28 • <strong>Heilsa</strong>, <strong>menntun</strong> <strong>og</strong> nýsköpun-Viðtal við Dr. Eyþór Ívar Jónsson, framkvæmdastjóra KlaksTýndur áratugur frumkvöðulsinsá Íslandi gerður uppÍ kjölfar efnahagsþrenginga áÍslandi hefur orðið nýsköpunsprottið upp í síauknu mælivíða í samfélaginu. Stjórnvöldleggja mikla áherslu á þáttnýsköpunar í þeirri miklu efnhagsuppbyggingusem Íslendingarstanda frammi fyrir.Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnarer lögð áherslaá uppbyggingu fjölbreytts atvinnulífs<strong>og</strong> þar er nýsköpunsögð lykilatriði. Í beinu framhaldiaf því voru í lok desembersamþykkt á Alþingi lög umstuðning við nýsköpunarfyrirtæki.Markmið laganna er aðbæta samkeppnisskilyrði nýsköpunarfyrirtækjameð hagfelldariskattalegum skilyrðum,sem talið er að geti leitt tilþess að störfum í rannsóknum<strong>og</strong> þróun innan íslenskra fyrirtækjafjölgi umtalsvert.Dr. Eyþór Ívar Jónsson, framkvæmdastjóriKlaks, sem rekurmeðal annars Viðskiptasmiðjuna,fagnar þessum nýju lögum en segirþó að enn sé mörgu ábótavantí íslensku nýsköpunarumhverfi<strong>og</strong> umræðan sé oft <strong>og</strong> tíðum ávilligötum. Hann segir að á góðæristímanumhafi stuðningurvið nýsköpun iðulega verið í orðien ekki á borði <strong>og</strong> talar um hinntýnda áratug frumkvöðulsins á Íslandi.Nýsköpun hjá hinu opinbera ekkisíður mikilvægÞó ljóst sé að nýsköpun sé öllumþjóðfélögum mikilvæg segirEyþór að það sé hættulegt að veraof bjartsýnn um að nýsköpun sélausn sem geti fyllt það skarð semefnahagshrunið hefur skilið eftirsig í þjóðarbúinu. „Engu að síðurer Ísland svo lítið hagkerfi að viðþurfum ekki mörg góð fyrirtækitil þess að hér verði blómlegtefnahags- <strong>og</strong> atvinnulíf. Við sáumhvað Nokia eitt <strong>og</strong> sér gerði fyrirFinna. Það væri aftur á móti hollarafyrir þjóðfélagið ef það værunokkur frekar en eitt fyrirtæki <strong>og</strong>ég er á þeirri skoðun að það værimiklu betra að hafa fjölskrúðugangarð áhugaverðra fyrirtækja frekaren nokkur stór. Hitt er í sjálfu sérhagstæðara en áhættan er meiriþegar molnar undan því fyrirtækien ekkert fyrirtæki lifir eins lengi<strong>og</strong> þjóðfélag. Ég hef trú á því aðmörg þeirra fyrirtækja sem eruað verða til um þessar mundir eigieftir að vaxa <strong>og</strong> dafna <strong>og</strong> skapamikil verðmæti fyrir Ísland.Hver hefði til dæmis trúað þvíað Íslendingar ættu eftir að náslíkum árangri í stoðtækjagerð eðatölvuleikjaframleiðslu? Það hefðienginn stjórnmálamaður getaðstýrt peningum í þann farveg.En skarðið sem bankarnir skiljaeftir sig er náttúrulega gríðarlegastórt enda var peningaprentuninkomin úr öllum böndum <strong>og</strong> viðverðum fyrst að finna einhvereðlileg viðmið <strong>og</strong> vaxtavæntingarfyrir fyrirtæki <strong>og</strong> hagkerfið. Þaðer ólíklegt að sprotafyrirtæki eðaaðrar lausnir geti verið grundvöllurfyrir hátt í 30% ávöxtunarkröfueins <strong>og</strong> bankarnir sýndu. En minni<strong>og</strong> eðlilegri ávöxtun er líklegri tilþess að vera grundvöllur jafnarihagvaxtar til lengri tíma. En þaðDr. Eyþór Ívar Jónsson, framkvæmdastjóri Klaks, „Þetta bjargast ekki nema að við björgum því sjálf.“þarf ekki síður að verða nýsköpuní hinum opinbera búskap til þessað leiða þjóðina á betri braut á ný.Það er afar varhugavert að viðhaldaþeirri sjálftökuvél sem ríkiðer orðið <strong>og</strong> hefur blásið upp eins<strong>og</strong> blaðra á síðustu árum.Fyrirtækjum framtíðarinnar komiðá vaxtarbrautNú er jafnvel enn meiri þörf fyrirnýsköpun í þessari niðursveiflusem við erum nú í, einfaldlegavegna þess að það sem virkaði íuppsveiflu virkar oft ekki í niðursveiflu.Næstum því hver semer getur orðið ríkur í uppsveifluef hann tekur áhættuna en þegarharðnar á dalnum þá reynir áreynslu <strong>og</strong> þekkingu <strong>og</strong> áræðni tilað gera nýja hluti. Það þarf oft nýjar<strong>og</strong> frumlegar leiðir til þess aðláta hlutina ganga. Hitt er líka aðþað er skynsamlegt að nýta hugvit<strong>og</strong> þrek fólks til þess að skapa eitthvaðnýtt fyrir framtíðina þegarfólk er án atvinnu, í stað þess aðláta það mæla göturnar eða malbikaþær. Við þurfum klárlega nýfyrirtæki, <strong>og</strong> að koma þeim fyrirtækjumsem eru búin að sannasig á vaxtarbraut. Þetta eru CCP,Marel <strong>og</strong> Össur framtíðarinnar,“segir Eyþór.Yfirborðskennd umræðaEyþór segir að erfitt sé að fullyrðaað aukin áhersla á nýsköpuneigi eftir að efla til munaatvinnulífið á Íslandi, en það séuvissulega dæmi þess að áhersla ánýsköpun hafi valdið stökkbreytingumí kjölfar erfiðra tíma. „Japanvar lengi vel uppáhaldsdæmifræðimanna um hvernig áherslaá nýsköpun í víðri merkingu gatflýtt fyrir framförum í þjóðfélagi,en Japan hefur hins vegar staðið ístað frá því á níunda áratuginum.Singapore er annað áhugavertdæmi úr austrinu en við bendumhins vegar oftast á Finnlandí þessu samhengi. Vandamáliðvið finnsku söguna er að hún erí raun of mikið háð árangri einsfyrirtækis sem er Nokia.Mér hefur fundist þessi umræðaheldur yfirborðskennd hérá landi. Aðalatriðið er að þegarhorft er til lengri tíma þá eigumvið í sjálfu sér ekki annan kost enað fara að nýta hugvitið, hugsahlutina upp á nýtt, byggja á þróun<strong>og</strong> rannsóknum <strong>og</strong> endurskapa<strong>og</strong>nýta það sem við höfum. Viðerum komin að endimörkum þesssem við getum virkjað af fossum,það vita allir sem vilja vita, <strong>og</strong>við önglum ekki miklu fleiri fiskaúr sjónum svo að það skipti einhverjumsköpum. Margir bindanú vonir við olíu <strong>og</strong> vatn en þaðer hins vegar hættulegt að falla íslíka auðlindagildru enn <strong>og</strong> aftur,eins <strong>og</strong> við höfum svo oft gert.Þetta bjargast ekki nema viðbjörgum þessu sjálf,“ segir Eyþór.Auðlindahagfræðin ekki nægilegAð sögn Eyþórs var Ísland komiðá athyglisverðan stað hvað varðarþróunarferli þjóðar í byrjun þessararaldar. „Við vorum að mikluleyti búin að ná öðrum þjóðumhvað varðar efnahagslega farsæld,umgjörð <strong>og</strong> framþróun. Það varkomið að þeim tímapunkti að viðgátum ekki haldið sömu hagsældtil lengri tíma einungis með þvíað gera það sama <strong>og</strong> við höfðumáður gert. Auðlindahagfræðin varekki nægileg til lengri tíma. Viðvorum komin á þann punkt að viðgátum ekki lengur einungis nýttauðlindir <strong>og</strong> hermt eftir öðrum,við vorum orðin ein af þessumþjóðum sem varð að vera leiðandi<strong>og</strong> til þess að það væri mögulegtvar mikilvægt að breytast úrklassísku hráefna- <strong>og</strong> framleiðsluhagkerfií hagkerfi sem að byggirmeira á nýsköpun.Nú er reyndar hættulegt aðbenda á þetta vegna þess að þaðeru ákveðnar rómantískar hugmyndirí þjóðfélaginu um að viðeigum bara að lifa gömlu góðutímana þegar við vorum „hráefna-<strong>og</strong> framleiðsluþjóðfélag“.Í sjálfu sér getum við það en viðlendum fyrr eða seinna í því aðlífskjör hér á landi verða smámsaman verri en til dæmis á hinumNorðurlöndunum þó að lífskjarakapphlaupætti í sjálfu sér ekki aðvera neitt keppikefli. Það sem viðgerðum hins vegar í staðinn fyrirað leggja áherslu á nýsköpunvar að við féllum í hina klassískugildru „ódýrra“ peninga. Það varengin þörf fyrir nýsköpun ef viðgætum búið til peninga - hreinlegaprentað peninga. Menn vorujafnvel farnir að kalla það nýsköpunað henda miklum peningumí eitthvað fyrirtæki <strong>og</strong> gefa þvíþannig andlitslyftingu. Reyndarkomu góðar hugmyndir fram áþessum tíma en framkvæmdin
<strong>Heilsa</strong>, <strong>menntun</strong> <strong>og</strong> nýsköpun • 29var í höndum viðvaninga,“ segirEyþór.Ekki vísindi vísindanna vegnaEyþór segir að vitaskuld myndiþað hjálpa gríðarlega í uppbyggingunnief nýsköpun værileiðarljósið en þá verði þjóðinfyrst að skilja hvað nýsköpun er.„Stuðningur við nýsköpun hérá landi virðist oft fólgin í því aðríkið færir peninga úr vinstri vasayfir í þann hægri sem er að mínuviti ekki rétti farvegurinn.Ég er talsmaður þeirra hugmynda,en ég veit að margir erumér ósammála, að leiðin fram ávið er ekki sú að við einbeitumokkur að vísindunum vísindannavegna. Þegar leiðin áfram er„praktísk“ nýsköpun þegar hægter að skapa verðmæti á skömmumtíma. Ég held að nýsköpunverði heldur aldrei stofnanagerðeins <strong>og</strong> margir virðast halda aðmögulegt sé. Það virðist stundumvera eins <strong>og</strong> draumaland sumra séfólgið í einhverjum gömlum miðstjórnarpælingum.Við erum búinað fara í gegnum þá vitleysu meðþeirri hugmyndafræði sem beittvar í refaræktinni <strong>og</strong> fiskeldinuá níunda áratuginum. Ég held aðþað sé heldur ekki hægt að búatil einhverja nýsköpunarvél sembreyti öllu. Ég held að við Íslendingarþurfum að læra að taka okkurtíma til þess að hugsa <strong>og</strong> leikaokkur með hugmyndir <strong>og</strong> hvernigá að skapa verðmæti úr slíkumhugmyndum.Einfaldara stuðningskerfiVið hjá Klak – Nýsköpunarmiðstöðatvinnulífsins höfumí meginatriðum lagt áherslu átvennt, annars vegar að vera miðstöðþekkingarsköpunar – <strong>og</strong>miðlunar fyrir sprotafyrirtæki <strong>og</strong>hins vegar að vera miðpunkturtengslanetsins. Við komum á fótViðskiptasmiðjunni – Hraðbrautnýrra fyrirtækja til þess að hjálpanýjum fyrirtækjum að verða til <strong>og</strong>til að hjálpa sprotafyrirtækjum aðkomast á vaxtarbrautina. Ég heldað það sé ótrúlega lítill skilningurhér á landi á því hvað þarf til aðbúa til fyrirtæki <strong>og</strong> gera því kleiftað vaxa. Ansi margir eru fastir íað það sé hægt að stofnanavæðaþetta ferli sem mér finnst ansilangsótt. Ég held að það hafi veriðgóður vilji til þess að gera hlutihér á Íslandi en vandamálið er aðvið Íslendingar erum litlir kóngarí öllu sem við gerum <strong>og</strong> þess vegnaer orðið til eitthvað opinbertstuðningsumhverfi hér á landisem enginn veit haus né hala á <strong>og</strong> ístaðinn fyrir að styðja einkaframtaker þetta orðið stofnanastuðningskerfi.Við þurfum ekki meirastuðningsumhverfi, við þurfumeinfaldara stuðningsumhverfi.Ég held líka að umskipti þurfi aðverða í einkageiranum <strong>og</strong> það ergaman að sjá að Viðskiptaráð er íauknum mæli að leggja áherslu áþetta. Það þarf líka að búa til öflugrasamstarf fyrirtækja – <strong>og</strong> þáer ekki verið að tala um ólöglegtsamráð– vegna þess að smæðmarkaðarins <strong>og</strong> lega landsins gerirþað að verkum að stórir þröskuldarverða snemma á vegi nýrrafyrirtækja. Ég held líka að það hafiVið fórumafar illameð þettatímabil semvið hefðumátt að veraað fjárfesta írannsóknum<strong>og</strong> þróun <strong>og</strong>styðja við nýfyrirtæki.verið lítill skilnginum hjá áhættufjárfestingarsjóðum,bönkum <strong>og</strong>ekki síst lífeyrissjóðum á því aðþað verður að styðja sáningar<strong>og</strong>ræktunarstarfið betur til þessað sprotar sem þeir hafa áhuga áverði til. Það þarf að skapa fjárfestingartækifærin.Háskólarnirþurfa einnig að fara vinna betursaman <strong>og</strong> vinna betur með atvinnulífinu<strong>og</strong> ekki síst sprotafyrirtækjumþar sem það er augljóshagur beggja á samstarfi. Það erlíka mikilvægt að við náum miklubetra samstarfi við erlenda aðila,hvort sem eru fjárfestingarstjóðir,fyrirtæki eða stuðningsumhverfierlendra aðila. Sprotaþing Íslandshefur til dæmis lagt mikla áhersluá að opna dyr fyrir íslensk fyrirtækierlendis.Týndur áratugur frumkvöðulsins áÍslandiGóðæristímabilið fyrir hruniðvar nýtt afar illa að sögn Eyþórs<strong>og</strong> hefði verið betur nýtt í fjárfestingarí rannsóknum, þróun<strong>og</strong> stuðning við ný fyrirtæki. „Þaðvoru ansi margir sem spiluðuþetta tímabil illa.Hið opinbera hafði takmarkaðanáhuga á að styðja nýsköpuná þessu tímabili <strong>og</strong> nýsköpunar-eða sprotafyrirtæki vorubara eitthvað fyrirbæri sem vargaman að spjalla um. Bankarnirhöfðu afar takmarkaðan áhuga ásjálfbærni eða innri vexti, það varmiklu meira gaman að gera góðasamninga <strong>og</strong> kaupa fyrirtæki.Við fórum afar illa með þettatímabil sem við hefðum átt aðvera að fjárfesta í rannsóknum<strong>og</strong> þróun <strong>og</strong> styðja við ný fyrirtæki.Upphæðirnar sem lagðarhafa verið í nýsköpun eru smánarlegarfyrir jafnríkt þjóðfélag <strong>og</strong>við vorum <strong>og</strong> þjóðfélag sem þurftieins mikið á nýsköpun að halda<strong>og</strong> við. Það er sennilega hægt aðtala um síðustu tíu ár sem týndanáratug frumkvöðulsins á Íslandi.Þrátt fyrir að mikið hafi veriðtalað um nýsköpun að undanförnueru þær upphæðir sem erulagðar í nýsköpun eftir sem áðurmjög litlar í samanburði við þaðsem þær þyrftu að vera. Það erþó kannski ekki hægt að ætlasttil að það verði aukið mikið umþessar mundir þegar hið opinbera<strong>og</strong> fyrirtæki eru að skera niður tilþess að halda velli. Ég held að þaðsé mikilvægt að skoða hvernigþessir peningar sem við höfumeru nýttir. Mér hefur stundumþótt afar skrýtið hvernig mennhalda að opinberar stofnanir getaverið miðpunktur nýsköpunará Íslandi. Í því felst einfaldlegaþversögn. Það er hins vegar mjögjákvætt að ný lög um stuðning viðnýsköpunarfyrirtæki hafa veriðsamþykkt.Stórt skref í rétta áttÉg hefði reyndar viljað sjá þessilög öðruvísi þannig að þau þjónuðuminni fyrirtækjum betur, enþetta er stórt skref í rétta átt. Þettaþýðir vonandi að meiri áherslaverði lögð á rannsóknir <strong>og</strong> þróun ífyrirtækjum annars vegar <strong>og</strong> hinsvegar að meira fjármagn fáist írekstur nýrra fyrirtækja, en ég hefá tilfinningunni að við verðum aðspila mjög vel úr næstu árum hvaðvarðar nýsköpunarfyrirtæki.Rekstur nýrra fyrirtækja er mikilláhætturekstur <strong>og</strong> þess vegna ermikilvægt að fjárfestingar einstaklingaverði úr sjóðium semfjárfesta í mörgum fyrirtækjumfrekan en að einstaklingar séu aðfjárfesta í einstökum fyrirtækjum.En það eru líkur á því að þetta leiðitil þess að fleiri fyrirtæki verði til<strong>og</strong> þau sem eru áhugaverð verðiöflugri ef þau draga að sér fjármagn.Í því samhengi má nefnaað stærsti munurinn, þó ýmislegtmegi telja til, á Kísildalnum íBandaríkjunum <strong>og</strong> öðrum svæðumí heiminum er magn áhættufjármagns<strong>og</strong> þær upphæðir semfjárfest er fyrir í einstökum fyrirtækjum.Það er nærri lagi að þaðsé 200 falt meira áhættufjármagní Kísildalnum „á haus“ en víðasthvar í Evrópu,“ segir Eyþór.Viðskiptaenglar af skornumskammti á ÍslandiViðskiptaengla þekkja sjálfsagtfáir, en hér er ekki átt við einhverskonarkaþólska vætti sem sláverndarvæng yfir viðskiptamenn,heldur ákveðna tegund fjárfestasem Eyþór segist vera mikilláhugamaður um. „Viðskiptaenglarer í sjálfu sér ekki gott orð,en það er notað til að lýsa einstaklingumsem eru sérfræðingarí að fjárfesta í sprotafyrirtækjum.Það eru afar fáir slíkir hér á landi<strong>og</strong> þess vegna stofnuðum við hjáKlak umgjörð sem við köllum IcelandAngels sem er grunnurinnað samtökum viðskiptaengla hérá landi. Aðalávinningurinn afslíku englasamfélagi er að þeirlæra að verða betri fjárfestar ísprotafyrirtækjum, vinna saman,sem eykur verulega líkur á árangriþeirra. Þeir hafa aðgengiað góðum sprotafyrirtækjum semsérfræðingar eru búnir að aðstoðaí ferlinu <strong>og</strong> er grunnurinnað samfélaginu. Ég sé að Viðskiptasmiðjan<strong>og</strong> Iceland Angels,sem <strong>og</strong> önnur fjárfestingarfélög,geta unnið mjög vel saman í kraftiþessara nýju laga,“ segir Eyþór.Dr. Eyþór Ívar Jónsson, er meðdoktorspróf í viðskiptafræði fráHenley Management College íBretlandi <strong>og</strong> MSc. <strong>og</strong> Cand.Oecongráður frá Háskóla Íslands. Hanner forstöðumaður í frumkvöðlafræðsluí MBA- <strong>og</strong> stjórnendanámivið Viðskiptaháskólann íKaupmannahöfn.
- Page 1 and 2: Heilsa, menntun og nýsköpun2010,
- Page 4 and 5: • Heilsa, menntun og nýsköpunTr
- Page 6 and 7: • Heilsa, menntun og nýsköpun-D
- Page 8 and 9: • Heilsa, menntun og nýsköpunOr
- Page 10 and 11: 10 • Heilsa, menntun og nýsköpu
- Page 12 and 13: 12 • Heilsa, menntun og nýsköpu
- Page 14 and 15: 14 • Heilsa, menntun og nýsköpu
- Page 16: 16 • Heilsa, menntun og nýsköpu
- Page 19 and 20: Heilsa, menntun og nýsköpun • 1
- Page 21 and 22: Heilsa, menntun og nýsköpun • 2
- Page 24 and 25: 24 • Heilsa, menntun og nýsköpu
- Page 26 and 27: 26 • Heilsa, menntun og nýsköpu
- Page 30 and 31: 30 • Heilsa, menntun og nýsköpu
- Page 32 and 33: 32 • Heilsa, menntun og nýsköpu
- Page 34: 34 • Heilsa, menntun og nýsköpu
- Page 37 and 38: Heilsa, menntun og nýsköpun • 3
- Page 39 and 40: 50%VIðgeFUmHUnDRUð afslátturÞÚ