8NASZE SZOPKIsobota | 22 grudnia 2012REDAKTORZY »GŁOSU LUDU« ODWIEDZILI SZOPKI W RAJECKIEJ LESNEJ,Słowacja kłania się JezusowiSzopka w Rajeckiej Lesnej powstawała 17 lat.By zobaczyć „Słowackie Betlejem”Jozefa Pekary, <strong>na</strong>jwiększą wyrzeźbionąz drew<strong>na</strong> ruchomą szopkę <strong>na</strong>Słowacji, trzeba pojechać do RajeckiejLesnej, podgórskiej wioskileżącej ok. 30 kilometrów <strong>na</strong> południeod Żyliny. W centrum gminystoi Bazylika pw. Narodzenia PannyMarii, a obok niej Dom BożegoMiłosierdzia, <strong>na</strong>zywany też DomemBożego Narodzenia. Zbudowany zostałspecjalnie z myślą o szopce, którajest mistrzowskim dziełem o charakterzereligijnym, ale też <strong>na</strong>rodowymi historycznym. Na placu przed kościołemz<strong>na</strong>jduje się piękny ołtarzpolowy. Rajecká Lesná to miejscepielgrzymkowe, a odbywające się wczerwcu i we wrześniu odpusty przyciągajątłumy. We wsi z<strong>na</strong>jduje sięjeszcze jedno miejsce, które wartoodwiedzić – to Kalwaria Frivaldzka,której stacje – małe kapliczki – rozsianesą <strong>na</strong> zalesionym zboczu.Kawałek od bazyliki stoi DomPielgrzyma, ozdobiony dużym freskiemz wizerunkami słowiańskichświętych Cyryla i Metodego. WLesnej motywy religijne <strong>na</strong> każdymkroku przeplatają się z motywami<strong>na</strong>rodowymi. Na frontowej ścianieDomu Bożego Miłosierdzia widniejewizerunek Matki Boskiej, <strong>na</strong>tylnej podwójny krzyż <strong>na</strong> szczytachgór – element godła państwowego.Przed budynkiem wisi słowacka flaga.Przypomi<strong>na</strong> mi się polskie hasło„Bóg, honor, Ojczyz<strong>na</strong>” i uświadamiamsobie, jak dużo Słowacy mająwspólnego z Polakami. I jak odmienniepodchodzą do tych spraw Czesi.„Słowackie Betlejem” moż<strong>na</strong> zwiedzaćcodziennie, z wyjątkiem poniedziałku– i to przez cały rok. Odkustosza Miroslava Majbika dowiadujęsię, że <strong>na</strong>jwięcej zwiedzającychjest latem oraz w grudniu i styczniu.Pan Miroslav uruchamia szopkę, aja stoję i podziwiam – <strong>na</strong>jpierw całość,później poszczególne sceny. Wwyrzeźbionej z drew<strong>na</strong> kompozycji,o długości 8,5 metra, szerokości 2,5i wysokości trzech metrów, z<strong>na</strong>jdujesię ok. 300 figurek. Połowa z nich jestruchoma. Korowód osób w strojachludowych z różnych regionów Słowacjiidzie się do stajenki pokłonićJezusowi. W Terchowej gra kapela,w innym miejscu odbywa się wesele,grupa młodzieży właśnie stawia„moja”. Koło rajecko-leśniańskiejbazyliki przechodzi procesja odpustowa.Ale większość ludzi pracuje:<strong>na</strong> polu, w kuźni, w kopalni, w winnicy,w warsztacie stolarskim, przyobróbce lnu. Kobiety przędą <strong>na</strong> kołowrotkach,lepią garnki z gliny, bacapasie owce, rzeźbiarz zamienia kawałdrew<strong>na</strong> w figurę świętego. Autoraszopki, który rzeźbił ją przez siedem<strong>na</strong>ścielat, nie moż<strong>na</strong> już spytaćo to, jak powstawała. Kilka lat temuzmarł. Ale od kustosza dostaję DVDz filmem dokumentalnym. Jozef Pekaraopowiadał w nim o pierwszychnieśmiałych pomysłach i o realizacjidzieła, któremu mógł się poświęcićdopiero wtedy, gdy przeszedł<strong>na</strong> emeryturę. – Ludzie często mówiąmi, że sceny rzemiosł są bardzowierne. To dlatego, że przyglądałemsię im z bliska, robiłem sobie notatki,rysunki. Kiedy <strong>na</strong> przykład chciałemprzedstawić podkuwanie konia, poszedłemdo kowala i obserwowałem,Fot. DANUTA CHLUPjak to dokładnie wygląda – wyjaśniłrzeźbiarz w filmie.Rajecka szopka to nie tylko przekrójżycia słowackiego ludu, ale też„album” zabytków. Kościoły, zamkii inne z<strong>na</strong>ne budowle umieszczonezostały <strong>na</strong> samej górze. – Pan Pekarapodzielił szopkę <strong>na</strong> trzy części:Słowację Środkową, Zachodniąi Wchodnią – wyjaśnia MiroslavMajbik i wymienia <strong>na</strong>zwy zabytków:Devin, Zamek Bratysławski i typowydla tego miasta most, bazylika wTr<strong>na</strong>wie, katedra w Nitrze, zamekw Trenczynie, teatr i katedra w Żylinie...Posuwamy się coraz dalej <strong>na</strong>wschód, aż do Preszowa, Koszyc iBardejowa. W środku, między jednąi drugą serią zabytków, pnie się kuniebu Krywań.To, że szopka z<strong>na</strong>jduje się właśniew Rajeckiej Lesnej, jest zasługąbyłego proboszcza, również nieżyjącegojuż ks. Pavola Šadláka. Kiedydowiedział się, że mieszkający wRajeckich Teplicach Jozef Pekarapracuje <strong>na</strong>d wyjątkowym dziełem,kupił je dla swojej parafii i, dziękiofiarności darczyńców, wybudowałdla niego godne zaplecze. Od 1995roku „Słowackie Betlejem” podziwiajątysiące pielgrzymów i turystów.Kustosz nieustannie musi dbać o to,by sprawnie działało. Prowadzi mnie<strong>na</strong> tyły szopki, gdzie pracują motorki,przesuwają się dźwignie i kółkazębate, które regularnie trzeba smarować.Dzięki temu również w tymroku ludzie z Rajeckiej Lesnej i całejSłowacji będą się mogli pokłonić Jezusowiw żłobie. Nie tylko żywi, aleteż ci wystrugani z drew<strong>na</strong>.DANUTA CHLUPSzopka z pni i mchówCo to takiego szopka trzeszczyńska?– zasta<strong>na</strong>wiałam się, kiedy się dowiedziałam,że jed<strong>na</strong> z nich, o szerokościpięciu i wysokości trzech metrów, mabyć <strong>na</strong>jwiększym i <strong>na</strong>jciekawszymekspo<strong>na</strong>tem tegorocznej wystawyszopek <strong>na</strong> Zamku Śląskoostrawskim.Poszłam ją zobaczyć i... nie mogłamod niej oderwać oczu – nie od figureki budynków, lecz od krajobrazu.Ten wygląda jak miniatura <strong>na</strong>turalnejkrainy, którą tworzą skały, urwiska,jaskinie, wąwozy i łąki, <strong>na</strong> którychpasą się owce. Podstawowymmateriałem są pnie oraz mchy.Třešť (Trzeszcz), miasto leżące wpobliżu Igławy, słynie ze specyficznychszopek, gdzie urok rzeźbionychfigur idzie w parze z pięknem krainy,tworzonej z <strong>na</strong>turalnych materiałów.Szopki są wystawiane nie tylko wmuzeum, ale też w prywatnych domach.Co ciekawe, co roku od drugiegodnia świąt Bożego Narodzeniaaż do 2 lutego, prywatni właścicieleudostępniają je zwiedzającym. WCentrum Informacji Turystycznejmoż<strong>na</strong> odebrać mapkę z adresamidomów, do których każdy śmiałomoże zapukać. Jest ich ok. 20.Tomáš Pavlík, autor szopki trzeszczyńskiejwystawionej w Ostrawie,nie pochodzi jed<strong>na</strong>k z Trzeszcza. Jegorodzinne Ivančice koło Br<strong>na</strong> dzieliod tego miasta ok. stu kilometrów. –Jako mały chłopiec byłem ministrantemw Ivančicach w kościele. Ksiądzproboszcz zabierał <strong>na</strong>s co roku doTrzeszcza, by <strong>na</strong>m pokazać szopki.Jedną z nich otrzymał w darze, a mypomagaliśmy ją budować. Próbowaliśmyteż rzeźbić – <strong>na</strong> początek tylkoowieczki. Później zacząłem budowaćwłasną szopkę. Teraz ja rzeźbię, a wbudowaniu pomagają ojciec i brat –opowiada twórca.Budowa szopki to praca <strong>na</strong> całyrok. – Najpierw szukamy nowychpni, które zastąpią te, które zbutwiały.Najlepsze są tak zwane pnieTę okazałą szopkę moż<strong>na</strong> oglądać w Zamku Śląskoostrawskim.Fot. DANUTA CHLUP„wodne”, utwardzone przez wodę ibłoto, ponieważ nie atakują ich korniki.Jesienią jadę do lasu po mech.Na budowę dużej szopki trzeba gobardzo dużo, w dodatku nie każdysię <strong>na</strong>daje do użycia – dowiadujęsię. Nie wolno też zapomi<strong>na</strong>ć o figurkachi budowlach. Pavlík co rokustara się dodać do swojej szopkinowe postaci. Figurki trzeba nie tylkowyrzeźbić, ale też pokolorować, wprzeciwnym razie w barwnej sceneriinie byłyby widoczne. – Wie pan,mi się wydaje, że głównym waloremtego typu szopki nie są postacie, leczkrajobraz – mówię trochę nieśmiało,bo nie wiem, czy nie obrażę mistrza.Ale on przyz<strong>na</strong>je mi rację.Kiedy są już figurki i materiał, rozpoczy<strong>na</strong>się budowa szopki. – Najpierwbudujemy rusztowanie z tylnąścianą oporową, <strong>na</strong> której mocujemy„lanczoft” – tak <strong>na</strong>zywa<strong>na</strong> jest <strong>na</strong>malowa<strong>na</strong><strong>na</strong> papierze część krajobrazu.Kiedy jest dobrze wyko<strong>na</strong><strong>na</strong>, jak ta,którą dla mnie <strong>na</strong>malował pan Bílýz Trzeszcza, widz się nie zorientuje,gdzie kończą się mchy, a zaczy<strong>na</strong>papier i farba – opowiada Pavlík.– Później rozmieszczamy poszczególnepnie. Zaczy<strong>na</strong>my od głównego,który tworzy jaskinię dla Jezusa,Marii i Józefa. Następnie umieszczamykoryta <strong>na</strong> wodę. Siatką drucianąpokrywamy <strong>na</strong>jwiększe nierównościi wolne miejsca. Jedną z <strong>na</strong>jważniejszychczynności jest układaniemchów. Nimi kryjemy dużą częśćpni oraz całą siatkę. Na koniec ustawiamyfigury.W szopkach trzeszczyńskich nierazstosuje się zwierciadła. – Dziękinim widz ma wrażenie, że jest tamogrom<strong>na</strong> przepaść czy doli<strong>na</strong>, któraciągnie się daleko. Kiedy zwierciadłasą prawidłowo umieszczone, nikt sięnie zorientuje, że to tylko złudzenieoptyczne – zdradza twórca. – A więcten wąwóz, który podziwiałam wpa<strong>na</strong> szopce, w rzeczywistości nie byłwcale taki głęboki? – pytam z niedowierzaniem.– Nie był, tam też byłozwierciadło. Nie poz<strong>na</strong>ła tego pani,prawda? – śmieje się Tomáš Pavlík zsatysfakcją.Jego dzieło oraz całą wystawęszopek moż<strong>na</strong> zwiedzać <strong>na</strong> ZamkuŚląskoostrawskim do Święta TrzechKróli.DANUTA CHLUP
NASZE SZOPKIsobota | 22 grudnia 2012 9TRZESZCZU, GÓRNYM LIDCZU I GÓRKACH WIELKICHDzieło morawsko-słowackiego pogranicza„W owym czasie wyszło rozporządzenieCezara Augusta, żeby przeprowadzićspis ludności w całympaństwie. (...) Wybierali się więcwszyscy, aby się dać zapisać, każdy doswego miasta. Udał się także Józef zGalilei, z miasta Nazaret, do Judei, domiasta Dawidowego, zwanego Betlejem,ponieważ pochodził z domu irodu Dawida, żeby się dać zapisać zpoślubioną sobie Maryją, która byłabrzemien<strong>na</strong>” – tak rozpoczy<strong>na</strong> się historia<strong>na</strong>rodzin Jezusa według ewangelistyŁukasza. Tak rozpoczy<strong>na</strong> sięhistoria czesko-słowackiej szopkiw Górnym Lidczu pod Wsecinem,monumentalnego dzieła pięt<strong>na</strong>sturzeźbiarzy z RC i Słowacji.Od uroczystego otwarcia, któremiało miejsce dokładnie rok temu wpierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia,odwiedziło ją po<strong>na</strong>d 10 tys.osób. Przyjeżdżają ludzie z bliższai z dalsza, z Moraw, Czech i Słowacji,a także całe wycieczki Niemców iRosjan kurujących się w uzdrowiskuw niedalekich Luhaczowicach. Ideastworzenia orygi<strong>na</strong>lnej szopki jestjed<strong>na</strong>k o wiele starsza. – Ta myśl dojrzewałaprzez kilka<strong>na</strong>ście lat. Jej początkówmoż<strong>na</strong> doszukiwać się w czasach,kiedy w połowie lat 90. ub. wiekubudowaliśmy kościół. Inspirujące byłowówczas dla mnie spotkanie z rodakiemz Lidcza, ks. Janem Macháčem,który podobnie jak ja był zafascynowanyszopkami. Kościół w Pradze-Dejwicach, z którym był związany,z<strong>na</strong>ny był z szopek wyko<strong>na</strong>nych zpiernika – mówi pomysłodawca czesko-słowackiejszopki, a równocześniewójt gminy, Josef Tkadlec.Jego celem było stworzenie szopkiSzopka w Górnym Lidczu łączy w sobie kraje i regiony.orygi<strong>na</strong>lnej, innej niż te, które odwiedziłw Czechach i <strong>na</strong> Słowacji. Mechanicz<strong>na</strong>szopka drewnia<strong>na</strong> to byłobyza mało. Dlatego postanowił połączyćwyjątkową rzeźbę z grą świateł i cieni,z muzyką oraz projekcją filmu, opowiadającegoo ludzkim pielgrzymowaniupo ziemi, o zwyczajach i historiidwóch przygranicznych regionów– zlińskiego i trenczyńskiego.Szopkę lidecką tworzy sto różnychbudowli – od zamków i kościołówpo zwykłe wiejskie chaty – oraz 220figur, z tego 75 ruchomych. Z lewejstrony do odwiedzin szopki zapraszająświęci Cyryl i Metody. Przed 1150laty przynieśli <strong>na</strong> Wielkie MorawyPismo i Prawo. Teraz niejako symboliczniewskazują <strong>na</strong> Świętą Rodzinęwyrzeźbioną z lipowego drew<strong>na</strong>. Jejautorem jest Zdeněk Matyáš z WałaskichKlobouków. Pracę z drewnemrozpoczął już jako <strong>na</strong>stolatek. – Mójojciec był ostatnim kołodziejem w rejonieWałaskich Klobouków. Pamiętam,jak w ramach realizacji pewnegozamówienia wyci<strong>na</strong>ł „czartowe głowy”z lipowego drew<strong>na</strong>, a ja przyglądałemsię jego pracy. W tym czasie wtelewizji pokazywano drewniane reliefyi portrety, które wyko<strong>na</strong>ła pew<strong>na</strong>50-letnia kobieta. Wtedy stwierdziłem,że czemu ja nie miałbym daćrady? – wspomi<strong>na</strong> swoje pierwszekroki rzeźbiarskie i swoją pierwsząrzeźbę bawarskiego <strong>na</strong>jeźdźcy Z.Fot. BEATA SCHÖNWALDMatyáš. Od tamtych czasów minęłopo<strong>na</strong>d 40 lat, w czasie których wyko<strong>na</strong>łm.in. Drogę Krzyżową dla kościoław Dobruszce czy Drzewo Życiaz 17 reliefami stojące przed UrzędemGminnym w Liptalu.Liczące blisko 90 cm wysokościfigury Świętej Rodziny i Trzech Królitworzą centralne miejsce szopki.Budynki oraz toczące się wokół nichżycie przedstawione <strong>na</strong> jej prawym ilewym skrzydle są o wiele mniejsze.Wyko<strong>na</strong>ne z precyzją i dbałością oszczegóły stają się wspaniałym przewodnikiempo dawnych rzemiosłachi obyczajach regionu zlińsko-trenczyńskiegooraz po jego zabytkach,wyszukiwanych celach turystycznych.Spośród nich warto wymienićzamki w Trenczynie, Czachticach,Bojnicach, Buchlowie i Wizowicach,świątynie <strong>na</strong> Welehradzie, ŚwiętymHostynie oraz <strong>na</strong>jstarsze miejscepątnicze <strong>na</strong> Słowacji, Skałkę podTrenczynem, a także typową architekturęPustewien – „Libuszin”i „Mamienkę”, budowle skansenurożnowskiego czy wreszcie kopalnięwęgla w Handlowej oraz domyzdrojowe w Luhaczowicach i TrencziańskichTeplicach. Uwiecznionezostały również kaplica i stare domkidrewniane, które po dziś dzień stojąw Hornym Lidczu. – Postanowiliśmyje zachować dla przyszłych pokoleńprzy<strong>na</strong>jmniej w tej postaci – mówiwójt. W przyszłym roku dołączy donich również kościółek ze słowackichDohnian, partnerskiej wioski, wspólniez którą projekt po<strong>na</strong>dgranicznejszopki został zrealizowany.Szopka lidecka jest szopką ruchomą,tętniącą „prawdziwym” życiem.Wieśniacy pracują <strong>na</strong> roli, mły<strong>na</strong>rzwynosi z mły<strong>na</strong> worek z mąką, ludziew procesji śpieszą do kościoła, amłodzież tańczy <strong>na</strong> miejskim rynku.Pozwala też zajrzeć bezpośrednio dowiejskich domów i zobaczyć, jak kiedyśżycie rodzinne toczyło się wspólniew jednej izbie koło jednego stołu.– Uważam, że jest dobre i pożyteczne,że ta szopka sprawia ludziomradość, że <strong>na</strong>si goście wracają dodomów pełni artystycznych wrażeń.Film, który wyświetlamy <strong>na</strong> wstępie,spełnia jeszcze jedną dodatkową rolę.Ma po<strong>na</strong>dczasowe przesłanie, którepozostaje w sercu <strong>na</strong> dłużej, niż tylko<strong>na</strong> krótką ulotną chwilę – podkreśla J.Tkadlec. BEATA SCHÖNWALDGórecka szopka co roku in<strong>na</strong>Kościół ojców franciszkanów podwezwaniem św. Ja<strong>na</strong> Sarkandraw Górkach Wielkich (w diecezjibielsko-żywieckiej) słynie m.in. zogromnej szopki, która zdobi całeprezbiterium. Choć dzieło parafiani mieszkańców odsłonięte zostaniedopiero podczas pasterki, <strong>na</strong> kilkadni przed Wigilią posta<strong>na</strong>wiam pojechaćdo Górek Wielkich <strong>na</strong> spotkaniez głównym budowniczym pokaźnejszopki.Wchodząc do nowoczesnego budynkukościoła, który z<strong>na</strong>jduje sięprzy ulicy Zofii Kossak, od razuskupiam swój wzrok <strong>na</strong> ogromnejniebieskiej kurtynie. Za nią umieszczo<strong>na</strong>jest z całą pewnością szopka.Jaka skoda, że <strong>na</strong> razie niczego niewidzę. Po chwili podchodzi do mnieAleksander Czyż, z którym umówiłamsię <strong>na</strong> spotkanie. – Szopka jestjuż gotowa, wszystkie mechanizmydziałają. Już dziś możemy pani pokazaćefekt <strong>na</strong>szej dwutygodniowejpracy – mówi pan Aleksander. Toniesamowite, podchodzę więc bliżejkurtyny. Po chwili już wiem, dlaczegomiejscowa szopka <strong>na</strong>leży do<strong>na</strong>jwiększych w Beskidach. Milczę zwrażenia. W środku zauważam postaćDzieciątka Jezus, Maryi i Jezusa,za którym obraca się oświetlo<strong>na</strong>gwiazda schowa<strong>na</strong> w jaskini z kamienia.Wokół nich stoi niezliczo<strong>na</strong>liczba figur ludzi, zwierząt i roślin.Ogromnym atutem całej konstrukcjijest efektowne oświetlenie niektórychelementów szopki, <strong>na</strong>d którąświeci mnóstwo małych gwiazdek.Szopki u ojców franciszkanów charakteryzują się dużym rozmachem.– Szopka zdobi <strong>na</strong>sz kościół od20 lat. Pierwsza była jed<strong>na</strong>k niecomniejsza. Jej podstawy były pierwotniedrewniane, zbite z desek. Późniejpostanowiliśmy zbudować metalowąkonstrukcję, która zainstalowa<strong>na</strong> jest<strong>na</strong> całej powierzchni prezbiterium –opowiada główny budowniczy. Mójwzrok skupiony jest cały czas <strong>na</strong> orygi<strong>na</strong>lnejruchomej konstrukcji.Lewa część ma charakter regio<strong>na</strong>lny.Tu stoją górale ści<strong>na</strong>jący drewno<strong>na</strong> zimę, studniarz, pasterz, tańczącapara ubra<strong>na</strong> w strój cieszyński.To wszystko uzupełniają drewnianechaty, wiatraki oraz leśne zwierzęta.Z jednego komi<strong>na</strong> wychodzi kominiarz.W odróżnieniu od tej części,lewa stro<strong>na</strong> poświęco<strong>na</strong> została tematyceZiemi Świętej. Zgodnie ztradycją, również tutaj nie brakuje figurTrzech Króli oraz przedstawicieliegzotycznej fauny i flory. – Efektkażdorocznej pracy <strong>na</strong>d budowąszopki, w której bierze udział wrazze mną jede<strong>na</strong>ście osób, jest bezcenny.To wspaniałe uczucie, kiedy widzęzadowolone twarze dzieci orazdorosłych. Cieszy mnie, kiedy ludziedyskutują <strong>na</strong> temat poszczególnychfunkcji szopki, których <strong>na</strong> przykładwcześniej nie było – przyz<strong>na</strong>je AleksanderCzyż. Orygi<strong>na</strong>l<strong>na</strong> szopka nieFot. MAGDALENA ĆMIELmoże się obejść bez tła, które tworzyciągnące się pod sam sufit płótno, <strong>na</strong>którym <strong>na</strong>malowany został w tymroku krajobraz Ziemi Świętej orazpostać Archanioła Gabriela – Płótnoautorstwa katechetki z Nierodzimiapowstawało miesiąc. Staramy się,by tło szopki było w każdym rokuinne. Rok temu zdobiło <strong>na</strong>szą szopkępłótno, <strong>na</strong> którym <strong>na</strong>malowanoGórki Wielkie, Brenną i Pogórze.Dążymy do tego, by układ szopki niebył wciąż identyczny, nie mamy żadnegowcześniej sporządzonego planu.Dzięki temu moż<strong>na</strong> się coroczniecieszyć <strong>na</strong> niespodziankę – dodajeCzyż. Szopki wprost nie mogą siędoczekać zarówno miejscowi, jaki ludzie z bliższych bądź dalszychokolic. Nic dziwnego, że w pasterce,podczas której odsłania<strong>na</strong> jest szopkapo raz pierwszy, uczestniczą tłumywiernych. A jak wyglądać będziewyjątkowa szopka za rok? – Planyzwiązane z <strong>na</strong>szą dumą nieustanniechodzą mi po głowie. Nie chcemynikogo <strong>na</strong>śladować, dlatego korzystamyprzede wszystkim z własnejfantazji. W przyszłym roku szopkęzdobić będzie płótno, <strong>na</strong> którym będziewidnieć postać bł. Ja<strong>na</strong> PawłaII oraz pejzaż Zakopanego <strong>na</strong> czelez Giewontem. To będzie prawdziwazimowa krai<strong>na</strong> – przyz<strong>na</strong>je Czyż.Szopka o długości 25 m i wysokości13 m zdobić będzie kościół w GórkachWielkich do Święta Matki BoskiejGromnicznej. Potem <strong>na</strong>dchodziczas <strong>na</strong> rozbiórkę szopki.MAGDALENA ĆMIEL