təlimləndirilmiş və icmalara göndərilmişdi. Onlarəlilliyi <strong>olan</strong> uşaqların valideynləri arasında yerlidəstək şəbəkələrinin yaradılmasını təşviq etmiş vəuyğun olduqda tibbi müalicə və terapiya ilə bağlıistiqamətləndirmələr veriblər. 2007-2010-cü illəriəhatə edən üç illik müddətdə bu təşəbbüs öz ailələrivə icmaları tərəfindən qəbul edilən əlilliyi <strong>olan</strong> yerliuşaqların sayında artıma nail oldu. Layihənin digərfaydalı nəticələrinə sosial xidmətlərin təminatınıntəkmilləşdirilməsi, ictimai yerlərin müyəssərliyinitəmin etmək üçün əlil arabası üçün panduslarınhazırlanmasına icmanın rəhbərlik etməsi, dövlətvə federal xəstəxanaların layihə tərəfindənistiqamətləndirilən əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqlar üçün pulsuzxidmətlər göstərməyə razılıq verməsi və əlilliyi <strong>olan</strong>yeni 32 uşağın əsas təhsil məktəblərinə daxil olmasıdaxildir. 27Yardımçı texnologiyaƏlillik növündən asılı olaraq uşağın bir sırayardımçı qurğulara və xidmətlərə ehtiyacı olabilər (növbəti səhifədə baxın). Bununla belə,Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının verdiyiməlumata əsasən bir çox aşağı və orta gəlirliölkələrdə yardımçı texnologiyaya ehtiyac duyaninsanların yalnız 5-15 faizi onu əldə edə bilir. 28Bunun səbəblərinə yaranan xərclər daxildir ki, buda xüsusilə yardımçı qurğuları onlar böyüdükcədəyişdirilməli və yenidən uyğunlaşdırılmalı <strong>olan</strong>uşaqların vəziyyətində maneçilik yaradır. 29 Çoxtez-tez böyüklərlə müqayisədə uşaqların yardımçıtexnologiyaya çıxış imkanı daha az olur. 30 Yardımçıtexnologiyanın təmin edilməsi və istifadəsi www.unicef.org/sowc2013 ünvanında yerləşdirilmişFokus məqalədə müzakirə edilir.Universal dizaynİnklüziv yanaşmalar paralel sistemlər yaratmaqəvəzinə hər kəs üçün hərtərəfli işgüzarlıq mühitiyaratmaq məqsədilə müyəssərlik konsepsiyasınaəsaslanır. Əgər əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqların cəmiyyətdəiştirak etmək hüququnun həyata keçirilməsinəçalışırıqsa, o zaman onlar üçün müyəssər mühitintəmin edilməsi zəruridir. Məsələn, əgər əlilliyi <strong>olan</strong>Livandan <strong>olan</strong> 8 yaşlı uşaq Somalinin Mogadiscio əyalətində bomba partlayışı nəticəsində bir ayağını itirdikdən sonra qoltuqdəyənəklərindən istifadə edir. © UNICEF/HQ2011-2423/Grarup182013-cü İL ÜZRƏ DÜNYA UŞAQLARININ VƏZİYYƏTİ: Əlı̇ llı̇ yı̇ <strong>olan</strong> Uşaqlar
Yardımçı texnologiya məhsullarıKateqoriyaMütəhərriklikGörməEşitməÜnsiyyətQavramaMəhsul nümunələri• Gəzmək üçün dəyənək, qoltuq dəyənəyi, gəzmək üçün çərçivə, əllə və enerji ilə idarə olunan əlil arabası, üç təkərlivelosiped• Süni ayaq və ya əl, şarnir qurğusu, əl yonqarı, əyriqıç çənbəri• Künc stulu, xüsusi oturacaq və ayaq üstə dayanmaq üçün çərçivə• Uyğunlaşdırılmış yemək komplekti və yemək bişirmə ləvazimatları, geyim çubuğu, duş oturacağı, tualet çərçivəsi və yeməkyedirən robot• Göz eynəkləri, böyüdücülər, kompüterlər üçün böyüdücü proqram• Ağ dəyənək, GPS əsaslı naviqasiya cihazı• Oxuma və yazma üçün Brayl sistemləri, kompüter üçün ekran oxuyucu, danışan kitab cihazı, səsyazan və oxuyan cihaz• Brayl şahmatı və səs buraxan daşlar• Qulaqcıq və eşitmə avadanlığı• Gücləndirilmiş telefon və səs alçaldıcı cihaz• Mətnlər, ünsiyyət lövhəsi, simvollar və ya şəkillərlə ünsiyyət kartları• Yazılan və ya sintetik nitqə sahib elektron ünsiyyət cihazı• Tapşırıq siyahıları, şəkil cədvəli və təqvim, şəkil əsaslı təlimatlar• Taymer, əllə və ya avtomatik çalışan xatırladıcı cihaz, uyğunlaşdırılmış tapşırıq siyahısı, cədvəllər, təqvimlər və səsyazanı<strong>olan</strong> ağıllı telefon• Uğyunlaşdırılmış oyuncaq və oyunlarMənbə: Standartlaşdırma üzrə Johan Borg adına Beynəlxalq Təşkilat; (2008),.uşaqlar təhsil alacaqsa, bütün məktəblərə çıxışınolması lazım gələcəkdir. Həmyaşıdları ilə birlikdətəhsil alan uşaqlar yaşadıqları icmaların faydalıüzvlərinə çevrilmək, eləcə də cəmiyyət həyatına inteqrasiyaetmək üçün daha yaxşı imkana sahib olur. 31Yeddi prinsip mövcuddur: bərabər istifadə; istifadədə çeviklik; sadə və intuitiv istifadə; gözə çarpanməlumat; səhvlərə qarşı tolerantlıq; fiziki baxımındanaşağı səy; nəhayət yanaşma və istifadə üçün ölçü vəboşluq.Müyəssərlik mühitin, məhsul və strukturunformalaşdırılmasına aid edilə bilər. Universaldizayn məhsullar və mühitlə bağlı şərtlərin yenidənuyğunlaşdırma və ya xüsusi dizayna ehtiyac duyulmadanbütün insanlar üçün mümkün qədər yüksəksəviyyədə əlçatan şəkildə hazırlanmasına deyilir. Buyanaşma əsas diqqəti yaşlarından, bacarıqlarındanvə vəziyyətlərindən asılı olmayaraq bütün insanlarüçün faydalı və işlək <strong>olan</strong> dizayn şəklinə verir.Universal dizaynın prinsipləri memarlar, məhsuldizaynerləri, mühəndislər və ətraf mühit üzrədizayn tədqiqatçıları tərəfindən hazırlanmışdır.Onlar dizayn prinsiplərinə kəsdirmə yoldan yanaşırvə dizayn prosesinə bələdçilik etmək və mövcudprosesləri qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər.Gündəlik həyatda universal dizaynı bordyur kəsiklərivə ya səki pandusları, audio kitablar, Velcro kəmərlər,çəkilə bilən rəfləri <strong>olan</strong> kabinetlər, avtomatik açılanqapılar və aşağı mərtəbəli avtobuslarda görə bilərik.Müyəssərliyin yeni tikilən binalar və infrastrukturdatətbiq edilməsi kapitalın inkişaf dəyərinin 1 faizindənaz olmaqla çox cüzi ola bilər.32 Bununla belə,xüsusilə kiçik binalara olmaqla, inşası başa çatmışbinalara yeni dəyişikliklərin edilməsi ilkin dəyərin20 faizinədək daha böyük məsrəfin xərclənməsinəsəbəb ola bilər. Buna görə də, müyəssərliyin dizaynprosesinin erkən mərhələlərində <strong>olan</strong> layihələrdənəzərə alınması mənalı olar. İnkişafla bağlı layihələrinmaliyyələşdirilməsi zamanı müyəssərlik nəzərəalınmalıdır.İNKLÜZİYANIN ƏSASLARI19