> eu sefydlu hyd <strong>yn</strong> oed. Ond dylech gofio:• Y caiff rhodd i’r elusen sy’n cyfateb i gyfranddaliad yr elusen eithrin fel dosb<strong>ar</strong>thiad elw ac na fydd <strong>yn</strong> gymwys i gael rhyddhadtreth o dan y drefn Cymorth Rhodd.• Bydd cwmnïau o’r fath <strong>yn</strong> dal i allu rhoi rhoddionCymorth Rhodd <strong>ar</strong> yr amod nad yd<strong>yn</strong> nhw’n gysylltiedig âchyfranddaliadau.Rhagor o wybodaeth:I gael gwybod rhagor ac i weld canllawiau <strong>yn</strong>glŷn â sut maeymdrin â materion mwy cymhleth, ewch i wefan Cyllid aThollau EM www.hmrc.gov.uk/ch<strong>ar</strong>ities.223
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth7.7 Cymorth Rhodd <strong>ar</strong> roddion gan unigolion ac <strong>ar</strong> roddioni siopau elusenMae Cymorth Rhodd <strong>yn</strong> caniatáu elusennau i adennill y gyfraddsylfaenol o dreth incwm oddi wrth Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi(HMRC) <strong>ar</strong> roddion a wnaed gan drethdalwyr y DU. Gan fodcyfradd sylfaenol bresennol treth incwm <strong>yn</strong> 20 y cant, mae h<strong>yn</strong><strong>yn</strong> golygu y gallwch hawlio 25c ychwanegol am bob £1 y cewch.Y cyfan sy’n rhaid i’r rhoddwr ei wneud yw gwneud datganiadCymorth Rhodd <strong>yn</strong> nodi eu bod wedi talu digon o dreth i dalu’rh<strong>yn</strong> y mae’r elusen <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d i’w adennill.Gall rhoddwyr sy’n drethdalwyr cyfradd uwch a’r gyfradd uchafadennill y gwahaniaeth rhwng y gyfradd sylfaenol y mae’relusen ei hawlio a’r dreth gyfradd uwch y maent <strong>yn</strong> ei thalu.Canfu ymchwil a g<strong>yn</strong>haliwyd gan CAF (2009) nad yw hanner ytrethdalwyr cyfradd uwch <strong>yn</strong> ymwybodol o’r rhyddhad personol<strong>ar</strong> roddion sydd <strong>ar</strong> gael idd<strong>yn</strong>t, dim ond un rhan o bump ohon<strong>yn</strong>tsydd wedi’i ddefnyddio, ac mae’r rhan fwyaf <strong>yn</strong> fodlon ailgyfeirio’rrhyddhad personol i elusen.C<strong>yn</strong> y gallwch wneud cais am Gymorth Rhodd mae’n rhaid i chigael eich cydnabod gan Gyllid a Thollau Ei Mawrhydi fel elusenat ddibenion treth. Mae cael eich cydnabod gan HMRC fel elusen<strong>yn</strong> broses <strong>ar</strong> wahân i gofrestru gyda’r Comisiwn Elusennau amstatws elusennol.Gallwch hawlio Cymorth Rhodd <strong>ar</strong> roddion <strong>ar</strong>iannol gan unigolion.• Mae’r rhodd o <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> rhodd wirfoddol nad yw’r rhoddwr <strong>yn</strong>cael llawer o fantais neu wobr amdano os o gwbl.• Gall <strong>ar</strong>ian fod <strong>ar</strong> ffurf <strong>ar</strong>ian p<strong>ar</strong>od, sieciau, debyd uniongyrcholneu daliadau <strong>ar</strong>cheb sefydlog, taliadau c<strong>ar</strong>diau credyd neuddebyd, trosglwyddo telegraffig neu <strong>ar</strong>chebion post.Yn ogystal, caiff rhai taliadau at elusennau eu trin fel rhoddion iGymorth Rhodd er na chânt eu diffinio’n union fel rhoddion:• Caiff tanysgrifiadau aelodaeth a delir i elusennau eu trinfel rhoddion <strong>ar</strong> yr amod mai <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> aelodaeth <strong>yn</strong> unig ymae’r taliad ac nad yw’n rhoi defnydd personol i’r rhoddwr ogyfleusterau neu wasanaethau’r elusen.224
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Gall taliadau m<strong>yn</strong>ediad i weld eiddo elusen gael eu hystyried<strong>yn</strong> rhoddion os yw’r taliad <strong>yn</strong> caniatau m<strong>yn</strong>ediad bl<strong>yn</strong>yddol i’rrhoddwr a’i deulu i weld yr eiddo, neu os gwneir rhodd o leiaf10% <strong>yn</strong> fwy na chost sylfaenol m<strong>yn</strong>ediad.• Gan amlaf mae <strong>ar</strong>werthiant elusennol <strong>yn</strong> annog pobl i dalumwy am eitem na’i werth, er mw<strong>yn</strong> cefnogi’r elusen. Gally taliadau h<strong>yn</strong> gael eu hystyried fel rhoddion o dan rhaiamgylchiadau. Er enghraifft os bydd rhywun <strong>yn</strong> talu £700 ambâr o doc<strong>yn</strong>nau teithio sy’n costio £500, caiff y £200 ychwanegolei ystyried <strong>yn</strong> rhodd a gellid ei roi trwy Gymorth Rhodd.Mae rhagor o <strong>ar</strong>weiniad <strong>ar</strong> yr uchod <strong>ar</strong> gael ganSwyddog Cymru’n Rhoi <strong>WCVA</strong> <strong>ar</strong> 0800 2888 329,givingwales@wcva.org.uk, www.wcva.org.uk/givingneu <strong>ar</strong> wefan Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi.Ar beth <strong>ar</strong>all y gallaf hawlio Cymorth Rhodd?Gall Cymorth Rhodd fod <strong>yn</strong> berthnasol mewn sefyllfaoedd eraillos dil<strong>yn</strong>ir y gweithdrefnau cywir <strong>yn</strong> ofalus. Cysylltwch â SwyddogCymru’n Rhoi <strong>yn</strong> <strong>WCVA</strong> neu edrychwch <strong>ar</strong> y canllaw manwl <strong>ar</strong>wefan Cyllid a Thollau ei Mawrhydi os ydych <strong>yn</strong> ystyried hawlioCymorth Rhodd <strong>ar</strong> unrhyw rai o’r canl<strong>yn</strong>ol:• Gwerthu nwyddau <strong>ar</strong> ran unigol<strong>yn</strong>Gan fod Cymorth Rhodd <strong>yn</strong> ymwneud â rhoddion o <strong>ar</strong>ian, nidyw rhodd o nwyddau i elusen <strong>yn</strong> rhodd Cymorth Rhodd. Foddb<strong>yn</strong>nag, mae’n bosibl i’r elusen neu siop elusen g<strong>yn</strong>nig gwerthu’reitemau a roddwyd <strong>ar</strong> ran y rhoddwr, a all wed<strong>yn</strong> ddewis i roi elw<strong>ar</strong>iannol y gwerthiant i’r elusen gan ddefnyddio Cymorth Rhodd.• Treuliau gwirfoddolwyrOs aiff person i gostau wrth wneud gwaith gwirfoddol i elusen ondnad yw’n eu hawlio’n ôl, nid yw hwn <strong>yn</strong> rhodd <strong>ar</strong>iannol ac felly nidyw Cymorth Rhodd <strong>yn</strong> berthnasol. Fodd b<strong>yn</strong>nag, os telir costau iwirfoddolwr elusen, ac mae ganddo hawl i gadw’r <strong>ar</strong>ian neu ei roi ielusen, gallant ddefnyddio Cymorth Rhodd <strong>ar</strong> y rhodd hwnnw.• Digwyddiadau codi <strong>ar</strong>ian anturusGan amlaf mae cyfranogwyr <strong>yn</strong> y digwyddiadau h<strong>yn</strong> y talu blaendala gof<strong>yn</strong>nir idd<strong>yn</strong>t godi isafswm <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yr elusen drwy nawdd.Gan fod cymryd rhan <strong>yn</strong> yr antur <strong>yn</strong> fanteisiol i’r person sy’ncymryd rhan, mae cyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong> y rhoddion nawdd sy’n gymwys<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y Cymorth Rhodd - mae’n debygol na fydd rhoddion gany cyfranogwr a’i deulu <strong>yn</strong> gymwys <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> Cymorth Rhodd ondbydd nawdd gan bobl nad yd<strong>yn</strong>t <strong>yn</strong> perth<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> gymwys.O fis Ebrill 2013 bydd c<strong>yn</strong>llun newydd i ganiatáu Cymorth Rhodd<strong>ar</strong> hyd at £5,000 o roddion bach heb yr angen am ddatganiadau.225
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth8: Rheoli a llywodraethu8.1 Elfennau sylfaenol rheoli busnesMewn sawl ffordd, mae cadw busnes er budd cymdeithasol <strong>yn</strong> union yr un fath â ch<strong>yn</strong>nal gweithg<strong>ar</strong>eddau o safon odan nawdd grant. Felly pam yr holl ffwdan? I gyrff ac unigolion sy’n croesi’r bont i fyd <strong>masnachu</strong>, fe all y ffaith body ddau fyd mor debyg greu ymdeimlad dinistriol o ddiogelwch. Ond, a dweud y gwir, mae rheoli busnes <strong>yn</strong> dda <strong>yn</strong>wahanol iawn mewn sawl ffordd. Mae’r ddau beth mor wahanol nes bod rhai pobl <strong>yn</strong> amau a yw cadw busnes atddiben cymdeithasol <strong>yn</strong> beth call i’w wneud o gwbl. Mae datrys h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> her i reolwyr.Problemau cyf<strong>ar</strong>wydd: Dylai llawer o’r problemau y bydd angenichi ymdrin â nhw wrth reoli eich busnes fod <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wydd ielusennau nad yd<strong>yn</strong> nhw’n <strong>masnachu</strong> ac i gyrff gwirfoddol. Maecyhoeddiad C<strong>yn</strong>gor Gweithredu Gwirfoddol Cymru Nid Ffydd aGobaith sy’n Rhedeg Elusennau - ond Ymddiriedolwyr <strong>yn</strong> ymdrin â’rmaterion h<strong>yn</strong>, gan g<strong>yn</strong>nwys:• cyfrifoldebau fel cyflogwr• iechyd a diogelwch• polisïau a gweithdrefnau rheoli eraill• gwneud i gyf<strong>ar</strong>fodydd weithio• penderf<strong>yn</strong>iadau da• monitro ac atebolrwydd• personélMaterion eraill i fentrau cymdeithasol: Mae’r bennod hon <strong>yn</strong>trafod materion eraill sy’n bwysig i fentrau cymdeithasol gang<strong>yn</strong>nwys:• rheoli ansawdd• rheoli risg• monitro, adolygu a gwerthuso226
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• rheoli er mw<strong>yn</strong> bod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy• staffio a chreu swyddi• polisïau ol<strong>yn</strong>u• rolau cyf<strong>ar</strong>wyddwyr mentrau cymdeithasol• aelodau byrddau a swyddogion• cyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong>bennig sy’n effeithio <strong>ar</strong> elusennauPa rinweddau y mae eu hangen <strong>ar</strong> y busnes?Sioc diwylliant busnes: Mae llawer o gyrff y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>nad yd<strong>yn</strong> nhw’n <strong>masnachu</strong>, ond nid pob un, <strong>yn</strong> gweithio o danbwysau amserlen d<strong>yn</strong>n, safonau llym ac adnoddau prin (byddaielusennau’n siomi cleientiaid bregus pe na fydden nhw’n gwneudh<strong>yn</strong>ny). Ond mae busnes <strong>yn</strong> rhoi’r un pwysau <strong>ar</strong> bawb sydd oddifrif eisiau c<strong>yn</strong>hyrchu incwm drwy fasnachu. I rai pobl, mae’rnewid <strong>yn</strong> sioc ddiwylliannol ddifrifol.Rheoli proffesi<strong>yn</strong>ol: Ar sawl agwedd, fe ddylai pob mudiadmasnachol neu anfasnachol <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> gael ei g<strong>yn</strong>nal <strong>yn</strong>yr un ffordd broffesi<strong>yn</strong>ol.• Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> awgrymu bod angen rheoli’r cyllid ac adnoddaueraill <strong>yn</strong> dda, rheoli staff <strong>yn</strong> dda, a d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethaumewn ffordd effeithiol.• O safbw<strong>yn</strong>t ym<strong>ar</strong>ferol, mae cadw busnes <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>wainat <strong>ar</strong>ddull rheoli d<strong>yn</strong>nach, bydd gan bobl fwy o ffocws abyddan nhw’n fwy disgybledig nag y bydd pobl fel rheolmewn elusennau nad yd<strong>yn</strong> nhw’n <strong>masnachu</strong> ac mewn grwpiaugwirfoddol.• Efallai y bydd dyddiadau cau a’r ffaith bod angen bodlonigof<strong>yn</strong>ion cwsmeriaid <strong>yn</strong> sb<strong>ar</strong>duno h<strong>yn</strong>. Fe all ddod <strong>yn</strong>amgylchedd prysur sy’n gof<strong>yn</strong> mwy gan bob aelod o’r staff. Osbydd pobl <strong>yn</strong> hwy’r neu’n absennol heb reswm, fe all h<strong>yn</strong>ny<strong>ar</strong>wain at ganl<strong>yn</strong>iadau mwy difrifol ac fe all fod angen i reolwyrymateb <strong>yn</strong> fwy cad<strong>ar</strong>n.• Mae angen amgylchedd gwaith disgybledig wrth fasnachu acweithiau bydd staff <strong>yn</strong> gweld h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> groes i’r h<strong>yn</strong> maen nhwwedi <strong>ar</strong>fer ag ef <strong>yn</strong> y <strong>sector</strong> <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> anfasnachol. Mae’nbosib y byddan nhw’n gwrthw<strong>yn</strong>ebu h<strong>yn</strong> a rhaid i reolwyr fod<strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i ddelio â’r canl<strong>yn</strong>iadau.227
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthDefnyddio adnoddau’n effeithiol: Dylai mudiadau masnacholac anfasnachol ddefnyddio’u hadnoddau’n effeithlon, ac efallaiy byddan nhw’n gorfod bod <strong>yn</strong> dd<strong>ar</strong>bodus os bydd yr incwm<strong>yn</strong> gostwng. Ond dylai busnesau llwyddiannus roi gwerth<strong>ar</strong>iannol <strong>ar</strong> eu holl weithg<strong>ar</strong>eddau. Nid oherwydd eu bod nhw’nf<strong>ar</strong>us y bydd angen gwneud h<strong>yn</strong>, ond oherwydd bod angen ibobl sy’n gweithio <strong>yn</strong> y busnes wybod faint y dylai ei gymryd igwblhau tasgau, faint o bobl y mae eu hangen i’w gwneud, fainto lwyeidiau o datws wedi’u stwnsio neu sawl dalen o bapur ybyddan nhw’n eu defnyddio a beth fydd eu pris. Fel <strong>ar</strong>all, allannhw ddim prisio’u gwaith <strong>yn</strong> gywir na sicrhau nad yw’r gwaith <strong>yn</strong>gwneud colled.Cydl<strong>yn</strong>u gweithg<strong>ar</strong>eddau: Bydd elusennau cymhleth a chyrffgwirfoddol, gan g<strong>yn</strong>nwys mentrau cymdeithasol, <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>nig amrywiaeth o wahanol wasanaethau digyswllt a’rcyfuniadau h<strong>yn</strong>ny’n ddigon i syfrdanu masnachwyr busnesauconfensi<strong>yn</strong>ol. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> gof<strong>yn</strong> am lawer iawn o drefnu, cydl<strong>yn</strong>ua chyfathrebu rhwng gwahanol rannau’r fenter. Heb h<strong>yn</strong>:• ni fydd modd sicrhau <strong>ar</strong>bedion maint: bydd y gwaith y galetachac <strong>yn</strong> ennill llai o incwm• efallai y bydd staff sydd wedi’u h<strong>yn</strong>ysu’n gwrthw<strong>yn</strong>ebucyflw<strong>yn</strong>o menter gymdeithasol os byddan nhw’n teimlo’n<strong>yn</strong>ysig neu <strong>yn</strong> y tywyllwch - fe allai h<strong>yn</strong> amh<strong>ar</strong>u <strong>ar</strong> ysbryd y tîm• bydd hi’n fwy anodd monitro a chadw cofnodion• bydd datblygu’r busnes eto’n ymddangos <strong>yn</strong> rhy anodd neu’nrhywbeth nad oes modd ei gyflawniArweinwyr masnachol eu hanian: Dylai pob rheolwr fod <strong>yn</strong>greadigol, <strong>yn</strong> hyblyg, <strong>yn</strong> effro i gyfleoedd newydd, <strong>yn</strong> poeni amsafonau perfformiad, <strong>yn</strong> ymwybodol o d<strong>ar</strong>gedau, <strong>yn</strong> ymwybodol owastraff ac ati. Ond pan fyddan nhw’n gyfrifol am weithg<strong>ar</strong>eddaubusnes, mae’r rhain <strong>yn</strong> rhinweddau y maen nhw’n cael eu taluamdan<strong>yn</strong> nhw; mae gallu eu mudiad i ennill <strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw.Rhaid i reolwyr fod <strong>yn</strong> ymwybodol o hyd o’r canl<strong>yn</strong>ol:• yr h<strong>yn</strong> sydd gandd<strong>yn</strong> nhw i’w werthu, a pha wasanaethau neunwyddau eraill y gallen nhw fod <strong>yn</strong> eu gwerthu• pwy a allai fod <strong>yn</strong> dymuno’u pr<strong>yn</strong>u, pa mor werthfawr yw eugwasanaethau neu eu c<strong>yn</strong>nyrch, sut mae rhoi gwybod i boblamdan<strong>yn</strong> nhw• cost y gwerthiannau, o safbw<strong>yn</strong>t d<strong>yn</strong>ol <strong>yn</strong> ogystal ag o safbw<strong>yn</strong>t<strong>ar</strong>iannol• ydy’r prisiau’n iawn, faint o incwm y gellid ei g<strong>yn</strong>hyrchu, a sut ygallai h<strong>yn</strong> fod er budd y mudiad228
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• sut mae’r cwsmeriaid <strong>yn</strong> eu gweld nhw a’r fenter, wnaiff ycwsmeriaid h<strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>hau i br<strong>yn</strong>u gandd<strong>yn</strong> nhw, a phwy yw’rgystadleuaeth <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> o bryd?Mae’n drasiedi bod c<strong>yn</strong>ifer o <strong>ar</strong>weinwyr da’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong><strong>yn</strong> ymgymryd â gweithg<strong>ar</strong>eddau mentrau cymdeithasol hebsylweddoli o gwbl faint o her sy’n eu hw<strong>yn</strong>ebu ac wed<strong>yn</strong> maennhw’n treulio misoedd neu fl<strong>yn</strong>yddoedd <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>ganfod sut maerheoli busnes drwy roi c<strong>yn</strong>nig <strong>ar</strong>ni a gwneud camgymeriadau.Canolbw<strong>yn</strong>tio <strong>ar</strong> werth staff:• Mae gwerth <strong>ar</strong> holl asedau’r busnes. Ond rhaid ichi ystyriedy realiti y bydd pobl egwyddorol y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> weithiau’nei chael hi’n anodd ei dderb<strong>yn</strong>: mae’r asedau’n c<strong>yn</strong>nwys ygweithwyr, ac mae gan y rhain werth i’r busnes (<strong>yn</strong> ogystalâ’u gwerth fel cydweithwyr, d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>wyr gwasanaethau, ffrindiauac ati) sy’n cyfateb i’r incwm mae’r fenter <strong>yn</strong> ei g<strong>yn</strong>hyrchu <strong>yn</strong> sgileu cyflogi.• Mewn prosiectau sy’n cael nawdd grant a lle bydd y ffinelw’n gyf<strong>yn</strong>g, bydd cysylltiad uniongyrchol eisoes rhwng pobgweithiwr a lefel y grant a gewch chi - sef y gost ichi eu cyflogi.• Ond ym myd busnes, mae gwerth y gweithiwr hefyd o bosib <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>nwys faint o <strong>ar</strong>ian y gallen nhw’i ennill i’r fenter. Efallai fodh<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> awgrymu eich bod <strong>yn</strong> manteisio <strong>ar</strong> y gweithwyr, ondsut mae gwybod faint y dylech chi ei godi <strong>ar</strong> gwsmeriaid wrthichi b<strong>ar</strong>atoi bidiau, costio contractau, a chyfrifo pris c<strong>yn</strong>nyrch,os na wnewch chi g<strong>yn</strong>nwys gwerth amser eich gweithwyr <strong>yn</strong> yrhafaliadau?• Ar eu symlaf, dyma’r goblygiadau:− mae angen i weithwyr gael cymorth i g<strong>yn</strong>hyrchu o leiafddigon o incwm i dalu cost eu cyflogi a chostau eu gwaith -fel <strong>ar</strong>all byddwch chi <strong>ar</strong> eich colled− gallai gweithwyr, <strong>yn</strong> eithaf posib, g<strong>yn</strong>yddu enillion y busneso’u rheoli’n ddaCael pobl i’ch cymryd o ddifrif: Mae angen i b<strong>ar</strong>tneriaid achefnogwyr drin mentrau <strong>masnachu</strong> fel busnesau difrifol hefyd.Does dim lles i awdurdod lleol ddweud wrth fenter gymunedolam fod <strong>yn</strong> fwy c<strong>yn</strong>aliadwy os nad yw’r swyddogion erioed wedirhoi’r cyfle iddi ymddw<strong>yn</strong> fel busnes. Fel rheol, bydd angen ifentrau <strong>masnachu</strong> weithio’n galed i berswadio eraill bod angen:229
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• cael contractau ffurfiol <strong>yn</strong> lle grantiau awdurdodau lleol achytundebau lefel gwasanaeth• cytundeb les neu drwydded iawn <strong>ar</strong> eich adeiladau• sicrhau a datblygu asedau eiddo• y cyfle i fidio am gontractau cyhoeddus eraill• llifau incwm sydd ddim <strong>yn</strong> gwah<strong>ar</strong>dd d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>iaeth <strong>yn</strong> ycronfeydd cadw <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> diswyddo ac elw masnachol• cydnabod sgiliau a galluoedd allweddol a’r m<strong>ar</strong>chnadoedd lleolehangach lle y gellir rhoi’r rhain <strong>ar</strong> waith, gan g<strong>yn</strong>nwys, o bosib,sgiliau i helpu eraill i ddatblygu menter• cymorth i ganfod cyfleoedd eraill newydd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentraucymdeithasolCadw rheolaethOsgoi rheolaeth-<strong>ar</strong>gyfwng: Bydd llawer o fusnesau a chyrff <strong>yn</strong>y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> gweithredu fel petaen nhw mewn dramao hyd ac <strong>ar</strong> ddib<strong>yn</strong> trychineb, gan reoli ‘mewn <strong>ar</strong>gyfwng’. Maerhai rheolwyr <strong>yn</strong> eithaf da am gadw pethau o dan reolaeth odrwch blew<strong>yn</strong>. Fyddan nhw ddim <strong>yn</strong> delio â phroblemau, neu â’rrhan fwyaf ohon<strong>yn</strong>t, nes bod y rheini’n fygythiad i’r busnes neueffeithio <strong>ar</strong>no. Mae’r sefyllfa hon <strong>yn</strong> un y mae angen ichi ei deall -ac wed<strong>yn</strong> ymdrin â hi.• dyma’r rhesymau dros reoli drwy ymateb i <strong>ar</strong>gyfwng:− pan fydd pwysau gwaith a diffyg staff− dulliau gwael o reoli amser− diffyg amser neu ddiffyg sylw i g<strong>yn</strong>llunio iawn ymlaen llaw− gwaith â therf<strong>yn</strong>au amser nad oes modd eu methu− natur - mae’n gweddu i rai pobl weithio fel h<strong>yn</strong>• canl<strong>yn</strong>iadau:− rheolaeth wael, agored i ddamweiniau− methu ymdrin â gwendidau hirdymor neu sylfaenol <strong>yn</strong> ybusnes (ee, sgiliau staff gwael, c<strong>yn</strong>llunio llif gwaith, rheoliansawdd)− staff <strong>yn</strong> rhwystredig, wedi ymlâdd− (neu’n groes i h<strong>yn</strong>ny) gwell effeithlonrwydd a ch<strong>yn</strong>hyrchedddrwy weithio o dan bwysau mawr o hyd• camau ataliol:− adolygu’r c<strong>yn</strong>hyrchedd a’r systemau gweithio, ymg<strong>yn</strong>ghori â’rstaff− ailg<strong>yn</strong>llunio’r systemau a’r gweithdrefnau gweithio− hyfforddi staff a rheolwyr230
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthRheoli credyd: Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> hollbwysig i fusnesau sy’n rhoi amser igwsmeriaid dalu. Gweler adran 6.3Rheoli ansawdd y gwasanaeth:• Pwysigrwydd camau rheoli ansawdd da: Gall c<strong>yn</strong>nal safonaufod <strong>yn</strong> broblem fawr i rai mudiadau <strong>masnachu</strong>, <strong>yn</strong> enwedigwrth gychw<strong>yn</strong> busnes pan fydd staff cyflog <strong>yn</strong> ddibrofiad,ac, fel rheol, pan fydd gwirfoddolwyr <strong>yn</strong> ymwneud â’rbroses. Rhaid i reolwyr sylweddoli ei bod <strong>yn</strong> bosib nad oesgan weithwyr s<strong>yn</strong>iad <strong>yn</strong>glŷn â pha safon a ddisgwylir mewngwirionedd oni roddir canllawiau a hyfforddiant gofalus idd<strong>yn</strong>tac ailadrodd h<strong>yn</strong>ny weithiau.• Canl<strong>yn</strong>iadau methu:− Mae’n eithriadol o anodd adfer safonau <strong>ar</strong> ôl idd<strong>yn</strong>t ddechraullithro, ac <strong>yn</strong> fwy anodd byth adennill cwsmeriaid a gollir <strong>ar</strong> ôlidd<strong>yn</strong> nhw gael gwasanaeth gwael neu <strong>ar</strong> ôl idd<strong>yn</strong> nhw gael eugel<strong>yn</strong>iaethu oherwydd bod nad yw’r c<strong>yn</strong>nyrch <strong>yn</strong> ddigon da.− Gall ansawdd gwael fod <strong>yn</strong> eithriadol o ddrud ei gywiro - gallambell wall ddileu’r holl elw <strong>ar</strong> gontract a mwy.− Os ydych chi’n ymwneud â gwasanaethau cymdeithasolpersonol, fe all fod <strong>yn</strong> anodd gwneud iawn am wasanaethgwael, ac mewn amgylchiadau prin, fe all <strong>yn</strong> wir achosi niwed iunigolion.− Gall ansawdd gwael mewn meysydd megis <strong>ar</strong>lwyo <strong>ar</strong>wain atgamau cyfreithiol <strong>yn</strong> erb<strong>yn</strong> y busnes ac <strong>yn</strong> erb<strong>yn</strong> y staff sy’ngyfrifol.• Mae angen ichi sicrhau:− systemau a meini prawf clir sy’n pennu’r safonau y mae angeneu cyflawni a sut y dylid gwneud tasgau er mw<strong>yn</strong> sicrhau’rcanl<strong>yn</strong>iadau gorau− hyfforddiant a gwybodaeth er mw<strong>yn</strong> i bawb ddeall y gof<strong>yn</strong>ioncyfreithiol, y safonau allanol a’r polisïau mewnol− hyfforddiant i’r staff <strong>ar</strong> reoli ansawdd <strong>yn</strong> gyffredinol, ac <strong>yn</strong>glŷnag union of<strong>yn</strong>ion eu swyddi hwy’n benodol− bod cyfrifoldebau’r staff <strong>yn</strong> cael eu diffinio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> monitroansawdd a chymryd camau− dulliau annib<strong>yn</strong>nol o bwyso a mesur ansawdd ygwasanaethau a dd<strong>ar</strong>perir ac a ddisgwylir - ee, drwy adborthrheolaidd gan gwsmeriaid neu gleientiaid231
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthRheoli’r risgiau i’r busnes: Dydy rheoli risg erioed wedi bod<strong>yn</strong> un o brif flaenoriaethau mudiadau y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, er body Comisiwn Elusennau’n <strong>ar</strong>gymell y dylid rheoli risg systemau<strong>ar</strong>iannol. Mae’n werthfawr i fentrau cymdeithasol oherwyddbod proses adolygu cychw<strong>yn</strong>nol <strong>yn</strong> dangos gwendidau mewnsystemau a gweithg<strong>ar</strong>eddau y mae angen rhoi sylw idd<strong>yn</strong>t neu eumonitro ac <strong>yn</strong> deffro staff a chyf<strong>ar</strong>wyddwyr i’r gwendidau h<strong>yn</strong>.Seilir y dull hwn <strong>ar</strong> s<strong>yn</strong>nwyr cyffredin, ond fe all fod o gymorth iwella’r cyfathrebu rhwng gweithwyr cyfrifol, ac mae’n golygu bodgwell c<strong>yn</strong>llunio’n gallu m<strong>yn</strong>d i’r afael ag anawsterau c<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong>nhw godi. Gof<strong>yn</strong>nwch i’ch cyfrifydd neu i g<strong>yn</strong>ghorydd busnes amawgrymiadau <strong>yn</strong>glŷn â sut mae m<strong>yn</strong>d ati <strong>yn</strong> eich menter chi.Ymdrin â’r tensi<strong>yn</strong>au mewn mentergymdeithasolNewid eich blaenoriaethau chi’ch hun - hyd <strong>yn</strong> oed os nadydych am wneud h<strong>yn</strong>ny: Weithiau, mae angen neu mae’nddymunol i gyrff sy’n c<strong>yn</strong>nwys gweithg<strong>ar</strong>eddau cymdeithasoldib<strong>yn</strong>nol-<strong>ar</strong>-grant a busnesau sy’n c<strong>yn</strong>hyrchu incwm c<strong>yn</strong>aliadwy,roi blaenoriaeth i’r gweithg<strong>ar</strong>wch busnes. Gall h<strong>yn</strong> israddioprosiect cymdeithasol a oedd g<strong>yn</strong>t <strong>yn</strong> fudiad ac enaid i’r sefydliadpan ddechreuodd. Ac fe all y cam hwn fod <strong>yn</strong> un anodd iawn.• Dil<strong>yn</strong> eich dymuniad: Wrth ichi ddechrau datblygu mentraucymdeithasol, efallai nad y gweithg<strong>ar</strong>eddau rydych chi wediymrwymo fwyaf i’w gw<strong>ar</strong>chod fydd y rhai sy’n ennill yr<strong>ar</strong>ian mwyaf ichi. Dyma’r prosiectau a’r gwasanaethau sy’nrhoi’r cymhelliant a’r ffocws i’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr, i’r staff, i’rgwirfoddolwyr, i’r p<strong>ar</strong>tneriaid, i’r cefnogwyr ac i’r noddwyr.Dyma, mae’n debyg, graidd delfrydiaeth y mudiad, ei reswmdros fodoli, a’i amcanion elusennol ffurfiol. Bydd digon o boblam ymwneud â phapur newydd cymunedol sy’n straffaglu’n<strong>ar</strong>iannol er enghraifft, ond beth sydd i’w denu at ei chwaerwasanaeth <strong>ar</strong>graffu sy’n c<strong>yn</strong>hyrchu taflenni hysbysebu’nfasnachol - ac eithrio’r cymhelliant i wneud elw?• Peidio â dil<strong>yn</strong> eich dymuniad: Ond mae’r ffaith bod gof<strong>yn</strong>ichi fod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy’n golygu y gall fod <strong>yn</strong> rhaid i’chblaenoriaethau newid. Mae’r rhan o’r fenter sy’n gwneud elwwedi codi i’r brig, felly:− erb<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong> dyma’r rhan sy’n cael y rhan fwyaf o’r buddsoddi− efallai mai dyma’r rhan sy’n defnyddio’r rhan orau o’r adeiladac sy’n cael y rhan fwyaf o’r sylw m<strong>ar</strong>chnata a hyrwyddo− mae’r rheolwr <strong>yn</strong> treulio mwy o amser <strong>ar</strong>ni− mae’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong> rhoi sylw i’w gwaith232
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− efallai ei bod <strong>yn</strong> cael ei rheoli gan ei his-gwmni ei hun ermw<strong>yn</strong> sicrhau bod ei buddiannau’n cael sylw digonolFf<strong>yn</strong>onellau t<strong>yn</strong>dra: Ai dyma beth yw pendraw’r holl ecwitichwys wrth sefydlu’ch menter? Efallai y bydd rhai o’r staff a’rcyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong> anghyfforddus mai’r busnes sy’n rheoli popetherb<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>, ac fe all h<strong>yn</strong> greu drwgdeimlad hyd <strong>yn</strong> oed.• Fydd y bobl a ymunodd â’r sefydliad i weithio <strong>yn</strong> y busnes<strong>masnachu</strong> llwyddiannus ddim <strong>yn</strong> teimlo’r un fath am y prosiectcymdeithasol a oedd wrth wraidd popeth. Idd<strong>yn</strong> nhw, ‘job owaith’ yw hi a d<strong>yn</strong>a’i gyd. Fe all gwirfoddoli, gweithg<strong>ar</strong>wchcymdeithasol a rheoli <strong>ar</strong> lefel bwrdd hyd <strong>yn</strong> oed ymddangos <strong>yn</strong>wendidau idd<strong>yn</strong> nhw.• I’r hoelion wyth a ddaeth â’r fenter c<strong>yn</strong> belled, mae euhymwneud â hi’n ymrwymiad, a hwnnw weithiau’n llafuroes. Mae’r gweithwyr cyflog newydd <strong>yn</strong> tanseilio’r achos, <strong>yn</strong>gwanhau’r fenter.Mae’r rhain <strong>yn</strong> heriau difrifol sy’n gallu dadwneud bl<strong>yn</strong>yddoedd owaith caled os caniateir idd<strong>yn</strong> nhw greu rhaniadau.Dal y cyfan at ei gilydd: Ond mae’n bosib osgoi’r difrod drwyreoli pethau’n sensitif ond <strong>yn</strong> gad<strong>ar</strong>n:• Cadw’ch enaid <strong>ar</strong> wahân i’ch poced: Gan amlaf mewn menter,mae modd ichi wahanu’ch gweithg<strong>ar</strong>wch busnes oddi wrtheich amcanion cymdeithasol. Does dim angen ichi golli’chenaid os cadwch chi famon mewn ystafell <strong>ar</strong>all, a sicrhau bodbuddiannau calon gymdeithasol eich mudiad <strong>yn</strong> cael y sylwpriodol - gyda gweithg<strong>ar</strong>eddau a hyrwyddiadau <strong>ar</strong> wahân,grwpiau gwirfoddolwyr neu gefnogwyr, lle priodol <strong>yn</strong> yradroddiad bl<strong>yn</strong>yddol ac ati.• Os nad oes modd eu gwahanu: Weithiau, does dim moddgwahanu’r busnes a’r amcan cymdeithasol - fel sy’n wir am ybusnes ailgylchu plastig a oedd <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwaith i bobl aganableddau dysgu a sylweddolodd na allai’r staff weithio’nddigon cyflym i gyflawni eu prif gontract. Nid dadl dros beidioag ymwneud â gweithg<strong>ar</strong>eddau menter gymdeithasol ywh<strong>yn</strong>, oherwydd anaml iawn y bydd mudiad <strong>yn</strong> rhoi’r gorau i’wamcanion cymdeithasol <strong>yn</strong> gyfan gwbl er mw<strong>yn</strong> dod <strong>yn</strong> fenter<strong>masnachu</strong> bur. Ond, fe all godi cwesti<strong>yn</strong>au anodd <strong>yn</strong>glŷn â:− ch<strong>yn</strong>llunio a chostau p<strong>ar</strong>atoi bidiau am gontract, a− beth yw’r pwrpas cymdeithasol mewn gwirionedd - erenghraifft <strong>yn</strong> y contractau diogelwch stadau tai a dd<strong>ar</strong>peridgan fusnesau cymunedol <strong>yn</strong> yr Alban <strong>yn</strong> yr 1990au gan dalucyflogau isel am sgiliau isel233
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• W<strong>yn</strong>ebu’r rhaniadau: Mae’r bwlch a fydd <strong>yn</strong> dechrau ymagorrhwng yr <strong>ar</strong>loeswyr a ddechreuodd y fenter a’r gweithwyr ‘jobo waith’ sy’n siŵr o ymuno wed<strong>yn</strong>, <strong>yn</strong> codi ym mhob mentergymdeithasol, fwy neu lai. Felly cofiwch:− does dim bai <strong>ar</strong> neb− mae modd dod drwyddi− mae’n rhywbeth y dylai pawb ei drafod gyda’i gilydd hebgyhuddo’i gilydd na chreu drwgdeimlad, er mw<strong>yn</strong> rhannu’chteimladau a chlirio’r aer− mae’n <strong>ar</strong>wydd o aeddfedu, o ddod <strong>yn</strong> fusnes go iawn gydastaff go iawn a swyddi go iawn lle nad oes angen i bobl eugorfodi’u hunain i aberthu a dangos ymroddiad eithafol - adweud y gwir, mae’n rhywbeth i’w ddathlu <strong>yn</strong> ogystal ag <strong>yn</strong>rhywbeth i al<strong>ar</strong>u drosto• P<strong>ar</strong>atoi a hyfforddi <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> diwylliant busnes:− Dylai mentrau <strong>masnachu</strong> newydd fuddsoddi mewnhyfforddiant a chefnogaeth i bob cyf<strong>ar</strong>wyddwr ac i bobaelod cyflogedig o’r staff, ni waeth i ba raddau maen nhw’nymwneud â’r fenter. Bydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> creu gwell dealltwriaetho’r amgylchedd busnes a’r ffaith bod newid <strong>yn</strong> anochel osyw’r mudiad drwyddo draw am fod <strong>yn</strong> hyfyw. O safbw<strong>yn</strong>tym<strong>ar</strong>ferol, anaml iawn y bydd y math hwn o hyfforddi’ndigwydd.− Yn y pen draw, rhaid ichi w<strong>yn</strong>ebu’r ffaith na fydd byd busneso reidrwydd <strong>yn</strong> addas i bawb, ond efallai na fydd dewis <strong>ar</strong>all.Mae rhai rheolwyr busnes <strong>yn</strong> dweud: ‘Mae gennym ddewisclir rhwng gwneud yr union beth rydym am ei wneud heddiw,neu fod yma eto’r flwydd<strong>yn</strong> nesaf a chyflawni rhywfaint o’nhuchelgais.’234
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth8.2 Rheoli er mw<strong>yn</strong> bod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwyYn ogystal â cheisio diffinio’r term ‘c<strong>yn</strong>aliadwyedd’, mae adran 5.2 <strong>yn</strong> edrych <strong>yn</strong> fanwl <strong>ar</strong> y camau <strong>ar</strong>iannol a chyllidoy gall menter <strong>masnachu</strong> eu cymryd i’w gwneud <strong>yn</strong> fwy c<strong>yn</strong>aliadwy. Mae’r rhain <strong>yn</strong> bwysig, ond dim ond rhan o’r dasgyd<strong>yn</strong> nhw o greu menter gad<strong>ar</strong>n sy’n cael ei rheoli’n dda a all ddatblygu <strong>yn</strong> y tymor hir. Mae’r adran hon <strong>yn</strong> disgrifiosut y gall mentrau greu diwylliant a strwythur busnes <strong>yn</strong> sail i’r sefyllfa <strong>ar</strong>iannol gad<strong>ar</strong>nach hon.Beth yw c<strong>yn</strong>aliadwyeddContinuum c<strong>yn</strong>aliadwyedd: Mae mentrau cymdeithasolcymunedol <strong>yn</strong> amrywio o gyrff cwbl g<strong>yn</strong>aliadwy sydd o bosib<strong>yn</strong> <strong>ar</strong>iannol hyfyw - fel sy’n wir am brosiect nodedig Galeri <strong>yn</strong>gNghaern<strong>ar</strong>fon sy’n cael ei g<strong>yn</strong>nal drwy incwm asedau eiddo - irai sydd <strong>ar</strong> y cyfan <strong>yn</strong> angh<strong>yn</strong>aliadwy. Mae llawer <strong>yn</strong> gweithio’nfrwd i greu incwm i leihau eu dib<strong>yn</strong>iaeth <strong>ar</strong> gymorth allanol, neui ehangu eu gwaith. Bydd rhai o’r rhain <strong>yn</strong> gallu goroesi <strong>yn</strong> y pendraw, hyd <strong>yn</strong> oed os torrir grantiau’n ddramatig, a bydd rhai hyd<strong>yn</strong> oed <strong>yn</strong> gallu straffaglu ymlaen drwy gyfnodau byr pan fyddgrantiau’n hesb er mw<strong>yn</strong> bod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i adfywio’n nes ymlaen.Bydd eraill <strong>yn</strong> llai dib<strong>yn</strong>nol <strong>ar</strong> roddwyr grantiau nag yr oeddennhw o’r blaen.Pa mor g<strong>yn</strong>aliadwy? Mae h<strong>yn</strong>ny i gyd <strong>yn</strong> fasnachu llwyddiannus<strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> - er y bydd pobl <strong>yn</strong> dal i ddadlau <strong>yn</strong>glŷn â suty gellir neu sut y dylid mesur c<strong>yn</strong>aliadwyedd y mudiadau fyddgennych <strong>yn</strong> sgil h<strong>yn</strong>ny.• Mae rhai <strong>yn</strong> meddwl bod menter gymdeithasol sy’n byw <strong>ar</strong>amrywiaeth o grantiau ac incwm a enillir am 20 ml<strong>yn</strong>edd,ond sy’n cau pan fydd ei fusnes gwesty m<strong>yn</strong>d i’r gwellt - fela ddigwyddodd i Fenter Dyffr<strong>yn</strong> Aman <strong>yn</strong> 2009 - <strong>yn</strong> fethiant.I eraill, mae hon <strong>yn</strong> enghraifft o lwyddiant syfrdanol y dylai’r<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> i gyd ei dd<strong>yn</strong>w<strong>ar</strong>ed, gan rannu gwersi’r profiadmor eang ag y bo modd.235
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Mae’r diffyg eglurder ymhlith y rheini sy’n hyrwyddo ac <strong>yn</strong>cefnogi mentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> gallu bod <strong>yn</strong> ofnadwy orwystredig i ym<strong>ar</strong>ferwyr. Ond, <strong>yn</strong> ffodus, dydy’r grwpiau h<strong>yn</strong>nysydd <strong>yn</strong> llwyddo i ddod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy ddim <strong>yn</strong> ei chael hi’nanodd iawn gweld sut mae h<strong>yn</strong>ny’n eu newid.Camau at sicrhau mudiad c<strong>yn</strong>aliadwyAmbell gam ym<strong>ar</strong>ferol hollbwysig: Mae’n anochel bod y camauy mae angen ichi eu cymryd i adeiladau menter g<strong>yn</strong>aliadwy’namrywio o’r naill fath o sefydliad i’r llall. Mae’r disgrifiad aganl<strong>yn</strong> wedi’i g<strong>yn</strong>llunio <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> elusen adfywio cymunedolddeinamig sy’n newid ei ffordd o weithio’n sylweddol gan symudat weithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong> er mw<strong>yn</strong> lleihau ei dib<strong>yn</strong>iaeth <strong>ar</strong>grantiau. NI fydd yr awgrymiadau’n addas i bawb, ond bydd llawero elfennau’r rhaglen hon <strong>yn</strong> berthnasol i fathau eraill o fasnachu <strong>yn</strong>y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> hefyd. (Ac, yd<strong>yn</strong>, mae llawer o gyrff gwirfoddolnad yd<strong>yn</strong> nhw’n <strong>masnachu</strong> eisoes <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wydd â’r camau h<strong>yn</strong>,ond nid fel rheol fel rhan o drefn systematig wedi’i ch<strong>yn</strong>llunio.)Mae pum maes allweddol lle y gallwch chi b<strong>ar</strong>atoi’r ffordd:• creu mudiad craidd sefydlog• meithrin diwylliant menter <strong>yn</strong> eich mudiad• bod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od am ganl<strong>yn</strong>iadau negyddol wrth ddatblygumenter gymdeithasol newydd• sicrhau’r gefnogaeth sydd ei hangen <strong>ar</strong>noch chi i’ch helpu panfydd pethau’n m<strong>yn</strong>d o’u lle• pennu t<strong>ar</strong>gedau a mesur c<strong>yn</strong>nydd.Creu craidd sefydlog: Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu bod angen• ff<strong>yn</strong>onellau <strong>ar</strong>iannu amrywiol (gweler adran 5.2)• gweithg<strong>ar</strong>eddau prosiect amrywiol• <strong>ar</strong>ian grant â ffioedd rheoli realistig i dalu’r gorbenion• rheolaeth <strong>ar</strong>iannol sy’n seiliedig <strong>ar</strong> ganolfannau costau - hy,cyfrifon <strong>ar</strong> wahân <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pob gweithg<strong>ar</strong>wch er mw<strong>yn</strong> ichiweld sut mae’n gwneud (gweler adran 6.2 ac Atodiad 3)• <strong>ar</strong>bed wrth w<strong>ar</strong>io a rheoli gwastraff• dulliau gweithio mwy hyblyg; newid cyflogau ac amodaugwaith staff efallai (gweler adran 8.3)• creu strwythurau rheoli c<strong>yn</strong>aliadwy drwy hyfforddi, mentora <strong>ar</strong>hannu sgiliau• adroddiadau <strong>ar</strong>iannol a monitro priodol (gweler 6.4)• cyfraniad, lle bo h<strong>yn</strong>ny’n briodol, gan wirfoddolwyr sy’n cael eurheoli’n dda i ychwanegu at waith staff cyflog236
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthMeithrin diwylliant menter: Does fawr o bw<strong>yn</strong>t ceisio dil<strong>yn</strong>llwybr menter gymdeithasol, oni fydd eich mudiad i gyd wedi’iymrwymo i’r nod c<strong>yn</strong>aliadwy, ac oni fyddwch chi’n defnyddio’rholl adnoddau sydd <strong>ar</strong> gael ichi. Dyma rai o’r camau y bydd angenichi eu cymryd:• Rhestru pob posibilrwydd <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentro <strong>yn</strong> yr h<strong>yn</strong> rydychchi’n ei wneud eisoes - hyd <strong>yn</strong> oed os dewiswch chi eu gwrthodi gyd, mae dadansoddi’r posibiliadau’n gallu gwneud ichi i gydfeddwl <strong>yn</strong> fasnachol.• Rhoi sylfaen fwy proffesi<strong>yn</strong>ol i’r prosiectau sydd <strong>ar</strong> waithgennych chi eisoes - mae’n debyg bod angen i’ch meithrinfaneu’ch caffi neu’ch canolfan gymdeithasol f<strong>ar</strong>chnata’u hunain<strong>yn</strong> well; edrychwch <strong>ar</strong> sut maen nhw’n cael eu staffio, sutmae’r gwasanaethau’n cael eu costio, y taliadau a delir ganddefnyddwyr, sut y byddwch chi’n gwneud cais am <strong>ar</strong>ian grantac <strong>yn</strong> ei ddefnyddio.• Rhestru s<strong>yn</strong>iadau <strong>masnachu</strong> newydd, dechrau c<strong>yn</strong>llunio’rbusnes, adeiladu rhaglen lansio mentrau posibl <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y tairbl<strong>yn</strong>edd nesaf.• Negodi gyda’r awdurdod lleol a chyda noddwyr eraill i gaelcontractau mwy masnachol <strong>yn</strong> lle grantiau a chytundebau lefelgwasanaeth.• Sicrhau’r gwerth gorau o’r adeiladau rydych chi’n eu defnyddio- eu his-osod er mw<strong>yn</strong> cael incwm rhent, llenwi lle gwaggyda’ch mentrau <strong>masnachu</strong>.• Archwilio’r opsi<strong>yn</strong>au <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> meddu asedau eiddo - mae’ndebyg mai d<strong>yn</strong>a’ch rhagolygon gorau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> dyfodolc<strong>yn</strong>aliadwy.• Gwneud eich trefniadau rheoli’n fwy rhydd, <strong>yn</strong> fwy p<strong>ar</strong>od ifachu <strong>ar</strong> gyfle, <strong>yn</strong> fwy hyblyg ac <strong>yn</strong> fwy proffesi<strong>yn</strong>ol.• Rhoi digon o gefnogaeth i’r mentrau newydd y byddwch chi’neu sefydlu.• Sicrhau eich bod chi’n esbonio natur egnïol ac ethos y fenter istaff iau nad oes gandd<strong>yn</strong> nhw brofiad o fyd busnes.• Sicrhau bod y gwasanaethau masnachol <strong>yn</strong> cael eu gwahanuoddi wrth waith unrhyw elusen sy’n gysylltiadau â nhw.Gw<strong>ar</strong>iwch grantiau fel y byddai busnes: Dydy dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong>grantiau <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> anfasnachol ddim <strong>yn</strong> beth i’wgroesawu, ond prin y gall neb osgoi h<strong>yn</strong>ny. Mewn mentrau<strong>masnachu</strong>, fe all fod <strong>yn</strong> hanfodol <strong>ar</strong> brydiau, ond fe all hefyd fod<strong>yn</strong> gnaf sy’n sugno’r ewyllys a dylid brwydro <strong>yn</strong> ei erb<strong>yn</strong> gyda hollegni’r helwyr fampirs gorau. Gwnewch bopeth <strong>yn</strong> eich gallu i:237
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• sicrhau bod grantiau’n m<strong>yn</strong>d ymhellach nag y bwriadwyd idd<strong>yn</strong>nhw f<strong>yn</strong>d• defnyddio grantiau cyfalaf gweithio i ddiddyfnu’ch busnes oddi<strong>ar</strong> fod <strong>yn</strong> ddib<strong>yn</strong>nol gan ddefnyddio hunanddisgyblaeth lem- os oes dal angen cymorth <strong>ar</strong>iannol mawr <strong>ar</strong>noch <strong>ar</strong> ddiweddy cyfnod <strong>ar</strong>iannu, fel rheol bydd y fenter wedi methu (fe allgrwpiau cymunedol ac elusennau sy’n dal i fod <strong>yn</strong> ddib<strong>yn</strong>nol <strong>ar</strong>grantiau ddefnyddio buddsoddiadau busnes mewn ffyrdd hurto wastraffus)• hyd <strong>yn</strong> oed os nad yw’r noddwr wedi rhoi grant sy’n lleihaufesul tip<strong>yn</strong> (gyda’r gw<strong>ar</strong>io’n gostwng i ddim <strong>yn</strong> raddol drosgyfnod) ceisiwch gyllidebu fel petai wedi gwneud h<strong>yn</strong>nyRheoli canl<strong>yn</strong>iadau negyddol: Dylai cyf<strong>ar</strong>wyddwyr a rheolwyr:• g<strong>yn</strong>llunio gan ddisgwyl y bydd yr <strong>ar</strong>ian grant <strong>yn</strong> gostwng (bydd<strong>yn</strong> fonws os nad yw, ond fe allech fod <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d <strong>ar</strong> eich pen iddistryw oni ch<strong>yn</strong>lluniwch chi <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> h<strong>yn</strong>)• fod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i ollwng <strong>yn</strong> ddi-oed unrhyw s<strong>yn</strong>iadau busnessy’n methu â chael eu traed dan<strong>yn</strong> nhw, c<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw achosiniwed• disgwyl i staff, gwirfoddolwyr ac ymddiriedolwyr fod <strong>yn</strong> nerfus,<strong>yn</strong> rhwystredig ac <strong>yn</strong> bryderus (mae newid bob tro’n bethpoenus); rhowch wybodaeth briodol i bobl o hyd, defnyddiwcheich sgiliau diplomatig i chwalu unrhyw ddrwgdeimlad, acheisiwch osgoi dadleuon na all neb eu hennillSicrhau cymorth priodol: Bydd mentrau’n aml <strong>yn</strong> methu <strong>ar</strong>ôl dwy neu dair bl<strong>yn</strong>edd pan fydd y cymorth cychw<strong>yn</strong>nol <strong>yn</strong>diflannu. Ceisiwch sefydlu’r strwythurau cymorth gorau posib i’chsefydliad, <strong>yn</strong> fewnol ac <strong>yn</strong> allanol:• ymg<strong>yn</strong>ghorwch ag un o’r asiantaethau cymorth i fentraucymdeithasol, a chadwch mewn cysylltiad â nhw• ond peidiwch â meithrin pob asiantaeth cymorth <strong>yn</strong> eich <strong>ar</strong>dal -wnaiff h<strong>yn</strong>ny ond <strong>ar</strong>wain at ddryswch• ceisiwch ddod o hyd i <strong>ar</strong>ferion da <strong>yn</strong> y <strong>sector</strong> a’u dil<strong>yn</strong>• ceisiwch rwydweithio â mentrau cymdeithasol eraill - oniwnewch chi h<strong>yn</strong>, mae’n debygol iawn y byddwch chi’n dechrauailddyfeisio’r olw<strong>yn</strong>• cofiwch sicrhau bod pobl eraill <strong>yn</strong> gwybod beth rydych chi’n eiwneud, a pheidiwch â chuddio’ch problemau (dyma’r ffordd orauo sicrhau na chewch chi help pan fydd ei angen <strong>ar</strong>noch chi)238
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthPennu t<strong>ar</strong>gedau a mesur c<strong>yn</strong>nydd:• Sut mae m<strong>yn</strong>d ati?: Mae mudiadau cyhoeddus sy’n <strong>ar</strong>iannumentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> disgwyl fwyfwy i geisiadau am grantiaubennu t<strong>ar</strong>gedau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>yddu’r incwm a enillir o’i gymh<strong>ar</strong>u â’r<strong>ar</strong>ian grant maen nhw’n ei gael. Efallai y bydd h<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> ffurf t<strong>ar</strong>gedysgrifenedig i ‘g<strong>yn</strong>hyrchu 50 y cant o’r <strong>ar</strong>ian drwy incwm a enillirymhen tair bl<strong>yn</strong>edd a 75 y cant ymhen pum ml<strong>yn</strong>edd’.• Monitro t<strong>ar</strong>gedau: Gall t<strong>ar</strong>gedau fod <strong>yn</strong> gymorth i fentrau<strong>masnachu</strong> ddechrau mesur eu c<strong>yn</strong>nydd o’r naill flwydd<strong>yn</strong> i’r llallos mai’r unig amcan yw rhoi’r gorau i incwm grant.• Ond cofiwch y bydd t<strong>ar</strong>gedau bras <strong>yn</strong> llai ystyrlon os, er enghraifft,y bydd menter g<strong>yn</strong>aliadwy’n dewis c<strong>yn</strong>nal prosiect newydd mawrgydag <strong>ar</strong>ian grant. Fe all h<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>wydd o’i gallu aeddfed ig<strong>yn</strong>nal busnes wrth iddi g<strong>yn</strong>nal gweithg<strong>ar</strong>wch newydd ac ymylol,<strong>yn</strong> hytrach nag <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>wydd o lithro’n ôl i ddib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> grant.• Peryglon asesiadau amhriodol: Mewn gwirionedd, hyd <strong>yn</strong>h<strong>yn</strong>, nid oes yr un ffordd ddib<strong>yn</strong>adwy o ragweld y cydbwyseddrhwng incwm sy’n cael ei ennill ac incwm nad yw’n cael ei ennill,ac mae’n dal i fod <strong>yn</strong> ffordd eithaf bras o fesur c<strong>yn</strong>nydd. Gallaiperygl difrifol godi petai noddwyr <strong>yn</strong> dechrau pennu eu t<strong>ar</strong>gedauhwy eu hunain <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y gyfran o’r incwm a enillir, heb ystyried yffactorau eraill sy’n cyfrannu at g<strong>yn</strong>aliadwyedd menter.239
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth8.3 Sicrhau bod y staffio’n iawnOs na fydd materion rheoli a staffio’n cael eu trin <strong>yn</strong> effeithiol, fe allai croesi’r bont o fod <strong>yn</strong> brosiect cymunedol sy’ncael <strong>ar</strong>ian grant a dod <strong>yn</strong> fenter <strong>masnachu</strong> fod <strong>yn</strong> drychinebus, fel y mae’r enghraifft hon o fywyd go iawn <strong>yn</strong> dangos.Roedd prosiect adfywio cymunedol sylweddol <strong>yn</strong>g Nghymru’n w<strong>yn</strong>ebu cau ei feithrinfa gofal plant pan dorrwyd yr<strong>ar</strong>ian grant <strong>yn</strong> sylweddol. Penderf<strong>yn</strong>wyd y dylai’r feithrinfa fod <strong>yn</strong> weithg<strong>ar</strong>wch <strong>masnachu</strong>, ac, er mw<strong>yn</strong> iddi oroesiy byddai angen iddi ddod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>aliadwy drwy godi ffioedd, ennill contractau a chael ei ch<strong>yn</strong>nal fel busnes. Onddoedd staff y feithrinfa ddim <strong>yn</strong> gallu diosg aneffeithlonrwydd yr hen drefn a oedd <strong>yn</strong> cael ei h<strong>ar</strong>iannu drwy grant.Er gwaetha’r c<strong>yn</strong>llunio gofalus, ailhyfforddi’r staff, t<strong>ar</strong>gedau <strong>ar</strong>iannol, perswadio a bygythiadau maes o law gan yprif weithredwr, daeth y feithrinfa’n fwyfwy angh<strong>yn</strong>aliadwy. Ar ôl i bethau f<strong>yn</strong>d i’r pen, gan geisio achub y prosiect,cyflw<strong>yn</strong>wyd trefniadau staffio hyblyg newydd a newid cyflogau ac amodau gwaith pobl. Gwrthododd sawl un o’r c<strong>yn</strong>weithwyr dderb<strong>yn</strong> y drefn newydd ac ymddiswyddo <strong>ar</strong> unwaith. Yna, penodwyd tîm staff newydd. O fewn wythnosau,dechreuodd y fenter gyrraedd ei th<strong>ar</strong>gedau <strong>ar</strong>iannol a gwelwyd y gallai, i bob golwg, fod <strong>yn</strong> fenter g<strong>yn</strong>aliadwy.Math newydd o gyflogaethPan fydd swyddi’n dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong>no...: Os bydd gweithwyr <strong>yn</strong> symud<strong>yn</strong> syd<strong>yn</strong> o fod <strong>yn</strong> rhai sy’n derb<strong>yn</strong> grant i fod <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>hyrchwyr incwm,heb i h<strong>yn</strong>ny olygu newid go iawn <strong>yn</strong> eu ffordd o weithio, efallai nafydd y gwahaniaeth <strong>yn</strong> amlwg idd<strong>yn</strong> nhw o gwbl. Efallai na fydd hi’nddigon dweud wrth<strong>yn</strong> nhw bod eu swyddi’n llythrennol <strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu<strong>ar</strong> eu gallu nhw i ennill incwm. Yn y sefyllfa hon ac mewn llawer osefyllfaoedd eraill, efallai y bydd angen newid y diwylliant o’i gwr.Gwahaniaethau wrth newid o fod <strong>yn</strong> fudiad anfasnachol:Fe all nifer o ffactorau newydd ddod i’r golwg pan fydd <strong>yn</strong> rhaidi swyddi mewn mudiadau sy’n cael eu h<strong>ar</strong>iannu â grant ddod <strong>yn</strong>hunang<strong>yn</strong>haliol. Ddylech chi ddim cymryd dim byd <strong>yn</strong> ganiataolac edrych <strong>yn</strong> ofalus <strong>ar</strong>:• sut mae swyddi cyflog <strong>yn</strong> cael eu diffinio• sut mae’r staff <strong>yn</strong> cael eu recriwtio240
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• pa brofiad ac agweddau y bydd eu hangen• trefniadau hyfforddi• cyflogau ac amodau gwaith (gan g<strong>yn</strong>nwys pa mor fforddiadwyyw swyddi)• rolau’r prif swyddog ac o bosib uwch reolwyr eraill• sut mae’r mudiad <strong>yn</strong> rhoi gwerth <strong>ar</strong> swyddi cyflog bellach• y berth<strong>yn</strong>as, mewn rhai busnesau, rhwng swyddi cyflog agwirfoddoliDiffinio rolau a swyddi: Yn adran 8.1, trafodwyd bod angencanolbw<strong>yn</strong>tio <strong>ar</strong> werth staff cyflog fel pobl sy’n c<strong>yn</strong>hyrchu incwmi’r busnes. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu bod angen meddwl <strong>yn</strong> ofalus amg<strong>yn</strong>nwys swyddi. Bydd angen ichi:• ddiffinio, nid <strong>yn</strong> unig yr h<strong>yn</strong> yr hoffech chi i bob gweithiwrei wneud ond beth mae’n rhaid idd<strong>yn</strong> nhw’i gyflawni o rancyfrannu incwm hanfodol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y fenter• recriwtio, d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u hyfforddiant a goruchwyliaeth, a monitrogwaith gweithwyr er mw<strong>yn</strong> sicrhau bod y busnes <strong>yn</strong> cael ygwerth y mae ei angen <strong>ar</strong>no o’u gwaithEfallai fod h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ymddangos <strong>yn</strong> amlwg. Ond mae’n debyg ybydd y ffiniau elw’n d<strong>yn</strong>n ac mae gweithwyr <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> ddall i’wsefyllfa fregus hwy eu hunain.Recriwtio: Ni fydd y drefn cyfweld <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> swyddi a recriwtio’nnewid llawer. Ond efallai y byddwch chi am weld rhai rhinweddaunewydd <strong>yn</strong> eich ymgeiswyr:• eu profiad blaenorol o weithio mewn amgylchedd busnes• eu gallu i addasu i r<strong>yn</strong>gfyd rhyfedd gweithg<strong>ar</strong>wch busnes <strong>yn</strong> y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> - chwiliwch am hyblygrwydd, gan geisio osgoiymagwedd ffwrdd â hi• eu gallu i weithio <strong>yn</strong> ôl amserlen d<strong>yn</strong>n• y gallu i ganolbw<strong>yn</strong>tio <strong>ar</strong> y cwsmer ac i ymdrin â’r cyhoedd,o bosibPenodi rheolwyr busnes: Mae anawsterau penodol <strong>yn</strong>ghlwmwrth recriwtio staff i swyddi uwch. Mewn llawer o fentrau, dimond un rheolwr sydd a rhaid i hwnnw/honno rychwantu bydmenter a datblygu cymunedol neu ofal cymdeithasol. Bydd angenidd<strong>yn</strong> nhw osod naws y gwaith, c<strong>yn</strong>rychioli ei nodweddion buddcymunedol i bobl y tu allan, ac <strong>ar</strong> yr un pryd, ddeall yr h<strong>yn</strong> y maec<strong>yn</strong>nal busnes bach <strong>yn</strong> ei olygu. Ychydig iawn o ymgeiswyr fyddwedi cael profiad blaenorol o wneud y ddau. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golyguy gall fod <strong>yn</strong> rhaid dewis rhwng:241
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• cyflogi rhywun â chefndir busnes a sicrhau eu bod nhw’n‘dysgu’ am y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>• cyflogi rhywun o gefndir elusen neu gymunedol sydd wrthreddf <strong>yn</strong> berson entrepreneuraidd (fe all pobl ddysgu <strong>ar</strong>ferionbusnes, ond mae’r egni a gallu i achub <strong>ar</strong> gyfleoedd sy’nnodweddiadol o g<strong>yn</strong>hyrchwyr incwm da’n tueddu i fod <strong>yn</strong>rhinweddau sy’n rhan fwy c<strong>yn</strong>henid o bobl)• peidio â phenodi neb nes ichi ail-hysbysebu, rhag ofn ichiwneud camgymeriad ofnadwyDoes dim ateb syml, ac eithrio bod llawer o <strong>ar</strong>weinwyr mentraucymdeithasol llwyddiannus <strong>yn</strong> egino’n naturiol o’r tu mewn i’wsefydliadau, ac fe all ymgeiswyr mewnol sy’n gwybod beth mae’rcyfan <strong>yn</strong> ei olygu dyfu i swyddi rheoli’n fwy llwyddiannus naphobl o’r tu allan.Cyflog ac amodau gwaith: Does neb call <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>gymell cyflogauisel - mae idd<strong>yn</strong> nhw oblygiadau niweidiol o ran y gymdeithasa’r economi i fentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> ogystal ag i unigolion a’ucymunedau. Ond efallai na fydd modd c<strong>yn</strong>nal lefelau’r cyflogaua’r amodau gwaith mewn busnesau newydd sy’n straffaglu.Nid rhoddwyr grantiau bellach ond contractau, cwsmeriaida m<strong>ar</strong>chnadoedd (gan g<strong>yn</strong>nwys eich cystadleuwyr) fydd <strong>yn</strong>penderf<strong>yn</strong>u cyfradd eich taliadau a’ch cyflogau. Gan dderb<strong>yn</strong>bod hon <strong>yn</strong> broblem foesol, efallai y bydd <strong>yn</strong> well gan grwpiauganolbw<strong>yn</strong>tio <strong>ar</strong> weithg<strong>ar</strong>eddau newydd lle bydd swyddi newyddsbon <strong>yn</strong> cael eu creu i staff, <strong>yn</strong> hytrach na cheisio cadw swyddipresennol lle bydd cyflogau’r gweithwyr <strong>yn</strong> cael eu tocio.Hyfforddi a chymorth: All mentrau sy’n <strong>masnachu</strong> ddim fforddiocael staff sydd wedi’u hyfforddi’n wael a staff nad yd<strong>yn</strong> nhw’ncael y cymorth iawn.• Arf<strong>ar</strong>nu a goruchwylio staff: Mae systemau <strong>ar</strong>f<strong>ar</strong>nu safonoler mw<strong>yn</strong> asesu anghenion staff, a threfniadau goruchwylio iweld beth yw anghenion personol gweithwyr a threfnu ffyrddo’u diwallu yr un mor bwysig mewn menter <strong>masnachu</strong> ag <strong>yn</strong>y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> nad yw’n <strong>masnachu</strong>. Ond efallai, oherwyddpwysau busnes, fod mwy o risg hyd <strong>yn</strong> oed y bydd y trefniadauy cytunwyd <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw’n cael eu hanghofio a bod staff <strong>yn</strong>cael eu hesgeuluso. Mae’n well cael systemau llai dwys neu laibiwrocrataidd na chadw at drefniadau gan wybod na allan nhwddim gweithio.• C<strong>yn</strong>efino a hyfforddi: Mae gof<strong>yn</strong>ion rheoli ansawdd <strong>yn</strong>golygu bod hyfforddiant iawn <strong>yn</strong> gwbl hanfodol. Bydd llawero’r hyfforddi hwn <strong>yn</strong> digwydd wrth i bobl weithio oherwyddpwysau amser. Ond dylai mentrau b<strong>ar</strong>hau i fanteisio <strong>ar</strong> gyrsiauperthnasol pa bryd b<strong>yn</strong>nag y bo modd.242
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Hyfforddiant a datblygiad wedi’i deilwra’n <strong>ar</strong>bennig: Panfydd tîm o staff mewn menter gymdeithasol, fe all fod <strong>yn</strong>eithriadol o werthfawr trefnu sesi<strong>yn</strong>au <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y grŵp i gyd,gan g<strong>yn</strong>nwys rheolwyr a gwirfoddolwyr. Ar wahân i fanteisionmeithrin tîm, fe all h<strong>yn</strong> fod o gymorth i rywun adolygusystemau a gweithdrefnau a gwella cyfathrebu.Gwirfoddolwyr: Mae rhywfaint o ansicrwydd <strong>yn</strong>glŷn â rôlgwirfoddolwyr mewn mentrau <strong>masnachu</strong>.• Yr ochr negyddol: Efallai’n wir y bydd eu gafael nhw <strong>ar</strong> reoliansawdd <strong>yn</strong> wael, ac y gall camgymeriadau gan weithwyrdibrofiad digyflog niweidio enw da masnachol y fenter - ond,fe ellid dadlau bod yr un peth <strong>yn</strong> wir am staff cyflog dibrofiadsydd heb eu hyfforddi. Mewn amgylchedd lle mae pobl danbwysau i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau, mae perygl camfanteisio<strong>ar</strong> bobl, ac mae angen ymdrin <strong>yn</strong> sensitif â gwahanol rolaugweithwyr cyflog a gweithwyr digyflog.• Yr ochr gad<strong>ar</strong>nhaol:− Mae llawer o wirfoddolwyr <strong>yn</strong> awyddus i gyfrannu mewnrolau sy’n dw<strong>yn</strong> budd cymdeithasol neu gymunedoluniongyrchol. Mae’n bosib iawn eu bod nhw’n hen ddigongalluog i ddysgu gof<strong>yn</strong>ion y gwaith, a’u bod hyd <strong>yn</strong> oed <strong>yn</strong>gwrthw<strong>yn</strong>ebu ymdrechion i gyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong> eu cyfraniad.− Efallai fod gandd<strong>yn</strong> nhw well sgiliau a mwy o brofiad na rhaio’r staff cyflog.− I gyrff sydd eisoes wedi ymrwymo i waith meithrin gallu ahyfforddi sgiliau, mae potensial hyfforddi gweithio mewnamgylchedd <strong>masnachu</strong> go iawn <strong>yn</strong> gallu gweddnewidbywydau pobl.− Gall tîm gwirfoddol sydd wedi’i drefnu’n dda ychwanegu’nsylweddol at incwm creu capasiti menter. (Ond mae angenystyried cost ychwanegol goruchwylio a d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u cymorth.).− Elfen lai amlwg yw y gall presenoldeb gwirfoddolwyrbwysleisio sylfaen budd cymdeithasol y fenter - y glud sy’n dalbyd gwasanaeth cymunedol a busnes at ei gilydd.243
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthAmbell air am greu swyddi fel un o nodaumenter gymdeithasolHanes methu: Nid yw’r ffordd fod y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> wedi methuâ chreu nifer sylweddol o swyddi sy’n eu h<strong>ar</strong>iannu eu hunain <strong>ar</strong>ôl degawdau o ymdrech <strong>yn</strong> destun dadl ddifrifol rhagor. Maellywodraeth ganol a llywodraeth leol o’r diwedd wedi sylweddolimai ffordd o gryfhau elusennau a mudiadau gwirfoddol yw<strong>masnachu</strong>’n bennaf, nid ffordd o greu cyflogaeth. Yn anffodus,c<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>, roedd y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> cael ei f<strong>ar</strong>nu’n bennaf <strong>ar</strong>sail ei allu (neu ei ddiffyg gallu) i ddod â chyflogaeth <strong>yn</strong> ôl i<strong>ar</strong>daloedd lle’r oedd yr economi wedi dirywio’n sylweddol, ac maeamheuaeth fawr o hyd am ei werth. Mae h<strong>yn</strong> er gwaetha’r ffaithfod y dasg hon hefyd wedi bod <strong>yn</strong> ormod i adnoddau enfawr y<strong>sector</strong> cyhoeddus a’r <strong>sector</strong> preifat ers Dirwasgiad yr 1930au.Gwersi <strong>yn</strong> sgil methu â chreu swyddi: Mae’r profiad hwn, syddwedi rhwystro cymorth a datblygu ers degawdau, <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig nifero wersi gwerthfawr:• ddylai mentrau’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ddim honni pethau na allannhw mo’u cyflawni• ddylai mentrau ddim derb<strong>yn</strong> amcanion a th<strong>ar</strong>gedau maennhw’n gwybod eu bod nhw’n afrealistig, dim ond <strong>yn</strong> y gobaithy bydd yr <strong>ar</strong>ian cymorth <strong>yn</strong> dal i lifo• mae’r ffaith bod mudiadau y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> creu cyflogaethuniongyrchol <strong>yn</strong> debygol o fod <strong>yn</strong> gyfraniad pwysig agwerthfawr o hyd at adfywio economaidd er mai cymh<strong>ar</strong>ol fachy bydd y cyfraniad hwnnw• dydy’r math o swyddi y mae mentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> dda ameu creu ddim o reidrwydd <strong>yn</strong> diwallu anghenion cymunedaudan anfantais am gyflogaeth fedrus sy’n c<strong>yn</strong>nig cyflog da• efallai y bydd <strong>masnachu</strong> i greu mudiadau cymunedol acelusennau cad<strong>ar</strong>n, annib<strong>yn</strong>nol, entrepreneuraidd ac <strong>ar</strong>loesol<strong>yn</strong> ffordd fwy sicr i fasnachu allu cyfrannu at iechyd a chyfoethtymor hir cymdeithas• <strong>yn</strong> y cyfamser mae creu swyddi’n dal <strong>yn</strong> nod teilwng i’r <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong>, <strong>ar</strong> yr amod nad yw’n dod <strong>yn</strong> obsesiwn fel yr oedd 20ml<strong>yn</strong>edd <strong>yn</strong> ôl• ddylai pobl o’r tu allan ddim neidio i’w casgliadau nhw’u hunain<strong>yn</strong>glŷn â’r h<strong>yn</strong> y gall cymunedau ac elusennau ei gyflawni244
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth8.4 Rolau cyf<strong>ar</strong>wyddwyrMae’r adran hon <strong>yn</strong> ystyried rolau a chyfrifoldebau cyf<strong>ar</strong>wyddwyr sy’n <strong>ar</strong>bennig i weithg<strong>ar</strong>wch masnachol ym mydy <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>.Cyfansoddiad byrddau cyf<strong>ar</strong>wyddwyrByrddau’r prif gwmni: Bydd gan elusennau sy’n bodoli eisoeseu strwythur eu hunain. Ond mae’r ystyriaethau canl<strong>yn</strong>ol oran <strong>ar</strong>ferion da’n berthnasol wrth greu byrddau cytbwys ibrif elusennau a’r cwmnïau daliannol a fydd <strong>yn</strong> gyfrifol am isgwmnïau<strong>masnachu</strong>. O ran elusennau, rhaid ystyried y c<strong>yn</strong>gor <strong>yn</strong>gnghyd-destun canllawiau’r Comisiwn Elusennau <strong>yn</strong>glŷn â rolau achyfrifoldebau ymddiriedolwyr.• Y nifer ddelfrydol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ymddiriedolwyr/cyf<strong>ar</strong>wyddwyr ywrhwng 8 a 12. Efallai na fydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> apelio at eich mudiad chi.Ond dyma’r nifer sy’n gweithio orau gan amlaf.• C<strong>yn</strong> belled ag y bo modd, dylid t<strong>yn</strong>nu’r aelodau o amrywiaeth owahanol gefndiroedd.• Mae’r sefyllfa’n wahanol pan fydd y c<strong>yn</strong>gor <strong>yn</strong> rhoi cymorthsylweddol, ond mae’n dal <strong>yn</strong> werth cael trafodaeth agored <strong>ar</strong>ealistig am dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> rôl cyf<strong>ar</strong>wyddwyr a benodir gan y c<strong>yn</strong>gorac a fyddent o bosib <strong>yn</strong> fwy defnyddiol i g<strong>yn</strong>nig c<strong>yn</strong>gor.• Er na fydd y prif fwrdd <strong>yn</strong> uniongyrchol gyfrifol am y busnes,mae’n bwysig ei fod <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys rhywfaint o unigolion sy’ndeall <strong>masnachu</strong> a/neu sydd â’r profiad <strong>ar</strong>iannol i helpu gyda rôlgoruchwylio’r bwrdd.• Dylai un neu ddau o’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr sydd ag <strong>ar</strong>benigedd ymmyd busnes/<strong>ar</strong>iannol hefyd fod <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwyr i’r is-gwmnïau<strong>masnachu</strong>.• Dylai o leiaf un aelod o’r prif fwrdd beidio â bod <strong>yn</strong>gyf<strong>ar</strong>wyddwr <strong>ar</strong> unrhyw is-gwmni <strong>masnachu</strong>.• Does dim angen ac nid yw’n ddymunol c<strong>yn</strong>nwys pobc<strong>yn</strong>ghorydd ym mhob w<strong>ar</strong>d a wasanaethir, ond fe all cael aelodlleol cefnogol sydd â diddordeb <strong>yn</strong> y gwaith fod <strong>yn</strong> gaffaeliad.245
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Dylai’r prif fwrdd, lle b<strong>yn</strong>nag y bo modd, g<strong>yn</strong>nwys pobl ach<strong>yn</strong>rychiolwyr mudiadau allweddol y mae gandd<strong>yn</strong> nhwddiddordeb <strong>yn</strong> y gymuned neu’r grwpiau o gleientiaid sy’n caelbudd o’r gwaith.Byrddau’r cwmni <strong>masnachu</strong>: Bydd cwmnïau <strong>masnachu</strong>’n amrywio’nfawr, ac mae sawl dewis delfrydol. Dyma ambell awgrym.• Fel rheol, 6 yw’r nifer ddelfrydol o gyf<strong>ar</strong>wyddwyr. Yn ddelfrydol,dylai h<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>nwys:− trysorydd â phrofiad <strong>ar</strong>iannol− cadeirydd â phrofiad rheoli busnes− cyf<strong>ar</strong>wyddwyr sy’n deall maes gweithg<strong>ar</strong>wch y cwmni− o leiaf un person sy’n aelod o fwrdd y prif gwmni neu’r brifelusen sy’n gallu c<strong>yn</strong>rychioli ei fuddiannau pan fydd angen abod o gymorth i sicrhau cyfathrebu dwy ffordd− o leiaf un person nad yw’n un o gyf<strong>ar</strong>wyddwyr y prif gwmni ig<strong>yn</strong>nig golwg ‘o’r tu allan’• Bydd gan ambell fenter gymdeithasol dîm rheoli bychan o 2, 3neu 4 cyf<strong>ar</strong>wyddwr efallai, gan g<strong>yn</strong>nwys y rheolwr cyflogedig.Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu bod modd gwneud penderf<strong>yn</strong>iadau busneseffeithiol o ddydd i ddydd. Ond mae’n golygu bod gof<strong>yn</strong> i’runigolion dan sylw fod <strong>yn</strong> brofiadol ac <strong>yn</strong> fedrus ac <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>odi ysgwyddo’r h<strong>yn</strong> sydd, o safbw<strong>yn</strong>t ym<strong>ar</strong>ferol, <strong>yn</strong> gyfrifoldebpersonol am y fenter <strong>masnachu</strong>.• Bydd o gymorth os yw cadeirydd y prif gwmni’n gyf<strong>ar</strong>wyddwr<strong>ar</strong> un o’r is-gwmnïau <strong>masnachu</strong> o leiaf.Byrddau un swyddogaeth: Pan fydd y cwmni’n uniongyrcholgyfrifol am weithg<strong>ar</strong>eddau cymdeithasol neu gymunedol sy’n caelgrant ac am fasnachu, dylai’r byrddau gyfuno’r rhinweddau <strong>ar</strong>estrir uchod.• Y maint delfrydol <strong>yn</strong> y cyswllt hwn yw rhwng 8 a 12 ogyf<strong>ar</strong>wyddwyr.• Dylai aelodau’r bwrdd g<strong>yn</strong>nwys cydbwysedd o unigolion sy’nmeddu <strong>ar</strong> fedrau a diddordebau sydd naill ai’n berthnasoli’r busnes neu i amcanion budd cymunedol cymdeithasol ymudiad, a gorau oll os yd<strong>yn</strong> nhw’n berthnasol i’r ddau.• Dylai’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr fod <strong>yn</strong> ofalus eu bod nhw’n trin amcanioncymdeithasol ac amcanion <strong>masnachu</strong>’n wahanol a pheidio â rhoi’run math o grebwyll a’r un meini prawf <strong>ar</strong> waith <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y ddau.246
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Mae’n <strong>ar</strong>bennig o bwysig bod cyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong> deall eubod <strong>yn</strong> llywodraethu mudiad dau bwrpas, a’i ethos <strong>yn</strong> caelei sb<strong>ar</strong>duno gan ystyriaethau cymdeithasol ond sydd â’i allui oroesi o bosib <strong>yn</strong> dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> lwyddiant ei fusnes. Nid ywsicrhau’r cydbwysedd hwn o reidrwydd <strong>yn</strong> beth hawdd.Swyddogion y bwrddY Cadeirydd: Mae’r Cadeirydd <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>weinydd <strong>yn</strong> ogystal ag <strong>yn</strong>bennaeth symbolaidd.• Bydd ganddo/ganddi rôl bwysig o ran pennu cyflymderdatblygiadau - hy, sicrhau bod penderf<strong>yn</strong>iadau busnes <strong>yn</strong> caeleu gwneud <strong>yn</strong> effeithlon, gyda’r wybodaeth iawn, ac weithiau’ngyflym a heb fawr o rybudd (ee, er mw<strong>yn</strong> ymateb i gyfle amgontract, neu i ddatrys problemau <strong>masnachu</strong>).• Mewn mentrau <strong>masnachu</strong>, mae’n bwysicach byth nag mewnelusennau a grwpiau cymuned nad yd<strong>yn</strong> nhw’n <strong>masnachu</strong> body Cadeirydd <strong>yn</strong> sicrhau bod c<strong>yn</strong> lleied o bethau amherthnasolâ phosibl <strong>yn</strong> t<strong>yn</strong>nu sylw pobl oddi <strong>ar</strong> y nod a ch<strong>yn</strong> lleied oanghydfod mewnol ag y bo modd. Rhai o’r pethau sy’n gallut<strong>ar</strong>fu <strong>ar</strong> y gwaith yw gwleidyddiaeth, gwrthd<strong>ar</strong>o diangen âchyrff allanol a mân glebran. Mae angen i’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyrgydweithio fel tîm gymaint at y bo modd.• Dylai fod gan y Cadeirydd a swyddogion eraill ddisgrifiadauswydd ysgrifenedig. Dylid c<strong>yn</strong>nig hyfforddiant i swyddogion,gan g<strong>yn</strong>nwys i’r cadeirydd, fel mater o drefn. (Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>osgoi’r goblygiad anghyfforddus na allan nhw wneud eu gwaith<strong>yn</strong> iawn, ac mae’n c<strong>yn</strong>nig cyfle i f<strong>yn</strong>d i’r afael â phroblemau oniallan nhw).Y Dirprwy Gadeirydd: Mae’r swyddogaeth hon <strong>yn</strong> un sy’n cael eihesgeuluso’n aml.• Dylai’r Dirprwy Gadeirydd gael yr un hyfforddiant â’rCadeirydd.• Dylent fod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od ac <strong>yn</strong> abl i ddirprwyo <strong>ar</strong> ran y Cadeirydd<strong>yn</strong> ôl yr angen, a chael eu hystyried <strong>yn</strong> ol<strong>yn</strong>ydd naturiol (nidawtomatig) pan fydd y Cadeirydd <strong>yn</strong> ymddeol. Dylid euhyffordd a dylid rhoi cymorth idd<strong>yn</strong>t <strong>yn</strong> unol â h<strong>yn</strong>ny.• Fe all byrddau sy’n eu cael eu hunain gyda’r Dirprwy Gadeirydd‘anghywir’ ystyried penodi ail Ddirprwy Gadeirydd neuDdirprwy <strong>ar</strong> y cyd a rhoi gwahanol rolau i’r ddau. (Yn aml, byddrhywun <strong>yn</strong> ysgwyddo’r rôl er mw<strong>yn</strong> llenwi bwlch ac wed<strong>yn</strong>,bydd rhywun <strong>ar</strong>all <strong>yn</strong> ymuno a fyddai’n ol<strong>yn</strong>ydd gwell.)247
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorthMae gan y Trysorydd rôl hollbwysig o ran helpu i oruchwylio(ond nid i reoli fel rheol) faterion <strong>ar</strong>iannol y busnes. Dylid osgoi’rdemtasiwn o lenwi swydd gydag unrhyw un sy’n gwirfoddoli. Oleiaf os gadewir y swydd <strong>yn</strong> wag, bydd pawb <strong>yn</strong> gwybod bod h<strong>yn</strong><strong>yn</strong> flaenoriaeth recriwtio.Ysgrifennydd y Cwmni: Mae angen i gwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig gaelYsgrifennydd Cwmni. Fel rheol, un o aelodau cyflog y staff fydd<strong>yn</strong> gwneud y gwaith hwn oherwydd gwaith achlysurol yw h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>unig ac oherwydd ei bod <strong>yn</strong> bwysig sicrhau p<strong>ar</strong>had a bod rhywun<strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wydd â phethau.Rolau cyf<strong>ar</strong>wyddwyr sydd â phwysigrwydd<strong>ar</strong>bennig mewn mentrau cymdeithasolPolisïau a gweithdrefnau:• Yr angen am bolisïau clir: Mae perygl i bob un o gyrff y<strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> w<strong>yn</strong>ebu anawsterau os ceisian nhw weithreduheb bolisïau a gweithdrefnau ysgrifenedig clir. Ond mae dyfodoly busnesau mewn perygl oherwydd byddan nhw’n colli <strong>ar</strong>ian.Fe all rhai mentrau, er enghraifft, rygnu i ben a cholli busnes<strong>yn</strong> eira’r gaeaf oherwydd nad oes trefniadau <strong>ar</strong> waith gandd<strong>yn</strong>nhw i bobl ddirprwyo <strong>ar</strong> ran rheolwyr, i allu m<strong>yn</strong>d at adeiladaumewn <strong>ar</strong>gyfwng, neu i weithio g<strong>ar</strong>tref. Bydd mentrau eraill<strong>yn</strong> llwyddo i b<strong>ar</strong>hau fwy neu lai heb ddim t<strong>ar</strong>fu <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhwoherwydd eu bod nhw eisoes <strong>yn</strong> gwybod beth i’w wneud.• Cyfrifoldebau: Rhaid i’r bwrdd sicrhau bod yr hollweithdrefnau angenrheidiol <strong>yn</strong> cael eu drafftio, eumabwysiadu, <strong>ar</strong> gael i bawb y mae angen idd<strong>yn</strong> nhw’ugwybod, a bod pobl <strong>yn</strong> gweithredu <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw. Bydd h<strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>nwys amrywiaeth eang o ddogfennau megis:− y polisi iechyd a diogelwch− y polisi amgylcheddol− polisïau cyflogi a recriwtio− polisi <strong>ar</strong> wirfoddoli− cod ymddygiad i staff a gwirfoddolwyr− gweithdrefnau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> costio contractau− llawlyfrau d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau− gweithdrefnau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> ymdrin ag aelodau’r cyhoedd, trincw<strong>yn</strong>on gwsmeriaidMonitro c<strong>yn</strong>nydd: Un o brif gyfrifoldebau’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyryw cytuno <strong>ar</strong> d<strong>ar</strong>gedau gyda’r uwch staff ac wed<strong>yn</strong> monitro’rc<strong>yn</strong>nydd - <strong>yn</strong> enwedig o ran gwireddu’r c<strong>yn</strong>llun busnes a’i nodau<strong>ar</strong>iannol a busnes. Mae Adran 6 <strong>yn</strong> trafod y manylion. Fe allgweithio’n effeithiol g<strong>yn</strong>nwys sawl gweithg<strong>ar</strong>wch gwahanol:248
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• monitro cyfrifon rheoli bob mis (gan g<strong>yn</strong>nwys, lle bo angen,gefnogi rôl y pwyllgor cyllid)• adolygiad bl<strong>yn</strong>yddol a chyf<strong>ar</strong>fodydd c<strong>yn</strong>llunio strategaeth i<strong>ar</strong>chwilio’r c<strong>yn</strong>nydd a diwedd<strong>ar</strong>u blaenoriaethau a th<strong>ar</strong>gedau• contractau gwerthuso prosiectau allanol os oes modd eu fforddio• ymagwedd <strong>ar</strong>chwilio cymdeithasol er mw<strong>yn</strong> edrych <strong>ar</strong> effaithy fenter <strong>ar</strong> ei holl randdeiliaid, gan g<strong>yn</strong>nwys cwsmeriaid achleientiaidPolisïau ol<strong>yn</strong>u:• Angen c<strong>yn</strong>llunio ol<strong>yn</strong>iaeth: Mae ymchwil wedi dangos bodmentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> gymhleth ac <strong>yn</strong> fregus ac y gallannhw w<strong>yn</strong>ebu anawsterau difrifol pan fydd <strong>ar</strong>weinwyr tymorhir nad oes modd gwneud hebdd<strong>yn</strong> nhw i bob golwg (staff achadeiryddion byrddau) <strong>yn</strong> gadael. Y rheswm dros h<strong>yn</strong> yw:− mae dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> unigolion a strategaethau allweddol i lenwi’rbwlch <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> b<strong>yn</strong>ciau tabŵ i fyrddau cyf<strong>ar</strong>wyddwyr - <strong>yn</strong>aml iawn, ni thrafodir y pwnc nes i <strong>ar</strong>gyfwng godi• Gwerthuso gwendidau: Trafodaeth agored <strong>yn</strong> aml iawn yw’rcam c<strong>yn</strong>taf at dorri’r tabŵ. Mae angen i gyrff:− g<strong>yn</strong>nal adolygiad i weld a yw problemau ol<strong>yn</strong>u’n debygol oachosi unrhyw wendidau− rhoi camau <strong>ar</strong> waith, gan g<strong>yn</strong>nwys penodi a hyfforddidirprwyon• Mae pec<strong>yn</strong> gwaith ‘Successful Succession’ a chanllawiau <strong>ar</strong>gael gan y Ganolfan Prosiectau Cymunedol, Sunlea Crescent,Pont-y-pŵl, NP4 8AD,ebost mel@communityprojectscentre.org.uk− bod c<strong>yn</strong>lluniau <strong>ar</strong>loesol <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> cael eu h<strong>ar</strong>wain ganunigolion c<strong>ar</strong>ismatig neu egnïol sy’n gadael bwlch anodd eilenwi− fe all pwysau menter gymdeithasol o’r fath flino rhywun <strong>yn</strong>gyflym iawn ac fe all sb<strong>ar</strong>dunau pwysig ddiflannu’n syd<strong>yn</strong>249
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth8.5 ‘Perchnogaeth y gymuned’Dydy pob un o fentrau’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ddim <strong>yn</strong> brosiect cymunedol. Ond i’r rheini sydd, mae’r sb<strong>ar</strong>dun cychw<strong>yn</strong>nol, yramcanion, yr egni a’r gefnogaeth <strong>yn</strong> deillio o’r cymunedau di-fraint lle maen nhw wedi’u seilio. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu bodangen penodol idd<strong>yn</strong> nhw geisio gwireddu rywsut y term sydd wedi cael ei gamddefnyddio gymaint sef, ‘perchnogaethy gymuned’. Ac fe all fod llu o fanteision o wneud h<strong>yn</strong>ny.Aelodaeth o gwmni a chyfranogaeth gymunedol:• Angen meithrin cysylltiad:− Aelodau: Mae gan lawer o gwmnïau cymunedol megisymddiriedolaethau datblygu drefniadau aelodaeth sy’nceisio c<strong>yn</strong>nwys pobl sy’n byw ac <strong>yn</strong> gweithio <strong>yn</strong> yr <strong>ar</strong>dal llemaen nhw’n gweithredu. Mae’r aelodaeth - ac felly rheolaethddamcaniaethol y cwmni - weithiau <strong>ar</strong> agor i’r trigolion h<strong>yn</strong><strong>yn</strong> unig. Ond anaml y mae’r amser a’r egni <strong>ar</strong> gael i g<strong>yn</strong>nal adatblygu’r ymgysylltu hwn.− Cefnogaeth: Gall tystiolaeth o gefnogaeth leol fod <strong>yn</strong> ffactorhollbwysig o ran perswadio cefnogwyr i roi grant neu fenthyciad.− Dilysu: Mae angen i fentrau sicrhau bod eu c<strong>yn</strong>igiondatblygu’n apelio at eu defnyddwyr neu’n unol â’r f<strong>ar</strong>n acanghenion lleol, ac i ystyried awgrymiadau.− Cwsmeriaid: Efallai y bydd angen i fentrau sy’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>ugwasanaethau lleol - megis meithrinfeydd, clybiau <strong>ar</strong> ôl ysgol,clybiau cinio, caffis cymunedol ac ati - apelio at dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>gwsmeriaid newydd <strong>yn</strong> rheolaidd.− Cydl<strong>yn</strong>iant cymunedol: Fe all dw<strong>yn</strong> pobl at ei gilydd fod <strong>yn</strong>beth da <strong>yn</strong>ddo’i hun i gymunedau, ac fe all <strong>masnachu</strong> drwyfenter gymdeithasol fod <strong>yn</strong> gatalydd sy’n m<strong>yn</strong>d ymhell y tuhwnt i’r gweithg<strong>ar</strong>wch busnes ei hun.• Dewisiadau: Mae llawer o gyfleoedd <strong>ar</strong> gael i gyf<strong>ar</strong>fod â’rcyhoedd, er bod angen mwy o ymdrech ac adnoddau <strong>ar</strong> rainag <strong>ar</strong> eraill i’w trefnu. Yn aml iawn, bydd modd cyfuno rhaio’r gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>ar</strong> y rhestr ganl<strong>yn</strong>ol, <strong>yn</strong> enwedig er mw<strong>yn</strong>gwneud y Cyf<strong>ar</strong>fod Cyffredinol Bl<strong>yn</strong>yddol <strong>yn</strong> ddigwyddiad mwysylweddol a gwerth chweil. Dyma ambell ddewis:250
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− cyf<strong>ar</strong>fodydd cyffredinol bl<strong>yn</strong>yddol− digwyddiadau agored i ddangos gwaith y mudiad i aelodau’rcyhoedd− rhwydweithio i grwpiau lleol <strong>yn</strong> yr <strong>ar</strong>dal− digwyddiadau ymg<strong>yn</strong>ghori neu g<strong>yn</strong>llunio, gweithdai asemin<strong>ar</strong>au i gael ymateb i g<strong>yn</strong>lluniau datblygu− diwrnodau hwyl <strong>yn</strong> y gymuned− digwyddiadau lansio busnes a dathlu llwyddiannaupwysig, sy’n gallu helpu i greu cysylltiadau gwerthfawr âch<strong>yn</strong>rychiolwyr yr awdurdod lleol, cyd-fasnachwyr, <strong>ar</strong>weinwyrbusnes a staff datblygu menter ac atiRecriwtio cyf<strong>ar</strong>wyddwyr: Dyma her sy’n codi o hyd i’r <strong>sector</strong>drwyddo draw.• Ymdrechion p<strong>ar</strong>haus: Mae angen i holl aelodau’r bwrdd fod <strong>yn</strong>chwilio o hyd am dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwyr newydd i gryfhau’rtîm. Fe all fod <strong>yn</strong> s<strong>yn</strong>iad da cadw recriwtio aelodau i’r bwrdd <strong>yn</strong>eitem reolaidd <strong>ar</strong> agenda cyf<strong>ar</strong>fodydd.• Archwilio sgiliau: Fe all <strong>ar</strong>chwilio sgiliau aelodau’r bwrdd<strong>yn</strong> anffurfiol daflu goleuni <strong>ar</strong> gryfderau a gwendidau achanolbw<strong>yn</strong>tio’n fwy uniongyrchol <strong>ar</strong> y math o bobl y maeangen ichi eu recriwtio.• C<strong>yn</strong>nwys defnyddwyr: Efallai y bydd angen i fentrau nadoes gandd<strong>yn</strong> nhw ffocws clir <strong>ar</strong> y gymuned ystyried gwneudymdrech b<strong>ar</strong>haus i recriwtio cyf<strong>ar</strong>wyddwyr sy’n defnyddio’ugwasanaethau (er bod <strong>yn</strong> rhaid gl<strong>yn</strong>u wrth reolau’r ComisiwnElusennau na chaiff cyf<strong>ar</strong>wyddwyr gael budd <strong>ar</strong>iannol personol).• Gwaith go iawn: Wnewch chi ddim llwyddo i gadwcyf<strong>ar</strong>wyddwyr os mai eu rôl yw rhoi sêl bendith <strong>ar</strong>benderf<strong>yn</strong>iadau’r rheolwr neu’r cadeirydd.• Gwaith dealladwy: Mae <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong>faes rhyfedd i bobl nad yd<strong>yn</strong> nhw ond <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wydd â byd<strong>masnachu</strong> traddodiadol neu waith elusennol. Mae’n hollbwysigd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u rhaglen g<strong>yn</strong>efino a chymorth idd<strong>yn</strong>t adeg eu recriwtio.• Gwneud iawn am golledion: Mae’n dorcalonnus collicyf<strong>ar</strong>wyddwr a bydd rhai mudiadau <strong>yn</strong> tueddu i roi’r gorau irecriwtio os bydd cyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong> gadael o hyd. Ond maerhywfaint o drosiant <strong>yn</strong> anochel, a dydy <strong>masnachu</strong> er budd ygymuned ddim <strong>yn</strong> rhywbeth sydd at ddant pawb. Felly, maebob tro’n werth dal ati.Buddsoddi <strong>yn</strong> y gymuned: Fe all rhoi cyfran <strong>ar</strong>iannol i drigolionlleol <strong>yn</strong> y fenter <strong>ar</strong>wain at ganl<strong>yn</strong>iadau syfrdanol weithiau. Gweleradran 5.4 am werthu cyfranddaliadau a bondiau.251
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth8.6 Cyf<strong>yn</strong>giadau sy’n effeithio <strong>ar</strong> elusennau ac is-gwmnïauMae statws elusennol o fudd i’r rhan fwyaf o fentrau sy’n <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> raddfa fach er budd y gymuned. Ond byddrhai mudiadau mwy o faint a chandd<strong>yn</strong> nhw is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>’n dewis osgoi cofrestru fel elusen <strong>yn</strong> gyfan gwbloherwydd bod h<strong>yn</strong>ny’n cyf<strong>yn</strong>gu’r cyf<strong>ar</strong>wyddwyr a’r staff. Mae Cwmni Budd Cymunedol <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig mwy o ryddid acefallai y bydd h<strong>yn</strong>ny’n fwy addas <strong>ar</strong> eu cyfer.Mae’n ddealladwy bod pobl <strong>yn</strong> teimlo’n rhwystredig o weld mai goblygiadau technegol cyfraith elusennau <strong>yn</strong> hytrachna phryder go iawn am w<strong>ar</strong>chod asedau’r elusen sy’n gorfodi’r cyf<strong>yn</strong>giadau h<strong>yn</strong>ny <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw. Mae’r adran hon <strong>yn</strong>disgrifio’r rheoliadau y mae angen eu dil<strong>yn</strong>.Cyfrifoldebau am fonitro is-gwmnïau <strong>masnachu</strong>Goruchwylio’r cwmni <strong>masnachu</strong>: Rhaid i ymddiriedolwyryr elusen fonitro’n rheolaidd sut mae’r cwmni <strong>masnachu</strong>’ngweithredu er mw<strong>yn</strong> sicrhau bod asedau’r elusen <strong>yn</strong> cael eudefnyddio’n iawn.• Dylen nhw fod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i f<strong>yn</strong>nu hawliau’r brif elusen felcyfranddaliwr.• Os sefydlwyd y cwmni <strong>masnachu</strong> i g<strong>yn</strong>hyrchu incwm i’r elusen,fe ddylai’r ymddiriedolwyr gadw golwg <strong>ar</strong> ei lwyddiant neu <strong>ar</strong>ei ddiffyg llwyddiant. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu nad yw’n dderb<strong>yn</strong>iolrhoi is-gwmni <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> waith ac wed<strong>yn</strong> ei anwybyddu.• Dylai fod <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>bennig o ofalus os yw holl ymddiriedolwyr yrelusen sy’n ymwneud â’r monitro hefyd <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwyr i’ris-gwmni.• Oni fydd y monitro’n dechrau nes bod yr is-gwmni mewntrafferthion <strong>ar</strong>iannol, mae hi eisoes <strong>yn</strong> rhy hwyr.Yr elusen fel cyfranddaliwr: Cyf<strong>ar</strong>wyddwyr yr is-gwmni <strong>masnachu</strong>sy’n gyfrifol am ei reoli. Ond mae ymddiriedolwyr yr elusen <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>rychioli cyfranddaliwr y cwmni, a rhaid idd<strong>yn</strong> nhw wneud nifero benderf<strong>yn</strong>iadau mawr eraill <strong>ar</strong> ran y brif elusen, gan g<strong>yn</strong>nwys:− penodi a/neu ddiswyddo cyf<strong>ar</strong>wyddwyr yr is-gwmni<strong>masnachu</strong>252
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− telerau gwasanaeth y cyf<strong>ar</strong>wyddwyr, gan g<strong>yn</strong>nwys unrhywdaliadau− p<strong>ar</strong>had neu ddiddymiad yr is-gwmni <strong>masnachu</strong>Cyf<strong>ar</strong>wyddiaethau a chyflogaeth:• Cyflogi ymddiriedolwyr elusen:− Chaiff is-gwmnïau ddim cyflogi ymddiriedolwyr yr elusenoni fydd eu Memorandwm a’u Herthyglau Cymdeithasiad<strong>yn</strong> caniatáu h<strong>yn</strong> neu fod y Comisiwn Elusennau wedi rhoi eigymeradwyaeth benodol.− Does dim modd defnyddio is-gwmni i osgoi’r gwah<strong>ar</strong>ddiad <strong>ar</strong>ymddiriedolwyr rhag cael tâl gan yr elusen.• Aelodaeth o fwrdd yr is-gwmni:− Mae’n <strong>ar</strong>fer da i rai o ymddiriedolwyr a/neu weithwyr yrelusen ddod <strong>yn</strong> gyf<strong>ar</strong>wyddwyr i’r is-gwmni <strong>masnachu</strong> ac ifonitro’i berfformiad. Mae h<strong>yn</strong> er mw<strong>yn</strong> sicrhau bod yr isgwmni’ncael ei reoli er budd y brif elusen.− Mae gan unrhyw un sy’n ymwneud â gweinyddu dau fwrddddau gyfrifoldeb hollol <strong>ar</strong> wahân, ac weithiau, gall fod <strong>yn</strong>anodd sicrhau cydbwysedd rhwng y gwrthd<strong>ar</strong>o. Fe all fod<strong>yn</strong> bwysig i holl aelodau’r bwrdd, nid dim ond yr unigol<strong>yn</strong>,ddeall y tensiwn posib hwn.Cyf<strong>ar</strong>wyddwyr annib<strong>yn</strong>nol neu rai ‘heb wrthd<strong>ar</strong>o’:• Er mw<strong>yn</strong> sicrhau llywodraethu da, mae’r Comisiwn Elusennau<strong>yn</strong> awgrymu y dylid cael y ddau h<strong>yn</strong>:− o leiaf un person sy’n ymddiriedolwr, ond nad yw’ngyf<strong>ar</strong>wyddwr nac <strong>yn</strong> weithiwr i’r is-gwmni <strong>masnachu</strong> (sef‘ymddiriedolwr heb wrthd<strong>ar</strong>o’) ac− o leiaf un person sy’n gyf<strong>ar</strong>wyddwr i’r is-gwmni <strong>masnachu</strong>,ond heb fod <strong>yn</strong> ymddiriedolwr nac <strong>yn</strong> weithiwr i’r elusen.• Dylai ymddiriedolwyr a chyf<strong>ar</strong>wyddwyr heb wrthd<strong>ar</strong>o ddweudwrth eu cydweithwyr pan fydd eu dyletswyddau deuol <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>wainat wrthd<strong>ar</strong>o rhwng buddiannau. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> bwysig er mw<strong>yn</strong>lleihau’r risg o herio trafodion rhwng yr elusen a’i his-gwmni.Trin problemau <strong>ar</strong>iannol <strong>yn</strong> yr is-gwmni<strong>masnachu</strong>Gw<strong>ar</strong>chod buddiannau’r elusennau: Rhaid i fuddiannau’r brifelusen ddod g<strong>yn</strong>taf bob tro. Bydd h<strong>yn</strong> weithiau’n golygu datodneu werthu is-gwmni <strong>masnachu</strong> sy’n methu.Dyletswydd yr Ymddiriedolwyr yw sicrhau c<strong>yn</strong> lleied ogolledion ag y bo modd i’r elusen, ni waeth am eu teyrng<strong>ar</strong>wchna’u hymdeimlad o ddyletswydd foesol at gyf<strong>ar</strong>wyddwyr agweithwyr yr is-gwmni <strong>masnachu</strong>.253
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Cefnogi busnes sy’n methu: Os bydd yr elusen <strong>yn</strong> defnyddio’ih<strong>ar</strong>ian i b<strong>ar</strong>hau i gefnogi is-gwmni sy’n amlwg <strong>yn</strong> methu, fe allaih<strong>yn</strong> olygu torymddiriedaeth <strong>ar</strong> ei rhan. Mae perygl y bydd gof<strong>yn</strong>idd<strong>yn</strong> nhw’n bersonol wneud iawn am unrhyw golled i’r elusen.• Angen c<strong>yn</strong>gor proffesi<strong>yn</strong>ol: Mae’n aneglur pa amgylchiadau’nunion a allai <strong>ar</strong>wain at ganl<strong>yn</strong>iadau mor erchyll i’rymddiriedolwyr oherwydd mae enghreifftiau wedi bod <strong>yn</strong>gNghymru lle mae elusennau wedi ysgwyddo colledion enfawrer mw<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nal menter <strong>masnachu</strong> sy’n cael ei rheoli’nwael. Ond c<strong>yn</strong>ghorir ymddiriedolwyr <strong>yn</strong> gryf i geisio c<strong>yn</strong>gorproffesi<strong>yn</strong>ol os oes gandd<strong>yn</strong> nhw unrhyw amheuaeth y gallrhywbeth fel h<strong>yn</strong> ddigwydd.• Methu ag ad-dalu benthyciad: Os bydd is-gwmni <strong>masnachu</strong>’nmethu ag ad-dalu <strong>ar</strong> gytundeb benthyciad i’r elusen, rhaidi’r ymddiriedolwyr ystyried gorfodi hawliau’r elusen o dan ycytundeb. Wrth benderf<strong>yn</strong>u beth <strong>yn</strong> union i’w wneud, rhaid iymddiriedolwyr ddefnyddio’u crebwyll masnachol, <strong>ar</strong> sail c<strong>yn</strong>gorproffesi<strong>yn</strong>ol priodol. Rhaid seilio’u penderf<strong>yn</strong>iad <strong>ar</strong> fuddiannaugorau’r elusen sy’n berchen <strong>ar</strong> yr is-gwmni <strong>masnachu</strong>.• Rôl y cyfranddaliwr: Mae’r Comisiwn Elusennau’n dweud, panfydd elusen wedi buddsoddi cyfalaf cyfranddaliadau <strong>yn</strong> ei hisgwmni<strong>masnachu</strong>, fod ganddi gyfrifoldeb fel cyfranddaliwr (yrunig gyfranddaliwr mae’n debyg). Yn y pen draw, gall h<strong>yn</strong> olygu:− dirw<strong>yn</strong> y cwmni i ben neu− werthu’r busnes fel busnes byw i drydydd p<strong>ar</strong>tiGw<strong>ar</strong>chod enw da’r elusen: Mae’r Comisiwn Elusennau’ndweud bod <strong>yn</strong> rhaid i’r gyfraith sy’n diogelu asedau elusen rhagcolledion <strong>masnachu</strong>’n fod <strong>yn</strong> drech nag unrhyw reddf i w<strong>ar</strong>chodenw da’r elusen. Os bydd ymddiriedolwyr <strong>yn</strong> p<strong>ar</strong>hau i ddefnyddio<strong>ar</strong>ian yr elusen i atal y cwmni <strong>masnachu</strong> rhag m<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> fethdalwr,mae perygl idd<strong>yn</strong> nhw gael eu dal <strong>yn</strong> bersonol atebol amgolledion yr elusen.Rhannu cyfleusterau’r elusenDefnyddio adeiladau:• C<strong>yn</strong>gor y Comisiwn Elusennau yw y dylai fod les ffurfiol neudrefniant trwydded ffurfiol gyda’r elusen <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> unrhywddefnydd a wneir <strong>ar</strong> dir ac adeiladau prif elusen gan is-gwmni<strong>masnachu</strong>, a bod angen i’r Comisiwn awdurdodi h<strong>yn</strong> amresymau cyfreithiol technegol. Efallai na fydd gwerth ym<strong>ar</strong>ferolgwneud h<strong>yn</strong>ny’n amlwg i’r elusen pan fydd <strong>yn</strong> berchen <strong>ar</strong> yreiddo ac <strong>ar</strong> y tenant.• Rhaid i’r is-gwmni <strong>masnachu</strong> dalu rhent neu ffi sy’n cymh<strong>ar</strong>uâ’r h<strong>yn</strong> a fyddai’n daladwy petai’n gosod yr eiddo <strong>ar</strong> y f<strong>ar</strong>chnadagored.254
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth• Os bydd elusen <strong>yn</strong> pr<strong>yn</strong>u tir i’w ddefnyddio gan gwmni<strong>masnachu</strong>, rhaid gallu cyfiawnhau buddsoddi’r adnoddau’relusen fel h<strong>yn</strong> o ran yr adenillion masnachol.• Bydd elusennau’n cael eu heithrio rhag talu treth stamp <strong>ar</strong>dir pan fyddan nhw’n pr<strong>yn</strong>u tir ac adeiladau. Serch h<strong>yn</strong>ny,dydy’r rhyddhad hwn ddim <strong>yn</strong> berthnasol i br<strong>yn</strong>iannau gan isgwmnïau<strong>masnachu</strong>.• Bydd yr esemptiad treth stamp <strong>yn</strong> cael ei golli oni ellircyfiawnhau pr<strong>yn</strong>u’r tir a’r adeiladau fel ffordd o fuddsoddiadnoddau’r elusen; neu os yw’n cael ei wneud er mw<strong>yn</strong> i’r isgwmni<strong>masnachu</strong> osgoi talu treth.• Mae rhagor o wybodaeth <strong>ar</strong> gael <strong>yn</strong> nhaflen canllawiau’rComisiwn Elusennau CC28 Gw<strong>ar</strong>edu Tir Elusennau.Rhannu staff ac offer: Pan fydd cwmni’r elusen <strong>yn</strong> defnyddio staffac offer yr elusen, bydd y Comisiwn Elusennau a Chyllid a ThollauEM <strong>yn</strong> trin h<strong>yn</strong>ny fel petai’n ‘fuddsoddiad anuniongyrchol’. Maecyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> hefyd:• Rhannu fel math o gymhorthdal: Rhaid i’r trefniadau rhannubeidio â ch<strong>yn</strong>nwys unrhyw elfen o’r elusen <strong>yn</strong> rhoi cymhorthdali’r cwmni <strong>masnachu</strong>. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> annerb<strong>yn</strong>iol o dan gyfraithelusennau, ac fe allai hefyd fod goblygiadau treth iddo oherwyddnad oes modd trin cymhorthdal fel petai’n w<strong>ar</strong>iant elusennol.• Pennu’r taliadau <strong>ar</strong> y lefel iawn: Felly, rhaid i’r brif elusen godiam unrhyw wasanaethau a chyfleusterau y mae’n eu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> yr is-gwmni <strong>masnachu</strong>.− Dylai h<strong>yn</strong> fod <strong>yn</strong> ad-daliad realistig o’r gost i’r elusen a dylidcadw cofnod o’r trafodion.− Rhaid talu’r taliadau h<strong>yn</strong> o fewn cyfnod rhesymol. Gellidystyried taliadau sydd heb eu talu’n fath o gymhorthdal hefyd.− Os bydd yr elusen <strong>yn</strong> codi gormod (mwy nag y mae’n ei gostioidd<strong>yn</strong> nhw mewn gwirionedd) fe allai h<strong>yn</strong>ny gael ei ystyried <strong>yn</strong>fasnachu gan yr elusen, ac fe allai gael ei threthu <strong>ar</strong> yr elw.• Defnydd llwyr: C<strong>yn</strong>gor y Comisiwn Elusennau yw na ddylaielusennau dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u staff ac offer <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> yr is-gwmni onifydd y cwmni <strong>masnachu</strong> mewn gwirionedd <strong>yn</strong> rhannu’r rhaingyda’r elusen.− Mae’r cyf<strong>yn</strong>giad llym hwn i bob golwg <strong>yn</strong> cyf<strong>yn</strong>gu <strong>ar</strong>drefniadau rhesymol lle byddai modd sicrhau <strong>ar</strong>bedion maintmewn mudiadau bychain drwy roi’r rôl i’r elusen o gyflogi’rstaff i gyd a d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’r offer i gyd.− Y dewis <strong>ar</strong>all yw bod yr is-gwmni <strong>masnachu</strong>’n gweithredu fely cyflogwr, ond efallai na fydd modd gwneud h<strong>yn</strong> os yw’relusen wedi cael ei sefydlu c<strong>yn</strong> y gangen <strong>masnachu</strong>.255
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentrau 10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymdeithasol cymorth− Byddai’n werth holi’r Comisiwn am achosion unigol c<strong>yn</strong>sefydlu trefniadau diangen o drwsgl.Gw<strong>ar</strong>chod gwaith yr elusen: Ddylech chi ddim caniatáu i drefniadaurhannu wneud unrhyw niwed i allu’r elusen i gyflawni ei hamcanion.Mae’r Comisiwn Elusennau’n awgrymu y dylai elusennau sydd amwneud trefniadau fel h<strong>yn</strong> gael c<strong>yn</strong>gor proffesi<strong>yn</strong>ol neu si<strong>ar</strong>ad â’rComisiwn. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>wydd o ba mor ddifrifol yw’r mater hwn <strong>yn</strong>eu golwg nhw, er mae’n debyg nad yw’n golygu o reidrwydd mai’relusen sydd i fod i ddefnyddio’r llungopïwr g<strong>yn</strong>taf bob tro.Trafodion mewnol: Efallai y bydd <strong>yn</strong> rhaid i grwpiau elusennolmawr iawn ystyried deddfwriaeth prisio cwmnïau, ond ni fyddh<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> effeithio <strong>ar</strong> gyrff <strong>masnachu</strong> elusennol cymh<strong>ar</strong>ol fach.Negeseuon cymysg <strong>yn</strong>glŷn â rhannu cyfleusterau:• Er bod gof<strong>yn</strong>ion ymddiriedolwyr elusennau i fonitro acysgwyddo’r cyfrifoldeb priodol dros eu cwmnïau <strong>masnachu</strong>wedi’u seilio’n gad<strong>ar</strong>n <strong>ar</strong> y ffaith bod angen gw<strong>ar</strong>chod asedau’relusen, mae’n ymddangos bod gwerth cyf<strong>yn</strong>giadau technegola chyfreithiol rhannu adeiladau, staff ac offer <strong>yn</strong> llai gwerthfawro safbw<strong>yn</strong>t ym<strong>ar</strong>ferol. Mae’n amlwg nad yd<strong>yn</strong> nhw’n c<strong>yn</strong>nigunrhyw fudd amlwg i’r elusen nac ychwaith i’w his-gwmnïau acfe allen nhw atal rhai grwpiau rhag cofrestru elusennau a rhagdil<strong>yn</strong> trywydd menter gymdeithasol.• Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> ddadl dros astudio’n ofalus a yw cyfraith elusennauac ystyriaethau <strong>yn</strong>glŷn â threthu <strong>masnachu</strong> prif bwrpas,<strong>masnachu</strong> ategol a <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> raddfa fach mewn gwirionedd<strong>yn</strong> golygu bod gof<strong>yn</strong> i elusen sefydlu is-gwmni er mw<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nal eigweithg<strong>ar</strong>eddau busnes. Efallai y dylid cael un cwmni elusennoli wneud y cyfan wedi’r cwbl. Mae’r posibilrwydd hwn <strong>yn</strong> cael eianwybyddu weithiau.• Eto i gyd, mae is-gwmni <strong>masnachu</strong> <strong>ar</strong> wahân <strong>yn</strong> rhoi camaudiogelu <strong>ar</strong> waith <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> asedau’r cwmni elusennol ei hun osdigwydd iddo fethu’n <strong>ar</strong>iannol. Felly, fe allai’r gwrthgymhelliantcyfreithiol rhag defnyddio’r model hwn, <strong>yn</strong> eironig, olygubod elusennau’n agored i fwy o risgiau nag y mae angen idd<strong>yn</strong>nhw fod.Rhagor o wybodaeth:Mae gwybodaeth am faterion treth <strong>ar</strong> gael <strong>ar</strong> wefan Cyllid aThollau EM ac am ddeddfwriaeth gan y Comisiwn Elusennau.256
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorth9: Mentrau cymdeithasol a chyrff cymorth9.1 Gweithio gyda’r <strong>sector</strong> cyhoeddusGall fod <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>od o rwystredig i <strong>ar</strong>weinwyr mudiadau <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> weithio’n glos gyda ph<strong>ar</strong>tneriaidawdurdodau lleol ac asiantaethau mawr eraill oherwydd, er eu bod i bob golwg <strong>yn</strong> dangos cydymdeimlad ac <strong>yn</strong>awyddus i fod <strong>yn</strong> gefnogol, all sefydliadau’r awdurdodau h<strong>yn</strong>ny rywsut ddim ymaddasu i ddiwallu eu hanghenion.Weithiau, swyddogion y rheng flaen sy’n methu â deall yr h<strong>yn</strong> mae ym<strong>ar</strong>ferwyr <strong>yn</strong> ei ddweud wrth<strong>yn</strong> nhw. Ond byddprif swyddogion elusennau a phrosiectau cymunedol <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> honni mai natur ddisymud biwrocrataidd mudiadaucyhoeddus mawr sy’n creu’r anhawster. Rhaid i h<strong>yn</strong> newid er mw<strong>yn</strong> i fudiadau cymunedol ac elusennau ymateb <strong>yn</strong>effeithiol i gyfleoedd i dendro am gontractau cyhoeddus.Angen newid yr amgylcheddYr her: Rhai o’r cw<strong>yn</strong>ion mwyaf difrifol gan fentrau’r <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> yw:• methiant sylfaenol i ddeall beth mae ‘c<strong>yn</strong>aliadwyedd’ <strong>yn</strong> ei olygui fentrau cymdeithasol, sut mae ei gyflawni, a faint o amser sydd<strong>ar</strong> gael. Gall h<strong>yn</strong> olygu bod <strong>masnachu</strong> cymunedol weithiau, <strong>yn</strong>hytrach na’i fod <strong>yn</strong> cael ei feithrin, <strong>yn</strong> cael ei rwystro a’i niweidio.• problemau p<strong>ar</strong>haus gyda threfniadau grantiau, gan g<strong>yn</strong>nwys oedihir wrth benderf<strong>yn</strong>u, methu â chyflawni amcanion yr awdurdodaueu hunain <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> cylchoedd <strong>ar</strong>iannu tair bl<strong>yn</strong>edd, a disgwyliadauaneglur.• diffyg ymrwymiad i anogaeth y llywodraeth i drosglwyddo asedauadeiladau cyhoeddus nad oes mo’u hangen i fentrau cymdeithasoler mw<strong>yn</strong> idd<strong>yn</strong> nhw’u rheoli.257
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorthApelio am gymorth y <strong>sector</strong> cyhoeddus: Yn ystod yr 20 ml<strong>yn</strong>edddiwethaf mae’r <strong>sector</strong> cyhoeddus wedi dechrau gwerthfawrogi<strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> fwy, <strong>yn</strong> enwedig <strong>yn</strong>g nghyswlltymateb i bolisïau Llywodraeth y C<strong>yn</strong>ulliad. Ond <strong>ar</strong>af yw’r c<strong>yn</strong>nyddo hyd mewn ambell faes. Y neges a ddaw gan elusennau a chyrff<strong>yn</strong> y gymuned yw bod y berth<strong>yn</strong>as weithio’n aml <strong>yn</strong> berth<strong>yn</strong>asragorol. Ond mae angen i’r <strong>sector</strong> ymateb mewn ffordd fwy sensitifpan ddaw’n fater o roi cymorth ym<strong>ar</strong>ferol. Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwysapêl <strong>ar</strong> i gyrff cyhoeddus:• ymweld â phrosiectau lleol i weld beth mae prosiectau<strong>masnachu</strong>’n ei wneud mewn gwirionedd• rhoi sylw i <strong>ar</strong>ferion da mewn awdurdodau eraill a hyd <strong>yn</strong> oedmewn adrannau eraill <strong>yn</strong> yr un awdurdod• bod <strong>yn</strong> b<strong>ar</strong>od i ddefnyddio trefniadau caffael i ddatganolid<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau i gyrff gwirfoddol <strong>yn</strong> unol â pholisïauLlywodraeth Cymru a chanllawiau polisi C<strong>yn</strong>gor GweithreduGwirfoddol Cymru• creu cyfleoedd idd<strong>yn</strong> nhw fidio am gontractau awdurdodau lleol• caniatáu’r un rhagolygon <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> adennill costau llawn ag a geir<strong>yn</strong>g nghontractau’r <strong>sector</strong> preifat (<strong>yn</strong> hytrach na’r rhagf<strong>ar</strong>n eanga gwrthg<strong>yn</strong>hyrchiol sy’n gwadu’r cyfle i gyrff sy’n straffaglu <strong>yn</strong>y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> rhag gwneud elw)• hwyluso trosglwyddo asedau sy’n c<strong>yn</strong>hyrchu incwm, <strong>yn</strong>enwedig adeiladau gwag, i berchnogaeth lawn y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong>, fel y gallan nhw’u defnyddio i g<strong>yn</strong>hyrchu elw a meithrinannib<strong>yn</strong>iaeth er mw<strong>yn</strong> peidio â gorfod dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> grantiau• cydnabod bod newid o reidrwydd <strong>yn</strong> digwydd <strong>yn</strong> aml panfydd mudiadau <strong>yn</strong> rhoi cychw<strong>yn</strong> <strong>ar</strong> weithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>ac wrth idd<strong>yn</strong> nhw symud o ddib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> grantiau at fod <strong>yn</strong>fodelau busnes mwy c<strong>yn</strong>aliadwy• deall bod:− ‘c<strong>yn</strong>aliadwyedd’ <strong>yn</strong> wahanol i ‘hyfywedd’, <strong>yn</strong> enwedig i gyrffsy’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pobl ddi-fraint− t<strong>ar</strong>gedau afrealistig ac ymdrechion rhai rhoddwyr grantiaui feicroreoli <strong>yn</strong> fwy tebygol o niweidio’r busnes na gwellaperfformiad− y gall adfachu grantiau gan fentrau <strong>masnachu</strong> wneud niwedanghymesur i’w gallu a’u hyder <strong>yn</strong> eu busnes• sylweddoli y gall gohirio penderf<strong>yn</strong>u <strong>yn</strong>glŷn ag <strong>ar</strong>iannu gaeleffaith anghymesur <strong>ar</strong> flaeng<strong>yn</strong>llunio mudiadau sy’n <strong>masnachu</strong>,gan ohirio datblygiadau hanfodol a thanseilio’n ddifrifolymdrechion i wella c<strong>yn</strong>aliadwyedd258
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorth• gweithio gyda chyrff yr effeithir <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong> nhw gan doriadau<strong>ar</strong>iannu er mw<strong>yn</strong> sicrhau c<strong>yn</strong> lleied o effaith er gwaeth, ac <strong>yn</strong>benodol, i ryddhau cyf<strong>yn</strong>giadau <strong>ar</strong>iannu diangen er mw<strong>yn</strong>i fentrau <strong>masnachu</strong> allu defnyddio grantiau prin <strong>yn</strong> y ffyrddmwyaf c<strong>yn</strong>hyrchiol• c<strong>yn</strong>llunio’n effeithiol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> dyfodol tymor hir rhaglenniadfywio ac <strong>ar</strong>iannu’r llywodraeth, er mw<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nal eullwyddiannau a meithrin ymgysylltu realistig gan b<strong>ar</strong>tneriaethaumewn gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>masnachu</strong>, drwy:− roi’r <strong>ar</strong>fau i b<strong>ar</strong>tneriaethau a phrosiectau weithredu <strong>ar</strong> raddfaddigon mawr i sicrhau c<strong>yn</strong>aliadwyedd− annog grwpiau a phrosiectau cymunedol i fasnachu’n fwyeffeithiol â’i gilydd (fel sy’n digwydd eisoes <strong>yn</strong> y <strong>sector</strong> preifat)− gerio’r <strong>ar</strong>iannu i annog llai o ddib<strong>yn</strong>iaeth <strong>ar</strong> grantiau ac iannog cydweithredu259
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorth9.2 Gweithio gyda gweithwyr datblyguYn aml, bydd gan fentrau <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> berth<strong>yn</strong>as ragorol â staff datblygu mentrau cymdeithasolasiantaethau cymorth. Ond mae angen gwella’r ffordd y rheolir ac y d<strong>ar</strong>perir cymorth drwyddi draw <strong>yn</strong>g Nghymru ermw<strong>yn</strong> sicrhau bod adnoddau prin <strong>yn</strong> cael eu rhoi <strong>ar</strong> waith <strong>yn</strong> y ffordd fwyaf effeithiol.Yr heriau: Mae adnoddau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygu mentrau <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong><strong>sector</strong> wedi tueddu i fod <strong>yn</strong> dd<strong>ar</strong>niog a heb eu cydl<strong>yn</strong>u. Byddtoriadau gw<strong>ar</strong>io cyhoeddus <strong>yn</strong> sicr <strong>yn</strong> gwneud pethau’n waeth<strong>ar</strong> adeg pan fydd mwy a mwy o angen i grwpiau cymunedol acelusennau fasnachu.Y posibiliadau: Er mw<strong>yn</strong> datblygu a ch<strong>yn</strong>nal <strong>masnachu</strong> bywioga llwyddiannus <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>, mae angen i asiantaethaubusnes ac asiantaethau’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> o bob math:• Feithrin lefelau uwch o <strong>ar</strong>benigedd ymhlith staff er mw<strong>yn</strong> iweithwyr gael gwybodaeth ddwfn am faterion megis cyllid,c<strong>yn</strong>llunio busnes, strwythurau cyfreithiol, ansawdd a chaffaelgwasanaethau.• Cydl<strong>yn</strong>u ag asiantaethau eraill er mw<strong>yn</strong> defnyddio adnoddau <strong>yn</strong>y ffordd orau bosib.• Annog cysylltiadau rhwng cymorth <strong>ar</strong>iannu a chymorthdatblygu, er mw<strong>yn</strong> i fentrau <strong>masnachu</strong> gael y gwerth gorauposib o’u grantiau ac er mw<strong>yn</strong> sicrhau mai’r c<strong>yn</strong>lluniau a fydd<strong>yn</strong> defnyddio’r <strong>ar</strong>benigedd technegol orau sy’n cael y cymorthhwnnw (mae’n wirionedd anodd ei l<strong>yn</strong>cu bod cymorth i fentraucymdeithasol <strong>yn</strong> aml <strong>yn</strong> ofnadwy o wastraffus, ac mae ambellamheuwr wrth ei fodd <strong>yn</strong> t<strong>yn</strong>nu sylw at h<strong>yn</strong>.)• Sylweddoli gwerth:− cefnogi rhwydweithio rhwng ym<strong>ar</strong>ferwyr mentraucymdeithasol− annog mentrau i rannu gwybodaeth a phrofiadau drwyg<strong>yn</strong>adleddau, gweithdai ac astudiaethau achos− c<strong>yn</strong>orthwyo mudiadau sy’n c<strong>yn</strong>nal ymweliadau ymchwila dysgu gan grwpiau eraill sut mae c<strong>yn</strong>hyrchu incwmymg<strong>yn</strong>ghori drwy wneud h<strong>yn</strong>ny.260
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorth• Sylweddoli bod angen defnyddio staff sy’n deall <strong>yn</strong> iawn:− ethos mentrau cymdeithasol, a dyheadau mudiadaucymunedol bach ac elusennau’n benodol− y gwahaniaethau hollbwysig rhwng c<strong>yn</strong>aliadwyedd ahyfywedd− y pethau y mae <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> dda am eugwneud a’r pethau na ddylid <strong>yn</strong> wir eu gwthio nhw i’wgwneud• Gofalu am gyrff <strong>masnachu</strong> sydd wedi’u hen sefydlu ond sy’n eucael eu hunain <strong>yn</strong> w<strong>yn</strong>ebu anawsterau, <strong>yn</strong> ogystal â meithrinmentrau newydd.• Cyflogi ymg<strong>yn</strong>ghorwyr mentrau cymdeithasol profiadol lle boh<strong>yn</strong>ny’n briodol i roi canllawiau a chymorth <strong>ar</strong>benigol.261
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorth10: Ff<strong>yn</strong>onellau cefnogaethMae nifer y mudiadau sydd wedi ymrwymo i gefnogi datblygu gweithg<strong>ar</strong>eddau mentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> tyfu ohyd. Mae’r canl<strong>yn</strong>ol <strong>yn</strong> rhestru mudiadau allweddol cenedlaethol a lleol a all helpu grwpiau sydd â diddordeb mewn<strong>masnachu</strong> a mentrau. Bydd llawer o’r rhain hefyd <strong>yn</strong> gallu eich rhoi <strong>ar</strong> y trywydd cywir tuag at fudiadau a phrosiectaumwy <strong>ar</strong>benigol, a mentrau lleol.Sicrhewch na fyddwch <strong>yn</strong> colli’r cyfle i gael gweld astudiaethau achos <strong>ar</strong> y busnesau y maent eisoes <strong>yn</strong> eu cefnogi,a lle y bo’n bosibl i ymweld â hwy a chael eich ysbrydoli gan fudiadau <strong>masnachu</strong> <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> go iawn.262
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorth10.1 Mudiadau blaenllaw <strong>yn</strong> cefnogi <strong>masnachu</strong> a mentrauC<strong>yn</strong>gor Gweithredu Gwirfoddol Cymru (<strong>WCVA</strong>): <strong>WCVA</strong>yw’r corff ymb<strong>ar</strong>él sy’n cefnogi’r 30,000 o elusennau, grwpiaugwirfoddol a mentrau cymdeithasol <strong>yn</strong> nhrydydd <strong>sector</strong> Cymru.Mae’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaeth c<strong>yn</strong>hwysol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y <strong>sector</strong>, mae’nrhoddwr grantiau pwysig ac <strong>yn</strong> ei helpu i chw<strong>ar</strong>ae rôl fwy mewnmeysydd polisi mawr. Mae’n helpu grwpiau <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ifasnachu drwy:• ddatblygu a hyrwyddo gwefan fasnachu wych• cyhoeddi cyfleoedd tendro sydd o ddiddordeb i’r <strong>sector</strong>• d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u hyfforddiant <strong>ar</strong> sut i dendro, a dosb<strong>ar</strong>thiadau meistr<strong>ar</strong> dendro• cyhoeddi canllaw sut i dendro• d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u benthyciadau hyblyg drwy CIF2 i gefnogi datblygiadsy’n seiliedig <strong>ar</strong> fenter ac asedau• helpu’r <strong>sector</strong> i gael gafael <strong>ar</strong> gronfeydd strwythurol EwropeaiddFfôn: 0800 2888 329, e-bost: help@wcva.org.ukwww.wcva.org.ukC<strong>yn</strong>ghorau Gwirfoddol Sirol (CGS): Rôl allweddol CGS yw rhoic<strong>yn</strong>gor a gwybodaeth i elusennau lleol, mudiadau gwirfoddola mentrau cymdeithasol <strong>ar</strong> unrhyw fater a all effeithio <strong>ar</strong>n<strong>yn</strong>t.Maent <strong>yn</strong> cefnogi gwirfoddoli, rhoi c<strong>yn</strong>gor <strong>ar</strong> <strong>ar</strong>fer da, ac <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>rychioli’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>ar</strong> b<strong>ar</strong>tneriaethau traws-<strong>sector</strong>. GallCGS roi c<strong>yn</strong>gor a chefnogaeth un i un i fudiadau lleol <strong>ar</strong> g<strong>yn</strong>lluniobusnes a ch<strong>yn</strong>llunio strategaethol, dewis strwythurau addas, aff<strong>yn</strong>onellau <strong>ar</strong>iannu a thechnegau.263
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorthYnys Môn CGS Gwefan FfônAnglesey Medrwn Môn www.medrwnmon.org 01248 724944Conwy CVSC www.cvsc.org.uk 01492 534091Gw<strong>yn</strong>edd Mantell Gw<strong>yn</strong>edd www.mantellgw<strong>yn</strong>edd.com 01286 672626Sir Ddinbych DVSC www.dvsc.co.uk 01824 702441Sir y Fflint FLVC www.flvc.org.uk 01352 744000Wrecsam AVOW www.avow.org 01978 312556Powys PAVO www.pavo.org.uk 01597 822191Tor-faen TVA www.torfaenvolunt<strong>ar</strong>yalliance.org.uk 01495 756646Casnewydd, Sir F<strong>yn</strong>wy,Blaenau Gwent a ChaerffiliGAVO www.gavowales.org.uk 01633 241550Merthyr Tudful VAMT www.vamt.net 01685 353900Rhondda C<strong>yn</strong>on Taf Interlink www.interlinkrct.org.uk 01443 846200Caerdydd VAC www.vac<strong>ar</strong>diff.org.uk 029 2048 5722Bro Morg VCVC www.valecvs.org.uk 01446 741706Pen-y-bont <strong>ar</strong> Ogwr BAVO www.bavo.org.uk 01656 810400Castell-nedd Port Talbot CVS www.nptcvs.co.uk 01639 631246Abertawe CVS www.scvs.org.uk 01792 544000Sir Gaerfyrddin CAVS www.cavs.org.uk 01267 236367Sir Benfro PAVS www.pavs.org.uk 01437 769422Ceredigion CAVO www.cavo.org.uk 01570 423232264
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorthCymdeithas yr Ymddiriedolaethau Datblygu: Mae CymdeithasYmddiriedolaethau Datblygu Cymru <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nig amrywiaeth owasanaethau a gweithg<strong>ar</strong>eddau <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys:• scefnogi ymddiriedolaethau datblygu newydd a rhai<strong>ar</strong>faethedig• rhoi c<strong>yn</strong>gor a hyfforddiant <strong>ar</strong> ddatblygu, trosglwyddo a rheoliasedau sy’n eiddo i’r gymuned• pec<strong>yn</strong> cymorth defnyddiol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mudiadau i asesu pa mordda y maent <strong>yn</strong> cyfateb i <strong>ar</strong>fer da a <strong>ar</strong>gymhellwyd• hyrwyddo <strong>ar</strong>fer da drwy astudiaethau achos• canllaw <strong>ar</strong> gyfrifo cymdeithasol ac <strong>ar</strong>chwilio a dulliau mesuransawdd ac effaith eraill• rhwydweithiau dysgu, teithiau cyfnewid a ch<strong>yn</strong>adleddau• bod <strong>yn</strong> llais <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mudiadau mentrau cymdeithasol <strong>ar</strong>faterion fel <strong>ar</strong>iannuFfôn: 029 2019 0260www.dtawales.org.ukMae asiantaethau mentrau <strong>yn</strong> ff<strong>yn</strong>onellau sy’n cefnogi busnesa hyfforddiant. Chwiliwch <strong>yn</strong>g nghyfeirlyfr busnes LlywodraethCymru am wasanaethau gwybodaeth, c<strong>yn</strong>gor a cefnogaeth <strong>yn</strong>eich <strong>ar</strong>dal chi.Tel: 03000 6 03000www.business.wales.gov.ukCwmnïau Cymdeithasol Cymru: yr asiantaeth gefnogaethgenedlaethol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygu cwmni cymdeithasol. Mae’nrhoi c<strong>yn</strong>gor busnes i fentrau cymdeithasol. Mae gwasanaethaucefnogaeth sydd <strong>ar</strong> gael i aelodau Cwmnïau Cymdeithasol Cymru<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys:• dulliau ac adnoddau sy’n benodol i’r <strong>sector</strong> i fesur a gwellaperfformiad• c<strong>yn</strong>gor a chanllawiau <strong>ar</strong> faterion datblygu• cyfleoedd i rwydweithio• newyddion rheolaidd am y <strong>sector</strong>www.socialfirmswales.co.uk265
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorthCanolfan Cydweithredol Cymru: dyma asiantaeth datblygugydweithreol sy’n gweithio ledled Cymru <strong>yn</strong> rhoi <strong>ar</strong>weiniad achefnogaeth i hyrwyddo c<strong>yn</strong>hwysiad cymdeithasol, <strong>ar</strong>iannola digidol:• <strong>ar</strong>weiniad <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau cymdeithasol a chwmnïaucydweithredol gweithwyr newydd ac <strong>ar</strong>faethedig, <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwysmonitro, helpu gyda strwythurau a chyfeirio at asiantaethau eraill• cefnogi gwerthu’r busnes i gyflogeion drwy wasanaethol<strong>yn</strong>iaeth busnes• cefnogi sefydlu cwmnïau cydweithredol cymunedol, undebaucredyd a chwmnïau cydweithredol eilaidd (<strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys ffermio)• sefydlu consortia a modelau clwstwr o fusnesau bychain i wellatwf drwy economïau <strong>ar</strong> raddfa fawr a ch<strong>yn</strong>yddu ym<strong>ar</strong>ferioncaffael cystadleuol• rhoi c<strong>yn</strong>gor <strong>ar</strong> strwythurau cwmnïau sy’n addas <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pobmath o fentrau cymdeithasol fel Cwmni Buddiannau Cymunedola Chymdeithas Ddiwydiannol a D<strong>ar</strong>bodusFfôn: 029 2055 4955, e-bost: info@walescooperative.orgwww.walescoop.comC<strong>yn</strong>ghrair Mentrau Cymdeithasol Cymru: Yn deillio o G<strong>yn</strong>llunGweithredu Mentrau Cymdeithasol Cymru 2009, mae C<strong>yn</strong>ghrairMentrau Cymdeithasol Cymru <strong>yn</strong> ffurfio’r llais sy’n c<strong>yn</strong>rychiolimentrau cymdeithasol <strong>yn</strong>g Nghymru. Nod C<strong>yn</strong>ghrair MentrauCymdeithasol Cymru yw:• gallu cael gafael <strong>ar</strong> gyllid <strong>yn</strong> haws• helpu mentrau cymdeithasol ennill contractau newydd• llunio cysylltiadau gydag awdurdodau lleol• gwella cefnogaeth i fusnesauFfôn: Swyddfa Caerdydd 029 2048 6379,Swyddfa Gogledd Cymru 01492 580503www.welshsec.org• c<strong>yn</strong>ghori busnesau <strong>ar</strong> fabwysiadu polisïau Masnach Deg ahyrwyddo Masnach Deg• gweithio’n uniongyrchol gyda grwpiau cymunedol ac annogdefnydd o TGCh266
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>1: Cychw<strong>yn</strong><strong>ar</strong>ni2: Camauc<strong>yn</strong>taf3: C<strong>yn</strong>llunbusnes4: Cyfraith allywodraethu5: Ariannu acadnoddau6: Rheoli<strong>ar</strong>iannol7: Rheoli twf 8: Rheoli allywodraethu9: Mentraucymdeithasol10: Ff<strong>yn</strong>onellaucymorth10.2 Mwy o ganllawiau a chefnogaethY Comisiwn Elusennau: rheolydd a chofrestrydd elusennau<strong>yn</strong>g Nghymru a Lloegr. Mae’n c<strong>yn</strong>nig deunydd <strong>ar</strong>weinioleang i elusennau, gan g<strong>yn</strong>nwys cyhoeddiadau fel ‘CC35 -ymddiriedolwyr, <strong>masnachu</strong> a threth’ sy’n rhoi manylion yrelfennau cyfreithlon <strong>yn</strong>ghylch elusennau a <strong>masnachu</strong>’www.ch<strong>ar</strong>ity-commission.gov.ukRheolydd Cwmnïau Buddiannau Cymunedol: Mae CwmnïauBuddiannau Cymunedol <strong>yn</strong> fath o gwmni cyf<strong>yn</strong>gedig sydd wedi’ig<strong>yn</strong>llunio’n benodol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y rheini sy’n dymuno gweithredu erlles y gymuned <strong>yn</strong> hytrach nag er budd perchnogion y cwmni.Mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> golygu na all Cwmni Buddiannau Cymunedol gael eiffurfio neu ei ddefnyddio er budd personol unigol<strong>yn</strong> penodol, neugrŵp o bobl <strong>yn</strong> unig. Mae’r Rheolydd <strong>yn</strong> swyddog annib<strong>yn</strong>nola fydd <strong>yn</strong> annog datblygu brand y Cwmnïau BuddiannauCymunedol a rhoi canllawiau a chymorth <strong>ar</strong> faterion sy’nymwneud â’r cwmnïau h<strong>yn</strong>. www.bis.gov.uk/cicregulatorTŷ’r Cwmnïau: Mae Tŷ’r Cwmnïau <strong>yn</strong> corffori ac <strong>yn</strong> diddymucwmnïau cyf<strong>yn</strong>gedig. Maent hefyd <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>chwilio ac <strong>yn</strong> storiogwybodaeth am y cwmni a gyflw<strong>yn</strong>ir o dan Ddeddf y Cwmnïaua deddfwriaeth gysylltiedig; ac mae’r wybodaeth hon <strong>ar</strong> gael i’rcyhoedd. www.companieshouse.org.ukCyllid a Thollau Ei Mawrhydi: Pw<strong>yn</strong>t cyfeirio unigol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>gwybodaeth am dreth a TAW <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> elusennau <strong>yn</strong>ghydâ gwybodaeth am ost<strong>yn</strong>giad <strong>yn</strong> y dreth <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> rhoddionelusennol. www.hmrc.gov.uk/ch<strong>ar</strong>itiesLlywodraeth Cymru: Gwybodaeth <strong>ar</strong> raglenni, polisïau ach<strong>yn</strong>lluniau grant <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> mentrau. www.business.wales.gov.uk267
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3Atodiad 1: Mathau o strwythur cyfreithioli fentrau cymdeithasolCr<strong>yn</strong>odeb -nodweddion mwyafnodweddiadolPerchnogaeth,llywodraethu achyfansoddiadA yw’n endidcyfreithiol <strong>ar</strong> wahâni’r rheini sy’nberchen <strong>ar</strong>ni a/neu’nei ch<strong>yn</strong>nal?A oes modd i’wgweithg<strong>ar</strong>eddau fodo fudd i’r rheini sy’nberchen <strong>ar</strong>ni a/neu’nei ch<strong>yn</strong>nal?Asedau ‘wedi’u cloi’er budd y gymuned?A oes modd iddi fod<strong>yn</strong> elusen a chaelmanteision trethstatws elusennol?Gwahaniaethau <strong>yn</strong>y gyfraith sydd <strong>ar</strong>waith <strong>yn</strong> yr Albanneu <strong>yn</strong>g NgogleddIwerddon?Cymdeithas anghorfforedigAnffurfiol. Dydy’rstrwythur hwnddim <strong>yn</strong> caelei reoleiddio’ngyffredinol ac maeangen ichi greu eichrheolau eich hun.Neb <strong>yn</strong> berchen.Llywodraethu <strong>yn</strong> ôlei rheolau ei hun.Nac ydy. Gall greuproblemau <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> contractau,dal eiddo acatebolrwyddaelodau.Dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> eirheolau ei hun.Byddai angendrafftio sydd wedi’ideilwra’n <strong>ar</strong>benniger mw<strong>yn</strong> cyflawnih<strong>yn</strong>.Oes, os yw’ncyflawni’r meiniprawf <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> bod<strong>yn</strong> elusen.Dim gwahaniaethaupenodol.YmddiriedolaethFfordd o ddalasedau er mw<strong>yn</strong>gwahanu’rberchnogaethgyfreithiol oddiwrth y buddeconomaidd.Asedau ymmherchnogaethymddiriedolwyr ac<strong>yn</strong> cael eu rheoli erbudd buddiolwyr<strong>yn</strong> ôl telerau’rymddiriedolaeth.Nac ydy. Mae’rymddiriedolwyr <strong>yn</strong>bersonol atebol.Nac oes. All yrymddiriedolwyr/cyf<strong>ar</strong>wyddwyrddim cael budd,oni fydd yrymddiriedolaeth, yllys neu’r ComisiwnElusennau’ncaniatáu h<strong>yn</strong>ny.Yd<strong>yn</strong>, os yw’rymddiriedolaethwedi’i sefydlu erbudd y gymuned.Oes, os yw’ncyflawni’r meiniprawf <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> bod<strong>yn</strong> elusen.Nac oes, ac eithriobod gwahaniaethaurhwng cyfraithymddiredolaethauLloegr a’r Alban.268
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3Cr<strong>yn</strong>odeb -nodweddion mwyafnodweddiadolPerchnogaeth,llywodraethu achyfansoddiadA yw’n endidcyfreithiol <strong>ar</strong> wahâni’r rheini sy’nberchen <strong>ar</strong>ni a/neu’nei ch<strong>yn</strong>nal?A oes modd i’wgweithg<strong>ar</strong>eddau fodo fudd i’r rheini sy’nberchen <strong>ar</strong>ni a/neu’nei ch<strong>yn</strong>nal?Asedau ‘wedi’u cloi’er budd y gymuned?A oes modd iddi fod<strong>yn</strong> elusen a chaelmanteision trethstatws elusennol?Gwahaniaethau <strong>yn</strong>y gyfraith sydd <strong>ar</strong>waith <strong>yn</strong> yr Albanneu <strong>yn</strong>g NgogleddIwerddon?Cwmni cyf<strong>yn</strong>gedig (ac eithrio Cwmni Budd Cymunedol)Y strwythurcyfreithiolcorfforaethol afabwysiedir amlaf.Gellir ei addasu<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> bron pobpwrpas.Bydd ycyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong>rheoli’r busnes <strong>ar</strong>ran yr aelodau. Cr<strong>yn</strong>hyblygrwydd o ranrheolau mewnol.Ydy. Maeatebolrwyddyr aelodau’ngyf<strong>yn</strong>gedig i’rswm sydd hebei dalu <strong>ar</strong> ffurfcyfranddaliadau neudrwy w<strong>ar</strong>ant.Oes (ond dimdifidendau ac atii’r aelodau os yw’ngwmni cyf<strong>yn</strong>gedigdrwy w<strong>ar</strong>ant).Byddai angendrafftio wedi’ideilwra mewnerthyglau (ygallai’r aelodau eudiwygio).Oes, os yw’ncyflawni’r meiniprawf <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> bod<strong>yn</strong> elusen.Dim <strong>yn</strong> yr Alban.Deddfwriaeth <strong>ar</strong>wahân (ond tebyg)<strong>yn</strong>g NgogleddIwerddon.Cwmnïau budd cymunedol www.cicregulator.gov.ukStrwythur cwmnicyf<strong>yn</strong>gedig <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> mentraucymdeithasol gyda‘chlo asedau’ diogela ffocws <strong>ar</strong> fuddcymunedol.Fel sy’n wiram gwmnïaucyf<strong>yn</strong>gedig eraillond ceir rheoleiddioychwanegol ermw<strong>yn</strong> sicrhau buddi’r gymuned.Ydy Maeatebolrwyddyr aelodau’ngyf<strong>yn</strong>gedig i’rswm sydd hebei dalu <strong>ar</strong> ffurfcyfranddaliadau neudrwy w<strong>ar</strong>ant.Oes, ond rhaididd<strong>yn</strong> nhw fod ofudd i’r gymunedehangach hefyd.Caiff CwmnïauBudd Cymunedoldalu difidendaucyf<strong>yn</strong>gedig ifuddsoddwyrpreifat.Yd<strong>yn</strong>, drwydd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>iaethausafonol y mae’nrhaid i bob CwmniBudd Cymunedoleu c<strong>yn</strong>nwys <strong>yn</strong> eucyfansoddiad.Nac oes, ond gallddod <strong>yn</strong> elusen osyw’n peidio â bod<strong>yn</strong> Gwmni BuddCymunedol.Dim <strong>yn</strong> yr Alban.Dim gwahaniaethaupenodol <strong>yn</strong>gNgogleddIwerddon.269
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3Cr<strong>yn</strong>odeb -nodweddion mwyafnodweddiadolPerchnogaeth,llywodraethu achyfansoddiadA yw’n endidcyfreithiol <strong>ar</strong> wahâni’r rheini sy’nberchen <strong>ar</strong>ni a/neu’nei ch<strong>yn</strong>nal?A oes modd i’wgweithg<strong>ar</strong>eddau fodo fudd i’r rheini sy’nberchen <strong>ar</strong>ni a/neu’nei ch<strong>yn</strong>nal?Cymdeithas Ddiwydiannol a D<strong>ar</strong>bodus (Cydweithredol) www.fsa.gov.uk/Pages/Doing/Info/MSR/Ar <strong>gyfer</strong> mentraucydweithredolbona fide sy’ngwasanaethubuddiannau’raelodau drwyfasnachu gyda hw<strong>yn</strong>eu drwy gyflenwinwyddau neuwasanaethau idd<strong>yn</strong>nhw mewn ffordd<strong>ar</strong>all.Pwyllgor /swyddogion <strong>yn</strong>rheoli’r gymdeithas<strong>ar</strong> ran eu haelodau.Un aelod, unbleidlais (ni waethbeth ee, ywmaint y gwahanolgyfranddaliadau).Ydy Maeatebolrwyddyr aelodau’ngyf<strong>yn</strong>gedig i’rswm sydd hebei dalu <strong>ar</strong> ffurfcyfranddaliadau neudrwy w<strong>ar</strong>ant.Cymdeithas Ddiwydiannol a D<strong>ar</strong>bodus Cymdeithas Budd CymunedolBudd i’r gymuned<strong>yn</strong> hytrach na dimond i’w haelodau eihun a does gandd<strong>yn</strong>nhw ddim rheswm<strong>ar</strong>bennig dros beidioâ bod <strong>yn</strong> gwmnïau.Tebyg i’r CwmnïauCydweithredol,ond mae’rddeddfwriaethnewydd <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nigopsiwn o fathmwy diogel <strong>ar</strong> gloiasedau.Ydy Maeatebolrwyddyr aelodau’ngyf<strong>yn</strong>gedig i’rswm sydd hebei dalu <strong>ar</strong> ffurfcyfranddaliadau neudrwy w<strong>ar</strong>ant.Oes, ond dylentwneud h<strong>yn</strong>ny’nbennaf drwy’raelodau’n <strong>masnachu</strong>gyda’r gymdeithas,<strong>yn</strong> defnyddio’ichyfleusterau ac ati,nid o ganl<strong>yn</strong>iad igyfranddaliadau erenghraifft.Rhaid idd<strong>yn</strong>t foder budd y rhainad yd<strong>yn</strong> nhw’naelodau’n bennaf;clo asedau <strong>yn</strong>berthnasol.Asedau ‘wedi’u cloi’er budd y gymuned?Byddai angendrafftio wedi’ideilwra mewnerthyglau (ygallai’r aelodau eudiwygio).Yd<strong>yn</strong>, (dim ond osmabwysiedir y ffurfstatudol newydd<strong>ar</strong> glo asedau ybydd y clo asedau’ngoroesi).A oes modd iddi fod<strong>yn</strong> elusen a chaelmanteision trethstatws elusennol?Nac oes. Byddai’nrhaid iddi gaelcyfansoddiadCymdeithasDdiwydiannol aD<strong>ar</strong>bodus er budd ygymuned.Oes, os yw’ncyflawni’r meiniprawf <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> bod<strong>yn</strong> elusen.Gwahaniaethau <strong>yn</strong>y gyfraith sydd <strong>ar</strong>waith <strong>yn</strong> yr Albanneu <strong>yn</strong>g NgogleddIwerddon?Dim <strong>yn</strong> yr Alban.Deddfwriaeth <strong>ar</strong>wahân (ond tebyg)<strong>yn</strong>g NgogleddIwerddon.Dim <strong>yn</strong> yr Alban.Deddfwriaeth <strong>ar</strong>wahân (ond tebyg)<strong>yn</strong>g NgogleddIwerddon.270
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3Cr<strong>yn</strong>odeb -nodweddion mwyafnodweddiadolPerchnogaeth,llywodraethu achyfansoddiadA yw’n endidcyfreithiol <strong>ar</strong> wahâni’r rheini sy’nberchen <strong>ar</strong>ni a/neu’nei ch<strong>yn</strong>nal?A oes modd i’wgweithg<strong>ar</strong>eddau fodo fudd i’r rheini sy’nberchen <strong>ar</strong>ni a/neu’nei ch<strong>yn</strong>nal?Asedau ‘wedi’u cloi’er budd y gymuned?A oes modd iddi fod<strong>yn</strong> elusen a chaelmanteision trethstatws elusennol?Gwahaniaethau <strong>yn</strong>y gyfraith sydd <strong>ar</strong>waith <strong>yn</strong> yr Albanneu <strong>yn</strong>g NgogleddIwerddon?Mudiad Elusennol Corfforedig (o 2011 ymlaen?)Y strwythurcorfforedig p<strong>ar</strong>odc<strong>yn</strong>taf sydd wedi’ig<strong>yn</strong>llunio’n benodoli elusennau.Tebyg i gwmni ondy derminoleg <strong>yn</strong>wahanol (ee, <strong>yn</strong> lle‘cyf<strong>ar</strong>wyddwyr’ ceir‘ymddiriedolwyrelusen’).Ydy Fydd gan yraelodau ddimatebolrwydd neumi fydd gandd<strong>yn</strong>nhw atebolrwyddcyf<strong>yn</strong>gedig.Aelodau: Nac oes.Ymddiriedolwyrelusen: dimond os bydd ycyfansoddiad, yllys neu’r ComisiwnElusennau’ncaniatáu h<strong>yn</strong>ny.Yd<strong>yn</strong>.Does dim moddiddo fod <strong>yn</strong> ddimbyd ond elusen,a rhaid iddogyflawni’r meiniprawf <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> bod<strong>yn</strong> elusen.Yn yr Alban ac<strong>yn</strong>g NgogleddIwerddon, ceirdeddfwriaeth aRheoleiddwyr <strong>ar</strong>wahân (ond tebyg).Ff<strong>yn</strong>honnell: www.socialfirms.co.uk/resources/libr<strong>ar</strong>y/legal-structures-social-enterprises-glance271
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3Atodiad 2: C<strong>yn</strong>llun busnes enghreifftiolMae’r model hwn <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nwys rhestr hir o eitemau i’w c<strong>yn</strong>nwys <strong>yn</strong> eich c<strong>yn</strong>llun busnes. Bydd angen i gyrff unigolbenderf<strong>yn</strong>u pa b<strong>yn</strong>ciau i’w c<strong>yn</strong>nwys.1. Clawr: Rhowch eich enw a’ch logo a’r dyddiad. Dywedwch aidrafft yw hwn, a rhifwch wahanol ddrafftiau <strong>yn</strong> eu trefn - mae’nhawdd drysu rhwng gwahanol fersi<strong>yn</strong>au o’ch c<strong>yn</strong>llun. Gallech chiychwanegu enw’r noddwr y byddwch <strong>yn</strong> ei gyflw<strong>yn</strong>o iddo.2. Cyflw<strong>yn</strong>iad: Dylai’r Rhag<strong>ar</strong>weiniad g<strong>yn</strong>nwys:• braslun o’r prosiect neu’r datblygiad• datganiad manwl o swm y grant yr ymgeisir amdano acadnoddau <strong>ar</strong>iannu eraill sydd <strong>ar</strong> gael os yw h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> rhan o fid<strong>ar</strong>iannu penodol3. Cefndir: Disgrifiwch <strong>yn</strong> fras:• beth rydych chi’n ei wneud• eich amcanion (a’ch amcanion elusennol)• gwreiddiau a datblygiad eich mudiad• eich trefniadau cyfansoddiadol presennol a’r trefniadau <strong>ar</strong>faethedig4. Personél:• rhestrwch yr ymddiriedolwyr, eu rolau ac ychydig o wybodaethgefndir am bob un, megis eu gwaith a’u diddordebau allanol• rhowch fanylion y prif weithredwr ac aelodau allweddol erailly staff (boed y rheini <strong>yn</strong> eu swyddi eisoes neu i’w penodi) -gallwch g<strong>yn</strong>nwys disgrifiadau swyddi mewn atodiad5. Yr angen a’r f<strong>ar</strong>chnad: (Sylwch fod anghenion am<strong>ar</strong>chnadoedd <strong>yn</strong> ddau beth cwbl wahanol.)• pa angen cymdeithasol, os oes un, y bwriadwch chi f<strong>yn</strong>d i’rafael ag ef?• pwy yw defnyddwyr/cleientiaid presennol ac <strong>ar</strong>faethedig eichgwasanaeth?• pwy mewn gwirionedd fydd <strong>yn</strong> talu am y gwasanaeth?• dywedwch faint o alw sydd am y gwasanaeth272
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3• sut aethoch chi o’i chwmpas hi i gael gwybod beth oedd yr angenhwn a’i werthuso, hy, unrhyw ymchwil i’r f<strong>ar</strong>chnad rydych chiwedi’i gwneud a chr<strong>yn</strong>odeb o’r canl<strong>yn</strong>iadau? (Gallwch gyflw<strong>yn</strong>ocanl<strong>yn</strong>iadau llawn yr ymchwil a thystiolaeth fanwl o’r angen rydychchi wedi’u cael drwy ddefnyddio ffigurau’r cyfrifiad ac unrhywystadegau neu anecdotau <strong>yn</strong> sgil eich profiad mewn atodiad)• ydych chi wedi nodi unrhyw nodweddion <strong>ar</strong>bennig?• pwy <strong>ar</strong>all sy’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’r math hwn o wasanaeth, a sut mae’chgwasanaeth chi’n unigryw neu’n well?6. Y c<strong>yn</strong>nig <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> datblygu:• disgrifiwch y gwasanaethau rydych chi am eu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u neu eudatblygu• esboniwch sut y bydd y rhain <strong>yn</strong> gweithio a pham rydych chiwedi dewis eu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u <strong>yn</strong> y ffordd <strong>ar</strong>bennig hon; cyfeiriwch atunrhyw offer <strong>ar</strong>benigol, prosesau neu ddulliau sy’n debygol ofod <strong>yn</strong> anghyf<strong>ar</strong>wydd i bobl y tu allan i’ch mudiad• beth yw’r t<strong>ar</strong>gedau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y flwydd<strong>yn</strong> weithredu hon?• disgrifiwch unrhyw of<strong>yn</strong>ion cyfreithiol a thrwyddedu <strong>ar</strong>bennig ybydd gof<strong>yn</strong> ichi eu cyflawni• beth yw’r problemau posib gyda’r gwasanaeth hwn a sutwnewch chi eu goresg<strong>yn</strong>?7. Hyrwyddo a d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’r gwasanaeth• sut wnewch chi roi gwybod i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong> ddefnyddwyr achleientiaid am eich gwasanaeth?• pwy’n union fydd <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’r gwasanaeth? ymhle? pa bryd?• beth yw’r t<strong>ar</strong>gedau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> blwydd<strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>ta’r gwaith newyddhwn?8. Taliadau:• sut rydych chi wedi pennu’ch ffioedd a’ch/neu’ch taliadau<strong>ar</strong>faethedig?• sut maen nhw’n cymh<strong>ar</strong>u â gwasanaethau tebyg sydd <strong>ar</strong> gaeleich <strong>yn</strong> <strong>ar</strong>dal neu mewn mannau eraill?• rhowch unrhyw gyfrifiadau manwl mewn atodiad, a chyfeiriwchat<strong>yn</strong> nhw yma9. Staffio a gwirfoddoli:• pa swyddi cyflog y byddwch chi’n eu creu i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’rgwasanaeth? pa sgiliau y mae gof<strong>yn</strong> amdan<strong>yn</strong> nhw?• oes <strong>yn</strong>a unrhyw broblemau recriwtio o bwys megis lefelaucyflogau neu’r sgiliau sydd <strong>ar</strong> gael?• pa gyfleusterau a hyfforddiant a dd<strong>ar</strong>perir <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> staff agwirfoddolwyr?273
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3• sut a chan bwy y caiff gwirfoddolwyr eu recriwtio a’ugoruchwylio a sut y d<strong>ar</strong>perir rhaglen g<strong>yn</strong>efino <strong>ar</strong> eu cyfer?• oes <strong>yn</strong>a god ym<strong>ar</strong>fer <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> gwirfoddoli?10. Rheoli:• pwy fydd <strong>yn</strong> creu’r polisi cyffredinol? pwy fydd <strong>yn</strong> penderf<strong>yn</strong>upethau o ddydd i ddydd? â phwy yr ymg<strong>yn</strong>ghorir?• sut y cofnodir penderf<strong>yn</strong>iadau a’u cyfleu i bobl a sut y monitrireu rhoi nhw <strong>ar</strong> waith, a phwy sy’n gyfrifol <strong>yn</strong> y pen draw?• sut y bydd y rheolwr cyflog a’r staff <strong>yn</strong> gweithio’n effeithiolgyda’r ymddiriedolwyr?• sut y caiff y trefniadau <strong>ar</strong>iannol eu rheoli, eu goruchwylio a’umonitro?• lle bo h<strong>yn</strong>ny’n briodol, dylech g<strong>yn</strong>nwys si<strong>ar</strong>t i ddangos sut maed<strong>ar</strong>nau’r strwythur rheoli’n cydweddu â’i gilydd11. Eiddo, offer a materion eraill: Disgrifiwch unrhyw ffactoraupwysig eraill o ran lansio neu g<strong>yn</strong>nal y gwasanaeth, gan g<strong>yn</strong>nwys:• telerau’r berchnogaeth a/neu’r denantiaeth, cost y les neu’rpr<strong>yn</strong>iant, ac addasrwydd yr eiddo• addasiadau angenrheidiol a chostau addasu• cyfleusterau cludiant y byddwch chi’n eu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u neu’n eudefnyddio.12. Hyfforddi a chymorth:• pa gymorth rydych chi wedi’i gael i ddatblygu capasiti’ch grŵp,s<strong>yn</strong>iadau’ch prosiect a’ch sgiliau rheoli?• pa hyfforddiant fydd ei angen <strong>ar</strong> staff a chyf<strong>ar</strong>wyddwyr <strong>yn</strong> ydyfodol, a pha g<strong>yn</strong>lluniau ac adnoddau sydd <strong>ar</strong> gael <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’r hyfforddiant hwn?13. Y buddiolwyr:• diffiniwch yr holl grwpiau o bobl sy’n cael budd <strong>yn</strong> sgil eichgweithg<strong>ar</strong>eddau, <strong>yn</strong> uniongyrchol <strong>yn</strong>teu’n anuniongyrchol(ee, defnyddwyr gwasanaethau a chleientiaid, gwirfoddolwyr)• ym mha ffyrdd penodol y bydd y grwpiau h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> elwa?• sut y byddwch chi’n cofnodi ac <strong>yn</strong> mesur a ydych chi’ncyflawni’r buddiannau h<strong>yn</strong> neu beidio?14. Monitro a gwerthuso:• sut y pennir y t<strong>ar</strong>gedau?• sut y monitrir y t<strong>ar</strong>gedau?• sut yr asesir y c<strong>yn</strong>nydd dros amser?• oes gennych chi g<strong>yn</strong>lluniau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> diwrnodau adolygu neugyfrifyddu cymdeithasol?274
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 315. Atebolrwydd:• sut y caiff y cyhoedd wybod am eich gwaith?• sut y gwnewch chi g<strong>yn</strong>nwys y gymuned <strong>yn</strong> y prosiect neu’rmudiad?• sut y bydd cleientiaid a defnyddwyr <strong>yn</strong> cael eu c<strong>yn</strong>nwys wrthg<strong>yn</strong>llunio, d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u neu fonitro’r gwasanaeth?16. Rhagolwg llif <strong>ar</strong>ian: Rhowch ragolwg llif <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y tairbl<strong>yn</strong>edd nesaf o leiaf. Os yw’r C<strong>yn</strong>llun <strong>yn</strong> cefnogi cais am <strong>ar</strong>ian <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> tair bl<strong>yn</strong>edd, dylai’r rhagolwg fod <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pum ml<strong>yn</strong>edd.17. Dadansoddi’r trefniadau <strong>ar</strong>iannol: Disgrifiwch oblygiadau<strong>ar</strong>iannol eich c<strong>yn</strong>igion <strong>yn</strong> fanwl drwy gyfeirio’n benodol at yreitemau o dan y penawdau incwm a gw<strong>ar</strong>iant <strong>yn</strong> eich rhagolwgllif <strong>ar</strong>ian.• esboniwch sut y cawsoch chi’ch ffigurau• disgrifiwch y ff<strong>yn</strong>onellau <strong>ar</strong>iannol y gobeithiwch chi eu sicrhau• aseswch y sefyllfa llif <strong>ar</strong>ian <strong>yn</strong> gyffredinol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> cyfnod yrhagolwg• esboniwch pa gamau y byddech chi’n eu cymryd petaech chi’nmethu â chyrraedd eich t<strong>ar</strong>gedau incwm neu’n gorw<strong>ar</strong>io• dangoswch sut y caiff y prosiect neu’r gwasanaeth ei g<strong>yn</strong>nal <strong>yn</strong>y tymor hwy18. Amserlen y prosiect:• rhowch amserlen i ddangos y camau allweddol o ran cyflawnipob un o’ch prif amcanion, wrth ddatblygu’r prosiect a phanfydd <strong>ar</strong> waith• esboniwch y dull y byddwch <strong>yn</strong> ei ddefnyddio i fonitro’chc<strong>yn</strong>nydd <strong>ar</strong> sail yr amserlen19. Cryfderau a gwendidau:• nodwch gryfderau a gwendidau’ch mudiad i ddangos eich bodwedi gwerthuso’ch gallu i ddatblygu’r prosiect <strong>yn</strong> iawn• dangoswch sut y byddwch chi’n cymryd camau i ddileu’rgwendidau rydych chi wedi’u nodi neu pa gamau y byddwch<strong>yn</strong> eu cymryd i lini<strong>ar</strong>u eu heffaith20. Cr<strong>yn</strong>odeb o unrhyw gais am grant:• faint o gymorth grant sydd ei angen <strong>ar</strong>noch chi ac at babwrpas? pa ff<strong>yn</strong>onellau <strong>ar</strong>iannol eraill rydych chi wedi’uh<strong>ar</strong>chwilio a’u sicrhau, <strong>yn</strong> enwedig <strong>ar</strong>ian cyfatebol?• faint o <strong>ar</strong>ian y bydd ei angen <strong>ar</strong>noch chi <strong>yn</strong> y dyfodol, ac o le ydaw’r <strong>ar</strong>ian hwnnw?275
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3Atodiad 3: Cyfrifyddu costau fesul unedYn aml iawn, bydd mudiadau <strong>masnachu</strong>’r <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong> anghyf<strong>ar</strong>wydd â gwaith technegol costio bidiau ach<strong>yn</strong>nig dyf<strong>yn</strong>bris am waith. Mae’r canllawiau h<strong>yn</strong> i ddechreuwyr <strong>yn</strong> rhestru rhai o’r prif nodweddion ac <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>nigenghraifft benodol.<strong>Canllawiau</strong> cam wrth gam i fentrau sy’ncontractio am wasanaethau1. Canolfannau costau: Penderf<strong>yn</strong>wch sut y gallwch chi rannugw<strong>ar</strong>iant eich mudiad <strong>yn</strong> ‘ganolfannau costau’ gwahanol, gan nodicanolfan gostau wahanol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pob gweithg<strong>ar</strong>wch unigol – e.e:• Canolfan Gostau 1 - eich pencadlys lleol <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>gweithg<strong>ar</strong>eddau cyffredinol, gwirfoddoli ac ati• Canolfan Gostau 2 - c<strong>yn</strong>llun c<strong>yn</strong>orthwywyr gofal• Canolfan Gostau 3 - canolfan ddydd• Canolfan Gostau 4 - prosiect datblygu sy’n cael cymorth grant2. Wrth ichi gyfrifo costau fesul uned unrhyw weithg<strong>ar</strong>wch,byddwch chi’n gwneud h<strong>yn</strong>ny i <strong>ar</strong> wahân <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pob canolfangostau (prosiect neu weithg<strong>ar</strong>wch) y mae gennych ddiddordeb<strong>yn</strong>ddi.3. Mathau o gostau: Mae angen ystyried gwahanol fathau ogostau mewn gwahanol ffyrdd, felly mae’n bwysig deall ychydig owahaniaethau sylfaenol:• costau sefydlu: costau cychw<strong>yn</strong> prosiect newydd, gan g<strong>yn</strong>nwysyr offer a br<strong>yn</strong>wyd <strong>ar</strong> ei <strong>gyfer</strong> ac amser y staff y mae eu hangeni’w g<strong>yn</strong>llunio a’i lansio• costau uniongyrchol sefydlog: unrhyw gyfleusterau yw’r rhainnad yd<strong>yn</strong> nhw’n newid gyda lefel y gwasanaeth y byddwch chi’nei d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u (ee, bws mini y byddwch chi’n ei ddefnyddio i redegcanolfan gofal dydd)• costau uniongyrchol amrywiol: costau yw’r rhain sy’n amrywioa dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> faint y gweithg<strong>ar</strong>wch (ee, cyflogau c<strong>yn</strong>orthwywyrgofal, yswiriant gwladol, costau teithio, hyfforddiant ig<strong>yn</strong>orthwywyr gofal)276
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3• costau anuniongyrchol: rhennir y rhain gyda gweithg<strong>ar</strong>eddaucraidd eich mudiad (ee, rhan o gostau <strong>ar</strong>ferol cyflogi rheolwra gweinyddwr, a chyfran o’r gw<strong>ar</strong>iant canolog <strong>ar</strong> rent, gwres,golau, ffôn ac ati); <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> prosiectau newydd, fe ddylaig<strong>yn</strong>nwys yr amser mae’r staff <strong>yn</strong> ei dreulio’n p<strong>ar</strong>atoi c<strong>yn</strong>igion.Defnyddiwch eich crebwyll i benderf<strong>yn</strong>u beth sy’n gostanuniongyrchol a beth sy’n gost amrywiol. Er enghraifft, efallai ydisgwylir i brosiect gyfrannu canran sylfaenol o 33% at filiau ffôn,neu efallai y byddai ganddo’i lein ei hun ac y byddai h<strong>yn</strong>ny’n caelei drin <strong>yn</strong> ‘gost uniongyrchol sefydlog’. Os bydd llawer o ddefnydd<strong>ar</strong> y ffôn a h<strong>yn</strong>ny’n amrywio <strong>yn</strong> ôl y gwasanaeth a dd<strong>ar</strong>perir,efallai y bydd hyd <strong>yn</strong> oed angen ei drin <strong>yn</strong> ‘gost anuniongyrcholamrywiol’ sy’n gysylltiedig â maint y prosiect.)4. Deall sut y d<strong>ar</strong>perir eich gwasanaeth: : Wrth ichi gyfrifocost fesul uned gwasanaeth a hwnnw’n wasanaeth nad yw ondwedi cyrraedd y camau c<strong>yn</strong>llunio hyd <strong>yn</strong> h<strong>yn</strong> (ee, i b<strong>ar</strong>atoi cais inoddwr neu gontractwr) rhaid ichi fod <strong>yn</strong> gwbl sicr eich bod <strong>yn</strong>ymwybodol o gyf<strong>yn</strong>giadau ffisegol eich staff a’ch cyfleusterau - aelwir weithiau <strong>yn</strong> ‘bw<strong>yn</strong>tiau torri’. Er enghraifft:• Efallai fod eich Gweinyddwr <strong>yn</strong> trefnu staff i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u 100 awr oofal <strong>ar</strong> h<strong>yn</strong> o bryd, a’i bod <strong>yn</strong> bosib c<strong>yn</strong>yddu h<strong>yn</strong> i 200 awr. Onda allai’r un gweithiwr ddelio â 300 awr heb ichi orfod recriwtio achyflogi gweithiwr gweinyddol <strong>ar</strong>all i helpu? Byddai’r naid hon<strong>yn</strong>g nghostau’r staff wrth gwrs <strong>yn</strong> c<strong>yn</strong>yddu costau d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u’rgofal ychwanegol.• Pw<strong>yn</strong>t torri <strong>ar</strong>all yw capasiti eich swyddfa. Bydd angen ichiamcangyfrif <strong>yn</strong> gywir a oes gennych chi’r lle, y system ffôny cyfleusterau cyfrifiadurol ac ati i dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaethaunewydd neu i ehangu’ch gwasanaethau, gan dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>unrhyw w<strong>ar</strong>iant ychwanegol angenrheidiol.5. Penderf<strong>yn</strong>u beth yw eich ‘uned’: Mae ‘costau fesul uned’<strong>yn</strong> cyfeirio at faint mae’n ei gostio i’ch mudiad dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u swmpenodol o wasanaeth. Mewn mudiadau sy’n d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gofalcymdeithasol, er enghraifft, y gost fesul uned fwyaf hyblyg adefnyddiol fydd ‘un awr o ofal’. Mewn sefyllfaoedd eraill, efallai ybyddech chi’n defnyddio cost hyfforddi fesul diwrnod, neu gostc<strong>yn</strong>ghori fesul unigol<strong>yn</strong>. Ond po fwyaf, a mwyaf cyffredinol neuamwys y bydd yr uned, mwyaf anodd fydd hi ichi amcangyfriffaint y dylech chi ei godi am eich gwasanaeth, a dyf<strong>yn</strong>nu h<strong>yn</strong>ny’ngywir ymlaen llaw.277
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 36. P<strong>ar</strong>atoi: Dylech fod <strong>yn</strong> ymwybodol o ambell bw<strong>yn</strong>t c<strong>yn</strong> ichigyfrifo cost fesul uned eich gwasanaeth fel rhan o gais am <strong>ar</strong>ianneu gontract:• gwnewch <strong>yn</strong> siŵr eich bod wedi ystyried y pw<strong>yn</strong>tiau torri(gweler uchod) ac amcangyfrifon cywir <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> costau cychw<strong>yn</strong>• mae’n hollbwysig eich bod <strong>yn</strong> gwybod yr holl gostau sydd<strong>yn</strong>ghlwm wrth dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u gwasanaeth ac <strong>yn</strong> eu c<strong>yn</strong>nwys <strong>yn</strong> eichcyfrifo, felly gwnewch <strong>yn</strong> siŵr eich bod wedi casglu ffigurau <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> pob math o w<strong>ar</strong>iant <strong>yn</strong> y ganolfan costau• fe all fod <strong>yn</strong> anodd deall y ffaith y gall costau fesul unedamrywio’n sylweddol, a dib<strong>yn</strong>nu <strong>ar</strong> faint y gwasanaeth rydychchi’n ei dd<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u - felly peidiwch â cholli hyder <strong>yn</strong> eich gwaithcyfrifo (mae a wnelo’r amrywiadau i raddau â’r hyblygrwyddeithriadol <strong>yn</strong> y ffordd y caiff y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> ei reoli, ei staffio a’igefnogi gan wirfoddolwyr)• peidiwch ag ystumio’r ffigurau; os ydych chi am ddefnyddioincwm o ff<strong>yn</strong>honnell <strong>ar</strong>all <strong>yn</strong> draws gymhorthdal <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>gwasanaeth, mae’n dal <strong>yn</strong> bwysig gwybod <strong>yn</strong> gywir faint mae’rgwasanaeth <strong>yn</strong> ei gostio ichi - gallwch d<strong>yn</strong>nu’r cymhorthdal <strong>yn</strong>ddiwedd<strong>ar</strong>ach pan fyddwch chi’n pennu’r pris y bwriadwch eigodi <strong>ar</strong> y cwsmer7. Cyfrifo’r gyfradd fesul awr go iawn: Mae gwir gost cyflogiaelod o staff <strong>yn</strong> golygu llawer mwy na dim ond eu cyfraddsylfaenol fesul awr. Er enghraifft:Efallai y bydd c<strong>yn</strong>orthwyydd gofal amser llawn sy’n ennill £10 yr awram 37 awr yr wythnos, 52 wythnos y flwydd<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> costio h<strong>yn</strong> i chi:£10 x 37 x 52 = £19,240cyfraniad Yswiriant Gwladol y cyflogwr, dyweder £1,924costau recriwtio, dyweder £600Cyfanswm £21,764I sefydlu’r gyfradd fesul awr go iawn, byddwch <strong>yn</strong> cyfrifocyfanswm yr oriau y telir cyflog amdan<strong>yn</strong> nhw:37 x 52 = 1924 awrac <strong>yn</strong> t<strong>yn</strong>nu’r oriau angh<strong>yn</strong>hyrchiol, dyweder 20 diwrnod o wyliauac 8 diwrnod o wyliau cyhoeddus a 2 ddiwrnod o hyfforddiant,sef 30 diwrnod neu 6 wythnos =37 x 6 = –222 awrfelly cyfanswm yr oriau a weithir = 1924 – 222 =Cost pob awr g<strong>yn</strong>hyrchiol a weithir i chi yw:1702 awr£21,764 ÷ 1702 = £12.79/awr278
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3Eitemau ychwanegol:• Os byddwch <strong>yn</strong> d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u c<strong>yn</strong>llun tâl salwch efallai y bydd angenichi g<strong>yn</strong>nwys y costau bl<strong>yn</strong>yddol ychwanegol sydd <strong>yn</strong>ghlwmwrth dalu i staff eraill am lenwi’r bwlch pan fydd pobl <strong>yn</strong>absennol oherwydd salwch ac am resymau eraill.• Os oes gennych gyfuniad o staff gofal amser llawn a rhanamser sy’n ennill gwahanol gyfraddau (ee, cyfraddau <strong>ar</strong>bennigam oriau anghymdeithasol) fe all h<strong>yn</strong>ny gymhlethu’r gwaithcyfrifo fwy: byddai angen ichi weithio’r cyf<strong>ar</strong>taledd <strong>ar</strong> drawspob math o staff, neu, ac mae h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> well, gyfrifo’r cyfraddaufesul awr <strong>ar</strong> wahân <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> pob dosb<strong>ar</strong>th o weithwyr a’uc<strong>yn</strong>nwys nhw i gyd o dan ‘gostau uniongyrchol amrywiol’ wrthichi gyfrifo cyfanswm cost y prosiect (gweler p<strong>ar</strong>agraff 8 isod).• Gallai’r ‘gyfradd fesul awr go iawn’ hefyd g<strong>yn</strong>nwys elfennauamrywiol megis unrhyw gostau teithio a delir i’r staff.8. Enghraifft o gyfrifo cyfanswm costau’r ganolfan costau:Mae’r enghraifft isod <strong>yn</strong> dangos sut mae cyfrifo cyfanswm costauprosiect <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> lefel benodol o wasanaeth - cost fl<strong>yn</strong>yddol 100awr o ofal bob wythnos <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> c<strong>yn</strong>orthwywyr gofal y telir £10/awr idd<strong>yn</strong> nhw. Dydy’r rhestr o benawdau gw<strong>ar</strong>iant ddim <strong>yn</strong>c<strong>yn</strong>nwys popeth posib.costau sefydlucyfrifiadur, <strong>ar</strong>graffydd a meddalwedd ac ati £1,500costau sefydlog anuniongyrchol (cyfran o gyfanswm costau’rmudiad)25% o gyflog y Rheolwr ac Yswiriant Gwladol £6,00050% o gyflog y Gweinyddwr ac Yswiriant Gwladol £6,00033% o rent y mudiad £1,50033% o’r trethi £30033% o’r pŵer £60033% o’r yswiriant £20050% o’r costau cyfrifyddu a chostau’r banc £50033% o’r costau hysbysebu £50033% o’r costau atgyweirio ac adnewyddu £200£15,800costau sefydlog uniongyrchol:nwyddau swyddfa a phostio £800ffôn (lein <strong>ar</strong> wahân) £1,000£1,800279
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3costau amrywiol uniongyrchol (gweler p<strong>ar</strong>agraff 7):100 awr o ofal yr wythnos am 50 wythnos<strong>ar</strong> gyfradd o £12.79 yr awr £63,950cyfanswm costau £83,0509. Cyfrifo’r gost fesul uned: Y gost fesul uned <strong>yn</strong> yr enghraifftuchod yw cyfanswm y gost (£83,050) wedi’i rannu â nifer yr oriauo ofal a dd<strong>ar</strong>perir dros 50 wythnos (100 X 50)= 83,050 ÷ 5000 = £16.61/awr.10. Ymdrin ag amrywiadau <strong>yn</strong> nifer yr unedau: Wrthddefnyddio’r un costau ag <strong>yn</strong> yr enghraifft uchod, ond <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong>50 awr o ofal yr wythnos <strong>yn</strong> hytrach na 100, yr unig newid goiawn mewn costau fydd <strong>yn</strong> yr oriau gofal (gostwng i £31,975) sy’ngolygu mai cyfanswm newydd y gost fydd £51,075. Drwy rannuhwn â 2500 awr <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y flwydd<strong>yn</strong>, bydd y gost fesul uned <strong>yn</strong>sylweddol uwch sef £20.43/awr.11. Cyfrifo nifer yr unedau <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> contractau pris penodedig:Yn aml iawn, bydd y contractwr <strong>yn</strong> nodi pris y contract, a’chgwaith chi fydd gweithio am <strong>yn</strong> ôl i gyfrifo nifer yr unedau (oriauo ofal <strong>yn</strong> yr enghraifft hon) y gallwch chi eu d<strong>ar</strong>p<strong>ar</strong>u am yr <strong>ar</strong>ian ag<strong>yn</strong>igir. Gallech gael yr ateb drwy g<strong>yn</strong>nig a gwella ac <strong>yn</strong>a addasunifer yr oriau gofal. Y ffordd uniongyrchol o f<strong>yn</strong>d ati yw t<strong>yn</strong>nucyfanswm y costau nad yd<strong>yn</strong> nhw’n amrywiol o bris y contract acwed<strong>yn</strong> rhannu’r gweddill â’r gost fesul uned amrywiol (sef <strong>yn</strong> yrenghraifft hon, y gyfradd fesul awr go iawn, sef £12.79.Dyweder mai pris y contract yw £60,000. T<strong>yn</strong>nwch y costau sefydlogsef £19,100 i gael £40,900 a rhannu hwnnw â £12.79, sy’n rhoi 3198uned (awr) y flwydd<strong>yn</strong> - neu 64 awr yr wythnos dros 50 wythnos.Mae’n bwysig cofio na fydd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> gweithio os digwydd ichisb<strong>ar</strong>duno unrhyw bw<strong>yn</strong>t torri oherwydd fe allai h<strong>yn</strong>ny leihau neug<strong>yn</strong>yddu’r costau sefydlog <strong>yn</strong> sylweddol. Yr unig lwybr call yw bod<strong>yn</strong> eithriadol o drefnus wrth gyfrifo gan sicrhau ei fod <strong>yn</strong> berthnasoli sefyllfa go iawn eich mudiad chi <strong>ar</strong> hyd pob cam o’r ffordd.12. Elw: Ar ôl ichi gyfrifo’r gost fesul uned a chyfanswm costprosiect rydych chi’n contractio amdano, fe allwch chi ystyried yposibilrwydd o ychwanegu canran o’r cyfanswm <strong>ar</strong> ben y swm <strong>ar</strong><strong>gyfer</strong> elw (bydd y <strong>sector</strong> preifat bob tro’n gwneud h<strong>yn</strong>, ac mae’ndebyg y byddech chi’n defnyddio hwn i g<strong>yn</strong>orthwyo rhywfainto’ch gwasanaethau elusennol eraill). Wrth gwrs, does dim dal awnaiff y cwsmer adael ichi wneud h<strong>yn</strong>.Ond byddwch <strong>yn</strong> ofalus eich bod <strong>yn</strong> gwahaniaethu rhwng yrelw a’r budd <strong>ar</strong>iannol y byddwch <strong>yn</strong> ei greu drwy godi am gyfrano’ch costau rheoli a gweinyddu craidd. Costau go iawn yw’r rhain ymae’r contract <strong>yn</strong> eu hysgwyddo a rhaid disgwyl i’r cwsmer daluamdan<strong>yn</strong> nhw.280
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 313. Canolfannau costau a’r gyllideb fl<strong>yn</strong>yddol: Ar ôl ichi fabwysiaduegwyddor canolfannau costau i gyfrifo costau fesul uned eichgwahanol wasanaethau, byddwch bron <strong>yn</strong> siŵr o weld ei bod <strong>yn</strong>fuddiol ichi b<strong>ar</strong>atoi eich cyllideb fl<strong>yn</strong>yddol o dan yr un penawdaucanolfannau costau hefyd. Mae p<strong>ar</strong>agraff 8 <strong>yn</strong> dangos pa fatho wybodaeth am w<strong>ar</strong>iant y dylid ei ch<strong>yn</strong>nwys <strong>yn</strong>g nghyllideb ycanolfannau costau. Byddwch chi’n dil<strong>yn</strong> yr un egwyddorion wrtheitemeiddio’ch incwm. Gof<strong>yn</strong>nwch am help os nad ydych chi’n siŵrsut mae m<strong>yn</strong>d o’i chwmpas hi.14. Monitro: Ar ôl llunio’ch cyllideb o dan ganolfannau costaua’i rhannu’n incwm a gw<strong>ar</strong>iant misol, bydd gennych yr hollwybodaeth sydd ei hangen <strong>ar</strong>noch chi i fonitro perfformiadcontractau unigol fis wrth fis o’u cymh<strong>ar</strong>u â rhagolygon eichcyllideb wreiddiol. Mae hwn <strong>yn</strong> gyfrwng pwerus i sicrhau bodeich cyfrifiadau’n gywir a bod y contract neu’r prosiect <strong>ar</strong> ytrywydd iawn.15. Nodiadau: rhannu ‘costau anuniongyrchol’ ymhlith ycanolfannau costau perthnasol (gweler p<strong>ar</strong>agraff 3): Doesdim byd absoliwt <strong>yn</strong> y s<strong>yn</strong>iad o ddyrannu cyfran o’r costaucraidd i nifer o ganolfannau costau <strong>ar</strong> wahân a bydd angen ichiddefnyddio’ch crebwyll ac weithiau ddyfalu <strong>ar</strong> sail gwybodaeth ermw<strong>yn</strong> asesu sut y dylid rhannu’r costau’n briodol. Dyma ambellawgrym:• amcangyfrifwch ba ganran o amser y rheolwr a’r gweinyddwrsy’n cael ei threulio <strong>ar</strong> waith pob canolfan costau (prosiectneu weithg<strong>ar</strong>wch), a defnyddiwch y ffigur hwn i gyfrifo cyfrano gyfanswm cost eu cyflogi y dylai pob canolfan costau eihysgwyddo• cadwch y symiau’n syml: efallai mai’r cyfan sydd eiangen <strong>ar</strong>noch yw bras raniad <strong>ar</strong> amser y Gweinyddwr, erenghraifft rhywbeth tebyg i h<strong>yn</strong>: 25% canolfan, 50% c<strong>yn</strong>llunc<strong>yn</strong>orthwywyr gofal a 25% ‘Prosiect Loteri’• amcangyfrifwch faint o le <strong>yn</strong> y swyddfa y mae gweithg<strong>ar</strong>wchpob canolfan gostau’n ei ddefnyddio (neu faint maecyfleusterau’ch swyddfa’n cael eu defnyddio gandd<strong>yn</strong> nhw);wed<strong>yn</strong> defnyddiwch y canrannau h<strong>yn</strong> i rannu’r rhent ac eitemaueraill megis pŵer a nwyddau swyddfa ac ati• <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> rhai eitemau (yr <strong>ar</strong>chwiliad bl<strong>yn</strong>yddol a chostau banc,er enghraifft) gellir perthnasu cyfran y costau a ysgwyddir ganbob canolfan gostau i gyfanswm trosiant pob un• ceisiwch gael cytundeb y staff dan sylw - dydych chi ddim amgael cw<strong>yn</strong>ion nad yw un prosiect <strong>yn</strong> ysgwyddo’i gyfran deg o’rbil ffôn, er enghraifft281
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong>Atodiad 1 Atodiad 2 Atodiad 3• byddwch <strong>yn</strong> rhesymol - ychydig iawn o wahaniaeth fydd i’rcostau fesul uned wrth ichi rannu’r gw<strong>ar</strong>iant bl<strong>yn</strong>yddol os maidim ond £50 yw cyfanswm y gost• Os penderf<strong>yn</strong>wch chi wed<strong>yn</strong> y gellid gwella’r ffordd y rhennircostau neu amser neu le, peidiwch â bod ag ofn newid elfennauunigol282
Mae’n s<strong>yn</strong>iad ond a yw’n fusnes? <strong>Canllawiau</strong> <strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> <strong>masnachu</strong> <strong>yn</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong><strong>WCVA</strong> yw’r mudiad ymb<strong>ar</strong>él cenedlaethol<strong>ar</strong> <strong>gyfer</strong> y <strong>trydydd</strong> <strong>sector</strong> <strong>yn</strong>g Nghymru.Am dros 75 o fl<strong>yn</strong>yddoedd rydym wedibod <strong>yn</strong> gweithio gyda’r <strong>sector</strong> i wellacymunedau a newid bywydau.Ymunwch â ni!Cysylltwch â’n Lein Gymorth<strong>ar</strong> 0800 2888 329 neuhelp@wcva.org.ukGallwch hoffi ni <strong>ar</strong>facebook/walescvaDil<strong>yn</strong>wch ni <strong>ar</strong> Twitter@walescva283