System inteligencji regionalnej jako odpowiedź na wyzwania ...
System inteligencji regionalnej jako odpowiedź na wyzwania ...
System inteligencji regionalnej jako odpowiedź na wyzwania ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
globalizacjainterdyscypli<strong>na</strong>rnośćs i e c i o w o ś ćdigitalizacjamultikulturowośćekologizacjaP o k o l e n i e Ysrebr<strong>na</strong>gospodarka2020SYSTEM INTELIGENCJI REGIONALNEJJAKO ODPOWIED NA WYZWANIA PRZYSZOCIRaport podsumowujący III etap badania pt.„Stan obecny i prognoza zmian oraz kierunków rozwojugospodarki i rynku pracy w województwie pomorskim”zawierający wnioski i rekomendacje
SYSTEMINTELIGENCJIREGIONALNEJJAKOODPOWIEDŹNAWYZWANIAPRZYSZŁOŚCIRAPORT PODSUMOWUJĄCY III ETAP BADANIA PT.„STAN OBECNY I PROGNOZA ZMIAN ORAZKIERUNKÓW ROZWOJU GOSPODARKI I RYNKU PRACYW WOJEWÓDZTWIE POMORSKIM”ZAWIERAJĄCY WNIOSKI I REKOMENDACJE.Redakcja:Marcin NowickiZespół autorski:An<strong>na</strong> HildebrandtMarcin NowickiPrzemysław SusmarskiJan Szomburg Jr.dr Maciej TarkowskiPiotr ZbieranekRAPORT OPRACOWANO W INSTYTUCIE BADAŃ NAD GOSPODARKĄ RYNKOWĄProjekt „Stan obecny i prognoza zmian oraz kierunków rozwoju gospodarki i rynku pracy w województwiepomorskim” jest współfi<strong>na</strong>nsowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.Raporty powstałe w jego ramach dystrybuowane są bezpłatnie.
WYDAWCAURZĄD MARSZAŁKOWSKI WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGODepartament Europejskiego Funduszu Społecznego80-810 Gdańskul. Augustyńskiego 2tel. (58) 32-68-190, fax. (58) 32-68-193, e-mail: defs@woj-pomorskie.plRaport w formacie PDF dostępny jest <strong>na</strong> stronie internetowej:http://www.defs.woj-pomorskie.plAutor opracowania:Instytut Badań <strong>na</strong>d Gospodarką Rynkowąc Copyright by Urząd Marszałkowski Województwa PomorskiegoGdańsk 2011ISBN 978-83-88262-64-7
Spis treści1. O projekcie — jego cele i struktura ......................................................................................................................................................................... 52. Streszczenie ........................................................................................................................................................................................................................................ 63. Summary.................................................................................................................................................................................................................................................. 74. Metody i podejście badawcze ...................................................................................................................................................................................... 85. Co wynika dla zarządzania województwem pomorskim z a<strong>na</strong>lizy wyzwań przyszłości? ............... 95.1 Syntetycz<strong>na</strong> charakterystyka <strong>na</strong>jważniejszych wyzwań przyszłości.......................................................................... 95.2 Najważniejszy wniosek z perspektywy województwa pomorskiego..................................................................... 126. <strong>System</strong> <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> <strong>jako</strong> odpowiedź <strong>na</strong> <strong>wyzwania</strong> przyszłości ...................................................... 136.1 Dlaczego potrzebujemy regio<strong>na</strong>lnego „rozumu”?...................................................................................................................... 136.2 Czym jest SIR? ................................................................................................................................................................................................................ 166.3 Jakie role będzie pełnił SIR w wymiarze instytucjo<strong>na</strong>lnym?............................................................................................. 196.4 Na jakich zasadach musi opierać się SIR?.......................................................................................................................................... 236.5 Z jakich <strong>na</strong>rzędzi i instrumentów może korzystać SIR? ...................................................................................................... 267. Jak SIR pomoże w realizacji sce<strong>na</strong>riusza „solidarnej odpowiedzi” <strong>na</strong> <strong>wyzwania</strong> rozwoju? ....... 378. Podsumowanie — tabela rekomendacji ...................................................................................................................................................... 48
51. O projekcie — jego cele i strukturaCele projektu pt. „Stan obecny i prognoza zmian orazkierunków rozwoju gospodarki i rynku pracy w województwiepomorskim” zostały określone w <strong>na</strong>stępującysposób:zidentyfikowanie obecnych i przyszłych uwarunkowań,zjawisk oraz tendencji rozwoju społecznegoi gospodarczego, począwszy od trendów o charakterzeglobalnym po procesy specyficzne dla Polskii <strong>na</strong>szego regionu,uzyskanie wiedzy <strong>na</strong> temat prawdopodobieństwa wystąpienia,kierunku i siły tych zmian,poz<strong>na</strong>nie mechanizmów wpływu zidentyfikowanychzjawisk i tendencji <strong>na</strong> funkcjonowanie <strong>na</strong>jważniejszychelementów gospodarki regionu (duże oraz małei średnie przedsiębiorstwa, branże, klastry) i relacjemiędzy nimi,określenie możliwych sce<strong>na</strong>riuszy wpływu zidentyfikowanychzjawisk i tendencji <strong>na</strong> strukturę gospodarcząi rynek pracy w województwie pomorskim i oce<strong>na</strong>prawdopodobieństwa ich realizacji,opracowanie rekomendacji dla władz samorządowychi innych podmiotów w zakresie podnoszenia konkurencyjnościgospodarki i rynku pracy w odniesieniudo zmian przewidywanych w poszczególnych sce<strong>na</strong>riuszach,ze szczególnym uwzględnieniem wariantunormatywnego.Realizacja powyższych celów podzielo<strong>na</strong> była <strong>na</strong> trzy etapy:I. Identyfikacja czynników i mechanizmów zmianII. Konstrukcja sce<strong>na</strong>riuszy i prognozIII. Sformułowanie wniosków i rekomendacji.Niniejszy raport jest efektem trzeciego etapu projektu —prezentuje on wnioski i rekomendacje będące wynikiemcałego badania. Najważniejsze pytania, które <strong>na</strong>leżałosobie zadać, aby wyciągnąć spójne wnioski z bardzoskomplikowanej, wielowątkowej i wielowymiaroweja<strong>na</strong>lizy oraz móc sformułować rzetelne i skuteczne rekomendacje,brzmiały:Czy województwo pomorskie — jego mieszkańcy, instytucje,organizacje i przedsiębiorstwa są świadome<strong>na</strong>dchodzących wyzwań?Czy jesteśmy <strong>na</strong> te <strong>wyzwania</strong> przygotowani? Czypotrafimy — mentalnie, kulturowo, organizacyjnie, instytucjo<strong>na</strong>lnie— <strong>na</strong>dchodzącym zmianom sprostać?Co zrobić, a raczej robić (bo jest to wyzwanie o charakterzeciągłym), aby <strong>na</strong> tych zmia<strong>na</strong>ch — trendach,tendencjach, zjawiskach społecznych i gospodarczych— jak <strong>na</strong>jbardziej skorzystać? Jak uniknąć zagrożeń,jak wykorzystać szanse?Powyższe pytania stały się kanwą, <strong>na</strong> której autorzyosnuli strukturę niniejszego raportu. Moż<strong>na</strong> ją sprowadzićdo jednej, zasadniczej kwestii: jak <strong>na</strong> trwałeprzestawić regio<strong>na</strong>lną zwrotnicę <strong>na</strong> tory biegnącew kierunku „ROZWÓJ POMORZA”?
62. Streszczenie„<strong>System</strong> <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> <strong>jako</strong> odpowiedź <strong>na</strong><strong>wyzwania</strong> przyszłości” jest trzecim i zarazem ostatnimraportem, który powstał w ramach projektu „Stanobecny i prognoza zmian oraz kierunków rozwoju gospodarkii rynku pracy w województwie pomorskim”.Pełni on funkcję podsumowującą projekt, prezentującwnioski i rekomendacje będące wynikiem całego procesubadawczego. Myślą przewodnią raportu jest próbaodpowiedzi <strong>na</strong> pytanie, jaki mechanizm jest w staniezapewnić trwały rozwój województwa pomorskiegow kontekście trendów i wyzwań przyszłości zidentyfikowanychi przea<strong>na</strong>lizowanych w poprzednich fazachprojektu? Zaproponowaną odpowiedzią jest nowe podejściedo programowania rozwoju, charakteryzującesię dużą otwartością <strong>na</strong> zmiany (systemową zdolnościądo „samouczenia się” Pomorza i jego mieszkańców),którego założenia w pełni oddaje koncepcja „systemu<strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>” (SIR). Taki system <strong>na</strong>leży postrzegać<strong>jako</strong> ciągły proces wielowymiarowych interakcjimiędzy regio<strong>na</strong>lnymi podmiotami (osobami, instytucjami,organizacjami, przedsiębiorstwami). Oczywiście, jakkażdy system musi on mieć również wymiar instytucjo<strong>na</strong>lny:dedykowane „<strong>na</strong>rzędzia” i reguły ich używania.Ważne jest jed<strong>na</strong>k, aby poprzez <strong>na</strong>dmierną instytucjo<strong>na</strong>lizacjęi sformalizowanie nie pozbawić go cechi wymiaru „otwartego procesu” — w przeciwnym przypadkunie będzie się on zasadniczo różnił od stanuobecnego. Umożliwi to realizację <strong>na</strong>jważniejszego jegocelu: dy<strong>na</strong>miczną koordy<strong>na</strong>cję pomiędzy wszystkimipodsystemami regionu — społecznym, biznesowym i administracyjnym.SIR ma spowodować, że te podsystemy,czy też sfery zaczną się lepiej „widzieć”, komunikować,rozumieć i w konsekwencji — współdziałać. Dy<strong>na</strong>micznąkoordy<strong>na</strong>cję <strong>na</strong>leży rozumieć <strong>jako</strong> proces informowania,wymiany i lepszego wykorzystywania dostępnej wiedzy(rozwój oparty o wiedzę symboliczną), wzajemnegoinspirowania (funkcja pomysłotwórcza), motywowaniaale także monitorowania i ewaluacji. SIR umożliwi dokonywaniecyklicznej i wieloaspektowej autodiagnozy,przewidywanie i zarządzanie zmia<strong>na</strong>mi społecznymii gospodarczymi, akumulowanie wiedzy o regionie i otaczającymświecie oraz wykorzystywanie tej wiedzy docelów polityki rozwoju, także rozumianej <strong>jako</strong> zwiększaniekonkurencyjności regio<strong>na</strong>lnych firm. <strong>System</strong> mapomagać diagnozować dostrzegane trendy i wzywaniaz nimi związane, jednocześnie wprowadzając jew obszar debaty publicznej, <strong>na</strong>stępnie zaś projektowaćsposoby reakcji <strong>na</strong> nie w oparciu o politykę publicznąi ewaluować skuteczność tych działań. Strukturę SIRmoż<strong>na</strong> przedstawić za pomocą czterech warstw. Pierwsząz nich tworzą ludzie i instytucje. Aby mogli ze sobąefektywnie współdziałać potrzebne są zasady (warstwadruga): zaufanie, inkluzywność, partnerstwo, sieciowość,transparentność, różnorodność, adaptacyjność, wysokakontekstowość, otwartość, czy ukierunkowanie <strong>na</strong> dobrowspólne — osadzone <strong>na</strong> fundamencie kultury dialogui zaufania. Zasady umożliwiają różne typy interakcji —od przepływu informacji po tworzenie wiedzy i wdrażaniejej w życie (warstwa trzecia). Interakcje te sąmożliwe i przynoszą oczekiwane efekty dzięki dobrzedobranym <strong>na</strong>rzędziom, takim jak: sondaże deliberatywne,panele i <strong>na</strong>rady obywatelskie, tradycyjne badaniaopinii społecznej, a<strong>na</strong>lizy eksperckie itd. — stanowiącewarstwę czwartą systemu. Ważne jest, aby SIR miałtakże stałe, cykliczne i czerpiące z już istniejącego doświadczeniainstytucjo<strong>na</strong>lnego (wiedzy instytucjo<strong>na</strong>lnej)elementy: Pomorski Kongres Obywatelski (międzyśrodowiskoweforum debaty o <strong>na</strong>jważniejszych kwestiachrozwoju Pomorza), Pomorski Przegląd Gospodarczy, PomorskieSieci Dialogu oraz Pomorski Foresight Regio<strong>na</strong>lny— mają one charakter procesów a nie pojedynczychwydarzeń ani też projektów, opierają się o zasady SIRi korzystają z całej gamy jego <strong>na</strong>rzędzi, ale ze względu<strong>na</strong> systemotwórczą rolę muszą być traktowane <strong>jako</strong>fundamentalne elementy SIR. W efekcie region osiągawysoką adaptatywność (zdolność do pozytywnej absorbcjitrendów, reakcji <strong>na</strong> <strong>wyzwania</strong>), co umożliwiarealizację sce<strong>na</strong>riusza „solidarnej odpowiedzi”, <strong>na</strong>kreślonego<strong>jako</strong> normatywny w ramach niniejszego projektu.
73. Summary”The regio<strong>na</strong>l intelligence system as the answer to futurechallenges” is the third and fi<strong>na</strong>l report createdwithin the project ”Current Situation and a Forecast ofEconomic and Labour-Market Development Changes andTrends in the Pomeranian Voivodeship”. It is a summaryof the project and it presents the conclusions and recommendationsresulting from the entire research process.The central idea of this report is finding an answer to thequestion what mechanism is capable of ensuring a permanentdevelopment for the Pomeranian Voivodeship inthe context of future trends and tendencies, identifiedand a<strong>na</strong>lyzed during the previous phases of the project.The answer suggested is a new approach to developmentprogramming, which is characterized by great opennessto changes (the Pomeranian Region’s and its inhabitants’systemic ability for self-adaptation), the idea being fullyexpressed by the ”regio<strong>na</strong>l intelligence system” (Polish:”SIR”) concept. A system like that must be perceivedas a continuous process of multi-dimensio<strong>na</strong>l interactionsbetween the region’s actors (persons, institutions,organizations, enterprises). Obviously, as in any othersystem, there must be an institutio<strong>na</strong>l dimension to it:some dedicated ”tools” and rules to use such tools. However,it is important that the system is not deprived,due to excessive institutio<strong>na</strong>lization or formalization, ofits ”open process” features or dimension. Otherwise, itwill basically resemble the current situation. Such a<strong>na</strong>pproach will make it possible that the system’s mostimportant goal is achieved, which is a dy<strong>na</strong>mic coordi<strong>na</strong>tionof all the region’s subsystems (social, businessand administrative). The regio<strong>na</strong>l intelligence system isto make the subsystems (or spheres) ”see” one anotherbetter, communicate better and understand better,which will consequently enhance cooperation. The dy<strong>na</strong>miccoordi<strong>na</strong>tion must be deemed to be a processof information, exchange and enhanced utilization ofavailable knowledge (symbolic knowledge-based development),one of mutual inspiration (the ideas-renderingfunction) and motivation, but also one of monitoringand evaluation. The regio<strong>na</strong>l intelligence system wille<strong>na</strong>ble cyclical and multi-aspectual self-diagnosis, anticipatio<strong>na</strong>nd ma<strong>na</strong>gement of social and economic changes,the accumulation of knowledge about the region andthe surrounding world, as well as the utilization ofthe knowledge for development policy purposes, understoodalso as greater competitiveness of regio<strong>na</strong>lbusinesses. The system is to help diagnose the trendsperceived and the challenges related to them, to enterthem simultaneously into the public debate sphere, andthen to project the ways of reaction to them in terms ofpublic policies, and to evaluate the effectiveness of suchactions. The structure of the regio<strong>na</strong>l intelligence systemcan be presented as four layers. People and institutionsform the first layer. For effective cooperation of these,some rules (the second layer) are needed, like: trust,inclusiveness, partnership, networking, transparency, diversity,adaptability, high contextual ability, openness,or common good orientation — all of them based on theculture of dialogue and trust. The rules e<strong>na</strong>ble variousinteraction types — from information flow to knowledgecreation and implementation (the third layer). Suchinteractions are possible and they bring about the resultsexpected through some well-selected tools, such as:deliberative surveys, civic panels and discussions, traditio<strong>na</strong>lsocial opinion polls, expert a<strong>na</strong>lyses, etc. (thesystem’s fourth layer). It is important that the regio<strong>na</strong>lintelligence system has also permanent, cyclical andthe existing-institutio<strong>na</strong>l-experience-drawing (based o<strong>na</strong>ccumulated institutio<strong>na</strong>l knowledge) elements: the PomeranianCivic Congress (a regio<strong>na</strong>l forum for dialogueamong various actors in society), the Pomeranian EconomicReview, the Pomeranian Dialogue Networks and thePomeranian Regio<strong>na</strong>l Foresight — all these are processesrather than single events or projects in character; theyare based on the regio<strong>na</strong>l intelligence system rules andthey use the whole range of its tools, but — due to thesystem creation role they play — they must be treatedas the fundamental elements of the regio<strong>na</strong>l intelligencesystem. As a consequence, the region achieves highadaptability (i.e. ability to positively absorb the trendsand react to challenges), which e<strong>na</strong>bles the realizationof the ”Joint Answer Sce<strong>na</strong>rio”, depicted as a normativeone within the framework of the project.
84. Metody i podejście badawczeRaport o charakterze rekomendacyjnym bazuje <strong>na</strong> wtórnychźródłach informacji i wiedzy. Fundament pracstanowiły wyniki badań uzyskane w toku realizacjidwóch wcześniejszych etapów projektu. Dostarczyły oneniezbędnej wiedzy w zakresie trendów zewnętrznych (wtym globalnych), cech gospodarki i rynku pracy województwapomorskiego oraz potencjalnych sce<strong>na</strong>riuszyabsorbcji trendów globalnych w regionie.Na potrzeby sformułowania rekomendacji doko<strong>na</strong>notakże charakterystyki, w tym przeglądu kompetencjiinstytucji regio<strong>na</strong>lnych odgrywających potencjalnie dużąrolę w sprostaniu zidentyfikowanym wyzwaniomrozwojowym (m. in. urzędy pracy, samorządy regio<strong>na</strong>lnei lokalne, kuratorium, szkoły i uczelnie, instytucjeszkoleniowe, agencje zatrudnienia, organizacje przedsiębiorcówi przedsiębiorstwa, instytucje otoczenia biznesu,organizacje pozarządowe, media). Charakterystykata, poparta a<strong>na</strong>lizą źródeł dotyczących mocnych i słabychstron funkcjonowania niektórych z nich, a takżedoświadczenia zespołu autorskiego ze współpracy z wybranymipodmiotami, stanowiły ważne przesłanki dosformułowania rekomendacji. Doko<strong>na</strong>no również przeglądupodstawowych dokumentów służących programowaniurozwoju regio<strong>na</strong>lnego, pod kątem ich adekwatnościwzględem zidentyfikowanych w ramach projektutrendów i zbudowanych sce<strong>na</strong>riuszy.Inspiracji do prac <strong>na</strong>d raportem dostarczyła wieloletniaaktywność Instytutu Badań <strong>na</strong>d Gospodarką Rynkową(między innymi <strong>jako</strong> organizatora Polskiego ForumObywatelskiego) a także działalność Europejskiego StowarzyszeniaAgencji Rozwoju (EURADA) w zakresiekoncepcji i struktury systemów <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>oraz doświadczenia projektów unijnych wpisującychsię w ideę Smart Regions — budowy konkurencyjnościpoprzez bardziej efektywną współpracę lokalnych i regio<strong>na</strong>lnychaktorów życia społeczno-gospodarczego.Rekomendacyjny charakter raportu, oprócz a<strong>na</strong>liz informacjiwtórnych, wymagał zastosowania metod heurystycznych— ułatwiają one przełamywanie stereotypówi schematów myślenia, a tym samym wypracowywanieorygi<strong>na</strong>lnych rozwiązań problemów. Co ważniejsze, pozwalająw sposób logiczny, spójny i uporządkowany,rozważać potencjalne warianty zdarzeń i skutki proponowanychrekomendacji. Do tych metod zaliczyć <strong>na</strong>leżybudowę sce<strong>na</strong>riuszy i wybór sce<strong>na</strong>riusza normatywnego,burzę mózgów oraz metodę adwokata. Ich wielokrotne,iteracyjne stosowanie pozwoliło <strong>na</strong> wypracowanie prezentowanejw raporcie koncepcji systemu <strong>inteligencji</strong><strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>, osadzonej w realiach województwa pomorskiego,która w świetle przeprowadzonych a<strong>na</strong>liz wydajesię być <strong>na</strong>jbardziej efektywnym <strong>na</strong>rzędziem stymulowaniarozwoju regio<strong>na</strong>lnego, w kontekście zidentyfikowanychi przea<strong>na</strong>lizowanych w trakcie projektu wyzwańspołecznych i gospodarczych.
95. Co wynika dla zarządzaniawojewództwem pomorskimz a<strong>na</strong>lizy wyzwań przyszłości?5.1. Syntetycz<strong>na</strong> charakterystyka <strong>na</strong>jważniejszych wyzwań przyszłościNa potrzeby projektu — w jego I i II fazie — doko<strong>na</strong>noidentyfikacji, a<strong>na</strong>lizy oddziaływania i selekcji <strong>na</strong>jważniejszychz punktu widzenia przyszłości województwapomorskiego trendów, zjawisk i procesów. Aby ułatwićpercepcję wniosków i rekomendacji zawartych w niniejszymraporcie, poniżej zamieszczamy syntetycznącharakterystykę tych trendów, rozumianych <strong>jako</strong> <strong>wyzwania</strong>przyszłości 1 .Dy<strong>na</strong>miczny wzrost generowanych i przetwarzanych zasobówinformacji jest trendem, który będzie wymuszałzasadnicze zmiany zarówno w procesach edukacyjnychjak i w wymaganiach kompetencyjnych i kwalifikacyjnychwobec przyszłych pracowników. Pojawią się nowezawody i wzrośnie z<strong>na</strong>czenie już istniejących, związanychz szeroko rozumianym gromadzeniem i przetwarzanieminformacji. Trend ten będzie miał także wpływ<strong>na</strong> zmiany strukturalne: wewnątrz wszystkich branż(konieczność przetwarzania danych i informacji) oraz1 Na podstawie raportu I i II: „Czynniki i mechanizmy zmiangospodarki i rynku pracy województwa pomorskiego do roku2020”, „Prognozy i sce<strong>na</strong>riusze do 2020 r.”.między branżami (wzrost z<strong>na</strong>czenia działalności związanejz przetwarzaniem informacji: ICT, media, konsultingitp.). Dla konkurencyjności firm i całego regionu ważnejest, iż samo posiadanie informacji przestaje byćatutem, gdyż jest o<strong>na</strong> coraz łatwiej dostęp<strong>na</strong> (takżebezpłatnie). Sukces zapewnia umiejętność selekcji,syntezy i zastosowania informacji w praktyce, czyliwiedza. Na tym polu także panuje sil<strong>na</strong> konkurencja— aby mieć przewagę, wiedza musi być efektywnietworzo<strong>na</strong> i wykorzystywa<strong>na</strong>, co wymaga odpowiednichstruktur, procedur i habitusów (wzorców zachowań,<strong>na</strong>wyków). Zalew informacji i dy<strong>na</strong>miczny przyrost wiedzywywołują konieczność specjalizacji i korzystaniaz zasobów wiedzy rozrzuconych po całym świecie —odpowiedzią jest zmia<strong>na</strong> charakteru tworzenia i zarządzaniawiedzą: powstają globalne sieci i okręgiwiedzy. Zmienia się także charakter innowacji i z<strong>na</strong>czenieróżnych „rodzajów” wiedzy — skoro wyrównuje siędostęp do informacji i wiedzy podstawowej (inżynierskieji syntetycznej), z<strong>na</strong>czenia w wyścigu rozwojowym<strong>na</strong>biera wiedza symbolicz<strong>na</strong> — czyli umiejętność <strong>na</strong>dawaniawartości istniejącym zasobom wiedzy (pomysły <strong>na</strong>
10zastosowanie istniejących technologii, materiałów itp.).Konsekwencją rosnących zasobów wiedzy i informacji sąprzeciwstawne, choć współzależne procesy — z jednejstrony coraz głębsza specjalizacja, z drugiej zaś interdyscypli<strong>na</strong>rnośći uniwersalność. Konieczność specjalizacjiwynika z szybko rosnącego zasobu wiedzy (nikt nie jestw stanie objąć całości wiedzy w danej dziedzinie). Z koleiinterdyscypli<strong>na</strong>rność i uniwersalność koniecz<strong>na</strong> jestdo międzybranżowej, międzykulturowej i międzyśrodowiskowejwspółpracy — aby te rosnące zasoby wiedzymóc efektywnie wykorzystywać. Coraz bardziej dy<strong>na</strong>micznyprzyrost informacji i wiedzy stwarza nie tylkooczywistą konieczność permanentnego uczenia się aletakże oduczania starych <strong>na</strong>wyków. Konieczne jest wyjściepoza utarte schematy i formy edukacji — w myślidei life-long i life-wide learning <strong>na</strong>leży wzmocnić z<strong>na</strong>czenieedukacji pozaformalnej i nieformalnej.Coraz bardziej sieciowy i projektowy charakter gospodarkijest kolejnym trendem istotnym dla kształtowaniastruktury gospodarki i rynku pracy województwa pomorskiego.Elastycz<strong>na</strong>, projektowa i sieciowa współpraca(dla określonego celu) między wyspecjalizowanymi firmamia także między biznesem a <strong>na</strong>uką staje się <strong>na</strong>jbardziejefektywnym modelem funkcjonowania. Wymuszao<strong>na</strong> zmianę modelu organizacji pracy — rośnie rolaświadomego, elastycznego, odpowiedzialnego pracownika.Jednocześnie pracodawca przestaje być zarządcąi kontrolerem, a zaczy<strong>na</strong> być partnerem w projekcie.Rosnąca sieciowość i projektowość rozmywa granicęmiędzy sektorami i branżami. Dobrym przykładem tegozjawiska jest serwicyzacja przemysłu i rolnictwa.Rośnie „wieloaspektowość” produktów i usług, społeczeństwoi gospodarka stają się wysokokontekstowe,a to wymaga kompetencji międzybranżowych, współpracyspecjalistów wielu dziedzin — do procesu produkcjitrzeba włączać np. socjologów, kulturoz<strong>na</strong>wców, grafików,lekarzy itd.Postępująca globalizacja jest trendem, który wywieraćbędzie istotny wpływ <strong>na</strong> pomorską gospodarkę.Niewątpliwie dalej będzie rosło z<strong>na</strong>czenie między<strong>na</strong>rodowychkorporacji oraz między<strong>na</strong>rodowej wymianygospodarczej i migracji, co sprzyjać będzie zarównomultikulturowości jak i homogenizacji kulturowej.Procesy globalizacji (np. rynków fi<strong>na</strong>nsowych, inwestycji,migracji itd.) będą <strong>na</strong>jprawdopodobniej poddanecoraz silniejszej regulacji. Poważnym wyzwaniem dla gospodarkiPomorza (jak i dla innych regionów krajówrozwiniętych) będzie dalszy wzrost z<strong>na</strong>czenia dużychkrajów takich jak Brazylia, Chiny czy Indie. Postępującaglobalizacja niesie ze sobą także problemy w postaciglobalnych zagrożeń (pandemie, terroryzm, konfliktypolityczne, kryzysy ekologiczne i klęski <strong>na</strong>turalne —w skutek wzrostu z<strong>na</strong>czenia globalnych powiązań <strong>na</strong>wetlokalne zdarzenia mogą mieć teraz globalne z<strong>na</strong>czenie)oraz dalszego wzrostu zróżnicowań dochodowych.Rozwój bio-, <strong>na</strong>no- i neurotechnologii, technologizacjażycia z jednej strony i wykluczenie technologicznez drugiej strony oraz kreatyw<strong>na</strong> destrukcja i realokacja,z uwagi <strong>na</strong> słabo rozpoz<strong>na</strong>ne potencjalne efekty wprowadzajądużo niepewności, co do możliwego kierunkuwpływu <strong>na</strong> strukturę gospodarki i rynku pracy. Omawianytrend może doprowadzić do zaniku pewnych branżi zawodów oraz przesuwania zasobów do innych, nowychdziedzin.Kolejnym ważnym trendem jest digitalizacja. Jest o<strong>na</strong> możliwadzięki powszechnej obecności komputerów w corazwiększej liczbie dziedzin życia społeczno-gospodarczego.W związku z tym kompetencje komputerowe przestająmieć charakter specjalistyczny <strong>na</strong>bierając uniwersalnegoz<strong>na</strong>czenia. Wszechobecność komputerów jest bodźcemdla integracji systemów, rozwoju e-działalności(e-branże i e-zawody). Towarzyszy jej zmia<strong>na</strong> postawspołecznych. Potrzeba bycia on-line oraz rosnąca interaktywnośćstwarzają nowe uwarunkowania funkcjonowaniagospodarki i rynku pracy. Pędząca digitalizacjaniesie jed<strong>na</strong>k ze sobą także niebezpieczeństwa, z których<strong>na</strong>jważniejsze to e-wykluczenie oraz cyberprzestępczość.Rozwój sztucznej <strong>inteligencji</strong> także zmieniastrukturę popytu <strong>na</strong> umiejętności i kompetencje. Niektórestają się zbędne a rola innych rośnie.Z punktu widzenia rynku pracy bardzo duże z<strong>na</strong>czniema trend polegający <strong>na</strong> jego rosnącej otwartości i corazwiększych wymaganiach, jakie stawia uczestnikom.Oz<strong>na</strong>kami tych zmian są: rosnąca mobilność (zarównozawodowa jak i przestrzen<strong>na</strong>), wchodzenie <strong>na</strong> rynekpracy tzw. pokolenia Y (niez<strong>na</strong>jącego świata bez Internetu,telefonów komórkowych, komunikatorów, e-mailiwraz ze wszystkimi — pozytywnymi i negatywnymi —konsekwencjami tego faktu), coraz powszechniejsza koniecznośćwspółpracy przedstawicieli różnych pokoleńi różnych kultur w ramach jednej organizacji, rosnącez<strong>na</strong>czenie kompetencji i konieczność ich stałego uaktualnianiaoraz coraz większe z<strong>na</strong>czenie kobiet <strong>na</strong> rynkupracy. W związku z tymi <strong>wyzwania</strong>mi <strong>na</strong>silać się będziewalka o talenty, a zmniejszać się będzie przywiązaniedo tradycyjnych, formalnych i mało elastycznych formzatrudnienia.
11Struktura gospodarki oraz rynku pracy podda<strong>na</strong> będzieoddziaływaniu procesów oz<strong>na</strong>czających rozwój nowegospołeczeństwa. Dominujące z<strong>na</strong>czenie w tym zakresiema wzrost świadomości obywatelskiej, konsumenckiejoraz społecznej a także dalszy rozwój klasy średniej.Pierwszy z wymienionych procesów oz<strong>na</strong>cza większąpartycypację obywateli w sprawowaniu władzy oraz zaangażowanie<strong>na</strong> rzecz lokalnego środowiska (np. dziękitechnologiom informatycznym). Drugi oz<strong>na</strong>cza rosnącąrolę świadomego konsumenta, który jest zaangażowany,poszukujący i wybierający — poświęca jed<strong>na</strong>k danemuproduktowi coraz krótsze chwile uwagi. Dzięki rozwojowitechnologii informacyjnych coraz częściej wchodziw partnerskie i bezpośrednie relacje z wytwórcami dóbri usług stając się prosumentem. Rozwój klasy średniej(<strong>jako</strong> konsekwencja rozwoju gospodarczego) zmieniastrukturę popytu (i oczekiwań), zachowania konsumenckiei postawy obywatelskie, stopień samoświadomościi modele życia (np. spędzania wolnego czasu).Wyraźny trend, jaki rysuje się przed Polską i województwempomorskim w <strong>na</strong>jbliższych latach to dalszaintegracja Europy. Do <strong>na</strong>jważniejszych kwestii w tymzakresie zaliczyć <strong>na</strong>leży: wprowadzenie euro, pełniejszeotwarcie rynku pracy (głównie niemieckiego) oraz dalszy<strong>na</strong>pływ i wydatkowanie funduszy strukturalnych. Najbardziejwymiernym efektem postępujących procesówintegracyjnych jest możliwość wykorzystania funduszystrukturalnych.przeszły transformację ustrojową. Odczuwalny jest onw Polsce, w tym w województwie pomorskim. Corazdłuższe życie to przede wszystkim efekt coraz zdrowszegotrybu życia, który stał się modny i stwarzapopyt (obecnie i w przyszłości) <strong>na</strong> usługi pozwalająceaktywnie spędzać czas wolny (sport, rekreacja,bioregeneracją, wellness & spa) oraz <strong>na</strong> „zdrowe” produkty(głównie żywność). Wraz z rosnącą długościążycia zwiększać będzie się także popyt <strong>na</strong> usługi medycznei okołomedyczne. Przy niekorzystnych zmia<strong>na</strong>chdemograficznych i w efekcie rosnących <strong>na</strong>pięć w funkcjonowaniusystemu zabezpieczeń społecznych i służbyzdrowia, coraz powszechniejsza będzie komercjalizacjausług medycznych. Wybitnie horyzontalny charakter będziemiał <strong>na</strong>tomiast rozwój „srebrnej” gospodarki. Corazwiększa liczba produktów i usług, skierowa<strong>na</strong> do tejpory głównie do ludzi młodych i w średnim wieku, będzieprofilowa<strong>na</strong> pod kątem specyficznych potrzeb osóbstarszych.Poważnym wyzwaniem o charakterze globalnym, któregoskutki odczuwalne będą także <strong>na</strong> Pomorzu, jestpogłębiający się deficyt obecnie wykorzystywanych zasobówenergetycznych. Skutkiem tego zjawiska jest poszukiwaniealter<strong>na</strong>tywnych źródeł energii i koniecznośćjej oszczędzania, wy<strong>na</strong>jdywanie i dosko<strong>na</strong>lenie nowychtechnologii, wzrost świadomości ekologicznej oraz działaniaregulacyjne np. w postaci pakietu klimatycznego.Wydłużanie się życia oraz polepszenie jego <strong>jako</strong>ścistanowi trend, szczególnie widoczny w krajach, które
125.2. Najważniejszy wniosek z perspektywy województwa pomorskiegoŻyjemy w świecie bardzo dy<strong>na</strong>micznych zmian. Dotykająone każdej sfery: kulturowej, tożsamościowej, społecznej(relacji), organizacyjnej, biznesowej itd. Konsekwencjątych zmian jest przede wszystkim rosnący stopieńskomplikowania, wielowymiarowości, wieloaspektowościi wysokiej kontekstowości otaczającej <strong>na</strong>s rzeczywistości.To z kolei przekłada się <strong>na</strong> wyraźnie kurczącą sięmożliwość precyzyjnego antycypowania zmian, co w rezultaciepowinno utrudniać opieranie programowaniarozwoju o racjo<strong>na</strong>lne przesłanki. Czy tak jest rzeczywiście?Otóż bez wątpienia tak się stanie, jeżeli będziemypróbowali ten „nowy samochód” regulować i <strong>na</strong>prawiać„starymi <strong>na</strong>rzędziami”. Aby móc cieszyć się z jazdy nowymsamochodem, kierowca musi się tego samochodu„<strong>na</strong>uczyć” i wymienić skrzynkę ze starymi <strong>na</strong>rzędziami.Poza tym, nowe samochody coraz trudniej <strong>na</strong>prawić samemu,trzeba korzystać z usług specjalistów. Podobniejest dzisiaj z programowaniem rozwoju regionu.Metody, które stosowane były dotychczas <strong>jako</strong> wspierająceprocesy zarządzania rozwojem regionu (odnosi sięto również do innych obszarów programowania rozwoju)okazują się być coraz bardziej „bezbronne” wobec jużdużej i wciąż rosnącej dy<strong>na</strong>miki oraz nieprzewidywalnościzmian. Przeprowadzo<strong>na</strong> w ramach tego projektua<strong>na</strong>liza trendów i zjawisk społecznych i gospodarczychwykazała, że ich charakter i zakres wymagają istotnychdostosowań w sferze szeroko rozumianego zarządzaniarozwojem. Konieczność przystosowania filozofii, podejścia,metod i <strong>na</strong>rzędzi w tym zakresie dotyczy nietylko sfery administracji samorządowej (czy też szerzejpublicznej), ale także sfery społecznej, biznesoweji <strong>na</strong>ukowej. Jed<strong>na</strong>kże rola administracji samorządowej,w tym wypadku <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> jest kluczowa — to właśnieregio<strong>na</strong>l<strong>na</strong> administracja samorządowa powin<strong>na</strong> podjąćsię funkcji inspirującej, motywującej, integrująceji modelującej konieczne dostosowania. Nowe podejściedo programowania rozwoju, odpowiadające <strong>na</strong> zidentyfikowanew projekcie <strong>wyzwania</strong> przyszłości, będącejednocześnie mechanizmem otwartym <strong>na</strong> dalsze zmiany(„samouczącym się”) <strong>na</strong>zwaliśmy systemem <strong>inteligencji</strong><strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> (SIR).Głównym wyzwaniem, przed którym stają dzisiaj władzesamorządowe jest zrozumienie zachodzących zmianspołecznych i gospodarczych — ich z<strong>na</strong>czenia (konsekwencji),głębokości i zakresu, dy<strong>na</strong>miki i trwałości.To wymaga umiejętności wyłowienia trwałych tendencjiw masie dostępnych danych, informacji i wiedzy oraz— co <strong>na</strong>jważniejsze — odróżnienia tych ważnych odnieistotnych, czy <strong>na</strong>wet fałszywych. W przypadku Polski,a więc kraju który przez wiele jeszcze lat będzie„doganiał” <strong>na</strong>jbardziej rozwiniętych konkurentów, bardzoważ<strong>na</strong> jest zdolność do tzw. „żabiego skoku” w jak<strong>na</strong>jwiększej liczbie dziedzin życia społecznego i gospodarczego.To wymaga jed<strong>na</strong>k umiejętności dostrzeżeniatrendów i tendencji przemijających. Umożliwia to pominięciepewnych etapów rozwoju i przejście od razu <strong>na</strong><strong>na</strong>jwyższy szczebel w danej dziedzinie 2 .<strong>System</strong> <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> może i powinien miećzdolność do prospektywnej i wielowymiarowej a<strong>na</strong>lizy— a dzięki temu stać się głównym wehikułemopracowywania i weryfikacji regio<strong>na</strong>lnych strategiii szerzej: programowania rozwoju regionu.2 Przykładem takiego postępowania w Polsce było pominięcieetapu czeków w bankowości i budowa od razu systemu rozliczeńelektronicznych. Dzięki temu system bankowy w Polscejest jednym z <strong>na</strong>jnowocześniejszych <strong>na</strong> świecie.
136. <strong>System</strong> <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> <strong>jako</strong>odpowiedź <strong>na</strong> <strong>wyzwania</strong> przyszłości6.1. Dlaczego potrzebujemy regio<strong>na</strong>lnego ,,rozumu”?Jak jest dzisiaj?Obecną sytuację w sferze zarządzania regio<strong>na</strong>mi dosko<strong>na</strong>lepodsumowuje <strong>na</strong>stępujący cytat:„<strong>System</strong>om komunikacyjno-kulturowym regionów brakujespójności, właściwej infrastruktury, a przedewszystkim zaangażowania weń regio<strong>na</strong>lnych aktorów.(...) W ramach istniejących forów komunikacji społecznejw województwach nie toczą się zwykle prawdziwedebaty <strong>na</strong>d ich rozwojem — debaty, w których ścierałybysię interesy i argumenty realnych aktorów regio<strong>na</strong>lnych,reprezentatywnych przedstawicieli kluczowychelit oraz grup społecznych, zarówno uprzywilejowanychi większościowych, jak i mniejszościowych orazzmargi<strong>na</strong>lizowanych” 3 .Precyzując powyższą diagnozę <strong>na</strong>leży zwrócić uwagę <strong>na</strong>kilka zasadniczych problemów i deficytów o charakterzestrukturalnym:<strong>na</strong>kładające się <strong>na</strong> siebie płaszczyzny interwencji publiczneji brak lub słabość ich koordy<strong>na</strong>cji — wynika3 Tomasz Zarycki, Dlaczego potrzebujemy dobrze działającychsystemów komunikacji <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> oraz <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> politykitożsamościowej?, w „Jak uczynić regiony motorami rozwojui modernizacji Polski”, red. Jan Szomburg, Gdańsk, Instytut BadańGospodarką Rynkową, 2009, s. 101–112.to z deficytów obecnej regio<strong>na</strong>lizacji (decentralizacji)oraz domi<strong>na</strong>cji „resortowego” modelu administracji<strong>na</strong> wszystkich szczeblach — efektem jest raczej <strong>na</strong>warstwianiesię kompetencji i odpowiedzialności, niżich klarowny podział;mnożenie instytucji publicznych i programów wsparcia(<strong>na</strong>rzędzi interwencji publicznej) — dominującąreakcją administracji publicznej <strong>na</strong> pojawienie sięnowego problemu jest powołanie nowej instytucji (komórki,ciała, agencji itp.) i / lub opracowanie nowegoprogramu, zamiast weryfikacji, czy nie lepiej byłoby„udrożnić” istniejące instytucje (prowadzi to do jeszczewiększego rozmycia odpowiedzialności, przerostubiurokracji i marnotrawienia publicznych środków —tak powstające instytucje i programy mają to do siebie,że bardzo trudno je potem zlikwidować);populizm i domi<strong>na</strong>cja „dy<strong>na</strong>miki wyborczej” — przyistotnym udziale tabloidyzujących się mediów postępujespłycanie dyskursu politycznego, skupianie się<strong>na</strong> marketingu politycznym i przyjmowanie perspektywy„od wyborów do wyborów” — paradoksalniesytuacja ta będzie coraz bardziej „nieznoś<strong>na</strong>” takżedla samych polityków <strong>na</strong>rażając ich <strong>na</strong> szybko rosnącypoziom wzajemnej agresji.
14bezrefleksyjne i pozbawione kontekstu powielanietzw. best practices — skądinąd użytecz<strong>na</strong> metodazarządzania (również regio<strong>na</strong>lnego) została doprowadzo<strong>na</strong>do wymiaru karykaturalnego, stając sięwyz<strong>na</strong>cznikiem pewnych „mód”, a nie racjo<strong>na</strong>lnegouczenia się od innych. I tak, falami pojawiają siękolejne rozwiązania, które wszyscy powielają: parkiprzemysłowe, inkubatory, klastry, doliny krzemowe,centra transferu technologii itp. Mało kto zadaje sobietrud, aby te „<strong>na</strong>rzędzia” dopasować do lokalnychuwarunkowań (chociażby kulturowych).brak mechanizmów i <strong>na</strong>rzędzi rzeczywistej (a nietylko formalnej) oceny oddziaływania, czyli impactassessment —prowadzitodoswoistej„ślepoty”administracjipublicznej <strong>na</strong> każdym szczeblu, którapozbawio<strong>na</strong> jest wskutek tego jakiejkolwiek weryfikacji,czy prowadzo<strong>na</strong> interwencja (legislacja, programy,działania) jest racjo<strong>na</strong>l<strong>na</strong>, efektyw<strong>na</strong>, potrzeb<strong>na</strong> a <strong>na</strong>wetczy nie przynosi szkód 4 ?Rozważając sposoby i <strong>na</strong>rzędzia budowania systemu<strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> trzeba mieć <strong>na</strong> uwadze także dotychczasowedoświadczenia z zakresu różnych modelii metod zarządzania regio<strong>na</strong>mi, które bardzo wyraźniewskazują <strong>na</strong>:fiasko omnipotentnych instytucji (tworzą one częstolokalne monopole funkcjo<strong>na</strong>lne, brakuje im niezależnościi obiektywizmu, podporządkowywane sąbieżącym celom i interesom partykularnym organów<strong>na</strong>drzędnych, są hermetyczne i nieelastyczne, nie sąw stanie sieciować kompetencji i wiedzy),fiasko modelu „urzędnika-omnibusa” (bo wiedza macoraz bardziej charakter sieciowy, a coraz większystopień skomplikowania otaczającej rzeczywistościrodzi problemy kompetencyjne i konflikty odpowiedzialności),fiasko modelu „prostych” partnerstw publiczno-prywatnych(nierzadko przeradzają się one w lokalne lubregio<strong>na</strong>lne monopole funkcjo<strong>na</strong>lne, nie są odporne <strong>na</strong>konflikty interesów i zachowania korupcyjne).Co obecnie decyduje o sukcesie rozwojowym?W pewnym uproszczeniu, to co decyduje o możliwościachrozwoju regionu, o jego potencjale i o tym, czyten potencjał jest właściwie wykorzystywany (a w dłuższejperspektywie rozbudowywany), moż<strong>na</strong> podzielić <strong>na</strong>:4 Brak rzetelnej oceny oddziaływania doprowadził w Polsce np.do dewastacji dobrze rozwijającego się rynku szkoleń komercyjnychwskutek niewłaściwie wprowadzonego fi<strong>na</strong>nsowania tychszkoleń ze środków UE.„Twarde” czynniki (położenie, infrastruktura, kapitałprodukcyjny, fi<strong>na</strong>nsowy, itp.)„Miękkie” czynniki, czyli sfera komunikacji społeczneji rozwoju tożsamości <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>:• Regio<strong>na</strong>l<strong>na</strong> tożsamość i siła <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> wspólnoty:więzi, poczucie przy<strong>na</strong>leżności• Wizerunek („image”, „brand”) regionu• Lojalność instytucjo<strong>na</strong>l<strong>na</strong>• Kapitał społeczny (poziom zaufania i zdolność dowspółpracy)• Kapitał ludzki (kwalifikacje + zdrowie)• Kapitał kulturowy• Wzorce regio<strong>na</strong>lnych, zbiorowych zachowań (regio<strong>na</strong>lny„habitus”)• Jakość przywództwa i siła autorytetów.Jakkolwiek w Polsce (w tym <strong>na</strong> Pomorzu) koniecz<strong>na</strong> jestpoprawa twardych czynników, a wśród nich także samychinstytucji, to kluczową kwestią są kompetencje,kwalifikacje, motywacje, wartości ludzi (kapitał ludzki,społeczny, relacyjny, symboliczny itd.). Przykładem, doczego prowadzi skupienie się <strong>na</strong> twardych czynnikachrozwoju przy pominięciu sfery „miękkiej” są wschodnielandy Niemiec — w których dzięki publicznej interwencji<strong>na</strong> olbrzymią skalę doprowadzono infrastrukturę dostandardu zachodnich landów (a <strong>na</strong>wet wyższego), objętotym samym systemem instytucjo<strong>na</strong>lnym a efektyspołeczne i gospodarcze są bardzo słabe. Zasadnicząprzyczyną fiaska tego „programu” jest deficyt właśniew zakresie czynników miękkich występujący <strong>na</strong>gminnie<strong>na</strong> tere<strong>na</strong>ch byłego NRD.SIR pomoże bezpiecznie (podtrzymując koniecznośćzwiększenia efektywności administracji) odejść od dogmatunew public ma<strong>na</strong>gement podkreślającego z<strong>na</strong>czenieefektywności administracji w rozumieniu biznesowym.Jest to konieczny krok, ponieważ rozwójregio<strong>na</strong>lny — opierając się <strong>na</strong> szerokim partnerstwiewszystkich interesariuszy — musi efektywność rozumieć<strong>jako</strong> zdolność do osiągania celów rozwojowychprzy godzeniu interesów rozwojowych różnych grup (np.budowa wiatraków zwiększa udział OZE, ale niszczy krajobrazi możliwości rozwoju turystyki). Model czystobiznesowej efektywności jest tu mało użyteczny.Porter (1998) wskazuje <strong>na</strong> trzy zasadnicze przewagi konkurencyjneo charakterze lokalnym, które w globalizującymsię świecie decydują o potencjale i możliwościachrozwoju:
15wiedzarelacjemotywacjaTo umiejętność budowania tych zasobów i „zarządzania”nimi <strong>na</strong>jbardziej w dzisiejszym świecie różnicująposzczególne regiony i społeczności lokalne. Dzieje siętak dlatego, że pozostałe (tradycyjne) zasoby potrzebnedo rozwoju stosunkowo łatwo moż<strong>na</strong> substytuować (zastępować,importować, wykorzystywać „<strong>na</strong> odległość”).Co jest więc <strong>na</strong>jważniejsze?wspieranie i stymulowanie nieformalnych sieci współpracyi partnerstw,wspieranie otwartości oraz inkluzywności regio<strong>na</strong>lnychi lokalnych systemów społecznych i gospodarczych,aktywizacja lub dezaktywizacja aktorów i partnerówzgodnie z ich pozytywnym lub negatywnym wkłademw działania rozwojowe (w myśl idei responsive gover<strong>na</strong>nce),<strong>na</strong>dawanie kształtu wspólnym wizjom i oczekiwaniom— często w żmudnym i długotrwałym procesiekreowania interakcji między regio<strong>na</strong>lnymi aktorami/partnerami(nie wystarczą dotychczasowe „konsultacjespołeczne”),racjo<strong>na</strong>lny podział zadań rozwojowych między różnych(publicznych i prywatnych) interesariuszy —zasada subsydiarności musi brać pod uwagę takżekompetencje oraz potencjalne efekty społeczne i gospodarcze(np. czy realizacja danego zadania przezdany podmiot nie zaburza zdrowych relacji rynkowych).To właśnie będzie możliwe dzięki urzeczywistnieniu ideisystemu <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>.
166.2. Czym jest SIR?<strong>System</strong> <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> <strong>na</strong>leży postrzegać <strong>jako</strong>ciągły proces wielowymiarowych interakcji międzyregio<strong>na</strong>lnymi podmiotami (osobami, instytucjami, organizacjami,przedsiębiorstwami). Oczywiście, jak każdysystem musi on mieć również wymiar instytucjo<strong>na</strong>lny:dedykowane „<strong>na</strong>rzędzia” i reguły ich używania. Ważnejest jed<strong>na</strong>k, aby poprzez <strong>na</strong>dmierną (acz <strong>na</strong>turalnąw takich przedsięwzięciach) instytucjo<strong>na</strong>lizację i sformalizowanienie pozbawić go cech i wymiaru „otwartegoprocesu” — w przeciwnym przypadku nie będzie się onzasadniczo różnił od stanu obecnego.To, że SIR będzie otwartym procesem a nie instytucją,umożliwi mu realizację <strong>na</strong>jważniejszego jego celu:dy<strong>na</strong>miczną koordy<strong>na</strong>cję pomiędzy wszystkimi podsystemamiregionu — społecznym, biznesowym i administracyjnym.SIR ma spowodować, że te podsystemy,czy też sfery zaczną się „widzieć”, komunikować, rozumieći współdziałać. Dy<strong>na</strong>miczną koordy<strong>na</strong>cję <strong>na</strong>leżyrozumieć <strong>jako</strong> proces informowania, wymiany wiedzy,wzajemnego inspirowania, motywowania ale także monitorowaniai ewaluacji.Dzięki takiej koordy<strong>na</strong>cji, przedstawiciele poszczególnychregio<strong>na</strong>lnych podsystemów lepiej dostosowująswoje cele i działania do potrzeb i możliwości nie tylkoswoich, ale i pozostałych podmiotów. Tylko wtedymożliwe jest pełne wykorzystanie wszystkich wymiarówpotencjału rozwojowego drzemiącego w każdym regionie.Dotyczy to zarówno zasobów materialnych (tangibleassets) jak i symbolicznych / niematerialnych (intangibleassets). Jak zostało to opisane wcześniej, to właśnie zasobyniematerialne w kontekście zachodzących przemianspołecznych i gospodarczych stają się <strong>na</strong>jważniejszymczynnikiem rozwoju. Bez sprawnego systemu <strong>inteligencji</strong><strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>, pobudzanie i wykorzystywanie tego typuzasobów jest niemożliwe.<strong>System</strong> <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> moż<strong>na</strong> <strong>na</strong>zwać „rozumem”regionu. Tak, jak rozum, SIR <strong>na</strong> podstawieobserwacji otoczenia, a<strong>na</strong>lizy docierających do niego informacji,potrafi wyciągać wnioski i podejmować decyzjesterując całym organizmem (regionem), wykorzystującdo tego posiadaną wiedzę i doświadczenie, ale takżeza każdym razem uczyć się <strong>na</strong> tych nowych doświadczeniach.Nie tylko więc akumuluje wiedzę, ale także jągeneruje — poprzez efekt synergii i syntezy.Wiedza potrzeb<strong>na</strong> do efektywnego i racjo<strong>na</strong>lnego zarządzaniaregionem „ukryta” jest w bardzo wielu „miejscach”w systemie regio<strong>na</strong>lnym. Ograniczanie się do różnegorodzaju mniej lub bardziej wiarygodnych statystykoraz wiedzy pojedynczych ekspertów — taki jest dziśdominujący obraz „regio<strong>na</strong>lnego rozumu” oprócz tego,że nie pomaga w zarządzaniu regionem, to dodatkowodezawuuje potrzebę opierania polityki <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> o racjo<strong>na</strong>lneprzesłanki (skoro statystyka i eksperci nie sąw stanie pomóc w podejmowaniu decyzji, <strong>na</strong>leży ograniczyćsię wyłącznie do przesłanek politycznych — oneprzy<strong>na</strong>jmniej wydają się zrozumiałe). Dlatego dla skutecznościsystemu tak ważne są rozbudowane interakcjemiędzy jak <strong>na</strong>jwiększą liczą regio<strong>na</strong>lnych aktorów. Tylkowtedy <strong>na</strong>da się systemowi nie tylko wartość poz<strong>na</strong>wcząale także uzbroi go w rzeczywistą zdolność do wspieraniaprocesów decyzyjnych (zarówno w sferze publicznej,społecznej jak i biznesowej).Dla zdefiniowania, czym powinien być SIR, moż<strong>na</strong> takżeposłużyć się opisem, jakiego użył prof. Tomasz Zaryckido określenia czym jest „pole tożsamości <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>”:„(...) Z jednej strony — are<strong>na</strong>, <strong>na</strong> której dochodzi dowypracowywania pewnej wspólnej łączącej <strong>na</strong>rracji dlawszystkich mieszkańców regionu, (...) określania wspólnychregio<strong>na</strong>lnych interesów. Z drugiej strony — musibyć polem konfrontacji, sceną ścierania się interesówróżnych grup, frakcji i aktorów regio<strong>na</strong>lnych. Taka interakcjaregio<strong>na</strong>lnych grup interesów o sprzecznychnierzadko orientacjach w ramach systemu komunikacyjnegopowin<strong>na</strong> ułatwiać osiąganie równowagi pomiędzyposzczególnymi regio<strong>na</strong>lnymi podmiotami” 5 .Ujmując rzecz od innej strony, inteligencja regio<strong>na</strong>l<strong>na</strong>może być określo<strong>na</strong> <strong>jako</strong> zdolność regionu dodokonywania cyklicznej i wieloaspektowej autodiagnozy,przewidywania i zarządzania zmia<strong>na</strong>mi społecznymii gospodarczymi, akumulowania wiedzy o regioniei otaczającym świecie i wykorzystywania tejwiedzy do celów polityki rozwoju, także rozumianych<strong>jako</strong> zwiększanie konkurencyjności regio<strong>na</strong>lnychfirm. ich rozwiązania w oparciu o politykę publiczną<strong>System</strong> ma pomagać diagnozować dostrzegane trendyi <strong>wyzwania</strong> z nimi związane, jednocześnie wprowadzaćje w obszar debaty publicznej, <strong>na</strong>stępnie zaś projektować5 Tomasz Zarycki, Dlaczego potrzebujemy dobrze działającychsystemów komunikacji <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> oraz <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> politykitożsamościowej?, w „Jak uczynić regiony motorami rozwojui modernizacji Polski”, red. Jan Szomburg, Gdańsk, Instytut BadańGospodarką Rynkową, 2009, s. 101–112.
17i ewaluować skuteczność tych działań. Moż<strong>na</strong> założyćjednocześnie, że z<strong>na</strong>cz<strong>na</strong> część rozwiązań prowadzącychdo ukonstytuowania się SIR powin<strong>na</strong> wykorzystywaćtechnologie cyfrowe (ICT) — co, po pierwsze, ograniczakoszty wdrażania systemu, po drugie zaś, pozwalazbudować platformę faktycznej partycypacji wszystkichaktorów społecznych w takim systemie (radykalniezmniejsza koszty transakcyjne udziału w systemie).SIR pozwoli nie tylko <strong>na</strong> lepsze administrowanie regionem,ale również <strong>na</strong> uruchomienie w nim licznychprocesów samoregulujących i lepszą koordy<strong>na</strong>cję całegoregio<strong>na</strong>lnego systemu społeczno-gospodarczego.Podstawowym warunkiem koniecznym, ale niewystarczającymdo stworzenia SIR jest wytworzenie się <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>przestrzeni publicznej. Jej brak <strong>na</strong> poziomiezarówno regio<strong>na</strong>lnym, jak i między<strong>na</strong>rodowym (strukturypo<strong>na</strong>d<strong>na</strong>rodowe Unii Europejskiej) stanowi istotnąbarierę w budowie zaplecza dla włączenia wszystkichzainteresowanych w formułowanie, a <strong>na</strong>stępnie koordy<strong>na</strong>cjędziałań polegających <strong>na</strong> wdrażaniu polityki rozwojowej.To zaś prowadzi do niewykorzystania pełnegopotencjału rozwojowego drzemiącego w społeczności<strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>.Biorąc pod uwagę powyższe próby zdefiniowania, czympowinien być SIR, podejmowane działania <strong>na</strong> rzecz jegostworzenia <strong>na</strong>stępować muszą w dwóch płaszczyz<strong>na</strong>ch:1. Kreowania ka<strong>na</strong>łów komunikacyjnych pomiędzy poszczególnymiregio<strong>na</strong>lnymi aktorami społecznymi(takimi jak: władza i administracja publicz<strong>na</strong>, organizacjepozarządowe, przedsiębiorcy, instytucjeświadczące usługi publiczne czy też społeczeństworegio<strong>na</strong>lne);2. Generowania wiedzy (także w oparciu o wymianęinformacji w ramach stworzonych ka<strong>na</strong>łów komunikacji)służącej formułowaniu regio<strong>na</strong>lnych politykpublicznych.Przy czym działania te powinny mieć potrójny charakter:1. Informacyjny — rozpowszechnianie informacji o celach,zasadach i <strong>na</strong>rzędziach SIR;2. Koordy<strong>na</strong>cyjny — porządkowanie funkcjonowaniaw systemie przedstawicieli wszystkich sfer (podsystemów)systemu regio<strong>na</strong>lnego;3. Stymulacyjny — bezpośrednie działania <strong>na</strong> rzeczzwiększenia interakcji między jak <strong>na</strong>jwiększą liczbąregio<strong>na</strong>lnych aktorów.
18Struktura pomorskiego systemu <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>Pierwszą warstwę tworzą ludzie i instytucje. Aby mogły ze sobą współdziałać potrzebne są zasady (warstwa druga).Zasady umożliwiają różne typy interakcji (warstwa trzecia) a interakcje są możliwe dzięki <strong>na</strong>rzędziom (warstwaczwarta). W efekcie region osiąga wysoką adaptatywność (zdolność do pozytywnej absorbcji trendów), co umożliwiarealizację sce<strong>na</strong>riusza „solidarnej odpowiedzi”.
196.3. Jakie role będzie pełnił SIR w wymiarze instytucjo<strong>na</strong>lnym?<strong>System</strong> Inteligencji Regio<strong>na</strong>lnej w wymiarze instytucjo<strong>na</strong>lnym powinien składać się z podmiotów, które w zdecydowanejwiększości już istnieją. Ich istnienie nie oz<strong>na</strong>cza automatycznie funkcjonowania systemu. Aby tak się stało,istniejące interakcje muszą zmienić swój charakter, uwzględniając zasady SIR oraz szereg rozwiązań hybrydowych zarównow zakresie organizacyjnym jak i fi<strong>na</strong>nsowym, łącząc formy publiczne i prywatne (także komercyjne). Po<strong>na</strong>dtopomiędzy niektórymi instytucjami współdziałanie musi zostać dopiero podjęte. Poniżej wyszczególniono <strong>na</strong>jważniejszeinstytucje SIR oraz korzyści, jakie funkcjonowanie systemu powinno im przynieść. Nie jest to jed<strong>na</strong>k peł<strong>na</strong>(docelowa) koncepcja struktury systemu. Wraz ze zmieniającymi się <strong>wyzwania</strong>mi musi o<strong>na</strong> ulegać zmianom.1. Władze samorządoweZarząd WojewództwaRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch rozwoju regio<strong>na</strong>lnego<strong>na</strong>rzędzie diagnozy regionu<strong>na</strong>rzędzie programowania rozwoju — tworzenia i konsultacji kierunków polityki rozwoju regio<strong>na</strong>lnego (np.strategia rozwoju województwa, regio<strong>na</strong>lny program operacyjny, plan zagospodarowania przestrzennegowojewództwa, inne koncepcje, plany i programy)<strong>na</strong>rzędzie koordy<strong>na</strong>cji polityki rozwoju regio<strong>na</strong>lnego (bieżąca współpraca z samorządami, biznesem, organizacjamipozarządowymi)sposób <strong>na</strong> integrację regionu i tworzenie <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> identyfikacji (tożsamości)<strong>na</strong>rzędzie budowania spójnego wizerunku regionu i skutecznego marketingu terytorialnegoSejmik WojewództwaRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch rozwoju regio<strong>na</strong>lnego<strong>na</strong>rzędzie diagnozy regionu<strong>na</strong>rzędzie opiniowania projektów uchwał oraz określania ich potencjalnych skutkówSamorządy lokalne (powiatowe i gminne)Rola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch rozwoju lokalnego<strong>na</strong>rzędzie diagnozy powiatu/gminy dla potrzeb strategii rozwoju i zagospodarowania przestrzennegopomoc w kreowaniu polityki inwestycyjnej<strong>na</strong>rzędzie koordy<strong>na</strong>cji strategii rozwoju w ujęciu wertykalnym (ze szczeblem województwa) jak i horyzontalnym(sąsiednie gminy i powiaty)platforma bieżącej współpracy z przedsiębiorcami i organizacjami pozarządowymi2. Instytucje administracji publicznej o charakterze sektorowymWUP i PUP-yRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch dla rynku pracy<strong>na</strong>rzędzie kompleksowej diagnozy stanu regio<strong>na</strong>lnego i lokalnych rynków pracy — z uwzględnieniem informacjipochodzących także z sektora prywatnego pośrednictwa pracy oraz przedsiębiorstw
20<strong>na</strong>rzędzie oceny efektywności poszczególnych działań podejmowanych w ramach polityki rynku pracy<strong>na</strong>rzędzie bardziej precyzyjnej oceny struktury popytu <strong>na</strong> pracę (m.in. dzięki szerszemu <strong>na</strong>pływowi <strong>jako</strong>ściowejinformacji od pracodawców) oraz podaży pracy (dzięki współpracy z pracodawcami w zakresieokreślania zestawu gromadzonych informacji o bezrobotnych)<strong>na</strong>rzędzie tworzenia Regio<strong>na</strong>lnego Planu Działań <strong>na</strong> Rzecz Zatrudnieniamożliwość opiniowania Regio<strong>na</strong>lnego Planu Działań <strong>na</strong> Rzecz Zatrudnienia oraz ustalanie zasad i kryteriówoceny jego realizacjiplatforma wymiany informacji z instytucjami edukacji i otoczenia biznesu w zakresie poszukiwanych <strong>na</strong>rynku pracy kompetencjiKuratorium OświatyRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch dla edukacji<strong>na</strong>rzędzie kompleksowej diagnozy edukacji — nie tylko od strony wyników w <strong>na</strong>uce ale także z punktuwidzenia wymagań szkół wyższych i pracodawców<strong>na</strong>rzędzie weryfikacji programów i metod kształceniaźródło informacji o potrzebach kształcenia <strong>na</strong>uczycieli3. Instytucje quasi-publiczneAgencje, fundacje, stowarzyszenia wspierające rozwój regio<strong>na</strong>lny, przedsiębiorczość, aktywność lokalnąRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch rozwoju regio<strong>na</strong>lnego i lokalnego<strong>na</strong>rzędzie diagnozy stanu przedmiotu działalności instytucjiźródło informacji o celach działania samorządów regio<strong>na</strong>lnych i lokalnych, przedsiębiorców, organizacjipozarządowych pozwalające <strong>na</strong>dać kontekst działalności instytucjika<strong>na</strong>ł transmisji informacji do samorządów <strong>na</strong> potrzeby kształtowania polityki <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> i lokalnejStrefy ekonomiczneRola SIR:źródło informacji o trendach w zakresie inwestycjiźródło informacji o atrakcyjności inwestycyjnej regionu i jednostek lokalnych oraz wymiany doświadczeńi programowania działań w zakresie poprawy czynników lokalizacji inwestycjiźródło informacji o priorytetach rozwoju regio<strong>na</strong>lnego i lokalnego oraz <strong>na</strong>rzędzie ich weryfikacji<strong>na</strong>rzędzie promocji regionu i tworzenia ofert inwestycyjnych4. BiznesPrzedsiębiorstwa dużeRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch dla gospodarkiźródło informacji o zasobach regionu, jego mocnych i słabych stro<strong>na</strong>chźródło informacji o szansach i niszach rynkowych będących konsekwencjami trendówźródło informacji o priorytetach rozwoju regio<strong>na</strong>lnego i lokalnego<strong>na</strong>rzędzie komunikacji z samorządami, systemem edukacji, instytucjami rynku pracy oraz innymi przedsiębiorstwami<strong>na</strong>rzędzie wpływu <strong>na</strong> kształtowanie polityki rozwoju regio<strong>na</strong>lnego i lokalnego
21Przedsiębiorstwa małeRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch dla gospodarkiźródło informacji o zasobach regionu, jego mocnych i słabych stro<strong>na</strong>chźródło informacji o szansach i niszach rynkowych będących konsekwencjami trendówźródło informacji o priorytetach rozwoju regio<strong>na</strong>lnego i lokalnego<strong>na</strong>rzędzie komunikacji z samorządami, systemem edukacji, instytucjami rynku pracy oraz innymi przedsiębiorstwami<strong>na</strong>rzędzie wpływu <strong>na</strong> kształtowanie polityki rozwoju regio<strong>na</strong>lnego i lokalnegoStowarzyszenia przedsiębiorców, izby gospodarcze, samorządy zawodowe i korporacyjneRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch dla gospodarkiźródło informacji o zasobach regionu, jego mocnych i słabych stro<strong>na</strong>chźródło informacji o priorytetach rozwoju regio<strong>na</strong>lnego i lokalnego<strong>na</strong>rzędzie komunikacji z samorządami, systemem edukacji, instytucjami rynku pracy oraz innymi organizacjamiprzedsiębiorców (branżami)<strong>na</strong>rzędzie wpływu <strong>na</strong> kształtowanie polityki rozwoju regio<strong>na</strong>lnego i lokalnego5. EdukacjaEdukacja przedszkol<strong>na</strong>Rola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch dla systemu edukacji<strong>na</strong>rzędzie tworzenia i konsultowania programów wychowania i edukacji przedszkolnejplatforma współpracy z przedsiębiorcami, stowarzyszeniami i osobami indywidualnymi zainteresowanymitworzeniem małych i domowych przedszkoliplatforma współpracy z uczelniami w zakresie kształcenia <strong>na</strong>uczycieli i opiekunówSzkołyRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch dla systemu edukacji<strong>na</strong>rzędzie tworzenia i konsultowania programów <strong>na</strong>uczania (szczególnie przedmiotów zawodowych)platforma współpracy z przedsiębiorcami, stowarzyszeniami i rodzicami w zakresie wychowania i <strong>na</strong>uczaniazgodnie z potrzebami społecznymi i gospodarczymiplatforma współpracy z uczelniami w zakresie kształcenia <strong>na</strong>uczycieliEdukacja wyższaRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch dla systemu <strong>na</strong>uki, edukacji i rynku pracyźródło informacji o potrzebach rynku pracy<strong>na</strong>rzędzie opiniowania kierunków studiów z punktu widzenia potrzeb rynku pracyźródło informacji zwrotnej o <strong>jako</strong>ści kształcenia<strong>na</strong>rzędzie konstruowania programów badawczych uczelniplatforma współpracy w zakresie komercjalizacji wyników badań
22Instytucje szkolenioweRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch dla systemu edukacji i rynku pracyźródło informacji o potrzebach rynku pracyźródło informacji zwrotnej o <strong>jako</strong>ści usługplatforma współpracy z pozostałymi instytucjami edukacyjnymi w zakresie dosko<strong>na</strong>lenia programów <strong>na</strong>uczaniaplatforma współpracy z przedsiębiorcami i instytucjami rynku pracy w zakresie tworzenia i realizacji programówszkoleniowychInstytucje certyfikujące kompetencjeRola SIR:źródło informacji o uwarunkowaniach i <strong>wyzwania</strong>ch dla systemu edukacji i rynku pracyźródło informacji o potrzebach rynku pracyplatforma współpracy z pozostałymi instytucjami edukacyjnymi oraz przedsiębiorcami i instytucjami rynkupracy w zakresie dosko<strong>na</strong>lenia programów <strong>na</strong>uczania6. Społeczność regio<strong>na</strong>l<strong>na</strong>Osoby fizyczneRola SIR:źródło informacji o umiejętnościach i kompetencjach poszukiwanych <strong>na</strong> rynku pracy obecnie i w przyszłościźródło informacji o szansach i niszach rynkowych będących konsekwencjami trendówźródło informacji o zachowaniach i postawach w życiu społecznym, których z<strong>na</strong>czenie rośnie z powoduoddziaływania trendów<strong>na</strong>rzędzie opiniowania projektów i działań władz samorządowych<strong>na</strong>rzędzie informowania o skutkach działalności przedsiębiorstw<strong>na</strong>rzędzie integracji i animacji środowisk lokalnychOrganizacja pozarządowe, stowarzyszenia, organizacje religijne, kulturoweRola SIR:źródło informacji o zachowaniach i postawach w życiu społecznym, których z<strong>na</strong>czenie rośnie z powoduoddziaływania trendów<strong>na</strong>rzędzie informowania o skutkach działalności innych organizacji<strong>na</strong>rzędzie integracji i animacji środowisk lokalnych<strong>na</strong>rzędzie promowania dobrych praktyk z zakresu działalności organizacji pozarządowychMediaRola SIR:źródło informacji pozwalających poz<strong>na</strong>ć istotę zmian społecznych i gospodarczychźródło informacji stanowiących kontekst dla zasadniczego przekazu, pozwalające budować jego rzetelnośćłatwiejsze poz<strong>na</strong>nie wielu opinii/spojrzeń <strong>na</strong> dany problemdostarczanie argumentów dla budowy medialnego poparcia a co za tym idzie uzyskiwania społecznej akceptacjidla działań ukierunkowanych <strong>na</strong> dobro publiczne
236.4. Na jakich zasadach musi opierać się SIR?Fundament SIR: kultura dialogu i zaufaniaKluczowym elementem <strong>System</strong>u Inteligencji Regio<strong>na</strong>lnej jest nieprzerwany i wielostronny przepływ istotnychinformacji i wiedzy pomiędzy jego poszczególnymi aktorami. Aby te interakcje mogły zachodzić i dotyczyć merytorycznychkwestii potrzeb<strong>na</strong> jest nie tylko twarda infrastruktura komunikacji (<strong>na</strong>rzędzia i miejsca debaty), aleswoista kultura dialogu i zaufania. Chodzi tu głównie o postawy poszczególnych aktorów regionu wynikające z ichwłasnych aspiracji oraz wyobrażeń co do zachowań pozostałych uczestników systemu. Te motywacje i przeświadczeniasą fundamentem definiującym charakter i zakres działań podejmowanych przez każdego z uczestników z osob<strong>na</strong>.Toteż pojedyncze przeświadczenie, iż pozostali aktorzy systemu działają jedynie <strong>na</strong> własną korzyść, <strong>na</strong>wet gdy kosztemjest rozwój całego regionu, powoduje tożsame działania odwetowe. Dla dobrego funkcjonowania SIR-u kluczowestaje się więc ograniczanie funkcjonowania destruktywnych postaw i działań. Kluczem do sukcesu jest posiadaniew regionie odpowiedniej kultury dialogu i zaufania pozwalającej <strong>na</strong> bieżącą weryfikację wzajemnych postaw przystałej obecności pozostałych aktorów sceny <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>. W efekcie możliwe jest zbudowanie konsensusu w zakresiewspólnych celów, wizji regionu w przyszłości oraz <strong>na</strong>kładów jakie zgadza się ponieść każda ze stron, aby osiągnąćwspólnie zdefiniowane cele.Odpowiednią kulturę dialogu i zaufania moż<strong>na</strong> zdefiniować przez pryzmat zasad, wydyskutowanych i zaakceptowanychprzez wszystkich uczestników SIR-u. Wydaje się, iż ten swoisty kodeks mógłby obejmować <strong>na</strong>stępujące reguły:1. ZaufanieEfektywność funkcjonowania SIR-u jest do pewnegostopnia zależ<strong>na</strong> od poziomu kompetencji i kwalifikacjiposzczególnych jego aktorów. Niemniej, ze względu <strong>na</strong>wewnętrzne ograniczenia („kres pojemności”) pojedynczychosób, organizacji, instytucji są one niewystarczające.W dużej mierze po<strong>na</strong>dprzeciętną efektywność moż<strong>na</strong>osiągnąć poprzez wysoki poziom wzajemnego zaufania.Jest ono gwarantem wysokiej wydajności (niskiekoszty transakcyjne) i trwałego rozwoju (stabilność relacji).Stosując tę zasadę moż<strong>na</strong> sobie wyobrazić dużoczęstsze i swobodniejsze kontakty pomiędzy poszczególnymiinstytucjami w regionie (w tym między innymiuczelniami, przedsiębiorstwami i urzędami). W tej sytuacjiżad<strong>na</strong> ze stron nie powin<strong>na</strong> się obawiać, iż otwartei precyzyjne przedstawienie problemów i dylematówmoże zostać przeciwko niej wykorzystane.2. InkluzywnośćIstotą efektywnego działania jest nie tylko posiadanie(lub przeświadczenie o posiadaniu) <strong>na</strong>jlepszej strategii,koncepcji czy rozwiązania ale również umiejętnośćprzeko<strong>na</strong>nia do niej innych (poprzez wspólne jej wypracowywaniei modyfikowanie). Inkluzywność objawiasię w otwarciu SIR <strong>na</strong> każdego, kto chce w nim dobrowolnieuczestniczyć i deklaruje chęć wzięcia <strong>na</strong> siebieodpowiedzialności za podtrzymywanie więzi. Zastosowaniezasady inkluzywności pozwala <strong>na</strong> stałe poszerzaniezakresu funkcjonowania SIR-u, tym samym zwiększającjego efektywność.3. PartnerstwoLepsze działanie SIR moż<strong>na</strong> osiągnąć również poprzezstosowanie zasady partnerstwa. Wspólne diagnozowaniei rozwiązywanie problemów pozwala z jednej strony korzystaćz lepszych zasobów (dopasowanie odpowiednichkompetencji mieszczących się w różnych instytucjach),z drugiej zaś optymalizować koszty (współdzieleniekosztów przy tych samych rezultatach). Zasada partnerstwazabezpiecza także pozycje w systemie dla <strong>na</strong>jsłabszychjego członków (o przydatności dla SIR decydowaćma siła argumentów a nie argument siły). Zasada tawymaga również redefinicji formuły dotychczasowegofunkcjonowania partnerstw publiczno-prywatnych, któratę ideę wypaczyła a <strong>na</strong>wet <strong>na</strong>dała jej pejoratywnyodcień w odbiorze społecznym. Partnerstwo musi oz<strong>na</strong>czaćotwartość, przejrzystość, wyraźnie określone celei zadania oraz pełne zachowanie wymogu subsydiarności.Musi także wynikać z alokacji zasobów i zadań dopodmiotów posiadających <strong>na</strong>jlepsze kompetencje w danejdziedzinie, weryfikowalne <strong>na</strong> podstawie czytelnychkryteriów dostępu.
244. SieciowośćZjawiska globalne stają się coraz bardziej skomplikowane.Ich interpretacja wymusza stosowanie złożonychkompetencji i interdyscypli<strong>na</strong>rnego podejścia. Dobrefunkcjonowanie SIR-u wymaga sieciowego <strong>na</strong>stawieniapolegającego <strong>na</strong> projektowej współpracy w różnychkonfiguracjach instytucjo<strong>na</strong>lnych, które tworzą się i rozpadająw zależności od bieżących wyzwań. W ten otosposób pracownicy uczelni, przedsiębiorstwa i urzędumogą wspólnie zasta<strong>na</strong>wiać się <strong>na</strong>d skutkami <strong>na</strong>dchodzącejzmiany technologicznej bądź formułującego sięzjawiska społecznego. Postępowanie według zasady sieciowościpowinno pozwolić <strong>na</strong> szybsze i bardziej trafnerozpoz<strong>na</strong>nie potencjalnych szans i zagrożeń dla społeczeństwaczy gospodarki regionu. Jego koszt może byćrównież niższy ze względu <strong>na</strong> brak konieczności powoływanianowej dedykowanej problemowi instytucji.5. TransparentnośćRozwój technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT)umożliwił komunikację „wielkich prędkości” <strong>na</strong> masowąskalę. Dziś o istotnym wydarzeniu, gdziekolwiek by niemiało miejsca (np. trzęsienie ziemi <strong>na</strong> Haiti), ludzkośćdyskutuje niemalże <strong>na</strong>tychmiast, w czasie rzeczywistym(pierwsze informacje, w tym zdjęcia, pojawiają się w interneciew ciągu kilku<strong>na</strong>stu minut). Rozkwit ICT ma teżduży wpływ <strong>na</strong> funkcjonowanie organizacji sieciowych.Stwarza on możliwość równego dostępu do informacji(wszyscy jednocześnie mogą być blisko ich źródła).Intencje, działania i efekty prac aktorów w ramachdanego systemu nie są tajemnicą dla pozostałych jegouczestników. Zastosowanie zasady transparentnościskutkuje brakiem asymetrii w dostępie do informacji.Tym samym uniemożliwia <strong>na</strong>rzucenie celów i sposobówfunkcjonowania SIR-u przez wąską grupę będącą<strong>na</strong>jbliżej źródła informacji (tak aby realizowały intereswszystkich uczestników systemu, a nie partykularne,takiej czy innej grupy). Peł<strong>na</strong> transparentność SIR jestwarunkiem jego powodzenia — gwarantem bezpieczeństwajego uczestników, budowania kultury zaufaniai otwartości, a także kołem zamachowym całego systemu(pozytywne efekty działania systemu widoczne <strong>na</strong>zewnątrz będą zachęcały kolejne podmioty do włączaniasię do SIR).6. Różnorodność (form, podmiotów, <strong>na</strong>rzędzi)Interpretacja skomplikowanych zjawisk zachodzącychglobalnie wymaga dziś nie tylko sieciowości, ale i różnorodnościwspółpracujących podmiotów. Różnorodnemuszą też być formy i formuły interakcji. Współdzieleniezasobów w celu optymalizacji kosztów niejest już wystarczające. Istotne jest, by <strong>na</strong> dane zjawiskomogły spojrzeć osoby o różnych doświadczeniachi kompetencjach zawodowych (każdy doko<strong>na</strong> innej interpretacjidanego problemu). Dopiero zbiorowa mądrośćróżnorodnych podmiotów jest w stanie w pełni zrozumiećistotę zachodzących zjawisk. Podobne wnioski<strong>na</strong>leży odnieść do form (nieograniczanie się do jednegorodzaju, płaszczyzny, formy współpracy) i <strong>na</strong>rzędzistosowanych zarówno do diagnozowania zjawisk jaki formułowania <strong>na</strong> nie odpowiedzi (np. poprzez mechanizmyrynkowe lub polityki publiczne). SIR stanowiąwięc zarówno interakcje sformalizowane (zinstytucjo<strong>na</strong>lizowane),jak i nieformalne i pozaformalne. Przyzachowaniu pozostałych zasad systemu (w tym transparentnościi ukierunkowania <strong>na</strong> dobro wspólne), każdaz tych form powin<strong>na</strong> być traktowa<strong>na</strong> równorzędnie.Funkcjonowanie w oparciu o zasadę różnorodnościumożliwia doko<strong>na</strong>nie pełniejszej diagnozy i wypracowanielepszych rozwiązań.W dalszej części raportu prezentujemy paletę możliwych<strong>na</strong>rzędzi dla realizacji celów SIR.7. Adaptacyjność (stałe uczenie się i dostosowywanie systemu, instytucji, osób)Żyjemy w czasach permanentnej zmiany. Potencjalnemożliwości funkcjonowania poszczególnych systemówulegają ciągłemu poszerzeniu (zmieniają się choćbytechnologie komunikacji). SIR z założenia powinien byćotwarty <strong>na</strong> dostosowania. Tylko systemy otwarte i staleuczące się będą posiadały odpowiedni potencjał adaptacyjności.Dostosowanie to powinno mieć dwojakiwymiar. Z jednej strony uwzględniać zmiany zachodzącew otoczeniu (by zawsze charakteryzować się dużą kompatybilnością).Z drugiej zaś strony, brać pod uwagęprzemiany wewnętrzne (np. zmianę konfiguracji tworzącychSIR podmiotów). Stosowanie zasady adaptacyjnościw tak dwo<strong>jako</strong> rozumiany sposób pozwala zachować elastyczność,a co za tym idzie wysoką efektywność całegosystemu.
258. Wysoka kontekstowość — divergent thinkingW dzisiejszym świecie szczególnego z<strong>na</strong>czenia <strong>na</strong>bierawiedza symbolicz<strong>na</strong> — kreatywne myślenie, <strong>jako</strong> głównygenerator wartości dodanej. Kreatywność w dużejmierze pochodzi z myślenia dywergentnego. Jest toproces myślowy lub metoda użyta do tworzenia kreatywnychpomysłów poprzez jednoczesne poszukiwaniewielu różnych rozwiązań. Jest ono przeciwieństwemmyślenia konwergentnego, które wymaga zastosowaniazestawu logicznych kroków, żeby osiągnąć jedno(jedyne właściwe) rozwiązanie. Myślenie dywergentneodbywa się w wyniku spontanicznych, wolnych przepływów— gdy w sposób niezorganizowany powstajemultum pomysłów <strong>na</strong> raz. Wiele możliwych rozwiązańwygenerowanych w krótkim czasie pozwala zarysowaćnieprzewidziane wcześniej zależności. Po zakończeniuprocesu dywergentnego myślenia pomysły i informacjesą organizowane i strukturalizowane przy użyciumyślenia konwergentnego. Zjawisko to ma swoje zastosowanienie tylko do pojedynczych osób czy instytucji,ale również całych systemów. Przyjęcie zasady wysokiejkontekstowości wyposaży SIR w możliwość tworzeniai korzystania z wiedzy symbolicznej (<strong>na</strong>jbardziej wartościowegotypu wiedzy).9. Ukierunkowanie <strong>na</strong> dobro wspólneKluczową kwestią pozwalającą <strong>na</strong> dobre funkcjonowanieSIR-u jest ukierunkowanie jego wizji, misji, celówi działań <strong>na</strong> dobro wspólne regionu. Nie może to byćmiejsce realizacji interesów jedynie tych jego elementów(instytucji), które posiadają <strong>na</strong>jsilniejszą pozycję, gdyżpozostali aktorzy szybko przestaną do systemu kontrybuować.Dobra wspólnego <strong>na</strong>leży poszukiwać <strong>na</strong> drodzeotwartej debaty, co oz<strong>na</strong>cza, że nikt nie ma prawa ogłosić,co jest dobrem wspólnym, bez poddania tego podosąd innych, którzy mogą się <strong>na</strong> ten temat swobodniewypowiadać.10. OtwartośćRozwój poszczególnych regionów dziś jest silnie skorelowanyz umiejętnością wykorzystania szans płynącychz coraz większego umiędzy<strong>na</strong>radawiania się świata.Szybka identyfikacja i zrozumienie kolejnych nowychzjawisk zachodzących globalnie (np. e-zawody czy rosnącawartość wiedzy symbolicznej) umożliwia lepszeprzygotowanie się <strong>na</strong> ich skutki (zmia<strong>na</strong> strategii przedsiębiorstwczy polityk publicznych). Przyjęcie zasadyotwartości powoduje, iż poszczególni aktorzy SIR-u stająsię swoistymi receptorami zjawisk globalnych zachodzącychw ich własnej, wąsko określonej dziedzinie.Jednocześnie jed<strong>na</strong>k, ze względu <strong>na</strong> specyfikę SIR (silneusieciowienie), stają się oni <strong>na</strong>dawcami istotnychkomunikatów dla wszystkich pozostałych aktorów w regionie.W ten sposób <strong>na</strong>stępuje skrócenie czasu absorpcjiposzczególnych trendów i wzrost potencjału konkurencyjnego<strong>na</strong> tle innych regionów.
266.5. Z jakich <strong>na</strong>rzędzi i instrumentów może korzystać SIR?Biorąc pod uwagę przesłanki i zasady, <strong>na</strong> których masię opierać oraz funkcje i cele, które ma realizować,<strong>na</strong>leży jeszcze raz wyraźnie podkreślić, że system <strong>inteligencji</strong><strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> to raczej dy<strong>na</strong>miczny proces komunikowania,konfrontowania i uzgadniania różnorodnychinteresów oraz wzmacniania współodpowiedzialności zapodejmowane decyzje (zarówno w sferze publicznejjak i komercyjnej), niż zinstytucjo<strong>na</strong>lizowa<strong>na</strong> i sformalizowa<strong>na</strong>struktura zarządzania regionem. Dlatego odprocedur z<strong>na</strong>cznie ważniejsze są habitusy — czyli tworząceje zwyczaje, <strong>na</strong>wyki, przeko<strong>na</strong>nia, postawy itd.Bez nich, <strong>na</strong>wet słuszne procedury traktowane będą <strong>jako</strong>uciążliwe, niepotrzebne i nieefektywne „fa<strong>na</strong>berie”— przykładem może być dotychczasowy sposób realizacji„wymogu” konsultacji społecznych. Dlatego też,kluczowego z<strong>na</strong>czenia <strong>na</strong>biera umiejętność doboru jak<strong>na</strong>jlepszych (w danej sytuacji, dla realizacji konkretnegocelu) sposobów, <strong>na</strong>rzędzi czy też metod. Poniżej prezentujemypaletę możliwości, sposobów uruchomieniai wspierania „regio<strong>na</strong>lnego rozumu” — zarówno o charakterzerozwiązań instytucjo<strong>na</strong>lnych i organizacyjnych,jak również konkretnych „<strong>na</strong>rzędzi” do wykorzystaniaprzez administrację samorządową.Aby zaproponowane poniżej <strong>na</strong>rzędzia, rozwiązaniai metody stały się katalizatorem powstania SIR, koniecznejest położenie <strong>na</strong>cisku <strong>na</strong> zasady omówionew poprzedniej części raportu. Bez ich przestrzegania,poniższe <strong>na</strong>rzędzia nie spełnią roli „systemotwórczej”.W tym miejscu <strong>na</strong>leży również bardzo wyraźnie podkreślić,że <strong>na</strong>turalne dla administracji publicznej tendencjedo pełnej instytucjo<strong>na</strong>lizacji takiego systemu zakończąsię fiaskiem. Dzisiejsze otoczenie społeczne i gospodarcze— opisane w ramach tego projektu pod postaciąwyzwań i trendów przyszłości — wyklucza możliwośćspełnienia funkcji SIR przez powołanie „omnipotentnejinstytucji <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>” („Próby tworzenia architektury instytucjo<strong>na</strong>lnej— przejawiające się np. w dążeniu dopowołania ’idealnej <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> agencji rozwoju’ — sąniewystarczające i <strong>na</strong>jczęściej drugorzędnej ważności”,Landabaso, Bellini). Wzorcowy SIR musi „składać się”z wielu różnorodnych, uzupełniających się ale i czasami<strong>na</strong>chodzących <strong>na</strong> siebie form, metod i <strong>na</strong>rzędzi zwiększaniainterakcji między regio<strong>na</strong>lnym aktorami sferyspołecznej, gospodarczej i administracyjnej. Interakcjete muszą być osadzone w kontekście kulturowym i przestrzenipublicznej Pomorza — z jednej strony systemtaki z nich korzysta (jest nimi warunkowany), z drugiejstrony kontrybuuje do ich rozwoju.Stałe elementy systemu <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>:1. Kongres rozwoju Pomorza — czyli cykliczne forum dużej debaty, w którym braliby udział wszyscy zainteresowaniobywatele i przedstawiciele publicznych i poza publicznych aktorów życia społecznego województwapomorskiego oraz zapraszani goście spoza regionu; w jego organizację powinni być zaangażowani przedstawicieleróżnych (możliwie wszystkich) sfer życia społecznego, zarówno <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>, jak i lokalnej władzy publicznej,trzeciego sektora, a także pracodawców oraz związków zawodowych. Miałoby ono podwójne zadanie:Tworzenie szerokiej platformy komunikacji do wytyczania, a także konsultowania możliwych dróg rozwojuregionu, <strong>jako</strong> pewnego amalgamatu społeczno-gospodarczego;Tworzenie dobrego klimatu dla myślenia i działania w „perspektywie <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>”. To oddziaływanie miękkiezachodzi dwutorowo. Po pierwsze, umożliwia stworzenie rzeczywistej wspólnoty <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> opartej o pewienzasób tzw. „kapitału symbolicznego”. Po drugie, dokonuje włączenia elit intelektualnych w obręb „obieguregio<strong>na</strong>lnego”, i umożliwia wykorzystanie ich potencjału w tworzeniu podstaw jego rozwoju.Jednocześnie trzeba zwrócić uwagę <strong>na</strong> pozytywny charakter działań podejmowanych zarówno w przestrzeni sformalizowanej,w postaci paneli dyskusyjnych, debat publicznych w zakresie wyodrębnionych obszarów, jak i wagę działańniesformalizowanych. Podejmowanie tzw. „rozmów kuluarowych”, a także szereg interakcji przed i po kolejnych edycjachForum, pozwala <strong>na</strong> podniesienie nie tylko zasobów kapitału społecznego wszystkich aktorów regio<strong>na</strong>lnych, aleteż wytwarza ważny ka<strong>na</strong>ł przepływu informacji i wiedzy.
27Casus Pomorskiego Kongresu ObywatelskiegoPomorski Kongres Obywatelski jest cyklicznym jednodniowym wydarzeniem, złożonym m.in. z wielupaneli tematycznych, w trakcie których prowadzone są debaty i dyskusje dotyczące rozwoju Pomorza,niebezpieczeństw i możliwości związanych z dostrzeganymi procesami społeczno-gospodarczymi. Dopanelistów <strong>na</strong>leżą eksperci, <strong>na</strong>ukowcy i praktycy funkcjonujący w poszczególnych sferach, zarówno wprzestrzeni <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>, jak i ogólnopolskiej. Wstęp <strong>na</strong> Kongres ma charakter otwarty, wydarzenie to mawięc charakter w pełni inkluzywny.PKO jest organizowany w ramach Polskiego Forum Obywatelskiego przez Instytut Badań <strong>na</strong>d GospodarkąRynkową. Dotychczas odbyły się trzy Kongresy: w 2006, 2007 oraz 2009 roku. Ma on swój odpowiednikogólnopolski: Kongres Obywatelski.Więcej informacji: www.pfo.net.pl2. Pomorskie Sieci Dialogu — ich podstawowym celem jest wyjście poza ograniczoną formułę tzw. dialogu społecznegorealizowanego np. w ramach Wojewódzkich Rad Dialogu Społecznego i innych ciał doradczo-konsultacyjnychw stronę pełnej otwartości <strong>na</strong> wszystkich aktorów życia społecznego. Oczywiście przy wykorzystaniu wiedzyi doświadczenia dotychczasowych ciał opiniująco-doradczych (tzw. wiedzy instytucjo<strong>na</strong>lnej). Dla pluralizacjii usieciowienia moż<strong>na</strong> powołać do życia:permanentne Pomorskie Sieci Dialogu (PSD) — w zakresie np. edukacji, polityki społecznej, ochrony zdrowia,barier inwestycyjnych itd.), których celem byłoby prowadzenie permanentnego dialogu w obrębie poszczególnychdziedzin życia społecznego. Miałyby one inkluzywny charakter, skupiając wszystkich zainteresowanych,nie tylko według klucza branżowej specjalizacji (dialog międzyśrodowiskowy). Ich głównym celem byłoby monitorowanietrendów i zjawisk, diagnozowanie problemów i wstęp<strong>na</strong> dyskusja <strong>na</strong>d ewentualnymi rozwiązaniamiz różnych punktów widzenia. Aby faktycznie mogły one spełniać swoją funkcję <strong>na</strong>leży zwrócić szczególnąuwagę <strong>na</strong> organizowanie cyklicznych spotkań, np. w odstępach kwartalnych lub półrocznych;grupy robocze powoływane ad hoc w celu tworzenia propozycji rozwiązań konkretnych problemów społecznychzdiagnozowanych przez PSD. Przy czym również miałyby one charakter międzysektorowy. Propozycje tebyłyby <strong>na</strong>stępnie konsultowane z szerszym otoczeniem społecznym. Stanowiłoby to istotne wsparcie dla funkcjonowaniaadministracji publicznej, także zaangażowanej w prowadzone w ramach grup roboczych prace.Mogą one opierać się o wykorzystanie technik:• komórek planujących (jed<strong>na</strong> z technik deliberatywnych), w której pew<strong>na</strong> grupa losowo wybranych obywatelireprezentujących różne warstwy społeczne i funkcjonujących w rozmaitych dziedzi<strong>na</strong>ch życia społecznego,przez pewien czas pracuje <strong>na</strong>d rozwiązaniem konkretnego problemu (przy dostępie do pełnej jego dokumentacji).Może to być szczególnie przydatne w przypadku rozwiązywania problemów, które mogą mieć istotnywpływ <strong>na</strong> życie całej społeczności;• paneli eksperckich (w tym także video-konferencji), stanowiących tradycyjną formułę pracy zespołu zadaniowegoukierunkowanego <strong>na</strong> osiągnięcie z góry zakładanego celu, jakim jest wygenerowanie konkretnegorozwiązania problemu społecznego. Podstawą ich funkcjonowanie jest wymia<strong>na</strong> opinii, doświadczeń i wiedzyekspertów funkcjonujących w obrębie różnych struktur, jed<strong>na</strong>kże w tym samym obszarze życia społecznego.Wsparciem dla funkcjonowania paneli mogą być semi<strong>na</strong>ria zamknięte, których celem może być uzyskaniedodatkowej informacji w zakresie oceny prac panelu pochodzącej od ekspertów zewnętrznych.organizacja w kwestiach społecznie istotnych licznych wydarzeń w oparciu o formułę tradycyjnych form dialoguwewnątrz- i międzysektorowego, służących także generowaniu i uzgadnianiu wiedzy eksperckiej, czyliorganizacja:
28• konferencji, opierających się o tradycyjne formy debaty akademickiej: wystąpienia o charakterze wykładowymi pytania z sali do referentów. Ukierunkowanie głównie <strong>na</strong> dotarcie do jak <strong>na</strong>jszerszej publiczności(także poprzez media do opinii publicznej) niekoniecznie związanej z dziedziną, w której organizowa<strong>na</strong> jestkonferencja;• semi<strong>na</strong>riów otwartych i debat panelowych, stanowiących formy hybrydowe — połączenia zamkniętychsemi<strong>na</strong>riów eksperckich opartych często o debatę w ramach panelu uzupełnioną otwartą dyskusją zezgromadzoną publicznością. Przy tym wydarzenia te są <strong>na</strong>jczęściej skierowane do osób pochodzących z konkretnegoobszaru życia społecznego.3. Permanentny Pomorski Foresight Regio<strong>na</strong>lny (PFR), czyli prospektywne obserwatorium rozwoju. Jego głównąfunkcją byłoby tworzenie i cyklicz<strong>na</strong> weryfikacja sce<strong>na</strong>riuszy rozwojowych poszczególnych dziedzin życiaspołecznego, <strong>na</strong> podstawie dostępnych lub prowadzonych specjalnie <strong>na</strong> jego potrzeby badań i a<strong>na</strong>liz. Celem zasadniczymprojektu jest uświadomienie wszystkim aktorom regio<strong>na</strong>lnym możliwych do zaistnienia w mniej lubbardziej odległej przyszłości zjawisk (i związanych z nimi wyzwań wynikających ze zdiagnozowanych zagrożeńi możliwości). Celem drugorzędnym jest próba prognozowania zmian w różnych obszarach, która ze względu <strong>na</strong>obecne uwarunkowania rozwoju musi jed<strong>na</strong>k być wtór<strong>na</strong> wobec podejścia sce<strong>na</strong>riuszowego.PFR stanowiłoby więc prospektywne obserwatorium rozwoju i diagnozowania pojawiających się trendów społecznychi gospodarczych. Ze względu <strong>na</strong> charakter podejmowanych działań (w których zakres wchodząrekomendacje, a także pewne oceny funkcjonowania władzy publicznej) realizować je powinny instytucjeniezależne od władzy publicznej, o odpowiednim potencjale kadrowym (umożliwiającym działania <strong>na</strong> polua<strong>na</strong>lityczno-badawczym) i dużej zdolności sieciowania wiedzy. Działania te powinny być sprzężone z funkcjonowaniemPomorskich Sieci Dialogu (czerpać z opinii ich aktorów, a jednocześnie stanowić bazę dlamerytorycznej debaty prowadzonej w ich ramach), a także wykorzystywać w swej pracy powstające opracowaniaa<strong>na</strong>lityczno-badawcze dotyczące Pomorza.Casus projektu „Pomorze 2030”Dobrym przykładem takich praktyk jest nieukończony jeszcze projekt „Pomorze 2030 — Sce<strong>na</strong>riusze rozwojowei kluczowe technologie. Foresight regio<strong>na</strong>lny” realizowany przez Instytut Badań <strong>na</strong>d GospodarkąRynkową ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regio<strong>na</strong>lnego w latach 2009–2011. Jego celem jeststworzenie sce<strong>na</strong>riuszy rozwojowych poszczególnych obszarów życia społecznego, takich jak edukacjai wiedza, komunikacja czy wartości i style życia. Te przestrzenie stanowią obszary prowadzonych badańoraz a<strong>na</strong>liz, wykorzystujących także niestandardowe techniki generowania wiedzy, takie jak np. badaniedelfickie. Podstawą prowadzonych studiów są jed<strong>na</strong>k panele ekspertów złożonych z przedstawicieli świataakademickiego, praktyków funkcjonujących w danym obszarze, przedstawicieli administracji, biznesuczy organizacji pozarządowych. To one decydują o przedmiocie zlecanych prac badawczych, a także systematyzująwygenerowaną wiedzę poprzez sformułowanie sce<strong>na</strong>riuszy rozwojowych oraz ostatecznegowytworu, jaki stanowi raport końcowy z prowadzonych studiów.Więcej informacji: www.pomorze2030.pl7. Pomorski Przegląd Gospodarczy — kwartalnik wydawany przez IBnGR, który pełni funkcję <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> agory— miejsca aktywnej debaty o sytuacji województwa pomorskiego oraz możliwościach i kierunkach jego rozwoju;miejsca prezentacji <strong>na</strong>jlepszych pomysłów i rozwiązań, innowacji w różnych dziedzi<strong>na</strong>ch, a <strong>na</strong>wet emocji i aspiracji.Służy więc dialogowi różnych środowisk — samorządowych, akademickich, biznesowych, pozarządowych orazludzi młodych. „Pomorski Przegląd Gospodarczy” trafia bezpośrednio do <strong>na</strong>jważniejszych osób w regionie:
29polityków, samorządów, urzędników, <strong>na</strong>ukowców, ludzi kultury i biznesu. Dostępny jest bezpłatnie dla wszystkichchętnych w wersji elektronicznej <strong>na</strong> stronie internetowej www.ppg.gda.pl. Na jego łamach publikowane sąartykuły i wywiady z <strong>na</strong>jwiększymi autorytetami z różnych dziedzin. Dzięki temu „Pomorski Przegląd Gospodarczy”jest jednym z <strong>na</strong>jważniejszych mediów opiniotwórczych w regionie. Partnerami w tym przedsięwzięciu sąjuż: Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego, Urząd Miasta Gdańska i <strong>na</strong>jważniejsze pomorskie podmiotykomercyjne.Metody i <strong>na</strong>rzędzia realizacji celów SIR:1. Wykorzystanie technik o charakterze deliberatywnym do „aktywnego” badania opinii publicznej w kwestiachspołecznie istotnych. Są to techniki, których wykorzystanie jest szczególnie zasadne w obszarach, mającychwpływ nie tyle <strong>na</strong> funkcjonowanie pewnego wyodrębnionego obszaru, ile <strong>na</strong> całe życie lokalnej i <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>społeczności. Pozwala (poprzez zastosowanie różnych technik), z jednej strony zdiagnozować pewne problemy,z którymi borykają się mieszkańcy, z drugiej zaś z<strong>na</strong>leźć społecznie akceptowalne rozwiązanie. Do praktykszczególnie godnych polecenia <strong>na</strong>leżą m.in.:Sondaż deliberatywny, czyli ustalenie preferencji opinii publicznej <strong>na</strong> podstawie debaty uczestników sondażu.Metoda ta opiera się, oprócz przeprowadzenia tradycyjnego sondażu społecznego, <strong>na</strong> wyborze grupy reprezentatywnejdla społeczeństwa, która bierze udział w dyskusji <strong>na</strong>d problemami społecznymi i ich rozwiązaniami.Grupa ta może być podzielo<strong>na</strong> <strong>na</strong> podzespoły lub podgrupy, które dyskutują <strong>na</strong>jpierw w swoim gronie, abypotem przedstawić swe ustalenia <strong>na</strong> forum całej grupy i podjąć ostateczną decyzje. Aby sondaż taki był skuteczny,<strong>na</strong>leży zapewnić: dostęp do informacji <strong>na</strong> temat rozwiązań i problemów, otwartość debaty, swobodęwypowiedzi, moderowanie dyskusji oraz udział reprezentatywnej grupy uczestników. Ta forma badania opiniijest szeroko wykorzystywa<strong>na</strong> m.in. w USA, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Holandii i Hiszpanii. Często jejinicjatorami są niezależne ośrodki badawcze lub lokalne/regio<strong>na</strong>lne władze publiczne.Casus sondażu deliberatywnego w Poz<strong>na</strong>niuPierwszy sondaż deliberatywny w Polsce przeprowadzono w ramach Projektu Społecznego 2012 realizowanegoprzez Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Dotyczył on, po pierwsze, wyboru<strong>na</strong>jefektywniejszego sposobu zarządzania stadionem przy ulicy Bed<strong>na</strong>rskiej (operatora obiektu), pod drugiezaś, ustalenia źródła jego fi<strong>na</strong>nsowania. Wiedza uzyska<strong>na</strong> przez badanych w trakcie jego realizacjipozwoliła <strong>na</strong> wygenerowanie przez nich pogłębionej opinii w tych kwestiach. Sondaż ten był realizowanyprzy pomocy merytorycznej prof. Jamesa Fishki<strong>na</strong> z Centrum Demokracji Deliberatywnej UniwersytetuwStandford.Więcej informacji: www.ps2012.plTechniki sądów czy też <strong>na</strong>rad obywatelskich — które są zbliżone do sondaży pod względem funkcji, zaś różniąsię formą realizacji. Zasadniczą różnicą jest to, że odbywają się one w mocno ustrukturyzowanej przestrzeniprzypomi<strong>na</strong>jącej rozprawę sądową, gdzie badani pełnią rolę „ławy przysięgłych”, która <strong>na</strong> końcu „procesu”, powysłuchaniu argumentów „za” i „przeciw” podejmuje ostateczną decyzję. Te metody są dużo mniej kosztowneod sondaży, ze względu <strong>na</strong> ograniczoną liczbę uczestników (do 20 osób, w porów<strong>na</strong>niu z minimum kilkusetuczestnikami sondażu deliberatywnego);Oce<strong>na</strong> partycypacyj<strong>na</strong> lub otwarta przestrzeń są innymi formami technik deliberacyjnych, ukierunkowanyminie tyle <strong>na</strong> z<strong>na</strong>lezienie rozwiązania problemów, ale ich diagnozowanie. Mają one strukturę w dużej mierzeotwartą, która pozwala, z jednej strony <strong>na</strong> wybór przez uczestników sposobu prowadzenia obrad (w pewnychgranicach), z drugiej zaś także <strong>na</strong> samodzielne określenie tematu prowadzonej debaty.
302. Wykorzystanie tradycyjnych metod i technik uzyskiwania wiedzy koniecznej do formułowania polityk publicznych.Zakłada to dalsze realizowanie a<strong>na</strong>liz i ekspertyz oraz badań społecznych, szczególnie w zakresie:Dostrzeganych lub zgłaszanych problemów społecznych, wobec których <strong>na</strong>leży rozpoz<strong>na</strong>ć faktyczny stan rzeczyi potencjalne ich rozwiązania (zlecane ad hoc, <strong>na</strong> podstawie dostrzeganych przesłanek);Badania rzeczywistych konsekwencji prowadzonych lub projektowanych przez samorząd regio<strong>na</strong>lny i lokalnydziałań o charakterze zarówno strategicznym, jak i operacyjnym, także poprzez ich konsultowanie z otoczeniemspołecznym (badania o charakterze eksperckim).Należy zwrócić uwagę <strong>na</strong> szczególną charakterystykę tychże form uzyskiwania pogłębionej wiedzy oraz specyficzneich rodzaje, które mogą być szczególnie użyteczne:a. zastosowanie a<strong>na</strong>liz i ekspertyz umożliwia uzyskanie pewnych danych w oparciu o powtórne zapoz<strong>na</strong>niesię z wcześniej prowadzonymi studiami empirycznymi i teoretycznymi w danej dziedzinie, czyli pogłębienieposiadanej już wiedzy o istniejących problemach społecznych. Techniki te mogą nie być w pełni przydatneprzy diagnozie nowych problemów społecznych, jed<strong>na</strong>kże stanowią ważny element procesu wypracowaniarozwiązań dostrzeżonych problemów społecznych. Szczególnie przydatną techniką jest a<strong>na</strong>liza porów<strong>na</strong>wczarozwiązań wdrażanych w innych krajach i regio<strong>na</strong>ch. Pozwala o<strong>na</strong> opisać pełną gamę, instrumentariummożliwych reakcji <strong>na</strong> dostrzegane zjawiska;b. zastosowanie tradycyjnych badań społecznych, które mogą dostarczyć z jednej strony danych służących opisaniurzeczywistości, z drugiej zaś, przy zastosowaniu odpowiednich metod, mogą pozwolić <strong>na</strong> badanie odbioruspołecznego danych rozwiązań. Istnieją trzy podstawowe metody badawcze, które moż<strong>na</strong> zastosować w praktycekonsultacyjnej, są to: wywiady indywidualne, grupy fokusowe (wywiady grupowe) oraz badania ankietowe<strong>na</strong> próbie reprezentatywnej.Dwie pierwsze metody mogą być użyte szczególnie w sytuacji, w której pragnie się dotrzeć do grup, nieposiadającychsilnej reprezentacji i jest bardzo prawdopodobne, że będą one wyłączone z procesu konsultacyjnego.Aby jed<strong>na</strong>k włączyć ich stanowisko i postulaty w obręb dyskursu <strong>na</strong>d rozwiązaniami, <strong>na</strong>leży dotrzeć do nichpoprzez wykorzystanie m.in. wyróżnionych powyżej metod. Jeżeli chodzi zaś o badanie <strong>na</strong> próbie reprezentatywnej,może ono dać efekty w postaci informacji o tym, jakie grupy są <strong>na</strong>jbardziej niechętne danymrozwiązaniom i co jest tego przyczyną, co stanowi istotną przesłankę w procesie projektowania odpowiedzi <strong>na</strong><strong>wyzwania</strong> związane z wykrywanymi trendami.c. Zastosowanie nowoczesnych technik i metod badawczych, także tych wykorzystywanych obecnie w badaniachmarketingowych:• Ewaluacja: badanie społeczne przy użyciu różnych metod i technik, używane obecnie głównie w projektachfi<strong>na</strong>nsowanych z UE przy ustalaniu skuteczności (efektywności) osiągania zakładanych celów. Możliwościzastosowania tego <strong>na</strong>rzędzia są jed<strong>na</strong>k dużo szersze, a umiejętnie stosowa<strong>na</strong> ewaluacja może stanowić ważneźródło informacji <strong>na</strong> temat skuteczności realizowanej polityki publicznej. Przy stworzeniu odpowiednich<strong>na</strong>rzędzi badawczych, dzięki zastosowaniu ewaluacji jest szansa <strong>na</strong> uzyskanie odpowiednich odpowiedzizwrotnych co do zakresu powodzenia wdrażanych inicjatyw. To zaś stanowi podstawę do ich kontynuacji,korekty bądź też zarzucenia;• Studium przypadku: badanie społeczne przy użyciu różnych metod i technik (głównie o charakterze <strong>jako</strong>ściowym,takim jak wywiady pogłębione czy a<strong>na</strong>liza dokumentów), które pozwala dogłębnie rozpoz<strong>na</strong>ćwybrany przypadek, uz<strong>na</strong>wany z różnych względów za niezwykle ciekawy (wyjątkowy) lub modelowy, a coza tym idzie pozwalający dokonywać pewnych uogólnień w oparciu o jego a<strong>na</strong>lizę. Jest to szczególnie interesującametoda badania instytucji — ich praktyki funkcjonowania, czyli tzw. kultury organizacyjnej, barierw zakresie wdrażania zmian, czy też pokładów niewykorzystanych możliwości rozwojowych. Dzięki temu,że badanie ma charakter pogłębiony, możliwe staje się sformułowanie bardzo szczegółowych i precyzyjnychrekomendacji, mogących istotnie poprawić <strong>jako</strong>ść funkcjonowania badanych instytucji;
31• Tajemniczy klient: technika polegająca <strong>na</strong> „kontrolowanym” korzystaniu z usług, wykorzystywa<strong>na</strong> zarównow sektorze prywatnym jak i publicznym. Badacz wyposażony w podstawową wiedzę <strong>na</strong> temat funkcjonowaniainstytucji i <strong>na</strong>rzędzie badawcze, <strong>na</strong>jczęściej w postaci kwestio<strong>na</strong>riusza, w którym zapisuje on swojeuwagi dotyczące charakterystycznych cech badanych usług, przeprowadza ocenę ich <strong>jako</strong>ści. Rekomendacjetworzone <strong>na</strong> podstawie uzyskanych wyników pozwalają wskazać <strong>na</strong> błędy w zakresie działania organizacjiwłaśnie <strong>na</strong> styku: instytucja i jej pracownicy — klient;• Badania podłużne opinii, czylitzw.panele obywatelskie: jest to technika oparta <strong>na</strong>jczęściej o badanie ilościowe,czyli kwestio<strong>na</strong>riusz wypełniany przez ankietera. Jego cechą charakterystyczną jest cykliczność badaniatej samej, reprezentatywnej dla badanej populacji, grupy osób. Pozwala to <strong>na</strong> osiąganie wyników, któremoż<strong>na</strong> ze sobą porównywać diachronicznie, wskazując np. obszary poprawy i pogorszenia oceny usługpublicznych. Jest to więc ważny instrument służący stałej (cyklicznej) konsultacji prowadzonej polityki <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>i wdrażanych projektów, ale także źródło wiedzy <strong>na</strong> temat zmian w zakresie społecznych zachowań,norm i wartości.Casus Diagnozy SpołecznejJednym z <strong>na</strong>jbardziej uz<strong>na</strong>nych ogólnopolskich badań panelowych dotyczących <strong>na</strong>jważniejszych aspektówżycia Polaków jest Diagnoza Społecz<strong>na</strong>. To kompleksowe badanie społeczne stanowi jedno z <strong>na</strong>jważniejszychźródeł wiedzy o kondycji polskiego społeczeństwa. Na szczególną uwagę zwraca jego powtarzalność.Dotychczas zostało zrealizowanych przez Radę Monitoringu Społecznego pięć badań, w latach: 2000,2003, 2005, 2007 i 2009. W ostatniej edycji badania wzięło udział: po<strong>na</strong>d 12 000 gospodarstw domowychi 26 000 respondentów indywidualnych.Więcej informacji: www.diagnoza.com3. Wykorzystanie nietradycyjnych metod i technik uzyskiwania wiedzy koniecznej do formułowania politykpublicznych. Chodzi tu w dużej mierze o działania, mające za zadanie tworzenie rozwiązań innowacyjnych,specyficznych, w których brane są pod uwagę uwarunkowania lokalne czy też regio<strong>na</strong>lne. Możemy wyróżnić dwatypy takich technik:Techniki myślenia dywergentywnego (twórczego myślenia), oparte o zmodyfikowany schemat tzw. „burzy mózgów”.Modyfikacje te umożliwiają uczestnikom odejście od myślenia w kategoriach rozwiązań stereotypowychi powszechnie uz<strong>na</strong>nych za racjo<strong>na</strong>lne. Są one wykorzystywane przez przedsiębiorstwa oraz pracujące <strong>na</strong>ich zlecenie agencje badawcze przy rozwiązywaniu konkretnych, ale nietypowych problemów stających przedorganizacją;Techniki myślenia dywergentywnego (twórczego myślenia), oparte o zmodyfikowany schemat technik deliberatywnych.Przykładem takiej techniki jest np. World Cafe, w którym twórcze myślenie realizowane jestw przestrzeni przypomi<strong>na</strong>jącej kawiarnię, co zapewnia osobom badanym charakterystyczną dla tej metodyswobodną atmosferę. W tym przypadku ważny staje się tak <strong>na</strong>prawdę aspekt komunikacyjny, wytworzenieprzestrzeni wspólnej deliberacji <strong>na</strong>d ważnymi problemami społecznymi. Dzięki stosowaniu tej techniki zdobywasię wiedzę <strong>na</strong> temat sposobu ujęcia danej kwestii przez różnych aktorów społecznych, często bowiemuczestnicy badania odwołują się do własnego doświadczenia.4. Stworzenie systemu zachęt fi<strong>na</strong>nsowych, w postaci programów grantowych dla społeczności akademickiej, organizacjipozarządowych i organizacji a<strong>na</strong>lityczno-badawczych, których celem byłoby zachęcanie do aktywnegowłączenia się w system generowania wiedzy <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> w zakresie formułowania polityk publicznych. Przykładowe<strong>na</strong>rzędzia realizacji takiego systemu to, np.:
32Mikrogranty przez<strong>na</strong>czone dla organizacji pozarządowych <strong>na</strong> przygotowanie oraz poparcie niezależnymia<strong>na</strong>lizami i ekspertyzami swojego stanowiska w konsultowanych kwestiach, a także udział w szkoleniachprzygotowujących do uczestnictwa w sformalizowanym i niesformalizowanym procesie konsultacyjnym;Casus Narodowego Planu RozwojuW 2005 r. kiedy konsultowany był NPR <strong>na</strong> lata 2007–2013 <strong>na</strong>leżało pobudzić do działań konsultacyjnychi zapewnić stronie społecznej możliwość zapoz<strong>na</strong>nia się z jego tezami oraz ich przedyskutowania, zarównow ramach organizacji sektorowych, jak i z niezależnymi ekspertami. W tym celu Sieć WspieraniaOrganizacji Pozarządowych SPLOT wraz z Polsko-Amerykańską Fundacją Wolności stworzyły program mikrograntówukierunkowanych <strong>na</strong> wsparcie fi<strong>na</strong>nsowe dla organizacji pozarządowych, przez<strong>na</strong>czonych <strong>na</strong>przygotowywanie semi<strong>na</strong>riów, konferencji oraz spotkań z ekspertami. Takie działania pozwoliło <strong>na</strong> zajęciestanowiska w zakresie poszczególnych aspektów Narodowego Planu Rozwoju po<strong>na</strong>d 800 organizacjompozarządowym.Więcej informacji: http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/116160.htmlMultidyscypli<strong>na</strong>rny konkurs <strong>na</strong> pracę dyplomową (licencjacką, magisterską i doktorską) w zakresie diagnozowaniaregio<strong>na</strong>lnych i lokalnych problemów społecznych. Pozwoliłoby to, z jednej strony, ukierunkować badania<strong>na</strong>ukowe <strong>na</strong> problematykę funkcjonowania instytucji regio<strong>na</strong>lnych, z drugiej zaś, budowałoby wśród potencjalnychczłonków „elity <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>” świadomość przy<strong>na</strong>leżności do tej wspólnoty terytorialnej;Casus Gdańskiej Nagrody SamorządowejW 2010 roku, z okazji 20-lecia samorządu terytorialnego, Prezydent Miasta Gdańska wraz z WydziałemKultury Urzędu Miasta Gdańska postanowił stworzyć cykliczny konkurs <strong>na</strong> pracę dyplomową o Gdańsku.Zgłaszane prace dotyczyć muszą <strong>na</strong>jważniejszych sfer funkcjonowania miasta i jego społeczności. Są oneoceniane przez niezależną kapitułę złożoną z przedstawicieli lokalnego świata akademickiego, i to o<strong>na</strong>decyduje o przyz<strong>na</strong>niu <strong>na</strong>gród pieniężnych.Więcej informacji: www.gdansk.pl/kultura,858,12721.html<strong>System</strong> corocznych grantów przez<strong>na</strong>czanych <strong>na</strong> realizację projektów <strong>na</strong>ukowo-badawczych w obrębie wybranychobszarów funkcjonowania społeczności <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>. Kryterium wyboru stanowiłaby oce<strong>na</strong> stopniaprzydatności badania do formułowania polityk publicznych. Byłby to program skierowany do środowiska akademickiegoi a<strong>na</strong>lityczno-badawczego. Oceny wniosków grantowych dokonywałaby interdyscypli<strong>na</strong>r<strong>na</strong> komisja(rolętęmógłbypełnićSIR).Wsparcie technologiczne i fi<strong>na</strong>nsowe dla rodzącego się dziennikarstwa obywatelskiego lub mediów <strong>na</strong> poziomiemikrolokalnym. Jest to przestrzeń działania pro publico bono, i dzięki zaangażowaniu lokalnej społeczności,stanowi rzetelne źródło informacji.Tworzenie demokratycznych mechanizmów kontrolnych (takich jak sprawnie działające media lokalne czyteż wsparcie organizacji strażniczych — watchdogs) wydaje się być alter<strong>na</strong>tywą wobec samorzutnych ruchówprotestu, często zagrażających sprawnemu funkcjonowaniu władzy publicznej i mających nieprzewidziane konsekwencje,coraz częściej ocierających się o granicę a<strong>na</strong>rchii (za przykład takiej działalności może posłużyć portalWikiLeaks oraz szereg a<strong>na</strong>logicznych inicjatyw <strong>na</strong> poziomie lokalnym, publikujących dokumenty uzyskane z przeciekówpochodzących z instytucji publicznych).
335. W odniesieniu do aktów urzędowych, stworzenie Portalu Regio<strong>na</strong>lnej Informacji Publicznej, gdzie z<strong>na</strong>jdowałybysię dokumenty formułowane przez władze regio<strong>na</strong>lne, ale także powiatowe i gminne. Rów<strong>na</strong>łoby się to przyjęciuzasady pełnej jawności realizującej w praktyce prawo do informacji publicznej w odniesieniu do wszelkich aktówurzędowych, ich projektów (wraz z uzasadnieniem), a także dokumentów konceptualnych, powstałych w procesieich przygotowania i konsultacji. Stanowi to mechanizm tzw. aktywnego informowania i prowadzi do, z jednejstrony lepszego poz<strong>na</strong>nia danych regulacji przez wszystkich zainteresowanych, z drugiej zaś ożywia debatę <strong>na</strong>ich temat, uaktywniając m.in. media regio<strong>na</strong>lne i organizacje strażnicze;6. Wykorzystanie instrumentów, stanowiących podstawę strategii zarządzania wiedzą w przedsiębiorstwach prywatnych.Jak stwierdził Prezes koncernu Hewlett-Packard (HP) Lew Platt: „Gdyby HP wiedział co HP wie, zyskibyłyby trzy razy większe” 6 . Wydaje się kwestią podstawową stworzenie swoistego rodzaju banku wygenerowanejwiedzy, opartego o zasadę wolnego dostępu. Podstawowymi elementami tej strategii wydaje się być:Powołanie do życia pomorskiego hubu informacyjnego o uproszczonym interfejsie, czyli portalu <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>informacji i wiedzy, funkcjonującego w oparciu o system teleinformatyczny działający <strong>na</strong> zasadzie„pytanie-odpowiedź” lub też „mapy poz<strong>na</strong>wczej” ułatwiającej poruszanie się po nim. Zawierałby on, opróczwygenerowanej wiedzy i opisu dobrych praktyk, także dane pierwotne stanowiące podstawę (z)realizowanychbadań i a<strong>na</strong>liz. Byłby on zastosowaniem w praktyce zasady jawności wszystkich badań i a<strong>na</strong>liz realizowanychlub zlecanych przez instytucje publiczne, a także pozwalałby <strong>na</strong> dobrowolne umieszczanie w jego ramachwyników innych prac <strong>na</strong>ukowych i a<strong>na</strong>litycznych dotyczących Pomorza.Funkcjonowanie hubu informacyjnego musiałoby być zapewnione przez istniejące instytucje publiczne, aleprzy jednoczesnym szerokim rozpropagowaniu idei leżących u jego podstaw. Jest to o tyle ważne, że im więcejośrodków włączy się w tworzenie zasobów takiego hubu, tym informacja z<strong>na</strong>jdująca się w „banku” będziepełniejsza.Powołanie do życia pomorskiej bazy ekspertów i praktyków, zawierającej wykaz ekspertów, ale też praktykówi organizacji posegregowanych według reprezentowanych przez nie dziedzin, <strong>na</strong> kształt portalu:http://<strong>na</strong>uka-polska.pl/shtml/raporty/raporty ludzie.shtml. Baza ta powin<strong>na</strong> być w sposób ciągły aktualizowa<strong>na</strong>.Zasadniczym celem tworzenia takiej bazy jest ułatwienie sieciowania i łatwiejsze od<strong>na</strong>jdywanie osób,którzy mogą z<strong>na</strong>ć odpowiedź <strong>na</strong> formułowane pytania. Ogólnie rzecz ujmując w zasadniczy sposób obniża tokoszty prowadzenia działalności mającej generować wiedzę, i podnosi poziom kapitału społecznego, który jestkonieczny do rozpoczęcia działalności w tym zakresie.7. Wsparcie instytucjo<strong>na</strong>lne dla działalności strażniczej (watchdoging), realizowanej w oparciu o funkcjonującew przestrzeni <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> organizacje pozarządowe. Działalność ta jest ukierunkowania <strong>na</strong> kontrolę funkcjonowaniainstytucji publicznych i wykrywanie nieprawidłowości, ale także ewaluację skutków prowadzonej polityki.Polega o<strong>na</strong> <strong>na</strong> monitorowaniu działań administracji publicznej, a także tworzonej przez nią dokumentacji, w tymszczególnie aktów prawnych, poddawaniu ich a<strong>na</strong>lizie i badaniu skutków społecznych. Często badaniu podlegajątakże: <strong>jako</strong>ść usług publicznych i wykonywanie przez instytucje publiczne ich zobowiązań, np. zapewnianie dostępudo informacji publicznej czy też rzetelność obsługi interesantów. Informacje czerpane z różnych źródeł,także będące efektem swego rodzaju „prowokacji” dokonywanych w interesie publicznym pozwalają <strong>na</strong> ocenęrzeczywistego funkcjonowania administracji publicznej. W tym miejscu <strong>na</strong>leży także zwrócić uwagę <strong>na</strong> działaniamediów, szczególnie tych o charakterze lokalnym i obywatelskim odgrywających często rolę substytutóworganizacji strażniczych w swych środowiskach.6 Cyt. za: A. Kozakiewicz-Chlebowska, Koncepcja zarządzania wiedzą — jej geneza, zastosowanie i perspektywy, dostęp:http://www.egov.pl/index.php?option=content&task=view&id=37&Itemid=62 [data dostępu: 19.12.2010].
34Casus badania <strong>jako</strong>ści edukacji dla uczniów niepełnosprawnychPrzykładem działań strażniczych, które <strong>na</strong> poziomie lokalnym służących diagnozowaniu problemówspołecznych wynikających z wadliwego funkcjonowania administracji publicznej jest projekt realizowanyprzez Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom z Ukrytymi Niepełnosprawnościami im. Hansa Aspergera„Nie-Grzeczne Dzieci”. Wywiady z zainteresowanymi i a<strong>na</strong>liza tworzonej dokumentacji wykazała, żepomimo tego, że Ministerstwo Edukacji Narodowej przez<strong>na</strong>cza większe środki <strong>na</strong> edukację dzieci niepełnosprawnych,nie są one przekazywane przez organy prowadzące (samorządy) placówkom dydaktycznym.To zaś uniemożliwiało dostosowanie placówek do potrzeb osób niepełnosprawnych. Projekt ten był fi<strong>na</strong>nsowanyze środków Fundacji Stefa<strong>na</strong> Batorego.Więcej informacji: www.wszystkojasne.waw.pl/raport-z-projektu-wszystko-jasne.html8. Zastosowanie wybranych elementów tzw. e-demokracji, w oparciu o specjalnie stworzony portal internetowy.Pozwalałby on <strong>na</strong> konsultację oraz inicjowanie projektów społecznych w zakresie polityk publicznych. Jest towygodne zarówno dla administracji publicznej, jak i dla obywateli <strong>na</strong>rzędzie konsultacyjno-doradcze. Pozwalazdobyć szeroki wachlarz opinii od <strong>na</strong>jróżniejszych członków społeczności <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>. Portal taki wspierałbyszeroką dyskusję, przy czym jednocześnie wszystkie informację, zarówno przesyłane ze strony partnerów społecznychdo administracji, ale także w kierunku przeciwnym, pozostają jawne i ogólnodostępne.Casus estońskiego portalu rządowegoPortal „Dziś decydujesz Ty!” został założony przez Rząd Estonii w 2001 roku. Estonia, <strong>jako</strong> pionier w informatyzacjiusług administracji publicznej postanowiła pójść krok dalej i przeniosła konsultacje społecznei inicjatywę obywatelską właśnie w przestrzeń wirtualną. Obywatele Estonii, którzy są użytkownikamiportalu mają nie tylko możliwość oceny projektów wszelkich aktów prawnych formułowanych przezadministrację rządową, ale także tworzenia własnych projektów. Administracja ma zaś obowiązek monitorowaniaformułowanych uwag, ale także rozpoczęcia pracy <strong>na</strong>d tymi projektami zgłaszanymi przezinter<strong>na</strong>utów, które uzyskają odpowiednie poparcie współużytkowników.Więcej informacji: www.osale.ee/ideed/9. Wykorzystanie tradycyjnych technik i metod konsultacji społecznych, które pozwalają <strong>na</strong> uzyskanie jak <strong>na</strong>jwiększejilości opinii przedstawicieli aktorów społecznych zainteresowanych włączeniem się w formułowaniepolityk publicznych. Inicjatywa w ich tworzeniu <strong>na</strong>leży do władz publicznych. Do takich metod <strong>na</strong>leżą:spotkania otwarte, które pozwalają <strong>na</strong> zaprezentowanie swej opinii <strong>na</strong> dany temat każdemu zainteresowanemu— zarówno osobie fizycznej, jak i reprezentantowi osoby prawnej. Takim spotkaniom powinny towarzyszyćjednocześnie próby czynnego informowania ze strony ośrodków decyzyjnych, np. prezentacje, wystąpienia,odczyty, ogłoszenia. Takie spotkania mogą przyjąć charakter nieformalny lub też sformalizowany, np. <strong>jako</strong> tzw.wysłuchania publiczne, w którym osoby zainteresowane zabraniem głosu, po kolei, przez określony z góry czaswyrażają swoje stanowisko przed przedstawicielami organu inicjującego zwołanie wysłuchania. Jest to bardzodobry przykład instytucji, która pozwala <strong>na</strong> zebranie szczegółowych informacji <strong>na</strong> temat odbioru społecznegodanego rozwiązania. Jednocześnie trzeba zauważyć jego inkluzyjność, zakładającą, że każdy zainteresowany(nie ważne czy jest przedstawicielem organizacji czy też mówi w swoim własnym imieniu) może wyrazić swojezdanie i opinie <strong>na</strong> temat danych rozwiązań;
35spotkania z wykorzystaniem grup przedstawicielskich. Jest to swoista platforma wymiany informacji, która,jak opisuje Jakub Wyg<strong>na</strong>ński: „(...) polega <strong>na</strong> zaproszeniu do konsultacji organizacji branżowych i wyspecjalizowanychorganizacji pozarządowych, reprezentujących poszczególne środowiska. Ich wiedza i doświadczenie,często o charakterze eksperckim, sprawiają, że przedstawiane przez nich opinie są zazwyczaj bardzowartościowe.”7. Może to być spotkanie oparte <strong>na</strong> zaproszeniu określonych aktorów społecznych do danejinstytucji, gdzie spotykają się przedstawiciele pomysłodawców z zainteresowanymi stro<strong>na</strong>mi. Może być onoorganizowane także w oparciu o infrastrukturę trzeciego sektora. Jed<strong>na</strong>kże warto podkreślić, że mechanizmten jest bardzo efektywny, ponieważ biorą w nim udział strony o z<strong>na</strong>cznym potencjale kompetencji w rozwiązywaniudanychproblemów;konsultacje pisemne — modelowy przykład ich sprawnego przeprowadzania stanowi Unia Europejska, gdziebardzo dobrze sprawdza się system zielonych i białych ksiąg (system zaczerpnięty z krajów anglosaskich). Zieloneksięgi (upubliczniane podczas otwarcia konsultacji) zawierają punkt wyjściowy, zarys problematyki, którama być w <strong>na</strong>jbliższym czasie uregulowa<strong>na</strong> i poddanie jej pod debatę publiczną. Białe księgi (upublicznianepodczas zamknięcia konsultacji) zawierają zaś gotowe propozycje rozwiązań. Jest to bardzo skutecz<strong>na</strong> metoda,której wdrożenie nie jest kosztowne. Upublicznia się pewien projekt lub jego zarysy i prosi się wszystkichzainteresowanych o przesyłanie swych uwag i komentarzy <strong>na</strong> jego temat. Zostaje wyz<strong>na</strong>czo<strong>na</strong> osoba, odpowiedzial<strong>na</strong>za przetwarzanie otrzymanych uwag, oraz termin ich <strong>na</strong>dsyłania, <strong>na</strong> tyle odległy, aby pozwolić zainteresowanym<strong>na</strong> przygotowanie stanowiska (np. w Wielkiej Brytanii wynosi około 3 miesięcy). Dla większej przejrzystościprocedury możliwe jest upublicznianie uwag, wraz z odpowiedzią urzędu w trakcie trwania procesu;Mechanizmem, który stanowi specyficzną formę konsultacji pisemnych, jed<strong>na</strong>kże ze względu <strong>na</strong> specyfikę powinienbyć wyodrębniony są konsultacje elektroniczne. Za pomocą nowych metod interaktywnych konsultacjemoż<strong>na</strong> uczynić mniej kosztownymi, a proces bardziej przejrzystym oraz prostszym, zarówno dla <strong>na</strong>dawców,jak i odbiorców uwag. Do zbierania opinii moż<strong>na</strong> wykorzystać m.in. pocztę elektroniczną oraz interaktywnąstronę www (np. poprzez wypełnienie ankiety umieszczonej <strong>na</strong> stronie internetowej danej instytucji moż<strong>na</strong>odnieść się do danej propozycji).10. Dążenie do zastosowania w większej mierze instytucji demokracji partycypacyjnej (obecnie te instytucje pozostająmartwe, nie funkcjonując w praktyce), których oś stanowi włączenie społeczności bezpośrednio w procesdecyzyjny. Szczególnie ważnymi instytucjami są tym przypadku:referenda lokalne i regio<strong>na</strong>lne, w których poddaje się pod głosowanie główne założenia polityki rozwojowejdotyczącej danej społeczności (np. duże inwestycje). Pozwala to uzyskać mandat do realizacji długofalowejpolityki, i tym samym łatwiej moż<strong>na</strong> osiągnąć konsensus polityczny dotyczący przyjętej strategii. To zaś stanowipewną ochronę przed zagrożeniem reorientacji polityki wynikającej ze zmian w zakresie sił politycznychsprawujących władze publiczną.Jest to szczególnie ważne ze względu <strong>na</strong> wysoki poziom poparcia społecznego wymagany dla ogłoszeniareferendum poprzez inicjatywę obywatelską. Wynosi on odpowiednio 5% mieszkańców dla województwa i 10%dla powiatu i gminy.stworzenie realnej możliwości wpływu <strong>na</strong> wydatkowanie części funduszy publicznych, poprzez wdrożenie projektówodwołujących się do idei tzw. budżetu partycypacyjnego. Rdzeniem idei leżącej u jego podstaw jest to,że przedstawiciele społeczności lokalnych (w tym przypadku beneficjenci wchodzący w skład danego sektora)poprzez debaty i głosowanie decydują o sposobie wydatkowania części budżetu publicznego (samorządowegolub będącego do dyspozycji określonej instytucji publicznej). Decyzje podejmowane są albo przez wszystkichzainteresowanych albo przez ich przedstawicieli. W przypadku projektu SIR, w którym populacja jest zbytduża, aby moż<strong>na</strong> było ją w całości włączyć w proces budżetowania, np. część funduszy <strong>na</strong> realizację danychzadań publicznych udzielanych organizacjom pozarządowym w systemie grantowym pozostawałaby do dyspozycjiich beneficjentów. Oni sami (kolegialnie) decydowaliby więc, które projekty są warte dofi<strong>na</strong>nsowania,które zaś nie. W ten sposób mieliby sposobność sami współokreślać potrzeby społeczne;7 D. Długosz, J. Wyg<strong>na</strong>ński, Obywatele współdecydują. Przewodnik po partycypacji społecznej, Warszawa 2005, s. 45.
36ułatwienia w zakresie zgłaszania inicjatywy obywatelskiej <strong>na</strong> poziomie lokalnym i regio<strong>na</strong>lnym (np. poprzezobniżenie progu kwalifikowanej ilości podpisów koniecznej do rozpoczęcia prac lub stworzenia strony internetowej,<strong>na</strong> której moż<strong>na</strong> byłoby zgłaszać swoje propozycje). Podwyższy to niski poziom partycypacji w systemiepolitycznym, umożliwiając włączenie się także obywateli i aktorów społecznych nie funkcjonujących <strong>na</strong> codzień w życiu politycznym.Casus NKS „Przyjazne Państwo”Przykładem zastosowania podobnego <strong>na</strong>rzędzia w Polsce była interaktyw<strong>na</strong> stro<strong>na</strong> Nadzwyczajnej KomisjiSejmowej „Przyjazne Państwo” funkcjonującej w latach 2008–2009. Celem Komisji było inicjowaniedziałań legislacyjnych ukierunkowanych <strong>na</strong> likwidację niepotrzebnych i sprzecznych przepisów prawa.Obywatele mogli w specjalnie do tego opracowanym formularzu zgłaszać swoje propozycje zmian w zakresieobowiązującego ustawodawstwa. Choć propozycje te nie były jawne, i nie mogły być poddanedyskusji innych użytkowników strony, to jed<strong>na</strong>k wdrożenie pewnych rozwiązań w oparciu o propozycjedostarczone za pomocą sieci internetowej stanowi pozytywny przykład wykorzystania instrumentów ICTdo zgłaszania inicjatywy obywatelskiej z pominięciem skomplikowanych procedur prawnych.11. Stały monitoring funkcjonującej <strong>na</strong> poziomie regio<strong>na</strong>lnym sfery publicznej, prowadzący do wychwytywaniazjawisk, jakie stają się przedmiotem ożywionej debaty, zarówno w przestrzeni nieustrukturyzowanej, takiej jaklokalne i regio<strong>na</strong>lne fora internetowe, jak i ustrukturyzowanej, czyli mediów regio<strong>na</strong>lnych. Jest to możliwe w oparciuo nowoczesne <strong>na</strong>rzędzia technologiczne pozwalające <strong>na</strong> wychwytywanie tzw. „słów-kluczy”, które pojawiająsię w określonym kontekście. Następnie w ten sposób wyodrębnione informacje są poddawane a<strong>na</strong>lizie <strong>jako</strong>ściowej.Jest to technika bardzo często wykorzystywa<strong>na</strong> przez działy marketingu przedsiębiorstw prywatnych. W tymprzypadku wspomaga o<strong>na</strong> proces diagnostyczny w zakresie wychwytywania problemów społecznych.Casus projektu „Raport Mniejszości”Przykładem zastosowania monitoringu dyskursu publicznego do osiągania celów społecznie istotnychjest projekt wykrywania dzięki zastosowaniu nowoczesnych technik informatycznych „mowy nie<strong>na</strong>wiścii języka wrogości” wymierzonego w przedstawicieli mniejszości <strong>na</strong> ogólnopolskich i regio<strong>na</strong>lnychforach internetowych. Docelowo ma on pozwalać stworzyć mapę ukazującą poziom <strong>na</strong>silenia postawksenofobicznych <strong>na</strong> poszczególnych obszarach Polski, a także podjęcie akcji profilaktycznych, ale też represyjnychwobec osób używających mowy nie<strong>na</strong>wiści (zgłaszanie wypowiedzi administratorom portali,a także, w przypadku otwartego szerzenia nie<strong>na</strong>wiści, do prokuratury). Projekt jest realizowany przezFundację „Wiedza Lokal<strong>na</strong>” dzięki fi<strong>na</strong>nsowaniu Fundacji Stefa<strong>na</strong> Batorego.Więcej informacji: http://wiedzalokal<strong>na</strong>.pl/raportmniejszosci pl.
377. Jak SIR pomoże w realizacjisce<strong>na</strong>riusza „solidarnej odpowiedzi”<strong>na</strong> <strong>wyzwania</strong> rozwoju?Zidentyfikowane w toku pierwszego etapu projektu 8trendy o charakterze zewnętrznym, w tym globalnym,mające potencjalnie duży wpływ <strong>na</strong> przekształceniastruktury gospodarki i rynku pracy województwa pomorskiegonie będą w prosty, liniowy sposób oddziaływać<strong>na</strong> region. Możliwe interakcje między nimi jaki złożoność regionu rozumianego <strong>jako</strong> terytorialny systemspołeczny, uniemożliwia udzielenie jednoz<strong>na</strong>cznejodpowiedzi <strong>na</strong> pytanie o kierunek i charakter reakcjigospodarki i rynku pracy województwa. Moż<strong>na</strong> jedynie<strong>na</strong>kreślić pole możliwych zmian i skonstruować sce<strong>na</strong>riuszeopisujące w sposób spójny i konsekwentnywybrane z możliwych stanów gospodarki i rynku pracy,czego doko<strong>na</strong>no w drugim etapie projektu . Granicepola potencjalnych zmian wyz<strong>na</strong>cza możliwa dy<strong>na</strong>mikadostosowań gospodarczych i społecznych. Podziałten wynika z częściowo odmiennych kryteriów racjo<strong>na</strong>lności,jakie obowiązują w życiu gospodarczym (efektywnośćekonomicz<strong>na</strong>) i społecznym (dobro jednostki8 Efekty prac prowadzonych w ramach pierwszego etapu projektuopublikowano w: Czynniki i mechanizmy zmian gospodarkii rynku pracy województwa pomorskiego do roku 2020, 2009,IBnGR, Gdańsk (www.wrotapomorza.pl/res/defs/systemowe/trendy ost internet.pdf).i wspólne osadzone w danym kontekście kulturowym).Dostosowania w obu wymiarach, w zależności od aktorów(pracodawcy, pracownicy, konsumenci, obywatele)przebiegać mogą synchronicznie lub asynchronicznie.Na tej podstawie skonstruowano cztery sce<strong>na</strong>riusze:„solidarnej odpowiedzi”, „ku peryferiom”, „aktywnegospołeczeństwa” i „aktywnej gospodarki”.Sce<strong>na</strong>riusz „solidarnej odpowiedzi” zakłada szybsze niżw innych regio<strong>na</strong>ch dostosowania do trendów, zarównow wymiarze gospodarczym jak i społecznym. Jegokatalizatorem jest powszech<strong>na</strong> digitalizacja i obecnośćtechnologii w życiu codziennym. Umożliwia o<strong>na</strong> szerokieich stosowanie w gospodarce jak i sferze publicznej (np.w urzędach i szkołach). W efekcie rośnie popyt <strong>na</strong> usługiICT, kompetencje cyfrowe i integrację zasobów informacji,które stają się coraz powszechniej dostępne. Dziękitemu powstaje „masa krytycz<strong>na</strong>” zasobów informacjii wiedzy, umożliwiająca uruchomienie mechanizmu budowyprzewagi konkurencyjnej w oparciu o wiedzęsymboliczną. Dostępność zasobów informacji i wiedzyjest warunkiem koniecznym ale niewystarczającym dlawzrostu z<strong>na</strong>czenia wiedzy symbolicznej w gospodarce.Konieczne jest także pomysłotwórcze środowisko,
38kreatywne kompetencje oraz kultura dialogu. Po<strong>na</strong>dtow tym modelu rozwoju niezbędne jest upowszechnieniepodejścia projektowego i współpracy sieciowej, cosprzyja budowaniu elastycznego i otwartego rynku pracyoferującego atrakcyjne posady. Zdolność kreacji wiedzysymbolicznej, elastyczność gospodarki i rynku pracy,wynikająca z upowszechnienia projektowych i sieciowychrelacji pozwalają <strong>na</strong> aktywny i korzystny, z punktuwidzenia interesów regionu, udział w procesach globalizacjii integracji europejskiej. W konsekwencji <strong>na</strong>stępujewzrost dobrobytu, któremu towarzyszy rosnąca świadomośćobywatelska i konsumencka. Oz<strong>na</strong>cza to nie tylkogeneralny wzrost popytu ale także <strong>na</strong>silenie interakcjiw relacji obywatel-urzędnik i konsument-producent.W gospodarce upowszechnia się zjawisko prosumpcjia w administracji model responsive gover<strong>na</strong>nce. Warunkiemkoniecznym dla realizacji tego sce<strong>na</strong>riusza sądaleko idące przekształcenia w systemie edukacji, którystaje się otwarty i integrujący (integracja edukacji formalnej,nieformalnej i pozaformalnej w duchu life-longi life-wide learning), kładący <strong>na</strong>cisk <strong>na</strong> kształtowaniekompetencji i kreatywności, łączący <strong>na</strong>ukę z wychowaniem.Ten sce<strong>na</strong>riusz pozwala wzmocnić pozycjękonkurencyjną regionu oraz osiągnąć lepsze rezultatymakroekonomiczne niż wskazuje <strong>na</strong> to prognoza ekonometrycz<strong>na</strong>.Na drugim biegunie lokuje się sce<strong>na</strong>riusz, w którym województwopomorskiej zmierza „ku peryferiom”. Jest tokonsekwencja wyboru budowy przewagi konkurencyjnejgłównie w oparciu o wiedzę <strong>na</strong>ukową i technologiczną,której rola, <strong>jako</strong> czynnika przewagi konkurencyjnej maleje,z uwagi <strong>na</strong> coraz większą podaż. Mimo postępów,potencjał badawczo-rozwojowy okazuje się niewystarczającydo skutecznej konkurencji z okręgami wiedzyo ugruntowanej pozycji, jak i z tymi w gospodarkachwschodzących, w których globalne <strong>na</strong>kłady <strong>na</strong> działalnośćbadawczo-rozwojową okazują się wielokrotniewyższe od polskich (w tym pomorskich) możliwości.Przy <strong>na</strong>cisku <strong>na</strong> specjalizację, która jest <strong>na</strong>turalną drogąbudowania przewagi w oparciu o wiedzę <strong>na</strong>ukowąi technologiczną, kształtuje się deficyt wiedzy interdyscypli<strong>na</strong>rnejoraz kapitału relacji, co utrudnia proceswdrażania innowacji powstałych w regionie, a w konsekwencjiodpływ części z nich. W tym modelu istniejeograniczony <strong>na</strong>cisk <strong>na</strong> przekształcanie struktur organizacyjnychw gospodarce. Nadal dominują strukturyhierarchiczne i branżowe, <strong>jako</strong> <strong>na</strong>jbardziej adekwatnedo modelu obowiązującego w gospodarce opartej <strong>na</strong>ściśle podzielonej między dyscypliny wiedzy <strong>na</strong>ukoweji technologicznej. Postępy digitalizacji i technologizacjisą wolniejsze, gdyż zapotrzebowanie <strong>na</strong> takie rozwiązaniagenerują jedynie sektory gospodarki opartej <strong>na</strong>tak wąsko rozumianej wiedzy. Ograniczo<strong>na</strong> digitalizacjai technologizacja spowalnia rozwój świadomejkonsumpcji i obywatelskości, gdyż niezbędne do tego<strong>na</strong>rzędzia komunikacji nie z<strong>na</strong>jdują powszechnegozastosowania. Społecz<strong>na</strong> presja <strong>na</strong> administrację i przedsiębiorstwajest więc relatywnie słabsza, co obniża <strong>jako</strong>śćprodukcji i usług (w tym publicznych). Odpowiedziąsystemu edukacji <strong>na</strong> istniejący popyt jest kształceniekwalifikacji zawodowych, jak <strong>na</strong>jbardziej przystającychdo aktualnych potrzeb pracodawców. Z uwagi <strong>na</strong> długotrwałośćprocesu kształcenia, niewielkie zaangażowaniefirm w proces kształcenia, zamknięty charakterinstytucji edukacyjnych, oraz zmiany koniunkturalnei strukturalne, jedynie część absolwentów dysponujekwalifikacjami w danym momencie poszukiwanymi <strong>na</strong>rynku pracy. Pozostali, nie posiadając kompetencji ułatwiającychprzekwalifikowanie, mają trudności z od<strong>na</strong>lezieniemsię <strong>na</strong> rynku pracy. W tym sce<strong>na</strong>riuszu pozyc<strong>jako</strong>nkurencyj<strong>na</strong> regionu ulega osłabieniu a osiągnięte wynikimakroekonomiczne są gorsze od prognozowanych.Pozostałe dwa sce<strong>na</strong>riusze zakładają zróżnicowane tempodostosowań w układzie społeczeństwo-gospodarka.Mają one charakter dy<strong>na</strong>miczny i w efekcie prowadzą doadaptacji struktury gospodarki i rynku pracy w tempiezbliżonym do notowanego w innych regio<strong>na</strong>ch. Różnetempo dostosowań rodzi, wynikające z odmiennychkryteriów racjo<strong>na</strong>lności, konflikty interesów. W sce<strong>na</strong>riuszu„aktywnego społeczeństwa” są to konflikty <strong>na</strong>linii: pracodawcy-pracownicy w zakresie modeli zarządzaniai odmiennych oczekiwań w odniesieniu dokompetencji i kwalifikacji; szkoła-przedsiębiorcy w zakresiebraku uczestnictwa przedsiębiorców w kształceniukwalifikacji zawodowych; konsument-producentw wyniku rosnącej siły zorganizowanych sieci konsumentów.Z kolei w sce<strong>na</strong>riuszu „aktywnej gospodarki”konflikty interesów kształtować się będą w relacjach:pracodawcy-szkoła <strong>na</strong> tle niespełnionych przez systemszkolnictwa oczekiwań pracodawców w zakresiekształtowania kompetencji, a nie jedynie kwalifikacji;pracodawcy-pracownicy wokół obrony praw i przywilejówpracowniczych <strong>na</strong> otwartym i dy<strong>na</strong>micznie zmieniającymsię rynku pracy, <strong>na</strong> którym coraz większegoz<strong>na</strong>czenia <strong>na</strong>bierać będą tymczasowe relacje projektowei sieciowe; przedsiębiorcy-społeczeństwo <strong>na</strong> tle alokacjifunduszy strukturalnych (charakter prokonkurencyjnyczy redystrybucyjny). Wymienione wyżej konflikty, charakterystycznedla sce<strong>na</strong>riuszy asynchronicznej inter<strong>na</strong>lizacjitrendów generować będą szereg negatywnych
39zjawisk, wśród których <strong>na</strong>jwiększe z<strong>na</strong>czenie będziemiało niedopasowanie strukturalne podaży do popytu<strong>na</strong> pracę. Oz<strong>na</strong>cza to deficyt wykwalifikowanych specjalistów,bezrobocie strukturalne, wymuszone migracjezarobkowe, konflikt pokoleniowy <strong>na</strong> rynku pracy czy teżrosnącą polaryzację dochodową. Problemy te uniemożliwiąosiągnięcie synergii procesów dostosowawczychi generować będą zwiększone koszty, w zależności odsce<strong>na</strong>riusza, po stronie gospodarczej lub społecznej.W tych sce<strong>na</strong>riuszach pozycja konkurencyj<strong>na</strong> regionunie ulega dużym zmianom, podobnie jak parametry makroekonomiczne.Żadnego z przedstawionych sce<strong>na</strong>riuszy nie <strong>na</strong>leży traktować,<strong>jako</strong> bardziej prawdopodobnego. Wszystkie onesą w przypadku województwa pomorskiego możliwe,a w każdym z nich opisano wybrane procesy już zachodzącew gospodarce i <strong>na</strong> rynku pracy regionu.Moż<strong>na</strong> <strong>na</strong>tomiast doko<strong>na</strong>ć gradacji sce<strong>na</strong>riuszy pod kątemoczekiwań i aspiracji społeczności regionu uz<strong>na</strong>jąctym samym jeden z nich za sce<strong>na</strong>riusz normatywny.Takie warunki spełnia jedynie sce<strong>na</strong>riusz „solidarnej odpowiedzi”.Osiągnięcie wysokiej zdolności do adaptacji trendów,co jest założeniem sce<strong>na</strong>riusza „solidarnej odpowiedzi”wymaga sprostania licznym wyzwaniom. Obecnie stawiająone przed SIR szereg zadań, których realizacjawymaga prawdziwej i efektywnej współpracy wielu aktorówżycia społeczno-gospodarczego. Należy jed<strong>na</strong>kpodkreślić, że zidentyfikowane poniżej <strong>wyzwania</strong> i zadaniadla SIR nie będą aktualne zawsze, wobec czegonie mogą petryfikować jego struktury — powin<strong>na</strong> zostaćo<strong>na</strong> elastycz<strong>na</strong> i otwarta. Co ważne, potrzeba istnieniai skuteczność działania SIR będzie zależeć od jegozdolności do systematycznej identyfikacji wyzwań rozwojowych.Aby to było możliwe, niezbędne jest jegostałe zasilanie w wiedzę, z jednej strony dotyczącejglobalnych trendów społeczno-gospodarczych, z drugiejzaś umożliwiającej precyzyjną diagnozę mocnych i słabychstron regionu wobec rysujących się wyzwań. Zewzględu <strong>na</strong> olbrzymi zakres tematyczny a<strong>na</strong>lizowanychwyzwań (trendów) proponowane zadania mają charakterselektywny — wybrano <strong>na</strong>jbardziej charakterystyczneprzykłady a oce<strong>na</strong> ich z<strong>na</strong>czenia może być róż<strong>na</strong> w zależnościod kontekstu (perspektywy oceny).
488. Podsumowanie — tabela rekomendacjiProponowany system <strong>inteligencji</strong> <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> dla województwa pomorskiego jest procesem permanentnych, wielowymiarowych i wieloaspektowychinterakcji między przedstawicielami różnych środowisk, różnymi regio<strong>na</strong>lnymi podmiotami (osobami, instytucjami, organizacjami, przedsiębiorstwami).Oczywiście, jak każdy system musi on mieć również wymiar instytucjo<strong>na</strong>lny: dedykowane „<strong>na</strong>rzędzia” i reguły ich używania — ale <strong>na</strong>jważniejszejest zapewnienie dy<strong>na</strong>micznego, elastycznego i procesowego charakteru interakcji, unikając <strong>na</strong>dmiernego ich zinstytucjo<strong>na</strong>lizowania i sformalizowania.Poniżej prezentujemy <strong>na</strong>jważniejsze rekomendacje, które mają zapoczątkować pomorski SIR — zgodnie z zasadą adaptacyjności, to SIR będziewypracowywać dalsze, konkretne rekomendacje dla polityki i działań publicznych, w tym sposoby realizacji celów i zadań przedstawionych w tymraporcie.Rekomendacja horyzontal<strong>na</strong> Dlaczego i po co? Kto, jak i kiedy ma wdrożyć rekomendację?Jakie będą jej koszty?1. Powszechne stosowanie zasad SIR: zaufania,inkluzywności, partnerstwa, sieciowości, transparentności,różnorodności, adaptacyjności,wysokiej kontekstowości, otwartości, ukierunkowania<strong>na</strong> dobro wspólne. Zasady tepowinny być osadzone <strong>na</strong> fundamencie kulturydialogu i zaufania.Wymienione zasady, opisane w rozdz. 3.4tego raportu, tworzą pomorski habitus —konieczny, aby mogły efektywnie zachodzićinterakcje SIR (wymia<strong>na</strong> informacji, wiedzy,inspiracji, wzajemne stymulowanie, koordy<strong>na</strong>cjaitd.). Rekomendacja ma z<strong>na</strong>czenie podstawowe— fundamentalne i horyzontalne.Stanowi warunek konieczny, aby SIR w województwiepomorskim mógł się rozwinąć.Wymienione zasady powinny stanowić „pomorskidekalog” działań publicznych — dlategoteż <strong>na</strong>leży wdrożyć je do codziennejpraktyki wszystkich podmiotów publicznych,szczególnie zaś administracji samorządowejwszystkich szczebli. Zarząd Województwa Pomorskiegopowinien podjąć się roli lidera i zapomocą dobrego (swojego) przykładu zachęcaći stymulować wdrażanie zasad SIR wewszystkich innych pomorskich instytucjach,organizacjach i poszczególnych działaniach.W pierwszym okresie, koniecz<strong>na</strong> jest sil<strong>na</strong>promocja tych zasad — np. poprzez rozdawanieulotek uczestnikom konferencji, powoływaniesię <strong>na</strong> nie w materiałach urzędowych,publikowanie <strong>na</strong> stro<strong>na</strong>ch internetowych itp.Koszty takich działań są znikome i mieszcząsię w dotychczasowych wydatkach <strong>na</strong>poszczególne działania (np. materiały promocyjnew budżetach konferencyjnych).
49Rekomendacja horyzontal<strong>na</strong> Dlaczego i po co? Kto, jak i kiedy ma wdrożyć rekomendację?Jakie będą jej koszty?1. Wsparcie Pomorskiego Kongresu Obywatelskiego— <strong>jako</strong> forum dużej debaty o sprawachPomorza.Rola Pomorskiego Kongresu Obywatelskiego,opisa<strong>na</strong> została w rozdz. 3.5 tego raportu.Efektywne działanie SIR wymaga, abyoprócz ciągłych, codziennych i dy<strong>na</strong>micznychinterakcji między różnymi pomorskimiaktorami, co pewien czas (<strong>na</strong>jlepiej raz wroku) odbywało się duże, żmudnie i precyzyjniezaprogramowane oraz przygotowanespotkanie aktywnych Pomorzan w jednymmiejscu — swojego rodzaju kulmi<strong>na</strong>cja, wktórej większą rolę niż <strong>na</strong> co dzień odgrywaćmogą emocje. Doświadczenia trzech kolejnychPomorskich Kongresów Obywatelskichpokazują, że takie duże spotkanie (każdorazowow Kongresach uczestniczy ok. 1 000osób) jest niezwykle potrzebne, gdyż opróczwszystkich innych walorów (wymia<strong>na</strong> poglądów,inspiracji, wiedzy itp.) daje unikalnąmożliwość poczucia przy<strong>na</strong>leżności dopomorskiej wspólnoty — ma więc wymiarwięzo- i tożsamościowotwórczy, niemożliwydo osiągnięcia w takiej skali w żaden innysposób.Organizatorem Pomorskiego Kongresu Obywatelskiegojest Instytut Badań <strong>na</strong>d GospodarkąRynkową, który w ramach swojej misjiprowadzi szerszy projekt — Polskie ForumObywatelskie. Działania te — mimo, że wcałości realizują tylko cele publiczne (obywatelskie),do tej pory fi<strong>na</strong>nsowane były wyłączniedzięki organizacyjnemu wysiłkowi IBnGR.Włączenie Pomorskich Kongresów Obywatelskichdo SIR powinno wiązać się z przejęciemodpowiedzialności za częściowe pokryciekosztów przygotowania i przeprowadzeniakolejnych edycji Kongresu przez WojewództwoPomorskie. Najlepszą formułą byłobypartnerstwo publiczno-prywatne pomiędzyWojewództwem Pomorskim a IBnGR, wykorzystującezgromadzony w IBnGR potencjałi doświadczenie instytucjo<strong>na</strong>lne oraz pozwalająceadministracji samorządowej staćsię partnerem Pomorskiego Kongresu Obywatelskiegoi wykorzystać tym samym dobrzeugruntowaną w <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong> świadomości„markę”. Administracja samorządowa nie powin<strong>na</strong>i nie jest w stanie być samodzielnymorganizatorem tego rodzaju forum debaty <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>(bo nie jest to jej rolą).Zachowując domi<strong>na</strong>cję fi<strong>na</strong>nsowania organizowanegoprzez IBnGR, wkład WojewództwaPomorskiego wynosiłby do 200 tys. zł rocznie(w zależności od skali i formuły Kongresu).Najbliższy Pomorski Kongres Obywatelskiplanowany jest <strong>na</strong> maj 2011 r. — będzie topierwsza okazja do włączenia się WojewództwaPomorskiego w jego organizację.
502. Stworzenie warunków stałego działaniairozwojuPomorskichSieciDialogu.Rolę i z<strong>na</strong>czenie Pomorskich Sieci Dialoguprzedstawiono w rozdz. 3.5 niniejszego raportu.Ich celem byłoby prowadzenie permanentnegodialogu w obrębie poszczególnychdziedzin życia społecznego. Miałybyone inkluzywny charakter, skupiając wszystkichzainteresowanych, nie tylko według kluczabranżowej specjalizacji, ale także zgodniez ideą dialogu międzyśrodowiskowego.Ich głównym celem byłoby monitorowanietrendów i zjawisk, diagnozowanie problemówi wstęp<strong>na</strong> dyskusja <strong>na</strong>d ewentualnymirozwiązaniami z różnych punktów widzenia.Aby faktycznie mogły one spełniać swojąfunkcję <strong>na</strong>leży zwrócić szczególną uwagę <strong>na</strong>organizowanie cyklicznych spotkań, np. wodstępach kwartalnych lub półrocznych. Dobrzezaprogramowane i prowadzone siecidialogu powinny „zasilać” Pomorskie KongresyObywatelskie, codzienną działalnośćadministracji publicznej, być <strong>na</strong>jbardziej cyklicznym(wręcz ciągłym procesem), żywymi dy<strong>na</strong>micznym wehikułem idei SIR.Operatorami Pomorskich Sieci Dialogu mogą byćróżnorodne podmioty, <strong>na</strong>jlepiej jed<strong>na</strong>k spoza administracjipublicznej. Dotychczasowe doświadczeniaz „konsultacji społecznych” organizowanychprzez administrację publiczną, skuteczniezniechęcą potencjalnych uczestników Sieci Dialogudo angażowania się w ich działania. Przełamanietych negatywnych doświadczeń wymagadługiego czasu, a więc przy<strong>na</strong>jmniej w pierwszejfazie funkcjonowania, PSD muszą być prowadzoneprzez inne podmioty sceny <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>.Wydaje się, że również docelowo, w zdecydowanejwiększości przypadków (obszarów tematycznych)lepszym rozwiązaniem jest pozostawieniezarządzania Sieciami Dialogu poza administracjąpubliczną. Przemawiają za tym zarówno względymerytoryczne (kto ma większe możliwościidentyfikacji <strong>na</strong>jlepszych zasobów wiedzy w danejdziedzinie?) jak i logistyczno-organizacyjne(struktury administracyjne bardziej <strong>na</strong>dają się doorganizowania tradycyjnych konferencji i semi<strong>na</strong>riów,niż otwartych i elastycznych Sieci Dialogu,a typowa dla administracji tendencja do „departamentyzacji”kłóci się z ideą dialogu międzyśrodowiskowego).PSD powinny być współfi<strong>na</strong>nsowaneprzez Województwo Pomorskie, przy czym możliwymrozwiązaniem jest zaprogramowanie źródełtakiego fi<strong>na</strong>nsowania z dostępnych w regionieśrodków UE. Kryterium dostępu musi być potencjałi doświadczenie instytucjo<strong>na</strong>lne, dobrzezweryfikowa<strong>na</strong> motywacja (dlaczego dany podmiotchce podjąć się prowadzenia Sieci Dialogu?)oraz koncepcja/program dla sieci. Zastosowaniew tym przypadku prostej formuły przetargowejjest niedopuszczalne. Koszty zależą od skali i formydziałania PSD (liczba spotkań, czy powstająi w jakiej formie raporty, czy da<strong>na</strong> sieć ma charakterbardziej obywatelski czy też ekspercki itd.).
513. Stworzenie warunków stałego/cyklicznegodziałania Pomorskiego Foresight’uRegio<strong>na</strong>lnego.Rolę i z<strong>na</strong>czenie Pomorskiego Foresight’uRegio<strong>na</strong>lnego (PFR) przedstawiono w rozdz.3.5 niniejszego raportu. PFR <strong>na</strong>leży rozumieć<strong>jako</strong> prospektywne obserwatorium rozwoju.Jego główną funkcją byłoby tworzeniei cyklicz<strong>na</strong> weryfikacja sce<strong>na</strong>riuszy rozwojowychposzczególnych dziedzin życia społecznego,<strong>na</strong> podstawie dostępnych lub prowadzonychspecjalnie <strong>na</strong> jego potrzeby badańi a<strong>na</strong>liz. Celem zasadniczym projektujest uświadomienie wszystkim aktorom regio<strong>na</strong>lnymmożliwych do zaistnienia w mniejlub bardziej odległej przyszłości zjawisk(i związanych z nimi wyzwań wynikającychze zdiagnozowanych zagrożeń i możliwości).Celem drugorzędnym jest próba prognozowaniazmian w różnych obszarach, która zewzględu <strong>na</strong> obecne uwarunkowania rozwojumusi jed<strong>na</strong>k być wtór<strong>na</strong> wobec podejściasce<strong>na</strong>riuszowego.Ze względu <strong>na</strong> charakter podejmowanych działań(w których zakres wchodzą rekomendacje, a takżepewne oceny funkcjonowania władzy publicznej)realizować je powinny instytucje niezależneod władzy publicznej, o odpowiednim potencjalekadrowym (umożliwiającym działania <strong>na</strong> polua<strong>na</strong>lityczno-badawczym) i dużej zdolności sieciowaniawiedzy (także poza granicami regionu a <strong>na</strong>wetkraju). Działania te powinny być sprzężone zfunkcjonowaniem Pomorskich Sieci Dialogu (czerpaćz opinii ich aktorów, a jednocześnie stanowićbazę dla merytorycznej debaty prowadzonej wich ramach), a także wykorzystywać w swej pracypowstające opracowania a<strong>na</strong>lityczno-badawczedotyczące Pomorza. PFR jest <strong>na</strong>jbardziej „eksperckim”ze wszystkich proponowanych filarówpomorskiego SIR — przy czym trzeba mieć świadomość,że „eksperckość” w dzisiejszym świecieto przede wszystkim zdolność i możliwość funkcjonowaniaw globalnych sieciach i okręgach wiedzy.Dlatego dotychczasowe formuły uzyskiwaniatego typu wiedzy, głównie poprzez zlecanie ekspertyz,straciły rację bytu. Koszty prowadzeniaPFR mogą wahać się od 200 tys. zł do po<strong>na</strong>dmilio<strong>na</strong> zł rocznie — w zależności od skali i formybadań i a<strong>na</strong>liz. Wydaje się jed<strong>na</strong>k, że kwota400–500 tys. zł rocznie powin<strong>na</strong> zapewnić w pełniprofesjo<strong>na</strong>lne prowadzenie PFR. Zasadne jestfi<strong>na</strong>nsowanie tego zadania w ramach dostępnejalokacji funduszy UE.
524. Wsparcie „Pomorskiego Przeglądu Gospodarczego”.Rolę i z<strong>na</strong>czenie „Pomorskiego Przeglądu Gospodarczego”(PPG) przedstawiono w rozdz.3.5 niniejszego raportu. PPG to kwartalnik wydawanyprzez IBnGR, który pełni funkcję <strong>regio<strong>na</strong>lnej</strong>agory — miejsca aktywnej debaty osytuacji województwa pomorskiego oraz możliwościachi kierunkach jego rozwoju; miejscaprezentacji <strong>na</strong>jlepszych pomysłów i rozwiązań,innowacji w różnych dziedzi<strong>na</strong>ch, a <strong>na</strong>wetemocji i aspiracji. Służy więc dialogowiróżnych środowisk — samorządowych, akademickich,biznesowych, pozarządowych orazludzi młodych. „Pomorski Przegląd Gospodarczy”trafia bezpośrednio do <strong>na</strong>jważniejszychosób w regionie: polityków, samorządów,urzędników, <strong>na</strong>ukowców, ludzi kulturyi biznesu. Dostępny jest bezpłatnie dlawszystkich chętnych w wersji elektronicznej<strong>na</strong> stronie internetowej www.ppg.gda.pl. Najego łamach publikowane są artykuły i wywiadyz <strong>na</strong>jwiększymi autorytetami z różnychdziedzin. Dzięki temu „Pomorski Przegląd Gospodarczy”jest jednym z <strong>na</strong>jważniejszych mediówopiniotwórczych w regionie.Partnerami „Pomorskiego Przeglądu Gospodarczego”są już: Urząd Marszałkowski WojewództwaPomorskiego, Urząd Miasta Gdańskai <strong>na</strong>jważniejsze pomorskie podmioty komercyjne.Formułę tę <strong>na</strong>leży kontynuować,<strong>jako</strong> dosko<strong>na</strong>ły przykład tworzenia zrębówpomorskiego SIR.
535. Przekształcenie portalu „Wrota Pomorza”w pełni funkcjo<strong>na</strong>lny hub informacyjny.Rolę i z<strong>na</strong>czenie pomorskiego hubu informacyjnegoprzedstawiono w rozdz. 3.5 niniejszegoraportu. Powinien on pełnić funkcjęswoistego rodzaju otwartego banku pomorskichinformacji i wiedzy, opartego o zasadęwolnego dostępu i (po części) uzupełniania(a’la Wikipedia). Zawierałby on, oprócz wiedzyi opisu dobrych praktyk, także dane pierwotnestanowiące podstawę (z)realizowanychbadań i a<strong>na</strong>liz. Byłby on zastosowaniem wpraktyce zasady jawności wszystkich badańi a<strong>na</strong>liz realizowanych lub zlecanych przezinstytucje publiczne, a także pozwalałby <strong>na</strong>dobrowolne umieszczanie w jego ramach wynikówinnych prac <strong>na</strong>ukowych i a<strong>na</strong>litycznychdotyczących Pomorza. Przekształcone „WrotaPomorza” powinny zawierać również pomorskąbazę ekspertów i praktyków, zawierającąwykaz ekspertów, ale też praktyków i organizacjiposegregowanych według reprezentowanychprzez nie dziedzin. Baza ta powin<strong>na</strong> byćw sposób ciągły aktualizowa<strong>na</strong>. Zasadniczymcelem tworzenia takiej bazy jest ułatwieniesieciowania i łatwiejsze od<strong>na</strong>jdywanie osób,którzy mogą z<strong>na</strong>ć odpowiedź <strong>na</strong> formułowanepytania. Ogólnie rzecz ujmując, w zasadniczysposób obniża to koszty prowadzenia działalnościmającej generować wiedzę i podnosipoziom kapitału społecznego, który jest koniecznydo rozpoczęcia działalności w tymzakresie.Rozszerzenie funkcjo<strong>na</strong>lności portalu „WrotaPomorza” powinno odbyć się w oparciuo rozwiązania wypracowane w ramachSIR. Zintegrowanie istniejących zasobów informacyjnychoraz zidentyfikowanie luk informacyjnychwymaga współpracy wielupodmiotów (zarówno dysponentów jak i potencjalnychodbiorców informacji). Jest towięc zadanie czaso- i pracochłonne. Wymagaćbędzie także pewnych <strong>na</strong>kładów inwestycyjnych— te jed<strong>na</strong>k będą funkcją niezbędnychdostosowań, określonych przez SIR.