da, stiqma və ayrı-seçkilik halları davam etmişdir.Əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqların yeni ay ilinin gəlişini qeyd edənTet kimi bayramlarda cəmiyyət arasında görünməsiyaxşı tale üçün zərərli göstərici sayılırmış. 8Belə olduğu zaman heç də təəccüblü deyil ki, əlilliyi<strong>olan</strong> uşaqlar aşağı özünə-hörmət və təcrid olunmahisslərinə qarşı ən həssas qruplar arasında yeralırlar. Heç bir uşaq əlilliyinə görə tərif edilməməlidir.Hər bir uşaq özünəməxsusdur və ona bu şəkildəhörmət bəslənməlidir. Cəmiyyətlər inklüzivlikprinsiplərini mənimsədikləri və bu dəstəklərinihəyatda da nümayiş etdirdikləri zaman əlilliyi <strong>olan</strong>uşaqlar da digər uşaqlar kimi eyni hüquqlara malikola bilərlər. Cəmiyyətdə iştirakın, o cümlədən təhsil,mədəniyyət və istirahət-əyləncə seçimlərinin təminedilməsi hər bir uşağın sağlam fiziki və əqli inkişafıüçün əhəmiyyətli dərəcədə vacibdir. Ünsiyyət vəmütəhərriklik məqsədilə gündəlik fəaliyyətlərdəqarşılıqlı münasibəti asanlaşdırmaq və özünə-əminiştirakı təşviq etmək üçün müyəssərlik hər kəs üçünazad və əlçatan olmalıdır.Münasibətlərin dəyişilməsiİbtidai təhsilin tamamlanmasıilə bağlı təqribi hesablamalar51%61%İcmalar, mütəxəssislər, media və hökumətlərindaxilindəki münasibətlər dəyişmədikcə, əlilliyi <strong>olan</strong>uşaqların həyatında çox az şey dəyişəcək. Qüsurlarıntəbiəti və yaranma səbəbləri haqqında məlumatsızlıq,uşaqların görünməzliyi, onların potensial vəbacarıqlarının layiqincə qiymətləndirilməməsi vəbərabər imkanlar və rəftar qarşısındakı digər əngəllərbirlikdə əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqların səssiz qalmasına vətəcrid olunmasına gətirib çıxarır. Uşaqların təqdimatverən əsas şəxslər kimi çıxış etdikləri kampaniyalarında daxil olduğu hökumət tərəfindən maliyyələşdirilənvə bütün vətəndaş cəmiyyəti tərəfdaşları tərəfindəndəstəklənən böyük ictimai kampaniyalar hüquqlarınhəyata keçirilməsi üçün bu maneələr haqdaməlumatlandıra, onlara qarşı çıxa və onları ifşa edəbilər. Bununla yanaşı, valideynlər və əlilliyi <strong>olan</strong> insanlarüçün nəzərdə tutulmuş təşkilatlar qəbul edilmə vəinklüziya üçün kampaniyaların keçirilməsində mərkəzirol oynaya bilər və tez-tez bunu edirlər də.Əlilliyin siyasi və sosial zəminə gətirilməsi qərarlarıqəbul edən və xidmətləri təmin edən tərəfləri məsələilə bağlı həssaslaşdırmağa, eləcə də ümumilikdəcəmiyyətə əlilliyin ‘insana xas ola biləcək bir hal’olduğunu göstərməyə yardım edə bilər. 9 Əlilliyi <strong>olan</strong>uşaqların cəlb edilməsinin önəmi qabardıla bilməz.Qərəzli düşüncə qarşılıqlı münasibət vasitəsiləeffektiv şəkildə azaldıla bilər və əlilliyi <strong>olan</strong> və olmayanuşaqları bir araya gətirən fəaliyyətlərin dahamüsbət münasibətlərin mənimsənilməsinə köməketdiyi müşahidə edilmişdir. 10 Sosial inteqrasiyanınhər kəsə faydası vardır. Buna əsasən, əgər icmalarbərabərsizlikləri azaltmaq istəyirsə, o zaman onlar buişə gələcək nəsil üçün inklüziv cəmiyyətin qurulmasıüçün ən uyğun şəxslər <strong>olan</strong> uşaqlardan başlamalıdırlar.Məsələn, inklüziv təhsil təcrübəsi yaşamış uşaqlarcəmiyyətin ən yaxşı müəllimləri ola bilərlər.42%53%Mənbə: Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 51 ölkə üzrə keçirdiyi sorğular.Bu prosesdə inklüziv medianın da böyük rolu vardır.Belə ki, uşaqların istifadə etdiyi ədəbiyyata əlilliyi<strong>olan</strong> uşaqlar və böyüklər də daxil olduqda, bu onlarınailələr və ətraf qonşuluqların üzvləri olması ilə bağlımüsbət ismarışlar yayır. Bütün qrupların üzvlərinin,xüsusilə də irqinə, cinsiyyətinə, mənsubiyyətini vəya əlilliyinə görə ayrı-seçkiliyə məruz qala biləcəkşəxslərin uşaqlar üçün nəzərdə tutulan hekayələrəvə dərsliklərə daxil edilməsi çox əhəmiyyətlidir. Bu122013-cü İL ÜZRƏ DÜNYA UŞAQLARININ VƏZİYYƏTİ: Əlı̇ llı̇ yı̇ <strong>olan</strong> Uşaqlar
zaman, onların baş qəhrəmanlar kimi göstərilməsideyil, sadəcə olaraq orada var <strong>olan</strong> və iştirak edənobrazlar kimi qeyd edilməsi əsasdır. Kitablar, film vəmediadakı təsvir oyunları uşaqların sosial normalarhaqda öyrədilməsində böyük rol oynayır. Uşaqlarüçün əsas mediada qız xarakterlərinin təsvirininözündə gender iyerarxiyası və genderlə bağlı ənənəvigözləntilər kimi gizli anlayışlar daşıdığı kimi əlilliyi<strong>olan</strong> insanların da gündəlik həyatda olmaması, təhrifedilməsi və stereotipləşdirilməsi sosial mühitdəqərəzli düşüncələr yaradır və onları möhkəmləndirir,eləcə də cəmiyyətdə əlilliyi <strong>olan</strong> insanların rol və yerininlayiqincə qiymətləndirilməməsinə gətirib çıxarır.Oxşar şəkildə sosial fəaliyyətlərdə iştirak da əlilliyəqarşı müsbət baxışı artırır. Xüsusilə də idman ictimaimühitdəki bir çox qərəzli düşüncələrin öhdəsindəngəlməyə yardım etmişdir. Fiziki fəaliyyət hörmətinyüksəldilməsində güclü vasitə ola bilər – biruşağın cəsarət və dəstəyin az olması və ya adaptivavadanlığın məhdud sayda olması kimi iştiraketmənin qarşısında duran fiziki və psixoloji əngəlləridəf etməsini görmək çox ruhlandırıcı bir şeydir. Birtədqiqat zamanı fiziki cəhətdən fəal <strong>olan</strong> əlilliyi <strong>olan</strong>uşaqların öz əlilliyi olmayan yoldaşlarından dahabacarıqlı olması qeydə alınıb. 11Bununla belə, diqqət verilməlidir ki, fiziki baxımdanqəhrəmanlıq göstərən əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqların dəyərliqəbul edildikləri və belə edə bilməyənlərin isə özləriniaşağı səviyyədə hiss etdikləri süni mühit yaranmasın.İdman həmçinin stiqmanın azaldılması üçün keçirilənkampaniyalar zamanı da faydalı olmuşdur. Əlilliyi<strong>olan</strong> idmançılar çox tez-tez əlilliyi <strong>olan</strong> insanların əntanınmış nümayəndələri kimi tanınırlar və onlardanbir çoxu fiziki və əqli qüsurları <strong>olan</strong> uşaqlar üçünrol modellərinə çevrilmək üçün Paraolimpiya vəXüsusi Olimpiya platformalarından istifadə edirlər.Bununla yanaşı, Bosniya və Herseqovina, LaosXalq Demokratik Respublikası, Malayziya və RusiyaFederasiyası təcrübələri göstərir ki, idman və əyləncəfəaliyyətlərinə müyəssərlik yalnız əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqlarınbirbaşa faydasına işləmir, bu həm də onlarıncəmiyyət tərəfindən qiymətləndirilən fəaliyyətlərdədigər uşaqlarla birlikdə iştirak etdikləri üçün icmadakıduruşlarını yüksəltmələrinə kömək edir. 12Bu bacarıqla bağlıdırÇernoqoriyanın ‘It’s About Ability’ kampaniyası 2010-cu ilin sentyabr ayında başlamış və əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqlarhaqqında ictimaiyyət arasındakı mövcud biliklərə, onlaraqarşı münasibət və təcrübələrə təsir göstərmişdir. Bukampaniya Çernoqoriya Hökumətindən Avropa İttifaqı,Avropa Şurası, Avropa Təhlükəsizlik və ƏməkdaşlıqTəşkilatı, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı qurumları,səfirliklər, əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqların valideynlərininassosiasiyaları, print və elektron media, özəl sektor,yerli rəsmilər və əlilliyi <strong>olan</strong> və olmayan uşaqlaradək 100milli və beynəlxalq təşkilatlardan təşkil olunmuş genişkoalisiyanı bir araya gətirir. Kampaniyanın tətbiq etdiyistrategiyalardan biri əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqları idmançılar,dostlar, musiqiçilər, rəqqaslar, tələbələr, qız və oğlanövladları, qardaş və bacılar kimi təsvir etməklə onlarınölkə miqyasında cəmiyyətin fəal üzvləri olduğunugöstərmək üçün elan lövhələrindən istifadə etməkdir.2011-ci ilin noyabr ayında kampaniyanın təsiriniqiymətləndirmək məqsədilə aparılan sorğununnəticələri, kampaniyanın əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqları cəmiyyətinbərabər üzvləri kimi qəbul edən insanların sayında 18faiz artıma töhfə verdiyini göstərmişdir. Bununla yanaşı,əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqlara qarşı davranışın və onlarla əlilliyiolmayan insanlar arasındakı ünsiyyətin də yaxşılaşdığımüşahidə edilmişdir.Əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqların bütün öz həmyaşıdlarıilə birlikdə idman və əyləncə fəaliyyətlərindəiştirak etməyə cəsarətləndirilməsi münasibətlərindəyişilməsindən də çox daha önəmlidir. ƏŞHK-dəgöstərilən hüquqlardan və xüsusi tələblərdən biri üzvÖlkələri “əlilliyi <strong>olan</strong> uşaqların digər uşaqlarla birlikdə,məktəb sistemində keçilənlər də daxil olmaqla oyunlarda,əyləncə, asudə və idman fəaliyyətlərində iştiraketməyə bərabər çıxışını təmin etmələri yönündətəlimatlandırır.”Uşaqların və onların ailələrinindəstəklənməsiƏŞHK cəmiyyətin təbii bir hissəsi kimi ailənin rolunu,o cümlədən ailənin dəstəklənməsində Dövlətin rolunuqeyd edir. Konvensiyada bildirilir ki, “əlilliyi <strong>olan</strong>İNKLÜZİYANIN ƏSASLARI13