pobierz - WydziaÅ Nauk Ekonomicznych SGGW w Warszawie
pobierz - WydziaÅ Nauk Ekonomicznych SGGW w Warszawie
pobierz - WydziaÅ Nauk Ekonomicznych SGGW w Warszawie
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
ZESZYTY NAUKOWE<br />
Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego<br />
w <strong>Warszawie</strong><br />
EKONOMIKA<br />
i ORGANIZACJA<br />
GOSPODARKI<br />
ŻYWNOŚCIOWEJ<br />
NR 88 (2011)<br />
Wydawnictwo <strong>SGGW</strong><br />
Warszawa 2011
KOMITET REDAKCYJNY<br />
Wojciech Ciechomski, Alina Daniłowska, Michał Pietrzak, Henryk Runowski, Izabella<br />
Sikorska-Wolak, Joanna Szwacka-Mokrzycka, Maria Zajączkowska – redaktor naczelna,<br />
Aneta Mikuła – sekretarz Komitetu Redakcyjnego<br />
RECENZENCI<br />
Alina Daniłowska, Barbara Gołębiewska, Justyna Franc-Dąbrowska, Joanna Paliszkiewicz,<br />
Stanisław Stańko, Marian Podstawka, Bogdan Klepacki, Henryk Runowski, Mirosław<br />
Wasilewski<br />
Tłumaczenie streszczeń – Michał Soliwoda<br />
Redaktor – Jan Kiryjow<br />
Redaktor techniczny – Krystyna Piotrowska<br />
Korekta – Agata Kropiwiec<br />
ISSN 2081-6979<br />
Wydawnictwo <strong>SGGW</strong><br />
ul. Nowoursynowska 166, 02-787 Warszawa<br />
tel. (22) 593 55 20 (-22, -25 – sprzedaż), fax (22) 593 55 21<br />
e-mail: wydawnictwo@sggw.pl<br />
www.wydawnictwosggw.pl<br />
Druk: Agencja Reklamowo-Wydawnicza A. Grzegorczyk, www.grzeg.com.pl
Spis treści<br />
Anatoliy Chupis<br />
Information Provision of Financial Management of Agricultural Enterprises .... 5<br />
Victoria Borisova, Iryna Samoshkina<br />
Budget Monitoring of Agricultural Enterprises ................................................... 15<br />
Marko Kesti<br />
Human capital and knowledge development connection to productivity ............ 27<br />
Kitowski Jerzy<br />
Metodyczne aspekty pomiaru cyklu konwersji gotówki w przedsiębiorstwie .... 41<br />
Adam Kopiński<br />
Elementy systemu kontrolno-ostrzegawczego w zarządzaniu finansami ............ 59<br />
Danuta Zawadzka, Roman Ardan, Agnieszka Strzelecka<br />
Determinanty dochodów gospodarstw rolnych w Polsce .................................... 71<br />
Magdalena Hodun, Joanna Żurakowska-Sawa<br />
Struktura majątku i kapitału w ocenie sytuacji finansowej przedsiębiorstw<br />
przemysłowych .................................................................................................... 83<br />
Ireneusz Grzegorz Skłodowski<br />
Sytuacja finansowa przedsiębiorstw na rynku hazardu w Polsce ........................ 97<br />
Agnieszka Kot-Zacharuk<br />
Kierunki rozwoju polskiej bankowości spółdzielczej według opinii<br />
zarządzających ..................................................................................................... 113<br />
Ryszard Kata<br />
Asymetria informacji jako przyczyna ograniczeń kredytowych w rolnictwie .... 127<br />
Jan Wołoszyn, Marcin Ratajczak<br />
Organizacja oparta na wiedzy a CSR ................................................................... 141<br />
Andrzej Olak<br />
Kapitał intelektualny i wiedza jako czynniki nowoczesnego zarządzania<br />
finansami – studium przypadku ........................................................................... 151<br />
Seweryn Spałek<br />
Rola biura projektów (Project Management Office) w pozyskiwaniu informacji<br />
dla potrzeb zarządzania finansami ....................................................................... 165<br />
Konrad Stępień<br />
Kierunki zmian sprawozdawczości finansowej przedsiębiorstwa ....................... 175
4<br />
Anna Landwójtowicz, Ryszard Knosala<br />
Analiza czynników ryzyka w przedsięwzięciu innowacyjnym na wybranym<br />
przykładzie ........................................................................................................... 185<br />
Danuta Zawadzka, Roman Ardan, Ewa Szafraniec-Siluta<br />
Płynność finansowa a rentowność przedsiębiorstw rolnych w Polsce<br />
– ujęcie modelowe ............................................................................................... 195<br />
Leszek Borowiec<br />
Płynność finansowa i rentowność przychodów podmiotów sektora publicznego<br />
i prywatnego za lata 2008–2009 .......................................................................... 209<br />
Mirosław Wasilewski, Teresa Domańska<br />
Strategia płynności finansowej ZT Kruszwica S.A. w ujęciu harmonizacji ........ 219<br />
Rafał Balina<br />
Notowania kontraktów terminowych na pszenicę konsumpcyjną<br />
na rynku FOREX jako przykład anomalii rynku kapitałowego ........................... 235<br />
Danuta Zawadzka, Agnieszka Strzelecka, Ewa Szafraniec-Siluta<br />
Znaczenie fiskalne podatku rolnego w gminach Pomorza Środkowego ............. 243<br />
Rafał Rosiński<br />
Opodatkowanie działalności rolniczej i gospodarczej w Polsce .......................... 257<br />
Agnieszka Kot-Zacharuk<br />
Przekształcenia w polskiej bankowości spółdzielczej według opinii<br />
zarządzających bankami spółdzielczymi ............................................................. 267<br />
Anna Grontkowska<br />
Co motywuje studentów studiów niestacjonarnych kierunku ekonomia<br />
Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w pracy zawodowej? ...................... 279
Anatoliy Chupis<br />
Department of Finance<br />
Sumy National Agrarian University, Ukraine<br />
Information Provision of Financial Management<br />
of Agricultural Enterprises<br />
Introduction<br />
The performance of each management system largely depends on the informative<br />
provision. The quality of information which is used for making management<br />
decisions determines the volume of expense of financial resources, level of<br />
profitability, market value of enterprise, alternativeness of choice of investment<br />
projects and availability of financial instruments and other indexes which characterize<br />
the level of welfare of proprietors and personnel, rates of development<br />
of enterprise and so on. For instance, the micro enterprises require financial support,<br />
since their previous position was unfavorable in relation to small companies<br />
[Wasilewski M., Pisarska A. 2009, p. 119–225].<br />
The system of the information provision (informative system) of financial<br />
management shows by itself the continuous and purposeful selection of corresponding<br />
informative indexes, which are necessary for making analysis, planning<br />
and preparing effective management decisions on any financial activity of<br />
enterprise and should be built in accordance with the requirements of the Law of<br />
Ukraine.<br />
The aim of the article is research of role of financial information in preparing<br />
and making effective management decisions on agricultural enterprises. Implementation<br />
of this goal is associated with the solution to the following tasks:<br />
– to investigate the role of the informative providing of financial management<br />
on agricultural enterprises;<br />
– to justify the system of indexes of the informative providing of financial<br />
management on agricultural enterprises;<br />
– to analyze the features of the financial reporting on agricultural enterprises.
6<br />
The Role of the Information Provision of Financial<br />
Management on Agricultural Enterprises<br />
The informative system of financial management is intended to provide necessary<br />
information not only for a managerial staff and proprietors of enterprise<br />
but also to satisfy interests of wide range of its external users. The basic users of<br />
financial information are internal and external users (Figure 1).<br />
Users of financial information<br />
of enterprise<br />
Internal users<br />
External users<br />
Management of<br />
enterprise<br />
Directly interested in the<br />
performance of enterprise<br />
Indirectly interested in the<br />
performance of enterprise<br />
Employees of<br />
enterprise and trade<br />
unions<br />
1. Founders and investors<br />
2. Creditors<br />
3. Suppliers<br />
4. Buyers<br />
5. Tax authorities<br />
6. Local authorities<br />
1. Population of area<br />
2. Press<br />
3. Exchange of securities<br />
4. Consultants, experts<br />
5. Lawyers<br />
6. Employment centers<br />
Figure 1<br />
Classifi cation of Users of Financial Information<br />
Source: Author’s presentation.<br />
External users use only that part of information, which characterizes the financial<br />
performance of enterprise and its financial state. Much of this information<br />
is concentrated in the official financial statements given by an enterprise. Internal<br />
users use not only this kind of information, but also the considerable volume of<br />
information about financial activity of enterprise, which is a commercial secret.<br />
The high role of financial information in preparing and making effective<br />
management decisions predetermines rigor of its quality at forming the informative<br />
system of financial management, among which requirements to its significance,<br />
completeness, timeliness, authenticity, clearness, comparability, efficiency<br />
are distinguished.
Significance determines how much the involved information influences the<br />
results of financial decisions, first of all, in the process of the formation of financial<br />
strategy of enterprise, development of purposeful policy on different aspects<br />
of financial activity, preparation of current and operative financial plans. In times<br />
of general economic insecurity and more difficult access to bank credits and<br />
loans, the strategy of obtaining the funds by enterprises should be more active. It<br />
ought to be based on a biggest range of financial sources offered by international<br />
finance markets [Hanisz R.N. 2009, p. 11–12].<br />
Completeness characterizes the full range of informative data needed for<br />
making analysis, planning and preparing operative management decisions on all<br />
aspects of financial activity of enterprise.<br />
Authenticity which determines how much the information that is formed reflects<br />
adequately the real situation and financial performance, characterizes truly<br />
the external financial environment and is neutral in relation to all categories of<br />
potential users and verified.<br />
Timeliness shows whether the formed information meets the requirements<br />
within a period of its use. The certain types of informative indicators „live” in<br />
its informative system in the same qualitative term only one day (for example,<br />
foreign exchange, rate of certain fund and money instruments at the financial<br />
market), others “ live” for a month, quarter, etc. [Van Horne J.C., Vahovych J.М.<br />
2008, p. 375].<br />
Clearness is determined by simplicity of its formation, accordance to the<br />
specified standards of presentation and availability of understanding of those categories<br />
of users, for which it is intended . However one should not mix up the<br />
requirement of clearness of information for the specific category of users with<br />
its universal availability for understanding by all participants of financial activity<br />
of enterprise, because not all of them may have sufficient qualification for its<br />
adequate interpretation.<br />
Comparability determines possibility of comparative estimation of cost of<br />
certain assets and the financial performance of enterprise over time, possibility<br />
of making comparative financial analysis of enterprise with similar business<br />
entities, etc. Such comparability is provided by authentication of determination<br />
of specific informative indicators and units of their measurement, use of proper<br />
national and international standards of the financial reporting, sequence and stability<br />
of methods of accounting of financial indexes on an enterprise.<br />
Efficiency means that costs of certain informative indicators should not exceed<br />
the effect obtained as a result of their use when preparing and implementing<br />
appropriate management decisions.<br />
7
8<br />
The System of Indicators of the Informative Provision<br />
of Financial Management on Agricultural Enterprises<br />
Composition of the system of the informative provision of financial management,<br />
its breadth and depth are determined by the branch features of the activity<br />
of enterprises, their organizational and legal form of functioning, volume and<br />
degree of diversification of financial activity and other terms.<br />
The specific performances of the informative provision system are formed<br />
due to the internal and external sources of information. In the context of each of<br />
these groups of sources a set of indicators included in the informative system of<br />
financial management is subject to the prior classification.<br />
А. System of indicators of the informative provision of fi nancial management,<br />
formed from external sources. It is divided into four groups:<br />
1. The indicators which characterize the overall economic development of<br />
the country and in turn are divided into:<br />
a) indicators of macroeconomic development;<br />
b) indicators of branch development.<br />
2. The indicators which characterize the financial market, namely:<br />
a) indicators which characterize the market of securities (stock market instruments);<br />
b) indicators which characterize the market of money instruments.<br />
3. Indicators, which characterize the activity of contractors and competitors<br />
among which the following groups can be distinguished:<br />
а) banks;<br />
b) insurance companies;<br />
c) suppliers of products;<br />
d) customers of products;<br />
e) competitors.<br />
4. Legal and regulatory indicators. The indicators of this group are formed,<br />
as a rule, in the contexts of the following blocks:<br />
a) legal and regulatory indicators in various areas of financial activity of<br />
enterprise;<br />
b) legal and regulatory indexes for the functioning of separate financial market<br />
segments.<br />
B. System of indicators of the informative provision of fi nancial management,<br />
formed from internal sources. It is divided into three groups:<br />
1. Indicators which characterize the fi nancial state and results of fi nancial<br />
activity of an enterprise on the whole. The system of informative indicators of<br />
this group is widely used by both external and internal users. It is used in the
process of financial analysis, planning, development of financial strategy and policy<br />
on key aspects of financial activity, gives the most aggregate idea about the<br />
results of financial activity of enterprise. Formation of the system of indicators of<br />
this group is based on data of financial accounting of enterprise [Kreinyna M.N.<br />
2001, p. 372].<br />
The advantage of indexes of this group is their unification, because they are<br />
based on the general standard principles of accounting (that allows to use standard<br />
technologies and algorithms for financial calculations on different aspects<br />
of formation and distribution of financial resources, and also to compare these<br />
indexes with other similar enterprises).<br />
At the same time, an informative base which is formed on the basis of accounting<br />
has some drawbacks, the main of them are: reflection of informative<br />
indicators only on determination in general (that does not allow to use it when<br />
making decisions on specific spheres of financial activity); low frequency of development<br />
(as a rule, once a quarter, or a year); use of cost indicators only (it<br />
complicates the analysis of impact of price change on the formation of financial<br />
resources) [Kramarenko G.O. 2003, p. 86]. This group of indexes include:<br />
a) indexes which should be represented in a balance sheet;<br />
b) indexes which are represented in income statement;<br />
c) indexes which are represented in a report on property assets and cash<br />
flows.<br />
2. Indexes which characterize the fi nancial performance of separate structural<br />
subdivisions of enterprise. The formation of the system of indexes of this<br />
group is based on the data of management accounting which must be organized<br />
on an enterprise.<br />
This type of accounting was developed in connection with the transition<br />
of Ukrainian enterprises to the generally accepted in the international practice<br />
accounting system, which allows to complement accounting substantially. It<br />
represents the system of accounting of all necessary indexes which form the<br />
informative base of operative management decisions and planning of business<br />
activity in the following period.<br />
In comparison to financial, management accounting has the following advantages:<br />
it reflects not only cost but also natural values of indexes (and hence<br />
trends of changes in commodity and raw material prices); the frequency of the results<br />
of management accounting fully meets the information requirement for making<br />
operative management decisions; this accounting can be structured in any<br />
context – into the centers of responsibility, types of financial activity and others.<br />
The result of this accounting is a commercial secret of enterprise and must not be<br />
given to the external users. Indexes are formed by the following features:<br />
a) sphere of business activity (operational, investment, financial);<br />
9
10<br />
b) centers of responsibility;<br />
c) geographical location;<br />
d) type of final products and others.<br />
3. Normative and planned indexes related to fi nancial development of enterprise.<br />
These indexes are formed directly on an enterprise by the two following<br />
blocks:<br />
a) the system of internal standards which regulate financial development of<br />
enterprise. The standards of certain types of assets of enterprise, the standards<br />
of ratio of certain types of assets and capital structure, the standards<br />
of specific charges of financial resources and others are included in this<br />
system;<br />
b) the system of planned indexes of financial development of enterprise. An<br />
aggregate of indexes of current and operative financial plans of all types<br />
are included in this system.<br />
Use of all presented indexes coming from external and internal sources allows<br />
to create the purposeful system of the informative provision of financial<br />
management aimed both at making strategic financial decisions and ongoing effective<br />
financial management of enterprise.<br />
Information which meets the demands of financial management can be classified<br />
by types depending on its source and origin. The basic constituents of the<br />
informative provision of financial management include:<br />
1. Reporting and operative data are a balance sheet, income statement, cash<br />
flow statement, report on property assets and other statistical and financial operating<br />
data.<br />
2. Normative and instructional information at all levels (state, regional,<br />
branch) includes legislative, normative and methodical documents on financial<br />
performance, relevant collections of informative materials.<br />
3. Planned and projected information covers statistical collections of financial<br />
performance, financial markets, banking, publication on relevant issues in<br />
periodicals, prognosis data, budgets of all levels and their projects, dynamics of<br />
exchange rate, stock exchange and banking operative information<br />
4. Analytical information includes accumulated or different one-time information<br />
which is formed by corresponding services of enterprise (analytical<br />
reviews, explanatory notes to the balance, analytical collections, tables, forms,<br />
layouts, business information, pilot projects).<br />
Data of accounting and financial information of enterprise give an opportunity<br />
to analyze the state and trends of financial management of enterprise in<br />
the corresponding periods; to make financial plans and projections of activity of<br />
enterprise in short-, middle-, and long-term prospect; to form the budgets of revenues<br />
and charges of enterprise from different elements of its economic activity,
to monitor financial, commercial and productive operations of enterprise, to develop<br />
recommendations as to financial rehabilitation of enterprise, improvement<br />
of forming and using its financial resources on the basis of analytical assessment.<br />
For instance, the present conditions of companies operation indicate the<br />
importance of intangible assets as a factor creating the market value of company.<br />
That is why the indisputable characteristic of reporting information is providing<br />
the interested parties with the widest range of data concerning these intangible<br />
sources [Michalczuk G. 2008, p. 234–238].<br />
The information provision of financial management enables particularly to<br />
estimate management of assets and liabilities of enterprise, determine the efficiency<br />
of management of fixed assets and all its property, identify tools for<br />
improvement of the property performance during such evaluation and forecast<br />
relevant trends in these processes in future periods.<br />
11<br />
Features of the Financial Reporting on Agricultural<br />
enterprises<br />
The financial statements as information must be prepared and provided for<br />
the users in certain terms determined by law in effect. In case of excessive delay<br />
of reporting information, it may lose its value.<br />
Data of the financial statements are basis not only for the evaluation of the<br />
results of the reporting period but also for their prediction. Financial reporting<br />
must meet the following principles:<br />
Enterprise autonomy – each enterprise is considered as a legal entity separated<br />
from proprietors – physical persons. Therefore , private property and liabilities<br />
of owners should not be represented in the financial reporting of enterprise,<br />
but only liabilities of owners for contribution to capital and income distribution to<br />
the proprietors (as interests, dividends, capital withdrawal, etc.) must be shown.<br />
Business continuity – enterprise has neither intention nor need to be winded<br />
up or substantially diminish the scope of its activity and will remain the same in<br />
future.<br />
Periodicity suggests business division into certain periods (the reporting periods)<br />
in order to prepare financial statements.<br />
Historical (allocable) cost which determines the priority of assets valuation,<br />
coming from charges on their production and acquisition.<br />
Charges and accordance of revenues and expenses according to which in<br />
order to determine financial result of the reporting period income of the reporting<br />
period should be matched with expenses made for obtaining these profits.<br />
Reflection in reporting by the period of charges is that the results of business
12<br />
transaction are determined when they occur and represented in accounting and<br />
financial statements of those periods, to which they relate.<br />
Accordance – by which costs are recognized in the financial statements on<br />
the basis of the direct connection between them and the obtained profits.<br />
Accounting policy – an enterprise chooses principles, methods and procedures<br />
of accounting in such a way that is sufficient to represent the financial performance<br />
and results of business activity and ensure comparability of financial<br />
statements.<br />
Consistency ensures comparability of financial statements. The figures of<br />
reporting period are represented in the future. Hence the sum of balance at the<br />
end of the year must correspond with the sum of balance at the beginning of the<br />
reporting period of the new year.<br />
Predominance of substance over form, by which transactions are accounted<br />
in accordance with their essence, but not coming from legal norms.<br />
Unified money measuring device provides measurement and generalization<br />
of all business transactions in its financial statements in the only monetary<br />
items.<br />
Coming from the content of the financial reporting, the information which<br />
they contain is necessary to justify the decisions about acquisition, sale and possession<br />
of securities, equity, estimation of quality of management, solvency, security<br />
of liabilities, determination of amount of dividends, which are subject to<br />
distribution, other decisions.<br />
The aim of the financial reporting is the provision of users with complete,<br />
correct, impartial information about the financial state, results of business activity<br />
and flow of assets in order to make decisions.<br />
Conclusions<br />
1. In the process of transition to the new system of accounting and financial<br />
reporting an enterprise gets certain advantages and possibilities which are related<br />
to the new quality of accounting information, it is more reliable and suitable for<br />
financial analysis, possibilities of collaboration with financial institutions and<br />
foreign partners are increased, quality of management is improved. But in order<br />
to realize the indicated advantages in full, it is necessary to follow the certain<br />
principles of the formation of the financial reporting.<br />
2. The autonomy of enterprise means that it is considered as a legal entity<br />
separated from proprietors – physical persons. Therefore, private property and
liabilities of owners should not be represented in the financial reporting. For<br />
example, such operations as share payments, dividend payments to the proprietors,<br />
are represented in the financial reporting, at the same time legal claims on<br />
private property of owner or its income from other sources are not represented in<br />
the reports of enterprise.<br />
3. The principle of business continuity provides the estimation of assets,<br />
enterprise liabilities in dynamics, coming from the fact that it will operate in the<br />
future. But in the conditions of market economy circumstances may dictate that<br />
an enterprise would go out of business as a result of bankruptcy or other reasons.<br />
In this case the financial reporting is formed due to other principles. For example,<br />
all assets regardless of the division into fixed and floating are estimated by<br />
a market value in order to meet the requirements of creditors and proprietors.<br />
Therefore liabilities become short-term too.<br />
Extra charges and accordance of profits and expenses mean that profits and<br />
expenses are represented in accounting and reporting in the moment of their arising<br />
regardless of time of money inflow and payments. Thus, for determination<br />
of financial result profits and corresponding charges are compared in a certain<br />
period.<br />
4. According to the principle of full coverage the financial reporting should<br />
contain all information about the actual and potential consequences of operations<br />
and events, which can influence the decisions accepted on its basis.<br />
In addition, in business activity the events may occur after the date of making<br />
balance, which will influence the articles of accounting.<br />
Therefore an enterprise must illuminate its accounting policy by describing<br />
the principles of assessment of the articles of accounting and methods of accounting<br />
of the separate articles. It can also change the accounting policy guided by<br />
the interests of its development.<br />
5. Principle of prudence means that the methods of assessment, which are<br />
used in accounting, must prevent from understating liabilities and overstating<br />
profits of enterprise. For that purpose it is expedient to overestimate supplies and<br />
represent historical cost and net cost of realization in a balance.<br />
According to the principle of predominance of substance over form, operations<br />
should be accounted in accordance with their essence, but not only coming<br />
from legal forms.<br />
Unified money measuring device provides measurement and generalization<br />
of all business transactions in its financial statements in the only monetary<br />
items.<br />
13
14<br />
References<br />
HANISZ R.N.: Aktywna strategia finansowania warunkiem realności strategii przedsiębiorstwa<br />
w warunkach niepewności. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe <strong>SGGW</strong> – Ekonomika i Organizacja<br />
Gospodarki Żywnościowej Nr 76, 2009, s. 5–15.<br />
KRAMARENKO G.O. Financial Analysis and Planning. Center of Scientific Literature, Кyiv<br />
2003, pp. 1–224 (in Ukrainian).<br />
KREINYNA M.N.: Financial Management. Publishing house “Depot and Service”, Moscow<br />
2001, pp. 1–400 (in Russian).<br />
MICHALCZUK G.: Przydatność informacyjna sprawozdawczości finansowej w zakresie<br />
wewnętrznie wytworzonych wartości niematerialnych. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe <strong>SGGW</strong><br />
– Ekonomika i Organizacja Gospodarki Żywnościowej Nr 66, 2008, s. 231–241.<br />
VAN HORNE J.C., VAHOVYCH J.М.: Fundamentals of Financial Management, eleventh<br />
edition. Translated from English: Publishing house “Williams”, Moscow, 2008, pp.<br />
1–1232 (in Russian).<br />
WASILEWSKI M., PISARSKA A.: Źródła fanansowania działalności małych i średnich<br />
przedsiębiorstw. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe <strong>SGGW</strong> – Ekonomika i Organizacja Gospodarki<br />
Żywnościowej Nr 77, 2009, s. 217–227.<br />
Zapotrzebowanie na informacje w zarządzaniu<br />
finansami przedsiębiorstw rolniczych<br />
Streszczenie<br />
Działanie każdego z systemów zarządzania związane jest z zapotrzebowaniem<br />
na informacje. Autorzy opracowania przedstawili rolę, jaką pełni prawidłowe<br />
dostarczanie informacji w zarządzaniu finansami przedsiębiorstw rolniczych.<br />
Zarządzanie finansami wspierane przez system wskaźników bazujących na dostarczanych<br />
danych pozwala na analizuję czynników w odniesieniu do sprawozdawczości<br />
finansowej w tych jednostkach. W opracowaniu dowiedziono, iż<br />
przedsiębiorstwa mogą zmienić politykę rachunkowości podążając za kierunkiem<br />
rozwoju ich działalności.
Victoria Borisova, Iryna Samoshkina<br />
Department of Finance<br />
Sumy National Agrarian University, Ukraine<br />
Budget Monitoring of Agricultural Enterprises<br />
Introduction<br />
At the present stage of transformation and reformation of national economy<br />
the development of business structures largely depends on the use of scientifically<br />
reasonable management technologies and construction of effective control<br />
system on enterprises. One of the most efficient management technologies for today<br />
is budgeting, which involves the development, implementation and analysis<br />
of budgets at an enterprise and helps optimize resource flows, provide economy,<br />
improve cash management, tighten fiscal discipline, promote the level of investment<br />
attractiveness and competitiveness of enterprise.<br />
A primary goal of budgeting is the concordance of operative and perspective<br />
plans, coordination between different divisions of enterprise; working out general<br />
aims of production in detail and bringing them to the management by the<br />
various centers of responsibility; production management; promotion of efficient<br />
managers and staff of enterprise; determination of future parameters of economic<br />
activity; the periodic comparison of current performances with the plan.<br />
Lately enterprises use the system of the budgetary planning (budgeting),<br />
which is implemented in order to save financial resources, cut back nonproductive<br />
costs, increase flexibility in management and control over production cost and<br />
also improve the accuracy targets.<br />
Research Goals, Tasks, Objects of and of Methods<br />
A research aim is to reveal features of budgeting of agricultural enterprises<br />
in Ukraine as one of mechanisms for improving financial management and<br />
budget monitoring. Implementation of this goal is associated with the solution to<br />
the following tasks:<br />
– determination of essence of budgeting as an instrument of operative financial<br />
management;<br />
– study of the typical system of enterprise budgets;
16<br />
–<br />
–<br />
research of features of budget formation of agricultural enterprises;<br />
consideration of budgeting as a tool for planning the process of financing,<br />
control over the state and changes in the financial resources of enterprise.<br />
A research object is the mechanism of planning and monitoring financial and<br />
economic activity of agricultural enterprises in Ukraine. The following methods<br />
were used in the research: analytical, statistical, normative, formalization, observation<br />
etc.<br />
Budgeting as an Instrument of Financial Management<br />
Budgeting is a process of construction and implementation of the system of<br />
enterprise budgets, which has its goals determined by general corporate aims. It<br />
is a tool of financial management of enterprise. This process is performed in the<br />
certain sequence:<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
building up budgets by all divisions;<br />
providing the only order of drawing up and passing budgets;<br />
co-ordination between subdivisions of enterprise in the process of developing<br />
budgets;<br />
structuring and validity of budget indexes;<br />
budget monitoring;<br />
uncovering the causes for deviation of actual results of activity from budgetary<br />
indexes;<br />
making reasonable management decisions.<br />
Usually budgets are developed within the current planning, i.e. the strategy<br />
of development is chosen and according to it the annual plan of actions is formed.<br />
Then concerning the annual plan the tactical plans of operating are formed for a<br />
month and a week. In the cases of substantial changes, when an enterprise introduces<br />
the new technologies, launches a new type of product or equipment into<br />
production, budgets are developed for a longer period of time.<br />
Unlike strategy which determines development of enterprise finances for a long<br />
period of time, operative plans are worked out for a short period. In practice of corporations<br />
of the USA – for five years, in Japan – for two-three years, in Ukraine – for<br />
a year [Mamchur 2006, p. 81]. Such operative plans include the detailed working-out<br />
of the programs of scientific researches, marketing, production indexes and logistical<br />
support for a company on the whole and for each division. The basic links of operative<br />
plans are tactical plans which show by themselves the detailed specification<br />
of aims and tasks of operative plans. They are compiled on the basis of information<br />
about the availability of orders, provision of material resources, degree of load capacity<br />
with regard to deadlines for each order. Thus the tactical plans of production
foresee expenditure on reconstruction and replacement of production capacities, training<br />
the workforce. Plans of sales are indexes of export of products, licensing.<br />
Coordination of on-going activity takes place by means of tactical plans<br />
thus, if in case of deviation from the put tasks in one period it could be possible<br />
to attain tasks set in an annual plan due to more intensive work in other period.<br />
An annual plan is adjusted or completely changed only when implementation of<br />
the put tasks becomes impossible through the changes of external and internal<br />
environment of enterprise, and cannot be provided with corresponding tactical<br />
plans. This is done in order not to disrupt the implementation of the strategic<br />
plans of enterprise.<br />
Operative plans are implemented through the budgets, which are drawn up<br />
in every separate division – center of responsibility, and then erected in a basic<br />
budget of an enterprise as a whole. A budget is formed on the basis of sales forecast<br />
which is a pre-condition for achieving the planned financial performances<br />
in the strategy. Moreover, the systematic changes of internal and external environment<br />
of enterprise require three options for the same budget: worst, average<br />
and better.<br />
17<br />
Typical System of Budgets of Enterprise<br />
Based on the fact that budgeting is a tool of financial management, which,<br />
in turn, is one of the systems of general structure of management, three constituents<br />
of this concept should be taken into account: methodology, organization<br />
and automation.<br />
Methodology of budgeting assumes that the current plans and actions as to<br />
their implementation must meet the global development objectives and long-term<br />
strategy of enterprise. Therefore budgets are set on certain methodical charts [Savchuk<br />
2001, p. 352]. Different predictions are served as a starting point, namely:<br />
predictions of sales and availability of sufficient resources. After that the fundamental<br />
limited factor which restricts the activity of enterprise and impacts on decision-making<br />
is determined. Such limitation can be both external (for example,<br />
market demand) and internal (availability of resources). For agricultural enterprises<br />
the basic limited factor is land. For limitations, which should and can be<br />
removed the principle possibility of such liquidation and charges needed for this<br />
purpose is determined.<br />
A budgetary structure provides for budgets of operational, investment and<br />
financial activities; a basic budget which contains the generalized information,<br />
and also budgets of structural divisions, composition of which depends on the<br />
organizational structure of enterprise. A basic budget of enterprise is coordinated
18<br />
between all divisions by the plan of work of enterprise on the whole. It consolidates<br />
the information from operating and financial budgets, the composition of<br />
which an enterprise determines itself.<br />
For productive enterprises, including agricultural ones, a standard set of<br />
budgets is as follows:<br />
1. Operating budgets:<br />
– budget of sales;<br />
– budget of production;<br />
– budget of inventory;<br />
– budget of direct material costs;<br />
– budget of general production costs;<br />
– budget of direct labor costs;<br />
– budget of commercial costs;<br />
– budget of general and management charges.<br />
2. Financial budgets:<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
budget of credit funds;<br />
budget of tax payments;<br />
budget of capital investments;<br />
budget of revenues and charges;<br />
budget of cash flow;<br />
current balance.<br />
–<br />
Depending on the methods of building up budgets, flexible and fixed budgets<br />
are distinguished. When preparing fixed budgets figures do not depend on the<br />
parameters of basic activity (e.g., budget costs for labor management, budget<br />
costs for scientific and research work, budget costs for advertising ), that is why<br />
these budgets are used for planning costs ,which are partly regulated and are not<br />
influenced by the level of output.<br />
When preparing flexible budgets figures depend on the indexes of enterprise<br />
activity (e.g. on the level of output). A flexible budget is suitable for the centers<br />
of the fully managed costs, and also for the centers of revenues, as it shows how<br />
change in the level of output can influence costs or revenues. Revenues and costs<br />
for basic materials are planned following a formula of flexible budget.<br />
Formation of Budgets of Agrarian Enterprise<br />
Introduction of budgeting into agricultural enterprises, unlike other productive<br />
enterprises, has several features predefined by technology of agricultural<br />
production. They include: the use of land as the basic limiting factor, seasonality<br />
of production, dependence on natural and climatic conditions, availability of biological<br />
assets and others. In this regard the formation of budgets is suggested to<br />
begin with the budgets of crop and livestock production (Figure 1).
19<br />
Chief agronomist, chief livestock<br />
expert, chief mechanic<br />
Chief economist, expert<br />
on merchandise<br />
Chief accountant<br />
Budget of<br />
production<br />
Crop production<br />
Livestock production<br />
Auxiliary<br />
production<br />
Budget of sales<br />
Crop production<br />
Livestock production<br />
Auxiliary<br />
production<br />
Budget of direct material costs<br />
Budget of management<br />
charges<br />
Chief of structural subdivision,<br />
chief accountant<br />
Budget of capital<br />
investments<br />
Budget of<br />
production<br />
costs<br />
Budget of general production<br />
costs<br />
Chief accountant<br />
Budget of direct labor costs<br />
Chief economist<br />
Budget of revenues and charges<br />
Budget of cash flow<br />
Current balance<br />
Figure 1<br />
Chart of Budget Formation of Agricultural Enterprise<br />
Source: Authors’ presentation.<br />
The researches revealed other features of budget formation, peculiar only to<br />
agricultural enterprises. The relationship between crop and livestock production<br />
foresees preliminary calculation of sowing acreage and plan of the use of feed<br />
crops for a budgetary period, after that a plan of acreage for other crops is made.<br />
All further calculations in the sphere of crop and livestock production are carried<br />
in parallel. Not all manufactured products are reflected in the sales budget,<br />
some of them will remain for internal use. The budget of production requires the<br />
development of auxiliary plans – sowing areas, turnover of herd and poultry, annual<br />
output of milk and others. The budget of production costs in plant-growing<br />
includes some costs of last year.<br />
It is expedient to carry out budgeting in three stages: preliminary – determination<br />
of projected macroeconomic indexes; justification of the potential consumers<br />
of products of enterprise and potential suppliers of raw material; calculation<br />
of size of supplies needed for the permanent work of enterprise, and also stocks<br />
of the complete products and commodity-material values, work in progress; analysis<br />
of production capacities; basic – formation of budgets of production and<br />
sales of enterprise, and also budget of purchase of raw materials, energy resources;<br />
calculation of profitability and revenue forecasts from all types of activities;<br />
formation of budget of revenue and expenditures; forecast of cash flow. The last
20<br />
stage is the calculation and analysis of the projected financial statements. Exactly<br />
after this the management must decide whether to accept the general budget or<br />
specify the plans.<br />
Analysis of Current Activity of Enterprise and Budget<br />
Monitoring<br />
Budgeting is not only the instrument of planning the process of financing,<br />
but also control instrument over the state and changes in the financial resources<br />
of enterprise. Therefore, along with the budgets for the next period it is expedient<br />
to make reports on budget performance for the previous period, as well as to<br />
compare planned and actual indexes. According to the results of comparison the<br />
analysis of variance is carried out, namely: the level of variance of actual indexes<br />
from planned ones is estimated and reasons of their origin are investigated. Thus,<br />
variance can be:<br />
–<br />
–<br />
negative, when actual indexes are below planned performance indicators;<br />
positive, when actual indexes are higher than planned performance indicators.<br />
Plan-fact analysis can be conducted for all basic budgets. If there is a necessity<br />
for more detailed study of the causes for deviations, a plan-fact analysis is<br />
conducted even for individual operating budgets. In addition, it can be done both<br />
for an enterprise on the whole and for specific businesses included in its composition.<br />
In any case the choice of objects of a plan-fact analysis is an internal affair<br />
of each individual enterprise and depends only on the goal of budgeting set by<br />
management.<br />
Basic elements of a plan-fact of analysis are:<br />
– objects of analysis are budgets of structural divisions;<br />
– subjects of analysis are separate descriptions of the state of budgets (limits<br />
and standards which are determined directly on each individual enterprise);<br />
– technology of analysis is realization of procedures essential for identifying<br />
deviations of actual indexes from planned ones.<br />
In the process of analysis of current activity of enterprise and budget monitoring<br />
the following constituents can be distinguished:<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
appointment of agents responsible for implementation of items of enterprise<br />
budget;<br />
collection of information about economic activity of enterprise;<br />
determination of control indexes to analyze budget implementation;<br />
comparison of planned and actual performance indicators;
21<br />
–<br />
–<br />
identification and analysis of variances and their causes (change in the position<br />
of enterprise at the market, increase in prices on raw materials or energy<br />
supplies, change in production volume, taxes, force-majeure, incompetence<br />
of workers of planning services, et cetera);<br />
decision-making about adjustment of budget or more strict control over its<br />
implementation (Figure 2).<br />
Budget<br />
Budget implementation<br />
Actual indexes<br />
Deviations of actual indexes from<br />
planned performance indicators<br />
Considerable<br />
deviations<br />
Minor deviations<br />
Adjustment of plans<br />
for the next period<br />
More strict budget<br />
monitoring<br />
To analyze and take into<br />
account in the next period<br />
Figure 2<br />
Chart of Estimation of Deviations During Realization of Plan-Fact Analysis<br />
Source: Authors’ presentation.<br />
Monitoring of budget revenue must be based on the analysis of composite<br />
plans of marketing, namely: on the analysis of marketing charges, analysis of sales,<br />
marketing audit. It will allow to compare the actual progress in sales with the<br />
indicators planned for this period of time. Analysis of marketing charges allows<br />
to estimate cost efficiency of such factors, as promotional activities, sales channels,<br />
sales territory, different ways of sales, various groups of products. Analysis<br />
of sales is conducted to assess the efficiency of marketing strategy. The goal of<br />
marketing audit is forming a base for the future planning of sales activity of enterprise<br />
on the basis of critical assessment of sales objective of enterprise.<br />
Monitoring the observance of budget expenditure is crucial as efficiency of<br />
economic activity of enterprise depends largely exactly on it. This type of monitoring<br />
involves assessment of activity of individual subdivisions of enterprise<br />
and organization as a whole.<br />
Before analyzing deviations of actual performance indicators from the planned<br />
ones, it is expedient to adjust budgetary data in accordance with an actual<br />
output. A flexible budget (variable budget) which provides the projected data for<br />
the different levels of production within the normal level of business activity is<br />
used with this goal.
22<br />
Thus, not all specialists in the sphere of budgeting feel the need to analyze<br />
budget execution on the basis of the adjusted output. So V.Y. Hrutsky, V.V. Gamayunov<br />
do not consider analysis of budget execution [Hrutsky 2002, p. 278].<br />
While K.V. Schiborsch reveals methodology of plan-fact analysis in detail and<br />
conducts comparison of actual and budgetary indicators [Drury 1997, p. 315–<br />
–504]. V.P. Savchuk also indicates the necessity of the use of flexible budget<br />
[Savchuk 2001, p. 168].<br />
At the same time foreign specialists underline that in any case it is not expedient<br />
to compare indexes relating to the different production volumes. Namely,<br />
K. Drury notes that “... when monitoring and regulating costs it is very important<br />
to compare actual and projected costs for the same volume of output” [Drury<br />
1997, p. 52].<br />
Thus, a flexible budget is the instrument of the exact measuring of the produced<br />
work on an enterprise.<br />
Many costs are variable and, thus, they change when the level of activity<br />
differs from the budgeted level. The manager expresses wrong criticism saying<br />
that he has high amount of costs in the case when such costs result from increase<br />
in output. And vice versa, if the level of activity below planned, it is expedient<br />
to expect lower costs, and thus the initial budget should be changed in order to<br />
have the opportunity to reflect this cost reduction. A variance report, based on a<br />
flexible budget, compares actual results with expenses budgeted for the actual<br />
level of activity.<br />
1.<br />
2.<br />
3.<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
The key points of fl exible budget are:<br />
A flexible budget is set at the beginning of period on the basis of the preliminary<br />
calculated level of production, it is an initial budget.<br />
Then it changes to meet the actual level of activity.<br />
The result is compared with actual expenditures, deviations are recorded and<br />
analyzed.<br />
The features of budget monitoring on the basis of fl exible budgets are:<br />
a division into variable and fixed costs is on the basis of methodology;<br />
budgetary indexes are adjusted at first, coming from an actual output for the<br />
budget period, then their implementation is monitored;<br />
variable costs are included in the adjusted budget in accordance with the cost<br />
standards per unit of products;<br />
the value of variable charges in the adjusted budget is determined by multiplying<br />
standards of articles by actual output;<br />
fixed costs are transferred from a basic budget into flexible without changes.<br />
The formula of flexible budget is:
23<br />
C = (C 1 / PО b ) O a +C fi x<br />
where:<br />
C is amount of budget costs, UAH;<br />
C 1 are costs of basic budget for the 1 st article of variable expenses, UAH;<br />
PО b is production output in natural units on a basic budget, unit;<br />
PО a is actual production output in natural units for a budgetary period, unit;<br />
C fi x is the amount of fixed budget costs, UAH.<br />
Using formula 1 any budget of enterprise as a whole or of its divisions can<br />
be applied to the actual level of production output. Thus deviation of actual costs<br />
from budgetary ones is adjusted in accordance with the changes in production<br />
output, only after it the deviations caused by other factors are analyzed.<br />
Analysis of break-even budgets is the formation of such indexes of profit<br />
and expenses at which an enterprise can cover its costs without income, i.e. the<br />
amount of fixed and variable costs in a break-even point equals the profit of enterprise.<br />
In the system of financial management on the basis of budgeting determination<br />
of critical ratio of sales revenue from production output allows to get an<br />
answer to the following questions: whether the possibility of break-even work of<br />
enterprise increases or decreases in a budgetary period, whether introduction of<br />
new technologies and production of new products are compensated.<br />
It should be noted that it makes no sense to produce a particular type of products<br />
in two cases:<br />
–<br />
–<br />
firstly, when an enterprise has a smaller package of orders for certain products<br />
than their value in the critical point of sales (break-even point);<br />
secondly, when an enterprise must sale the whole production volume to cover<br />
fixed costs.<br />
The basic elements of CVP-analysis are a profit from sales, variable costs<br />
per unit of output, fixed costs for the certain interval of time, a target revenue<br />
of budgetary period. The results of CVP-analysis are: a break-even point, target<br />
sales volume, operating leverage, financial security. The calculation is made for<br />
each production.<br />
The next important step of budget monitoring and analysis is determination<br />
of those costs, which are subject to adjusting, because not all costs can be influenced<br />
with the aim of their diminishing. It is expedient to conduct detailed analysis<br />
of deviations exactly on those expenses which are regulated (payments to<br />
primary and support staff, costs of raw materials, maintenance and electricity).<br />
When monitoring it is important to set the limit of deviations, thus, only the<br />
most significant costs should be controlled. So V.Y. Hrutsky and V.V. Gamayunov<br />
consider that “... there is no sense to reduce costs the share of which in the total<br />
sales is less than 0.5%. Reducing these costs even twice will not help an enter-
24<br />
prise significantly increase profitability. Conversely, if any resource accounts for<br />
half the cost of product, its savings of 5.0% can significantly affect the overall<br />
profitability of the business... Today most businesses are not able to control those<br />
costs, the share of which is less than 2.0% of sales” [Hrutsky 2002, p. 67].<br />
According to Jae K. Shim and Joel G. Siegel “... deviation is not significant,<br />
when it is less than 5.0%, but 10% deviation is controlled only in companies with<br />
stringent standards” [Shim 2001, p. 98]. A rejection can be set in terms of value,<br />
in percentage or in terms of production in accordance with maintenance of the<br />
budgetary article and its influence on the accounting center.<br />
The final stage of budget implementation is an analysis of the causes for<br />
deviations. So K.V. Schiborsch provides methodology of analysis of budget implementation<br />
based on vertical and horizontal factor analysis, calculation of the<br />
final effect [Schiborsch 2004, p. 315–504]. S. Kovtun analyzes deviations by<br />
the cost of direct materials, labor and by total production costs [Kovtun 2005,<br />
p. 304–307]. The total rejection of all the above costs is determined as the difference<br />
between actual and budgetary costs in the relevant articles.<br />
It is much more difficult to analyze variations of the actual profit and the<br />
profit planned in the budget, as it is necessary to consider the impact of change<br />
in the amount of sales and costs. Such approach can be suggested for detailed<br />
analysis of deviations of net income (Figure 3).<br />
Deviations of net income<br />
Deviations by a change in<br />
sales<br />
Deviations by a change in the<br />
amount of costs<br />
Deviations by a<br />
change in sales<br />
price<br />
Deviations by a<br />
change in output<br />
Deviations of<br />
production costs<br />
Deviations of<br />
operating costs<br />
Deviations by a<br />
change in market<br />
share<br />
Deviations by<br />
actual materials<br />
price<br />
Deviations by<br />
manufacturing overheads<br />
Deviations by a<br />
change in market<br />
size<br />
Deviations by direct<br />
labor costs<br />
Figure 3<br />
Detailed Analysis of Deviations of the Net Income<br />
Source: Authors’ presentation.
Deviations occurred in the process of budget implementation must be regulated,<br />
i.e. they are subject to managerial influence in achieving this goal. Thus<br />
three approaches to implementing control system should be distinguished:<br />
–<br />
–<br />
–<br />
simple analysis of variance;<br />
analysis of variance, focused on the next management decisions;<br />
a strategic approach to the analysis of variance.<br />
25<br />
Conclusions<br />
1.<br />
2.<br />
3.<br />
4.<br />
In Ukraine the properly built system of budgeting of agricultural enterprises<br />
is practically absent, at the same time, enterprises, where it is involved, have<br />
proven its effective functioning. Thus choice of objects of budgeting, types<br />
of budgets, approaches to their preparation, planning horizons are not standard<br />
solutions, and determined by every enterprise individually and depends<br />
on the goal of budgeting, structure of activity, management style and organization<br />
of control at the enterprise.<br />
Enterprises, where budgeting is absent, conduct monitoring of the financial<br />
state, fixing the results of the activity which have already happened , thus<br />
not more frequently than one time per a quarter. It is impossible to correct<br />
financial ratios in such case and the whole system of financial management<br />
becomes incapacitated, it is also impossible to assess options for the future.<br />
The feature of budgeting as a system that includes planning, analysis and<br />
control is that these functions are implemented in relation to the centers of<br />
responsibility and accounting, but not to the commodities and services, as it<br />
is done in the traditional accounting system. This fact allows to secure the<br />
personal liability for the costs of resources, profit and income.<br />
It is expedient to carry out budgeting in three stages – preliminary, basic and<br />
final. The features of budget implementation of agricultural enterprises are<br />
land as basic limiting factor, seasonality of production, dependence on natural<br />
and climatic conditions, availability of biological assets and others.<br />
As a constituent of financial management, budgeting is not only a tool for<br />
planning of financial process but also instrument of the control over the state<br />
and changes in the financial resources of enterprise. Therefore along with<br />
budgets for the coming period it is necessary to make reports on implementation<br />
of budgets for the previous period, and also to conduct comparison<br />
between planned and actual indexes. According to the results of comparison<br />
the analysis of variance is conducted. The most difficult is the analysis of deviations<br />
planned in the budget and actual profits. It is expedient to work out<br />
the analysis of variance in detail, taking into account the impact of changes<br />
in sales and costs.
26<br />
References<br />
DRURY K.: Introduction to Management and Cost Accounting: Transl. from English. Edited<br />
by S.A.Tabalina. Accounting, UNITY, Moscow 1997, pp. 1–560 (in Russian).<br />
KOVTUN S.: Budgeting at Modern Enterprise, or How to Manage Finances Effectively.<br />
Factor, Kharkiv 2005, pp. 1–340 (in Ukrainian).<br />
MAMCHUR M.: Introduction of Modern Budget System into Domestic Businesses. Economy<br />
of AIC, № 4, 2006, pp. 81–87 (in Ukrainian).<br />
SAVCHUK V.P.: Financial Planning and Development of Enterprise Budget. Publishing<br />
house “Maximum”. Кyiv 2001, pp. 1–460 (in Ukrainian).<br />
HRUTSKY V.Y., SYZOVA T.V., GAMAYUNOV V.V.: Internal Budgeting: Handbook about<br />
Financial Planning. Finances and Statistics, Moscow 2002, pp. 1–400 (in Russian).<br />
SHIM JAE К.: Budgeting Basics and Beyond: Transl. from English. Handbook, St. Petersburg<br />
2001, pp. 1–496 (in Russian).<br />
SCHIBORSCH K.V.: Budgeting of Industrial Enterprises. 2 nd ed., redone and supplemented.<br />
Publishing house “Business and Service”, Moscow 2004, pp. 1–592 (in Russian).<br />
Kontrola budżetu w przedsiębiorstwach rolniczych<br />
Streszczenie<br />
Autorzy przedstawili analizę czynników kształtujących proces budżetowania<br />
w ukraińskich przedsiębiorstwach rolniczych, który pozwala na poprawę zarządzania<br />
finansami wraz z kontrolą budżetu. Znaczenie budżetowania jako instrumentu<br />
operacyjnego w zarządzaniu finansami jest kształtowane przez tradycyjny<br />
system budżetowania w przedsiębiorstwach, którego charakterystyka oraz proces<br />
tworzenia został zbadany. Autorzy skoncentrowali się na zagadnieniu związanym<br />
z wykorzystaniem budżetowania jako instrumentu wspierającego proces<br />
planowania finansowego, kontroli obecnego stanu oraz zmian źródeł finansowania<br />
przedsiębiorstw. Udowodniono, iż w przedsiębiorstwach, w których budżetowanie<br />
wraz z kontrolą jego wdrożenia było powszechnie stosowane, podniosło<br />
ono ekonomiczną efektywność w ujęciu finansowym i operacyjnym w relacji do<br />
środowiskowej i klimatycznej sfery ich lokalizacji.
Marko Kesti<br />
R&D Manager Mcompetence Inc.<br />
University of Lapland, Rovaniemi, Finland<br />
Human capital and knowledge development<br />
connection to productivity<br />
Introduction<br />
This paper aim is to describe plausible theoretical explanation for human<br />
resource development link to business performance. Action research case studies<br />
indicate that organization knowledge improvement seems to increase organization<br />
performance and human capital productivity. These findings are analyzed at<br />
this paper for finding the explanation why the organization knowledge development<br />
can derive better business performance and productivity.<br />
Theoretical background<br />
The paper tries to explain the phenomen why human resource development<br />
may contribute better performance in business scorecards. It has been argued<br />
that strategic human resource management research lacks a strong theory that<br />
integrates the mechanism through which the HR practices influences firm performance<br />
[see Guest 1997; Becker & Huselid 2006; Fleetwood & Hesketh 2010].<br />
One of the most important functions for human resource management (HRM) is<br />
to add competitive business value to the organization [e.g. Pfeffer 1994; Ulrich<br />
1997; Guest 1997; Becker & Huselid 2006]. The interest at human resource management<br />
connection to business performance (HRM-P) have increased along<br />
with the research on business scorecards metrics and their linkages to HR scorecards<br />
[e.g. Business Score Card and Strategy Maps of Kaplan and Norton 1996<br />
and 2004; HR scorecard of Becker et al. 2001; HCROI of Fitz-Enz 2000; IIP of<br />
Cascio & Boudreau 2008].<br />
There are multitudes HR-practices which have shown to support positive<br />
correlation with business performance, for example:<br />
– Ichniowsky et al. [1997]: innovative HRM practices raised worker productivity,
28<br />
– Huselid [1995] and Becker & Huselid [1998]: High Performance Work<br />
Practices improved employee performance<br />
– Guest [1997]: HR practices which have good fit with strategy, policy and<br />
context, seem to be associated with superior performance,<br />
– Kesti and Syväjärvi [2010]: Systematic tacit signal development process<br />
helps implementing optimal workplace innovations, which contribute better<br />
business performance.<br />
However there are found positive correlation with the HR practices and<br />
business performance there is lacking the ultimate theory that explains the phenomen.<br />
Researchers should attempt to open up the ‘black box’ of the causal relationship<br />
between HR components (X) and unit of organizational performance<br />
(y) [Becker et al. 2001, Fleetwood & Hesketh 2010]. Indeed there is obvious<br />
need for managers and executives to know whether the HR development in question<br />
will produce a change in employee performance and, if so, by how much?<br />
[Becker et al. 2001]. Although configuration of certain buddle of HR-practices<br />
seem to promote better performance [see e.g. Lumijärvi 2009] there remain several<br />
open questions to succeed in explaining and further utilizing the research<br />
outcomes.<br />
Organizational development seems to be complex and the attempt to increase<br />
performance by copying other organizations’ best practices will usually cause<br />
major failures [Totterdill et al. 2002]. There seems to be too little effort in solving<br />
the mechanism of how HRM actually influences organization performance [Guest<br />
2001; Paauwe 2004; Becker & Huselid 2006; Lumijärvi 2009; Fleetwood &<br />
Hesketh 2010]. There have also been problems in generalizing the HRM-P research<br />
outcomes because situations, organizations and their people are so different<br />
[see Ramsay et al. 2000; Guest 2001; Sila 2006; Fleetwood & Hesketh 2010].<br />
For example Ramsay et al. [2000] tested three models from High Performance<br />
Work System (the High-Commitment Model, the High Involvement Model and<br />
the Labour Process Model) and found no adequate account of the outcomes.<br />
Thus there is needed more research to find theoretical explanation why certain<br />
HR-practice may create better organization performance. When this ground phenomen<br />
is better understood it should be possible to create generalisable organization<br />
development practices.<br />
Investments are sacrifices that decrease the existing consumption possibilities<br />
but are supposed to give earnings and consumption possibilities in the future<br />
[Corrado et al. 2005. For example if organization invests in staff training it will<br />
decrease the staff available time for actual work in short notice, but may improve<br />
the work processes lead time in the future. This investment phenomen in human<br />
capital productivity can be studied by using the production function.
29<br />
Figure 1<br />
Production function principle<br />
At the figure the company increases production resources from P1 to P2.<br />
If the productivity remains at the same level the company would improve production<br />
from T1P1 to T1P2. However, in case of human resources the work<br />
orientation will take so long that the productivity will decrease, at least in short<br />
notice. Therefore the production is T2P2 and company will suffer certain loss<br />
from productivity decrease. After the new resources are properly trained the productivity<br />
will improve to T1P1. Maliranta and Asplund [2007] found out that<br />
higher education employees recruit will decrease the company productivity for<br />
average as long as two years.<br />
Several empirical case studies indicate that organization is able to increase<br />
the productivity, which in productivity function means that the company will<br />
gain additional growth to production level T3P2. This phenomen applies for<br />
technology investments as well as organization human resources development.<br />
Daveri and Maliranta [2007] noticed at case studies that personnel training will<br />
contribute to higher productivity after two years time. R&D investments give<br />
best productivity raise after four years when production quality and capital deepening<br />
is considered [Rantala 2008].
30<br />
Human capital productivity<br />
Production function describes the production performance by the function<br />
between input and output (Saari 2006). Production function measures the Gross<br />
Value Added (GVA) that is created by the investment on labour and production<br />
capital. Gross Value Added is production value deducted by intermediate costs<br />
such as raw-materials, energy, components and outsourcing services and supplies<br />
that are needed for production [Camus 2007]. Finnish National Account Statistics<br />
specify Gross Value Added as the value generated by any unit engaged in a<br />
production activity.<br />
In microeconomics business account the intermediate costs can be seen as<br />
variable costs that are depended on the revenue created. Investments on labor<br />
intangible assets reduce production function value in short term, but after improved<br />
productivity the production value will improve. Same phenomen is at<br />
the production capital – when company invests on technology the better gross<br />
value added will follow, assuming that technology is utilized effectively at the<br />
organization.<br />
Efficiency is general term of economic activity that describes a value created<br />
by the sacrifices [Saari 2006]. Thus improving efficiency is done either creating<br />
same value by minimizing the sacrifices or increasing the value with the same<br />
sacrifices. Productivity and profitability are specified concepts of efficiency. Saari<br />
[2000] point out that at efficiency improvement should include both quantity<br />
and quality meaning that efficiency may improve by creating better quality with<br />
the same output and input quantity.<br />
In microeconomic business account the equation leads to HCROI, that Fitz-<br />
Enz [2000] introduced for human capital productivity metrics. Fitz-Enz [2000]<br />
describes HCROI as revenue reduced by expenses that does not include staff<br />
costs and then the numerator is divided by staff costs. Kesti [2009] specify human<br />
capital ROI as Gross margin divided by staff costs. Kesti [2009] wants to<br />
increase the meaning of human capital and therefore he deducts only variable<br />
costs from the revenue (or sales). This is due to the fact that variable costs include<br />
human based quality costs that the organization cause when there are mistakes<br />
and poor work quality. For example if organization tries to increase production<br />
volume it may in haste create more quality errors [Kesti 2010]. Variable costs<br />
are related to the revenue (production volume). Gross margin describes the organization<br />
contribution and it is therefore called also the contribution margin.
Therefore labour productivity, as partial productivity measure, can be specified<br />
by following equation<br />
31<br />
HCROI indicate the human capital ROI by showing how much Gross Value Added<br />
is made through money invested on employees. Instead of dividing the equation<br />
by labour cost there can also be used FTE or hours worked. HCROI value<br />
varies at different business branch depending on required tangible capital among<br />
other things [Kesti 2007].<br />
Most business areas the capacity of personnel determines the possibilities<br />
to make revenue. In municipal organization the personnel is the most important<br />
factor determining the volume to produce services. Therefore it is interesting to<br />
measure the human capital revenue factor (HCRF), which is the revenue divided<br />
by number of employees [Fitz-Enz 2000]. Number of employee should be calculated<br />
at full-time equivalent (FTE) – it is the number of labour input calculated<br />
in yearly working time. Labour input capacity grows when total hours worked<br />
increase or if the quality of labour work increases [Bell et al. 2004]. Labour<br />
is the single most important factor in organization productivity and therefore it<br />
is needed to measurement the hours worked for analyzing labour productivity<br />
[OECD 2001].<br />
Lönnqvist [2007] studied eleven business branch companies’ (micro-enterprises<br />
not included) investments on intellectual capital (IC) and its correlation<br />
to productivity. The study, based on business scorecards from the years 2001 to<br />
2003, discovered that relationship between IC investments and productivity are<br />
negative on a short range, but seem to be turning positive later on. It seems that<br />
in the entire case sample, the investments in IC do not correlate clearly with the<br />
efficiency of IC. It seems that in general the IC investments are not effective for<br />
improving productivity. Lönnqvist suggests further research studies to be conducted<br />
in individual organizations using action research to indentify components<br />
of intellectual capital and productivity. Daveri and Maliranta [2007] made the<br />
observation in their case studies that personnel training will contribute to higher<br />
productivity after two years’ time.<br />
According to the Finnish working time statistics the average time spent for<br />
actual work is around 81% of the theoretical regular yearly working time [Elinkeinoelämän<br />
Keskusliitto 2008]. Statistics do not separate the time required for<br />
orientating new workers or for time spend for workplace development, therefore<br />
they are included in the 81%. In a single organization it is possible to get quite accurate<br />
data on the distribution of working hours. The time for actual work can be
32<br />
calculated by deducting vacancies, absence and other non-working hours from<br />
the total working time. I propose that working time distribution statistics should<br />
recognize orientation time and organizational development time. Furthermore,<br />
to explain theoretical connection in HRM-P the effective working time and other<br />
working time need to be identified.<br />
The other working time includes PAF or PAFF classification for quality work<br />
(BS6143-2) that is not actual operative work. The abbreviation PAF comes from<br />
the classification of work and expenses into Preventive actions, Appraisal work,<br />
handling of internal Failures and external Failures:<br />
a. The cost of preventive actions (Prevention costs)<br />
– Training, guiding, instructing, quality system, preventive maintenance, auditing,<br />
cleaning, alarm systems, maintaining order.<br />
b. Appraisal costs<br />
–<br />
Checking, testing, measuring, quality control, piloting, sample taking and<br />
analyzing.<br />
c. Internal failure costs (Failure)<br />
– Waste, scrap, redoing, fixing, rechecking, defects finding, correction, repairing.<br />
d. External failure costs (Failure)<br />
–<br />
Customer reclaims corrections, returned products, guarantee costs.<br />
Labor input capacity grows when the amount of total hours worked increase<br />
or if the quality of labour work increases [Bell et al. 2005]. Labor is the single<br />
most important factor in organization’s productivity and therefore measurement<br />
of the hours worked is needed for analyzing labor productivity [OECD 2001].<br />
The European Commission’s employment report for the year 2002 indicates that<br />
better job quality should lead to significantly higher labor productivity.<br />
Organization performance improvement empirical case<br />
studies<br />
In longitudinal research case study, the effect of the human resources knowledge<br />
development was observed during two years using action research. In this<br />
research the part of organization knowledge was identified by competencies of<br />
leadership and culture, which were measured using tacit signals competence measurement<br />
[see Kesti et al 2008, Kesti & Syväjärvi 2010]. In the whole sample of<br />
19 business units, the competence improvement correlation with average HCROI<br />
and revenue growth was 0.59 indicating a somewhat considerable correlation. It<br />
should be noticed that staff competence improvement had greater meaning than<br />
the staff number increase that had correlation 0.46.
The next figure illustrates that higher competence increase seems to correlate<br />
with business improvement. The figure demonstrates that staff increase is<br />
nearly the same in both sorting under examination. Although the better half has<br />
increased revenue about 10% more than what the staff increase is. This means<br />
that the revenue increase does not come solely from increased number of staff<br />
but from other phenomena as well. These phenomena need to be discovered in<br />
order to create a mathematical model for human intangible capital productivity<br />
increase. It seems that competencies increase could be the cause for better performance,<br />
since the competencies have improved about 10% [(81 – 74)/74 = 9.5 %].<br />
Furthermore, the other case sample where revenue has dropped 5% compared to<br />
the staff increase, the competence decrease seems to be in line with the revenue<br />
change [(84 – 79)/84 = 5.9 %)].<br />
33<br />
Figure 2<br />
Competence improvement correlation to business improvement in two chosen sample<br />
groups [Kesti 2011]<br />
It is logical that the staff increase reduces the HCROI at least at the beginning,<br />
since the new staff tends to cause more costs than gain profits. It has been<br />
argued that highly educated workers need as long as two years of orientation to<br />
be able to increase the productivity of a company [Maliranta & Asplund 2007].<br />
Theoretical explanation for HRM-P connection<br />
The study on the quality of Finnish companies indicated that wasted working<br />
time was the biggest single reason for quality costs [Andersson et al. 2004]. Liuk-
34<br />
konen [2008] argues that as motivation weakens the quality mistakes and costs<br />
increase. This lead to the thought, that if the competencies (indicating the quality<br />
of working life) are improved it will derive more time for effective work.<br />
The HRM-Performance improvement phenomen could go as follows: workers<br />
feel development needs because they feel their contribution gets somewhat<br />
wasted. Tacit signal development process will help them to implement bundle of<br />
optimal improvements which increase the competencies (decrease development<br />
needs). These improvements will reduce the wasted working time, thus increasing<br />
the effective working time. However abovementioned only if workplace<br />
development was effective enough to contribute excess. Increasing effective<br />
working time makes it possible to produce more revenue with the same cost<br />
construction, leading to improved productivity. The phenomenon is logical and<br />
sensible and seems to explain the empirically grounded findings.<br />
In most production processes the labor is the most important input factor and<br />
therefore should be evaluated more thoroughly. The staff size is not an adequate<br />
factor since many workers are working different hours per year. It is possible to<br />
calculate the full-time-equivalent (FTE) from the staff accounts by dividing the<br />
total working hours with the nominal working hours per year. This FTE is the<br />
total labor resource pool and should be used when calculating, for example, the<br />
revenue per employee. The quantity of labor can be measured from the hours<br />
worked and the labor cost by multiplying the total hours with the average compensation<br />
per hour.<br />
For productivity measurement purposes the total working hours or FTE is<br />
not nearly enough. Firstly, the total working hours (paid hours) are different from<br />
the hours spent for actual work contribution. Secondly, each employee has a<br />
different contribution to the organization value-adding process. In addition to<br />
the physical presence (hours for actual work), the contribution also includes the<br />
value of personal human capital – meaning that one hour’s input from one person<br />
is not necessarily the same as one hour’s input from another [OECD 2001].<br />
In macroeconomics there are several attempts to solve this problem of quality<br />
effecting labor input. Jorgenson et al. [1987] have used age, education, class of<br />
workers, occupation and gender as characteristics describing the workers’ quality<br />
contribution. Lavoie and Roy [1998] have used a classification based on skill<br />
intensity and occupational distribution of working hours.<br />
Certainly, the hours used for actual work is a significant factor in measuring<br />
total capacity and productivity compared to costs. Measuring only the total actual<br />
working time does not take into account the deepening of human capital. Considering<br />
the PAFF work quality distribution principle the actual time for work<br />
can be divided in effective working time and other working time (PAFF). In this<br />
approach the total capacity is achieved in the total effective working time. The
problem lies in the measuring of the division between other working time and<br />
effective working time. Accurate measurement is not possible in real life, since<br />
measuring it will change the distribution because only the workers themselves<br />
know the actual time consumed and time registration would increase the other<br />
working time (Appraisal part in PAFF).<br />
The example calculation explains best how productivity is derived from human<br />
resource knowledge development. Studying the example company that makes<br />
100 M€ revenue and its average competencies are at level of 70%. Company<br />
have variable costs are 60 M€, staff costs 15 M€ and other fixed costs 15 M€.<br />
We will simplify the example so that the company has 0% staff turnover and 0%<br />
staff growth. As in the research case higher half (Figure 2), the company manages<br />
to improve its competencies from 74 to 81%. In illustrative case example the<br />
company will improve competencies from 70 to 75%. Obviously this requires<br />
some additional working time investment at staff training and workplace development.<br />
Two situations are calculated keeping the company cost structure<br />
unchanged, meaning that fixed costs remain the same and variable costs depend<br />
on the revenue change. In this simplified analysis the competence improvement<br />
reduces absence and thus also staff costs. Absolute variable costs do also change<br />
because they are dependent on the revenue (material and other purchase increase<br />
with the revenue). With this in mind, it is simple to calculate the meaning of the<br />
changed situation for the business in EBITDA (earnings before interests, taxes,<br />
depreciation and amortization).<br />
The example company improves its competence with 7% (percentual<br />
increase) which reduces the same percentual amount of sickness absences and<br />
accident absences. As a result the company gained 5.5 M€ more revenue and 2.8<br />
M€ more EBITDA. This is possible in case that the market is growing and so the<br />
company can utilize additional working time in making more revenue.<br />
In this phenomenon, implementing optimal workplace innovations will improve<br />
competencies by releasing hidden powers for removing obstacles that are<br />
preventing the effective work, thus increasing the effective working time in case<br />
that there is excess for that after the workplace development.<br />
35<br />
Discussions<br />
Boudreau and Ramstad [1999] point out that measurement framework is<br />
needed for developing theoretical logic to support the inference that investments<br />
on human resource strategies lead to organizational success. The research results<br />
indicate that initially the group implements the optimal workplace innovations,<br />
which will then improve the competencies and organization knowledge. If the op-
36<br />
Figure 3<br />
Figure illustrates an example company’s competence improvement’s effect on revenue<br />
(REV) and gross margin (EBITDA)<br />
timal improvement actions are conducted effectively there will be improvement<br />
in the actual effective working time’s share from the theoretical working time.<br />
In this case, the workplace innovations will improve the human competencies<br />
and business performance simultaneously. This is in line with the understanding<br />
that collectively agreed upon improvements (workplace innovations) can be linked<br />
to the organization’s collective knowledge sharing, work well-being, values<br />
and beliefs and organization performance which are characteristic of competence<br />
management and thus corporate governance [e.g. Syväjärvi 2005; Cameron &<br />
Quinn 2006; Kets de Vries 2006; Harisalo & Miettinen 2010].<br />
This research assumption is that organization’s operative business capacity<br />
and productivity are derived from effective working time. According the empirical<br />
findings it seems that effective organization development have tendency<br />
to improve the competencies contributing to the organization’s human capital<br />
productivity increase. Several cross-studies also indicate a positive effect on job<br />
quality as the employees’ absence from work statistics has decreased significantly<br />
(e.g. Telma 2010). It is clear that this research is only the beginning of a<br />
new era in organization performance development research. Certainly when the
methods and theories are implemented in organizations with different cultural<br />
backgrounds there will be new interesting findings. Hopefully this paper will<br />
encourage further research and practical case studies in the field of human resource<br />
development affect to business performance (HRM-P).<br />
37<br />
References<br />
ANDERSSON P. H., HILTUNEN K. and VILLANEN H. (2004). Promoting quality in Finnish<br />
companies. Ministry of Trade and Industry. Edita Publishing.<br />
BECKER B. AND HUSELID M. (1998). ‘High Performance work Systems and Firm Performance:<br />
A Synthesis of Research and Managerial Implications’, Research in Personnel &<br />
Human Resources Management, vol. 16, 53–101.<br />
BECKER B. and HUSELID M. (2006). ‘Strategic Human Resources Management: Where<br />
Do We Go From Here?’, Journal of Management, Vol.32, 898–925.<br />
BECKER B., HUSELID M. and ULRICH D. (2001). The HR Scorecard: Linking People,<br />
Strategy and Performance, Cambridge, MA: Harvard Business School Press.<br />
BELL V., BURRIEL-LLOMBART P. and JONES J. (2005). ‘A quality-adjusted labour input<br />
series for the United Kingdom (1975– 2002)’, Bank of England Working Paper No. 280,<br />
Bank of England: London.<br />
BOUDREAU J. and RAMSTAD P. (1999). ‘Human Resource Metrics: Can Measures be<br />
Strategic?’, Research in Personnel and Human Resources Management, Supplement<br />
4,75–98.<br />
BS 6143-2 (1990). Guide to the Economics of Quality Part 2: Prevention, Appraisal and Failure<br />
Model. London: British Standards Institution.<br />
CAMERON K.S. and QUINN R.E. (2006). Diagnosing and Changing Organizational Culture.<br />
The Jossey-Bass Business & Management Series. John Wiley and Sons.<br />
CAMUS D. (Edited) (2007). The ONS Productivity Handbook: A Statistical Overview and<br />
Guide, Office for National Statistics. Palgrave MacMillan.<br />
CASCIO W. and BOUDREAU J. (2008). Investing In People. Pearson Education Inc. USA.<br />
CORRADO C., HULTEN C. and SICHEL D. (2005). Measuring capital and technology: An<br />
expanded framework. Corrado, Carol, Haltiwanger, John and Sichel, Daniel. Measuring<br />
Capital in the new economy. NBER, Studies in income and wealth, vol. 65. The University<br />
of Chicago Press: Chicago.<br />
DAVERI F. and MALIRANTA M. (2007). Age, seniority and labour costs: lessons from<br />
Finnish IT revolution. Economic Policy, 22(49), 117–175.<br />
Elinkeinoelämän keskusliitto (2008). Työaikakatsaus; Työajat ja poissaolot EK:n jäsenyrityksissä<br />
vuonna 2007, Helsinki.<br />
FITZ-ENZ J. (2000). The ROI of Human Capital: measuring the economic value of employee<br />
performance, Amacom. United States of America.<br />
FLEETWOOD S. and HESKETH A. (2010). Explaining the Performance of Human Resource<br />
Management, Cambridge University Press.<br />
GUEST D. (1997). ‘Human Resource Management and Performance: A Review and Research<br />
Agenda’, International Journal of Human Resource Management, Vol. 8, No. 3,<br />
263–76.
38<br />
GUEST D. (2001). ‘Human Resource Management: When Research Confronts Theory’, International<br />
Journal of Human Resource Management, Vol. 12, No. 7, 1092–106.<br />
HARISALO R. and E. MIETTINEN (2010). Luottamus, Tampere University Press.<br />
HUSELID M. (1995). ‘The Impact of Human Resource Management Practices on Turnover,<br />
Productivity, and Corporate Financial Performance’, Academy of Management Journal,<br />
Vol. 38, No. 3, 635–72.<br />
ICHNIOWSKY C., SHAW K. and PRENNUSHI G. (1997). ‘The Effects of Human Resource<br />
Management on Productivity: A Study of Steel Finishing Lines’, The American<br />
Economic Review, Vol. 87, No. 3, 291–313.<br />
JORGENSON D., GOLLOP F. and FRAUMENI B. (1987), Productivity and U.S. Economic<br />
Growth, Harvard University Press, Ma.<br />
KAPLAN R.S. and NORTON D.P. (1996). The Balanced Scorecard: Translating Strategy<br />
Into Action, Boston: Harvard Business School Press.<br />
KAPLAN R.S. and NORTON D.P. (2004).Strategy Maps: Converting Intangible Assets Into<br />
Tangible Outcomes, Boston: Harvard Business School Press.<br />
KESTI M., SYVÄJÄRVI A. and STENVALL J. (2009). Hiljaiset signaalit HRIS: yksi ratkaisu<br />
organisaation inhimillisen pääoman ja henkilöstötuottavuuden kehittämisessä. Hallinnon<br />
tutkimus 1, 2009.<br />
KESTI M. and SYVÄJÄRVI A. (2010). Human tacit signals at organization performance development,<br />
Industrial Management & Data Systems Vol. 110 No. 2, 2010 pp. 211–229,<br />
Emerald Group Publishing Limited.<br />
KESTI M. (2009). Strategic Human Capital Management, Talentum, Helsinki (in Finnish).<br />
KESTI M. (2007). High performance organization, Edita Publishing, Helsinki. (in Finnish).<br />
KESTI M., SYVÄJÄRVI A. and STENVALL J. (2008). E-HRM in Competence Recognition<br />
and Management - The Tacit Signal HRIS. In Torres-Coronas, T. and Arias-Oliva, M.<br />
(eds.) Encyclopedia of Human Resource Information Systems: Challenges in E-HRM.<br />
Idea Group Publishing Inc, USA.<br />
KETS de VRIES, M. (2006). The Leadership Mystique. Leading Behavior in the Human<br />
Enterprise. Second edition. Prentice Hall.<br />
LIUKKONEN P. (2008). Henkilöstön arvon mittaaminen. Talentum, Helsinki.<br />
LUMIJÄRVI, I. (2009). Johtamisen vaikutus organisaation tuloksellisuuteen, Juvenes Print<br />
– Tampereen yliopistopaino Oy, Tampere.<br />
LÖNNQVIST A. (2007). Intellectual capital and productivity: Identification and measurement<br />
of the relationship and company-level. ETLA; The Research Institute of the Finnish<br />
Economy.<br />
MALIRANTA M. and ASPLUND R. (2007). Training and hiring strategies to improve firm<br />
performance, ETLA, Discussion Paper no. 1105, Helsinki.<br />
OECD (2001). ‘Measuring Productivity, Measurement of Aggregate and Industry-Level Productivity<br />
Growth’, Organisation for Economic Co-operation and Development: Paris.<br />
PAAUWE J. (2004). Human Resource Management and Organizational Performance, Oxford:<br />
Oxford University Press.<br />
PFEFFER J. (1994). Competitive Advantage through People: Unleashing the Power of the<br />
Workforce, Boston: Harvard University Press.<br />
RAMSAY H., SCHOLARIOS D. and HARLEY B. (2000). ‘Employees and High-Performance<br />
Work Systems: Testing Inside the Black Box’, British Journal of Industrial Relations,<br />
Vol. 38, No. 4, 501–31.
RANTALA O. (2008). T&K pääoma, teknologian diffuusio ja talouskasvu. Julkaisussa Huovari<br />
J. (toim.), Aineeton pääoma ja talouskasvu TEKES 230/2008.<br />
SAARI S. (2006). “Productivity. Theory and Measurement in Business” (PDF). European<br />
Productivity Conference, 30 August-1 September 2006, Espoo, Finland. http://www.<br />
mido.fi/index_tiedostot/Productivity_EPC2006_Saari.pdf.<br />
SILA I. (2006). ’Examining the Effects of Contextual Factors on TQM and Performance<br />
through the Lens of Organizational Theories: An Empirical Study’, Journal of Operations<br />
Management, Vol. 25, No. 1, 83–109.<br />
SYVÄJÄRVI A. (2005). Inhimillinen pääoma ja informaatioteknologia. University of Lapland.<br />
Rovaniemi.<br />
TELMA (2010). Tacit knowledge into effective use, TELMA Magazine article, The Finnish<br />
Work Environment Fund, http://www.telma-lehti.fi/?42_m=443&s=14<br />
TOTTERDILL P., DHONDT S. and MILSOME S. (2002). Partners at Work? A Report to<br />
Europe’s Policy Makers and Social Partners, D G Research of the European Commission<br />
under the Competitive and Sustainable Growth: Accompanying Measures Programme.<br />
ULRICH D. (1997). Human Resource Champions, the Next Agenda for Adding Value and<br />
Delivering Results, Boston: Harvard Business School Press.<br />
39<br />
Rozwój kapitału ludzkiego oraz wiedzy w relacji<br />
do produktywności<br />
Streszczenie<br />
W artykule przedstawiono zagadnienie zarządzania produktywnością kapitału<br />
ludzkiego oraz rozwoju działalności gospodarczej. Postawiono przypuszczenie,<br />
iż operacyjna pojemność działalności gospodarczej pochodzi z efektywnie<br />
wykorzystywanego czasu pracy. Badania empiryczne wspiera konkluzja, iż<br />
efektywny rozwój organizacji poprawia kompetencje pracowników, przyczyniając<br />
się tym samym do wzrostu produktywności kapitału ludzkiego w organizacji.<br />
Poprawnie i efektywnie przeprowadzony rozwój organizacji powinien kreować<br />
optymalne i innowacyjne miejsce pracy, które pozwoli na zwiększenie udziału<br />
efektywnie wykorzystanego czasu pracy w czasie pracy ogółem. Wynika to<br />
z optymalnego podejścia do innowacyjnego miejsca pracy, które podnosi jednocześnie<br />
kompetencje pracowników oraz usprawnia prowadzoną działalność.<br />
W artykule udowodniono wiarygodne teoretyczne wytłumaczenie powiązania<br />
źródeł kapitału ludzkiego w odniesieniu do prowadzonej działalności gospodarczej.<br />
<strong>Nauk</strong>owa wartość przedstawionych badań jest ważna z uwagi na objaśnienie<br />
zjawiska tworzenia wartości w odniesieniu do rozwoju działalności gospodarczej.<br />
Artykuł powstał na podstawie badań przeprowadzonych w ramach<br />
dysertacji, która będzie opublikowana w 2012 roku przez Marko Kesti.
Jerzy Kitowski<br />
Wydział Ekonomii<br />
Uniwersytet Rzeszowski<br />
Metodyczne aspekty pomiaru cyklu konwersji<br />
gotówki w przedsiębiorstwie<br />
Wstęp<br />
W krajowej literaturze przedmiotu obserwujemy paradoksalne zjawisko,<br />
o ile bowiem panuje zgodność co do interpretacji cyklu konwersji gotówki, stanowiącego<br />
różnicę między cyklem operacyjnym i wskaźnikiem spłaty zobowiązań,<br />
to sposoby obliczania tego cyklu budzą liczne kontrowersje.<br />
W artykule podjęto próbę omówienia metodycznych aspektów konstrukcji<br />
oraz wiarygodności diagnostycznej wyznaczników cyklu konwersji gotówki,<br />
to jest wskaźników rotacji zapasów, cyklu realizacji należności oraz spłaty<br />
zobowiązań krótkoterminowych. Zaprezentowano także zróżnicowane sposoby<br />
pomiaru tych wskaźników w wybranych bankowych metodach oceny kondycji<br />
finansowej przedsiębiorstwa, ze szczególnym uwzględnieniem kryterium ich<br />
zróżnicowania branżowego.<br />
Krytycznie oceniono przypadki występowania w krajowej literaturze przedmiotu<br />
błędów merytorycznych, niekonsekwencji ter minologicznych i uproszczeń<br />
metodycznych występujących w prezentacji zało żeń konstrukcji (a nawet<br />
przykładów ich praktycznego zastosowania) rozpatrywanych wskaźników<br />
sprawności gospodarowania. Rozważania teoretyczne zilustrowano przykładami<br />
empirycznymi, wykorzystując sprawozdanie finansowe Firmy Oponiarskiej Dębica<br />
za 2010 rok.<br />
Mankamenty metodyczne w definicji cyklu konwersji<br />
gotówki oraz w sposobie jego obliczania<br />
Przykład błędnej definicji cyklu konwersji gotówki zawiera podręcznik<br />
G. Gołębiowskiego i A. Tłaczały, autorzy bowiem niefortunnie definiują ten cykl<br />
jako sumę (zamiast różnicę) cyklu operacyjnego i wskaźnika spłaty zobowiązań<br />
[Gołębiowski, Tłaczała 2005, s. 122].
42<br />
Z kolei w podręczniku M. Sierpińskiej i T. Jachny nie ustrzeżono się usterki<br />
metodycznej przy konstrukcji wskaźnika rotacji należności, ma on bowiem<br />
identyczną postać jak wskaźnik rotacji zapasów. W mianowniku tego wskaźnika,<br />
zamiast średniego stanu należności krótkoterminowych, niewłaściwie użyto kategorii<br />
„średni stan zapasów” [Sierpińska, Jachna 2004, s. 184].<br />
Szczególnie kuriozalny błąd spotykamy w jednej z prezentacji metody<br />
D. Appenzeller i K. Szarzec (model 2). P. Antonowicz, w miejsce czwartej<br />
zmiennej oryginalnego modelu1, będącej cyklem operacyjnym, a zatem sumą<br />
cyklu realizacji należności i wskaźnika rotacji zapasów, niefortunnie wprowadził<br />
iloraz tych wskaźników [Antonowicz 2007, s. 95.].<br />
M. Zaleska niezręcznie wprowadziła do mianownika wskaźnika rotacji zapasów<br />
oraz spłaty zobowiązań „koszty sprzedaży” jako równoważnik przychodów<br />
ze sprzedaży [Zaleska 2002, s. 74–76]. Wprawdzie w interpretacji tych wskaźników<br />
jako alternatywę podaje możliwość zastąpienia w ich konstrukcji przychodów<br />
ze sprzedaży kosztami sprzedanych produktów, towarów i materiałów, to<br />
jednak nie można się zgodzić z utożsamieniem tej kategorii kosztów z kosztami<br />
sprzedaży. Koszty sprzedanych produktów towarów i materiałów (stanowiące<br />
sumę kosztu wytworzenia sprzedanych produktów oraz wartości sprzedanych<br />
towarów i materiałów) są jednym z trzech składników kosztów działalności operacyjnej,<br />
obok właśnie kosztów sprzedaży i kosztów ogólnego zarządu. Generują<br />
one zysk (stratę) brutto ze sprzedaży, podczas gdy koszty działalności operacyjnej<br />
– zysk (stratę) ze sprzedaży (na przykład w badanej firmie koszty sprzedaży<br />
w 2010 r. były blisko 51 razy niższe od kosztów sprzedanych produktów, towarów<br />
i materiałów).<br />
Zastrzeżenia metodyczne budzi także sposób ujmowania kategorii wpływających<br />
na poziom cyklu konwersji gotówki (zalecane ujęcie średnioroczne<br />
lub statyczne – na koniec roku). Na przykład niektórzy autorzy przy obliczaniu<br />
wskaźnika rotacji zapasów uwzględniają ich stan na koniec roku [Kowalak<br />
2003, s. 79], natomiast większość słusznie uwzględnia średnioroczny stan zapasów<br />
[Rutkowski 2000, s. 95]. Pomijanie sezonowych wahań wolumenu zapasów<br />
(oraz przez analogię należności i zobowiązań krótkoterminowych) prowadzi do<br />
znacznego zróżnicowania wielkości omawianych wskaźników 2 .<br />
1 D. Appenzeller, K. Szarzec, Prognozowanie zagrożenia upadłością polskich spółek publicznych.<br />
Rynek Terminowy 2004, nr 1, s. 120–128.<br />
2 Na przykład rozpiętość tego ujęcia we wskaźniku rotacji zapasów w Firmie Oponiarskiej Dębica<br />
wynosiła w 2010 roku 6,5 dnia (w relacji do przychodów ze sprzedaży).
43<br />
Metodyczne aspekty konstrukcji wskaźników rotacji<br />
zapasów, cyklu realizacji należności oraz spłaty<br />
zobowiązań<br />
Jak wynika z tabeli 1, w procedurze obliczania wskaźnika rotacji zapasów<br />
wyrażonego w dniach wykorzystuje się z reguły średnioroczny stan zapasów,<br />
a tylko w jednej metodzie wolumen zapasów koryguje się o wartość zapasów<br />
niezbywalnych. Ponadto stan zapasów w większości przypadków mnoży się<br />
przez 360 dni, a tylko w nielicznych – przez 365 dni. Większe zróżnicowanie<br />
metodyczne dotyczy konstrukcji mianownika tego wskaźnika. Występują<br />
w nim bowiem aż trzy odmienne kategorie: przychody ze sprzedaży, koszty oraz<br />
suma aktywów. Dwie pierwsze kategorie są również zróżnicowane. W wolumenie<br />
przychodów ze sprzedaży występują przychody netto ze sprzedaży produktów,<br />
towarów i materiałów (wariant kalkulacyjny rachunku zysków i strat),<br />
przychody netto ze sprzedaży i zrównane z nimi (wariant porównawczy), a także<br />
zagregowane przychody ze sprzedaży, zawierające również pozostałe przychody<br />
operacyjne i przychody finansowe, a nawet zyski nadzwyczajne. Pewnym<br />
Tabela 1<br />
Przykłady zróżnicowania sposobów obliczania wskaźnika rotacji zapasów w dniach<br />
Licznik Mianownik Źródło<br />
Przeciętne zapasy · 360<br />
Przychody ze sprzedaży<br />
i zrównane z nimi<br />
Metoda PeKaO S.A.<br />
Przychody netto ze sprzedaży<br />
produktów, towarów<br />
Średnioroczny stan<br />
[Dudycz, Skoczylas 2007,<br />
zapasów · 365<br />
s. 7]<br />
i materiałów<br />
Przeciętne zapasy · 360 Sprzedaż [Wędzki 1996, s. 567]<br />
Przeciętne zapasy · 365 Sprzedaż<br />
[Appenzeller, Szarzec 2004,<br />
s. 124]<br />
Przeciętne zapasy · 360<br />
Sprzedaż + zyski nadzwyczajne<br />
Metoda BPH S.A.<br />
Przeciętne zapasy · 360<br />
Koszt sprzedanych produktów,<br />
towarów i materiałów<br />
[Rutkowski 2000, s. 73–74]<br />
Przeciętne zapasy · 360<br />
Koszty działalności operacyjnej<br />
Metoda ING Bank Śląski S.A.<br />
(Zapasy – zapasy niezbywalne)<br />
· 360<br />
cyjnej<br />
Koszty działalności opera-<br />
Metoda BOŚ S.A.<br />
Przeciętne zapasy · 360<br />
Koszty uzyskania przychodów<br />
[Kitowski 1997, s. 103]<br />
Zapasy · 365 Suma aktywów [Antonowicz 2007, s. 165]<br />
Zapasy · 365 Przychody ze sprzedaży [Antonowicz 2007, s. 162]<br />
Źródło: Opracowanie własne.
44<br />
mankamentem metodycznym jest niekiedy nieprecyzyjne zdefiniowanie kategorii<br />
„sprzedaż”, nie wiemy bowiem, czy chodzi tylko o przychody ze sprzedaży<br />
i zrównane z nimi, czy o zagregowane przychody ze sprzedaży. Jeszcze większe<br />
zróżnicowanie metodyczne w konstrukcji wskaźnika rotacji zapasów występuje<br />
w kategorii kosztów, wykorzystuje się bowiem koszty sprzedanych produktów,<br />
towarów i materiałów, koszty działalności operacyjnej oraz koszty uzyskania<br />
przychodu (czyli obok kosztów działalności operacyjnej także pozostałe koszty<br />
operacyjne i koszty finansowe). Dla porównania, na różnicę między kosztami<br />
uzyskania przychodu i kosztami sprzedanych produktów, towarów i materiałów<br />
składa się suma kosztów sprzedaży, kosztów ogólnego zarządu, pozostałych<br />
kosztów operacyjnych oraz kosztów finansowych.<br />
Proponowane przez P. Antonowicza w konstrukcji omawianego wskaźnika<br />
porównywanie zapasów z aktywami wydaje się metodycznie nieuzasadnione,<br />
gdyż formuła ta nie uwzględnia w żadnej mierze poziomu efektywności wykorzystania<br />
majątku firmy (wskaźnik rotacji aktywów, czyli relacja zagregowanych<br />
przychodów netto ze sprzedaży do średniorocznej wartości aktywów, może być<br />
większy lub mniejszy od jedności). A zatem na wysokość wskaźnika rotacji zapasów<br />
obliczonego według sugestii P. Antonowicza nie będzie mieć wpływu relacja<br />
efektu (przychodów ze sprzedaży) do nakładu (suma aktywów). Nie są tu dostrzegane<br />
związki przyczynowo-skutkowe istniejące między wolumenem zapasów<br />
a przychodami ze sprzedaży lub właściwymi kategoriami kosztów (na przykład<br />
działalności operacyjnej). Ponadto, nawet przy podwojeniu wartości zapasów proporcjonalny<br />
wzrost sumy aktywów (wszak zapasy są ich składnikiem) sprawi, że<br />
wskaźnik rotacji zapasów pozornie wykaże ustabilizowaną tendencję.<br />
Podobne uwarunkowania metodyczne znajdują się w konstrukcji wskaźnika<br />
cyklu realizacji należności krótkoterminowych (tab. 2). W liczniku tego<br />
wskaźnika występują średnioroczna wartość należności z tytułu dostaw i usług,<br />
średnioroczne należności krótkoterminowe lub sporadycznie należności krótkoterminowe<br />
skorygowane o należności przeterminowane. Należy podkreślić,<br />
że różnicę między należnościami krótkoterminowymi a należnościami z tytułu<br />
dostaw i usług stanowi suma należności z tytułu podatków, dotacji, ceł, ubezpieczeń<br />
społecznych i zdrowotnych oraz innych świadczeń, innych należności<br />
krótkoterminowych (od jednostek powiązanych oraz od pozostałych jednostek)<br />
oraz należności dochodzonych na drodze sądowej. Z kolei w mianowniku tego<br />
wskaźnika proponuje się, podobnie jak w konstrukcji wskaźnika rotacji zapasów,<br />
przychody netto ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów, zagregowane<br />
przychody ze sprzedaży oraz sumę tych zagregowanych przychodów ze sprzedaży<br />
i zysków nadzwyczajnych (zarzuty metodyczne odnoszące się do propozycji<br />
P. Antonowicza uwzględniania w mianowniku sumy aktywów wymieniono przy<br />
omawianiu wskaźnika rotacji zapasów).
45<br />
Tabela 2<br />
Przykłady zróżnicowania sposobów obliczania cyklu realizacji należności w dniach<br />
Licznik Mianownik Źródło<br />
Przeciętne należności z tytułu<br />
dostaw i usług · 360<br />
Sprzedaż [Wędzki 1996, s. 567]<br />
Przeciętne należności krótkoterminowe<br />
· 365<br />
s.<br />
[Appenzeller, Szarzec 2004,<br />
Sprzedaż<br />
124]<br />
Średnioroczny stan należności<br />
z tytułu dostaw i usług · 365<br />
Przychody netto ze sprzedaży<br />
produktów, towarów<br />
i materiałów<br />
[Dudycz, Skoczylas 2007,<br />
s. 7]<br />
Należności krótkoterminowe<br />
Przychody ze sprzedaży<br />
i roszczenia – należności przeterminowane<br />
· 360<br />
i zrównane z nimi<br />
Metoda BOŚ S.A.<br />
Przeciętne należności z tytułu Przychody ze sprzedaży<br />
dostaw i usług · 360<br />
i zrównane z nimi<br />
Metoda PeKaO S.A.<br />
Przeciętne należności · 360<br />
Sprzedaż + zyski nadzwyczajne<br />
Metoda BPH S.A.<br />
Należności i roszczenia · 365 Przychody ze sprzedaży [Antonowicz 2007, s. 162]<br />
Należności i roszczenia · 365 Suma aktywów [Antonowicz 2007, s. 164]<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Największa różnorodność metodyczna występuje w konstrukcji wskaźnika<br />
spłaty zobowiązań (tab. 3). W liczniku tego wskaźnika występują, przez<br />
analogię do cyklu realizacji należności, zobowiązania z tytułu dostaw i usług<br />
oraz zobowiązania krótkoterminowe, ale również zobowiązania krótkoterminowe<br />
pomniejszone o kredyty i pożyczki krótkoterminowe oraz skorygowane<br />
zobowiązania krótkoterminowe (w metodzie skwantyfikowanej od zobowiązań<br />
krótkoterminowych, w rozumieniu pozycji B.III bilansu, odejmuje się fundusze<br />
specjalne). Ponadto, niezależnie od uwzględniania 360 i 365 dni, w niektórych<br />
sposobach obliczania omawianego wskaźnika wykorzystuje się zobowiązania<br />
średnioroczne, a w innych propozycjach akcentuje się ujęcie statyczne zobowiązań<br />
krótkoterminowych (stan na koniec badanego okresu).<br />
W konstrukcji wskaźnika spłaty zobowiązań również, podobnie jak w przypadku<br />
cyklu realizacji należności, występuje nieprecyzyjne definiowanie kategorii<br />
zobowiązania krótkoterminowe. Niekiedy nie wiemy, czy dany autor uwzględnia<br />
zobowiązania krótkoterminowe jako pozycje B.III bilansu (oraz czy zawierają<br />
one zobowiązania z tytułu dostaw i usług powyżej 12 miesięcy), czy też zobowiązania<br />
krótkoterminowe po konwersji, a zatem obejmujące także rezerwy na<br />
zobowiązania i rozliczenia międzyokresowe. Warto zauważyć, że na różnicę pomiędzy<br />
wielkością zobowiązań z tytułu dostaw i usług a zobowiązaniami krótkoterminowymi<br />
po konwersji wpływa suma następujących składników: kredytów<br />
i pożyczek, zobowiązań z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych, in-
46<br />
Tabela 3<br />
Przykłady zróżnicowania sposobów obliczania wskaźnika spłaty zobowiązań w dniach<br />
Licznik Mianownik Źródło<br />
Zobowiązania z tytułu dostaw Przychody ze sprzedaży<br />
Metoda PeKaO S.A.<br />
i usług · 360<br />
i zrównane z nimi<br />
Przychody netto ze sprzedaży<br />
produktów, towarów<br />
Średnioroczny stan zobowiązań<br />
[Dudycz, Skoczylas 2007,<br />
z tytułu dostaw i usług · 365<br />
s. 7]<br />
i materiałów<br />
Przeciętne zobowiązania krótkoterminowe<br />
· 360<br />
Przychody ze sprzedaży<br />
produktów, towarów i materiałów<br />
(Zobowiązania krótkoterminowe<br />
Sprzedaż + zyski nadzwyczajne<br />
– kredyty i pożyczki krótkoterminowe)<br />
· 360<br />
Przeciętne zobowiązania krótkoterminowe<br />
· 365<br />
Przychody ze sprzedaży<br />
Przeciętne zobowiązania krótkoterminowe<br />
Koszt wytworzenia sprze-<br />
· 360<br />
danych<br />
produktów<br />
Przeciętne zobowiązania krótkoterminowe<br />
· 360<br />
Zobowiązania z tytułu dostaw<br />
i usług · 360<br />
(Zobowiązania krótkoterminowe<br />
– kredyty bankowe) · 360<br />
Zobowiązania z tytułu dostaw<br />
i usług · 360<br />
Zobowiązania krótkoterminowe a<br />
· 360<br />
Koszty sprzedanych produktów,<br />
towarów<br />
i materiałów<br />
[Hołda 2002, s. 43]<br />
Metoda BPH S.A.<br />
[Appenzeller, Szarzec<br />
2004, s. 124]<br />
[Gajdka, Stos 1996, s. 61]<br />
[Hołda 2001, s. 308]<br />
Koszt własny sprzedaży [Wędzki 1996, s. 567]<br />
Koszty działalności operacyjnej<br />
Koszty działalności operacyjnej<br />
Koszty uzyskania przychodów<br />
a zobowiązania krótkoterminowe (B.III) – fundusze specjalne<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Metoda BOŚ S.A.<br />
Metoda ING BSK S.A.<br />
[Kitowski 1997, s. 103]<br />
nych zobowiązań finansowych, zaliczek otrzymanych na dostawy, zobowiązań<br />
wekslowych, zobowiązań z tytułu podatków, ceł, ubezpieczeń i innych świadczeń,<br />
zobowiązań z tytułu wynagrodzeń, innych zobowiązań, funduszy specjalnych,<br />
rezerw na zobowiązania (pomniejszone o rezerwy długoterminowe, na<br />
przykład o długoterminową rezerwę na świadczenia emerytalne i podobne) oraz<br />
rozliczeń międzyokresowych (krótkoterminowych).<br />
Jeszcze większe zróżnicowanie metodyczne spotykamy w konstrukcji mianownika<br />
omawianego wskaźnika. Występują tam omówione przy próbie obliczania<br />
cyklu realizacji należności przekroje przychodów ze sprzedaży oraz różnorodne<br />
kategorie kosztów: koszty wytworzenia, koszty sprzedanych produktów,<br />
towarów i materiałów, koszt własny sprzedaży, koszty działalności operacyjnej<br />
i koszty uzyskania przychodu. Dla porównania, na różnicę w pojemności eko-
nomicznej kosztu wytworzenia oraz kosztu uzyskania przychodu wpływa suma<br />
następujących składników: wartość sprzedanych towarów i materiałów, koszty<br />
sprzedaży, koszty ogólnego zarządu, pozostałe koszty operacyjne oraz koszty<br />
finansowe 3 .<br />
Należy także wspomnieć o paradoksie metodycznym, pomijanym w literaturze<br />
przedmiotu. W przedsiębiorstwach o ujemnym wyniku finansowym wskaźniki<br />
rotacji zapasów i spłaty zobowiązań mogą mieć pozornie oczekiwaną tendencję<br />
malejącą, jeżeli w konstrukcji tych wskaźników wykorzystano formułę<br />
kosztową (koszty są większe od przychodów ze sprzedaży).<br />
Pewnym utrudnieniem dla czytelnika lub odbiorcy analizy może być zauważany,<br />
niezależnie od zróżnicowania sposobów ich obliczania, brak zunifikowanego<br />
nazewnictwa wskaźników służących do wyznaczania cyklu konwersji<br />
gotówki. Na przykład, umownie nazwany w niniejszej pracy wskaźnik cyklu<br />
realizacji należności w dniach nosi w krajowej literaturze przedmiotu co najmniej<br />
16 różnych nazw (tab. 4). Czytelnik nie może się bowiem zastanawiać, czy<br />
wskaźnik „cyklu należności” wynoszący 10 informuje o liczbie dni, po upływie<br />
których dane przedsiębiorstwo egzekwuje swoje należności krótkoterminowe,<br />
czy też jest to relacja przychodów netto ze sprzedaży do średniorocznej wartości<br />
tych należności, a zatem przykładowy „cykl należności” oznacza, że przedsiębiorstwo<br />
oczekuje na odzyskanie swoich pieniędzy przez 36 dni (360 : 10).<br />
W krajowej literaturze przedmiotu zdarza się niestety stosunkowo często, że ten<br />
sam termin oznacza zupełnie inną kategorię. Na przykład, „kapitał obrotowy netto”<br />
w jednym podręczniku jest tożsamy z cyklem konwersji gotówki [Pomykalska,<br />
Pomykalski 2007, s. 85], podczas gdy w innym oznacza „aktywa obrotowe<br />
pomniejszone o zobowiązania bieżące” [Bielawska 2009, s. 208].<br />
47<br />
Kryterium branżowego zróżnicowania cyklu konwersji<br />
gotówki w bankowych metodach oceny kondycji<br />
finansowej przedsiębiorstwa<br />
W literaturze przedmiotu obserwujemy zjawisko niedoceniania wagi kryterium<br />
specyfiki branżowej wyznaczników cyklu konwersji gotówki. Trudno zgodzić<br />
się z poglądem zawartym w założeniach punktowej metody oceny ryzyka<br />
bankowego, że wyznaczniki cyklu konwersji gotówki należy oceniać według tej<br />
samej skali, z pominięciem kryterium ich branżowego zróżnicowania (tab. 5).<br />
3 W badanej firmie koszty uzyskania przychodu były większe w 2010 roku w stosunku do kosztu<br />
wytworzenia o ponad 26%, co sprawiło, że wskaźnik rotacji zapasów obliczany w relacji do rozpatrywanych<br />
kategorii kosztów różni się o blisko 5 dni.
48<br />
Tabela 4<br />
Przykładowe nazewnictwo cyklu realizacji należności w dniach<br />
Nazwa<br />
Źródło<br />
Cykl inkasa należności [Pomykalska, Pomykalski 2007, s. 80]<br />
Cykl konwersji należności [Hamrol (red.) 2005, s. 129]<br />
Cykl należności<br />
[Siemińska 2002, s. 260]<br />
[Dębski 2005, s. 88]<br />
Okres spływu należności [Nowak 1998, s. 163]<br />
Okres ściągania należności [Rutkowski 2000, s. 74–75]<br />
Przeciętny okres inkasowania należności [Czekaj, Dresler 1998, s. 217]<br />
Przeciętny okres spływu należności<br />
[Leszczyński, Skowronek-Mielczarek 2000,<br />
s. 95]<br />
Wskaźnik cyklu należności [Kowalak 2008, s. 145], [Zaleska 2002, s. 71]<br />
Wskaźnik cyklu (rotacji) należności [Antonowicz 2007, s. 164]<br />
Wskaźnik cyklu regulowania należności [Gołębiowski, Tłaczała 2005, s. 118]<br />
Wskaźnik czasu rozliczenia należności [Bednarski 2007, s. 95]<br />
Wskaźnik obrotowości należności [Bednarski, Waśniewski 1996, s. 411]<br />
Wskaźnik obrotowości należności i roszczeń<br />
[Waśniewski, Skoczylas 2002, s. 177]<br />
Wskaźnik obrotu należnościami [Jerzemowska (red.) 2004, s. 231]<br />
[Nowak 2005, s. 209]<br />
[Gabrusewicz 2007, s. 243]<br />
Wskaźnik rotacji należności<br />
[Antonowicz 2007, s. 114]<br />
[Michalski 2010, s. 35]<br />
Wskaźnik windykacji należności [Bednarski, Waśniewski 1996, s. 325]<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Jak bowiem wynika z oceny wybranych wskaźników sektorowych (dla 2009 r.<br />
– tab. 6), wskaźnik rotacji zapasów waha się od 17 dni dla sektora wydobywania<br />
węgla kamiennego i brunatnego do 98 dni (roboty budowlane związane ze wznoszeniem<br />
budynków). Z kolei cykl realizacji należności zawiera się w przedziale<br />
od 14 dni (handel detaliczny z wyłączeniem handlu detalicznego samochodami<br />
osobowymi) do 71 dni (poligrafia), natomiast wskaźnik spłaty zobowiązań waha<br />
się od 9 dni (przemysł wyrobów tytoniowych) do 50 dni (roboty budowlane<br />
związane ze wznoszeniem budynków oraz poligrafia). Zróżnicowanie branżowe<br />
omawianych wskaźników sprawia, że w skrajnych przypadkach cykl operacyjny<br />
różni się o 120 dni (roboty budowlane związane ze wznoszeniem budynków<br />
oraz wydobywanie węgla kamiennego i brunatnego), natomiast cykl konwersji<br />
gotówki dla tych samych sektorów odpowiednio o 90 dni.
Tabela 5<br />
Kryteria oceny wyznaczników cyklu konwersji gotówki w punktowej metodzie oceny ryzyka<br />
bankowego<br />
Kryterium oceny<br />
Liczba punktów<br />
1 a 2 3 4 5 b<br />
Wskaźnik rotacji zapasów Pon. 30 30–40 40–50 50–60 Pow. 60<br />
Cykl realizacji należności Pon. 30 30–40 40–50 50–60 Pow. 60<br />
Wskaźnik spłaty zobowiązań Pon. 30 30–40 40–50 50–60 Pow. 60<br />
a<br />
ocena najwyższa, b ocena najniższa.<br />
Źródło: M. Sierpińska, D. Wędzki: Zarządzanie płynnością finansową w przedsiębiorstwie.<br />
Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2002, s. 153.<br />
49<br />
Tabela 6<br />
Cykl konwersji gotówki dla wybranych sektorów gospodarki narodowej w 2009 roku<br />
Sektor<br />
Rotacji<br />
zapasów<br />
Cykl realizacji<br />
należności<br />
Wskaźnik<br />
Cykl operacyjny<br />
Spłaty zobowiązań<br />
Cykl konwersji<br />
gotówki<br />
w dniach<br />
Wydobywanie węgla<br />
kamiennego<br />
i brunatnego 17 19 36 20 16<br />
Produkcja wyrobów<br />
tytoniowych 60 18 78 9 69<br />
Produkcja wyrobów<br />
tekstylnych 74 54 128 46 82<br />
Produkcja skór<br />
i wyrobów ze skór<br />
wyprawionych 82 70 152 49 103<br />
Produkcja papieru<br />
i wyrobów z papieru 35 59 94 49 45<br />
Poligrafia 23 71 94 50 44<br />
Produkcja urządzeń<br />
elektrycznych 56 69 125 45 80<br />
Roboty budowlane<br />
związane ze wznoszeniem<br />
budynków 98 58 156 50 106<br />
Handel detaliczny a 33 14 47 29 18<br />
a<br />
z wyłączeniem handlu detalicznego pojazdami samochodowymi.<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie T. Dudycz, W. Skoczylas: Sektorowe wskaźniki<br />
finansowe. Rachunkowość 2011, nr 4.
50<br />
Jak wynika z przytoczonych w tabeli 6 danych, dysproporcje między skrajnymi<br />
wielkościami rozpatrywanych wskaźników sektorowych wynoszą dla: rotacji<br />
zapasów 5,8, cyklu realizacji należności 5,2, wskaźnika spłaty zobowiązań<br />
5,3, cyklu operacyjnego 4,3 oraz cyklu konwersji gotówki aż 6,6 razy.<br />
Kryterium zróżnicowania branżowego wskaźników sprawności gospodarowania<br />
zostało najlepiej uwzględnione, w grupie rozpatrywanych metod, w metodzie<br />
BOŚ, w której wprowadzono cztery grupy firm (budowlane, handlowe,<br />
produkcyjne i usługowe – tab. 7). Dla porównania, skrajne wielkości wskaźnika<br />
rotacji zapasów zasługujące na najwyższą ocenę różnią się aż 28 razy (dla firm<br />
usługowych i handlowych), odpowiednio cykl realizacji należności różni się 9-<br />
-krotnie (dla firm handlowych i budowlanych), a wskaźnik spłaty zobowiązań<br />
– ponaddwukrotnie (dla firm usługowych i budowlanych). Warto również dodać,<br />
że omawiane wskaźniki są nieporównywalne z danymi zamieszczonymi w tabeli<br />
6 ze względu na odmienną procedurę ich obliczania.<br />
Należy stwierdzić, że metoda PKO BP ma, w zakresie oceny wskaźników<br />
sprawności gospodarowania, wszystkie omówione mankamenty punktowej metody<br />
oceny ryzyka bankowego (tab. 8).<br />
Tabela 7<br />
Zróżnicowanie branżowe wskaźnika rotacji zapasów, cyklu realizacji należności oraz<br />
wskaźnika spłaty zobowiązań w metodzie BOŚ S.A. (w dniach)<br />
Firmy<br />
Liczba punktów<br />
1 a 2 3 4 5 6 b<br />
Wskaźnik rotacji zapasów<br />
Usługowe Pon. 0,5 0,5–2,3 2,4–3,5 3,6–4,7 4,8–11 Pow. 11<br />
Budowlane Pon. 3 3–12 13–18 19–26 27–54 Pow. 54<br />
Produkcyjne Pon. 10 10–22 23–31 32–39 40–66 Pow. 66<br />
Handlowe Pon. 14 14–22 23–26 27–32 33–50 Pow. 50<br />
Cykl realizacji należności<br />
Handlowe Pon. 9 9–19 20–28 29–38 39–67 Pow. 67<br />
Usługowe Pon. 32 32–45 46–52 53–60 61–85 Pow. 85<br />
Produkcyjne Pon. 35 35–51 52–58 59–68 69–95 Pow. 95<br />
Budowlane Pon. 54 54–74 75–86 87–96 97– 28 Pow. 128<br />
Wskaźnik spłaty zobowiązań<br />
Usługowe Pon. 27 27–39 40–46 47–56 57–95 Pow. 95<br />
Handlowe Pon. 32 32–46 47–56 57–68 69–107 Pow. 107<br />
Produkcyjne Pon. 38 38–61 62–76 77–93 94–151 Pow. 151<br />
Budowlane Pon. 59 59–85 86–98 99–113 114–171 Pow. 171<br />
a<br />
ocena najwyższa, b ocena najniższa.<br />
Źródło: Instrukcja BOŚ S.A.
51<br />
Tabela 8<br />
Kryteria oceny wskaźników sprawności gospodarowania (aktywności) w metodzie PKO<br />
BP S.A.<br />
Wskaźniki w dniach<br />
Liczba punktów<br />
3 2 1 0<br />
Cykl realizacji należności – CRN CRN ≤ 30 30 < CRN ≤ 60 60 < CRN ≤ 90 CRN > 90<br />
Rotacja zapasów – WRZ WRZ ≤ 30 30 < WRZ ≤ 60 60 < WRZ ≤ 90 WRZ > 90<br />
Spłaty zobowiązań – WSZ WSZ ≤ 30 30 < WSZ ≤ 60 60 < WSZ ≤ 90 WSZ > 90<br />
Źródło: Instrukcja PKO BP S.A.<br />
W metodach banków PeKaO i PBS wykorzystano identyczne założenia metodyczne,<br />
polegające na porównywaniu danego wskaźnika z wielokrotnością<br />
średniej branżowej. Przykład tej procedury (dla PBS) zamieszczono w tabeli 9.<br />
Tabela 9<br />
Kryteria oceny cyklu realizacji należności oraz wskaźnika spłaty zobowiązań w metodzie<br />
Podkarpackiego Banku Spółdzielczego<br />
Cykl realizacji należności<br />
Liczba punktów<br />
Wsk. ≤ średniej branżowej 4<br />
Śr. < Wsk. ≤ 1,5 śr. 3<br />
Wsk. > 1,5 śr. 0<br />
Wskaźnik spłaty zobowiązań<br />
Liczba punktów<br />
Wsk. ≤ średniej branżowej 4<br />
Śr. < Wsk. ≤ 1,5 śr. 3<br />
Wsk. > 1,5 śr. 0<br />
Źródło: Instrukcja Podkarpackiego Banku Spółdzielczego.<br />
W rozpatrywanych metodach zauważamy zróżnicowane wagi statystyczne<br />
wyznaczników cyklu konwersji gotówki (tab. 10). W metodzie skwantyfikowanej<br />
wszystkie wskaźniki mają tę samą wagę, z kolei w metodzie Banku PKO BP<br />
najwyższą wagę przypisano cyklowi realizacji należności, a w metodzie Banku<br />
PeKaO – rotacji zapasów, z kolei w metodzie PBS wskaźnik ten nie podlega<br />
ocenie. Omawiana procedura nieuchronnie prowadzi do paradoksalnego wniosku.<br />
Ta sama firma uzyska w każdej z omawianych metod zróżnicowaną ocenę<br />
rozpatrywanych wskaźników sprawności gospodarowania.<br />
Udział najwyższej oceny wskaźników sprawności gospodarowania w łącznej<br />
liczbie punktów możliwych do zdobycia w klasyfikacji ilościowej omawianych<br />
metod waha się od 15% (metoda skwantyfikowana) do 20% (metoda PKO<br />
BP – tab. 11).
52<br />
Tabela 10<br />
Wagi wyznaczników cyklu konwersji gotówki w metodach wybranych banków<br />
Wskaźnik<br />
Metoda<br />
skwantyfikowana PKO BP S.A. PeKaO S.A. a PBS a<br />
Rotacji zapasów 0,33 0,3 0,41 0,0<br />
Cykl realizacji należności 0,33 0,4 0,29 0,5<br />
Spłaty zobowiązań 0,33 0,3 0,29 0,5<br />
Razem 1,0 1,0 1,0 1,0<br />
a<br />
obliczenia własne w celu zapewnienia porównywalności wskaźników.<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Tabela 11<br />
Maksymalna liczba punktów oceny wyznaczników cyklu konwersji gotówki w metodach<br />
wybranych banków (klasyfikacja ilościowa)<br />
Wskaźnik<br />
Metoda<br />
skwantyfikowana PKO BP S.A. PeKaO S.A. PBS<br />
Rotacji zapasów 5 1,8 7 0<br />
Cykl realizacji należności 5 2,4 5 4<br />
Spłaty zobowiązań 5 1,8 5 4<br />
Razem 15 6,0 17 8<br />
Łączna liczba punktów<br />
w klasyfikacji ilościowej<br />
100 30 100 45<br />
Udział wyznaczników cyklu<br />
konwersji gotówki w %<br />
15,0 20,0 17,0 17,8<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Badanie cyklu konwersji gotówki na przykładzie Firmy<br />
Oponiarskiej Dębica<br />
Do badań nad cyklem konwersji gotówki wykorzystano pięć metod oceny<br />
kondycji finansowej stosowanej przez banki: Podkarpacki Bank Spółdzielczy,<br />
BOŚ S.A., ING Bank Śląski S.A., PeKaO S.A., PKO BP S.A. oraz metodę skwantyfikowaną<br />
(stosowaną przez BDK S.A.), punktową metodę oceny ryzyka<br />
bankowego (PMORB) i procedurę stosowaną przez Komisję ds. Analizy Finansowej<br />
Rady <strong>Nauk</strong>owej SKwP. Badaniem objęto dane pochodzące ze sprawozdania<br />
finansowego Firmy Oponiarskiej Dębica za 2010 rok (tab. 12).<br />
Jak wynika z danych zamieszczonych w tabeli 12, wskaźnik rotacji zapasów<br />
w badanej spółce wahał się, według wskazań poszczególnych metod, od<br />
40 dni (metody PeKaO, PKO BP oraz punktowa metoda oceny ryzyka banko-
53<br />
Tabela 12<br />
Cykl operacyjny oraz cykl konwersji gotówki w Firmie Oponiarskiej Dębica w 2010 roku<br />
(w dniach)<br />
Metody<br />
Rotacja<br />
zapasów<br />
Cykl realizacji<br />
należności<br />
Cykl operacyjny<br />
Wskaźnik<br />
spłaty zobowiązań<br />
Cykl konwersji<br />
gotówki<br />
w dniach<br />
Skwantyfikowana 42 72 114 111 3<br />
BOŚ S.A. 45 91 136 120 16<br />
PMORB 40 69 109 55 54<br />
ING BSK S.A. 43 69 112 54 58<br />
T. Dudycz,<br />
W. Skoczylas<br />
41 69 110 51 59<br />
PeKaO S.A. 40 69 109 50 59<br />
PKO BP S.A. 40 69 109 50 59<br />
PBS 43 73 116 50 66<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
wego) do 45 dni (BOŚ). Na 5 dni różnicy wpłynęło uwzględnienie w metodach<br />
dwóch pierwszych banków, w liczniku omawianego wskaźnika, przychodów ze<br />
sprzedaży i zrównanych z nimi, podczas gdy w metodzie BOŚ wykorzystano<br />
koszty działalności operacyjnej, a zatem kategorię mniejszą o wielkość zysku ze<br />
sprzedaży. Ponadto, w tej metodzie wolumen zapasów pomniejszono o wartość<br />
zapasów niezbywalnych.<br />
Cykl realizacji należności był bardziej zróżnicowany i zawierał się w przedziale<br />
od 69 dni (według 5 metod) do 91 dni (BOŚ). Wprawdzie w wymienionych<br />
metodach cykl realizacji należności miał wspólny mianownik (przychody<br />
ze sprzedaży i zrównane z nimi), to jednak w przypadku pierwszych pięciu metod<br />
uwzględniono należności z tytułu dostaw i usług, podczas gdy w metodzie<br />
BOŚ wykorzystano należności krótkoterminowe pomniejszone o należności<br />
przeterminowane.<br />
Omówione różnice w wysokości rozpatrywanych wskaźników sprawiły,<br />
że cykl operacyjny mieścił się w przedziale od 109 dni (PeKaO, PKO BP oraz<br />
punktowa metoda oceny ryzyka bankowego) do 136 dni (BOŚ).<br />
Z kolei wskaźnik spłaty zobowiązań wahał się od 50 dni (PeKaO, PKO BP<br />
i PBS) do 120 dni (BOŚ S.A.). Na tę 70-dniową różnicę wpłynęła różnica istniejąca<br />
między zobowiązaniami krótkoterminowymi po konwersji pomniejszonymi<br />
o kredyty bankowe (metoda BOŚ) a zobowiązaniami z tytułu dostaw i usług<br />
(omówiona w części metodycznej artykułu) oraz różnica między przychodami ze<br />
sprzedaży i zrównanymi z nimi a kosztami działalności operacyjnej (czyli zysk<br />
ze sprzedaży).
54<br />
Wymienione uwarunkowania metodyczne sprawiły, że cykl konwersji gotówki,<br />
a zatem okres dzielący moment spłaty zobowiązań od momentu wyegzekwowania<br />
należności krótkoterminowych, wyniósł od zaledwie 3 dni (metoda<br />
skwantyfikowana) aż do 66 dni (metoda PBS).<br />
Wykazano zatem, jaką wagę diagnostyczną mają trafnie sformułowane założenia<br />
metodyczne procedury obliczania cyklu konwersji gotówki oraz wyznaczników<br />
tego cyklu.<br />
Wnioski<br />
Uważna lektura literatury przedmiotu, bankowych procedur weryfikacji<br />
zdolności kredytowej przedsiębiorstw, prospektów emisyjnych spółek, raportów<br />
finansowych itp. prowadzi do zaskakujących wniosków, ocenia się bowiem<br />
wskaźniki rotacji zapasów, cykl realizacji należności oraz wskaźniki spłaty zobowiązań<br />
nie bacząc na ich konstrukcję. Jak wykazano w przeprowadzonych<br />
badaniach, różnorodność metodyczna obliczania wskaźników determinujących<br />
cykl konwersji gotówki sprawia, że cykl ten, w przypadku badanej firmy, różni<br />
się o 63 dni. Ponadto, obserwujemy zjawisko „fetyszyzowania” wzorców tych<br />
wskaźników, nie bacząc na poprawność ich konstrukcji czy też na specyfikę<br />
branżową badanej firmy. Jako charakterystyczny przykład omawianej sytuacji<br />
można wymienić zalecany przez literaturę przedmiotu przedział kształtowania<br />
się wskaźnika rotacji należności od 7,0 do 10,0 [Sierpińska, Jachna 2004, s. 184],<br />
[Zaleska 2002, s. 70], co oznacza cykl realizacji należności od 36 do 51 dni. Dane<br />
o wskaźnikach sektorowych zawarte w tabeli 6, jak się wydaje, nie potwierdzają<br />
słuszności omawianej tezy. Ponadto, niekiedy błędnie odnosi się zalecany wzorzec<br />
(7,0–10,0) do wskaźnika rotacji zapasów [Kowalak 2003, s. 78].<br />
Zastrzeżenia metodyczne budzi także nieprecyzyjne definiowanie poszczególnych<br />
kategorii (np. utożsamianie „sprzedaży” tylko z przychodami ze sprzedaży<br />
produktów, towarów i materiałów, niekorygowanie należności krótkoterminowych<br />
o należności z tytułu dostaw i usług powyżej 12 miesięcy oraz zobowiązań<br />
krótkoterminowych o zobowiązania z tytułu dostaw i usług powyżej 12 miesięcy<br />
itp.). Również krytycznie należy się odnieść do „nowatorskich” koncepcji<br />
uwzględniania w mianowniku wskaźnika rotacji zapasów oraz cyklu realizacji<br />
należności sumy aktywów.<br />
Kolejne zastrzeżenia metodyczne przy badaniu cyklu konwersji gotówki<br />
musi budzić niekonsekwentna procedura uwzględniania łącznych należności<br />
krótkoterminowych przy obliczaniu cyklu realizacji należności oraz tylko zobowiązań<br />
z tytułu dostaw i usług przy obliczaniu wskaźnika spłaty zobowiązań<br />
(metoda PBS).
Nie wydaje się także trafnym rozwiązaniem w procedurze obliczania wskaźnika<br />
rotacji zapasów i spłaty zobowiązań odnoszenie ich tylko do kosztów wytworzenia,<br />
kosztów sprzedanych produktów, towarów i materiałów lub kosztów<br />
działalności operacyjnej, pomijane bowiem są koszty finansowe.<br />
Wreszcie należy sformułować postulat koniecznego rygoru uwzględniania<br />
specyfiki branżowej wskaźników sprawności gospodarowania w syntetycznych<br />
metodach oceny kondycji finansowej przedsiębiorstwa oraz unifikacji nazewnictwa<br />
rozpatrywanych wyznaczników cyklu konwersji gotówki.<br />
Jak dowodzą wyniki badań empirycznych, tradycyjne formuły obliczania<br />
cyklu konwersji gotówki są dość zawodnym instrumentem oceny sytuacji finansowej<br />
przedsiębiorstwa. Wypływa stąd istotny wniosek, że przy wyborze tych<br />
formuł należy mieć świadomość skutków ich niedoskonałości metodycznych.<br />
Każda procedura obliczania wyznaczników badanego cyklu jest umowna, a zatem<br />
przeciw każdej z nich można wysunąć uwagi krytyczne. Wydaje się jednak,<br />
że konsekwentne przestrzeganie sformułowanych zaleceń metodycznych wpłynie<br />
korzystnie na poziom wiarygodności diagnostycznej cyklu konwersji gotówki<br />
oraz wskaźników determinujących jego wielkość.<br />
55<br />
Literatura<br />
Analiza ekonomiczna w przedsiębiorstwie (pod red. M. JERZEMOWSKIEJ). PWE, Warszawa<br />
2004.<br />
Analiza finansowa przedsiębiorstwa – ujęcie sytuacyjne (pod red. M. HAMROLA). Wydawnictwo<br />
Akademii Ekonomicznej, Poznań 2005.<br />
Analiza finansowa w zarządzaniu przedsiębiorstwem (pod red. L. BEDNARSKIEGO i T.<br />
WAŚNIEWSKIEGO, t. 1. Fundacja Rozwoju Rachunkowości w Polsce, Warszawa<br />
1996.<br />
ANTONOWICZ P.: Metody oceny i prognoza kondycji ekonomiczno-finansowej przedsiębiorstw.<br />
Gdańsk 2007.<br />
APPENZELLER D., SZARZEC K.: Prognozowanie zagrożenia upadłością polskich spółek<br />
publicznych. Rynek Terminowy 2004, nr 1.<br />
BEDNARSKI L.: Analiza finansowa w przedsiębiorstwie, wyd. V zmienione. PWE, Warszawa<br />
2007.<br />
CZEKAJ J., DRESLER Z.: Zarządzanie finansami przedsiębiorstw. Podstawy teorii. Wydawnictwo<br />
<strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 1998.<br />
DĘBSKI W.: Teoretyczne i praktyczne aspekty zarządzania finansami przedsiębiorstwa. Wydawnictwo<br />
<strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2005.<br />
DUDYCZ T., SKOCZYLAS W.: Wykorzystanie wskaźników sektorowych do oceny przedsiębiorstwa.<br />
Rachunkowość 2007, nr 7.<br />
DUDYCZ T., SKOCZYLAS W.: Sektorowe wskaźniki finansowe. Rachunkowość 2011, nr 4.<br />
GABRUSEWICZ W.: Podstawy analizy finansowej, wyd. II. PWE, Warszawa 2007.
56<br />
GAJDKA J., STOS D.: Wykorzystanie analizy dyskryminacyjnej w ocenie kondycji finansowej<br />
przedsiębiorstwa. [w:] Restrukturyzacja w procesie przekształceń i rozwoju przedsiębiorstw.<br />
Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Kraków 1996.<br />
GOŁĘBIOWSKI G., TŁACZAŁA A.: Analiza ekonomiczno-finansowa w ujęciu praktycznym.<br />
Difin, Warszawa 2005.<br />
HOŁDA A.: Prognozowanie bankructwa jednostki w warunkach gospodarki polskiej z wykorzystaniem<br />
funkcji dyskryminacyjnej Z H . Rachunkowość 2001, nr 5.<br />
HOŁDA A.: Ustalanie sytuacji finansowej jednostki z wykorzystaniem mierników syntetycznych<br />
– koncepcja wartości średnich. Monitor Rachunkowości i Finansów 2002, nr 1.<br />
KITOWSKI J.: Analiza finansowa firm. Wyd. UMCS – Filia w Rzeszowie, Małopolski Instytut<br />
Gospodarczy, Rzeszów 1997.<br />
KOWALAK R.: Ocena kondycji finansowej przedsiębiorstwa w badaniu zagrożenia upadłością.<br />
Wydawnictwo Ośrodka Doradztwa i Doskonalenia Kadr, Gdańsk 2008.<br />
KOWALAK R.: Ocena kondycji finansowej przedsiębiorstwa. Wydawnictwo Ośrodka Doradztwa<br />
i Doskonalenia Kadr, Gdańsk 2003.<br />
LESZCZYŃSKI Z., SKOWRONEK-MIELCZAREK A.: Analiza ekonomiczno-finansowa<br />
firmy. Difin, Warszawa 2000.<br />
MICHALSKI G.: Wprowadzenie do zarządzania finansami przedsiębiorstw. Wydawnictwo<br />
C.H. Beck, Warszawa 2010.<br />
NOWAK E.: Analiza sprawozdań finansowych. PWE, Warszawa 2005.<br />
NOWAK M.: Praktyczna ocena kondycji finansowej przedsiębiorstwa. Metody i ograniczenia.<br />
Fundacja Rozwoju Rachunkowości w Polsce, Warszawa 1998.<br />
Nowoczesne zarządzanie finansami przedsiębiorstwa (pod red. A. BIELAWSKIEJ). Wydawnictwo<br />
C.H. Beck, Warszawa 2009.<br />
POMYKALSKA B., POMYKALSKI P.: Analiza finansowa przedsiębiorstwa. Wydawnictwo<br />
<strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2007.<br />
RUTKOWSKI A.: Zarządzanie finansami. PWE, Warszawa 2000.<br />
SIEMIŃSKA E.: Metody pomiaru i oceny kondycji finansowej przedsiębiorstwa. Wydawnictwo<br />
Dom Organizatora, Toruń 2002.<br />
SIERPIŃSKA M., JACHNA T.: Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych,<br />
wyd. III. Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2004.<br />
SIERPIŃSKA M., WĘDZKI D.: Zarządzanie płynnością finansową w przedsiębiorstwie.<br />
Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2002.<br />
WĘDZKI D.: Dobór narzędzi polityki kredytu handlowego. Rachunkowość 1996, nr 11.<br />
ZALESKA M.: Ocena ekonomiczno-finansowa przedsiębiorstwa przez analityka bankowego.<br />
Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2002.
57<br />
Methodological aspects of measuring the cash<br />
conversion cycle in the enterprise<br />
Abstract<br />
This article attempts to discuss the methodological aspects of design and<br />
diagnostic reliability of the cash conversion cycle indicators, i.e. inventory turnover<br />
ratios, the cycle of debt and short-term liability repayments. It also presents<br />
different ways of measuring these indicators in selected banking methods for<br />
assessing the financial standing of enterprises, with particular emphasis on the<br />
criterion of their branch differences.<br />
It evaluates critically some cases, found in the national reference books, of<br />
factual errors, term inconsistencies, and methodological simplifications occurring<br />
in presentation of design assumptions (and even examples of their practical<br />
application) for performance management indicators.<br />
Theoretical considerations are illustrated by empirical examples, using the<br />
financial statements of Firma Oponiarska Dębica (Tyre Manufacturing Company<br />
– Dębica) for 2010.
Adam Kopiński<br />
Katedra Finansów Przedsiębiorstwa i Zarządzania Wartością<br />
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu<br />
Elementy systemu kontrolno-ostrzegawczego<br />
w zarządzaniu finansami<br />
Wstęp<br />
Menedżerowie finansowi w celu bardziej efektywnego zarządzania finansami<br />
przedsiębiorstwa wykorzystują między innymi informacje generowane przez<br />
wskaźniki finansowe dotyczące rentowności, płynności finansowej, zadłużenia<br />
i sprawności działania przedsiębiorstwa, które tworzą system miar kondycji finansowej.<br />
W klasycznej analizie finansowej mierniki finansowe [por. Leksykon<br />
rachunkowości 1996, s. 120, 121] i obliczone wartości wskaźników bez zastosowania<br />
odpowiedniej procedury ich interpretacji i analizy są mało użyteczne<br />
[por. Kowalak 2003, s. 97]. Dlatego też mierniki i wskaźniki tworzące system<br />
miar należy odpowiednio sklasyfikować oraz zaproponować dla nich stosowne<br />
metody kontroli ich poziomu i porównań z wielkościami określonymi jako<br />
wzorcowe lub pożądane wartości miar kondycji finansowej. Wartości wzorcowe,<br />
(pożądane) mogą być wielkościami planowanymi, mogą reprezentować normy,<br />
sugestie ekspertów (praktyków) co do ich poziomu lub wskaźniki struktury albo<br />
też przedziały dopuszczalne dla wybranych mierników (wskaźników).<br />
Na podstawie obliczonych wartości wskaźników finansowych opisujących<br />
sytuację finansową przedsiębiorstwa i porównania ich z pożądanymi wartościami<br />
mierników kondycji system może emitować sygnały ostrzegawcze, gdy zostaje<br />
naruszona (zachwiana) kondycja przedsiębiorstwa. Sygnały ostrzegawcze<br />
powinny być emitowane również wówczas, gdy relacje wielkości ekonomicznych<br />
albo wskaźników uznawane za naturalne, uzasadnione (pożądane) zostają<br />
naruszone. Zadaniem systemu kontrolno-ostrzegawczego jest więc sygnalizowanie<br />
pojawiających się zagrożeń wewnątrz przedsiębiorstwa spowodowanych<br />
między innymi zmianami płynącymi z otoczenia zewnętrznego i dawanie impulsu<br />
menedżerom do podejmowania stosownych działań. Innym sposobem realizacji<br />
funkcji kontrolno-ostrzegawczej jest analiza relacji mierników w kontekście<br />
wzorcowych układów nierówności [Kopiński 2010], których naruszenie<br />
może oznaczać nie tylko chwilowe problemy w zakresie zarządzania finansami.
60<br />
Ważnym i trudnym zadaniem staje się ustalenie stanów uznanych za normalne<br />
z punktu widzenia obserwowanych wskaźników (mierników) jako dopuszczalnych,<br />
dolnych i górnych wartości. Ponadto, w zmieniających się ciągle warunkach<br />
funkcjonowania przedsiębiorstwa i jego otoczenia zarówno wzorce, jak<br />
i dopuszczalne dolne i górne granice wartości wskaźników kondycji finansowej<br />
powinny podlegać okresowej korekcie.<br />
System miar kondycji finansowej i ich klasyfikacja<br />
System miar kondycji finansowej składa się z 4 następujących znanych<br />
z literatury grup wskaźników:<br />
1) wskaźniki rentowności,<br />
2) wskaźniki płynności finansowej,<br />
3) wskaźniki zadłużenia przedsiębiorstwa,<br />
4) wskaźniki sprawności działania.<br />
Jest to tradycyjny podział wskaźników, natomiast na potrzeby wspomagania<br />
mechanizmu ostrzegania przedsiębiorstwa przed niekorzystnymi tendencjami<br />
wskaźniki finansowe dzieli się na stymulanty, destymulanty i nominanty. System<br />
miar kondycji finansowej powinien zostać opracowany w wersji komputerowej,<br />
umożliwiającej wykorzystanie narzędzi multimedialnych w emitowaniu sygnałów<br />
ostrzegawczych.<br />
Stymulanty są to te wskaźniki finansowe, których wzrost jest pozytywnym<br />
trendem w rozwoju zjawiska, np. wskaźniki rentowności, produktywności.<br />
Upraszczając, można stwierdzić, że jeżeli wartość tych wskaźników rośnie, to<br />
przypuszczalnie kondycja finansowa przedsiębiorstwa ulega poprawie. W przeciwnym<br />
przypadku uruchamiany jest sygnał dźwiękowy, a wartość wskaźnika<br />
wyświetlana jest w kolorze czerwonym jako ostrzeżenie przed prawdopodobnie<br />
pogarszającą się kondycją finansową przedsiębiorstwa.<br />
Destymulanty to takie wskaźniki, których spadek jest pozytywnym trendem<br />
w rozwoju zjawiska, np. wskaźniki rotacji zapasów czy należności w dniach.<br />
Upraszczając analogicznie, można stwierdzić, że jeżeli wartość tych wskaźników<br />
maleje, to przypuszczalnie kondycja finansowa przedsiębiorstwa ulega poprawie.<br />
W przeciwnym przypadku uruchamiany jest sygnał ostrzegawczy przed<br />
prawdopodobnie pogarszającą się kondycją finansową przedsiębiorstwa.<br />
Nominanty są to te wskaźniki, których wartości powinny mieścić się<br />
w określonym przedziale liczbowym, np. wskaźniki płynności finansowej I, II<br />
i III stopnia. Jeżeli wskaźniki te spełniają zadane warunki, to płynność finansowa<br />
pozostaje na zadowalającym poziomie, a tym samym kondycja finansowa<br />
w tym zakresie nie pogarsza się. Jeżeli natomiast wartość wskaźnika wzrośnie
powyżej górnej granicy albo obniży się poniżej dolnej, to wysyłany jest sygnał<br />
ostrzegawczy do menedżera finansowego o pogorszeniu się sytuacji finansowej<br />
przedsiębiorstwa.<br />
Przyporządkowanie wskaźników do jednej z trzech kategorii wraz z krótką<br />
ich interpretacją zamieszczono w tabeli 1.<br />
Tabela 1<br />
Wskaźniki w systemie SKF i ich interpretacja<br />
Nazwa Interpretacja Typ wskaźnika<br />
1 2 3<br />
Rentowność aktywów<br />
(ROA)<br />
Rentowność sprzedaży<br />
netto (ROS)<br />
Rentowność sprzedaży<br />
brutto<br />
Rentowność kapitału<br />
własnego (ROE)<br />
Produktywność środków<br />
trwałych netto<br />
Produktywność majątku<br />
obrotowego<br />
Produktywność aktywów<br />
Sprzedaż na 1 zatrudnionego<br />
Rotacja zapasów ogółem<br />
(w dniach)<br />
Rotacja zapasów materiałowych<br />
(w dniach)<br />
Rotacja należności<br />
(w dniach)<br />
Rotacja zobowiązań<br />
(w dniach)<br />
Wielkość zysku netto, jaki przypada na jednostkę<br />
wartości zaangażowanego w przedsiębiorstwie<br />
aktywa ogółem.<br />
Udział zysku po opodatkowaniu w wartości<br />
sprzedaży, czyli jaką marżę zysku przynosi<br />
dana wartość sprzedaży.<br />
Odzwierciedla politykę cen przedsiębiorstwa<br />
oraz zysk, jaki generuje ono przez określoną<br />
wielkość sprzedaży. Wielkość tego wskaźnika<br />
jest niezależna od stopy opodatkowania<br />
zysku.<br />
Pozwala określić stopę zysku, jaką przynosi<br />
inwestycja w dane przedsiębiorstwo. Im<br />
wartość wskaźnika zwrotu jest wyższa, tym<br />
korzystniejsza jest sytuacja finansowa przedsiębiorstwa.<br />
Ile złotych przychodu netto generuje 1 zł<br />
środków trwałych netto.<br />
Ile złotych przychodu otrzymuje się z 1 zł<br />
majątku obrotowego.<br />
Ile złotych przychodu dostarcza 1 zł wartości<br />
aktywów ogółem.<br />
Wskaźnik wydajności, który mierzy przychody<br />
ze sprzedaży przypadające na 1 zatrudnionego.<br />
Określa, co ile dni średnio przedsiębiorstwo<br />
odnawia swoje zapasy dla zrealizowania<br />
określonej sprzedaży.<br />
Wykazuje, ile średnio dni zapasy materiałowe<br />
przechowuje się w magazynach.<br />
Określa średnią ilość dni sprzedaży, za którą<br />
nie uzyskano jeszcze zapłaty.<br />
Wskazuje, jaki jest średni czas regulowania<br />
zobowiązań w przedsiębiorstwie.<br />
Stymulanta<br />
Stymulanta<br />
Stymulanta<br />
Stymulanta<br />
Stymulanta<br />
Stymulanta<br />
Stymulanta<br />
Stymulanta<br />
Destymulanta<br />
Destymulanta<br />
Destymulanta<br />
Stymulanta<br />
61
62<br />
cd. tabeli 1<br />
1 2 3<br />
Rotacja zobowiązań Informuje o średniej długości cyklu rozliczeniowego<br />
z dostawcami materiałów i surowców.<br />
Stymulanta<br />
z tytułu dostaw (w dniach)<br />
Obrazuje czas, jaki upływa od momentu odpływu<br />
gotówki przeznaczonej na regulowanie<br />
Cykl środków pieniężnych<br />
(w dniach)<br />
zobowiązań do momentu przypływu gotówki<br />
Destymulanta<br />
z tytułu spłaconych należności.<br />
Udział kapitału własnego Określa udział kapitału własnego w kapitale<br />
Stymulanta<br />
w kapitale całkowitym całkowitym przedsiębiorstwa.<br />
Wskaźnik poziomu zadłużenia<br />
Wskaźnik zadłużenia<br />
długoterminowego<br />
Cash flow brutto<br />
Cash flow netto<br />
Dynamika zadłużenia<br />
Poziom inwestycji<br />
Wskaźnik płynności<br />
finansowej bieżącej<br />
(III stopnia)<br />
Wskaźnik płynności<br />
bieżącej (II stopnia)<br />
Bardzo wysoki wskaźnik<br />
płynności bieżącej<br />
(I stopnia)<br />
Określa stopień zaangażowania kapitału<br />
obcego w stosunku do kapitału własnego,<br />
a więc także możliwości pokrycia zobowiązań<br />
kapitałami własnymi.<br />
„Wskaźnik długu” lub „wskaźnik ryzyka”.<br />
Jako zobowiązania długoterminowe przyjmowane<br />
są wszystkie zobowiązania z terminem<br />
płatności przekraczającym 1 rok.<br />
Uproszczony strumień gotówki (z zyskiem<br />
brutto) z działalności operacyjnej generowany<br />
przez przedsiębiorstwo.<br />
Nadwyżka finansowa (z zyskiem netto)<br />
z działalności operacyjnej.<br />
Udział zadłużenia netto w nadwyżce finansowej,<br />
czyli jaka część zadłużenia może być<br />
pokryta przez strumień gotówki z przepływów<br />
ogółem.<br />
W jakim stopniu środki trwałe są odnawiane<br />
przez inwestycje.<br />
Stopień pokrycia zobowiązań krótkoterminowych<br />
majątkiem obrotowym.<br />
Określa stopień pokrycia zobowiązań krótkoterminowych<br />
aktywami obrotowymi z wyłączeniem<br />
najmniej płynnej ich części, tj. zapasów.<br />
Określa, w jakiej części zobowiązania<br />
krótkoterminowe są pokryte gotówką i jej<br />
ekwiwalentami, a więc aktywami najbardziej<br />
płynnymi.<br />
Wartość kapitału obrotowego<br />
w dyspozycji.<br />
Wartość kapitału obrotowego pozostającego<br />
Wskaźnik pokrycia majątku<br />
obrotowego kapitałem<br />
Określa, jaka część majątku obrotowego jest<br />
finansowana przez kapitał obrotowy.<br />
obrotowym<br />
Wskaźnik pokrycia aktywów<br />
kapitałem obrotowym stwa ma pokrycie w kapitale obrotowym.<br />
Określa, jaka część aktywów przedsiębior-<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie [Kopiński 2001, s. 215–218].<br />
Destymulanta<br />
Destymulanta<br />
Stymulanta<br />
Stymulanta<br />
Destymulanta<br />
Stymulanta<br />
Nominanta<br />
Nominanta<br />
Nominanta<br />
Stymulanta/<br />
Destymulanta<br />
Stymulanta/<br />
Destymulanta<br />
Stymulanta/<br />
Destymulanta
Przykładowo w systemie komputerowym, który byłby implementacją opisanego<br />
wyżej systemu miar kondycji finansowej przedsiębiorstwa, prezentacja<br />
wskaźników i ostrzeganie mogą być realizowane w wersji automatycznej oraz<br />
w wersji konwersacyjnej. W opcji automatycznej po podaniu daty samoczynnie<br />
przeglądane są wartości wskaźników i jeżeli nastąpiło pogorszenie relacji ekonomicznych<br />
w przedsiębiorstwie, to wysyłany jest sygnał dźwiękowy, a na monitorze<br />
wskaźnik ten manifestuje się w kolorze czerwonym. Powinno to być sygnałem<br />
ostrzegawczym dla kierownictwa przedsiębiorstwa i powodem do podjęcia<br />
decyzji mających na celu poprawę sytuacji finansowej w tym zakresie. W wersji<br />
konwersacyjnej użytkownik może wybrać z jednopoziomowego lub dwupoziomowego<br />
menu dowolny wskaźnik i odczytać jego wartość w ostatnim okresie.<br />
Ponadto, wartości wskaźników w okresach poprzednich prezentowane są na<br />
histogramie albo na histogramie podwójnym, czyli na tle wartości wskaźnika<br />
w roku ubiegłym. Obserwacja wartości wskaźnika w opcji konwersacyjnej odbywa<br />
się selektywnie, nie jest konieczne przejście przez wszystkie rozgałęzienia<br />
struktury drzewiastej i przeglądanie kolejno wszystkich wskaźników. Występuje<br />
w tym miejscu pełna dowolność i wyprowadzanie wartości wskaźnika powinno<br />
wynikać z autentycznej potrzeby audytora, który dokonuje oceny kondycji finansowej<br />
firmy (przedsiębiorstwa).<br />
Na potrzeby kadry zarządzającej można wyróżnić ponadto 2 poziomy ważności<br />
wskaźników:<br />
A. Wskaźniki I poziomu, decydujące w głównej mierze o bieżącej kondycji<br />
finansowej przedsiębiorstw, ich wartość powinna być monitorowana (nie rzadziej<br />
jak 1 raz w dekadzie, a nawet częściej) przez ścisłe kierownictwo. Do grupy<br />
tej można zaliczyć następujące wskaźniki:<br />
1)<br />
2)<br />
3)<br />
4)<br />
5)<br />
wskaźnik rentowności sprzedaży netto,<br />
wskaźnik rentowności kapitału własnego,<br />
wskaźnik rotacji zapasów ogółem w dniach,<br />
wskaźnik rotacji należności w dniach,<br />
wskaźnik rotacji zobowiązań w dniach,<br />
wskaźnik płynności bieżącej II stopnia.<br />
6)<br />
B. Wskaźniki II poziomu, mniej ważne w krótkim horyzoncie czasowym ze<br />
względu na ich stabilność, do których zalicza się pozostałe wskaźniki niewymienione<br />
w wykazie A. Wartość tych wskaźników, a także wskaźników I poziomu<br />
powinna być obserwowana przez menedżerów finansowych w przedsiębiorstwie<br />
co miesiąc, kwartał, półrocze i rok.<br />
63
64<br />
Elementy systemu kontrolno-ostrzegawczego<br />
Podstawą systemu kontrolno-ostrzegawczego są wskaźniki obliczane w zależności<br />
od potrzeb dla okresów dziennych, dekadowych, miesięcznych, kwartalnych<br />
i rocznych na podstawie danych rzeczywistych (z wykonania). Obliczone<br />
wartości wskaźników jednego rodzaju tworzą szereg czasowy, którego elementy<br />
dotyczą np. poszczególnych miesięcy (szeregi czasowe danych miesięcznych)<br />
lub kwartałów (szeregi czasowe danych kwartalnych).<br />
W systemie ostrzegawczym mogą okazać się niezbędne także odpowiedniki<br />
wskaźników finansowych reprezentujące wartości planowane, postulowane<br />
(normy), a także średnie wskaźniki dla analizowanego sektora przedsiębiorstw<br />
lub danej branży.<br />
Jak już wspomniano, ważnym podziałem wskaźników kondycji finansowej<br />
przedsiębiorstwa dla realizacji procedury ostrzegania jest klasyfikacja zbioru<br />
wskaźników na stymulanty i destymulanty. Różnią się one sposobem oddziaływania<br />
na poziom rozwoju badanych obiektów, w tym wypadku przedsiębiorstw.<br />
Stymulanty działają w sposób pobudzający przedsiębiorstwo, destymulanty zaś<br />
wpływają hamująco na osiągany przez przedsiębiorstwo stopień rozwoju. Wymagania<br />
stawiane stymulantom i destymulantom można sprecyzować następująco<br />
[Kopiński 2001, s. 220]:<br />
– dla stymulant:<br />
∀ (X sj > = X rj ) ⇒ ω s ξ ω r<br />
X rj , X sj<br />
co oznacza, że obiekt ω s dominuje nad obiektem ω r (lub obiekt ω r jest dominowany<br />
przez obiekt ω s ), co zapisuje się symbolicznie ω s ξ ω r , jeśli<br />
X sj > = X rj<br />
przy czym X sj i X rj można traktować jako wartość j-tego wskaźnika w dwóch<br />
różnych obiektach (przedsiębiorstwach) albo jako wartość j-tego wskaźnika<br />
w tym samym przedsiębiorstwie w różnym okresie;<br />
– dla destymulant:<br />
∀ (X sj < = X rj ) ⇒ ω r ξ ω s<br />
X rj , X sj<br />
Występują również niekiedy cechy (wskaźniki) o trudnym do sprecyzowania,<br />
często niejednoznacznym sposobie oddziaływania na poziom rozwoju<br />
obiektów, tzn., że mogą należeć w pewnym przedziale do stymulant, a w innym<br />
do destymulant. Wartości rozdzielające przedział na dwa podprzedziały są trudne
do wyznaczenia. Dla celów kontrolno-ostrzegawczych powinno się uwzględniać<br />
jedynie te wskaźniki, które można jednoznacznie zaliczyć do stymulant bądź<br />
destymulant. W celu uzupełnienia tego podziału wprowadza się, jak stwierdzono<br />
wcześniej, klasę nominant. Należy przypomnieć, że nominanty są to takie<br />
wskaźniki, których wartość powinna kształtować się w pewnym przedziale liczbowym<br />
i wówczas sprzyjają one rozwojowi przedsiębiorstwa, czyli każda nominanta<br />
ma ustalony wzorzec w postaci dolnej i górnej wartości granicznej. Do tej<br />
klasy zaliczyć można np. wskaźniki płynności, dla których ustala się zarówno<br />
dolną, jak i górną granicę. Jeżeli obliczona wartość wskaźnika płynności jest<br />
niższa od dolnej granicy (ustalonego wzorca), to mówi się, że jest brak płynności<br />
w przedsiębiorstwie. Jeżeli natomiast wartość obliczonego wskaźnika płynności<br />
jest większa niż górna granica (ustalony wzorzec), to mamy do czynienia z nadpłynnością<br />
w przedsiębiorstwie. Własności stymulant, destymulant i nominant<br />
mogą być zastosowane do emitowania sygnałów ostrzegawczych.<br />
65<br />
Procedura kontrolno-ostrzegawcza<br />
Procedura kontrolno-ostrzegawcza polega na:<br />
• po pierwsze: ustaleniu wzorców dla wskaźników należących do stymulant<br />
w postaci granic dolnych oraz wzorców dla destymulant w postaci granic<br />
górnych, a także dolnych i górnych granic dla nominant;<br />
• po drugie: porównaniu obliczonej wartości wskaźnika w zależności od tego,<br />
czy jest to stymulanta czy destymulanta z dolną lub górną granicą, a w przypadku<br />
nominanty z dolną i następnie górną granicą;<br />
• po trzecie: emisji sygnału ostrzegawczego, jeżeli wartość obliczonego<br />
wskaźnika spadła poniżej dolnej granicy (dla stymulanty) lub zwiększyła się<br />
i przekroczyła górną granicę (dla destymulanty). W odniesieniu do nominanty<br />
sygnał będzie emitowany wówczas, gdy przekroczony zostanie górny pułap<br />
albo wartość wskaźnika spadnie poniżej dolnej granicy [Kopiński 2001,<br />
s. 222].<br />
Procedurę kontrolno-ostrzegawczą można wykorzystać w przedsiębiorstwie<br />
pod warunkiem, że zostanie ustalona normatywna baza danych zawierająca<br />
wzorcowe wartości wskaźników. Problem granicznych wartości wskaźników nie<br />
jest łatwy. Do ich określenia mogą posłużyć średnie wartości wskaźników w sektorze<br />
przedsiębiorstw w Polsce, w branży, w której działa przedsiębiorstwo, lub<br />
wskazania ekspertów czy też instytucji i fundacji przetwarzających dane sektora<br />
przedsiębiorstw produkcyjnych, usługowych i handlowych.<br />
Inną metodą ustalania tzw. pułapów, czyli wartości normatywnych wskaźników<br />
przedsiębiorstw i emitowania sygnałów ostrzegawczych, jest wykorzysta-
66<br />
nie kart kontrolnych stosowanych w statystycznej kontroli jakości (zob. [Siedlecka<br />
1996]). W celu zbudowania wykresu dla szeregu czasowego ustala się,<br />
podobnie jak w SKJ (Statystyczna Kontrola Jakości), linię centralną dla wartości<br />
wskaźnika na poziomie przyjętej z góry lub wyznaczonej empirycznie wartości<br />
progowej oraz linie kontrolne. Te ostatnie przebiegają równolegle do linii centralnej<br />
w odległości wyrażonej wartością obliczonego odchylenia standardowego.<br />
Poziomem bezpieczeństwa dla danego szeregu czasowego reprezentującego<br />
wartości danego wskaźnika nazywa się wartość linii centralnej wyznaczającej<br />
dopuszczalną wartość wskaźnika, przy której nie zachodzi potrzeba emitowania<br />
sygnałów ostrzegawczych. Z kolei linie kontrolne wyznaczone na poziomach<br />
wartości linii centralnej powiększonej (pomniejszonej) o jednokrotność lub dwukrotność<br />
odchylenia standardowego nazywa się odpowiednio pierwszą i drugą<br />
granicą bezpieczeństwa. Sygnały ostrzegawcze powinny być emitowane, gdy<br />
przekraczane są kolejne poziomy bezpieczeństwa i wtedy można powiedzieć, że<br />
nastąpiło zagrożenie I, II lub III stopnia. Innym kryterium emitowania sygnałów<br />
ostrzegawczych jest natężenie zagrożenia objawiające się wystąpieniem dwóch<br />
lub trzech wartości wskaźników poza pierwszą granicą czy wystąpieniem ciągu<br />
wartości po jednej stronie granicy (poziomu) bezpieczeństwa (zob. szerzej [Kopiński<br />
2000, s. 93]).<br />
Wysyłanie sygnałów ostrzegawczych można osłabiać lub wzmacniać również<br />
w inny sposób. W przypadku stymulant i destymulant sygnał ostrzegawczy<br />
może być emitowany, gdy np. następuje trzykrotny (trzy razy z okresu na<br />
okres) spadek wartości wskaźnika zaliczonego do grupy stymulant. Gdy wartość<br />
wskaźnika obniży się jeden lub dwa razy z okresu na okres, to traktuje się ten<br />
fakt w normie (jako „wypadek przy pracy”). Biorąc pod uwagę destymulanty,<br />
należałoby odwrócić regułę i ostrzegać tylko wtedy, gdy następuje dwu- lub<br />
trzykrotny z rzędu wzrost wartości wskaźnika. W przypadku nominanty można<br />
wykorzystać metodę tunelu (pasma) o szerokości odpowiadającej wartości<br />
średniej arytmetycznej powiększonej o wartość odchylenia standardowego lub<br />
podwójnej jego wartości dla wzmacniania lub osłabiania wysyłanych sygnałów<br />
ostrzegawczych.<br />
Podstawową metodą analizy szeregu czasowego jest badanie dynamiki<br />
wskaźników w ciągu wybranego okresu. Miary dynamiki ukazujące zmiany<br />
bieżących wartości wskaźników w stosunku do poziomu wskaźnika z okresu<br />
przyjętego za podstawę mogą być również wykorzystane w procesie ostrzegania.<br />
W zależności od tej podstawy wyróżnia się miary dynamiki o stałej podstawie<br />
(jednopodstawowe) oraz miary dynamiki o podstawie ruchomej (łańcuchowe).<br />
Do najczęściej stosowanych miar dynamiki należą przyrost, tempo przyrostu<br />
oraz indeksy dynamiki wskaźników banku [Nowak 2001, s. 31–35]. Każda
z tych miar może być wykorzystana jako kryterium emisji sygnałów ostrzegawczych.<br />
Przyrost informuje, o ile jednostek nastąpiły przyrost (Δ > 0) lub obniżka<br />
(Δ < 0) wartości miernika (wskaźnika) w danym okresie w stosunku do poziomu<br />
miernika (wskaźnika) przyjętego za podstawę porównań. Przyrost jest miarą<br />
mianowaną, wyrażoną w tych samych jednostkach co badany miernik (wskaźnik).<br />
Jeżeli miernik (wskaźnik) jest stymulantą, to przyrost jest zjawiskiem pożądanym,<br />
natomiast obniżka stanowi powód do emisji sygnału ostrzegawczego.<br />
W przypadku destymulanty sposób postępowania w procedurze kontrolnoostrzegawczej<br />
jest dokładnie przeciwny.<br />
Tempo przyrostu jest to wyrażony w procentach względny przyrost miernika<br />
(wskaźnika), który informuje, o ile procent poziom miernika (wskaźnika)<br />
w badanym okresie jest wyższy (W > 0) lub niższy (W < 0) od poziomu w okresie<br />
przyjętym za podstawę porównań. Dla destymulanty spadek tempa (W < 0)<br />
jest zjawiskiem pożądanym i wpływa pozytywnie na kondycję przedsiębiorstwa,<br />
natomiast wyższe tempo świadczy o pogorszeniu się jego sytuacji finansowej.<br />
W odniesieniu do stymulanty tempo dodatnie jest pożądane.<br />
Indeks jest to miara określająca stosunek wartości liczbowych tego samego<br />
miernika (wskaźnika) w dwóch różnych okresach. Indeks wskazuje, ile razy wartość<br />
wskaźnika w okresie badanym jest większa (lub mniejsza) od wartości tego<br />
wskaźnika w okresie podstawowym. Często indeksy są wyrażane w procentach<br />
[Kopiński 2000, s. 94].<br />
Badanie indeksów dynamiki może być wykorzystane do:<br />
– opisu dynamiki zjawisk, gdy miara dynamiki określa stosunek poziomu zjawiska<br />
w dwóch różnych okresach: badanym i podstawowym. W zależności<br />
od tego, czy indeksy dynamiki oblicza się dla pojedynczych jednostek<br />
pewnej zbiorowości czy też dla całego zespołu jednostek tej zbiorowości,<br />
wyróżnia się indeksy dynamiki indywidualne i agregatowe. Jeżeli dynamika<br />
indeksu agregatowego odpowiada pozytywnym trendom w rozwoju przedsiębiorstwa,<br />
to nie ma podstaw do emitowania sygnałów ostrzegawczych;<br />
– oceny przestrzennego zróżnicowania zjawisk, gdy porównanie odnosi się do<br />
wartości wskaźników (mierników) dwóch różniących się położeniem jednostek<br />
zbiorowości (np. indeks dotyczy wskaźnika rentowności kapitału własnego<br />
przedsiębiorstwa A i przedsiębiorstwa B). W przypadku, gdy wartość<br />
wskaźnika w interesującym nas przedsiębiorstwie kształtuje się poniżej wartości<br />
tego wskaźnika w przedsiębiorstwie wybranym jako wzorcowe (lub<br />
średniej tego wskaźnika w danej grupie lub klasie przedsiębiorstw), to może<br />
być to powodem emitowania sygnałów ostrzegawczych [Kopiński 2008,<br />
s. 56].<br />
67
68<br />
Dotychczasowe rozważania dotyczyły metodologii ostrzegania bazującej na<br />
rzeczywistych, empirycznych wartościach wskaźników przedsiębiorstwa obliczonych<br />
dla okresu historycznego i momentu teraźniejszego zapisanych w postaci<br />
szeregów czasowych. Można podjąć próbę konstruowania systemu ostrzegania<br />
dla okresu przyszłego, wykorzystując w tym celu mechanizm prognozowania<br />
ostrzegawczego. Zadaniem prognozy ostrzegawczej jest dostarczenie na czas informacji<br />
o ewentualnej przyszłej niekorzystnej zmianie w kondycji przedsiębiorstwa<br />
wyrażonej za pomocą wskaźników. Jak z tego wynika, prognozy ostrzegawcze<br />
stanowią specyficzny rodzaj przewidywania, nie dotyczą bowiem przyszłej<br />
wielkości wybranych wskaźników przedsiębiorstwa charakteryzujących jego<br />
kondycję, lecz tylko faktu, że wartości tych wskaźników w przyszłości wykażą<br />
tendencje spadkowe w stosunku do wartości zaobserwowanych w momencie formułowania<br />
prognozy. Fakt ten ma zastosowanie dla wskaźników, które zalicza<br />
się do grupy stymulant, co oznacza, że za stan pozytywny przyjmuje się rosnące<br />
wartości tych wskaźników. Odwrotna sytuacja wystąpi dla wskaźników nazywanych<br />
destymulantami i sygnały ostrzegawcze należy emitować na podstawie<br />
prognozowanych wartości wskaźników, które wykażą tendencje wzrostowe. Podejmuje<br />
się także próby ustalania kryterium emisji sygnałów ostrzegawczych<br />
na podstawie wygładzonych szeregów czasowych wskaźników pozbawionych<br />
wahań losowych i przedstawionych za pomocą funkcji trendu. Wykorzystuje się<br />
wówczas analizę sekwencji znaków pierwszych i drugich różnic funkcji trendu<br />
[Siedlecka 1996], ograniczając ostrzeżenia do rzeczywiście istotnych zagrożeń,<br />
których oznaką jest trwanie różnic ujemnych, np. co najmniej przez dwa okresy.<br />
Jeśli pierwsze różnice są ujemne, oznacza to, że następuje spadek wartości<br />
wskaźników i w przypadku stymulant jest to zjawisko niepożądane. Zasadniczo<br />
na podstawie pierwszych różnic nie można wnioskować o zachowaniu się<br />
wskaźnika w przyszłości, natomiast na podstawie drugich różnic obliczonych na<br />
podstawie funkcji trendu w przypadku zmiany ich znaków z dodatnich na ujemne<br />
można przewidzieć, że prędzej czy później wskaźnik estymowany za pomocą<br />
tej funkcji po osiągnięciu maksimum wykaże spadek.<br />
Rozpoznanie tendencji, z jakimi mamy do czynienia w sytuacji finansowej<br />
przedsiębiorstwa, pozwala na bardziej precyzyjne planowanie działalności i podejmowanie<br />
bardziej efektywnych decyzji, wykorzystanie sprzyjających warunków<br />
generowanych przez otoczenie przedsiębiorstwa i osiąganie lepszych wyników<br />
finansowych w krótszym okresie, a także pomnażanie wartości i bogactwa<br />
właścicieli kapitału zaangażowanego w długim horyzoncie czasowym. Systemy<br />
wczesnego ostrzegania mogą także służyć kontroli realizacji celów przedsiębiorstwa,<br />
które zgodnie z paradygmatem rachunkowości związane są z zasadą kontynuowania<br />
działania.
69<br />
Konkluzje<br />
Wskaźniki finansowe przedsiębiorstwa oprócz swojej funkcji analitycznej,<br />
sprawozdawczej i informacyjnej spełniać mogą również ważne zadania polegające<br />
na ostrzeganiu kierownictwa (patrz także [Wierzbiński 1996]) przedsiębiorstw<br />
przed niekorzystnymi tendencjami (procesami) zmuszającymi do podejmowania<br />
działań zapobiegawczych. System wskaźników może także pełnić<br />
funkcje utwierdzające zarządy przedsiębiorstw w realizacji dotychczasowej strategii,<br />
a nawet przyczyniać się do podejmowania takich decyzji, które poprawią<br />
kondycję przedsiębiorstwa.<br />
W ocenie kondycji finansowej przedsiębiorstwa wykorzystywane są mierniki<br />
(wskaźniki) finansowe obliczane na bazie danych pochodzących z ewidencji<br />
finansowo-księgowej. Pozwalają one przeprowadzić analizę sytuacji finansowej<br />
w podstawowych aspektach wyników działalności, a mianowicie w zakresie<br />
rentowności, płynności, sprawności i zadłużenia. Interpretacja obliczonych<br />
dla przedsiębiorstwa mierników sprowadza się do stwierdzenia, czy mieszczą<br />
się one w granicach uznawanych za prawidłowe, porównania ich z wynikami<br />
średnimi w branży lub wzorcami (wielkościami postulowanymi) oraz określenia<br />
i oceny charakteru zmian tych wskaźników w czasie.<br />
Wnioski z analizy finansowej powinny zaspokajać potrzeby menedżerów<br />
w zakresie zarządzania finansami przedsiębiorstwa, planowania i budżetowania<br />
zarówno przychodów, kosztów, jak i wyników finansowych. Na etapie interpretacji<br />
wyników analizy finansowej ważną rolę mogą odgrywać także nierówności<br />
wykorzystywane w realizacji funkcji kontrolno-ostrzegawczej oraz w metodzie<br />
porównań opartej na wzorcowych układach nierówności.<br />
Literatura<br />
BEDNARSKI L.: Analiza finansowa w przedsiębiorstwie. PWE, Warszawa 2002.<br />
KOPIŃSKI A.: Analiza finansowa banku. PWE, Warszawa 2008.<br />
KOPIŃSKI A.: Propozycja ostrzegawczego systemu wskaźników banku. [w:] Zastosowanie<br />
rozwiązań informatycznych w bankowości. Materiały konferencyjne. Red. A. Gospodarowicz.<br />
Prace <strong>Nauk</strong>owe AE we Wrocławiu nr 872, Wrocław 2000.<br />
KOPIŃSKI A.: Zarządzanie finansami przedsiębiorstwa. Metody i zastosowania. Wydawnictwo<br />
Forum <strong>Nauk</strong>owe, Poznań 2001.<br />
KOPIŃSKI A.: Wzorcowe układy nierówności w ocenie kondycji finansowej banku Annales<br />
Universitatis Mariae Curie-Sklodowska, Sectio H Oeconomia Vol. XlIV, 2, Lublin<br />
2010.<br />
KOWALAK R.: Ocena kondycji finansowej przedsiębiorstwa. ODDK, Gdańsk 2003.<br />
Leksykon rachunkowości, red. E. Nowak, Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 1996.
70<br />
NOWAK E.: Przegląd metod statystycznych. [w:] Metody statystyczne w analizie działalności<br />
przedsiębiorstwa, red. E. Nowak. PWE, Warszawa 2001.<br />
NOWAK M.: Praktyczna ocena kondycji finansowej przedsiębiorstwa. FRR w Polsce, Warszawa<br />
1998.<br />
SIEDLECKA U.: Prognozowanie ostrzegawcze w gospodarce. PWE, Warszawa 1996.<br />
WALCZAK M.: Prospektywna analiza finansowa w przedsiębiorstwie. PWE, Warszawa<br />
1998.<br />
WIERZBIŃSKI J.: Systemy wczesnego ostrzegania w przedsiębiorstwie. Ekonomika i Organizacja<br />
Przedsiębiorstw 8/1998.<br />
Elements of control and warning systems in financial<br />
management<br />
Abstract<br />
The article presents the general assumptions and structure of a system of<br />
indicators to assess the financial health of enterprise, then performed the indicators<br />
from the standpoint of their use in control and warning system. The rest of<br />
the article presents analysis of the dynamics and the use of stimulants and destimulants<br />
in the control-warning procedure to issue the warning signs before the<br />
deteriorating financial situation of the enterprise.
Danuta Zawadzka, Roman Ardan, Agnieszka Strzelecka<br />
Instytut Ekonomii i Zarządzania<br />
Politechnika Koszalińska<br />
Determinanty dochodów gospodarstw rolnych<br />
w Polsce 1<br />
Wstęp<br />
W literaturze przedmiotu istnieje kilka klasyfikacji czynników determinujących<br />
wysokość dochodów rolniczych, wśród których wymienia się przede<br />
wszystkim wielkość zasobów znajdujących się w posiadaniu gospodarstwa rolnego,<br />
racjonalne i efektywne wykorzystanie posiadanych zasobów, kształtowanie<br />
się cen zbytu, ceny czynników produkcji, warunki klimatyczne, politykę makroekonomiczną<br />
rządu [Myszczyszyn 2001, s. 319; Zegar 2002, s. 11]. Sadeghi,<br />
Toodehroosta i Amini [2001] wykazali, że istotny wpływ na wysokość dochodów<br />
uzyskiwanych z działalności rolnej mają obszar posiadanych gruntów ornych,<br />
sadów oraz wielkość stada zwierząt gospodarskich. Potwierdzeniem tych<br />
wyników są badania przeprowadzone przez Safa [2005]. Do katalogu czynników<br />
determinujących dochód rolniczy zalicza się również te, które związane są z lokalizacją<br />
gospodarstwa. Wśród nich można wyróżnić: naturalne warunki produkcji,<br />
istniejącą infrastrukturę gospodarczą i społeczną, historyczne uwarunkowania<br />
rozwoju rolnictwa, strukturę agrarną oraz tradycje produkcyjne [Leszczyńska<br />
2007, s. 131; Strzelecka 2011, s. 856–859]. W literaturze podkreśla się<br />
ponadto znaczenie kierunku produkcji jako czynnika determinującego wysokość<br />
dochodu gospodarstwa rolnego [Idczak 2001, s. 87]. Z badań Orłowskiej [2010,<br />
s. 121–139] wynika, że najwyższy dochód osiągają gospodarstwa specjalizujące<br />
się w uprawach ogrodniczych, krowach mlecznych oraz zwierzętach ziarnożernych,<br />
natomiast najniższy – gospodarstwa mieszane.<br />
Badania przeprowadzane przez Pocztę, Średzińską i Mrówczyńską-Kamińską<br />
[2009, s. 25–28] na próbie gospodarstw rolnych w Unii Europejskiej wykazały,<br />
że dodatni wpływ na poziom dochodu z prowadzonej działalności rolnej<br />
mają: powierzchnia użytków rolnych, dopłaty do działalności operacyjnej, techniczne<br />
uzbrojenie pracy oraz nakłady środków obrotowych na hektar użytków<br />
rolnych.<br />
1 Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum <strong>Nauk</strong>i.
72<br />
Cel i metodyka badań<br />
Celem badań zaprezentowanych w artykule jest określenie czynników determinujących<br />
dochody gospodarstw rolnych w Polsce oraz wskazanie siły i kierunku<br />
wpływu tych czynników.<br />
W pracy wykorzystano dane empiryczne dotyczące towarowych gospodarstw<br />
rolnych, pochodzące z Polskiego FADN (Farm Accountancy Data Network) 2 System<br />
zbierania i wykorzystywania danych rachunkowych gospodarstw rolnych 3 .<br />
Analizą objęto gospodarstwa rolne towarowe o wielkości ekonomicznej równej<br />
lub większej 2 ESU 4 . Poszczególne obserwacje stanowiły dane gospodarstw rolnych<br />
reprezentujących siedem typów rolniczych w latach 2004–2009 5 . Do zbadania<br />
wpływu wybranych czynników na wielkość dochodu gospodarstw rolnych<br />
wykorzystano regresję wieloraką. Wszystkie dane przedstawione w opracowaniu<br />
są wartościami przeciętnymi dla rozpatrywanych grup gospodarstw rolnych,<br />
dlatego wykorzystano ważoną metodę najmniejszych kwadratów. Wagi równe są<br />
liczebności poszczególnych grup (tab. 1).<br />
Dobór zmiennych opierał się na analizie dotychczasowych badań dotyczących<br />
identyfikacji i oceny wpływu czynników determinujących dochód gospodarstw<br />
rolniczych, na analizie korelacji między zmiennymi oraz na skorygowanym<br />
współczynniku determinacji R 2 . Proces doboru polegał w pierwszej<br />
kolejności na zbudowaniu modelu podstawowego ze wszystkimi założonymi<br />
2 Podstawą prawną Polskiego FADN jest Ustawa o zbieraniu i wykorzystywaniu danych rachunkowych<br />
z gospodarstw rolnych z 29 listopada 2000 r. z późniejszymi zmianami (Dz.U. z 2001 r.<br />
Nr 3, poz. 20), a gromadzenie i przedstawianie danych zlecono Instytutowi Ekonomiki Rolnictwa<br />
i Gospodarki Żywnościowej.<br />
3 FADN jest europejskim systemem zbierania danych rachunkowych z gospodarstw rolnych.<br />
W Polsce obsługę oraz nadzór nad tym systemem sprawuje Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki<br />
Żywnościowej – Państwowy Instytut Badawczy. FADN gromadzi dane dotyczące gospodarstw<br />
towarowych, które mają zasadniczy udział w tworzeniu wartości dodanej rolnictwa.<br />
Za takie uznaje się gospodarstwa rolne mieszczące się w grupie gospodarstw wytwarzających<br />
w danym regionie FADN lub kraju członkowskiego co najmniej 90% wartości standardowej nadwyżki<br />
bezpośredniej (SGM).<br />
4 Wartość ta określana jest na podstawie sumy wartości standardowych nadwyżek bezpośrednich<br />
(SGM) wszystkich rodzajów działalności występujących w danym podmiocie. Standardowa nadwyżka<br />
bezpośrednia jest nadwyżką wartości produkcji danej działalności rolniczej nad wartością<br />
kosztów bezpośrednich w przeciętnych dla danego regionu warunkach produkcji. Parametrem<br />
służącym do określania wielkości ekonomicznej gospodarstwa rolnego jest Europejska Jednostka<br />
Wielkości (ESU). Jedno ESU odpowiada równowartości 1200 euro [Goraj, Mańko 2009, s. 38].<br />
Do obliczeń przyjmowane są średnie z trzech lat odpowiedniego okresu, na podstawie uśrednionych<br />
danych rocznych z danego regionu, tak by wyeliminować wpływ zmian produkcji lub cen<br />
produktów i środków produkcji [Wyniki standardowe… 2010, s. 8–12].<br />
5 Sprawozdania z lat 2004–2005 dotyczą indywidualnych gospodarstw rolnych, natomiast pozostałe<br />
również tych posiadających osobowość prawną.
73<br />
Tabela 1<br />
Liczba gospodarstw w badanej próbie według typów rolniczych<br />
Wyszczególnienie 2004 2005 2006 2007 2008 2009<br />
Uprawy polowe 2573 2650 2622 2800 3241 3287<br />
Uprawy ogrodnicze 335 350 424 438 446 416<br />
Uprawy trwałe 410 418 439 471 494 514<br />
Krowy mleczne 785 895 877 817 891 952<br />
Zwierzęta żywione w systemie<br />
wypasowym<br />
1348 1332 1386 1501 1661 1807<br />
Zwierzęta ziarnożerne 1574 1611 1761 1681 1456 1488<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych FADN.<br />
zmiennymi. W kolejnych etapach procesu eliminowane były zmienne najsilniej<br />
skorelowane z innymi oraz najmniej istotne statystycznie (o najmniejszych wartościach<br />
t-statystyk) – aż do momentu zaprzestania poprawy wartości skorygowanego<br />
współczynnika determinacji.<br />
W celu uzyskania porównywalności wyników w modelu wykorzystano katalog<br />
zmiennych objaśniających przyjętych w badaniach Poczty, Średzińskiej<br />
i Mrówczyńskiej-Kamińskiej [2009, s. 18–19]. Za zmienną objaśnianą przyjęto<br />
dochód z rodzinnego gospodarstwa rolnego (Y). Jest on pojęciem wprowadzonym<br />
przez FADN i stanowi jedną z kategorii nadwyżek ekonomicznych możliwych<br />
do osiągnięcia przez gospodarstwo rolne 6 . Jest to wartość dodana netto,<br />
pomniejszona o koszt zewnętrznych czynników wytwórczych i powiększona<br />
o granty i subsydia do inwestycji 7 . Za zmienne objaśniające przyjęto: powierzchnię<br />
użytków rolnych w ha (x 1 ), aktywa ogółem pomniejszone o wartość ziemi,<br />
upraw trwałych i kwot produkcyjnych w zł (x 2 ), dopłaty do działalności operacyjnej<br />
w zł (x 3 ), techniczne uzbrojenie pracy w zł/AWU, mierzone wartością<br />
środków trwałych, przypadającą na jednego pełnozatrudnionego (x 4 ), nakłady<br />
środków obrotowych w zł/ha, mierzone wartością zużycia pośredniego przypa-<br />
6 Do kategorii nadwyżek ekonomicznych zalicza się: dochód pieniężny, nadwyżkę bezpośrednią<br />
z działalności, nadwyżkę bezpośrednią gospodarstwa rolnego, wartość dodaną, wartość dodana<br />
brutto gospodarstwa rolnego w cenach rynkowych, wartość dodaną brutto gospodarstwa rolnego<br />
według kosztów czynników produkcji, wartość dodaną netto gospodarstwa rolnego według kosztów<br />
czynników produkcji oraz dochód z rodzinnego gospodarstwa rolnego (kategoria FADN).<br />
Szerzej na ten temat: [Goraj, Mańko 2009, s. 75–76].<br />
7 W rachunku tym nie uwzględnia się opłat za pracę rolnika i jego rodziny oraz kosztu kapitału<br />
własnego wniesionego do gospodarstwa [Goraj, Mańko 2009, s. 75–76]. Dochód z rodzinnego<br />
gospodarstwa rolnego stanowi zatem nadwyżkę ekonomiczną, która pozostaje na opłacenie zaangażowanych<br />
w działalność operacyjną gospodarstwa rolnego czynników wytwórczych (ziemi,<br />
pracy oraz kapitału) będących własnością rolnika.
74<br />
dającą na 1 ha użytków rolnych (x 5 ), nakłady środków trwałych w zł/ha, mierzone<br />
wartością amortyzacji, przypadającą na 1 ha użytków rolnych (x 6 ).<br />
Zmienna x 1 , powierzchnia użytków rolnych, obejmuje ziemię własną, ziemię<br />
dodzierżawioną na jeden rok lub dłużej, ziemię użytkowaną na zasadzie udziału<br />
w zbiorze z właścicielem, jak również ugory i odłogi 8 . Aktywa ogółem (trwałe<br />
i obrotowe), będące podstawą obliczenia zmiennej x 2 , obejmują wyłącznie<br />
te składniki majątku, które są własnością ich posiadacza. Z kolei do kategorii<br />
ziemia, uprawy trwałe i kwoty produkcyjne zaliczono ziemię rolniczą, urządzenia<br />
melioracyjne, uprawy trwałe, kwoty produkcyjne i inne przypisane prawa<br />
(włącznie z kosztami nabycia; te, które zostały uzyskane bezpłatnie, nie są wyceniane<br />
w bilansie – ewidencjonowana jest wyłącznie ich sprzedaż) oraz lasy. Kolejną<br />
zmienną objaśniającą przyjętą do modelu są dopłaty do działalności operacyjnej<br />
gospodarstwa rolnego (x 3 ). Stanowią one formę dopłat bezpośrednich 9<br />
w ramach wspólnej polityki rolnej Unii Europejskiej. Obejmują one: dopłaty do<br />
produkcji roślinnej, dopłaty do produkcji zwierzęcej, płatności decoupled 10 (jednolita<br />
płatność obszarowa), dopłaty do zużycia pośredniego, dopłaty do kosztów<br />
czynników zewnętrznych oraz pozostałe dopłaty (m.in. dopłaty rolnośrodowiskowe,<br />
dopłaty do obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania,<br />
inne dopłaty). W przypadku płatności decoupled wysokość dopłaty uzależniona<br />
jest od posiadanej przez dane gospodarstwo powierzchni gruntów rolnych.<br />
Wartość aktywów trwałych, występująca w liczniku zmiennej x 4 , to ziemia rolnicza,<br />
budynki gospodarstwa rolnego, nasadzenia leśne, maszyny i urządzenia<br />
oraz zwierzęta stada podstawowego. Kategoria nakłady pracy ogółem (AWU)<br />
obejmuje całkowite nakłady pracy ludzkiej (pracy własnej oraz najemnej) w ramach<br />
działalności operacyjnej gospodarstwa rolnego, wyrażone w jednostkach<br />
przeliczeniowych pracy (osobach pełnozatrudnionych). Zużycie pośrednie, które<br />
zastosowano do obliczenia zmiennej x 5, obejmuje koszty bezpośrednie (wraz<br />
z produktami wytworzonymi we własnym gospodarstwie rolnym) oraz koszty<br />
ogólnogospodarcze poniesione w ramach działalności operacyjnej w danym roku<br />
obrachunkowym. W ramach ostatniej zmiennej (x 6 ) występuje amortyzacja, która<br />
dotyczy plantacji wieloletnich, budynków, wyposażenia trwałego, urządzeń<br />
melioracyjnych, maszyn i narzędzi. Nie jest ona obliczana dla ziemi, lasów, kwot<br />
i limitów produkcyjnych oraz aktywów obrotowych.<br />
8 Wszystkie zmienne opisano zgodnie z metodologią FADN.<br />
9 Dopłaty bezpośrednie to transfery środków z budżetu publicznego, które w bezpośredni sposób<br />
zwiększają dochody rolników. Więcej: [Zawojska 2006, s. 400–404].<br />
10 Wyniki badań empirycznych wskazują, że w latach 2004–2006 największe znaczenie w Polsce<br />
miały dopłaty do produkcji roślinnej, stanowiące ponad 50% dopłat bezpośrednich we wszystkich<br />
regionach, oraz płatności decoupled [Grontkowska 2009, s. 171].
W badaniach założono hipotezy dotyczące dodatniego wpływu wyróżnionych<br />
zmiennych na dochód gospodarstw rolnych w Polsce.<br />
75<br />
Wyniki i dyskusja<br />
Podstawowe statystyki opisowe zmiennych przyjętych do modelu zaprezentowano<br />
w tabeli 2, zaś współczynniki korelacji pomiędzy zmiennymi przedstawiono<br />
w tabeli 3.<br />
Tabela 2<br />
Statystyki opisowe zmiennych przyjętych do modelu<br />
Zmienna Średnia Mediana Maksimum Minimum<br />
Odchylenie<br />
standardowe<br />
Y 31 932,9 30 464,5 63 891,0 14 696,0 12 419,7<br />
x 1 14,8 16,3 25,1 2,5 6,5<br />
x 2 296 128,3 274 186,0 520 010,0 202 074,0 73 355,2<br />
x 3 10 444,0 10 536,0 26 440,0 305,0 6 695,2<br />
x 4 178 606,6 157 746,2 378 540,4 121 902,1 61 261,1<br />
x 5 6 933,8 2 879,4 37 666,8 1 801,4 8 241,8<br />
x 6 1 945,4 787,8 11 179,2 592,0 22 66,9<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych FADN.<br />
Tabela 3<br />
Współczynniki korelacji między zmiennymi przyjętymi do modelu<br />
Zmienna Y x 1 x 2 x 3 x 4 x 5 x 6<br />
Y 1,000 –0,106 0,680 0,024 0,197 0,441 0,170<br />
x 1 –0,106 1,000 –0,340 0,748 0,207 –0,689 –0,828<br />
x 2 0,680 –0,340 1,000 –0,141 0,378 0,735 0,567<br />
x 3 0,024 0,748 –0,141 1,000 0,504 –0,470 –0,579<br />
x 4 0,197 0,207 0,378 0,504 1,000 –0,059 –0,146<br />
x 5 0,441 –0,689 0,735 –0,470 –0,059 1,000 0,893<br />
x 6 0,170 –0,828 0,567 –0,579 –0,146 0,893 1,000<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
W zbiorowości gospodarstw rolnych poddanej badaniu występowało znaczne<br />
zróżnicowanie w poziomie uzyskiwanego dochodu z rodzinnego gospodarstwa<br />
rolnego (od 14 696 do 63 891 zł, tab. 2). Połowa gospodarstw rolnych osiągała<br />
dochód niższy niż 30 464,5 zł, czyli zbliżony do średniej wartości charakteryzującej<br />
badaną zbiorowość (31 932,9 zł). Rzeczywiste wartości generowanego
76<br />
dochodu różniły się od średniego dochodu o ±12 419,7 zł. Analiza współczynników<br />
korelacji (tab. 3) wskazuje na istnienie silnej dodatniej zależności między<br />
dochodem (Y) a wartością aktywów ogółem pomniejszonych o wartość ziemi,<br />
upraw trwałych i kwot produkcyjnych (x 2 ). Ponadto, dodatni wpływ na poziom<br />
uzyskiwanego dochodu z prowadzonej działalności rolniczej miały: nakłady<br />
środków obrotowych (x 5 ), techniczne uzbrojenie pracy (x 4 ) oraz nakłady środków<br />
trwałych (x 6 ). Z kolei między areałem użytkowanej ziemi (x 1 ) a generowanym<br />
dochodem zauważa się słaby ujemny związek korelacyjny. Należy również<br />
podkreślić, że zmienna x 3 (dopłaty do działalności operacyjnej) jest silnie skorelowana<br />
z pozostałymi zmiennymi objaśniającymi, natomiast słabo skorelowana<br />
ze zmienną objaśnianą dochód (współczynnik bliski 0).<br />
Średnia wartość powierzchni użytków rolnych w badanych gospodarstwach<br />
wynosiła 14,8 ha. Podmioty te charakteryzowały się znacznym zróżnicowaniem<br />
areału użytkowanych gruntów (od 2,5 do 25 ha), przy czym połowa zbiorowości<br />
prowadziła swoją działalność na obszarze większym niż 16,3 ha. Rzeczywiste powierzchnie<br />
gospodarstw rolnych różniły się od powierzchni średniej o ±6,5 ha.<br />
W analizowanym okresie średnia wartość aktywów ogółem pomniejszonych<br />
o wartość ziemi, upraw trwałych oraz kwot produkcyjnych w badanych gospodarstwach<br />
wynosiła 296 128,3 zł. Zauważa się znaczne zróżnicowanie tego majątku<br />
(od 202 074 zł do 520 010 zł), ponadto w połowie zbiorowości badanych<br />
podmiotów odnotowano wartości niższe niż 274 186 zł. Rzeczywiste wartości<br />
aktywów ogółem pomniejszonych o wartość ziemi, upraw trwałych oraz kwot<br />
produkcyjnych różniły się od wartości średniej o ±73 355,15 zł.<br />
Dopłaty do działalności operacyjnej wynosiły średnio 10 444 zł (od 305 do<br />
26 440 zł na gospodarstwo), przy czym połowa badanych gospodarstw rolnych<br />
otrzymała dopłaty do działalności operacyjnej wyższe niż 10 536 zł. Rzeczywista<br />
wartość omawianych dopłat różniła się od wartości średniej o ±6695 zł.<br />
W badanych gospodarstwach występowało znaczne zróżnicowanie wartości<br />
środków trwałych przypadających na jednego zatrudnionego (od 121 902,1 do<br />
378 540,4 zł/AWU). Średni poziom technicznego uzbrojenia pracy w badanych<br />
gospodarstwach rolnych wynosił 178 606,6 zł na pełnozatrudnionego, a rzeczywiste<br />
wartości różniły się od wartości średniej o ±61 261,1 zł/AWU.<br />
Również w przypadku zużycia środków obrotowych zauważa się znaczne<br />
różnice występujące w badanej zbiorowości (od 1801,4 do 37 666,8 zł/ha).<br />
Połowa gospodarstw rolnych poddanych badaniu charakteryzowała się niskimi<br />
nakładami kosztów bezpośrednich oraz ogólnogospodarczych w ramach prowadzonej<br />
działalności operacyjnej, przypadającymi na jeden hektar użytkowanego<br />
areału (2879,4 zł/ha). Rzeczywiste nakłady środków obrotowych różniły się<br />
o ±8241,8 zł/ha od wartości średniej dla badanej populacji (6933,8 zł/ha).
W badanej populacji zauważa się ponadto bardzo zróżnicowane strategie<br />
w zakresie angażowania środków trwałych w ramach prowadzonej działalności<br />
(od 592 do 11 179,2 zł/ha). Należy zauważyć, że dla połowy zbiorowości gospodarstw<br />
rolnych charakterystyczne były nakłady niższe od wartości średniej<br />
(1945,4 zł/ha), wynoszące 787,8 zł/ha. Rzeczywiste zużycie środków trwałych<br />
różniło się od zużycia średniego o ±2266,9 zł/ha.<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu podstawowego (obejmującego wszystkie<br />
zakładane zmienne objaśniające) opisującego wpływ wybranych czynników<br />
na dochód gospodarstw rolnych przedstawiono w tabeli 4.<br />
Tabela 4<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu podstawowego<br />
Zmienna<br />
objaśniająca<br />
Parametr przy<br />
zmiennej<br />
Błąd<br />
standardowy<br />
Statystyka t<br />
Poziom<br />
istotności<br />
x 1 346,2136 347,3825 0,996635 0,3258<br />
x 2 * 0,151361 0,033849 4,471699 0,0001<br />
x 3 0,265222 0,200422 1,323322 0,1943<br />
x 4 ** –0,05012 0,020784 –2,41174 0,0213<br />
x 5 1,319679 0,845715 1,56043 0,1277<br />
x 6 –3,92386 2,802541 –1,40011 0,1703<br />
C –15412,9 6002,072 –2,56794 0,0147<br />
77<br />
R 2 0,782048<br />
Błąd standardowy<br />
regresji<br />
Skorygowane R 2 0,744684 Statystyka F<br />
6880,707<br />
20,93091<br />
* Zmienna istotna na poziomie istotności 0,01.<br />
** Zmienna istotna na poziomie istotności 0,05.<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Analiza wyników estymacji parametrów modelu podstawowego wskazuje<br />
na statystyczną istotność dwóch zmiennych: x 2 (aktywa ogółem pomniejszone<br />
o wartość ziemi, upraw trwałych i kwot produkcyjnych) i x 4 (techniczne uzbrojenie<br />
pracy). Zmienna x 2 jest istotna na poziomie 1%, zmienna x 4 na poziomie 5%.<br />
Charakter wpływu pierwszej z wymienionych zmiennych jest zgodny z hipotetycznie<br />
przyjętym. W świetle wyników badań techniczne uzbrojenie pracy wpływa<br />
negatywnie na dochód z gospodarstwa rolnego. Jest to niezgodne z przyjętym<br />
założeniem. Taki wpływ może wynikać z wysokich kosztów ponoszonych<br />
na wytworzenie produkcji. Koszty produkcji rolnej bowiem są prawdopodobnie<br />
niewiele niższe od wartości wyprodukowanych wyrobów [Malaga-Toboła<br />
2009, s. 119]. Model podstawowy jest istotny na poziomie istotności 1%, opisuje<br />
78,2% zmienności zjawiska.
78<br />
Z uwagi na przyjętą procedurę eliminacji zmiennych niezależnych, opartą<br />
na skorygowanym współczynniku determinacji, w następnym etapie badań dokonano<br />
estymacji parametrów modelu podstawowego bez zmiennych x 3 oraz x 6 .<br />
Wyniki zaprezentowano w tabelach 5–6.<br />
Tabela 5<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu podstawowego bez zmiennej x 3<br />
Zmienna<br />
objaśniająca<br />
Parametr przy<br />
zmiennej<br />
Błąd<br />
standardowy<br />
Statystyka t<br />
Poziom<br />
istotności<br />
x 1 571,7005 305,8635 1,869136 0,0698<br />
x 2 * 0,147138 0,034048 4,321537 0,0001<br />
x 4 ** –0,03432 0,017185 –1,99699 0,0534<br />
x 5 1,283145 0,854038 1,502445 0,1417<br />
x 6 –3,5963 2,820563 –1,27503 0,2105<br />
C –17773,9 5790,259 –3,06962 0,0041<br />
R 2 0,771143<br />
Błąd standardowy<br />
regresji<br />
6952,124<br />
Skorygowane R 2 0,739357 Statystyka F 24,26063<br />
* Zmienna istotna na poziomie istotności 0,01.<br />
** Zmienna istotna na poziomie istotności 0,05.<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Tabela 6<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu podstawowego bez zmiennej x 6<br />
Zmienna<br />
objaśniająca<br />
Parametr przy<br />
zmiennej<br />
Błąd<br />
standardowy<br />
Statystyka t<br />
Poziom<br />
istotności<br />
x 1 * 574,3036 308,4320 1,862011 0,0706<br />
x 2 *** 0,159368 0,032944 4,837613 0,0000<br />
x 4 ** –0,037097 0,017189 –2,158149 0,0375<br />
x 5 0,622459 0,684595 0,909237 0,3691<br />
C –20941,92 5274,091 –3,970717 0,0003<br />
R 2 0,760808<br />
Błąd standardowy<br />
regresji<br />
11227,16<br />
Skorygowane R 2 0,734949 Statystyka F 29,42182<br />
* Zmienna istotna na poziomie istotności 0,1.<br />
** Zmienna istotna na poziomie istotności 0,05.<br />
*** Zmienna istotna na poziomie istotności 0,01.<br />
Źródło: Opracowanie własne.
Eliminacja zmiennej x 3 spowodowała pojawienie się kolejnej zmiennej statystycznie<br />
istotnej x 1 – powierzchnia użytków rolnych, która dodatnio wpływa<br />
na wielkość uzyskiwanego przez gospodarstwa rolne dochodu. Jest to zgodne<br />
z przyjętą hipotezą. Zmienna jest istotna na poziomie 10%. Zmniejszył się poziom<br />
statystycznej istotności zmiennej x 4 reprezentującej techniczne uzbrojenie pracy.<br />
Poziom istotności zmiennej x 2 jest taki sam, jak w modelu obejmującym wszystkie<br />
zmienne objaśniające. Poziom zmienności opisywanej przez model uległ nieznacznemu<br />
spadkowi (R 2 = 0,7711), model jest istotny na poziomie 1%.<br />
Eliminacja zmiennej x 6 spowodowała poprawienie istotności parametrów<br />
przy zmiennych, które wykazały statystyczną istotność w poprzednim etapie badań<br />
(model podstawowy bez zmiennej x 3 ). Wyniki estymacji parametrów modelu<br />
potwierdzają statystyczną istotność zmiennej x 1 – oznaczającej powierzchnię<br />
użytków rolnych, zmiennej x 2 – reprezentującej aktywa ogółem pomniejszone<br />
o wartość ziemi, upraw trwałych i kwot produkcyjnych oraz zmiennej x 4 – oznaczającej<br />
techniczne uzbrojenie pracy. Model opisuje 76,1% zmienności omawianego<br />
zjawiska. Jest on istotny na poziomie 1%. Skorygowany współczynnik<br />
determinacji uległ poprawie.<br />
79<br />
Podsumowanie i wnioski końcowe<br />
W artykule dokonano prezentacji badań dotyczących identyfikacji i oceny<br />
czynników wpływających na dochód gospodarstw rolnych w Polsce. Na podstawie<br />
studiów literaturowych dokonano wyboru zmiennych objaśniających oraz<br />
określono ich hipotetyczny wpływ na dochód gospodarstw rolnych. Przeprowadzona<br />
analiza wskazała, że:<br />
1. Spośród sześciu zmiennych, których wpływ na dochód gospodarstw rolnych hipotetycznie<br />
zakładano, w modelu końcowym pozostały cztery. Trzy z nich okazały<br />
się istotne statystycznie. Proces doboru zmiennych następował w drodze<br />
regresji krokowej według przyjętych kryteriów statystycznych. Dopasowanie<br />
modelu wskutek eliminacji dwóch zmiennych zmniejszyło się nieznacznie.<br />
2. Wśród zmiennych istotny dodatni wpływ na dochód gospodarstw rolnych<br />
miały powierzchnia użytków rolnych oraz aktywa ogółem pomniejszone<br />
o wartość ziemi, upraw trwałych i kwot produkcyjnych. Statystycznie istotny<br />
ujemny wpływ na dochód gospodarstw rolnych miało techniczne uzbrojenie<br />
pracy. Wniosek dotyczący ostatniej zmiennej może stanowić asumpt<br />
do stwierdzenia, iż zwiększenie dochodów gospodarstw rolnych w Polsce<br />
jest możliwe jedynie w drodze modernizacji produkcji rolnej, zmierzającej<br />
do unowocześnienia wyposażenia technicznego w celu zwiększania plonów<br />
roślin i produktywności zwierząt, przy jednoczesnym obniżaniu jednostkowych<br />
kosztów produkcji.
80<br />
Literatura<br />
Decyzja Komisji z dnia 7 czerwca 1985 r. ustanawiająca wspólnotową typologię gospodarstw<br />
rolnych (85/377/EWG), (Dz.U. L 220 z 17.08.1985).<br />
GORAJ L., MAŃKO S.: Rachunkowość i analiza ekonomiczna w indywidualnym gospodarstwie<br />
rolnym. Difin, Warszawa 2009.<br />
GRONTKOWSKA A.: Znaczenie dopłat (w kreowaniu dochodu) w gospodarstwach najsilniejszych<br />
ekonomicznie w Polsce w ujęciu regionalnym. Roczniki <strong>Nauk</strong> Rolniczych,<br />
Seria G 2009, t. 96, z. 3.<br />
IDCZAK J.: Dochody rolnicze a polityka rozwoju regionalnego Unii Europejskiej. Wydawnictwo<br />
Wyższej Szkoły Bankowej, Poznań 2001.<br />
LESZCZYŃSKA M.: Zróżnicowanie dochodów ludności rolniczej i ich uwarunkowania.<br />
Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów 2007.<br />
MALAGA-TOBOŁA U.: Analiza techniczno-ekonomiczna rozwojowych gospodarstw rolniczych<br />
w aspekcie uproszczenia produkcji roślinnej. Inżynieria Rolnicza 8(117)/2009.<br />
MYSZCZYSZYN J.: Poziom i zróżnicowanie dochodów rolniczych. Folia Universitatis<br />
Agriculturae Stetinensis. Oeconomica 2001, nr 222(40).<br />
ORŁOWSKA M.J.: Sytuacja dochodowa gospodarstw o różnym kierunku produkcji. Acta<br />
Scienitarum – Oeconomia 2010, nr 9(2).<br />
POCZTA W., ŚREDZIŃSKA J., MRÓWCZYŃSKA-KAMIŃSKA A.: Determinanty dochodów<br />
gospodarstw rolnych Unii Europejskiej według typów rolniczych. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe<br />
Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w <strong>Warszawie</strong>, Ekonomika i Organizacja<br />
Gospodarki Żywnościowej, nr 2009.<br />
SADEGHI J., TOODEHROOSTA M., AMINI A.: Determinants of Poverty in Rural Areas:<br />
Case of Savejbolagh Farmers in Iran. Working Paper nr 0112, The ERF Working Paper<br />
Series, Kair 2001.<br />
SAFA M.S.: Socio-economic factors affecting the income of small-scale agroforestry farms<br />
in hill country areas in Yemen: a comparison of OLS and WLS determinants. Smallscale<br />
Forest Economics 2005, nr 4(1).<br />
STRZELECKA A.: Ocena zróżnicowania dochodów gospodarstw rolnych w Polsce w latach<br />
2004–2008 – ujęcie regionalne. [w:] B. Bernaś, A. Kopiński (red.): Zarządzanie<br />
finansami firm – teoria i praktyka. Prace <strong>Nauk</strong>owe Uniwersytetu Ekonomicznego we<br />
Wrocławiu, Wrocław 2011.<br />
Wyniki standardowe uzyskane przez gospodarstwa rolne uczestniczące w Polskim FADN<br />
w 2004 (2005, 2006, 2007, 2008, 2009) roku. Część I. Wyniki standardowe. Instytut<br />
Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – Państwowy Instytut Badawczy,<br />
Warszawa 2005 (2006, 2007, 2008, 2009, 2010).<br />
ZEGAR J.S.: Kwestia dochodów w rolnictwie chłopskim w okresie transformacji. Szkoła<br />
Główna Handlowa w <strong>Warszawie</strong>, Warszawa 2002.<br />
ZAWOJSKA A.: Społeczno-ekonomiczne aspekty dopłat bezpośrednich w UE. Roczniki <strong>Nauk</strong>owe<br />
Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu 2006, t. VIII, z. 4.
Factors determining the agricultural holdings’ incomes<br />
in Poland<br />
Abstract<br />
The aim of the paper is to identify the factors which influence on agricultural<br />
holdings’ incomes in Poland and to measure their strength and direction of impact<br />
on incomes. There were examined commodity farms in Poland which kept<br />
the books of agricultural account from 2004 to 2009. Empirical data came from<br />
the Polish FADN (Farm Accountancy Data Network). Evaluation of the factors<br />
was based on a multiple regression model.<br />
81
Magdalena Hodun, Joanna Żurakowska-Sawa<br />
Instytut Ekonomii i Zarządzania<br />
Państwowa Szkoła Wyższa im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej<br />
Struktura majątku i kapitału w ocenie sytuacji<br />
finansowej przedsiębiorstw przemysłowych<br />
Wstęp<br />
Nasilająca się konkurencja, niepewność i ryzyko związane z prowadzeniem<br />
działalności gospodarczej determinują wzrost znaczenia informacji niezbędnych<br />
do podejmowania racjonalnych decyzji, warunkujących efektywne zarządzanie<br />
przedsiębiorstwem. Wobec powyższego wzrasta rola analizy ekonomicznej,<br />
która obejmuje analizę finansową oraz techniczno-ekonomiczną. Przy czym<br />
w warunkach gospodarki rynkowej decydujące znaczenie zyskuje analiza finansowa,<br />
stanowiąc punkt wyjścia i podstawowy zakres każdej analizy ekonomicznej<br />
[Sierpińska, Jachna 2004, s. 15]. Przedmiotem analizy finansowej są<br />
wielkości ekonomiczne w wyrażeniu pieniężnym, charakteryzujące działalność<br />
gospodarczą przedsiębiorstwa, w tym jego stan majątkowo-kapitałowy, wyniki<br />
finansowe oraz ogólną sytuację finansową [Stępień 2008, s. 77].<br />
W teorii i praktyce duże znaczenie przypisuje się analizie bilansu, którą<br />
przeprowadza się za pomocą wskaźników, obrazujących zależności między<br />
poszczególnymi grupami aktywów i pasywów [Olzacka, Pałczyńska-Gościniak<br />
2007, s. 39]. Wskaźniki mogą być porównywane w czasie – ukazują wtedy<br />
ogólny kierunek zmian w poszczególnych relacjach majątku i kapitału oraz<br />
między podmiotami gospodarczymi – co daje możliwość oceny sytuacji finansowej<br />
przedsiębiorstwa na tle innych jednostek [Bednarski, Waśniewski 1996,<br />
s. 260]. <strong>Nauk</strong>owo uzasadniony i zweryfikowany w praktyce zestaw mierników<br />
ułatwia wiarygodną i obiektywną ocenę przedsiębiorstw. Użyteczność stosowania<br />
wskaźników przejawia się w tym, że przedsiębiorstwa, które potrafią przełożyć<br />
swoją strategię działania na wymierne wielkości, mają dużo większą szansę<br />
realizacji tej strategii. Przedsiębiorstwa mogą precyzyjniej określić cele, które<br />
chcą osiągnąć, kontrolować stopień ich realizacji, koncentrując uwagę na czynnikach<br />
kluczowych oraz podejmować działania ułatwiające realizację przyjętej<br />
strategii [Jaworski 2008, s. 5].
84<br />
Spółki giełdowe, występujące na polskim rynku, wykazują coraz większe<br />
zainteresowanie analizą finansową. Uzyskane w wyniku jej przeprowadzenia<br />
informacje o prawidłowościach rozwoju i wzajemnych powiązaniach przyczynowo-skutkowych<br />
między zjawiskami ekonomicznymi są wykorzystywane do<br />
przygotowania decyzji mających usprawnić funkcjonowanie przedsiębiorstw.<br />
Właściwe wykorzystanie analizy może nie tylko przyczynić się do poprawy<br />
efektywności gospodarowania, ale również do zwiększenia udziału w rynku,<br />
wzrostu konkurencyjności lub nawet zapewnienia przetrwania podmiotów gospodarczych<br />
[Parkitna 2008, s. 41].<br />
Cel i metody badań<br />
Celem opracowania jest określenie sytuacji finansowej przedsiębiorstw<br />
przemysłowych. Badaniom poddano strukturę majątkową, głównie aktywów obrotowych,<br />
strukturę majątkowo-kapitałową i zadłużenie. Obiektami badawczymi<br />
były spółki notowane na Giełdzie Papierów Wartościowych w <strong>Warszawie</strong>. Próba<br />
badawcza objęła przedsiębiorstwa, które według klasyfikacji stosowanej przez<br />
GPW zaliczane są do branży przemysłowej. Doboru obiektów w tym zakresie<br />
dokonano w sposób celowy. W celu zapewnienia homogeniczności badanych<br />
przedsiębiorstw uwzględniono spółki obecne na GPW w <strong>Warszawie</strong> we wszystkich<br />
latach badanego okresu. Dane do obliczeń pochodzą z rocznych jednostkowych<br />
sprawozdań finansowych przedsiębiorstw za okres 2004–2009, dostępnych<br />
w bazie Notoria Serwis. Wstępnej ocenie poddano 64 spółki z 11 sektorów<br />
przemysłu. W celu niedopuszczenia do zniekształcenia wyników oraz ze względu<br />
na niemożność obliczenia wybranych wskaźników w badaniach nie zostały<br />
wzięte pod uwagę wyniki finansowe spółek giełdowych, w których odnotowano<br />
ujemny kapitał własny oraz które osiągnęły wskaźniki finansowe o wielkościach<br />
znacznie odbiegających od przyjętych w literaturze przedmiotu. W badaniach<br />
pominięto sektor określany jako inny przemysł, gdyż po uwzględnieniu powyższych<br />
kryteriów w latach 2008–2009, żadna spółka ich nie spełniała. Tabela 1<br />
przedstawia liczbę spółek poddanych analizie w poszczególnych latach.<br />
Tabela 1<br />
Liczebność próby badawczej w latach 2004–2009<br />
Sektor<br />
Lata<br />
2004 2005 2006 2007 2008 2009<br />
1 2 3 4 5 6 7<br />
Przemysł tworzyw sztucznych 2 2 2 2 2 2<br />
Przemysł spożywczy 11 10 11 11 8 9
85<br />
cd. tabeli 2<br />
1 2 3 4 5 6 7<br />
Przemysł paliwowy 1 1 1 1 1 1<br />
Przemysł motoryzacyjny 3 3 3 3 3 3<br />
Przemysł metalowy 12 12 12 12 12 12<br />
Przemysł materiałów budowlanych 4 4 5 5 6 5<br />
Przemysł lekki 6 6 7 8 6 6<br />
Przemysł farmaceutyczny 1 1 1 1 1 1<br />
Przemysł elektromaszynowy 12 12 12 12 11 12<br />
Przemysł drzewny i papierniczy 5 5 4 6 5 5<br />
Razem 57 56 58 61 55 56<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Wyniki badań<br />
W tabeli 2 zaprezentowano wskaźniki struktury majątkowej spółek giełdowych<br />
z podziałem na sektory w latach 2004–2009. Badanie wskaźników struktury<br />
aktywów pozwala ocenić, jakimi środkami gospodarczymi i w jakich rozmiarach<br />
dysponują przedsiębiorstwa przemysłowe.<br />
Za podstawowy wskaźnik struktury majątku uważa się wskaźnik określający<br />
relację aktywów trwałych do obrotowych, który jest miarą elastyczności<br />
majątku przedsiębiorstwa. W badanym okresie średnie wielkości wskaźnika<br />
w większości sektorów wskazywały na większy udział majątku trwałego<br />
w stosunku do obrotowego. Świadczy to o znacznym unieruchomieniu majątku,<br />
wysokich kosztach stałych i małej elastyczności przedsiębiorstw. Ponadto,<br />
wyższa wartość aktywów trwałych względem obrotowych może być spowodowana<br />
postępem technicznym i mechanizacją produkcji. Większy udział majątku<br />
trwałego w aktywach ogółem jest charakterystyczny dla przedsiębiorstw produkcyjnych.<br />
Najwyższy średni wskaźnik struktury majątku, wynoszący 341,73%,<br />
wystąpił w spółkach zaliczanych do przemysłu drzewnego i papierniczego. Sytuacja<br />
taka wynika przede wszystkim ze specyfiki sektora, w którym do prowadzenia<br />
działalności gospodarczej konieczne jest posiadanie odpowiedniej wielkości<br />
zasobów środków trwałych. Ponadto w tym sektorze w dwóch spółkach wystąpił<br />
relatywnie wysoki poziom inwestycji długoterminowych. Jedynym sektorem,<br />
w którym odnotowano większy średni udział aktywów obrotowych w majątku<br />
ogółem był przemysł farmaceutyczny. Średni wskaźnik określający relację aktywów<br />
trwałych do obrotowych wyniósł 58,64%. W spółce z tego sektora utrzymywany<br />
poziom zapasów był zbliżony do wartości rzeczowego majątku trwałego.<br />
Ponadto posiadane należności i inwestycje były wyłącznie krótkoterminowe.
86<br />
Tabela 2<br />
Wskaźniki struktury majątkowej przedsiębiorstw przemysłowych w latach 2004–2009 (w %)<br />
Sektor<br />
Lata<br />
Średnio<br />
2004 2005 2006 2007 2008 2009<br />
1 2 3 4 5 6 7 8<br />
Aktywa trwałe/Aktywa obrotowe<br />
Przemysł tworzyw sztucznych<br />
141,78 141,54 113,01 123,57 143,03 128,89 131,97<br />
Przemysł spożywczy 173,37 161,59 171,10 191,02 126,05 137,25 160,06<br />
Przemysł paliwowy 157,69 163,58 224,16 166,16 176,51 164,22 175,39<br />
Przemysł motoryzacyjny 167,29 182,62 180,08 195,30 171,79 209,04 184,35<br />
Przemysł metalowy 134,26 138,44 112,70 231,34 198,81 304,36 186,65<br />
Przemysł mat. budowlanych 112,77 92,03 114,01 148,06 216,77 161,82 140,91<br />
Przemysł lekki 138,87 146,26 143,03 187,16 211,41 285,23 185,33<br />
Przemysł farmaceutyczny 63,38 65,11 60,74 59,27 52,89 50,47 58,64<br />
Przemysł elektromaszynowy 101,90 95,21 86,57 112,34 151,47 154,39 116,98<br />
Przemysł drzewny<br />
i papierniczy<br />
332,51 357,77 395,07 255,12 335,64 374,29 341,73<br />
Zapasy/Aktywa obrotowe<br />
Przemysł tworzyw sztucznych<br />
34,78 40,79 37,99 37,86 41,86 38,49 38,63<br />
Przemysł spożywczy 31,39 32,86 24,97 25,84 35,44 30,87 30,23<br />
Przemysł paliwowy 41,67 55,17 53,29 56,23 54,70 52,10 52,19<br />
Przemysł motoryzacyjny 21,15 25,11 24,45 19,02 24,30 29,16 23,87<br />
Przemysł metalowy 30,69 26,47 27,53 31,35 32,99 27,78 29,47<br />
Przemysł mat. budowlanych 30,93 29,79 31,65 31,24 28,41 33,83 30,98<br />
Przemysł lekki 44,53 45,58 40,93 44,19 51,14 56,65 47,17<br />
Przemysł farmaceutyczny 43,91 65,72 60,71 46,01 51,03 51,94 53,22<br />
Przemysł elektromaszynowy 25,52 25,06 25,10 23,33 21,40 20,69 23,52<br />
Przemysł drzewny<br />
i papierniczy<br />
21,50 22,83 24,97 26,84 26,00 25,32 24,58<br />
Należności krótkoterminowe/Aktywa obrotowe<br />
Przemysł tworzyw<br />
sztucznych<br />
58,18 50,28 40,09 42,80 44,85 38,89 45,85<br />
Przemysł spożywczy 45,34 58,30 53,87 56,37 56,60 49,79 53,38<br />
Przemysł paliwowy 30,03 37,40 41,01 39,52 35,97 32,10 36,01<br />
Przemysł motoryzacyjny 60,37 60,75 61,24 64,13 54,14 57,33 59,66<br />
Przemysł metalowy 42,96 46,19 43,28 42,69 42,62 41,31 43,18<br />
Przemysł mat. budowlanych 53,40 50,85 52,17 50,34 44,68 46,11 49,59<br />
Przemysł lekki 39,06 38,94 36,00 27,77 33,04 25,70 33,42<br />
Przemysł farmaceutyczny 55,12 32,35 18,60 28,24 47,28 41,58 37,20<br />
Przemysł elektromaszynowy 56,52 55,61 53,11 47,18 51,95 40,75 50,85<br />
Przemysł drzewny<br />
i papierniczy<br />
43,24 48,84 51,25 43,64 50,26 48,50 47,62
87<br />
cd. tabeli 2<br />
1 2 3 4 5 6 7 8<br />
Inwestycje krótkoterminowe/Aktywa obrotowe<br />
Przemysł tworzyw<br />
sztucznych<br />
5,59 8,08 21,28 19,24 13,29 22,62 15,02<br />
Przemysł spożywczy 22,68 8,37 20,77 17,25 7,53 18,53 15,86<br />
Przemysł paliwowy 27,05 6,32 4,39 3,14 6,56 15,01 10,41<br />
Przemysł motoryzacyjny 15,77 12,92 13,53 16,47 20,34 12,61 15,27<br />
Przemysł metalowy 25,69 26,71 28,08 24,66 23,70 25,14 25,66<br />
Przemysł mat. budowlanych 15,29 18,82 14,91 17,13 26,68 19,49 18,72<br />
Przemysł lekki 15,06 13,93 21,90 26,72 14,81 16,15 18,10<br />
Przemysł farmaceutyczny 0,17 0,67 20,03 25,34 0,72 5,78 8,79<br />
Przemysł elektromaszynowy 13,01 14,28 15,96 24,87 22,93 34,68 20,96<br />
Przemysł drzewny<br />
i papierniczy<br />
34,85 26,51 22,87 28,57 21,70 25,90 26,73<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
W przedsiębiorstwach prowadzących działalność gospodarczą zachodzi konieczność<br />
podejmowania decyzji krótkoterminowych, dotyczących głównie gospodarowania<br />
majątkiem obrotowym. Dlatego też znaczące jest określenie struktury<br />
poszczególnych składników aktywów bieżących. Zapasy były dominującym<br />
składnikiem aktywów obrotowych w przemyśle farmaceutycznym (53,22%),<br />
paliwowym (52,19%) i lekkim (47,17%). Wysoki udział zapasów w aktywach<br />
obrotowych może świadczyć o niskiej efektywności wykorzystania tego składnika<br />
majątku, wynikającej z zamrożenia większej ilości kapitału. Z tym również<br />
wiążą się dodatkowe koszty magazynowania zapasów. Sytuacja taka może być<br />
spowodowana zmniejszeniem popytu na wyroby gotowe lub niedoskonałością<br />
procesów logistycznych. Ponadto, wysoki poziom wskaźnika może wynikać<br />
z sezonowości produkcji. Wówczas przedsiębiorstwa utrzymują wyższy poziom<br />
zapasów w celu zaspokojenia przyszłych potrzeb odbiorców.<br />
Należności krótkoterminowe były dominującym składnikiem majątku obrotowego<br />
w większości badanych sektorów. Najwyższy średni wskaźnik udziału<br />
należności krótkoterminowych w aktywach bieżących odnotowano w przemyśle<br />
motoryzacyjnym, na poziomie 59,66%. Wynik taki może świadczyć<br />
o stosowaniu bardziej liberalnej polityki kredytu kupieckiego. Przedsiębiorstwa,<br />
chcąc zdynamizować sprzedaż, oferują odbiorcom korzystniejsze instrumenty<br />
w zakresie płatności, polegające na wydłużeniu ich terminów. Niższe średnie<br />
wskaźniki udziału należności w aktywach bieżących wskazują na prowadzenie<br />
bardziej restrykcyjnej polityki kredytowej, charakteryzującej się większą ostrożnością<br />
przed ponoszeniem kosztów i strat związanych z niewywiązywaniem się<br />
dłużników ze zobowiązań finansowych.
88<br />
We wszystkich badanych sektorach w majątku obrotowym odnotowano mały<br />
udział inwestycji krótkoterminowych. Wynika to z ulokowania środków pieniężnych<br />
w zapasach i ze sprzedaży wyrobów gotowych z odroczonym terminem<br />
płatności. Najwyższy średni wskaźnik wystąpił w spółkach przemysłu drzewnego<br />
i papierniczego, wyniósł 26,73%. Większy udział środków pieniężnych<br />
i ich ekwiwalentów świadczy o dużej elastyczności przedsiębiorstw, gwarantując<br />
bezpieczny potencjał płatniczy. Najniższy średni wskaźnik, na poziomie 8,79%,<br />
odnotowano w przemyśle farmaceutycznym. Mały udział inwestycji krótkoterminowych<br />
może być przyczyną trudności płatniczych. Uniemożliwia wypłacalność<br />
gotówkową przedsiębiorstwa w danym momencie, przy wykorzystaniu gotówki<br />
w kasie, środków pieniężnych na rachunkach bankowych, innych środków<br />
pieniężnych, tj. czeków i weksli obcych płatnych w ciągu trzech miesięcy od<br />
daty wystawienia i innych aktywów pieniężnych.<br />
Właściwe ustalenie wielkości składników majątku oraz prawidłowe określenie<br />
udziału kapitałów własnych i obcych w ich finansowaniu odgrywa istotną<br />
rolę w kształtowaniu sytuacji finansowej przedsiębiorstw. Tabela 3 przedstawia<br />
wskaźniki struktury kapitałowo-majątkowej spółek giełdowych, w których zasadnicze<br />
znaczenie odgrywają kryteria analityczne, określane mianem złotych<br />
i srebrnych reguł bilansowych oraz kryteria uwzględniające relacje między kapitałem<br />
obrotowym netto a aktywami ogółem [Bieniasz, Gołaś 2007, s. 170].<br />
Tabela 3<br />
Wskaźniki struktury kapitałowo-majątkowej przedsiębiorstw przemysłowych w latach<br />
2004–2009 (w %)<br />
Sektor<br />
Lata<br />
Średnio<br />
2004 2005 2006 2007 2008 2009<br />
1 2 3 4 5 6 7 8<br />
Wskaźnik pokrycia aktywów trwałych kapitałem własnym<br />
Przemysł tworzyw<br />
sztucznych<br />
129,09 118,80 141,29 130,46 132,64 143,35 132,61<br />
Przemysł spożywczy 89,58 86,47 95,21 95,73 103,47 129,64 100,02<br />
Przemysł paliwowy 113,64 107,91 79,01 89,35 75,30 74,47 89,95<br />
Przemysł motoryzacyjny 94,71 91,90 92,32 96,56 88,39 107,74 95,27<br />
Przemysł metalowy 121,03 121,66 284,48 119,78 125,40 119,18 148,59<br />
Przemysł mat.<br />
budowlanych<br />
126,62 138,71 98,24 107,97 93,98 88,86 109,06<br />
Przemysł lekki 171,36 142,60 169,75 199,36 123,43 112,58 153,18<br />
Przemysł farmaceutyczny 118,06 147,03 204,69 229,37 236,07 239,24 195,74<br />
Przemysł elektromaszynowy 117,93 120,10 123,64 127,85 130,56 138,76 126,47<br />
Przemysł drzewny<br />
i papierniczy<br />
110,35 99,40 98,12 128,51 88,88 91,51 102,80
89<br />
cd. tabeli 3<br />
1 2 3 4 5 6 7 8<br />
Wskaźnik pokrycia aktywów trwałych kapitałem stałym<br />
Przemysł tworzyw<br />
sztucznych<br />
135,71 130,86 151,74 144,33 148,19 156,04 144,48<br />
Przemysł spożywczy 112,82 111,61 118,06 108,36 127,30 141,59 119,96<br />
Przemysł paliwowy 136,04 127,22 101,38 125,88 81,26 119,54 115,22<br />
Przemysł motoryzacyjny 105,69 112,69 114,64 109,43 98,32 113,94 109,12<br />
Przemysł metalowy 132,89 132,29 307,23 134,24 133,97 129,12 161,62<br />
Przemysł mat.<br />
budowlanych<br />
136,56 149,72 119,70 120,93 114,15 109,45 125,09<br />
Przemysł lekki 183,75 157,85 182,01 206,64 133,87 121,72 164,31<br />
Przemysł farmaceutyczny 121,99 147,74 205,47 229,77 236,12 239,27 196,73<br />
Przemysł elektromaszynowy 129,32 132,45 143,01 142,24 142,72 149,14 139,81<br />
Przemysł drzewny<br />
i papierniczy<br />
116,82 116,29 110,33 145,05 105,17 106,37 116,67<br />
Wskaźnik pokrycia aktywów obrotowych zobowiązaniami bieżącymi<br />
Przemysł tworzyw sztucznych<br />
43,45 49,84 40,01 41,72 31,32 31,13 39,58<br />
Przemysł spożywczy 93,49 82,56 77,60 88,91 78,11 86,58 84,54<br />
Przemysł paliwowy 43,17 55,47 96,90 57,00 133,09 67,92 75,59<br />
Przemysł motoryzacyjny 83,11 84,92 85,08 83,32 103,54 76,66 86,11<br />
Przemysł metalowy 75,05 78,18 63,55 103,80 94,50 104,50 86,60<br />
Przemysł mat.<br />
budowlanych<br />
65,56 58,17 75,96 75,07 76,29 75,33 71,06<br />
Przemysł lekki 51,32 62,40 59,46 62,01 62,46 75,62 62,21<br />
Przemysł farmaceutyczny 84,76 68,05 35,47 22,97 27,85 29,26 44,73<br />
Przemysł elektromaszynowy 78,98 72,29 67,49 59,90 70,55 54,62 67,31<br />
Przemysł drzewny<br />
i papierniczy<br />
60,95 70,12 79,24 77,52 142,40 156,80 97,84<br />
Wskaźnik udziału kapitału obrotowego netto w aktywach ogółem<br />
Przemysł tworzyw sztucznych<br />
23,70 21,03 29,17 25,90 28,30 30,63 26,46<br />
Przemysł spożywczy 6,11 8,32 10,73 5,69 11,87 13,48 9,37<br />
Przemysł paliwowy 22,05 16,90 0,96 16,15 -11,97 12,14 9,37<br />
Przemysł motoryzacyjny 6,55 7,00 8,06 6,42 -0,50 10,80 6,39<br />
Przemysł metalowy 14,09 14,48 21,77 14,01 13,19 15,35 15,48<br />
Przemysł mat. budowlanych 17,54 22,15 11,09 10,98 8,49 7,30 12,93<br />
Przemysł lekki 29,61 23,32 25,84 23,51 16,82 11,43 21,76<br />
Przemysł farmaceutyczny 9,33 19,35 40,15 48,37 47,19 47,01 35,23<br />
Przemysł elektromaszynowy 13,99 16,32 18,60 19,83 17,67 21,98 18,07<br />
Przemysł drzewny i papierniczy<br />
10,89 9,40 5,94 13,68 -0,33 0,05 6,61<br />
Źródło: Opracowanie własne.
90<br />
Złota reguła bilansowania, wymagająca, by majątek trwały, obciążony wysokim<br />
stopniem ryzyka, był w pełni sfinansowany kapitałami własnymi, została<br />
zachowana, w całym badanym okresie, w spółkach przemysłu tworzyw sztucznych,<br />
metalowego, lekkiego, farmaceutycznego i elektromaszynowego. Sytuacja<br />
taka może świadczyć o stabilności finansowej oraz o wysokiej długoterminowej<br />
płynności. Najwyższy średni wskaźnik pokrycia aktywów trwałych kapitałem<br />
własnym odnotowano w przemyśle farmaceutycznym. W tym przypadku średnio<br />
kapitał własny prawie dwa razy przewyższał wartość aktywów trwałych.<br />
W przemyśle paliwowym i motoryzacyjnym średnie wskaźniki ukształtowały<br />
się na najniższym poziomie i wyniosły odpowiednio 89,95 i 95,27%. Wielkości<br />
te mogą wynikać z finansowania inwestycji długoterminowych za pomocą kredytów.<br />
Mniej restrykcyjna srebrna reguła bilansowania, dopuszczająca pokrycie<br />
aktywów trwałych kapitałem stałym, została spełniona w badanym okresie<br />
w większości sektorów. Tylko w 2008 roku w przemyśle paliwowym i motoryzacyjnym<br />
wystąpiły wskaźniki, na poziomie niższym od jedności, które wyniosły<br />
odpowiednio 81,26 i 98,32%. Najwyższy średni wskaźnik pokrycia aktywów<br />
trwałych kapitałem stałym odnotowano w przemyśle farmaceutycznym,<br />
na poziomie 196,73%. Najniższy średni wskaźnik, przy czym także wyższy od<br />
jedności, wystąpił w przemyśle motoryzacyjnym i wyniósł 109,12%. Majątek<br />
trwały pokrywany jest zatem stabilnymi źródłami finansowania, niewymagającymi<br />
szybkiego zwrotu. Sytuacja taka prowadzi do zapewnienia bezpieczeństwa<br />
finansowego przedsiębiorstwa.<br />
Wysoka zdolność finansowania majątku trwałego kapitałem stałym wskazuje<br />
na częściowe pokrycie obrotowych środków gospodarczych tym kapitałem,<br />
a tym samym stwarza korzystniejsze perspektywy dla regulowania zobowiązań<br />
płatniczych. Środki obrotowe powinny jednak być finansowane zobowiązaniami<br />
bieżącymi, co wynika z tzw. złotej reguły bilansowania aktywów obrotowych.<br />
Reguła ta została spełniona jedynie w spółkach przemysłu drzewnego i papierniczego<br />
(w latach 2008 i 2009), metalowego (2007, 2009), paliwowego (2008)<br />
i motoryzacyjnego (2008). W większości sektorów średni wskaźnik pokrycia<br />
aktywów obrotowych kapitałem krótkoterminowym ukształtował się poniżej<br />
jedności. W przemyśle tworzyw sztucznych, spożywczym, motoryzacyjnym,<br />
farmaceutycznym i elektromaszynowym w 2009 roku w stosunku do 2004 roku<br />
odnotowano spadek wskaźnika. Sytuacja taka świadczy o zwiększeniu udziału<br />
kapitału stałego w strukturze źródeł finansowania i zmniejsza ryzyko utraty<br />
płynności finansowej. W pozostałych sektorach odnotowano wzrost wskaźnika.<br />
Oznacza to, że przedsiębiorstwa podejmowały działania zmierzające do zachowania<br />
równowagi finansowej, warunkującej bieżącą i przyszłą egzystencję pod-
miotów gospodarczych, jednocześnie przekładającej się na zwiększenie ryzyka<br />
niezapewnienia wypłacalności przedsiębiorstw.<br />
Wskaźnik udziału kapitału obrotowego netto w aktywach ogółem określa,<br />
ile procent majątku przedsiębiorstwa stanowią środki zapewniające stabilność<br />
finansową przedsiębiorstwa. Kapitał obrotowy netto został obliczony jako różnica<br />
między wartością aktywów obrotowych i zobowiązań bieżących [Damodaran<br />
1994, s. 45]. We wszystkich sektorach odnotowano dodatni średni poziom<br />
wskaźnika. Najwyższy średni wskaźnik wystąpił w przemyśle farmaceutycznym<br />
(35,23%), najniższy w motoryzacyjnym (6,39%). Dodatni poziom wskaźnika<br />
oznacza, że część aktywów obrotowych finansowana jest kapitałem stałym. Długoterminowe<br />
źródła pochodzenia środków gospodarczych pozostają w ciągłej<br />
dyspozycji przedsiębiorstwa, w związku z czym zostaje zmniejszone ryzyko<br />
utraty płynności. Angażowanie kapitału obcego związane jest z koniecznością<br />
zapłaty odpowiednich odsetek. Korzystanie z niego powoduje wzrost kosztów<br />
finansowych w sytuacji rosnących rynkowych stóp procentowych. Są one wówczas<br />
wyższe od stóp procentowych źródeł kapitału krótkoterminowego. Ujemny<br />
wskaźnik udziału kapitału obrotowego netto w aktywach ogółem wystąpił<br />
w 2008 roku w przemyśle paliwowym, motoryzacyjnym oraz drzewnym i papierniczym.<br />
W spółkach z tych sektorów do pokrycia aktywów trwałych oprócz<br />
kapitału stałego wykorzystywane były również zobowiązania bieżące.<br />
W warunkach gospodarki rynkowej tylko nieliczne przedsiębiorstwa mogą<br />
funkcjonować, opierając się na kapitałach własnych. W celu utrzymania się na<br />
rynku i zapewnienia długookresowego rozwoju większość przedsiębiorstw jest<br />
zmuszona do korzystania z obcych źródeł wspomagania finansowego, co powoduje<br />
powstanie procesu zadłużania się. Analiza zadłużenia ma na celu umożliwienie<br />
stwierdzenia, czy wielkość kapitałów obcych nie zagraża niezależności<br />
finansowej przedsiębiorstwa. Tabela 4 przedstawia wskaźniki zadłużenia spółek<br />
giełdowych w latach 2004–2009.<br />
Podstawowym wskaźnikiem służącym ocenie struktury finansowania majątku<br />
przedsiębiorstw jest wskaźnik zadłużenia ogółem, który wskazuje na potencjalny<br />
stopień zabezpieczenia majątkiem spłaty zadłużenia przedsiębiorstwa. We<br />
wszystkich sektorach odnotowano średnie wskaźniki zadłużenia poniżej 50%.<br />
Najniższy średni wskaźnik wystąpił w przemyśle tworzyw sztucznych i wyniósł<br />
25,48%. Świadczy to o wyższym stopniu niezależności finansowej z tego względu,<br />
iż kapitał własny może być źródłem pokrycia straty finansowej. Ponadto,<br />
niski poziom wskaźnika może wynikać z nieodpowiedniego wykorzystywania<br />
kapitałów obcych do zwiększenia korzyści finansowych spółek. W przemyśle<br />
spożywczym, paliwowym i farmaceutycznym w wybranych latach wskaźnik<br />
ukształtował się powyżej 50%. Sytuacja taka wiąże się z ryzykiem finansowym,<br />
91
92<br />
Tabela 4<br />
Wskaźniki zadłużenia przedsiębiorstw przemysłowych w latach 2004–2009 (w %)<br />
Sektor<br />
Lata<br />
Średnio<br />
2004 2005 2006 2007 2008 2009<br />
Wskaźnik ogólnego zadłużenia<br />
Przemysł tworzyw sztucznych 24,98 30,81 26,96 27,77 21,98 20,38 25,48<br />
Przemysł spożywczy 51,10 51,18 46,48 43,57 48,44 42,08 47,14<br />
Przemysł paliwowy 30,46 33,03 45,36 44,22 51,93 53,72 43,12<br />
Przemysł motoryzacyjny 41,15 41,52 42,48 36,90 44,80 32,58 39,91<br />
Przemysł metalowy 41,44 39,69 41,96 36,63 33,27 26,21 36,53<br />
Przemysł mat. budowlanych 36,46 37,10 48,21 39,88 41,43 46,22 41,55<br />
Przemysł lekki 32,46 37,93 34,67 32,15 32,93 32,48 33,77<br />
Przemysł farmaceutyczny 54,20 42,02 22,65 14,64 18,34 19,75 28,60<br />
Przemysł elektromaszynowy 48,46 48,34 49,63 41,71 41,89 32,58 43,77<br />
Przemysł drzewny<br />
i papierniczy<br />
24,71 30,70 28,73 35,13 41,42 37,85 33,09<br />
Wskaźnik zadłużenia kapitału własnego<br />
Przemysł tworzyw sztucznych 33,95 48,05 40,71 40,61 28,31 25,69 36,22<br />
Przemysł spożywczy 116,67 114,86 103,32 94,84 112,79 92,87 105,89<br />
Przemysł paliwowy 43,81 49,32 83,02 79,27 108,03 116,05 79,92<br />
Przemysł motoryzacyjny 70,19 72,35 76,11 59,21 84,63 48,64 68,52<br />
Przemysł metalowy 137,05 80,38 93,06 69,10 63,13 43,97 81,12<br />
Przemysł mat. budowlanych 66,97 79,87 192,52 159,79 112,98 137,23 124,89<br />
Przemysł lekki 55,91 69,47 65,22 49,20 54,07 54,57 58,07<br />
Przemysł farmaceutyczny 118,34 72,48 29,28 17,15 22,46 24,61 47,39<br />
Przemysł elektromaszynowy 124,83 114,96 117,17 97,86 91,40 61,05 101,21<br />
Przemysł drzewny<br />
i papierniczy<br />
36,31 50,72 45,55 66,41 81,16 78,16 59,72<br />
Wskaźnik zadłużenia długoterminowego<br />
Przemysł tworzyw sztucznych 0,61 8,27 4,13 5,63 11,75 8,66 6,51<br />
Przemysł spożywczy 28,03 30,41 28,17 15,26 33,18 14,53 24,93<br />
Przemysł paliwowy 19,71 17,90 28,31 40,87 7,91 60,52 29,20<br />
Przemysł motoryzacyjny 8,89 20,52 22,01 12,24 10,62 5,67 13,33<br />
Przemysł metalowy 13,13 12,65 19,54 15,05 9,82 11,46 13,61<br />
Przemysł mat. budowlanych 9,37 10,70 46,74 38,81 32,89 28,87 27,90<br />
Przemysł lekki 13,89 13,24 10,44 7,88 10,45 9,01 10,82<br />
Przemysł farmaceutyczny 3,21 0,39 0,32 0,13 0,00 0,00 0,68<br />
Przemysł elektromaszynowy 10,02 11,42 14,85 12,61 13,58 9,50 12,00<br />
Przemysł drzewny<br />
i papierniczy<br />
4,84 16,81 12,22 17,44 24,30 19,44 15,84<br />
Źródło: Opracowanie własne.
spowodowanym koniecznością spłaty zobowiązań w przypadku pogorszenia się<br />
sytuacji finansowej w przyszłości.<br />
Podobną wartość poznawczą ma wskaźnik zadłużenia kapitału własnego,<br />
określający możliwość pokrycia zobowiązań z własnych źródeł finansowania.<br />
W większości sektorów odnotowano bezpieczny poziom wskaźnika, oznaczający<br />
przewagę własnych źródeł finansowania nad obcymi. Sytuacja taka zapewnia<br />
wypłacalność przedsiębiorstw oraz zdolność do przetrwania niekorzystnej<br />
sytuacji na rynku. Przedsiębiorstwa mają margines bezpieczeństwa względem<br />
swoich wierzycieli. W przemyśle spożywczym, materiałów budowlanych i elektromaszynowym<br />
średnia wielkość wskaźnika ukształtowała się powyżej jedności,<br />
co wskazuje na większe zaangażowanie kapitałów obcych niż własnych.<br />
W takiej sytuacji banki niechętnie udzielają kredytów inwestycyjnych, gdyż istnieje<br />
większe ryzyko niewywiązania się ze spłaty tych zobowiązań. Przy czym<br />
wzrost zobowiązań w pasywach ogółem może być uzasadniony, gdy przeciętne<br />
oprocentowanie kredytów i pożyczek jest niższe od stopy zwrotu z aktywów<br />
posiadanych przez przedsiębiorstwo.<br />
Najistotniejszym dla oceny poziomu zadłużenia jest wskaźnik zadłużenia<br />
długoterminowego, który wyraża relację zobowiązań długoterminowych do kapitałów<br />
własnych. Długoterminowe obce źródła finansowania dotyczą kredytów<br />
i pożyczek, wyemitowanych obligacji i innych długów, których termin spłaty<br />
jest dłuższy niż 1 rok. Średni wskaźnik w grupie badanych przedsiębiorstw<br />
w analizowanym okresie kształtował się w przedziale od 0,68% w przemyśle<br />
farmaceutycznym do 29,20% w przemyśle paliwowym. Oznacza to, iż struktura<br />
pasywów przedsiębiorstwa była zdominowana przez kapitały własne. Przedsiębiorstwa<br />
cechowała stabilność finansowa.<br />
93<br />
Wnioski<br />
W opracowaniu dokonano oceny sytuacji finansowej spółek giełdowych<br />
z wybranych sektorów przemysłowych. Na podstawie przeprowadzonych badań<br />
sformułowano następujące wnioski:<br />
1. W strukturze majątku w większości badanych sektorów odnotowano większy<br />
udział aktywów trwałych w stosunku do obrotowych, co jest cechą charakterystyczną<br />
przedsiębiorstw produkcyjnych. W strukturze majątku obrotowego<br />
dominującym składnikiem aktywów były należności krótkoterminowe.<br />
Przedsiębiorstwa, chcąc zdynamizować sprzedaż, oferowały odbiorcom<br />
korzystniejsze instrumenty w zakresie płatności. We wszystkich sektorach<br />
w majątku obrotowym odnotowano niski udział inwestycji krótkotermino-
94<br />
2.<br />
3.<br />
wych. Wynika to z ulokowania środków pieniężnych w zapasach i sprzedaży<br />
wyrobów gotowych z odroczonym terminem płatności.<br />
Złota reguła bilansowania, wymagająca, by majątek trwały był w pełni sfinansowany<br />
kapitałami własnymi, została zachowana w większości sektorów.<br />
Srebrna reguła bilansowania, dopuszczająca pokrycie aktywów trwałych<br />
kapitałem stałym, nie została spełniona tylko 2008 roku w przemyśle paliwowym<br />
i motoryzacyjnym. We wszystkich sektorach odnotowano dodatni<br />
średni poziom wskaźnika udziału kapitału obrotowego netto w aktywach<br />
ogółem. Wysoka zdolność finansowania majątku trwałego kapitałem stałym<br />
wskazuje na częściowe pokrycie obrotowych środków gospodarczych tym<br />
kapitałem, a tym samym stwarza korzystniejsze perspektywy dla regulowania<br />
zobowiązań płatniczych.<br />
We wszystkich sektorach odnotowano niskie średnie wskaźniki zadłużenia<br />
ogółem i zadłużenia długoterminowego. Przedsiębiorstwa przemysłowe zastosowały<br />
bezpieczną politykę, zapewniającą wypłacalność oraz zdolność<br />
do przetrwania niekorzystnej sytuacji na rynku, co jest pozytywnie odbierane<br />
przez potencjalnych kapitałodawców. W przemyśle spożywczym, materiałów<br />
budowlanych i elektromaszynowym średnia wielkość wskaźnika zadłużenia<br />
kapitału własnego ukształtowała się powyżej jedności, co wskazuje<br />
na większe zaangażowanie kapitałów obcych niż własnych oraz wiąże się<br />
z większym ryzykiem utraty bezpieczeństwa finansowego.<br />
Literatura<br />
BEDNARSKI L, WAŚNIEWSKI T. (red.): Analiza finansowa w zarządzaniu przedsiębiorstwem.<br />
Fundacja Rozwoju Rachunkowości w Polsce, Warszawa 1996.<br />
BIENIASZ A., GOŁAŚ Z.: Płynność finansowa gospodarstw rolnych w aspekcie przepływów<br />
pieniężnych i strategii zarządzania kapitałem obrotowym. Wydawnictwo Akademii<br />
Rolniczej, Poznań 2007.<br />
DAMODARAN A.: Damodaran on Valuation. Security Analysis for Investment and Corporate<br />
Finance. John Wiley and Sons, New York 1994.<br />
JAWORSKI J.: Jak zwiększyć użyteczność sprawozdania finansowego małego przedsiębiorstwa<br />
dla jego głównych odbiorców. „Rachunkowość” 2008, nr 5.<br />
NOTORIA SERWIS: Wyniki finansowe spółek giełdowych (CD). 2010.<br />
OLZACKA B., PAŁCZYŃSKA-GOŚCINIAK R.: Jak oceniać firmę. Metodyka badań, przykłady<br />
liczbowe. Wydawnictwo ODDK, Gdańsk 2007.<br />
PARKITNA A.: Analiza finansowa – wybrane uwagi w aspekcie efektywności. [w:] Dudycz T.<br />
(red.): Wartość jako kryterium efektywności. Politechnika Wrocławska, Wrocław 2008.<br />
SIERPIŃSKA M., JACHNA T.: Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych.<br />
Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2004.<br />
STĘPIEŃ K.: Rentowność a wypłacalność przedsiębiorstw. Wydawnictwo Difin, Warszawa<br />
2008.
95<br />
The assets and capital structure in assessment<br />
of financial situation of industrial companies<br />
Abstract<br />
The author analyzes a financial situation of industrial companies in Poland.<br />
Asset structure and capital-asset structure as well as debt are analyzed. The author<br />
used the sample of 64 companies listed on the Warsaw Stock Exchange for<br />
the period of 2004–2009. Basing on the survey it can be concluded that in most<br />
sectors reported higher share of fixed assets in relation to current assets. In the<br />
structure of the current assets were dominant short-term receivables. In most<br />
sectors was preserved gold and silvery financial rule. Debt ratios mostly were at<br />
a safe level.
Ireneusz Grzegorz Skłodowski<br />
Katedra Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw<br />
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w <strong>Warszawie</strong><br />
Sytuacja finansowa przedsiębiorstw na rynku<br />
hazardu w Polsce<br />
Wstęp<br />
Przedsiębiorstwa funkcjonujące na rynku hazardu w Polsce znajdują się<br />
w stanie ciągłych zmian własnościowych i strukturalnych. Jest to podyktowane<br />
zarówno specyfiką tego rynku, jak również ogólnymi uwarunkowaniami gospodarki<br />
opartej na zasadach wolnorynkowych. Urządzanie i prowadzenie działalności<br />
w zakresie gier losowych, zakładów wzajemnych, gier na automatach<br />
i gier na automatach o niskich wygranych w Polsce dozwolone było wyłącznie<br />
na zasadach określonych w Ustawie z dnia 29 lipca 1992 r. o grach i zakładach<br />
wzajemnych (Dz.U. z 2004 r. Nr 4, poz. 27 z późn. zm.). Mechanizmy rynkowe<br />
wymuszają na wszystkich podmiotach dysponowanie majątkiem w sposób<br />
możliwie najbardziej racjonalny w celu poprawy efektywności ekonomicznej<br />
gospodarowania i sytuacji finansowej przedsiębiorstwa. Konsekwencją takiego<br />
działania był systematyczny rozwój rynku hazardu, co przekładało się również<br />
na wzrost wpływów do budżetu państwa z podatków od gier oraz podatku dochodowego<br />
od osób prawnych. W latach 2005–2007 zaobserwowano wpływ czynników<br />
mikroekonomicznych na kształtowanie tego rynku. Nie byłoby możliwe<br />
osiąganie efektów makroekonomicznych bez uzyskiwania efektywności mikroekonomicznej<br />
przez samodzielnie gospodarujące podmioty, poddawane jedynie<br />
pośredniemu sterowaniu ze strony państwa [Walczak 2007, s. 28].<br />
Cel i metody badań<br />
Celem opracowania jest określenie sytuacji finansowej przedsiębiorstw<br />
funkcjonujących na rynku hazardu w Polsce. Zasadnicza uwaga została zwrócona<br />
na sytuację majątkowo-kapitałową.<br />
Badaniem objęto wszystkie podmioty prowadzące działalność na rynku gier<br />
i zakładów wzajemnych w latach 2005–2007. Główną metodą przyjętą do reali-
98<br />
zacji postawionego celu była analiza danych rzeczywistych firm z tego sektora.<br />
Wykorzystano podstawowe materiały źródłowe pochodzące z Ministerstwa Finansów<br />
oraz znajdujące się w Głównym Urzędzie Statystycznym (GUS) i wojewódzkich<br />
urzędach statystycznych. Skorzystano zarówno z ogólnie dostępnych<br />
danych statystyki masowej, jak i danych finansowo-ekonomicznych przygotowanych<br />
na podstawie składanych do GUS-u formularzy sprawozdań bilansowych<br />
F-01 i F-02.<br />
Zebrane materiały zostały uporządkowane, wyselekcjonowane, sklasyfikowane<br />
i pogrupowane na grupy tematyczne, z których część dotyczyła<br />
ogólnych uwarunkowań funkcjonowania przedsiębiorstw prowadzących poszczególne<br />
gry i zakłady wzajemne, w tym ich sytuacji finansowej. Zebrany<br />
materiał oraz dane źródłowe zostały przetworzone metodą analizy opisowej,<br />
z uwzględnieniem związków przyczynowo-skutkowych. Dane źródłowe poddane<br />
zostały analizie tabelarycznej. W artykule posłużono się metodą wnioskowania<br />
dedukcyjnego, tj. formułowania ogólnych twierdzeń w oparciu<br />
o dorobek teorii i analizę zagadnień.<br />
Podstawowa charakterystyka podmiotów oferujących<br />
gry hazardowe<br />
Działalność hazardowa w Polsce (w zakresie gier cylindrycznych, gier<br />
w karty, gier w kości, gier bingo pieniężne, zakładów wzajemnych, gier na automatach<br />
oraz gier na automatach o niskich wygranych) mogła być prowadzona<br />
wyłącznie w formie spółek akcyjnych lub spółek z ograniczoną odpowiedzialnością,<br />
mających siedzibę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 3 Ustawy<br />
o grach i zakładach wzajemnych) 1 . Akcjonariuszami (udziałowcami) spółek<br />
prowadzących działalność mogły być osoby prawne lub spółki niemające osobowości<br />
prawnej, których siedziba znajdowała się na terytorium państwa członkowskiego<br />
Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego (art. 5<br />
ustawy o grach i zakładach wzajemnych) 2 . Ponadto działalność w zakresie gier<br />
liczbowych, loterii pieniężnych, wideoloterii i gry telebingo stanowiła monopol<br />
państwa wykonywany przez Ministra Skarbu Państwa, który w porozumieniu<br />
z Ministrem Finansów mógł tworzyć jednoosobowe spółki Skarbu Państwa (art.<br />
4 Ustawy o grach i zakładach wzajemnych) 3 . W analizowanym okresie funk-<br />
1 Dz.U. z 2004 r. Nr 4, poz. 27 z późn. zm.<br />
2 Ibidem.<br />
3 Pomimo stworzonych prawnych możliwości nie rozpoczęto działalności we wszystkich segmentach<br />
rynku, tj. w zakresie wideoloterii i gry telebingo. W analizowanym okresie z grupy gier objętych<br />
monopolem państwa prowadzone były wyłącznie loterie pieniężne i gry liczbowe.
cjonowały na rynku dwie spółki Skarbu Państwa, tj. Totalizator Sportowy Sp.<br />
z o.o. oraz Polski Monopol Loteryjny Sp. z o.o. 4 . Totalizator Sportowy Sp. z o.o.<br />
prowadził zarówno gry liczbowe, jak i loterie pieniężne, natomiast Polski Monopol<br />
Loteryjny Sp. z o.o. tylko loterie pieniężne. Te dwa podmioty realizowały<br />
monopol państwa (głównie była to spółka Totalizator Sportowy), funkcjonując<br />
w otoczeniu spółek prywatnych urządzających gry zaliczane do wysokiego oraz<br />
niskiego hazardu. Podział ten jest podziałem umownym, jednakże utrwalonym<br />
w środowisku hazardu. Głównym czynnikiem decydującym o takim rozróżnieniu<br />
była wysokość osiąganych wygranych. W przypadku wszystkich rodzajów gier,<br />
w których wysokość wygranych jest praktycznie nieograniczona, klasyfikowane<br />
są one jako gry wysoko hazardowe. Do gier nisko hazardowych zaliczane są gry<br />
na automatach o niskich wygranych, w przypadku których wartość jednorazowej<br />
wygranej nie może być wyższa niż równowartość 15 euro, a wartość maksymalnej<br />
stawki za udział w jednej grze nie może być wyższa niż 0,07 euro (art. 2 ust.<br />
2b ustawy o grach i zakładach wzajemnych).<br />
W latach 2005–2007 łączna liczba podmiotów działających w oparciu o uzyskane<br />
zezwolenia na rynku hazardu wzrosła z 54 do 66, tj. o 22,2 pkt % (tab. 1).<br />
Pomimo corocznego wzrostu liczby spółek działających na rynku stwierdzono<br />
jednak wyraźne obniżenie dynamiki ich wzrostu. W 2006 r., w stosunku do 2005 r.,<br />
nastąpił wzrost o 16,7%, z poziomu 54 do 63 spółek, natomiast w 2007 r.<br />
w stosunku do roku poprzedniego łączna liczba podmiotów zwiększyła się tylko<br />
dodatkowo o 3, tj. o 4,8 %. Mogło to świadczyć o rozwoju branży w ramach<br />
istniejących spółek. Postępujący wzrost zainteresowania rynkiem hazardu był<br />
zróżnicowany w zależności od rodzaju urządzanych gier. W zakresie gier objętych<br />
monopolem państwa w ciągu całego okresu działalność prowadziły 2 podmioty.<br />
Natomiast największe zmiany odnotowano w przypadku niskiego hazardu,<br />
gdzie liczba podmiotów angażujących się w tę działalność rosła z każdym rokiem,<br />
z 32 spółek w 2005 r. do 45 w 2007 r. Dynamika zmian wynosząca 140,6%<br />
wskazywała, że był to najdynamiczniej rozwijający się sektor gier. Rynek wysokiego<br />
hazardu, pomimo zmian liczby działających spółek, był dużo bardziej<br />
stabilniejszy i dojrzalszy. W 2007 r. liczba podmiotów w stosunku do 2005 r.<br />
zmniejszyła się o 1, osiągając poziom 19 spółek. W 2007 r. z ogólnej liczby<br />
spółek funkcjonujących na rynku aż 68,2% stanowiły podmioty urządzające gry<br />
zaliczane do niskiego hazardu. Udział podmiotów prowadzących gry wysoko<br />
hazardowe w tym okresie wyniósł 28,8%.<br />
99<br />
4 Od 2006 r. Polski Monopol Loteryjny Sp. z o.o. w likwidacji.
100<br />
Tabela 1<br />
Liczba podmiotów działających na rynku hazardu w Polsce<br />
Wyszczególnienie<br />
liczba<br />
spółek<br />
Lata<br />
2005 2006 2007<br />
% liczba % liczba<br />
spółek spółek<br />
Zmiana 07/05<br />
% liczba<br />
spółek<br />
Podmioty realizujące monopol<br />
państwa (MP)<br />
2 3,7 2 3,2 2 3,0 0 100,0<br />
Podmioty urządzające gry<br />
zaliczane do tzw. wysokiego 20 37,0 17 27,0 19 28,8 –1 95,0<br />
hazardu (WH)<br />
Podmioty urządzające gry<br />
zaliczane do tzw. niskiego 32 59,3 44 69,8 45 68,2 13 140,6<br />
hazardu (NH)<br />
RAZEM 54 100,0 63 100,0 66 100,0 12 122,2<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
W latach 2005–2007 łączna liczba podmiotów prowadzących poszczególne<br />
rodzaje gier, jak i liczba ośrodków oraz punktów gier znacząco się zmieniła. Jedynie<br />
w przypadku „kasyn gry” pozostała praktycznie na stałym poziomie (tab. 2).<br />
Podmioty, które ugruntowały pozycję na rynku starały się rozszerzać zasięg<br />
działalności, prowadząc nowe inwestycje i uruchamiając kolejne lokalizacje.<br />
W przypadku salonów gier na automatach liczba podmiotów zaangażowanych<br />
w ten segment rynku proporcjonalnie rosła. Stwierdzono szybki wzrost liczby otwieranych<br />
salonów gier. Gry bingo pieniężne urządzane i prowadzone były tylko<br />
przez 2 podmioty. Ze względu na słabnące zainteresowanie tym rodzajem gier,<br />
począwszy od 2006 r., zostały one zaniechane. Liczba podmiotów prowadzących<br />
zakłady wzajemne zmniejszyła się z 8 do 6, przy jednoczesnym wzroście liczby<br />
punktów przyjmowania zakładów wzajemnych.<br />
Tylko w przypadku dwóch rodzajów gier, tj. gier na automatach urządzanych<br />
w salonach oraz gier na automatach o niskich wygranych urządzanych<br />
w punktach, mieliśmy do czynienia z jednoczesnym wzrostem zarówno liczby<br />
podmiotów, jak i liczby ośrodków oraz punktów gier. W przypadku gier o niskich<br />
wygranych w 2007 r. stwierdzono wzrost liczby podmiotów oraz liczby<br />
punktów gry w stosunku do 2005 r. odpowiednio o 42,9% oraz 89,9%.<br />
%<br />
Rodzaje obciążeń rynku hazardu<br />
Działalność spółek na rynku hazardu podlega między innymi obowiązkowi<br />
podatkowemu w zakresie podatku od gier. Zgodnie z obowiązującą do 2009 r.<br />
Ustawą o grach i zakładach wzajemnych (art. 45 i art. 45a) występowały następujące<br />
formy opodatkowania:
–<br />
–<br />
101<br />
Tabela 2<br />
Liczba podmiotów, ośrodków oraz punktów gry w podziale na poszczególne rodzaje<br />
gier<br />
Kasyna gry<br />
Salony gier na automatach<br />
Salony gry w bingo<br />
pieniężne<br />
Zakłady wzajemne<br />
Gry na automatach<br />
o niskich wygranych<br />
opodatkowanie procentową stawką podatku,<br />
podatek od gier w formie zryczałtowanej.<br />
Obliczanie podatku od gier na podstawie stawek procentowych dokonywano<br />
według wzoru:<br />
Kp = Po × Sp<br />
Wyszczególnienie<br />
Lata Zmiana 07/05<br />
2005 2006 2007 Liczba %<br />
Liczba podmiotów 5 5 5 0,0 100,0<br />
Liczba kasyn gry 27 27 26 –1,0 96,3<br />
Liczba podmiotów 13 14 15 2,0 115,4<br />
Liczba salonów gier 175 188 204 29,0 116,6<br />
Liczba podmiotów 2 0 1 –1,0 50,0<br />
Liczba salonów gry<br />
bingo<br />
3 0 2 –1,0 66,7<br />
Liczba podmiotów 8 6 6 –2,0 75,0<br />
Liczba punktów zakładów<br />
wzajemnych<br />
1 655 1 767 2 138 483,0 129,2<br />
Liczba podmiotów 35 1 42 2 50 3 15,0 142,9<br />
Liczba punktów gry<br />
na automatach o niskich 9 675 12 438 18 372 8697,0 189,9<br />
wygranych<br />
Objaśnienia:<br />
1. uwzględniono 3 podmioty, które oprócz przychodów uzyskiwanych w salonach gier na automatach<br />
lub zakładach wzajemnych osiągały przychody z gier na automatach o niskich wygranych,<br />
2. nie uwzględniono 2 podmiotów, które zostały ujęte przy grach wysoko hazardowych,<br />
z uwagi na niewspółmiernie wysoki poziom osiąganych przychodów,<br />
3. uwzględniono 5 podmiotów, które oprócz przychodów uzyskiwanych w salonach gier na<br />
automatach lub zakładach wzajemnych osiągały przychody z gier na automatach o niskich<br />
wygranych.<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
gdzie:<br />
Kp – kwota podatku,<br />
Po – podstawa opodatkowania,<br />
Sp – procentowa stawka podatku.<br />
Podstawy opodatkowania podatkiem od gier oraz stawki podatku były zróżnicowane<br />
w zależności od rodzaju gier losowych, czy zakładów wzajemnych.
102<br />
Stawki podatku w przypadku gier objętych monopolem państwa, tj. gier liczbowych<br />
wynosiły 20%, wideoloterii – 45% oraz loterii pieniężnych – 15%. Dla<br />
gier wysoko wygraniowych przedstawiały się następująco: gry telebingo – 15%,<br />
loterie fantowe – 10%, gry cylindryczne, gry w karty, gry na automatach oraz gry<br />
w kości – 45%, gry bingo pieniężne i gry bingo fantowe – 10%. Zakłady wzajemne:<br />
totalizatory i bukmacherstwo – 10%. Zgodnie z art. 45 ust. 2 ustawy obowiązującej<br />
do 2009 r. stawka podatku od gier z tytułu prowadzenia działalności<br />
w zakresie zakładów wzajemnych na sportowe współzawodnictwo zwierząt na<br />
podstawie zezwoleń udzielonych wyłącznie na ich urządzanie wynosiła – 2%.<br />
Ze wszystkich usług hazardowych jedynie loterie promocyjne oraz loterie<br />
audioteksowe nie podlegały opodatkowaniu. W pozostałych przypadkach podstawę<br />
opodatkowania stanowiła kwota przychodów (gry liczbowe, loterie pieniężne,<br />
gry telebingo, loterie fantowe, gry bingo pieniężne, gry bingo fantowe,<br />
zakłady wzajemne) lub też kwota wynikająca z różnicy pomiędzy sumą uzyskanych<br />
przychodów a sumą wygranych (wideoloterie, gry cylindryczne, gry<br />
w karty, gry w kości, gry na automatach).<br />
W przypadku gier na automatach o niskich wygranych w analizowanym<br />
okresie płacony był miesięczny podatek od gier w formie ryczałtowej od każdego<br />
automatu. Wysokość podatku była zróżnicowana, ustalona kwotowo<br />
w euro na każdy rok kalendarzowy. W 2005 r. podatek wynosił równowartość<br />
100 euro, natomiast w kolejnym roku wzrósł o 25 euro, przy czym w 2007 r.<br />
wysokość podatku została ustalona na poziomie z 2006 r., tj. w równowartości<br />
125 euro. Ponadto działalność w zakresie urządzania i prowadzenia gier<br />
i zakładów wzajemnych obciążona była innymi tytułami podatkowymi, które<br />
skutecznie mogły ograniczać opłacalność realizowanych przedsięwzięć gospodarczych.<br />
W przypadku podmiotów realizujących monopol państwa (w grach<br />
liczbowych, loteriach pieniężnych, grach telebingo i wideoloteriach) doliczana<br />
była dopłata stanowiąca 25% (gry liczbowe) oraz 10% (pozostałe) ceny losu lub<br />
innego dowodu udziału w grze. Było to obciążenie, które bezpośrednio nałożone<br />
zostało wprawdzie na grającego, jednakże czyniło grę droższą, a tym samym<br />
mniej atrakcyjną dla przeciętnego gracza. Innym znaczącym obciążeniem podmiotów<br />
urządzających gry realizowane poza monopolem państwa była opłata za<br />
udzielone zezwolenia, uiszczana zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Finansów<br />
z dnia 3 czerwca 2003 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów Ustawy<br />
o grach i zakładach wzajemnych (Dz.U. z 2003 r. Nr 102, poz. 948 z późn. zm.).<br />
Ponadto, w przypadku wszystkich prywatnych podmiotów gospodarczych, przed<br />
rozpoczęciem działalności zobowiązane były one do wniesienia stosownego zabezpieczenia.<br />
Zwolnione z niego były podmioty realizujące monopol państwa.<br />
Poza tymi obciążeniami wszystkie podmioty płaciły podatek od wypracowanych<br />
dochodów, zgodnie z obowiązującą ustawą z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku
103<br />
dochodowym od osób prawnych (Dz.U. z 2000 r. Nr 54, poz. 654 z późn. zm.),<br />
w wysokości 19% podstawy opodatkowania.<br />
W ciągu analizowanego okresu 2005–2007 wysokość łącznych obciążeń<br />
podmiotów działających na rynku hazardu była rosnąca. W 2007 r. zaobserwowano<br />
wzrost obciążeń w stosunku do 2005 r. o 526,3 mln zł, tj. o 34,3% (tab.<br />
3). Wzrost ten determinowany był głównie rosnącym podatkiem od gier (wzrost<br />
o 304 mln zł) oraz podatkiem dochodowym od osób prawych (wzrost o 38,9<br />
mln zł). Był to wzrost na poziomie odpowiednio 37,8 i 52,7%. W znaczący<br />
sposób wzrosły również obciążenia wypłacane od zrealizowanych zysków przez<br />
spółki Skarbu Państwa, tj. dywidendy. W ciągu 3 lat był to wzrost 3,7 krotny,<br />
z poziomu 35,9 mln zł do poziomu 136,0 mln zł. Najwyższy udział w łącznych<br />
obciążeniach miał podatek od gier oraz dopłaty do stawek. W 2007 r. podatek<br />
od gier wyniósł 1 110,0 mln zł, zaś dopłaty do stawek osiągnęły poziom 674,9<br />
mln zł, stanowiło to odpowiednio 53,9 i 32,7% łącznych obciążeń podatkowych<br />
rynku hazardu.<br />
Nieznaczne zmniejszenie obciążeń stwierdzono w przypadku opłat za wstęp<br />
do środków gier oraz opłat za zezwolenia. Z uwagi na niewielki udział w strukturze<br />
obciążeń opłat za wstęp do ośrodków gier (w 2007 r. wartość opłat wyniosła<br />
0,8 mln zł) nie miało to większego wpływu na wysokość łącznych obciążeń<br />
rynku hazardu. Również w przypadku opłat za zezwolenia spadek jaki nastąpił<br />
w 2007 r. w stosunku do 2005 r., który wyniósł 3,6 mln zł, nie wpłynął znacząco<br />
na tendencje zmian zagregowanych obciążeń rynku.<br />
Tabela 3<br />
Obciążenie sektora gier<br />
Lata<br />
Rodzaje obciążeń<br />
2005 2006 2007<br />
Zmiana 07/05<br />
mln zł % mln zł % mln zł % mln zł %<br />
Podatek od gier 805,7 52,5 907,6 52,9 1110,0 53,9 304,3 137,8<br />
Dopłaty do stawek 591,6 38,6 568,4 33,1 674,9 32,7 3,4 114,1<br />
Podatek dochodowy<br />
od osób prawych<br />
73,8 4,7 97,3 5,7 112,7 5,5 38,9 152,7<br />
Dywidendy ustawowe 35,9 2,3 112,0 6,5 136,0 6,6 100,1 379,3<br />
Opłaty za egzaminy i świadectwa<br />
zawodowe*<br />
5,0 0,3 5,8 0,3 6,8 0,3 1,7 134,6<br />
Opłaty za wstęp do ośrodka<br />
gier<br />
0,9 0,1 0,8 0,0 0,8 0,0 –0,1 88,2<br />
Opłaty za zezwolenia 23,4 1,5 24,5 1,4 19,8 1,0 –3,6 84,6<br />
RAZEM OBCIĄŻENIA 1534,7 100,0 1716,4 100,0 2061,0 100,0 526,3 134,3<br />
*Łącznie ze świadectwami wydanymi przez TS Sp. z o.o.<br />
Źródło: Opracowanie własne.
104<br />
Ogólna sytuacja majątkowa<br />
Rosnąca konkurencja na rynku hazardu wymusza na podmiotach tego sektora<br />
podejmowanie trafnych i szybkich decyzji, które zmierzałyby do poprawy<br />
efektywności gospodarowania. W tym celu istotną rolę spełniać powinna analiza<br />
finansowa przeprowadzana na podstawie sprawozdań finansowych. Dokonując<br />
oceny struktury bilansu należy przypomnieć, że w rozwojowym przedsiębiorstwie<br />
uzasadnione jest stopniowe zwiększanie aktywów trwałych, przy jednoczesnym<br />
zmniejszaniu aktywów obrotowych [Walczak 2007, s. 350]. Po stronie pasywów<br />
pożądany jest wzrost kapitałów własnych przy malejącym udziale zobowiązań<br />
(szczególnie krótkoterminowych). Duży udział kapitałów własnych wiąże się ze<br />
znacznym samofinansowaniem i mocną pozycją finansową podmiotu.<br />
Zdaniem niektórych ekonomistów, dokonując oceny kapitałów obcych, za<br />
pozytywny objaw należy uznać wzrost udziału zobowiązań długoterminowych<br />
[Kopczyńska 2007, s. 351]. Wynika to z faktu, iż są to zobowiązania o dłuższym<br />
terminie spłaty i mogą być traktowane łącznie z kapitałami własnymi jako tzw.<br />
kapitał stały. Z kolei zobowiązania bieżące powinny maleć, ponieważ charakteryzują<br />
się one wysokim stopniem pilności spłaty.<br />
W latach 2005–2007 na rynku gier i zakładów wzajemnych w strukturze<br />
aktywów tylko w przypadku podmiotów realizujących monopol państwa udział<br />
majątku obrotowego był większy niż majątku trwałego (tab. 4). W grupie podmiotów<br />
działających na rzecz monopolu państwa w latach 2005–2006 nastąpiło<br />
obniżenie majątku trwałego, co jednocześnie wiązało się ze wzrostem wartości<br />
majątku obrotowego (w 2007 r. wartość majątku obrotowego wyniosła 726 mln<br />
zł, co stanowiło 75,8% wszystkich aktywów). Najniższą wartość majątku trwałego<br />
zanotowano w 2006 r. Majątek osiągnął wówczas poziom 98,5 mln zł, co<br />
stanowiło 11,9% ogółu aktywów. W 2007 r. nastąpił wzrost majątku trwałego<br />
o 130,6 mln zł, do poziomu 229,1 mln zł. Osiągnięty został udział w strukturze<br />
wszystkich aktywów w wysokości 24,2%.<br />
Suma kapitałów własnych i zobowiązań podmiotów działających na rynku<br />
monopolu w latach 2005–2007 wzrosła o 208,7 mln zł. W 2005 r. równała się<br />
736,2 mln zł, natomiast w 2007 r. osiągnęła poziom 944,9 mln zł, tj. zwiększyła<br />
się o 28,3%. Suma bilansowa była kształtowana głównie przez kapitał własny,<br />
który w 2005 r. stanowił 77,8% pasywów. W kolejnym roku nastąpiło obniżenie<br />
udziału własnych źródeł finansowania w majątku ogółem do 74,1%, a następnie<br />
w 2007 r. wzrost do wartości 746,7 mln zł (79,0% udziału w pasywach).<br />
W stosunku do 2005 r. wzrost kapitałów własnych wyniósł 30,4%. Oznaczało<br />
to zwiększenie wartości o 174,0 mln zł, co w rezultacie pokazało, że podmioty<br />
działające na rynku monopolu po okresie, który charakteryzował się zwiększonym<br />
angażowaniem obcych środków na finansowanie działalności (2006 r.)
105<br />
Tabela 4<br />
Wartość składników bilansu oraz ich dynamika zmian dla podmiotów realizujących monopol<br />
państwa<br />
Lata<br />
Wyszczególnienie<br />
2005 2006 2007<br />
Zmiana 07/05<br />
mln zł % mln zł % mln zł % mln zł %<br />
Aktywa, w tym m. in.: 736,2 100,0 824,8 100,0 944,8 100,0 208,6 128,3<br />
A. Majątek trwały 106,4 14,5 98,5 11,9 229,1 24,2 122,6 215,2<br />
B. Majatek obrotowy 629,8 85,5 726,3 88,1 715,8 75,8 86,0 113,7<br />
Pasywa, w tym m.in.: 736,2 100,0 824,8 100,0 944,8 100,0 208,6 128,3<br />
A. Kapitały własne, w tym<br />
m.in.:<br />
572,8 77,8 610,9 74,1 746,7 79,0 174,0 130,4<br />
I Kapitał podstawowy 119,2 × 119,2 × 118,4 × –0,8 99,3<br />
II Kapitał zapasowy 257,4 × 308,1 × 372,2 × 114,7 144,6<br />
B. Zobowiązania ogółem<br />
i rezerwy, w tym m.in.:<br />
163,4 22,2 214,0 25,9 198,1 21,0 34,7 121,2<br />
I Długoterminowe – × – × 7,1 × 7,1 ×<br />
II Krótkoterminowe 135,0 × 171,6 × 190,9 × 55,9 141,4<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
powróciły w 2007 r. z finansowania inwestycji z kapitałów własnych. Udział<br />
kapitałów obcych w źródłach finansowania działalności ogółem zwiększył się<br />
z 163,4 mln zł w 2005 r. do 198,1 mln zł w 2007 r., tj. o 21,2 pkt %. Wartość kapitałów<br />
własnych w latach 2005–2007 utrzymywała się na poziomie zapewniającym<br />
pełne finansowanie aktywów trwałych, co świadczy o zachowaniu złotej<br />
reguły bilansowej oraz stałym finansowaniu zapotrzebowania na środki obrotowe<br />
niezbędne do utrzymania ciągłości działalności na rynku monopolu.<br />
Wartość kapitału podstawowego w latach 2005–2006 utrzymywała się na<br />
stałym poziomie i wynosiła 119,2 mln zł. W 2007 r. nastąpiło jej nieznaczne obniżenie<br />
do wartości 118,4 mln zł. Jednocześnie największy udział we własnych<br />
źródłach finansowania działalności stanowił kapitał zapasowy, który w 2007 r.<br />
wzrósł w stosunku do 2005 r. o 114,7 mln zł i wyniósł 372,2 mln zł.<br />
Wartość zobowiązań w 2007 r. w stosunku do 2005 r. wzrosła o 21,2%,<br />
z 163,4 mln zł w 2005 r. do 198,1 mln zł w 2007 r. Największy wpływ na te<br />
zmiany miały zobowiązania krótkoterminowe.<br />
Przyjmuje się, że jeżeli rośnie udział majątku trwałego w całym majątku<br />
może to oznaczać wzrost ryzyka działania przedsiębiorstwa [Nowak 2001,<br />
s. 63]. Im większy jest udział trwałych składników majątku w łącznym majątku,<br />
tym mniejsza jest zdolność przedsiębiorstwa do wypracowania przychodu. Należy<br />
również wskazać, że przedsiębiorstwa charakteryzujące się małym udzia-
106<br />
łem środków trwałych zazwyczaj mają większe możliwości dostosowawcze do<br />
zmian zatrudnienia, popytu itp., ponieważ mniejsza część kapitału jest związana<br />
na długi okres. W takich sytuacjach mniejszy udział środków trwałych w majątku<br />
ogółem to niższe koszty stałe, i odwrotnie. W przypadku branży hazardowej<br />
relatywnie mniejszy udział środków trwałych pozwala na szybkie dopasowanie<br />
działalności, a niskie koszty stałe powodują, że chwilowy spadek zainteresowania<br />
graczy tą formą rozrywki nie wpływa na szybki spadek zysku. Można<br />
stwierdzić, że w przypadku rynku gier objętych monopolem zmniejszenie udziału<br />
majątku trwałego w łącznych aktywach było spowodowane znacznym przyrostem<br />
wartości majątku obrotowego, wyższym niż majątku trwałego. Należy tutaj<br />
dodać, że na rynku monopolu nie zachodzi zjawisko zasadniczego obniżania się<br />
w badanym okresie poziomu wartości środków trwałych. Gdyby to jednak miało<br />
miejsce mogłoby świadczyć o przestarzałym parku maszynowym (urządzeniach<br />
do gier), jak również utracie kontaktu z nowymi technologiami. Byłoby to groźne<br />
dla przyszłości, ponieważ mogłoby wpłynąć na zmniejszenie wielkości przychodów<br />
(poprzez niską jakość oferowanych gier) i wymusić w konsekwencji<br />
konieczność poczynienia znacznych nakładów inwestycyjnych.<br />
Rynek hazardu oprócz podmiotów urządzających gry objęte monopolem<br />
państwa reprezentowany był przez podmioty prywatne, które oferowały gry<br />
zaliczane do wysokiego hazardu oraz gry na automatach o niskich wygranych.<br />
Zarówno dla wysokiego jak i niskiego hazardu udział majątku obrotowego był<br />
mniejszy niż majątku trwałego (tab. 5 i 6).<br />
W przypadku rynku wysokiego hazardu wartość majątku trwałego rosła<br />
z poziomu 267,4 mln zł w 2005 r. do poziomu 397,1 mln zł w 2007 r. Majątek<br />
obrotowy w tym czasie osiągnął poziom odpowiednio 83 mln zł oraz 146,0 mln<br />
zł. W rezultacie udział majątku trwałego w aktywach ogółem w 2007 r. wyniósł<br />
73,1%, zaś majątku obrotowego 26,9%. W badanym okresie wartość majątku<br />
obrotowego charakteryzowała się wyższą dynamiką zmian niż majątku trwałego.<br />
Dynamika zmian wartości majątku obrotowego w 2007 r. w stosunku do<br />
2005 r. wyniosła 175,9%, podczas gdy zmiana majątku trwałego była na poziomie<br />
148,5 pkt %.<br />
Suma kapitałów własnych i zobowiązań w latach 2005–2007 dla rynku<br />
wysokiego hazardu wzrosła o 192,6 mln zł, z 350,5 mln zł w 2005 do 543,1<br />
mln zł w 2007 r. Udział kapitałów własnych w finansowaniu majątku miał tendencję<br />
spadkową na rzecz zaciąganych zobowiązań. Udział kapitałów obcych<br />
w źródłach finansowania działalności zwiększył się w analizowanym okresie<br />
z 55%, tj. 192,9 mln zł do 58,6%, tj. 318,0 mln zł. Dynamika kapitału obcego<br />
w 2007 r. w stosunku do 2005 r. wyniosła 164,8%, podczas gdy dynamika kapitałów<br />
własnych była na poziomie 142,9%. Przekładało się to na wzrost wartości<br />
zobowiązań ogółem o 125,2 mln zł oraz kapitałów własnych o 67,6 mln zł.
107<br />
Tabela 5<br />
Wartość składników bilansu oraz ich dynamika zmian dla podmiotów wysokiego hazardu<br />
Lata<br />
Wyszczególnienie<br />
2005 2006 2007<br />
Zmiana 07/05<br />
mln zł % mln zł % mln zł % mln zł %<br />
Aktywa, w tym m.in.: 350,5 100,0 425,7 100,0 543,1 100,0 192,6 155,0<br />
A. Majątek trwały 267,4 76,3 333,1 78,2 397,1 73,1 129,6 148,5<br />
B. Majątek obrotowy 83,0 23,7 92,6 21,8 146,0 26,9 63,0 175,9<br />
Pasywa, w tym m.in.: 350,5 100,0 425,7 100,0 543,1 100,0 192,6 55,0<br />
A. Kapitały własne,<br />
w tym m.in.:<br />
157,6 45,0 179,9 42,3 225,1 41,4 67,6 142,9<br />
I Kapitał podstawowy 55,8 × 62,9 × 70,2 × 14,3 125,7<br />
II Kapitał zapasowy 82,1 × 101,7 × 119,9 × 37,8 146,0<br />
III Kapitał z aktualizacji<br />
wyceny<br />
3,8 × 3,6 × 3,6 × –0,2 94,5<br />
IV Pozostały kapitał rezerwowy<br />
0,6 × 0,6 × 2,2 × 1,7 381,3<br />
B. Zobowiązania ogółem<br />
i rezerwy:<br />
192,9 55,0 245,8 57,7 318,0 58,6 125,1 164,8<br />
I Długoterminowe 21,9 × 68,6 × 117,7 × 95,8 537,7<br />
II Krótkoterminowe 161,4 × 65,2 × 200,3 × 38,8 124,0<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
W przypadku zobowiązań najwyższą dynamiką zmian charakteryzowały się zobowiązania<br />
długoterminowe, które wzrosły z poziomu 21,9 mln zł w 2005 r. do<br />
117,7 mln zł w 2007 r. Majątek trwały na rynku niskiego hazardu wzrósł w ciągu<br />
analizowanego okresu z poziomu 112,0 mln zł do 353,5 mln zł, tj. o 241,4 mln<br />
zł, co stanowiło 215,5% (tab. 6).<br />
Jeszcze wyższą dynamiką zmian cechował się majątek obrotowy (322,9%),<br />
którego udział w aktywach w analizowanym okresie utrzymywał się na poziomie<br />
od 32,8% (54,7 mln zł w 2005 r.) do 38,6% (113,4 mln zł w 2006 r.).<br />
W 2007 r. majątek obrotowy osiągnął poziom 176,7 mln zł, co stanowiło 33,3%<br />
ogółu aktywów. Suma kapitałów własnych i zobowiązań wzrosła w ciągu 3 lat<br />
o 363,4 mln zł. W 2005 r. równała się 166,7 mln zł, a w 2007 r. już 530,1 mln zł.<br />
Zmiana, porównując rok 2007 do 2005, wynosiła 218,0%. Wysokość kapitałów<br />
obcych w źródłach finansowania działalności ogółem podmiotów na rynku niskiego<br />
hazardu zwiększyła się z 82,8 mln zł w 2005 r. do 215,5 mln zł w 2007 r.,<br />
tj. o 160,2%. Suma bilansowa była kształtowana głównie przez zobowiązania<br />
krótkoterminowe, których wysokość zmieniła się o 111,1 mln zł, z poziomu 75,7<br />
mln zł w 2005 r. do 186,9 mln zł w 2007 r. Dynamika zmian zobowiązań krótkoterminowych<br />
w tym okresie wyniosła 246,8%.
108<br />
Tabela 6<br />
Wartość składników bilansu oraz ich dynamika zmian dla podmiotów niskiego hazardu<br />
Lata<br />
Wyszczególnienie 2005 2006 2007<br />
Zmiana 07/05<br />
mln zł % mln zł % mln zł % mln zł %<br />
Aktywa, w tym m.in.: 166,7 100,0 293,4 100,0 530,1 100,0 363,4 318,0<br />
A. Majątek trwały 112,0 67,2 180,1 61,4 353,5 66,7 241,4 315,5<br />
B. Majątek obrotowy 54,7 32,8 113,4 38,6 176,7 33,3 121,9 322,9<br />
Pasywa, w tym m.in.: 166,7 100,0 293,4 100,0 530,1 100,0 363,4 318,0<br />
A. Kapitały własne,<br />
w tym m.in.:<br />
83,9 50,3 151,2 51,5 314,6 59,3 230,7 375,0<br />
I Kapitał podstawowy 42,4 × 57,5 × 66,4 × 24,0 156,6<br />
II Kapitał zapasowy 8,4 × 16,1 × 72,3 × 63,9 864,0<br />
Pozostały kapitał<br />
rezerwowy<br />
0,3 × 5,3 × 9,9 × 9,5 2838,6<br />
B. Zobowiązania<br />
ogółem i rezerwy, 82,8 49,7 142,2 48,5 215,5 40,7 132,7 260,2<br />
w tym m. in.:<br />
I Długoterminowe 5,3 × 18,0 × 28,6 × 23,3 537,7<br />
II Krótkoterminowe 75,7 × 120,6 × 186,9 × 111,1 246,8<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Analiza rynku hazardu pokazała, że w przypadku podmiotów realizujących<br />
monopol państwa oraz prowadzących gry wysoko hazardowe następował coroczny<br />
wzrost wartości majątku, przy czym wyższe tempo wzrostu wykazywały<br />
aktywa przedsiębiorstw prywatnych. W szczególności w spółkach działających<br />
na rynku niskiego hazardu aktywa charakteryzowały się dużym tempem wzrostu.<br />
Poziom wartości aktywów podmiotów reprezentujących monopol państwa<br />
w zakresie gier i zakładów wzajemnych w 2007 r. był o 128 mln zł niższy od<br />
sumy wartości aktywów dla pozostałych podmiotów z rynku hazardu i wyniósł<br />
945 mln zł.<br />
W poszczególnych pozycjach pasywów zauważalny był dla wszystkich<br />
trzech rodzajów rynku gier i zakładów wzajemnych (monopol państwa, wysoki<br />
i niski hazard) systematyczny wzrost kapitałów własnych, przy czym najbardziej<br />
znaczące zmiany wystąpiły na rynku niskiego hazardu.<br />
Wzrost wartości kapitałów własnych spółek realizujących gry objęte monopolem<br />
państwa w głównej mierze podyktowany był zmianami kapitału zapaso-
109<br />
wego, który począwszy od 2005 do 2007 r. wzrósł o 44,6%. Zmianom kapitału<br />
własnego w tym okresie towarzyszył wzrost zobowiązań krótkoterminowych<br />
o 41,4%. Jednocześnie stwierdzono brak finansowania majątku tych podmiotów<br />
poprzez zaciąganie zobowiązań długoterminowych. W przypadku rynku wysokiego<br />
hazardu nastąpiła wyraźna zmiana wartości zobowiązań długoterminowych.<br />
W 2006 r. w stosunku do roku poprzedniego wzrost ten był na poziomie<br />
213,1%. Dla zobowiązań długo- i krótkoterminowych podmiotów reprezentujących<br />
rynek wysokiego hazardu w 2007 r. w stosunku do 2005 r. nastąpił odpowiednio<br />
5,3 oraz 1,2 krotny wzrost ich wartości. W przypadku niskiego hazardu<br />
nastąpiły zmiany wartości zarówno kapitałów własnych, jak i zobowiązań.<br />
Udział kapitałów podstawowych i zapasowych w kapitale własnym w 2007 r.<br />
uległ odwróceniu. Do 2006 r. przeważający udział w kapitałach własnych stanowiły<br />
kapitały podstawowe. W 2007 r. nastąpił wzrost kapitałów zapasowych<br />
o 764,0% w stosunku do 2005 r. W efekcie w 2007 r. kapitały zapasowe przewyższyły<br />
kapitał podstawowy o 5,8 mln zł. Kapitał podmiotów realizujących<br />
gry na automatach o niskich wygranych finansowany był w głównej mierze zobowiązaniami<br />
krótkoterminowymi. Dynamika ich wzrostu była bardzo wysoka.<br />
Z porównania dynamiki zmian aktywów i pasywów wynika, że branża niskiego<br />
hazardu cechowała się wyraźną dodatnią dynamiką zmian poszczególnych<br />
składników majątku oraz źródeł jego finansowania. Rynek ten w okresie lat<br />
2005–2007 był w fazie dynamicznego rozwoju (tab. 7).<br />
Tabela 7<br />
Porównanie dynamiki zmian aktywów i pasywów dla poszczególnych segmentów rynku<br />
hazardu w Polsce (w %)<br />
Wyszczególnienie<br />
Zmiana 07/05<br />
MP WH NH Ogółem<br />
Aktywa, w tym: 128,3 155,0 318,0 161,0<br />
A. Majątek trwały 215,2 148,5 315,5 201,6<br />
B. Majątek obrotowy 113,7 175,9 322,9 135,3<br />
Pasywa, w tym: 128,3 155,0 318,0 161,0<br />
A. Kapitały własne 130,4 142,9 375,0 158,0<br />
B. Zobowiązania ogółem<br />
i rezerwy<br />
121,2 164,8 260,2 166,6<br />
MP – rynek gier objętych monopolem państwa,<br />
WH – rynek wysokiego hazardu,<br />
NH – rynek niskiego hazardu.<br />
Źródło: Opracowanie własne.
110<br />
Wnioski<br />
W opracowaniu przedstawiono sytuację finansową przedsiębiorstw funkcjonujących<br />
na rynku hazardu w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem uwarunkowań<br />
majątkowo-kapitałowych podmiotów reprezentujących rynek gier objętych<br />
monopolem państwa oraz rynek wysokiego i niskiego hazardu. Na podstawie<br />
przeprowadzonych badań sformułowano następujące wnioski:<br />
1. W latach 2005–2007 nastąpił bardzo dynamiczny rozwój sektora usług hazardowych<br />
w Polsce. Największym zainteresowaniem wśród potencjalnych<br />
przedsiębiorców cieszył się sektor gier na automatach o niskich wygranych.<br />
Spośród 66 podmiotów działających w 2007 r. na rynku hazardu w Polsce 45<br />
urządzało gry zaliczane do tzw. niskiego hazardu.<br />
2. Najwyższą wartość majątku stwierdzono na rynku gier objętych monopolem<br />
państwa, która w 2007 r. wyniosła 944,8 mln zł i była tylko o 128,4 mln<br />
zł niższa od sumy aktywów wszystkich pozostałych podmiotów działających<br />
na rynku hazardu.<br />
3. W strukturze aktywów tylko w przypadku podmiotów realizujących monopol<br />
państwa udział majątku obrotowego był większy niż majątku trwałego.<br />
Zarówno dla wysokiego jak i niskiego hazardu relacja ta była odwrotna, co<br />
związane było z koniecznością dysponowania własnymi środkami trwałymi<br />
(automaty, urządzenia do gier) przez prywatnych organizatorów gier. Majątek<br />
spółek finansowany był głównie zobowiązaniami krótkoterminowymi.<br />
4. W przypadku rynku monopolu państwa wysokiego i niskiego hazardu<br />
stwierdzono systematyczny wzrost kapitałów własnych. W analizowanym<br />
okresie najwyższy wzrost o 230,7 mln zł nastąpił na rynku niskiego hazardu.<br />
W przypadku rynku gier objętych monopolem zmianom kapitału własnego<br />
towarzyszył wzrost zobowiązań krótkoterminowych. Totalizator Sportowy<br />
jako główny przedstawiciel monopolu państwa nie prowadził inwestycji<br />
długoterminowych, natomiast wszystkie bieżące działania finansowane były<br />
albo ze środków własnych albo z kredytów krótkoterminowych.<br />
Literatura<br />
BEDNARSKI L.: Analiza finansowa w przedsiębiorstwie. PWE, Warszawa 1999.<br />
Informacja o realizacji ustawy o grach i zakładach wzajemnych w 2003 roku. Ministerstwo<br />
Finansów, Warszawa 2004.<br />
Informacja o realizacji ustawy o grach i zakładach wzajemnych w 2004 roku. Ministerstwo<br />
Finansów, Warszawa 2005.<br />
Informacja o realizacji ustawy o grach i zakładach wzajemnych w 2005 roku. Ministerstwo<br />
Finansów, Warszawa 2006.
111<br />
Informacja o realizacji ustawy o grach i zakładach wzajemnych w 2006 roku. Ministerstwo<br />
Finansów, Warszawa 2007.<br />
Informacja o realizacji ustawy o grach i zakładach wzajemnych w 2007 roku. Ministerstwo<br />
Finansów, Warszawa 2008.<br />
KOPCZYŃSKA L.: Ocena kondycji finansowej przedsiębiorstwa. Centrum Doradztwa i Informacji<br />
Difin Sp. z o.o., Warszawa 2007.<br />
NOWAK E.: Metody statystyczne w analizie działalności przedsiębiorstw, Polskie Wydawnictwa<br />
Ekonomiczne, Warszawa 2001.<br />
POMYKALSKA B., POMYKALSKI P.: Analiza finansowa przedsiębiorstwa. Wydawnictwo<br />
<strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2007.<br />
SIERPIŃSKA M., JACHNA T.: Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych.<br />
Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2004.<br />
Ustawa z dnia 29 lipca 1992 roku o grach i zakładach wzajemnych [Dz.U. z 2004 r. Nr 4,<br />
poz. 27 z późn. zm.].<br />
WALCZAK M.: Analiza finansowa w zarządzaniu współczesnym przedsiębiorstwem. Difin,<br />
Warszawa 2007.<br />
The financial situation of companies in the gambling<br />
market in Poland<br />
The article presents the financial position of enterprises operating in the<br />
gambling market in Poland. In particular, drew attention to the situation over and<br />
property-market equity, representing gaming operators covered by the monopoly<br />
of the state and market high and low hazard. The study period covered the years<br />
2005–2007. Conduct gambling activities in Poland during this period was permitted<br />
only on the terms specified in the Act on games and mutual wagering. The<br />
greatest interest among potential entrepreneurs enjoyed the gaming industry with<br />
low prizes.
Agnieszka Kot-Zacharuk<br />
Katedra Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw<br />
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w <strong>Warszawie</strong><br />
Kierunki rozwoju polskiej bankowości<br />
spółdzielczej według opinii zarządzających<br />
Wstęp<br />
Znaczenie banków spółdzielczych w poszczególnych systemach bankowych<br />
Unii Europejskiej (UE) nie jest jednakowe, ale pomimo tego i tak co drugi bank<br />
jest podmiotem spółdzielczym, a udział w rynku depozytów bankowych w niektórych<br />
krajach przekracza 30% [Gostomski 2010, s. 247]. Europejskie banki<br />
spółdzielcze mają wysoki udział w rynku detalicznych usług bankowych. Jednak<br />
konkurencja innych instytucji finansowych, wzrost oczekiwań ze strony klientów,<br />
aktualne regulacje związane z bezpieczeństwem finansowym przyczyniają się do<br />
poszukiwania nowych strategii działania, czy wdrażania nowoczesnych rozwiązań.<br />
Rozwój, ciągłe doskonalenie, umacnianie pozycji rynkowej to wymagania<br />
stawiane przed indywidualnymi bankami spółdzielczymi, ale także całymi strukturami<br />
zrzeszeniowymi. Zarządzający bankami spółdzielczymi powinni między<br />
innymi podejmować działania zmierzające do sprawnego i efektywnego funkcjonowania<br />
w obszarze oferowanych produktów i usług, aby zapewnić swoich<br />
obecnych i przyszłych klientów o sprawnym i bezpiecznym działaniu, nie tylko<br />
w poszczególnych podmiotach, ale również w ramach całej struktury zrzeszeniowej.<br />
Istotnym elementem usprawniającym działanie zrzeszenia jest wyznaczenie<br />
najważniejszych celów, gdyż poza osiągnięciem jak najwyższych zysków należy<br />
skoncentrować się na działaniach na rzecz swoich członków.<br />
Przemiany polityczno-ekonomiczne w naszym kraju miały bezpośredni<br />
wpływ na organizację banków spółdzielczych. Aktem normatywnym, który reguluje<br />
działalność banków spółdzielczych w Polsce jest Ustawa o funkcjonowaniu<br />
banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających 1 . Poza tym<br />
zasady działania banków spółdzielczych określają również między innymi usta-<br />
1 Ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r. o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się<br />
i bankach zrzeszających [Dz.U. z 2000 r. Nr 119, poz. 1252].
114<br />
wy o prawie bankowym 2 i prawie spółdzielczym 3 . Ważnym punktem docelowym<br />
jest dążenie do wzrostu poziomu kapitalizacji banków spółdzielczych. Regulacje<br />
Dyrektywy CRD 4 zapewniają podmiotom możliwość prowadzenia działalności<br />
w sposób bezpieczny, uwzględniając wymogi norm ostrożnościowych. Pomimo<br />
dużych kosztów związanych z dostosowywaniem się do nowych regulacji oraz<br />
częstych interwencji państwa, banki spółdzielcze rozwijają się szybciej niż banki<br />
komercyjne, pozyskując nowych klientów i zwiększając swój udział w rynku.<br />
Ostatnio dość popularna stała się współpraca banków spółdzielczych z instytucjami<br />
finansowymi oferującymi produkty ubezpieczeniowe i pośrednictwo na<br />
rynku usług finansowych i inwestycyjnych [Łękawa, Nosowski 2008, s. 609].<br />
W polskim sektorze banków spółdzielczych również występują tego typu powiązania,<br />
na przykład w zakresie usług ubezpieczeniowych (Grupa Concordia).<br />
Hasło „myśl globalnie, działaj lokalnie” trafnie odnosi się do banków spółdzielczych,<br />
które z powodzeniem funkcjonują na niewielkim terenie dzięki dobrej<br />
znajomości lokalnych środowisk, indywidualnemu podejściu do swoich klientów,<br />
budowaniu relacji oraz elastyczności. Znajdując się blisko klienta są w stanie<br />
szybko określić zmianę jego kondycji finansowo-ekonomicznej i w odpowiedni<br />
sposób zareagować [Alińska 2008, s. 599].<br />
Bankowość spółdzielcza stanowi ważny element polskiej gospodarki. Głównym<br />
dostawcą, a zarazem nabywcą usług banków spółdzielczych, jest sektor niefinansowy,<br />
czyli gospodarstwa domowe, małe i średnie podmioty gospodarcze,<br />
a także budżety terenowe [Nowakowska-Krystman, Kublik 2008, s. 34]. Silna<br />
pozycja banków spółdzielczych na rynku usług finansowych i gromadzone nadwyżki<br />
finansowe inwestowane na poziomie banku zrzeszającego nie gwarantują,<br />
że sytuacja finansowa zrzeszenia będzie stale korzystna. Obecnie w sektorze<br />
bankowości spółdzielczej działają trzy zrzeszenia, na czele których stoją: Bank<br />
Polskiej Spółdzielczości S.A., Gospodarczy Bank Wielkopolski S.A. oraz Mazowiecki<br />
Bank Regionalny S.A. Od jakiegoś czasu mówi się o zmniejszeniu liczby<br />
zrzeszeń. Opinia ta pojawiła się przede wszystkim dlatego, że w dzisiejszej rzeczywistości<br />
banków spółdzielczych nie stać na utrzymywanie trzech zrzeszeń 5 .<br />
Sytuacja nadal nie jest rozstrzygnięta. Według niektórych opinii w Polsce powin-<br />
2 Ustawa o prawie bankowym z dnia 29 sierpnia 1997 r. [Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665, tekst<br />
jednolity z późn. zm.].<br />
3 Ustawa o prawie spółdzielczym z dnia 16 września 1982 r. [Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848,<br />
tekst jednolity z późn. zm.].<br />
4 Łączna nowelizacja Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/12 z 20 marca 2000 r.<br />
w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje kredytowe z późniejszymi<br />
zmianami oraz Dyrektywy Rady 93/6/EWG z 15 marca 1993 r. w sprawie adekwatności kapitałowej<br />
przedsiębiorstw inwestycyjnych i instytucji kredytowych z późn. zm.<br />
5 Wywiad z Prezesem Banku Polskiej Spółdzielczości S.A. Panem Mirosławem Potulskim. Puls<br />
Biznesu, dodatek o bankach spółdzielczych z dn. 28.01.2010 r. – „Trzy zrzeszenia to za dużo”.
115<br />
no funkcjonować co najwyżej dwa banki zrzeszające, a nie jeden, jak twierdzą<br />
inni, ponieważ na rynku usług finansowych konkurencja jest niezbędna.<br />
Liczba placówek i posiadanych bankomatów, a także wyszkolona kadra pracownicza<br />
oddziaływują na rozwój polskiej bankowości spółdzielczej, przyczyniając<br />
się do osiągnięcia wysokiej pozycji na polskim rynku usług finansowych.<br />
Warunkiem osiągnięcia tego stanu rzeczy jest ciągłe wprowadzanie zmian i dostosowywanie<br />
się do potrzeb klientów. Indywidualne podejście do każdego jest<br />
wielkim atutem i sprzyja przywiązywaniu się klienta do danej placówki. Dlatego<br />
też z inicjatywy banków spółdzielczych podpisano umowę o współpracy trzech<br />
zrzeszeń w zakresie planowania i realizacji wspólnej kampanii reklamowej<br />
w celu ukazania banku spółdzielczego jako sprawnej, nowoczesnej i przyjaznej<br />
instytucji z długoletnią tradycją [Łękawa 2008, s. 101]. To właśnie dzięki długoletniemu<br />
doświadczeniu, tradycjom i kapitałom własnym dostosowanym do<br />
profilu, skali operacji i generowanego ryzyka, banki spółdzielcze są przygotowane<br />
na wypadek kryzysu i nie stwarzają zagrożenia dla stabilności finansowej<br />
sektora bankowego [Kania 2009, s. 173].<br />
Cel i metody badań<br />
W opracowaniu określono kierunki rozwoju polskiej bankowości spółdzielczej<br />
w opiniach zarządzających bankami spółdzielczymi. Badaniami objęto banki<br />
spółdzielcze należące do Zrzeszenia Mazowieckiego Banku Regionalnego<br />
S.A. (MR Bank S.A.).<br />
Wyniki badań przedstawiają poglądy prezesów banków spółdzielczych na<br />
koniec 2009 r. Badania przeprowadzono z wykorzystaniem kwestionariusza wywiadu<br />
w 40 bankach spółdzielczych, w których zarządzający wyrazili zgodę.<br />
Opinie pogrupowano według kryterium uczestnictwa lub nie w konsolidacji oraz<br />
kryterium wartości kapitału własnego. Do grupowania banków wykorzystano<br />
metodę kwartyli. Banki uporządkowano według kryterium wartości kapitału<br />
własnego na trzy grupy: I grupa (25%) to podmioty o najniższym kapitale własnym,<br />
II grupa (50%) – środkowy kwartyl odpowiadający przeciętnej wartości<br />
kapitału własnego i III grupa (25%) – banki spółdzielcze o najwyższym kapitale<br />
własnym.<br />
Wyniki badań<br />
W tabeli 1 przedstawiono opinie prezesów banków spółdzielczych dotyczące<br />
korzyści z przystąpienia Polski do UE. Do korzyści sprzyjających rozwojowi<br />
bankowości spółdzielczej zarządzający zaliczyli przede wszystkim odpowiedni
116<br />
Tabela 1<br />
Ocena bankowości spółdzielczej po przystąpieniu Polski do struktur UE<br />
Lp.<br />
Treść<br />
Udział opinii (%) w zależności od:<br />
uczestnictwo<br />
w konsolidacji<br />
wartość kapitału<br />
własnego<br />
tak nie I II III<br />
1. Co według Pana/i ma korzystny wpływ na rozwój bankowości spółdzielczej?<br />
a)<br />
odpowiedni dobór oferowanych produktów<br />
i usług do wymagań klienta<br />
91 88 90 95 80 90<br />
b) miła i wykwalifikowania kadra 57 82 60 85 40 68<br />
c)<br />
współpraca z innymi instytucjami finansowymi<br />
(fundusze inwestycyjne, zakłady 9 18 10 15 10 13<br />
ubezpieczeń, itp.)<br />
d)<br />
korzystne warunki prowadzenia rachunków<br />
depozytowych<br />
43 35 60 35 30 40<br />
e) liczba bankomatów 17 18 10 20 20 18<br />
f) niskie oprocentowanie kredytów 30 47 70 25 30 38<br />
g)<br />
częste akcje promocyjne, sponsorowanie<br />
ważnych wydarzeń w regionie<br />
17 41 30 35 10 28<br />
h) inne, jakie? 26 12 10 25 20 20<br />
Jakie korzyści przyniosło bankowości spółdzielczej według Pana/i wejście Polski do<br />
2.<br />
struktur UE?<br />
a) poszerzenie oferty produktów i usług 30 35 30 35 30 33<br />
b)<br />
wzrost zainteresowania BS-ów programami<br />
wsparcia polskiego rolnictwa<br />
70 59 60 55 90 65<br />
c) zwiększenie akcji kredytowych 61 53 30 75 50 58<br />
d)<br />
przeprowadzanie profesjonalnych szkoleń<br />
dla pracowników BS-ów<br />
39 29 50 40 10 35<br />
e) poprawienie sytuacji ekonomicznej BS-ów 26 12 20 20 20 20<br />
f) rozwój bazy depozytów 35 29 40 35 20 33<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
dobór oferowanych produktów i usług, zgodnie z wymaganiami klienta. Wśród<br />
zarządzających bankami uczestniczącymi w konsolidacji odnotowano 91%<br />
wskazań dla tej odpowiedzi i 95% wśród kierujących jednostkami o przeciętnych<br />
kapitałach własnych. Według respondentów na rozwój bankowości spółdzielczej<br />
oddziaływuje również miła i wykwalifikowana kadra. Wśród prezesów banków<br />
niebiorących udziału w łączeniach zanotowano 82% wskazań dla tej odpowiedzi<br />
i 85% wśród tych o przeciętnych funduszach własnych.<br />
Wejście Polski do UE miało duże znaczenie dla banków spółdzielczych,<br />
ze względu na przeprowadzenie restrukturyzacji i modernizacji sektora rolne-<br />
X
117<br />
go. Stąd wśród najczęściej udzielanych odpowiedzi był wzrost zainteresowania<br />
programami wsparcia polskiego rolnictwa. Wśród kierujących bankami uczestniczącymi<br />
w konsolidacji odnotowano 70% wskazań dla tej odpowiedzi, a w<br />
grupie zarządzających bankami o najwyższych funduszach własnych aż 90%.<br />
Być może część banków osiągnęła wysokie kapitały własne między innymi poprzez<br />
oferowanie programów wspierających polskie rolnictwo. Prezesi banków<br />
uczestniczących w konsolidacji do pozytywnych stron przystąpienia Polski do<br />
UE zaliczyli również zwiększenie akcji kredytowych w bankach spółdzielczych<br />
(61%). Większość zarządzających bankami o przeciętnych kapitałach własnych<br />
była tego samego zdania (75%). Zainteresowanie programami wsparcia polskiego<br />
rolnictwa wiązało się ze zwiększeniem akcji kredytowych.<br />
W tabeli 2 przedstawiono opinie prezesów banków spółdzielczych dotyczące<br />
struktury polskiej bankowości spółdzielczej oraz samego Zrzeszenia MR Bank<br />
S.A. Zdecydowana większość respondentów wypowiedziała się za dwuszczeblową<br />
strukturą polskiej bankowości spółdzielczej (85%), ponieważ trójszczeblowa<br />
struktura się nie sprawdziła.<br />
Na koniec 2009 r. do Zrzeszenia MR Bank S.A. należało 77 banków spółdzielczych.<br />
Połowa badanych jest zdania, że należy zwiększyć liczbę podmiotów<br />
należących do Zrzeszenia MR Bank S.A. dla poprawnego funkcjonowania<br />
Tabela 2<br />
Ocena struktury polskiej bankowości spółdzielczej i Zrzeszenia MR Bank S.A.<br />
Lp.<br />
Treść<br />
Udział opinii (%) w zależności od:<br />
uczestnictwo<br />
w konsolidacji<br />
wartość kapitału<br />
własnego<br />
tak nie I II III<br />
1.<br />
Jaka struktura bankowości spółdzielczej według Pana/i opinii powinna występować<br />
docelowo w Polsce?<br />
a) jednoszczeblowa 9 24 20 10 20 15<br />
b) dwuszczeblowa 91 76 80 90 80 85<br />
c) trójszczeblowa 0 0 0 0 0 0<br />
d) inna, jaka? 0 0 0 0 0 0<br />
2.<br />
Czy obecna liczba BS-ów zrzeszonych w MR Bank S.A. jest wystarczająca do funkcjonowania<br />
Zrzeszenia MR Bank S.A.?<br />
a) tak 35 24 50 15 40 30<br />
b) nie, należy zmniejszyć liczbę BS-ów 4 12 10 10 0 8<br />
c) nie, należy zwiększyć liczbę BS-ów 43 65 60 55 40 53<br />
d) nie mam zdania 17 12 0 20 20 15<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
X
118<br />
całego Zrzeszenia. Wśród zarządzających bankami nieuczestniczącymi w konsolidacji<br />
zanotowano 65% wskazań dla tej odpowiedzi. Podobnego zdania byli<br />
prezesi banków o niskich kapitałach własnych (60%). Jednocześnie stwierdzono,<br />
iż wraz ze wzrostem funduszy własnych malał udział tej odpowiedzi wśród<br />
zarządzających. Z tego wynika, że duża liczba banków w Zrzeszeniu korzystnie<br />
oddziaływuje na sytuację finansową. Nawet małe banki są bezpieczne dlatego,<br />
że wszystkie wspólnie odpowiadają za całe Zrzeszenie. Nie zawsze duża liczba<br />
banków w zrzeszeniu gwarantuje lepszą sytuację ekonomiczną, ponieważ istnieją<br />
małe grupy spółdzielcze, które z powodzeniem konkurują z innymi (np.<br />
DZ Bank). Zarządzający bankami uczestniczącymi w konsolidacji (35%) oraz<br />
o niskich (50%) i wysokich funduszach własnych (40%) byli zdania, że Zrzeszenie<br />
MR Bank S.A. może funkcjonować i przynosić korzyści akcjonariuszom tak<br />
samo, jak inne większe podmioty finansowe.<br />
W tabeli 3 przedstawiono opinie respondentów na temat możliwych zmian<br />
w działaniu banków spółdzielczych i ich zrzeszeń. Zdecydowana większość badanych<br />
(88%) uważa, że nie można zrezygnować z zrzeszeń, w skład których<br />
wchodzą zarówno banki spółdzielcze, jak i banki zrzeszające, które pełnią istotną<br />
rolę dla poprawnego działania całego sektora banków spółdzielczych. Tego zdania<br />
są zarządzający bankami uczestniczącymi w konsolidacji (91%) oraz prezesi<br />
kierujący bankami o niskich (90%) i przeciętnych kapitałach własnych (90%).<br />
Taka struktura jest odgórnie nakazana poprzez Ustawę o funkcjonowaniu banków<br />
spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających z grudnia 2000<br />
r. 6 , więc nie można z niej zrezygnować. Ponadto w zrzeszeniach funkcjonują nie<br />
tylko banki spółdzielcze o dobrej kondycji finansowej, ale są i takie, które należy<br />
wspierać. Wszystkie banki zrzeszenia są wspólnie odpowiedzialne.<br />
W większości respondenci byli zdania (88%), że banki zrzeszające powinny<br />
prowadzić działalność komercyjną nie konkurując z bankami spółdzielczymi.<br />
Wybór tej odpowiedzi wśród prezesów banków świadczy o tym, że funkcjonując<br />
obecnie wśród banków komercyjnych należy zainteresować klienta swoją ofertą<br />
poprzez odpowiedni produkt.<br />
Prezesi banków uczestniczących w konsolidacji (52%) byli zdania, że banki<br />
spółdzielcze nawet po połączeniu nie mogłyby funkcjonować samodzielnie,<br />
ponieważ nawet połączenie nie gwarantowałoby im przetrwania ze względu na<br />
panującą konkurencję. Wraz ze zwiększającą się wartością funduszy własnych<br />
odnotowano wzrost udziału tej odpowiedzi wśród zarządzających. Zarządzający<br />
bankami uczestniczącymi w konsolidacji byli zdania, że w zależności od sytuacji<br />
finansowej banków spółdzielczych mogłyby one łączyć się ze sobą w silne jed-<br />
6 Ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r. o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się<br />
i bankach zrzeszających [Dz.U. z 2000 r. Nr 119, poz. 1252].
119<br />
Tabela 3<br />
Kierunki zmian w funkcjonowaniu banków spółdzielczych i ich zrzeszeń<br />
Lp.<br />
Treść<br />
Udział opinii (%) w zależności od:<br />
uczestnictwo<br />
w konsolidacji<br />
wartość kapitału<br />
własnego<br />
tak nie I II III<br />
1. Czy można zrezygnować z zrzeszeń BS-ów?<br />
a)<br />
tak, można stworzyć kilka silnych i samodzielnych<br />
banków poprzez skonsolidowanie<br />
9 12 10 5 20 10<br />
mniejszych i słabszych<br />
b)<br />
nie, rola banku zrzeszającego jest bardzo<br />
ważna dla poprawnego funkcjonowania<br />
91 82 90 90 80 88<br />
całego sektora BS-ów<br />
c) nie mam zdania 0 6 0 5 0 3<br />
2. Czy banki zrzeszające powinny pełnić działalność komercyjną?<br />
a)<br />
tak, banki zrzeszające powinny prowadzić<br />
pełną działalność komercyjną<br />
13 6 10 15 0 10<br />
b)<br />
tak, ale nie konkurując z bankami spółdzielczymi<br />
87 88 90 85 90 88<br />
c) nie 0 6 0 0 10 3<br />
3.<br />
a)<br />
b)<br />
c)<br />
Czy po połączeniu kilku banków spółdzielczych mogłyby one funkcjonować samodzielnie<br />
bez ograniczeń, jak banki komercyjne?<br />
tak, ponieważ po połączeniu stałyby się<br />
instytucją samowystarczalną ze względu 9 35 40 10 20 20<br />
na wzrost kapitałów oraz liczbę klientów<br />
to zależy od kondycji finansowej tych<br />
banków<br />
48 35 70 35 30 43<br />
nie, BS-y nawet po połączeniu powinny<br />
należeć do jakiegoś zrzeszenia,<br />
ponieważ nie przetrwałyby ze względu 52 35 10 55 60 45<br />
na dużą konkurencję obecną na rynku<br />
bankowym<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
nostki funkcjonujące samodzielnie bez ograniczeń jak banki komercyjne (48%).<br />
W miarę wzrostu wartości funduszy własnych odnotowano spadek udziału tej<br />
odpowiedzi. Porównując te dwie odpowiedzi ze względu na kryterium poziomu<br />
kapitału własnego stwierdzono, iż zarządzający są świadomi korzyści i minusów<br />
z samodzielnego funkcjonowania, bez przynależności do jakiegokolwiek<br />
zrzeszenia. Banki spółdzielcze nie są dla siebie konkurencją, a wśród banków<br />
komercyjnych łatwiej konkurować w większej grupie.<br />
Tabela 4 zawiera propozycje i opinie prezesów banków spółdzielczych na<br />
temat przyszłej współpracy z MR Bank S.A. Respondenci stwierdzili, iż przy-<br />
X
120<br />
Tabela 4<br />
Kierunki dalszej współpracy banków spółdzielczych z MR Bank S.A.<br />
Lp.<br />
Treść<br />
Udział opinii (%) w zależności od:<br />
uczestnictwo<br />
w konsolidacji<br />
wartość kapitału<br />
własnego<br />
tak nie I II III<br />
1.<br />
Jaką działalność w Pana/i opinii powinny prowadzić banki spółdzielcze Zrzeszenia<br />
MR Bank S.A.?<br />
a)<br />
powinny być wyspecjalizowane wyłącznie<br />
w obsłudze wsi i rolnictwa<br />
13 12 20 10 10 13<br />
b)<br />
powinny być wyspecjalizowane w obsłudze<br />
małej i średniej przedsiębiorczości<br />
17 12 30 10 10 15<br />
c)<br />
powinny funkcjonować jak banki uniwersalne<br />
83 94 80 90 90 88<br />
d)<br />
powinny funkcjonować głównie na rzecz<br />
swoich członków<br />
4 6 10 5 0 5<br />
e)<br />
obsługa rolnictwa, rzemiosła i drobnego<br />
biznesu, ale tylko w najbliższej gminie<br />
0 6 10 0 0 3<br />
Według Pana/i opinii co powinny robić BS-y należące do Zrzeszenia MR Bank S.A.,<br />
2. aby w przyszłości zapewnić bezpieczeństwo i skuteczność działania w warunkach<br />
gospodarki rynkowej?<br />
a)<br />
stosować system wewnętrznej kontroli,<br />
aby monitorować i oceniać własną kondycję<br />
70 71 90 60 70 70<br />
finansową<br />
b)<br />
przestrzegać procedur bankowych w zakresie<br />
udzielania kredytów i depozytów<br />
74 71 70 75 70 73<br />
c)<br />
zatrudniać wysoko wykwalifikowaną<br />
kadrę, dbać o ciągłe dokształcanie pracowników<br />
74 82 80 80 70 78<br />
d) inne, jakie? 4 6 0 5 10 5<br />
3.<br />
Czy według Pana/i dalsza przynależność do Zrzeszenia MR Bank S.A. umożliwi bankom<br />
spółdzielczym utrzymanie i dalszy rozwój na rynku?<br />
a)<br />
tak, dzięki pomocy w zakresie udzielanych<br />
pożyczek, gwarancji, poręczeń<br />
13 29 30 10 10 20<br />
b)<br />
tak, dzięki możliwości korzystania<br />
z nadwyżki środków pieniężnych BS-ów 57 65 70 55 60 60<br />
przez inne banki z tego Zrzeszenia<br />
c)<br />
tak, ponieważ wszystkie banki Zrzeszenia<br />
są jednakowo odpowiedzialne<br />
w zakresie koncentracji kredytów, norm 35 35 40 30 40 35<br />
płynności finansowych, wypłacalności<br />
oraz ryzyka bankowego<br />
d)<br />
przynależność do Zrzeszenia nie gwarantuje<br />
rozwoju BS-ów w sektorze bankowym<br />
22 18 10 20 30 20<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
X
121<br />
szłością banków spółdzielczych jest działalność wielokierunkowa, jak w przypadku<br />
banków komercyjnych (88%). Wśród zarządzających bankami nieuczestniczącymi<br />
w konsolidacji udział tej odpowiedzi wynosił 94%. Tego samego zdania<br />
byli prezesi banków o przeciętnych i wysokich kapitałach własnych (90%).<br />
Chcąc się utrzymać wśród konkurencji należy ewoluować i rozwijać się, aby<br />
spełniać oczekiwania klienta. Część respondentów była zdania, że banki spółdzielcze<br />
powinny być wyspecjalizowane w obsłudze małych i średnich przedsiębiorstw<br />
(15%). Według nich specjalizowanie się w konkretnej dziedzinie jest dla<br />
banków spółdzielczych bardziej korzystne.<br />
Prezesi banków o niskich (80%) i przeciętnych funduszach własnych (80%)<br />
oraz zarządzający bankami nieuczestniczącymi w konsolidacji (82%) byli zdania,<br />
że należy zatrudniać wykwalifikowaną kadrę i systematycznie dokształcać<br />
pracowników, aby zapewnić bezpieczeństwo i skuteczność działania na rynku<br />
usług finansowych. Poza dobrze wykształconą kadrą pracowniczą, istotne znaczenie<br />
ma również przestrzeganie procedur bankowych w zakresie udzielania<br />
kredytów i depozytów (73%). W grupie zarządzających bankami uczestniczącymi<br />
w konsolidacji udział tej odpowiedzi wyniósł 74%. Zarządzający bankami<br />
o przeciętnych kapitałach własnych byli również za przestrzeganiem tych procedur<br />
(75%).<br />
Według niektórych zarządzających dalsze funkcjonowanie w ramach Zrzeszenia<br />
MR Bank S.A. umożliwi bankom ich utrzymanie i rozwój na rynku usług<br />
finansowych, ze względu na możliwość korzystania z nadwyżki środków odprowadzonych<br />
przez inne banki do Zrzeszenia (60%). Odnotowano 65% wskazań<br />
na tę odpowiedź w grupie prezesów banków nieuczestniczących w konsolidacji.<br />
Biorąc pod uwagę kryterium kapitału własnego odnotowano 70% wskazań<br />
w gronie respondentów kierujących bankami o najniższych kapitałach własnych<br />
i 60% wśród zarządzających bankami o najwyższych funduszach.<br />
Według respondentów banki spółdzielcze, funkcjonując w obrębie zrzeszenia,<br />
są jednakowo odpowiedzialne w przypadku koncentracji kredytów, norm<br />
płynności finansowych, wypłacalności oraz ryzyka bankowego (35%). Warunki<br />
te umożliwiają utrzymanie i dalszy rozwój na rynku usług finansowych. Wśród<br />
zarządzających bankami uczestniczącymi lub nie w procesie konsolidacji zanotowano<br />
po 35% wskazań. Natomiast wśród respondentów z grup o najniższych<br />
i najwyższych kapitałach odnotowano po 40% wskazań i 30% wśród prezesów<br />
banków o przeciętnych kapitałach własnych.<br />
W tabeli 5 przedstawiono czynniki najsilniej oddziaływujące na oferowane<br />
w bankach depozyty i kredyty. Zdecydowana większość respondentów stwierdziła,<br />
iż wizerunek banku spółdzielczego jest decydującym czynnikiem mającym<br />
wpływ na ofertę banku. Wśród zarządzających bankami nieuczestniczącymi<br />
w konsolidacji odnotowano 76% wskazań dla tej odpowiedzi i 80% wśród pre-
122<br />
Tabela 5<br />
Czynniki oddziaływujące na kredyty i depozyty oferowane w bankach spółdzielczych<br />
Zrzeszenia MR Bank S.A.<br />
Lp.<br />
Treść<br />
Udział opinii (%) w zależności od:<br />
uczestnictwo<br />
wartość kapitału<br />
w konsolidacji<br />
własnego<br />
X<br />
tak nie I II III<br />
1.<br />
Które z wymienionych czynników silnie oddziaływują na akcje kredytowe w Pana/i<br />
banku?<br />
a)<br />
korzystne stopy procentowe od udzielanych<br />
kredytów<br />
48 71 80 60 30 58<br />
b)<br />
szeroki wachlarz oferowanych kredytów,<br />
w tym kredytów udzielanych na przedsięwzięcia<br />
61 59 60 60 60 60<br />
inwestycyjne w rolnictwie<br />
c)<br />
rozwój bazy depozytów poprzez pozyskanie<br />
znacznej części środków otrzymanych<br />
26 41 60 30 10 33<br />
z UE przez rolników<br />
d) profesjonalna obsługa w banku 61 71 80 65 50 65<br />
e) zmniejszenie bezrobocia w regionie 13 12 30 5 10 13<br />
f) działania marketingowe 4 18 10 10 10 10<br />
g)<br />
wizerunek banku spółdzielczego<br />
w otoczeniu<br />
74 76 80 80 60 75<br />
h) rozwinięta sieć placówek bankowych 43 12 20 30 40 30<br />
i) bieżąca sytuacja ekonomiczna banku 35 41 20 35 60 38<br />
j)<br />
ryzyko związane z sytuacją gospodarczą<br />
kraju<br />
4 12 0 15 0 8<br />
k) inne, jakie? 4 0 0 0 10 3<br />
2.<br />
Jakie czynniki w Pana/i banku uwzględniane są przy ustalaniu stopy procentowej<br />
depozytów?<br />
a) stopy procentowe w NBP 43 65 70 55 30 53<br />
b) stopa rezerw obowiązkowych 0 12 10 5 0 5<br />
c) stopy procentowe w innych bankach 96 94 100 95 90 95<br />
d) koszt depozytów 61 59 60 55 70 60<br />
e) popyt i podaż produktów bankowych 35 47 30 50 30 40<br />
f) inne, jakie? 4 6 0 5 10 5<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
zesów banków o niskich i przeciętnych kapitałach własnych. Dla prezesów kierujących<br />
podmiotami nieuczestniczącymi w konsolidacji istotnym czynnikiem<br />
okazała się również profesjonalna obsługa w banku (71%). Podobnego zdania<br />
byli zarządzający bankami o niskich funduszach własnych (80%). Czynnik ten
123<br />
silnie oddziaływuje na decyzje potencjalnych klientów, a zatem i na akcje kredytowe<br />
w bankach spółdzielczych. Ponadto należy wspomnieć również o bogatej<br />
ofercie kredytowej, na którą zwrócili uwagę zarządzający bankami spółdzielczymi<br />
w Zrzeszeniu MR Bank S.A. (61%). Przede wszystkim należy wspomnieć<br />
o bogatej ofercie kredytów na cele inwestycyjne w rolnictwie.<br />
Ustalając stopy procentowe depozytów, zarządzający bankami uczestniczącymi<br />
w konsolidacji uwzględniali przede wszystkim ich poziom w innych bankach<br />
(96%). Zarządzający bankami o niskich kapitałach własnych, w celu zwiększenia<br />
swojej konkurencyjności wśród innych podmiotów finansowych, przy<br />
ustalaniu stopy procentowej depozytów, uwzględniają również stopy procentowe<br />
w innych bankach (100%). Natomiast część prezesów banków o wysokich<br />
kapitałach własnych brało pod uwagę również koszt depozytów (70%). Tego<br />
samego zdania byli kierujący bankami uczestniczącymi w konsolidacji (61%).<br />
Wnioski<br />
W opracowaniu zaprezentowano wyniki badań dotyczące kierunków rozwoju<br />
polskiej bankowości spółdzielczej według zarządzających bankami należącymi<br />
do Zrzeszenia Mazowieckiego Banku Regionalnego S.A. Na podstawie<br />
przeprowadzonych badań sformułowano następujące wnioski:<br />
1. Uniwersalna działalność banków zrzeszających, bez konkurowania z bankami<br />
spółdzielczymi, jest korzystna dla polskiej bankowości spółdzielczej.<br />
Zgodnie z panującą sytuacją na rynku bankowym najlepszym rozwiązaniem,<br />
według respondentów, jest dostosowanie działalności do lokalnych uwarunkowań<br />
społeczno-gospodarczych oraz oczekiwań ze strony obecnych i przyszłych<br />
klientów.<br />
2. Według zarządzających bankami uczestniczącymi w konsolidacji, a także<br />
zdecydowanej większości prezesów banków o niskich i przeciętnych funduszach<br />
własnych, rola banków zrzeszających jest istotna dla poprawnego<br />
działania całego sektora bankowości spółdzielczej i nie można z nich zrezygnować.<br />
3. Według zarządzających szeroki wachlarz odpowiednio dobranych oferowanych<br />
produktów i usług oraz miła i profesjonalna obsługa mają decydujące<br />
znaczenie dla zwiększenia akcji kredytowych w badanych bankach spółdzielczych,<br />
jednocześnie oddziaływując na ich rozwój. Dlatego też należy<br />
zatrudniać wysoko wykwalifikowaną kadrę i prowadzić ciągłe dokształcanie<br />
pracowników.
124<br />
Literatura<br />
ALIŃSKA A.: Aktualne wyzwania rynkowe wobec sektora banków spółdzielczych w krajach<br />
Unii Europejskiej. [w:] Dziawgo L. (red.), Współczesne finanse stan i perspektywy rozwoju<br />
bankowości. Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2008.<br />
BRETYN A.: Spółdzielczy sektor bankowy w Polsce – kierunki zmian, stan i perspektywy<br />
rozwoju. [w:] Węcławski J. (red.), Bankowość. Instytucje, instrumenty i strategie<br />
rozwojowe w dobie integracji gospodarczej. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie<br />
– Skłodowskiej, Lublin 2006.<br />
GOSTOMSKI E.: Bankowość międzynarodowa. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego,<br />
Gdańsk 2010.<br />
KAMIŃSKA L.: Przemiany w polskiej bankowości spółdzielczej w powiązaniu z wymogami<br />
Unii Europejskiej i jej rola na rynku finansowym. [w:] Dębniewska M. (red.), Banki na<br />
rynku finansowym. Teraźniejszość i przyszłość. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego,<br />
Olsztyn 2003.<br />
KANIA E.: Porównanie spółdzielczych grup bankowych w Polsce pod względem stabilności<br />
finansowej banków zrzeszonych. [w:] Brzozowska K., Flejterski S. (red.), Finanse 2009<br />
– Teoria i praktyka. Bankowość. Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe Uniwersytetu Szczecińskiego,<br />
Szczecin 2009.<br />
ŁĘKAWA Z., NOSOWSKI A.: Rozwiązania strukturalno-organizacyjne spółdzielczych<br />
grup bankowych w Polsce a doświadczenia europejskie. [w:] Dziawgo L. (red.), Współczesne<br />
finanse, stan i perspektywy rozwoju bankowości. Wydawnictwo Uniwersytetu<br />
Mikołaja Kopernika, Toruń 2008.<br />
ŁĘKAWA Z.: Strategie działanie spółdzielczych grup bankowych. [w:] Gospodarowicz A.<br />
(red.), Funkcjonowanie spółdzielczych grup bankowych w Polsce i wybranych krajach<br />
Unii Europejskiej. Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego, Wrocław 2008.<br />
NOWAKOWSKA-KRYSTMAN A., KUBLIK B.: Strategia rozwoju sektora polskich banków<br />
spółdzielczych. [w:] Stefański M. (red.), Perspektywy rozwoju bankowości spółdzielczej<br />
w Polsce. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej,<br />
Włocławek 2008.<br />
SIUDEK T.: Bankowość spółdzielcza w Polsce w warunkach gospodarki rynkowej. Studium<br />
konkurencyjności, efektywności, organizacji, regulacji oraz perspektyw rozwoju. Wydawnictwo<br />
<strong>SGGW</strong>, Warszawa 2006.<br />
Trzy zrzeszenia to za dużo. Wywiad z Prezesem Banku Polskiej Spółdzielczości S.A. Panem<br />
Mirosławem Potulskim. Puls Biznesu, dodatek o bankach spółdzielczych z dn.<br />
28.01.2010 r.<br />
Ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r. o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się<br />
i bankach zrzeszających [Dz.U. z 2000 r. Nr 119, poz 1252].<br />
Ustawa prawo bankowe z dnia 29 sierpnia 1997 r. [Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665, tekst<br />
jednolity z późn. zm.].<br />
Ustawa prawo spółdzielcze z dnia 16 września 1982 r. [Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848<br />
tekst jednolity z późn. zm.].<br />
Łączna nowelizacja Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/12 z 20 marca 2000 r.<br />
w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje kredytowe z późn.<br />
zm. oraz Dyrektywy Rady 93/6/EWG z 15 marca 1993 r. w sprawie adekwatności kapitałowej<br />
przedsiębiorstw inwestycyjnych i instytucji kredytowych z poźn. zm.
125<br />
Directions of development of polish cooperative<br />
banking in opinions manager<br />
Abstract<br />
The paper presents the opinions of managers of cooperative banks on the<br />
directions of development of Polish cooperative banking and banks association<br />
surveyed MR Bank S.A. Tests using a questionnaire interview were conducted<br />
in 2009 in 40 locations.<br />
Products and services offered by banks are adapted to local socio-economic<br />
as well as to the expectations of potential customers. The part of companies<br />
surveyed increased the share of credits. Nextly, the key factor was frindly and<br />
professional service. It is necessary to employ highly qualified staff and maintain<br />
a continuous retraining.<br />
Activity conducted by the affiliated cooperative banks is important for the<br />
development of Polish cooperative banking.
Ryszard Kata<br />
Wydział Ekonomii<br />
Uniwersytet Rzeszowski<br />
Asymetria informacji jako przyczyna ograniczeń<br />
kredytowych w rolnictwie<br />
Wstęp<br />
Dostęp do kredytu w sytuacji ograniczonego wykorzystania innych źródeł<br />
finansowania zewnętrznego w rolnictwie, a także niewielkich możliwości akumulacji<br />
funduszy własnych ma istotny wpływ na zachowania produkcyjne, inwestycyjne<br />
i konsumpcyjne rolników. Te zaś określają tempo i charakter przemian<br />
strukturalnych w rolnictwie oraz determinują rozwój tego sektora [Woś 1996,<br />
s. 61]. W literaturze przez ograniczenia kredytowe (ang. credit constraints) rozumie<br />
się sytuacje, kiedy instytucja finansowa zmniejsza kwotę wnioskowanego<br />
kredytu albo też w ogóle odmawia jego udzielenia [Kulawik 2000, s. 31]. Są to<br />
tzw. zewnętrzne ograniczenia kredytowe, czyli występujące po stronie podażowej<br />
rynku kredytowego (ang. supply credit constraints) [Patrick 1999]. Oprócz tego<br />
mogą występować przypadki, kiedy potencjalni kredytobiorcy sami rezygnują<br />
z ubiegania się o kredyt lub na skutek niespełnienia kryteriów preferencyjnego<br />
kredytowania pozbawieni są dopływu kapitału obcego. Jest to typ wewnętrznych<br />
ograniczeń kredytowych, tj. ograniczeń o charakterze popytowym rynku kredytowego<br />
(ang. demand credit constraints) [Kulawik 2000, s. 31] 1 .<br />
Ograniczenia zewnętrzne leżą po stronie rynku kredytowego i instytucji<br />
finansowych, ale ich przyczyną mogą być także szeroko rozumiane instytucje<br />
rynku oraz rządowa interwencja. Zasadniczym elementem tych ograniczeń kredytowych<br />
są różnego rodzaju działania, postawy i wymogi stawiane kredytobiorcom<br />
przez formalne instytucje finansowe (głównie banki). Są one odpowiedzią<br />
(reakcją) na niedoskonałości rynków finansowych jako takich oraz problemy<br />
z finansowaniem rolnictwa wynikające ze specyfiki tego sektora. Te pierwsze<br />
to przede wszystkim asymetria informacji i będące jej pochodną problemy<br />
1 W literaturze obok kategorii credit constraints spotkać można także inne określenia, takie jak:<br />
budget constraints, expenditure constraints albo liquidity constraints, które wspólnie charakteryzują<br />
szeroko ujęte niedobory finansowe. W odniesieniu jednak do stosunków kredytowych kategorią<br />
najbardziej adekwatną jest właśnie określenie credit constraints [Barry, Robinson 2001,<br />
s. 513–571] lub borrowing constraints [Gutierrez 2002, s. 101–114].
128<br />
w relacjach kredytodawca – kredytobiorca. Te drugie są zaś związane z wysokim<br />
ryzykiem kredytowania rolnictwa w odczuciu wielu kredytodawców, relatywnie<br />
wysokimi kosztami transakcyjnymi, nie zawsze jasno określonymi prawami<br />
własności, brakiem dobrych zabezpieczeń kredytów itd.<br />
Asymetria informacji jest definiowana jako sytuacja, w której jedna ze stron<br />
transakcji posiada więcej informacji o warunkach i okolicznościach tej transakcji<br />
niż strona druga. Zjawisko to polega zatem na niejednakowym rozkładzie informacji<br />
istotnych dla stron zawierających umowę. Strona posiadająca przewagę<br />
informacyjną może ją wykorzystać dla swoich korzyści kosztem strony gorzej<br />
poinformowanej [Daniłowska 2008, s. 39].<br />
Asymetrię informacji należy wiązać także z problemem określanym w teorii<br />
gier jako niedoskonała, niepełna informacja (ang. imperfect information) oraz<br />
problemem asymetryczności wiedzy, w tym także ukrytej wiedzy (ang. hidden<br />
knowledge) [Mesjasz 2000, s. 25]. Tak szeroko traktowana asymetria informacji<br />
wpływa nie tylko na powstawanie zewnętrznych, ale także wewnętrznych ograniczeń<br />
kredytowych w rolnictwie, gdyż powoduje nasilenie takich problemów, jak<br />
awersja do kredytowania, obawa przed bankami czy zachowawcza mentalność<br />
kredytowa rolników. Możemy zatem mówić o dwóch płaszczyznach oddziaływania<br />
asymetrii informacji na ograniczenia kredytowe w rolnictwie, mianowicie<br />
jej wpływie na:<br />
• zachowania banków w relacjach kredytowych z rolnikami w wyniku niekorzystnego,<br />
w ocenie banków, rozkładu informacji na temat kondycji finansowej<br />
potencjalnego kapitałobiorcy i ekonomicznych perspektyw finansowanego<br />
przedsięwzięcia,<br />
• zainteresowanie rolników kredytami z uwagi na niekorzystny, w ocenie rolników,<br />
rozkład wiedzy i informacji na temat warunków umowy kredytowej<br />
i ich konsekwencji dla kredytobiorcy (zwłaszcza w przypadku pojawienia<br />
się kłopotów z obsługą zadłużenia).<br />
Cel i metodyka badań<br />
Celem opracowania jest określenie mechanizmów wpływu asymetrii informacji<br />
na powstawanie ograniczeń kredytowych w rolnictwie zarówno o charakterze<br />
zewnętrznym (ograniczenia podażowe), jak i wewnętrznym (ograniczenia<br />
popytowe). W opracowaniu wykorzystano literaturę dotyczącą teoretycznych<br />
aspektów asymetrii informacji oraz ograniczeń kredytowych w rolnictwie. Ponadto<br />
skorzystano także z wyników badań empirycznych, prowadzonych przez<br />
autora w Polsce południowo-wschodniej na losowo wybranych próbach gospodarstw<br />
rolnych oraz banków działających w sferze finansowania wsi i rolnictwa.
129<br />
Badania gospodarstw rolnych prowadzono w latach 2007–2008 w województwach<br />
podkarpackim, świętokrzyskim i małopolskim. Sondażem diagnostycznym<br />
przy użyciu kwestionariusza wywiadu objęto 736 indywidualnych gospodarstw<br />
rolnych o powierzchni powyżej 1 ha UR, które uzyskują dopłaty bezpośrednie.<br />
Z kolei badania ankietowe banków zrealizowano w 2009 roku, obejmowały one<br />
62 jednostki (banki spółdzielcze i oddziały operacyjne banków komercyjnych),<br />
które prowadzą działalność operacyjną na obszarach wiejskich i miejsko-wiejskich<br />
(zakres przestrzenny był analogiczny jak w badaniach gospodarstw rolnych)<br />
2 .<br />
Asymetria informacji na rynku kredytów rolnych<br />
i jej konsekwencje<br />
Asymetria informacji w kontraktach (umowach) kredytowych wynika<br />
z tego, że jedna strona posiada prywatną informację, której nie zna druga strona,<br />
a której potrzebuje do podjęcia decyzji. W literaturze przedmiotu oraz praktyce<br />
bankowej dominuje przekonanie o przewadze kredytobiorcy, gdyż to jedynie<br />
potencjalny kapitałobiorca (inwestor) ma pełną wiedzę na temat rzeczywistych<br />
zamiarów i celu korzystania z kapitału kredytowego, a także wszystkich okoliczności<br />
finansowanego przez siebie przedsięwzięcia. Ta przewaga informacyjna<br />
osób zgłaszających zapotrzebowanie na kredyt powoduje, że instytucje finansowe<br />
wystawione są na określone ryzyko. Jest ono potęgowane przez naturalną<br />
niepewność towarzyszącą finansowaniu działalności rolniczej, stąd odpowiedzią<br />
może być racjonowanie kredytów (pełne – czyli odmowa kredytowania, albo<br />
częściowe – czyli zmniejszenie kwoty kredytu) lub też nadmierne usztywnienie<br />
wymogów kredytowych. Ponadto kredytodawca, chcąc pozyskać lepszą informację<br />
na temat kredytobiorcy i finansowanego przedsięwzięcia, musi ponieść<br />
dodatkowe koszty, zatem asymetria informacji jest też źródłem wzrostu kosztów<br />
transakcyjnych.<br />
Konsekwencjami występowania asymetrii informacji są też negatywna selekcja<br />
(ang. adverse selection) oraz ryzyko moralne (ang. moral hazard). Negatywna<br />
selekcja polega na tym, iż w warunkach asymetryczności informacji<br />
kredyt uzyskać mogą nie najlepsi kredytobiorcy, lecz wprost przeciwnie – ci,<br />
którzy znajdują się w trudnej sytuacji i mogą nie być w stanie go spłacić. Wynika<br />
to stąd, iż wykazują oni największą aktywność w poszukiwaniu kapitału i są<br />
2 Badania były realizowane w ramach projektu badawczego nr N113 24 18 36 pt. „Endogeniczne<br />
i instytucjonalne uwarunkowania powiązań gospodarstw rolnych z bankami” finansowanego<br />
przez MNiSW ze środków na naukę.
130<br />
gotowi zaakceptować wyższe oprocentowanie. Ponieważ kredytodawca (bank)<br />
nie jest w stanie precyzyjnie ocenić szansy powodzenia wszystkich projektów,<br />
musi określić warunki powierzenia kapitału w odniesieniu do pewnej przeciętnej<br />
oceny ryzyka. W ten sposób dla projektów obarczonych zbyt wysokim ryzykiem<br />
warunki te mogą być zbyt korzystne (kredyt zostanie udzielony), a dla projektów<br />
o niższym stopniu ryzyka wysoce restrykcyjne (klient nie uzyska kredytu) [Mesjasz<br />
2000, s. 22–23].<br />
Ryzyko moralne jest konsekwencją asymetrii informacji po zawarciu kontraktu<br />
kredytowego (ex post). Przejawia się tym, iż kapitałobiorca może podjąć<br />
działania, które są niepożądane z punktu widzenia kapitałodawcy, np. przez<br />
zmianę projektu na bardziej ryzykowny. W rezultacie rosną ryzyko kredytowe<br />
oraz koszty transakcyjne związane z monitorowaniem kredytobiorcy [Diamond<br />
1991].<br />
Selekcja negatywna odnosi się zatem do trudności w wyborze „dobrego kredytobiorcy”<br />
ex ante, podczas gdy ryzyko moralne odnosi się do niemożności<br />
skutecznego egzekwowania przez pożyczkodawcę zawartej umowy kredytowej<br />
ex post. Mimo że takie ryzyko można zrekompensować przez podniesienie stóp<br />
procentowych, co powinno przynieść wyższą oczekiwaną stopę zwrotu dla banku,<br />
to jednak powoduje ono także wzrost ryzyka negatywnej selekcji i hazardu<br />
moralnego. W świetle opisanego wcześniej mechanizmu wzrost stopy procentowej<br />
„przyciągnie” bowiem ryzykownych kredytobiorców i zachęci ich do podejmowania<br />
bardziej ryzykownych przedsięwzięć.<br />
W środowisku zdominowanym przez asymetrię informacyjną i jej następstwa<br />
w postaci obniżonych motywacji klientów instytucji finansowych do wywiązywania<br />
się ze zobowiązań kontraktowych banki i inni pośrednicy finansowi<br />
nie mogą polegać wyłącznie na cenowych (stopy procentowe, prowizje i inne<br />
składniki kosztu kredytu) mechanizmach selekcji „dobrych” klientów i projektów<br />
z całej zgłaszającej się do nich zbiorowości. Konieczne jest więc sięganie do<br />
pozacenowych instrumentów selekcji klientów, takich jak:<br />
–<br />
–<br />
–<br />
sprecyzowane wymogi co do minimalnych standardów w zakresie kształtowania<br />
się wskaźników finansowych,<br />
wyższe lub bardziej atrakcyjne dla banków (w aspekcie windykacji długu)<br />
zabezpieczenia kredytów,<br />
pożądane cechy społeczne i demograficzne kredytobiorców.<br />
Taki mechanizm postępowania banków, prowadzący w efekcie do racjonowania<br />
kredytów, po raz pierwszy opisali J.E. Stiglitz i A. Weiss [1981, s. 393–<br />
–410]. Wyjaśnia go także T. Beck [2007], który dowodzi, iż ze względu na koszty<br />
transakcji i problemy agencji (negatywna selekcja, hazard moralny) istnieje<br />
nieliniowy związek między stopami procentowymi i podażą kredytów.
131<br />
Na rysunku 1 pokazano relację między nominalną stopą procentową i oraz<br />
stopą zwrotu dla pożyczkodawcy r. W świecie bez asymetrii informacji i jej pochodnych<br />
relacja między tymi stopami byłaby prostoliniowa 3 (ilustruje to prosta<br />
nachylona pod kątem 45° do osi x i y). W świecie kosztów transakcyjnych i problemów<br />
agencji istnieje klin między nominalną stopą procentową i stopą zwrotu<br />
oczekiwaną przez bank. Klin ten powiększa się (poszerza) wraz ze wzrostem<br />
nominalnej stopy kredytów. Jeżeli i wzrasta, to istnieje coraz większe prawdopodobieństwo<br />
niewywiązania się kredytobiorcy ze zobowiązań, w związku z tym<br />
oczekiwana stopa zwrotu rośnie w malejącym tempie (krańcowe przyrosty są coraz<br />
mniejsze w stosunku do wzrostu stopy nominalnej), a po przekroczeniu wysokości<br />
stopy nominalnej odpowiadającej punktowi i* oczekiwana stopa zwrotu<br />
zaczyna spadać (w stosunku do poziomu r*). Kapitałobiorca w sytuacji wzrostu<br />
stopy nominalnej kredytu jest zmuszony do bardziej ryzykownych przedsięwzięć,<br />
gdyż takie dają mu szansę na generowanie zysków pozwalających na obsługę<br />
zobowiązania kredytowego 4 . Dla kapitałodawcy (banku) podniesienie opro-<br />
oczekiwana<br />
stopa<br />
zwrotu dla<br />
banku<br />
r<br />
klin<br />
r*<br />
stopa procentowa<br />
kredytu i<br />
Rysunek 1<br />
Zależność między stopą procentową kredytów a oczekiwaną stopą zwrotu dla banków<br />
w aspekcie występowania asymetrii informacji i jej pochodnych<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie [Beck 2007, s. 34].<br />
3 Należy przy tym pamiętać, iż przy szacowaniu oczekiwanej stopy zwrotu należy uwzględnić<br />
koszty operacyjne kredytu, koszty te są jednak stałe względem stopy procentowej kredytu.<br />
4 Przedsiębiorstwa realizujące projekty o wysokim ryzyku (tzn. wysokim prawdopodobieństwie<br />
niepowodzenia) i wysokiej oczekiwanej stopie zwrotu są w stanie zaakceptować wyższy koszt<br />
kredytu: jeśli inwestycja się powiedzie, wysoka stopa zwrotu pozwoli na pokrycie wyższego kosztu,<br />
w przeciwnym przypadku firma ogłosi niewypłacalność i nie zwróci pożyczonego kapitału.<br />
i*
132<br />
centowania kredytu skutkuje zatem wzrostem prawdopodobieństwa zachowań<br />
oportunistycznych (pokusy nadużycia) ze strony kredytobiorcy lub problemów<br />
ze zdolnością obsługi zobowiązania. Jeżeli w ocenie banków krańcowe koszty<br />
wynikające z ryzyka niewypłacalności kredytobiorcy, spowodowane wzrostem<br />
stopy procentowej i, przewyższają marginalne korzyści dla banku wynikające<br />
z tego wzrostu, to banki stosują racjonowanie kredytu 5 .<br />
W przypadku kredytowania gospodarstw rolnych odczucie asymetrii informacji<br />
po stronie banków jest związane w dużej mierze z niedoskonałą i niepełną<br />
informacją w związku z często występującym brakiem „twardych” danych księgowych<br />
z gospodarstw i oparciem się jedynie na szacunkach finansowych kredytobiorców.<br />
Dowodem na to są wyniki badań dotyczące przyczyn negatywnych<br />
decyzji banków w stosunku do wniosków kredytowych rolników (tab. 1).<br />
Najczęstszą przyczyną odrzucenia wniosków rolników o kredyty inwestycyjne<br />
był brak zdolności kredytowej klientów, na drugim miejscu znalazł się<br />
Tabela 1<br />
Najczęstsze przyczyny* negatywnych decyzji kredytowych w zakresie kredytów dla gospodarstw<br />
rolnych – odsetek wskazań przedstawicieli banków<br />
Procent wskazań w zakresie<br />
Rodzaje przyczyn<br />
kredytów<br />
inwestycyjnych obrotowych<br />
• brak zdolności kredytowej klientów (lub niska zdolność) 80,6 77,4<br />
• brak dobrych zabezpieczeń kredytów<br />
58,1 45,2<br />
• brak wiarygodnych („twardych”) danych finansowych<br />
32,3 27,4<br />
• niska opłacalność produkcji (rentowność działalności)<br />
29,0 40,3<br />
• „przeszacowanie” opłacalności finansowanych przedsięwzięć<br />
(zwrotu z inwestycji)<br />
19,4 –<br />
• zbyt wysoka kwota wnioskowanego kredytu<br />
12,9 17,7<br />
• trudności w kontaktach i z przepływem informacji<br />
9,7 8,1<br />
• wady merytoryczne wniosków (np. płytkość i niedoskonałość<br />
przyjmowanych założeń i prognoz)<br />
6,5 6,4<br />
• brak historii kredytowej<br />
3,2 9,7<br />
• wady formalne wniosków<br />
1,6 –<br />
• zbyt niska kwota wnioskowanego kredytu<br />
1,6 1,6<br />
Razem odsetek wskazujących na problemy 85,5 83,9<br />
Nie występowały problemy 11,3 11,3<br />
Brak wniosków kredytowych 3,2 4,8<br />
* respondenci mieli możliwość wskazania 3 najważniejszych przyczyn<br />
Źródło: Własne badania ankietowe.<br />
5 Ponieważ wzrost stóp procentowych będzie niekorzystny dla banków, będą się one starały unikać<br />
podnoszenia oprocentowania, dokonując w zamian dokładnej analizy sytuacji ekonomicznej<br />
i finansowej swoich klientów, limitując maksymalne wielkości kredytów oraz odmawiając przyznania<br />
kredytu niektórym spośród nich (zwłaszcza tym mniej „przejrzystym” informacyjnie).
133<br />
brak dobrych zabezpieczeń kredytów, a dalej brak wiarygodnych (twardych)<br />
danych finansowych z gospodarstw. Ten problem, bezpośrednio związany<br />
z asymetrią informacji, wskazywał co trzeci ankietowany w aspekcie wniosków<br />
o kredyty inwestycyjne oraz 27,4% respondentów w aspekcie wniosków<br />
o kredyty obrotowe. Należy jednak podkreślić, iż przedstawiciele banków komercyjnych<br />
stawiali ten problem znacznie częściej (50% wskazań w aspekcie<br />
kredytów inwestycyjnych) niż przedstawiciele banków spółdzielczych (21,1%<br />
wskazań). Jest to dowód, iż wiele banków komercyjnych nie dysponuje narzędziami<br />
i umiejętnościami właściwej oceny zdolności kredytowej rolników, gdyż<br />
stosowane przez te banki skomputeryzowane metody oceny (metody scoringowe)<br />
oraz scentralizowane systemy decyzyjne nie nadają się do oceny tego typu<br />
klientów. Z asymetrią informacji powiązane są też inne z wymienionych w tabeli<br />
1 przyczyn negatywnych decyzji kredytowych, takie jak przeszacowanie,<br />
w opinii banków, opłacalności finansowanych przedsięwzięć przez rolników oraz<br />
trudności w kontaktach i z przepływem informacji od rolników. Jeżeli chodzi<br />
o tę pierwszą przyczynę, to ona także wynika z braku odpowiednich informacji<br />
ekonomiczno-finansowych, które pozwoliłyby na dokonanie rzetelnych w opinii<br />
banków prognoz stopy zwrotu z inwestycji. Także wskazywana na pierwszym<br />
miejscu przyczyna, tj. brak zdolności kredytowej (lub niska zdolność kredytowa)<br />
rolników jest do pewnego stopnia pochodną asymetrii informacji. Wobec braku<br />
„twardych” informacji finansowych, a także narzędzi oraz umiejętności właściwej<br />
oceny sytuacji ekonomiczno-finansowej gospodarstwa banki wolą raczej<br />
„niedoszacować” zdolność kredytową rolników niż ją zawyżyć.<br />
Trudności w ocenie sytuacji ekonomiczno-finansowej gospodarstw rolnych<br />
zarówno na etapie wniosku kredytowego, jak i monitorowania kredytobiorcy<br />
na etapie spłaty kredytu powodują, że banki przywiązują dużą wagę do zabezpieczeń<br />
kredytów. Problemy związane z asymetrią informacyjną nakładają się<br />
zatem na problemy z zabezpieczeniem kredytów w rolnictwie. Dosyć dobrze<br />
udokumentowana jest w literaturze teza, iż dostępność wiarygodnych i kompletnych<br />
danych dotyczących sytuacji ekonomiczno-finansowej potencjalnego<br />
kredytobiorcy może w istotny sposób obniżać wymagania banków dotyczące<br />
zabezpieczeń kredytu, ułatwiając w ten sposób dostęp do kredytu [Berger i Udell<br />
1995, s. 351–381; Ciżkowicz 2008, s. 11–12].<br />
Bankowców zapytano, jakie rodzaje zabezpieczeń są preferowane przez<br />
bank w przypadku kredytów inwestycyjnych dla rolników, a jakie dla przedsiębiorstw<br />
z sektora MSP (rys. 2). Okazało się, że w obu przypadkach banki<br />
preferują hipotekę, a dalej zastawy (głównie rejestrowe) oraz poręczenia. Weksel<br />
in blanco wraz z poręczeniem wekslowym, cesje wierzytelności czy cesje z polisy<br />
ubezpieczeniowej banki preferowały często jako dodatkowe zabezpieczenie.<br />
W porównaniu do MSP w zabezpieczaniu kredytów dla rolników nieco więk-
134<br />
%<br />
90<br />
80<br />
70<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
64,5<br />
88,7<br />
43,5<br />
58,1<br />
43,5<br />
59,7<br />
22,6<br />
24,2<br />
13<br />
12,9<br />
14,5<br />
12,9<br />
8,1<br />
8 9,7<br />
3,2 4,8 6,4 6,5 4,8<br />
1,6<br />
1,6<br />
1,6<br />
wskazania na 1 miejscu wskazania ogóem wskazania na 1 miejscu wskazania ogóem<br />
83,9<br />
58,1<br />
40,3<br />
48,4<br />
Kredyty dla rolników<br />
MSP<br />
hipoteka zastaw porczenie przewaszczenie weksel cesja inne<br />
Rysunek 2<br />
Rodzaje zabezpieczeń kredytów inwestycyjnych dla rolników oraz przedsiębiorstw z sektora<br />
MSP – odsetek wskazań bankowców*<br />
*respondenci mieli możliwość wskazania 3 najbardziej preferowanych przez bank zabezpieczeń<br />
Źródło: Badania własne.<br />
sze znaczenie mają hipoteka oraz poręczenia, nieco mniejsze zaś zastaw oraz<br />
przewłaszczanie. Wydaje się, iż wynika to ze specyfiki aktywów gospodarstw<br />
rolnych, ich struktury oraz ich zdolności do ewentualnego zaspokojenia roszczeń<br />
banku w drodze egzekucji.<br />
Dominacja hipoteki i zastawów w zabezpieczeniach kredytów dla rolników<br />
oraz małych i średnich przedsiębiorstw wskazuje, iż banki starają się ograniczać<br />
ryzyko kredytowania przez wymaganie dosyć restrykcyjnych i kosztownych<br />
zabezpieczeń. Przez zabezpieczenia banki dokonują także selekcji kredytobiorców,<br />
gdyż kosztowne, czasochłonne i wysokie zabezpieczenia mają zniechęcać<br />
te podmioty, których projekty inwestycyjne nie rokują wysokich i relatywnie<br />
pewnych zwrotów. Co prawda pojawia się problem hazardu moralnego ze strony<br />
kredytobiorców, ale zwykle są oni mniej wrażliwi na oprocentowanie kredytu<br />
niż na zabezpieczenia (zwłaszcza majątkowe) 6 . Dlatego banki wolą dokonywać<br />
selekcji za pomocą zabezpieczeń niż stopy procentowej. Jak też wiadomo,<br />
w przypadku kredytów preferencyjnych dla rolnictwa występuje górne ograni-<br />
6 H. Bester [1985, s. 850–855] pokazał, że wymóg ustanowienia zabezpieczenia powoduje autoselekcję<br />
kredytobiorców, tzn. zniechęca do ubiegania się o kredyt te firmy, których projekty<br />
charakteryzują się wyższym prawdopodobieństwem niepowodzenia.
135<br />
czenie stopy procentowej. Ponadto, akceptując zabezpieczenia majątkowe (lub<br />
inne restrykcyjne formy zabezpieczeń), kredytobiorca sygnalizuje bankowi, że<br />
jest przekonany o powodzeniu finansowanego kredytem przedsięwzięcia. Zabezpieczenia<br />
stają się więc narzędziem ochrony banków przed problemami związanymi<br />
z asymetrią informacji, ale dla potencjalnych kredytobiorców, niedysponujących<br />
akceptowanymi (preferowanymi) przez banki zabezpieczeniami, stają się<br />
bardzo poważnym ograniczeniem kredytowym.<br />
Przejawem wewnętrznych ograniczeń kredytowych jest świadome rezygnowanie<br />
rolników z zaciągania kredytów bankowych. Wynika ono z rozmaitych<br />
przyczyn, wśród których można wyróżnić m.in:<br />
–<br />
–<br />
–<br />
postrzeganie przez rolników swojej kondycji finansowej i posiadanych zabezpieczeń,<br />
a nawet cech osobowościowych i umiejętności zarządczych<br />
jako trudnych do zaakceptowania przez kredytodawców,<br />
preferencje rolników w stosunku do znanych im instrumentów finansowych,<br />
sprzyjające stosowaniu funduszy wewnętrznych,<br />
same instytucje finansowe oraz praktyki udzielania kredytów mogą wydawać<br />
się tak nieprzyjazne, że rolnicy rezygnują ze starań o ich otrzymanie<br />
[Kulawik 2000, s. 36].<br />
Wymienione przyczyny mają swoje źródła mentalne i behawioralne, ale<br />
także informacyjne oraz edukacyjne. Część z takich postaw rolników wynika<br />
z braku odpowiednich informacji, a także z uzyskiwania niepełnych lub niedostosowanych<br />
do potrzeb odbiorcy informacji. Przykładowo J. Szambelańczyk<br />
[2009, s. 29] podkreśla, że klienci banków oczekują pomocy ze strony pracowników<br />
banku przy wyborze najlepszych dla siebie rozwiązań, natomiast uzyskują<br />
„profesjonalny egoizm” zamiast obiektywnego doradztwa. Współcześnie banki<br />
znacznie zwiększyły zakres informacji, które mogą pozyskać o swoim kliencie<br />
i jego kondycji finansowej. Przewaga banku nad rolnikiem w aspekcie wiedzy<br />
fachowej (finansowej, prawnej) oraz umiejętności pozyskania i analizy informacji<br />
jest niezaprzeczalnym faktem. Ta nierównowaga, będąca efektem asymetrycznej<br />
wiedzy, w tym także wiedzy ukrytej, jest przyczyną awersji rolników<br />
do kredytowania gospodarstwa, a nawet banków jako takich, obaw związanych<br />
z procedurami bankowymi oraz braku pewności, że bank nie będzie wykorzystywał<br />
swojej przewagi do działań oportunistycznych, tj. działań na niekorzyść<br />
kredytobiorcy.<br />
Tego typu problemy zostały potwierdzone w badaniach ankietowych rolników<br />
dotyczących utrudnień w korzystaniu z kredytów inwestycyjnych (tab. 2).<br />
Rolnicy, którzy korzystali z kredytów, pośród najczęstszych utrudnień wskazywali<br />
zbiurokratyzowanie procedur kredytowych oraz wygórowane wymogi co<br />
do zabezpieczeń. Obie te przyczyny należy wiązać z asymetrią informacji, gdyż<br />
zarówno wymogi dotyczące zabezpieczeń, jak i liczne wymogi formalne, obwa-
136<br />
Tabela 2<br />
Hierarchia czynników utrudniających dostęp do kredytów inwestycyjnych i relacje kredytowe<br />
z bankami oraz przyczyn nie korzystania z kredytów – w opinii rolników<br />
Wypowiedzi rolników, którzy korzystali<br />
z kredytów inwestycyjnych<br />
– utrudnienia<br />
– zbiurokratyzowanie procedur<br />
– wygórowane wymogi co do<br />
zabezpieczeń<br />
– wysokie oprocentowanie<br />
i prowizje<br />
– niejasność przepisów<br />
i wymogów formalnych<br />
– nadmierne wydłużenie w czasie<br />
procedury kredytowej<br />
– wysokie koszty przygotowania<br />
wniosku kredytowego i planu<br />
inwestycyjnego<br />
– brak zainteresowania banku<br />
w przypadku niskiej kwoty kredytu<br />
– brak rzetelnej informacji<br />
o kredytach<br />
– inne<br />
74,8<br />
72,3<br />
54,2<br />
21,3<br />
21,3<br />
14,2<br />
14,2<br />
8,4<br />
12,3<br />
Wypowiedzi rolników którzy nie<br />
korzystali z kredytów – przyczyny<br />
absencji kredytowej<br />
brak potrzeby<br />
obawa przed trudnościami w spłacie<br />
kredytu<br />
niechęć do brania kredytu<br />
niekorzystne warunki kredytu (wysokie<br />
oprocentowanie, prowizje,<br />
itd.)<br />
niska dochodowość produkcji rolnej,<br />
małe wsparcie państwa<br />
niepewność zbytu produktów,<br />
niestabilność warunków gospodarowania<br />
wysokie wymagania banków co<br />
do zabezpieczeń i zdolności kredytowej<br />
brak właściwej informacji i pomocy<br />
konsultingowej<br />
inne: odmowa banku, ograniczenie<br />
działalności rolniczej.<br />
*Suma kolumn > 100% ze względu na możliwość wskazania przez rolnika 3 ograniczeń<br />
Źródło: Badania własne.<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
Procent<br />
rolników*<br />
Procent<br />
rolników*<br />
rowania umów i procedury weryfikacyjne klientów są odpowiedzią banków na<br />
problem asymetrii informacji. Powodują one także wzrost kosztów transakcyjnych<br />
(związanych z przygotowaniem niezbędnej dla banków dokumentacji, zabezpieczeniem<br />
kredytu itd.), które obciążają kredytobiorcę. Efektem tych problemów<br />
jest także nadmierne wydłużenie w czasie procedur kredytowych. Dla<br />
wielu rolników utrudnieniem w dostępie do kredytów jest niejasność przepisów<br />
i wymogów formalnych banków związanych z pozyskaniem kredytów (głównie<br />
preferencyjnych) oraz brak rzetelnej informacji o kredytach (tab. 2). Te utrudnienia<br />
należy wiązać z asymetrią informacji, w tym przypadku na niekorzyść potencjalnych<br />
kredytobiorców. Jest to dowód, iż problem asymetrii informacji w relacjach<br />
kredytowych rolników z bankami jest wielopłaszczyznowy i występuje po<br />
obu stronach tych relacji. Warto także dodać, iż tylko w opinii 47,0% rolników,<br />
którzy korzystali z kredytów inwestycyjnych, umowy kredytowe podpisywane<br />
z bankami były w pełni zrozumiałe (nie kryły żadnych „pułapek”). Dla większości<br />
pozostałych są one zrozumiałe, ale zawiłe, co wskazuje, iż mają oni wiedzę<br />
54,4<br />
18,4<br />
17,8<br />
22,7<br />
19,9<br />
11,7<br />
9,3<br />
5,0<br />
7,4
137<br />
co do podstawowych treści i konsekwencji umowy, ale nie „czują się pewnie”<br />
w zakresie szczegółowych zapisów.<br />
Pośród rolników, którzy nie korzystali z kredytów, 2/3 nie wykazywało zainteresowania<br />
kredytami, wśród nich 54,4% wskazywało na brak potrzeby w tym<br />
względzie (w tym 44% jako jedyną przyczynę), natomiast pozostali na niechęć<br />
do brania jakiegokolwiek kredytu (17,8%). Ta grupa rolników podlega samowykluczeniu<br />
z rynku kredytowego, natomiast pozostali doświadczyli ograniczeń<br />
kredytowych o charakterze zewnętrznym i wewnętrznym. Zarówno w pierwszym,<br />
jak i drugim przypadku wiele z ograniczeń w dostępie rolników do kredytu<br />
miało swoje źródło w asymetrii informacyjnej (przykładowo brak właściwej<br />
informacji o kredytach, a pośrednio wysokie wymagania banków co do zabezpieczeń<br />
czy zdolności kredytowej).<br />
Podsumowanie<br />
Przegląd literatury oraz wyniki badań skłaniają do konkluzji, iż asymetria informacji<br />
rozumiana jako nierówny zasób informacji pomiędzy stronami kontraktu<br />
kredytowego, a także powiązane z nią występowanie niepełnej lub niedoskonałej<br />
informacji 7 oraz asymetrycznej wiedzy są bardzo istotnym źródłem ograniczeń<br />
kredytowych w rolnictwie. Ta niedoskonałość rynku finansowego wpływa<br />
bezpośrednio na powstawanie zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych<br />
ograniczeń kredytowych. Jej wpływ na dostęp rolników do kredytu bankowego,<br />
a z drugiej strony efektywność alokacyjną i zaangażowanie banków w kredytowanie<br />
gospodarstw rolnych należy także postrzegać przez pryzmat powiązania<br />
asymetrii informacji z innymi przyczynami ograniczeń kredytowych, takimi jak<br />
problem zabezpieczeń kredytowych, relacje agencji (ryzyko oportunistycznych<br />
zachowań), zbiurokratyzowanie procedur kredytowych, wysokie koszty transakcyjne<br />
kredytowania rolnictwa. Problemy te dla rolników stanowią utrudnienie<br />
lub barierę w dostępie do kredytów, a dla banków podnoszą ryzyko kredytowania<br />
rolnictwa i stanowią przesłankę do racjonowania kredytów rolnych.<br />
Jednym z głównych źródeł asymetrii informacji skutkującym małą „przejrzystością”<br />
informacyjną gospodarstw rolnych jest brak systematycznie prowadzonej<br />
ewidencji ekonomiczno-finansowej przez rolników. Z kolei po stronie<br />
banków, zwłaszcza komercyjnych, występują brak narzędzi i know-how do<br />
7 Niedoskonała informacja może występować już w przypadku jednego podmiotu, podczas gdy<br />
asymetria informacyjna wymaga wystąpienia co najmniej dwóch podmiotów, między którymi<br />
zachodzą określone relacje [Daniłowska 2008, s. 40]. Należy jednak podkreślić, iż niedoskonała<br />
i niepełna informacja są często bezpośrednią przyczyną asymetrii informacji.
138<br />
umiejętnej oceny zdolności kredytowej rolników czy efektywności ekonomicznej<br />
planowanych inwestycji na podstawie danych niepełnych i informacji „miękkich”,<br />
a także przywiązywanie nadmiernej wagi do zabezpieczeń kredytowych<br />
i szczegółowych obwarowań umów.<br />
Strony transakcji kredytowej stosują różne metody przezwyciężania lub łagodzenia<br />
asymetrii informacji, takie jak szacowanie (ocena), selekcjonowanie<br />
(grupowanie) czy sygnalizowanie. Warto jednak podkreślić, iż czynnikiem, który<br />
może łagodzić wiele w wymienionych problemów są długotrwałe i oparte na<br />
zaufaniu relacje (powiązania) gospodarstw rolnych z bankami.<br />
Literatura<br />
BECK T.: Financing Constraints of SMEs in Developing Countries: Evidence, Determinants<br />
and Solutions, KDI 36th Conference: Financing Innovation-Oriented Businesses to Promote<br />
Entrepreneurship, Seoul, 2007.<br />
BERGER A.N., UDELL G.F.: Relationship Lending and Lines of Credit in Small Firm Finance,<br />
Journal of Business, vol. 68, 1995.<br />
BESTER H.: Screening Versus Rationing in Credit Markets with Imperfect Information. The<br />
American Economic Review, vol. 75, 1985.<br />
CIŻKOWICZ P.: Rozwój finansowy a rola państwa, Zeszyty FOR, nr 3, s. 11–12, 2008.<br />
DANIŁOWSKA A.: Asymetria informacyjna i jej przezwyciężanie na rynku kredytów rolniczych,<br />
Roczniki <strong>Nauk</strong> Rolniczych, Seria G, t. 95, z. 3-4, 2008.<br />
DIAMOND D.: Monitoring and Reputation: The Choice between Bank Loans and Directly<br />
Placed Debt. Journal of Political Economy, vol. 99, nr 4, 1991.<br />
GUTIERREZ L.: Borrowing Constraints and the Agricultural Investment Decision Process.<br />
Agribusiness, vol. 18, issue 1, 2002.<br />
KULAWIK J.: Ograniczenia kredytowe w rolnictwie. Rodzaje, skutki i możliwości ich łagodzenia,<br />
Banki i Kredyt nr 9, s. 31, 2000.<br />
MESJASZ C.: Determinanty i modele procesów negocjacji kredytowych pomiędzy bankiem<br />
a przedsiębiorstwem, Wyd. AE w Krakowie, Kraków, 2000.<br />
PETRICK M.: Demand or Supply Constraints? Financial Intermediation in the Private Farm<br />
Sector of Moldova, Quarterly Journal of International Agriculture, vol. 38, nr 2, 1999.<br />
STIGLITZ J.E., WEISS A.: Credit Rationing in Markets with Imperfect Information. American<br />
Economic Review, vol. 71, 1981.<br />
SZAMBELAŃCZYK J.: Globalne zjawiska kryzysowe a banki spółdzielcze, Związek Banków<br />
Polskich, Warszawa, 2009.<br />
WOŚ A.: Drogi restrukturyzacji rolnictwa. Wieś i Rolnictwo, nr 92, 1996.
139<br />
Asymmetric information as a cause of credit<br />
constraints in agriculture<br />
Abstract<br />
The aim of this paper is to determine the impact of asymmetric information<br />
on creating credit constraints in agriculture. In this study used the results<br />
of empirical research farms and banks conducted in 2007–2009 in south-eastern<br />
Poland. The investigation showed that asymmetric information affects directly<br />
and indirectly (as a source of increased transaction costs, collateral requirements<br />
for agricultural loans, etc.) on the formation of credit constraints in agriculture.<br />
The problems associated with asymmetric information for farmers constitute an<br />
obstacle or barrier to access to credit, and increase the risk for banks lending to<br />
agriculture and constitute a premise for the rationing of agricultural loans.
Jan Wołoszyn, Marcin Ratajczak<br />
Wydział <strong>Nauk</strong> <strong>Ekonomicznych</strong><br />
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w <strong>Warszawie</strong><br />
Organizacja oparta na wiedzy a CSR 1<br />
Wstęp<br />
W literaturze ekonomicznej, polityce uprawianej przez ludzi o neoliberalnych<br />
zapatrywaniach oraz praktyce biznesowej panowało do niedawna powszechne<br />
przekonanie, że przedsiębiorstwa istnieją po to, aby przynosić zysk<br />
dla ich właścicieli. Powoływano się przy tym na poglądy M. Friedmana, laureata<br />
Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii, który jest zdania, że w gospodarce rynkowej<br />
przedsiębiorstwa swoje zasoby i całą energię powinny wykorzystać na<br />
pomnażanie zysków, na podstawie określonych norm postępowania, bez naciągania<br />
i oszustw. Takie podejście do prowadzenia biznesu wyklucza prowadzenie<br />
przez przedsiębiorstwa różnych form działalności na rzecz społeczeństwa oraz<br />
ich współodpowiedzialność za ekologię.<br />
Podobne stanowisko można spotkać również obecnie, choć nie jest już ono<br />
tak powszechne. Coraz więcej bowiem menedżerów troski o wartość rynkową<br />
przedsiębiorstwa, o jego sukces nie przeciwstawia społecznej wrażliwości i społecznej<br />
odpowiedzialności. Chodzi tu zarówno o odpowiedzialność za sytuację<br />
materialną, bezpieczeństwo i rozwój własnych pracowników, jak też o poszanowanie<br />
praw społeczności lokalnej, o przestrzeganie zasad demokracji, o fair<br />
play w grze rynkowej, o uczestnictwo w rozwoju społeczeństwa obywatelskiego<br />
oraz o dbałość o środowisko naturalne. Uważają bowiem, iż wdrożenie zasad<br />
społecznej odpowiedzialności (Corporate Social Responsibility) nie obniża jego<br />
wartości, a nawet może ją pomnożyć.<br />
Można więc postawić pytanie, czy między organizacją, która promuje innowacyjność,<br />
kreatywność i otwartość na wiedzę, a organizacją, która wdraża<br />
zasady odpowiedzialnego społecznie biznesu istnieje zależność? Z wielu badań,<br />
a także obserwacji funkcjonowania przedsiębiorstw wynika, że taka prosta zależność<br />
nie istnieje. Są bowiem przedsiębiorstwa, które można zaliczyć do organizacji<br />
uczących się, a które nie przestrzegają niektórych zasad odpowiedzialności<br />
1 Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w latach 2010–2012 jako projekt badawczy<br />
nr N N114 165638.
142<br />
społecznej, między innymi nie przejawiają należytej troski o środowisko naturalne,<br />
czy też o własnych pracowników, zatrudniając np. dzieci do niektórych<br />
prac. Z kolei badania wskazują, że przedsiębiorstwa nastawione na ludzi, otwarte<br />
na nowości, niebojące się zmiany, promujące wspólny wysiłek i zaangażowanie<br />
wszystkich pracowników tworzą klimat sprzyjający poznawaniu i wdrażaniu zasad<br />
społecznej odpowiedzialności. Pracownicy, gdy ceni się ich potencjał intelektualny,<br />
gdy tworzy się im warunki do pozyskiwania, kreowania i dzielenia się<br />
wiedzą, są bowiem bardziej świadomi potrzeby dbania o środowisko naturalne,<br />
a także wrażliwi na kulturę i potrzeby społeczności lokalnej, partnerów biznesowych,<br />
klientów i konsumentów.<br />
Celem niniejszego artykułu jest ukazanie cech organizacji uczącej się oraz<br />
przybliżenie idei CSR, zwłaszcza z tych obszarów, które mają powiązania z cechami<br />
organizacji opartej na wiedzy.<br />
Główne założenia organizacji uczącej się<br />
O sukcesie współczesnych przedsiębiorstw coraz częściej decyduje kapitał<br />
niematerialny, którego rdzeniem jest wiedza. Nowoczesne przedsiębiorstwa<br />
starają się pozyskiwać wiedzę z zewnątrz, ale też ją tworzyć dzięki kontaktom<br />
z konkurencją, interesariuszami i klientami, czyli ciągle uczą się. Pojęcie „organizacja<br />
ucząca się” (OUS), chociaż pochodzi z początku lat 90., weszło już na<br />
trwałe do słownika menedżerskiego i biznesowej praktyki. Stało się to za sprawą<br />
pracy Petera Senge’a „The fifth discipline. The art and practice of the learning organization”<br />
(„Piąta dyscyplina. Teoria i praktyka organizacji uczącej się”), która<br />
ukazała się w 1990 roku w USA.<br />
Według cytowanego autora, organizacja ucząca się to trend we współczesnym<br />
zarządzaniu ukierunkowany na kreowanie przyszłości organizacji poprzez<br />
samopoznanie i zdiagnozowanie zmian w świecie zewnętrznym, zrozumienie<br />
swoich problemów i uczenie się zarówno poszczególnych pracowników, jak<br />
i całych zespołów [Senge 1998, s. 24]. Pomimo że wszystkie organizacje, podobnie<br />
jak wszyscy ludzie – w mniejszym lub większym zakresie, świadomie lub nie<br />
– ciągle kształcą się, tym, co różni organizację uczącą się od innych jest wiedza,<br />
po co, czego i jak się uczyć. W cytowanej publikacji P. Senge wyróżnił adaptacyjne<br />
uczenie się organizacji (radzenie sobie ze zmianami) i twórcze uczenie<br />
się (tworzenie nowej jakość dzięki wspólnemu wysiłkowi członków organizacji)<br />
oraz nakreślił następujące cechy (dyscypliny) organizacji uczącej się:<br />
1)<br />
2)<br />
3)<br />
myślenie systemowe (system thinking),<br />
wspólna wizja (shared vision),<br />
rozpoznawanie modeli myślowych (mental models),
4)<br />
5)<br />
143<br />
mistrzostwo osobiste (personal mastery),<br />
zespołowe uczenie się (team learning).<br />
Pierwsza z wymienionych cech dotyczy myślenia o organizacji w kategoriach<br />
wzajemnych długotrwałych powiązań między poszczególnymi jej częściami.<br />
Myślenie systemowe sprawia, że wzniosłe lub idealistyczne deklaracje mogą<br />
zostać urzeczywistnione, albowiem najlepsza wizja, która nie zawiera mechanizmów<br />
autokorekty i nie jest wpisana w naturalny rytm organizacji, może się stać<br />
jedynie spisem pobożnych życzeń.<br />
Tworzenie wspólnej wizji to proces kształtowania przez wszystkich pracowników<br />
obrazu swojego przedsiębiorstwa w bliższej i dalszej przyszłości. Tylko<br />
bowiem wspólna wizja, a nie narzucona przez zarząd lub dyrekcję, może motywować<br />
do wydajnej i twórczej pracy, do odpowiedzialności za los przedsiębiorstwa,<br />
do kreatywności.<br />
Modele myślowe to stereotypy, nawyki, schematy i ograniczenia, które<br />
utrwalone w pamięci wyznaczają sposób myślenia człowieka i stają się względnie<br />
stałym sposobem reagowania. Dla dobra organizacji i jej członków ludzie<br />
w niej funkcjonujący muszą sobie zdawać sprawę z własnego sposobu myślenia<br />
oraz nauczyć się rozpoznawać i ujawniać przyjmowane nieświadomie różne nastawienia.<br />
Przez pojęcie mistrzostwa osobistego rozumie się przede wszystkim szczególny<br />
rodzaj biegłości nabywanej w trakcie ćwiczenia oraz odpowiednie nastawienie<br />
i gotowość doskonalenia się. I nie chodzi tylko o udział w szkoleniach,<br />
lecz o pozytywne myślenie, o pozyskiwanie coraz to nowych umiejętności zawodowych,<br />
społecznych i cech moralnych, o kreatywność w codziennej pracy.<br />
Na szczególne podkreślenie zasługuje piąta dyscyplina, jako że we współczesnych<br />
czasach każde przedsiębiorstwo powinno posiadać zdolność zespołowego<br />
uczenia się. Zespół składający się nawet z wybitnej klasy specjalistów nie<br />
zawsze potrafi wspólnie wykonać zadanie, choć czasami każdy z nich w pojedynkę<br />
mógłby sobie z nim poradzić. Tylko bowiem zespołowe uczenie się może<br />
sprawić, że umiejętności zespołu jako całości przekroczą sumę umiejętności poszczególnych<br />
członków.<br />
Funkcjonowanie przedsiębiorstw, które nawiązuje do idei organizacji uczącej<br />
się, opiera się na następujących przesłankach:<br />
–<br />
–<br />
–<br />
źródłem sukcesu przedsiębiorstwa jest chęć i zdolność uczenia się wyprzedzająca<br />
konkurencję,<br />
kluczowym czynnikiem sukcesu w przedsiębiorstwie jest przywództwo intelektualne,<br />
przedsiębiorstwo jest organizacją uczącą się, gdy uczą się jego wszyscy pracownicy,<br />
gdy zachęca się ich do nauki i zapewnia odpowiednie warunki,<br />
a następnie wykorzystuje się ich wiedzę,
144<br />
– wszyscy pracownicy są zachęcani do kreowania nowych pomysłów i nowych<br />
rozwiązań,<br />
– dominuje atmosfera profesjonalizmu i jakości [Rybak 2000, s. 181].<br />
Świadomość wagi powyższych założeń, a w konsekwencji przestrzeganie<br />
ich sprawia, iż kierownictwa przedsiębiorstw wychodzą naprzeciw potrzebom<br />
różnych grup interesariuszy, takich jak akcjonariusze, klienci, dostawcy, dziennikarze,<br />
wierzyciele, konkurenci, organizacje związkowe i ekologiczne, społeczności<br />
lokalne itp. Przedsiębiorstwa stają się więc odpowiedzialne społecznie,<br />
otwarte na zmiany, wrażliwe na zjawiska wewnętrzne, służące otoczeniu<br />
zewnętrznemu.<br />
Dalszy kierunek rozwoju tych przedsiębiorstw zmierza w stronę organizacji<br />
inteligentnej, jako wyższej formy organizacji uczącej się, gdzie obok wiedzy<br />
promuje się różne formy inteligencji powiązane z różnymi sferami funkcjonowania<br />
organizacji. Wdrożenie zasad „organizacji inteligentnej” pozwala na uaktywnienie<br />
istniejących w przedsiębiorstwie kategorii wiedzy celem zwiększenia<br />
jego efektywności i sprawności działania w obszarze: informacji, technologii,<br />
innowacji, finansów, marketingu i zmian organizacyjnych, a także w obszarze<br />
społecznym i ekologicznym. Szczególnie istotne jest promowanie takich form<br />
inteligencji, jak:<br />
–<br />
–<br />
inteligencja społeczna, wyrażająca się w szczególnej trosce o ludzi, w stałym<br />
doskonaleniu warunków pracy, płacy i awansu, w delegowaniu uprawnień,<br />
inteligencja ekologiczna, związana z ochroną środowiska, z ograniczaniem<br />
szkodliwych emisji i działań [Grudzewski, Hejduk 2000, s. 80].<br />
Organizacja ucząca się nie jest więc ukierunkowana tylko na przetrwanie,<br />
lecz na wszechstronny rozwój powiązany z wiedzą i kapitałem społecznym. Kapitał<br />
społeczny, a dokładnie jego podstawowe elementy, takie jak aktywne połączenia<br />
międzyludzkie, zaufanie, obustronne zrozumienie i wspólne wartości,<br />
decydują bardzo często o sposobie wykorzystania tego, co tkwi w głowach pracowników,<br />
tego, czym dysponuje partner handlowy, tego, co stanowi potencjał<br />
zawarty we wdrożonych przez jednostkę procesach administracyjnych i operacyjnych,<br />
tym samym o efektywności zaangażowanego w proces produkcji kapitału<br />
materialnego.<br />
Etyka osobista i morale pracowników podstawą CSR<br />
Według Komisji Europejskiej, społeczna odpowiedzialność w biznesie to<br />
koncepcja dobrowolnego uwzględniania przez firmę aspektów społecznych<br />
i ekologicznych podczas prowadzenia działań handlowych i w kontaktach z interesariuszami<br />
[Green Paper… 2001].
145<br />
Podobnie J. McGuire podkreśla, że przedsiębiorstwa ponoszą nie tylko odpowiedzialność<br />
ekonomiczną i prawną, ale także pewien zakres odpowiedzialności<br />
przed całym społeczeństwem [McGuire 1963, s. 144].<br />
Swoistość idei społecznej odpowiedzialności zakłada odchodzenie od tradycyjnego<br />
postrzegania firmy, przedsiębiorstwa, organizacji, korporacji, gospodarstwa<br />
rolniczego jako organizacji autonomicznej, która wytwarza określone<br />
dobro w oderwaniu od sytuacji społecznej, w której funkcjonuje. Organizacja<br />
jest bowiem zbiorem interesów tych, którzy są wewnątrz i na zewnątrz niego,<br />
a jego przetrwanie zależy od stopnia realizacji oczekiwań zainteresowanych<br />
grup. Wszelkie rozmowy z interesariuszami muszą odbywać się na zasadach<br />
przejrzystych, fair play, nie dopuszcza się do faworyzowania którejś z grup interesariuszy.<br />
Faktem jest również to, iż wdrożenie zasad społecznej odpowiedzialności<br />
musi być poprzedzone zrozumieniem przez pracowników przedsiębiorstwa,<br />
a zwłaszcza jego właściciela lub właścicieli, że działania tylko i wyłącznie dla<br />
zysku mają często wiele negatywnych zjawisk ubocznych. Działania takie niosą<br />
bardzo często skutki nieodwracalne, jak: „niszczenie środowiska ludzkiego<br />
i naturalnego, groźba skażeń nuklearnych i toksycznych, monopolizacja rynków<br />
i dominacja na rynku oraz asymetryczny dostęp do informacji, a także nasilanie<br />
się takich zjawisk, jak nadmierna konsumpcja, szary i czarny rynek, nielojalność<br />
i nieuczciwość konkurencji” [Klimczak 1999, s. 103].<br />
Należy także podkreślić wpływ etyki osobistej na tworzenie właściwej postawy<br />
w kierunku społecznej odpowiedzialności. Nie bez znaczenia jest bowiem<br />
poziom rozwoju moralnego człowieka – im wyższy, tym większe prawdopodobieństwo<br />
dokonywania moralnych wyborów w kierunku społecznej odpowiedzialności.<br />
Według L. Kohlberga, można rozróżnić trzy poziomy rozwoju moralnego<br />
człowieka. Poziom pierwszy, przedkonwencjonalny, w którym występują dwa<br />
stopnie moralności: posłuszeństwo i kary. W tym przypadku motywem czynienia<br />
tego co dobre jest unikanie kary (charakterystyczny dla dzieci poniżej 9 lat).<br />
Działania moralne są zazwyczaj ukierunkowane na nagrody, na osiąganie najwyższych<br />
własnych korzyści w wyniku indywidualnych decyzji.<br />
Poziom drugi, konwencjonalny, charakteryzuje się postawą skupioną na innych.<br />
Na tym poziomie człowiek zdaje sobie sprawę, że jest częścią określonej<br />
społeczności i aby poprawnie w niej funkcjonować, musi żyć zgodnie z pewnymi<br />
normami i standardami, w zamian za to może uzyskać pewne nagrody „społeczne”,<br />
jak: zaufanie, akceptacja, lojalność, za zachowania zgodne z oczekiwaniami<br />
innych.<br />
Najwyższy poziom rozwoju moralnego to poziom pokonwencjonalny, skupiony<br />
na zasadach uniwersalnych, wspólnym dobru. Bazuje on na indywidu-
146<br />
alnych wyborach z własnego punktu widzenia (wynika również z właściwie<br />
ukształtowanego moralnego rozwoju człowieka, sumienia, wpływu określonych<br />
czynników: wychowanie, koledzy, rodzina, organizacje, religia), wyrasta również<br />
na ogólnych wartościach i zasadach moralnych obowiązujących zawsze<br />
i wszędzie. Najwyższy poziom rozwoju moralnego człowieka to osobiste, indywidualne<br />
decyzje podejmowane z rozmysłem, w zgodzie z zasadami uniwersalnymi<br />
w kierunku dobrobytu społecznego [Rybak 2004, s. 28–33].<br />
Wartości wyznawane i realizowane przez menedżerów oraz pracowników<br />
organizacji bazują na osobistych przekonaniach, które są wnoszone do organizacji,<br />
wpływając i czerpiąc z kultury organizacyjnej. Jest ona wyznacznikiem norm<br />
organizacyjnych, obejmuje pewne wzorce, wartości, zasady, zwyczaje, ceremonie,<br />
według których członkowie organizacji powinni postępować. Firma, która<br />
przestrzega zasad etycznych i wykazuje się zaangażowaniem społecznym staje<br />
się bardziej wiarygodna w oczach opinii publicznej, a przez to buduje pozytywny<br />
wizerunek na zewnątrz, co w dużej mierze uzależnione jest od pracowników<br />
w niej zatrudnionych oraz ich relacji z otoczeniem przedsiębiorstwa. Do czynników<br />
kształtujących kulturę organizacyjną sprzyjającą wdrożeniu idei CSR należy<br />
zaliczyć wiedzę. Stąd w organizacji uczącej się, która sprzyja podnoszeniu<br />
kwalifikacji pracowników, a także tworzeniu warunków do kreowania wiedzy<br />
i dzielenia się nią, w tym wiedzy o społecznej odpowiedzialności, zasady CSR<br />
są akceptowane i wdrażane.<br />
CSR a relacje z pracownikami w organizacji uczącej się<br />
Pracownicy stanowią naczelną wartość każdej organizacji. Dzięki ich wiedzy,<br />
umiejętnościom oraz podejmowanym decyzjom przedsiębiorstwo funkcjonuje<br />
i realizuje zamierzone cele. Pracownik wraz ze swoją rodziną stanowi<br />
najbliższe otoczenie firmy, jest jednocześnie jej rzecznikiem oraz wizytówką.<br />
Dlatego bardzo ważne jest to, żeby miał świadomość tego, że jego zachowanie<br />
może wpłynąć na postrzeganie organizacji w środowisku zewnętrznym. By był<br />
w pełni świadomy, że w obecnej dobie, a tym bardziej w przyszłości, przedsiębiorstwa<br />
nie będą mogły funkcjonować w oderwaniu od społeczeństwa, bez<br />
brania współodpowiedzialności za ochronę środowiska i poprawne relacje z otoczeniem,<br />
że nie da się uniknąć społecznych kosztów prowadzenia różnych form<br />
działalności w środowisku.<br />
Obszary działań etycznych w ramach koncepcji CSR w odniesieniu do pracowników<br />
odbywają się w organizacji zazwyczaj na dwóch płaszczyznach: pracownik<br />
– firma oraz pracownik – otoczenie zewnętrzne.
147<br />
W pierwszym wymienionym obszarze inicjatorem zachowań etycznych<br />
bądź nieetycznych może być zarówno pracownik, jak i pracodawca. Pracownik<br />
jest zobowiązany do stosowania uczciwych praktyk zawodowych, czyli wykonywania<br />
swoich obowiązków z należytą starannością oraz zachowania tajemnicy<br />
służbowej. Przekazywanie niedozwolonych informacji o organizacji na<br />
zewnątrz, np. dotyczących zachowań przełożonych, innych pracowników czy<br />
też wewnętrznych relacji, powinno być wyraźnie określone w regulaminie firmy.<br />
Trzeba także zwrócić uwagę na kwestie kontaktu z mediami i publikacji<br />
treści o firmie w Internecie – pracodawca może wyznaczyć osobę, która będzie<br />
za to odpowiedzialna. Przykładowo w firmie Deloitte do kontaktów ze światem<br />
zewnętrznym zostały wyznaczone ściśle określone osoby, które – za wiedzą<br />
rzecznika prasowego – są upoważnione do wypowiedzi publicznych. Przedstawicielom<br />
firmy nie wolno wypowiadać się na tematy związane z realizowanymi<br />
projektami, chyba że są to informacje publicznie znane. Należy pamiętać również<br />
o tym, że pracodawca także może dopuścić się ze swojej strony zachowań<br />
nieetycznych, stosując praktyki niezgodne z kodeksem pracy i łamiąc prawa pracownicze,<br />
np. nieprawidłowe rozliczanie nadgodzin, narzucanie dodatkowych<br />
obowiązków, nierówne traktowanie kobiet i mężczyzn czy dyskryminacja kobiet<br />
w ciąży. Właśnie dlatego zasady zatrudniania w Grupie British American Tobacco<br />
to zbiór wartości dotyczących zatrudnienia i poszanowania praw człowieka<br />
w odniesieniu do miejsca pracy. Zasady obowiązują na wszystkich rynkach,<br />
we wszystkich spółkach grupy. Polegają na zapewnieniu równych szans każdemu<br />
pracownikowi, bez względu na płeć, wiek czy pochodzenie. Zapewniają<br />
także elastyczność i otwartość firmy na zmiany oraz utrzymanie klimatu zaufania<br />
między pracownikami, dzięki czemu mogą oni bez obaw zadawać pytania i bez<br />
zbędnych formalności wprowadzać w życie nowe pomysły. Także w ABB dąży<br />
się do utrzymania systematycznej wymiany informacji między menedżerami i ich<br />
zespołami. Przejrzysta i regularna komunikacja stanowi istotny czynnik sukcesu<br />
biznesowego firmy. Dlatego w każdym oddziale firmy odbywają się cykliczne<br />
spotkania z pracownikami, podczas których omawia się cele i priorytety biznesowe,<br />
jak również każdorazowo omawiane są zasady bezpieczeństwa i higieny<br />
pracy [Firma = etyka 2009, s. 9–10].<br />
Drugi z wymienionych obszarów dotyczy otoczenia zewnętrznego – zachowania<br />
takie mogą dotyczyć braku kultury i uczciwości we współpracy z klientami<br />
oraz dostawcami, a także wykorzystywania firmy do realizacji prywatnych<br />
interesów, np. własnej działalności gospodarczej, firmy przyjaciół i członków rodziny<br />
czy kampanii politycznej. Trzeba w tym miejscu podkreślić, że pracownik<br />
to nie tylko osoba zatrudniona na umowę o pracę – to także osoby współpracujące<br />
na podstawie umów zlecenia, o dzieło, pracownicy tymczasowi czy oddelegowani<br />
z firmy outsourcingowej. Przykładowo Grupa L’Oreal prowadzi obecnie
148<br />
badania wśród młodego pokolenia absolwentów szkół wyższych (pokolenia Y),<br />
aby lepiej zrozumieć ich potrzeby, dążenia i oczekiwania wobec pracodawcy.<br />
Młodym stażystom oferuje możliwość odbycia stażu w filiach w całej Europie.<br />
Każdy nowy pracownik uczestniczy w 2-letnim programie integracyjnym,<br />
w celu lepszego poznania środowiska pracy. Wszystkim pracownikom, oprócz<br />
zdrowego i bezpiecznego miejsca pracy, organizacja zapewnia możliwość rozwoju<br />
poprzez szkolenia czy wyjazdy. Ostatnio w polskiej filii firmy prowadzony<br />
jest nowy projekt Great Place to Work. Grupa robocza, w skład której wchodzą<br />
przedstawiciele różnych działów, wspólnie zastanawia się jak sprawić, aby<br />
firma stała się miejscem jeszcze bardziej przyjaznym dla pracownika. Z kolei<br />
w firmie Deloitte, w regulaminach pracy i zasadach postępowania, wyraźnie<br />
określa się standardy obsługi klienta oraz obowiązek utrzymywania najwyższej<br />
jakości świadczonych usług. Bardzo duży nacisk kładzie się na promowanie<br />
wartości stanowiących o kulturze firmy, do których należą: szacunek okazywany<br />
klientom i współpracownikom, uprzejmość, otwartość poprzez zaangażowanie<br />
i współpracę na wszystkich szczeblach organizacji oraz uczciwość i rzetelność<br />
w wykonywaniu obowiązków. Wymienione wartości obowiązują pracowników<br />
organizacji na co dzień – zarówno w kontaktach z klientami, jak również z innymi<br />
pracownikami, niezależnie od zajmowanego stanowiska. Oprócz tego dwa<br />
razy w roku pracownicy są obowiązkowo oceniani przez swoich przełożonych<br />
pod kątem wykonywanej pracy, osiąganych celów i realizowanego planu szkoleniowego<br />
[Firma = etyka 2009, s. 11].<br />
Podsumowanie<br />
Jasne i przejrzyste zasady etyczne, wdrażane w ramach koncepcji CSR, są<br />
bardzo istotne przede wszystkim w relacjach z pracownikami. To właśnie one<br />
pokazują wyraźne ramy postępowania, wskazując na działania akceptowane<br />
przez organizację oraz na te, które są uważane za nieetyczne. Dzięki temu pracownik<br />
może się upewnić, że podejmuje prawidłowe decyzje, a wykonywane<br />
przez niego zadania są zgodne z obowiązującymi w firmie standardami. Ustalone<br />
zasady etyczne pomagają również w relacjach zewnętrznych – pozwalają<br />
budować relacje z partnerami biznesowymi, dostawcami i klientami oparte na<br />
zaufaniu i szacunku, co wpływa pozytywnie na atmosferę prowadzenia biznesu<br />
oraz na jakość współpracy z kontrahentami zewnętrznymi. Zasady etyczne organizacji<br />
powinny być znane wszystkim pracownikom, przestrzegane przez nich<br />
i stosowane w codziennej pracy, w relacjach ze wszystkimi interesariuszami. Pozwala<br />
to prowadzić stabilny biznes, unikać nieporozumień i podkreślać spójność<br />
wszystkich prowadzonych przez organizację działań, co z kolei przekłada się na<br />
zyski przedsiębiorstwa.
149<br />
Organizacja ucząca się jest przestrzenią, w której idea CSR może być prawidłowo<br />
zinterpretowana, przyswojona i wdrożona. W organizacji, która odwołuje<br />
się do zasady nieustannego zdobywania wiedzy i dzielenia się nią, doceniane<br />
są zachowania etyczne i ich wpływ na relacje międzyludzkie, na interaktywną<br />
współpracę. Etyka to z kolei odpowiedni grunt do wdrożenia w przedsiębiorstwie<br />
wszystkich zasad odpowiedzialności społecznej.<br />
Literatura<br />
Firma = etyka. Forum Odpowiedzialnego Biznesu, Warszawa 2009.<br />
Green Paper for Promoting a European Framework for Corporate Social Responsibility,<br />
Bruksela 2001.<br />
GRUDZEWSKI W.M., HEJDUK I.K.: Wpływ rozwoju technologii na przedsiębiorstwo<br />
przyszłości. [w:] Grudzewski W.M., Hejduk I.K. (red.): Przedsiębiorstwo przyszłości:<br />
wizja strategiczna. Difin, Warszawa 2000.<br />
JUCHNOWICZ M.: Motywowanie do rozwoju. [w:] Rybak M. (red.): Zarządzanie kapitałem<br />
ludzkim w przedsiębiorstwie. Monografie i Opracowania, nr 470, SGH, Warszawa<br />
2000.<br />
KLIMCZAK B.: Etyka gospodarcza. [w:] Gasparski W., Lewicka-Strzałecka A., Miller A.,<br />
Etyka biznesu, gospodarki i zarządzania. Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna<br />
w Łodzi, Warszawa 1999, s. 103.<br />
MCGUIRE J.: Business and Society. Wydawnictwo Mcgraw-Hill, New York 1963.<br />
RYBAK M.: Etyka menedżera – społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa. Wydawnictwo<br />
<strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2004.<br />
SENGE M.: Piąta dyscyplina – teoria i praktyka organizacji uczącej się. Dom Wydawniczy<br />
ABC, Warszawa 1998.<br />
Knowledge-based organization and CSR<br />
Abstract<br />
The purpose of this article is to present the characteristics of a learning organization,<br />
and bringing the idea of CSR, especially in those areas which have links<br />
with the characteristics of a knowledge-based organizations. Considerations taken<br />
showed that the learning organization is a space in which the concept of CSR<br />
can be properly interpreted, appropriated and implemented. The organization,<br />
which refers to the principle of continuous learning and sharing of, ethical behavior<br />
are appreciated and their impact on relationships, on interactivity. Ethics, in<br />
turn, provides sufficient grounds for the implementation of the enterprise all the<br />
principles of social responsibility.
Andrzej Olak<br />
Zakład Marketingu<br />
Wyższa Państwowa Szkoła Techniczno-Ekonomiczna w Jarosławiu<br />
Kapitał intelektualny i wiedza jako czynniki<br />
nowoczesnego zarządzania finansami – studium<br />
przypadku<br />
Wstęp<br />
Wzrastające zainteresowanie problematyką zarządzania wiedzą i kapitałem<br />
intelektualnym, które można zauważyć zarówno w światowej, jak i polskiej literaturze<br />
przedmiotu, to odpowiedź na wyzwania praktyki zarządzania. Dzisiaj<br />
kapitał intelektualny postrzegany jest jako ważny czynnik decydujący o sukcesie<br />
organizacji, źródło przewagi konkurencyjnej oraz istotny element procesu kreowania<br />
jej wartości rynkowej.<br />
Współczesny rynek pracy jest bardzo wymagający, a kierunkowe wykształcenie<br />
przestało już wystarczać, by osiągnąć sukces, szczególnie w branży finansowej.<br />
Teraz pracodawcy poszukują pracowników, którzy zamiast skupiać<br />
się na mierzeniu wyników, mogą się bezpośrednio przyczynić do ich wzrostu.<br />
By sprostać konkurencyjności na rynku, firmy potrzebują specjalistów, którzy<br />
potrafią wykorzystać swoje umiejętności do podnoszenia efektywności przedsiębiorstwa,<br />
co przekłada się na wymierne sukcesy organizacji. Wymogiem<br />
w szanującej się firmie, a dla pracownika szansą na awans i jego kolejne stopnie,<br />
staje się umiejętność interpretacji, analizy, planowania i podejmowania decyzji.<br />
Dlatego, jeśli ktoś mierzy wysoko, planując rozwój organizacji, musi zadbać<br />
o rozwój kapitału intelektualnego.<br />
Celem opracowania jest zaprezentowanie, na przykładzie Nadsańskiego Banku<br />
Spółdzielczego w Stalowej Woli, iż rozwój organizacji jest determinowany takimi<br />
czynnikami, jak otwartość na zmiany, innowacje i gotowość uczenia się.<br />
Wiedza i informacja stają się dzisiaj głównymi czynnikami, które kierują<br />
życiem organizacji, wpływając na wzrost skuteczności jej działania. Stają się<br />
atrakcyjne dla organizacji, gdyż „(…) tylko to istnieje, co można zmierzyć” [Jurek<br />
M. 2002, s. 85].
152<br />
Wiedza – istota i wartość<br />
Istotą współczesnego zarządzania staje się produktywne wykorzystywanie<br />
wiedzy, przy rozumieniu, iż zarządzanie to przede wszystkim ludzie, a nie, jak<br />
mylnie się rozumuje, techniki czy procedury. Stąd potrzeba, ale i konieczność<br />
nowego spojrzenia na uwarunkowania rozwoju współczesnych organizacji, które<br />
uwzględniać będą zarówno zasoby wiedzy organizacyjnej, jak również umiejętność<br />
ich wykorzystania przez pracowników.<br />
Wzrost możliwości dotarcia do informacji, w zespoleniu ze zmianami rzeczywistości<br />
gospodarczej, powoduje, iż wiedza, kształtująca się na bazie informacji,<br />
coraz częściej oceniana jest jako ważny kapitał współczesnej organizacji,<br />
który przy efektywnym wykorzystaniu staje się źródłem konkurencyjnej przewagi<br />
[Kaczmarek B., Walczak W. 2009, s. 11]. Utożsamiana powinna być z „niematerialnymi<br />
zasobami organizacji i związana z ludzkim działaniem” [Kisielnicki<br />
J. 2003, s. 15]. W sposób naturalny związana jest również z wykształceniem<br />
i doświadczeniem pracowników.<br />
Wiedza jawi się więc jako praktyczne wykorzystanie – interpretacja – ważnych<br />
dla danego procesu informacji. Wiedzę tworzy człowiek i od jego doświadczenia<br />
zawodowego, wykształcenia, wnikliwości analitycznej, lokomocji,<br />
a także stopnia zaangażowania i motywacji zależeć będzie, jak pozyskane<br />
informacje zostaną wykorzystane w praktyce. Uwarunkowania między wiedzą<br />
a informacją i danymi pokazują, iż wiedza zawsze będzie miała przewagę<br />
w rozwiązywaniu problemów w stosunku do pozostałych czynników. „Wiedza<br />
jest wnioskowaniem na temat informacji i danych w celu zwiększenia efektywności,<br />
zdolności do rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji, nauki,<br />
uczenia się” [Kaczmarek B., Walczak W. 2009, s. 14]. Rozległa wiedza na<br />
określony temat w połączeniu z pragmatyzmem definiowana jest jako mądrość:<br />
„umiejętność i zdolność ludzi i organizacji do tworzenia i pozyskiwania wiedzy<br />
oraz uczenia się jej dzięki umiejętnej transformacji danych i informacji między<br />
ludźmi i organizacjami” [Grudzewski W., Hejduk I. 2004, s. 73].<br />
Wartość wiedzy mierzy się poziomem jej przydatności w rozwiązywaniu<br />
określonych problemów bądź realizacji danego zadania, „co wskazuje na współzależność<br />
wartościowania wiedzy od stopnia realizacji celu, któremu dana kategoria<br />
ma służyć” [Kaczmarek B., Walczak W. 2009, s. 16].<br />
Charakterystyka kapitału intelektualnego<br />
Wiedza z zakresu nowoczesnych metod zarządzania, właściwie rozumiana<br />
i zrealizowana, ma istotne znaczenie w doskonaleniu kompetencji i działalności<br />
zawodowej menedżerów. Staje się principium, decydującym o znaczeniu firmy
153<br />
oraz jej pozycji na rynku oraz koniecznym warunkiem dla rozwoju człowieka,<br />
społeczeństw i całej gospodarki. Z tej perspektywy należy więc spojrzeć na kapitał<br />
intelektualny jako istotny element wartości firmy. O wartości uzyskiwanych<br />
wyników finansowych przedsiębiorstw i organizacji decydują w sposób<br />
znaczący pracownicy. Od profesjonalizmu zarządu i pracowników zależy stopień<br />
wykorzystania aktywów przedsiębiorstwa i wynik finansowy [Borowiecki<br />
R., Kwieciński M. 2004, s. 38–40].<br />
Wartość firmy stanowi składnik majątku o charakterze niematerialnym,<br />
niezależnym od kosztów jego „pozyskania” w danym przedsiębiorstwie, działającym<br />
na zasadzie kontynuacji. Nie stanowi jednak wartości rachunkowej.<br />
Powszechnie jednak uznaje się potrzebę doceniania kapitału intelektualnego<br />
w zarządzaniu, co staje się wyraźnym potwierdzeniem jego wpływu na efektywność<br />
produkcyjną firmy. Związane jest to z budowaniem nowej cywilizacji<br />
opartej na wiedzy i informacji, która wyzwala nasz intelekt i wolę oraz stanowi<br />
ukryte źródło przewagi konkurencyjnej. Stąd też czynnikiem, którego udział ma<br />
coraz większe znaczenie staje się umiejętność wykorzystywania zasobów niematerialnych,<br />
czyli posiadanego kapitału intelektualnego. Stanowi on ukryte źródło<br />
przewagi konkurencyjnej [Borowiecki R., Kwieciński M. 2004, s. 40]. Przykłady<br />
organizacji odnoszących sukcesy gospodarcze dały impuls do poszukiwania<br />
i badania tego, co stanowi o ich sukcesie. Praca nad poprawą kapitału intelektualnego,<br />
zatrudnianie wysokiej klasy specjalistów jest wyraźnym oraz praktycznym<br />
potwierdzeniem wpływu kapitału intelektualnego na efektywność produkcyjną<br />
firmy [Kwiatkowski S. 2002, s. 92–93].<br />
Mariusz Bratnicki zauważa, iż „kapitał intelektualny jest sumą wiedzy posiadanej<br />
przez ludzi tworzących społeczność przedsiębiorstwa oraz praktycznym<br />
przekształceniem tej wiedzy w składniki wartości przedsiębiorstwa. Obejmuje on<br />
wszystkie niewymierne elementy przedsiębiorstwa kształtujące różnice pomiędzy<br />
całkowitą wartością przedsiębiorstwa, a jego wartością finansową” [Kaczmarek<br />
B., Walczak W. 2009, s. 233], a Grzegorz Urbanek sięga do istoty, uznając, iż<br />
„kapitał intelektualny stanowi niewidzialny zasób przedsiębiorstwa, który tworzy<br />
widzialne efekty. Kapitał intelektualny to zarówno wiedza sama w sobie, jak<br />
i rezultat jej transformacji na aktywa niematerialne” [Kaczmarek B., Walczak W.<br />
2009, s. 233].<br />
W kreowaniu kapitału intelektualnego szczególną rolę odgrywa zarówno kapitał<br />
ludzki łączony z jednostką, jak i kapitał strukturalny odnoszony do organizacji.<br />
Obie te kategorie kapitału można traktować jak systemy, które wzajemnie<br />
na siebie wpływają [Remi M., Chlipała P. 2001, s. 157].<br />
W literaturze przedmiotu często spotykaną klasyfikacją struktury kapitału<br />
intelektualnego jest jego podział na dwie kategorie: kapitał ludzki<br />
i kapitał strukturalny. Ten drugi traktowany jest jako główna kategoria kapitału
154<br />
intelektualnego, w szerokim rozumieniu jako baza dla jego rozwoju [Remi M.,<br />
Chlipała P. 2001, s. 158]. Postrzegany jest jako produkt ukierunkowanych działań<br />
ludzi – pracowników, składa się ze wszystkich elementów czynności intelektualnych,<br />
które formalnie zarejestrowane, stanowią własność przedsiębiorstwa<br />
[Sokołowska A. 2005, s. 18]. Na kapitał intelektualny składa się kapitał osobowy,<br />
organizowany przez właścicieli, kadrę kierowniczą i pracowników o wysokich<br />
kwalifikacjach zawodowych, dużych zasobach wiedzy, czy szczególnych umiejętnościach,<br />
jak i kapitał bezosobowy, powstały w momencie, gdy wiedza i umiejętności<br />
ludzi znajdują wyraz w dokumentach [Sokołowska A. 2005, s. 18].<br />
Przez pojęcie kapitału strukturalnego rozumie się między innymi technologie,<br />
metody i procesy, które umożliwiają przedsiębiorstwu funkcjonowanie,<br />
a obejmujące kulturę organizacyjną, historię firmy, metodologię oceny ryzyka,<br />
metody zarządzania, potencjał sprzedażowy, strukturę finansową, bazy danych<br />
przechowujące informacje o rynku lub klientach, systemy komunikacyjne, systemy<br />
komputerowe, znaki handlowe i usługowe, innowacyjność przedsiębiorstwa,<br />
zdolność do organizacyjnego uczenia się, procesy tworzenia strategii [Sokołowska<br />
A. 2005, s. 18]. Kapitał strukturalny to także kapitał klientów, dotyczący<br />
relacji z głównymi klientami [Edvinsson, Malone 2001, s. 16]. Obejmuje on takie<br />
elementy, jak: znak firmowy, klientów i ich lojalność, nazwy firmy, kanały<br />
dystrybucji, współprace z innymi podmiotami, umowy koncesjonowane i franchisingowe,<br />
korzystne kontrakty.<br />
Nowa ekonomia opiera się na kwalifikacjach i umiejętnościach. Właściwe<br />
wykorzystanie nowych technologii wymaga wysokich kwalifikacji. Owe kwalifikacje<br />
to kapitał ludzki, przynoszący nieocenione korzyści. Im większy kapitał<br />
ludzki, tym łatwiej się przystosowywać do zmian, zdobywać nową wiedzę<br />
i myśleć twórczo. Nie tylko jednostki mogą czerpać korzyści z kapitału ludzkiego,<br />
ale i całe społeczeństwa. Interakcje między wykształconymi osobami ułatwiają<br />
zdobywanie wiedzy. Dzięki nim gospodarka łatwiej dostosowuje się do<br />
zmian. Kapitał ludzki w połączeniu z nowoczesnymi technologiami jest głównym<br />
motorem rozwoju gospodarczego. Określa on zdolność do pracy oraz możliwości<br />
dostosowawcze zmian w otoczeniu oraz sprzyja kreacji nowych rozwiązań<br />
[Begg D., Fischer S. 2001, s.16]. James Heckman zaś zauważa, iż „kapitał<br />
ludzki to o wiele więcej niż iloraz inteligencji mierzony w testach” [Heckman J.<br />
2001, s. 235].<br />
Można więc przyjąć twierdzenie, iż kapitał intelektualny ma dla współczesnych<br />
organizacji istotne znaczenie, wpływa bowiem w sposób znaczący<br />
na jej konkurencyjność, przystosowanie i reagowanie na nowe wyzwania rzeczywistości<br />
gospodarczej. To w oczywisty sposób będzie wymuszać na organizacji<br />
działania zmierzające do sprostania nowym wymogom w odniesieniu<br />
do zasobów wiedzy i sposobów zarządzania wiedzą, które powinno polegać na
155<br />
„kreowaniu kapitału intelektualnego współczesnego przedsiębiorstwa poprzez<br />
wartości, kompetencję, kulturę wspierającą procesy wzajemnego uczenia się<br />
i wykorzystywania potencjału tkwiącego w zasobach ludzkich” [Heckman J.<br />
2001, s. 235].<br />
Zarządzanie finansami – ogólny zarys<br />
Zarządzanie finansami jest sferą zarządzania związaną z zasobami finansowymi<br />
organizacji i procesem komplementarnym w stosunku do pozostałych<br />
obszarów, w tym zarządzania strategicznego i zarządzania operacyjnego, a jego<br />
istotą „ruch” pieniądza. Kierowanie finansami organizacji wymaga więc znajomości<br />
ekonomii rynku, niezbędnej do efektywnego wykorzystania zasobów<br />
finansowych przedsiębiorstwa. Podstawowym celem procesu zarządzania finansami<br />
jest zapewnienie organizacji płynności finansowej, co w dłuższym okresie<br />
wpływa na pozytywną opinię o przedsiębiorstwie oraz poprawia jego rynkową<br />
ocenę. Silny i stabilny wizerunek pozwala na prowadzenie ofensywnej polityki<br />
sprzedaży i uzyskiwanie wysokich zysków [Altkorn J. 2002, s. 15]. Bardzo istotnym<br />
elementem zarządzania finansami są właściwie podejmowane decyzje odnośnie<br />
dokonywanych inwestycji, które w znaczącym stopniu przyczyniają się<br />
do zwiększenia dochodów przedsiębiorstwa. Każde bowiem przedsiębiorstwo,<br />
by funkcjonować na rynku, musi nie tylko generować dochody, ale musi również<br />
stale się rozwijać i inwestować, by móc oferować konkurencyjne produkty. Zarządzając<br />
finansami zwykle można stwierdzić, na jakie inwestycje przedsiębiorca<br />
może sobie pozwolić w najbliższym czasie, z czego natomiast powinien zrezygnować.<br />
Przedsiębiorca powinien również zatroszczyć się o dobrą kadrę, która<br />
stworzy dla niego jak najlepszy produkt po możliwie najniższej cenie. Istotna jest<br />
także reklama, dzięki której potencjalny nabywca może się dowiedzieć, że produkt<br />
w ogóle istnieje.<br />
Wzmagające się tempo przeobrażeń na rynkach i działalności organizacji,<br />
warunkowane rozwojem wykorzystania wiedzy w działaniu, korzystnie wpływa<br />
na proces budowania gospodarki opartej na wiedzy. Nowe techniki i technologie,<br />
które są efektem rozwoju nauki, umożliwiają pozyskiwanie rynków<br />
i wprowadzanie nowych produktów, doskonalenie procesów produkcyjnych<br />
i metod zarządzania [Dolińska M. 2010, s. 36]. Permanentne udoskonalanie procesów<br />
zarządzania finansami podwyższa rentowność oraz jakość oferowanych<br />
dóbr i usług. Firma zyskuje renomę na rynku, osiąga stabilizację, umacnia się.<br />
W kształtowaniu wartości przedsiębiorstwa istotną rolę odgrywa kapitał intelektualny,<br />
poprzez zastosowanie wiedzy oraz umiejętności w procesach gospodarczych,<br />
tworząc wartość dodaną dla organizacji [Urbanek G. 2010, s. 36]. Istnieje
156<br />
on w każdej organizacji bez względu na profil i formę jej działalności. Stanowi<br />
główny czynnik wartości organizacji i wywiera wpływ na zarządzanie zarówno<br />
majątkiem trwałym, jak i majątkiem obrotowym. To od niego zależna jest w dużej<br />
mierze wysokość koniecznych nakładów na twarde aktywa, gdyż decydują o tym<br />
kwalifikacje pracowników, wiedza technologiczna, skłonność do zmian, kontakty<br />
z klientami, innowacyjność, kultura i struktura organizacyjna, filozofia zarządzania,<br />
a także inne dominanty, klasyfikowane do kapitału intelektualnego [Bratnicki<br />
M. 1999, s. 33].<br />
Znaczenie wiedzy i kapitału intelektualnego<br />
w zarządzaniu finansami w Nadsańskim Banku<br />
Spółdzielczym w Stalowej Woli<br />
W tym rozdziale zaprezentowano empiryczną weryfikację wybranych aspektów<br />
znaczenia wiedzy i kapitału ludzkiego w zarządzaniu finansami. Przedstawiono<br />
procedurę badawczą, narzędzia badawcze oraz wyniki przeprowadzonej<br />
analizy, dotyczące znaczenia wiedzy i kapitału ludzkiego w zarządzaniu finansami.<br />
Analiza przeprowadzona w tym rozdziale posłuży za podstawę sprawdzenia<br />
hipotez badawczych postawionych w niniejszym artykule.<br />
W badaniach postawiono dwie hipotezy:<br />
1. Ważnymi czynnikami dla prawidłowego rozwoju organizacji, w tym zarządzania<br />
finansami, są otwartość na innowacje, gotowość uczenia się oraz akceptacja<br />
zmian.<br />
2. Organizacje finansowe będą inwestowały w podnoszenie kwalifikacji swoich<br />
pracowników niezależnie od wieku i stażu pracy.<br />
Podstawowe narzędzie badawcze stanowił kwestionariusz ankiety.<br />
Analiza danych została przeprowadzona za pomocą programów MS Excel<br />
i SPSS 14.0 PL. Zastosowano metody:<br />
• graficzna prezentacja danych – tabele, wykresy,<br />
• miary statystyki opisowej – średnia arytmetyczna, odchylenie standardowe,<br />
mediana, minimum, maksimum, współczynnik korelacji liniowej Pearsona,<br />
• testy statystyczne w celu weryfikacji hipotez i badania zależności między<br />
zmiennymi – testy różnicy średnich dla prób zależnych i dla prób niezależnych<br />
oparte na rozkładzie t-Studenta (jeśli rozkłady są normalne), test<br />
rang Wilcoxona (jeśli rozkłady nie są normalne), test Kołmgorowa-Smirnowa<br />
sprawdzający normalność rozkładu, test U Manna-Whitneya dla prób<br />
niezależnych, gdy rozkład nie jest normalny, test niezależności chi-kwadrat,
157<br />
dokładny test Fishera – w przypadku niespełnionych założeń do testu niezależności<br />
chi-kwadrat, test istotności współczynnika korelacji liniowej Pearsona,<br />
test Kruskala-Wallisa.<br />
Przyjęto poziom istotności testów α = 0,05, czyli prawdopodobieństwo popełnienia<br />
błędu polegającego na ewentualnym odrzuceniu prawdziwej hipotezy<br />
zerowej wynosi maksymalnie 5%.<br />
Obiektem badawczym był Nadsański Bank Spółdzielczy – SANBank z siedzibą<br />
w Stalowej Woli przy ulicy Okulickiego 56c.<br />
Badanie ankietowe przeprowadzono w czerwcu 2011 roku wśród 36 pracowników<br />
Nadsańskiego Banku Spółdzielczego w Stalowej Woli, Pionu Handlowego<br />
w Zespole Produktów Bankowych i Marketingu, Pionu Organizacyjnego w<br />
Zespole Analityków Kredytowych oraz Pionu Ekonomicznego w Zespole Zarządzania<br />
Ryzykami i Analiz. Operatem losowania była lista wszystkich pracowników<br />
badanych pionów, przygotowana przez Dyrektora Oddziału. Następnie wylosowano<br />
bez zwracania (losowanie niezależne) liczbę 36 osób. Struktura płciowa<br />
respondentów to 17 kobiet, co stanowi 47,2% badanych, oraz 19 mężczyzn<br />
– pozostałe 52,8%. Wśród respondentów największą grupę (38,9%) stanowiły<br />
osoby o stażu pracy do 5 lat, osób ze stażem od 6 do 10 lat było 27,8%, natomiast<br />
staż pracy od 11 do 24 lat miało 33,3% badanych. Strukturę ze względu na staż<br />
pracy przedstawiono na rysunku 1.<br />
33,3%<br />
38,9%<br />
27,8%<br />
do 5 lat 6 –10 lat 11– 24 lat<br />
Rysunek 1<br />
Staż pracy<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z badania ankietowego.<br />
Na podstawie badań stwierdzono, że 50,0% ankietowanych uważa, iż organizacje<br />
finansowe będą inwestowały w podnoszenie kwalifikacji swoich pracowników<br />
w średnim stopniu, 16,7% – w dużym stopniu, a 2,8% – w bardzo dużym<br />
stopniu. Odpowiedź „w ograniczonym stopniu” wybrało 19,4% ankietowanych.<br />
Żaden z ankietowanych nie wybrał odpowiedzi „nie, w ogóle”, ale 11,1% nie ma<br />
pewności co do tego, czy organizacje finansowe będą inwestowały w podnoszenie<br />
kwalifikacji swoich pracowników (tab. 1).
158<br />
Tabela 1<br />
Opinie na temat inwestowania w podnoszenie kwalifikacji pracowników przez organizacje<br />
finansowe<br />
Pytanie 1. Czy organizacje finansowe<br />
Staż pracy<br />
Ogółem<br />
będą inwestowały w podno-<br />
do 5 lat 6–10 lat 11–24 lat<br />
szenie kwalifikacji swoich pracowników?<br />
N % N % N %<br />
N %<br />
Tak, w ograniczonym stopniu 1 7,1 3 30,0 3 25,0 7 19,4<br />
Tak, w średnim stopniu 8 57,1 7 70,0 3 25,0 18 50,0<br />
Tak, w dużym stopniu 2 14,3 0 0,0 4 33,3 6 16,7<br />
Tak, w bardzo dużym stopniu 0 0,0 0 0,0 1 8,3 1 2,8<br />
Nie wiem/trudno powiedzieć 3 21,4 0 0,0 1 8,3 4 11,1<br />
Ogółem 14 100,0 10 100,0 12 100,0 36 100,0<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z badania ankietowego.<br />
Należy zauważyć, że osoby o dużym stażu pracy – od 11 do 24 lat – są<br />
bardziej pewne konieczności inwestowania w podnoszenie kwalifikacji – 33,3%<br />
uważa, że będą inwestowały w dużym stopniu, a 8,3%, że w średnim stopniu.<br />
Spośród 32 osób, które określiły stopień inwestowania organizacji finansowych<br />
w podnoszenie kwalifikacji pracowników, aż 50% nie potrafiło uzasadnić<br />
swojego wyboru. Znaczna część ankietowanych zwróciła uwagę na czynniki<br />
hamujące wydatki na podnoszenie kwalifikacji: 25% wskazało na ograniczenia<br />
finansowe, a 6,3% na brak czasu i duże obciążenie pracą. Pojawiły się również<br />
czynniki wymuszające podnoszenie kwalifikacji: zwiększenie kwalifikacji<br />
i wiedzy – 6,3%, nowe inwestycje w firmie – 6,3%, podniesienie jakości obsługi<br />
– 3,1%, rozwój firmy w wyniku wyszkolonej kadry – 3,1% (rys. 2).<br />
Nieparametrycznym testem Kruskala-Wallisa 1 udowodniono, że sposób uzasadnienia<br />
stopnia inwestowania organizacji finansowych w podnoszenie kwalifikacji<br />
swoich pracowników nie zależy od stażu pracy – wartość p wyniosła 0,476,<br />
a więc więcej niż poziom istotności α = 0,1 2 .<br />
Po wyłączeniu z analizy osób, które nie potrafiły uzasadnić swojej odpowiedzi,<br />
testem U Manna-Whitneya potwierdzono hipotezę o tym, że płeć ma istotny<br />
1 Obliczenia wykonano przy zastosowani programu SPSS 14.0. Hipotezy testu Kruskala-Wallisa:<br />
H 0 : dystrybuanty badanych rozkładów są równe – staż nie różnicuje odpowiedzi na pytania<br />
z badanych zmiennych, H 1 : dystrybuanty badanych rozkładów są różne – staż różnicuje odpowiedzi<br />
na pytania z badanych zmiennych. Wyznaczoną wartość p (w tabelach nazwano ją „istotność<br />
asymptotyczna”) porównujemy z poziomem istotności α: jeżeli p ≤ α – odrzucamy H 0 przyjmując<br />
H 1 – istnieje zależność między stażem a badaną zmienną, jeżeli p > α – nie ma podstaw odrzucić<br />
H 0 – nie istnieje zależność między stażem a badaną zmienną.<br />
2 Z uwagi na to, że dane dotyczą badania ankietowego opinii respondentów, a nie „twardych”<br />
danych autor przyjął poziom istotności 0,1 zamiast 0,05.
159<br />
Pytanie 1.1. Dlaczego w takim stopniu organizacje będą inwestowały<br />
w podnoszeniu kwalifikacji swoich pracowników?<br />
25,0%<br />
50,0%<br />
ograniczenia finansowe<br />
podniesienie jakości obsługi<br />
zwiększenie kwalifikacji i wiedzy<br />
brak danych<br />
3,1%<br />
3,1%<br />
6,3%<br />
6,3%<br />
6,3%<br />
wyszkolona kadra gwarantuje rozwój firmy<br />
nowe inwestycje w firmie<br />
brak czasu – duże obciążenie pracą<br />
Rysunek 2<br />
Czynniki determinujące stopień inwestowania w podnoszenie kwalifi kacji pracowników<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z badania ankietowego.<br />
statystycznie wpływ na sposób uzasadnienia stopnia inwestowania organizacji<br />
finansowych w podnoszenie kwalifikacji swoich pracowników – wartość p =<br />
= 0,023, a więc mniej niż α = 0,1. Mężczyźni w znacznie większym stopniu niż<br />
kobiety wskazują na ograniczenia finansowe – 77,8%, podczas gdy tylko 14,3%<br />
kobiet wskazało na ten powód. Dokładne wyniki zaprezentowano w tabeli 2.<br />
Tabela 2<br />
Uzasadnienie stopnia inwestowania organizacji finansowych w podnoszenie kwalifikacji<br />
swoich pracowników<br />
Pytanie 1.1. Dlaczego w takim stopniu organizacje<br />
Płeć<br />
Ogółem<br />
będą inwestowały w podnoszenie kwalifikacji kobieta mężczyzna<br />
swoich pracowników?<br />
N % N %<br />
N %<br />
Ograniczenia finansowe 1 14,3 7 77,8 8 50,0<br />
Wyszkolona kadra gwarantuje rozwój firmy 1 14,3 0 0,0 1 6,3<br />
Podniesienie jakości obsługi 1 14,3 0 0,0 1 6,3<br />
Nowe inwestycje w firmie 1 14,3 1 11,1 2 12,5<br />
Zwiększenie kwalifikacji i wiedzy 1 14,3 1 11,1 2 12,5<br />
Brak czasu – duże obciążenie pracą 2 28,6 0 0,0 2 12,5<br />
Ogółem 7 100,0 9 100,0 16 100,0<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z badania ankietowego.<br />
Stwierdzono, że na pytanie o częstotliwość udziału w szkoleniach 66,7%<br />
ankietowanych odpowiedziało „niezbyt często”, a pozostałe 33,3% „często”.
160<br />
Testem U Manna-Whitneya stwierdzono, że płeć nie ma istotnego statystycznie<br />
wpływu na częstotliwość udziału w szkoleniach – wartość p = 0,103.<br />
W badanej próbce znacznie częściej udział w szkoleniach brały kobiety. 47,1%<br />
kobiet stwierdziło, że często bierze udział w szkoleniach, pozostałe 52,9% niezbyt<br />
często. Wśród mężczyzn sytuacja kształtowała się w sposób odmienny:<br />
21,1% stwierdziło, że bierze udział w szkoleniach często, a 78,9% uznało, że<br />
niezbyt często.<br />
Nieparametrycznym testem Kruskala-Wallisa udowodniono, że staż pracy<br />
w sposób istotny statystycznie, przy poziomie istotności α = 0,1 wpływa na częstotliwość<br />
szkoleń – wartość p = 0,085. Zauważono, że częściej w szkoleniach<br />
biorą udział osoby z większym stażem, co w zasadzie zgadza się z rozważanymi<br />
już kwestiami potrzeby inwestowania w podnoszenie kwalifikacji. Rozkład odpowiedzi<br />
zaprezentowano na rysunku 3.<br />
% osób z kategorii staż pracy,<br />
które wybrały odpowiednią<br />
odpowiedź zgodnie z legendą<br />
100<br />
80<br />
60<br />
40<br />
20<br />
0<br />
Pytanie 3. Jak często bierze Pan/Pani udział w szkoleniach?<br />
78,6 80,0<br />
21,4 20,0<br />
Zauważono, że zdecydowana większość ankietowanych uważa, iż organizacja<br />
w pełni wykorzystuje wiedzę, umiejętności i doświadczenie pracowników:<br />
zgadza się z tym 58,3% ankietowanych, a 19,4% zdecydowanie się z tym zgadza.<br />
Jedynie 2,8% badanych nie zgadza się z tym stwierdzeniem, a 19,4% badanych<br />
nie ma zdania na ten temat. Testem U Manna-Whitneya udowodniono, że nie ma<br />
istotnej statystycznie zależności między płcią a rozkładem odpowiedzi na pytanie<br />
8 (wartość p = 0,276), a testem Kruskala-Wallisa udowodniono, że staż pracy<br />
również nie różnicuje w sposób istotny statystycznie odpowiedzi na to pytanie<br />
(wartość p = 0,872). Rozkład odpowiedzi zaprezentowano na rysunku 4.<br />
Zbadano czynniki uznawane za ważne zdaniem respondentów w organizacji.<br />
Zauważono, że 69,4% ankietowanych za ważną uznało otwartość na zmiany,<br />
58,3<br />
41,7<br />
do 5 lat 6–10 lat 11– 24 lat<br />
często<br />
niezbyt często<br />
Rysunek 3<br />
Częstotliwość udziału w szkoleniach ze względu na staż pracy<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z badania ankietowego.
161<br />
Pytanie 8. Czy organizacja w pełni wykorzystuje wiedzę, umiejętności<br />
i doświadczenie swoich pracowników<br />
Rysunek 4<br />
Wykorzystywanie wiedzy, umiejętności i doświadczenia pracowników w organizacji<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z badania ankietowego.<br />
58,3% – otwartość na innowacje, 44,4% – gotowość uczenia się. Odpowiedzi<br />
udzielone przez ankietowanych są podobne z punktu widzenia stażu pracy, chociaż<br />
zdecydowanie więcej osób z większym stażem za ważną uznaje gotowość<br />
uczenia się: 60% osób ze stażem od 6 do 10 lat, 50% osób ze stażem od 11 do 24<br />
lat, podczas gdy tylko 28,6% osób ze stażem do 5 lat. Wyniki podano w tabeli 3.<br />
Tabela 3<br />
Najważniejsze czynniki w organizacji zdaniem respondentów<br />
Pytanie 9. Które z czynników są<br />
Staż pracy<br />
Ogółem<br />
najważniejsze w Państwa organizacji?<br />
R % R % R %<br />
do 5 lat 6–10 lat 11–24 lat<br />
R %<br />
Gotowość uczenia się 4 28,6 6 60,0 6 50,0 16 44,4<br />
Otwartość na innowacje 6 42,9 7 70,0 8 66,7 21 58,3<br />
Umiejętność tworzenia 4 28,6 2 20,0 2 16,7 8 22,2<br />
Dawanie impulsów 1 7,1 2 20,0 2 16,7 5 13,9<br />
Otwartość na zmiany 10 71,4 7 70,0 8 66,7 25 69,4<br />
Ogółem 14 178,6 10 240,0 12 216,7 36 208,3<br />
R oznacza liczbę respondentów w pytaniu wielokrotnego wyboru.<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z badania ankietowego.<br />
Wnioski<br />
1.<br />
Ważnymi czynnikami dla prawidłowego rozwoju organizacji, w tym zarządzania<br />
finansami, w opinii pracowników SANBanku są otwartość na innowacje,<br />
gotowość uczenia się oraz akceptacja zmian.
162<br />
2.<br />
3.<br />
4.<br />
5.<br />
Organizacja finansowa, jaką jest SANBank, w opinii respondentów będzie<br />
inwestowała w podnoszenie kwalifikacji swoich pracowników bez względu<br />
na wiek i staż pracy.<br />
Stopień inwestowania w SANBanku w podnoszenie kwalifikacji pracowników<br />
zdaniem respondentów zależny będzie od jego rozwoju.<br />
W kształtowaniu wartości przedsiębiorstwa istotną rolę odgrywa kapitał intelektualny,<br />
poprzez zastosowanie wiedzy oraz umiejętności w procesach<br />
gospodarczych, tworząc wartość dodaną dla organizacji.<br />
Zapewnienie organizacji płynności finansowej jest podstawowym celem<br />
procesu zarządzania finansami.<br />
Literatura<br />
ALTKORN J.: Kształtowanie rynkowego wizerunku firmy. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej<br />
w Krakowie, Kraków 2002.<br />
BRATNICKI M.: Spojrzenie na kapitał intelektualny z punktu widzenia wartości przedsiębiorstwa,<br />
[w:] Przedsiębiorstwo na rynku kapitałowym, materiały konferencyjne pod<br />
redakcją J. Duraja. Uniwersytet Łódzki, Łódź 1999.<br />
BEGG D., FISCHER S., RUDGIER D.: Mikroekonomia. Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN,<br />
Warszawa 2001.<br />
BOROWIECKI R., KWIECIŃSKI M.: Informacja i wiedza w zintegrowanym systemie zarządzania,<br />
Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 2004.<br />
DOLIŃSKA M.: Innowacje w gospodarce opartej na wiedzy. PWE, Warszawa 2010.<br />
EDVINSSON L., MALONE M.S.: Kapitał intelektualny. Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN,<br />
Warszawa 2001.<br />
HECKMAN J., Kapitał ludzki, Wprost, Nr 43/2001/987.<br />
JUREK M.: Pojęcie i pomiar kapitału intelektualnego. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe Uniwersytetu Szczecińskiego,<br />
Szczecin 2002.<br />
KACZMAREK B., WALCZAK W.: Zarządzanie wiedzą we współczesnych przedsiębiorstwach,<br />
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2009.<br />
KWIATKOWSKI S.: Przedsiębiorczość intelektualna. Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa<br />
2002.<br />
KISIELNICKI J. (red.): Zarządzanie wiedzą we współczesnych organizacjach. Wyższa<br />
Szkoła Handlu i Prawa im. Ryszarda Łazarskiego, Warszawa 2003.<br />
SOKOŁOWSKA A.: Nowe trendy w naukach ekonomicznych i zarządzaniu. Zarządzanie<br />
kapitałem intelektualnym w małym przedsiębiorstwem. Fundacja Promocji i Akredytacji<br />
Kierunków <strong>Ekonomicznych</strong> i Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Warszawa 2005.<br />
REMI M., CHLIPAŁA P.: Kapitał intelektualny w przedsiębiorstwie. [w:] Kapitał intelektualny:<br />
dylematy i wyzwania, red. A. Pocztowski. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Biznesu<br />
w Nowym Sączu, Nowy Sącz 2001.<br />
URBANEK G.: Niematerialny łańcuch wartości a renta ekonomiczna przedsiębiorstwa.<br />
Przegląd Organizacji nr 9/2010.
163<br />
Intellectual capital and knowledge as factors of modern<br />
financial management – case study<br />
Abstract<br />
To meet the competitive market, companies need professionals who can use<br />
their skills to improve business efficiency, which translates into tangible success<br />
of the organization. Art of interpretation, analysis, planning, decision making and<br />
risk management are now required in respectable company and to provide the<br />
employees with an opportunity for advancement and subsequent steps. Therefore,<br />
if one aims high, planning the development of the organization, must ensure<br />
the development of intellectual capital.<br />
The essence of modern management is productive exploitation of knowledge,<br />
in the sense that management is about people, and not, as wrongly assumed,<br />
technique or procedure. Hence the need, but also a necessity, of a new<br />
perspective on contemporary conditions of development organizations that will<br />
take into account both the organizational knowledge resources, as well as its role<br />
as a key knowledge, used by employees.
Seweryn Spałek<br />
Wydział Organizacji i Zarządzania<br />
Politechnika Śląska<br />
Rola biura projektów (Project Management<br />
Office) w pozyskiwaniu informacji dla potrzeb<br />
zarządzania finansami<br />
Wstęp<br />
W ciągu ostatnich dwudziestu lat zdecydowania wzrosła liczba projektów<br />
realizowanych w przedsiębiorstwach [Aubry, Hobbs, Muller, & Blomquist 2010;<br />
Ika 2009; Kerzner 1987; Shenhar, Dvir, & Stefanovic 2008; Trocki, Sońta-Drączkowska<br />
2009]. Przy tym należy zwrócić uwagę na fakt, że zwiększył się nacisk<br />
na skrócenie czasu trwania projektów oraz na obniżenie kosztów ich realizacji.<br />
Zjawisko „presji kosztowej” szczególnie nasiliło się w okresie ostatniego globalnego<br />
kryzysu ekonomicznego [Caprioara & Paraschivescu 2009; Shi & Jia<br />
2009]. Dlatego też przedsiębiorstwa w coraz większym stopniu poszukują sposobów<br />
[Spałek 2004] na efektywniejszą realizację projektów, również w aspekcie<br />
finansowym. W procesie tym bardzo istotną rolę pełni sposób pozyskiwania<br />
informacji o projektach oraz jej rodzaj. Przy wielu prowadzonych jednocześnie<br />
przez przedsiębiorstwo przedsięwzięciach pozyskanie odpowiedniej informacji<br />
staje się trudnym do wykonania zadaniem.<br />
Dodatkowo, wzrósł stopień komplikacji projektów, a część z nich rozwinęła<br />
się w programy. Rozwój w tym zakresie podzielić można na cztery etapy [Thomsett<br />
2002]: (1) początkowy – przypadający na lata 1950–1970, (2) inżynierski<br />
– zapoczątkowany w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia, (3) dynamiczny<br />
– zapoczątkowany w latach osiemdziesiątych oraz (4) ekstremalny – datujący<br />
swój początek w latach dziewięćdziesiątych. Każdy z etapów cechował wzrost<br />
stopnia komplikacji wykonywanych projektów i uwarunkowań, w których były<br />
one realizowane.<br />
W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia została zaproponowana<br />
koncepcja utworzenia biura projektów (ang. Project Management Office – PMO)<br />
[Kerzner 2003], aby umożliwić między innymi systematyzację w pozyskiwaniu<br />
informacji o projektach i ich kategoryzację. Obecnie biuro projektów występuje
166<br />
w większości uznanych standardów i metodyk zarządzania projektami [PMBOK<br />
2008; PRINCE2 2010; NCB 2009; Dinsmore 2011].<br />
Dlatego też celem niniejszego opracowania jest przedstawienie istotności<br />
funkcjonowania biura projektów w ramach organizacji w pozyskiwaniu wiarygodnych<br />
i aktualnych informacji na potrzeby zarządzania finansami w przedsiębiorstwie.<br />
Baza wiedzy i pozyskiwanie informacji w ramach biura<br />
projektów<br />
Zarządzanie wiedzą staje się nieodzownym elementem w zarządzaniu organizacją<br />
[Paliszkiewicz 2007]. Rolę repozytorium wiedzy (rys. 1) o przedsięwzięciach<br />
realizowanych w organizacji może pełnić biuro projektów (ang. Project<br />
Management Office – PMO) [Hobbs & Aubry 2006; Spałek 2011] w ramach<br />
jednej ze swoich kluczowych kompetencji, tj.: (1) bazy wiedzy dotyczącej projektów,<br />
(2) zarządzania ścieżkami kariery, (3) określaniem standardów i metodyk<br />
i (4) zarządzania portfelem projektów (ang. Project Portfolio Management<br />
– PPM).<br />
Baza<br />
wiedzy<br />
dotyczcej<br />
projektów<br />
Okrelenie<br />
standardów<br />
i metodyk<br />
PMO<br />
Biuro<br />
projektów<br />
Zarzdzanie<br />
ciekami<br />
kariery<br />
Zarzdzanie<br />
portfelem<br />
projektów<br />
Rysunek 1<br />
Kluczowe kompetencje biura projektów (PMO)<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie: [Hobbs & Aubry 2006; Spałek 2010].
167<br />
Baza wiedzy PMO powinna zawierać zarówno informacje historyczne, jak<br />
i bieżące na temat realizowanych projektów [Andersen, Henriksen, & Aarseth<br />
2007; Hill 2004; Isola, Polikaitis, & Laureto 2006; Singh, Keil, & Kasi 2009;<br />
Wyrozębski 2009). Z informacji tych można wydzielić sześć głównych grup<br />
związanych z: (1) budżetem projektu, (2) harmonogramem i wykonanymi zadaniami,<br />
(3) zasobami, (4) zakresem prac i jakością, (5) wymogami formalnoprawnymi<br />
i (6) kontekstem projektu.<br />
Dla naszych rozważań najbardziej istotne jest skupienie się na aspekcie finansowym<br />
związanym z bazą wiedzy utworzoną w ramach biura projektów. Należy<br />
podkreślić, że kwestie finansowe dotyczą nie tylko budżetu projektu, ale<br />
również w mniejszym lub większym stopniu mogą być powiązane z pozostałymi<br />
grupami informacji. Dlatego też, aby kompleksowo zarządzać finansami projektów,<br />
należy uzyskiwać dane z wszystkich obszarów działalności, natomiast biuro<br />
projektów powinno pełnić rolę systematyzującą i porządkującą.<br />
W wyniku procesów zachodzących w PMO powinniśmy uzyskać przetworzoną<br />
informację, z wspomnianych uprzednio sześciu grup informacji, dla celów<br />
zarządczych (rys. 2).<br />
zarzdzanie finansami<br />
wymogi<br />
formalno-<br />
-prawne<br />
zakres<br />
PMO<br />
budet<br />
harmonogram<br />
kontekst<br />
zasoby<br />
Rysunek 2<br />
Źródła pozyskiwania informacji przez biuro projektów (PMO) dla potrzeb zarządzania<br />
fi nansami<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Badania dotyczące roli PMO<br />
Jak pokazują badania ogólnoświatowe [Andersen et al. 2007; M. Aubry et al.<br />
2010; Aubry, Müller, Hobbs, & Blomquist 2010; Hobbs & Aubry 2006; Liu L.<br />
& Yetton 2007; Martin, Pearson, & Furumo 2007] organizacje oczekują od PMO<br />
sprawnego systemu gromadzenia informacji i raportowania odnośnie do stanu<br />
projektów realizowanych w przedsiębiorstwie.
168<br />
W ogólnoświatowym badaniu, przeprowadzonym przez autora przy współpracy<br />
z Project Management Institute, którym objęte były przedsiębiorstwa prowadzące<br />
działalność w różnych obszarach geograficznych (rys. 3), zgromadzono<br />
dane dotyczące ponad 400 biur projektów. Respondenci brali udział w badaniu<br />
w okresie od kwietnia do sierpnia 2010 roku, odpowiadając na pytania dotyczące<br />
zarówno aktualnych, jak i historycznych danych odnośnie do biur projektów.<br />
Badanie obejmowało swoim obszarem znacznie szerszy zakres tematyczny niż<br />
w prezentowanym opracowaniu. Na potrzeby niniejszego artykułu poddano analizie<br />
wybrane dane uzyskane w trakcie badania, w celu przedstawienia istotności<br />
funkcjonowania biura projektu na potrzeby pozyskiwania informacji w zarządzaniu<br />
finansami.<br />
Rysunek 3<br />
Obszary geografi czne działalności badanych przedsiębiorstw – możliwa więcej niż jedna<br />
odpowiedź<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
W przeprowadzonym badaniu respondenci mieli wskazać między innymi,<br />
jakie były główne przyczyny ustanowienia biura projektów w przedsiębiorstwie,<br />
przy czym możliwe było wskazanie więcej niż jednej odpowiedzi. Potrzeba<br />
przygotowywania przekrojowych raportów o projektach przez PMO dla celów<br />
zarządczych znalazła się na trzecim miejscu wśród wszystkich wymienionych<br />
ról PMO i wystąpiła w 66% przebadanych przypadków. Z kolei pozyskanie wiarygodnych<br />
danych kosztowych o projektach oraz ich bieżąca kontrola uzyskały<br />
wynik 33%. Dla 30% istotne było gromadzenie przez biuro projektów informacji<br />
historycznych w celu symulacji, w tym finansowej, przyszłych przedsięwzięć<br />
(rys. 4).
169<br />
Rysunek 4<br />
Powody utworzenia biura projektów – możliwa więcej niż jedna odpowiedź<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Zadano również pytanie o role, jakie pełniło biuro projektów po czterech latach<br />
swojej działalności i uzyskano informacje, że potrzeba przygotowania przekrojowych<br />
raportów wystąpiła w 74% badanych biur projektów (wzrost o 8%<br />
w stosunku do wyniku otrzymanego w chwili utworzenia PMO). Otrzymywanie<br />
danych kosztowych było istotne w 38% przypadków (wzrost o 5%), natomiast<br />
gromadzenie informacji historycznych ważne było w 49% (wzrost o 19%) biur<br />
projektów (rys. 5).<br />
Wskazane przez respondentów potrzeby potwierdzają, jak bardzo istotne dla<br />
przedsiębiorstw jest pozyskiwanie odpowiednich informacji przez biuro projektów.<br />
Z kolei wzrost potrzeb w przedmiotowym zakresie z upływem czasu pokazuje,<br />
że pozyskiwanie informacji z wykorzystaniem biur projektów odpowiada<br />
na zapotrzebowanie organizacji w zakresie budowania bazy wiedzy.<br />
Oprócz potrzeby pozyskiwania informacji w celu skutecznego zarządzania<br />
finansami w projektach, konieczne jest również zastosowanie odpowiednich metod<br />
w tym zakresie, na przykład metody EV – Earned Value [Fleming & Koppelman<br />
2003; Kim 2009] lub rachunku kosztów działań – Activity-Based Costing<br />
(Liu X.Q., Ma, & Li 2004]. Zgodnie z uzyskanymi wynikami badań, w 66%<br />
przypadków oczekuje się, że wybór i wdrożenie odpowiedniej metody będą należały<br />
do kompetencji tworzonego biura projektów. Powierzenie tej roli PMO<br />
wzrasta do 69% dla biur projektów funkcjonujących ponad cztery lata w przedsiębiorstwie.
170<br />
Rysunek 5<br />
Potrzeby organizacji kierowane w stronę biura projektów w momencie utworzenia i po<br />
czterech latach jego działalności<br />
Źródo: Opracowanie własne.<br />
Podsumowanie<br />
Zarządzanie finansami jest jednym z kluczowych obszarów zarządzania projektami.<br />
W ostatnich latach wzrosło znaczenie usystematyzowanego i realizowanego<br />
w czasie rzeczywistym sposobu kontroli oraz raportowania w odniesieniu<br />
do przedsięwzięć realizowanych w przedsiębiorstwie. Stało się tak głównie z powodu<br />
wzrostu liczby projektów realizowanych w organizacjach, zwiększenia się<br />
presji na redukcję kosztów przedsięwzięć oraz skracania czasów ich trwania.<br />
Przeprowadzone badania pokazały, że przedsiębiorstwa decydujące się<br />
na tworzenie biur projektów (Project Management Office – PMO) powierzają<br />
im rolę gromadzenia i przetwarzania informacji o projektach. Oczekują też od<br />
nich bieżącego raportowania, zbierania danych historycznych oraz określania<br />
i wdrażania metod zarządzania związanych z realizacją projektów, w tym kontroli<br />
kosztów.<br />
Przedsiębiorstwa oczekują, że przez ustanowienie biura projektów uzyskają<br />
stały dostęp zarówno do bieżących, jak i archiwalnych danych, usystematyzowanych<br />
pod kątem zarządzania finansami.<br />
Pełniące między innymi rolę banku wiedzy PMO powinno wspomagać podejmowanie<br />
decyzji przez kadrę kierowniczą organizacji.<br />
Projekt został sfi nansowany ze środków Narodowego Centrum <strong>Nauk</strong>i
171<br />
Literatura<br />
ANDERSEN B., HENRIKSEN B., & AARSETH W.: Benchmarking of project management<br />
office establishment: Extracting best practices. Journal of Management in Engineering,<br />
23(2), 97–104. 2007.<br />
AUBRY M., HOBBS B., MULLER R., & BLOMQUIST, T.: Identifying Forces Driving<br />
PMO Changes. Project Management Journal, 41(4), 30–45. 2010.<br />
AUBRY M., MÜLLER R., HOBBS B., & BLOMQUIST, T.: Project management offices in<br />
transition. International Journal of Project Management, 28(8), 766–778. 2010.<br />
CAPRIOARA M.F., & PARASCHIVESCU A.O.: Project Management Between The Crisis<br />
Of Economic Solutions And The Economic Solutions Of Crisis. [Article]. Metalurgia<br />
International, 14, 154–157. 2009.<br />
DINSMORE P.C., CABANIN-BREWIS J.: AMA Handbook of Project Management. Amacom,<br />
New York 2011.<br />
FLEMING Q.W., & KOPPELMAN J.M.: What’s your project’s real price tag? [Editorial<br />
Material]. Harvard Business Review, 81(9), 20. 2003.<br />
HILL G.M.: Evolving the project management office, a competency continuum. Information<br />
Systems Management, 21(4), 45–51. 2004.<br />
HOBBS B., & AUBRY M.: Describing and analysing project management offices. Proceedings<br />
of 20th IPMA World Congress on Project Management, Vols 1 and 2, 588–593.<br />
2006.<br />
IKA L.A.: Project Success as a Topic in Project Management Journals. Project Management<br />
Journal, 40(4), 6–19. 2009.<br />
ISOLA M., POLIKAITIS A., & LAURETO R.A.: Implementation of a Project Management<br />
Office (PMO) – experiences from year 1. Journal of Healthcare Information Management,<br />
20(1), 79–87. 2006.<br />
KERZNER H.: In Search of Excellence in Project-Management. [Article]. Journal of Systems<br />
Management, 38(2), 30–39. 1987.<br />
KERZNER H.: Strategic Planning for a project office. Project Management Journal, 34(2),<br />
13–25. 2003.<br />
KIM S.C. Project success indicators focusing on residential projects: Are schedule performance<br />
index and cost performance index accurate measures in earned value? [Article].<br />
Canadian Journal of Civil Engineering, 36(11), 1700–1710. 2009.<br />
LIU L., & YETTON P.: The contingent effects on project performance of conducting project<br />
reviews and deploying project management offices. IEEE Transactions on Engineering<br />
Management, 54, 789–799. 2007.<br />
LIU X.Q., MA S.H., & LI W.: Activity-based costing and construction project performance<br />
improvement. Beijing: Baiwanzhuang Xichenggu 2004.<br />
MARTIN N.L., PEARSON J.M., & FURUMO K.: Is project management: Size, practices<br />
and the project management office. Journal of Computer Information Systems, 47(4),<br />
52–60. 2007.<br />
NCB Polskie wytyczne kompetencji IPMA, ver. 3,0 [red.: Dałkowski B., Staśto L., Zalewski<br />
M.]. Stowarzyszenie Project Management Polska, Warszawa 2009.<br />
PALISZKIEWICZ J.: Knowledge management: An integrative view and empirical examination.<br />
Cybernetics and Systems 38(8), 825–836. 2007.
172<br />
PRINCE2: skuteczne zarządzanie projektami /OGC ; [tłum. i oprac. wersji polskiej zespół<br />
red. Iwona Semik-Żbikowska et al.]. TCO, Londyn 2010.<br />
Project Management Institute, A Guide to the Project Management Body of Knowledge (PM-<br />
BOK ® Guide) – Fourth Edition. Newtown Square, PA, 2008.<br />
Project Management Institute, Organizational Project Management Maturity Model (OPM3 ® )<br />
– Second Edition. Newtown Square, PA, 2008.<br />
SHENHAR A., DVIR D., & STEFANOVIC J.: The Myth and Reality of Project Management.<br />
2008 Portland International Conference on Management of Engineering & Technology,<br />
Vols 1–5, 1279–1279. 2008.<br />
SHI J., & JIA H.: Innovative Research of Engineering Project Management on BT Mode<br />
Under Financial Crisis. Marrickville: Orient Acad Forum. 2009.<br />
SINGH R., KEIL M., & KASI V.: Identifying and overcoming the challenges of implementing<br />
a project management office. European Journal of Information Systems, 18(5),<br />
409–427. 2009.<br />
SPAŁEK S.: Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami. Wydawnictwo Politechniki<br />
Śląskiej, Gliwice 2004.<br />
SPAŁEK S.: The Project Management Office Concept Supporting the Decision Making Process<br />
within an Organisation. Scientific Monograph Collection “Knowledge Base for<br />
Management – Theory and Practice”, Faculty of Management Science and Informatics,<br />
University of Zilina & Institute of Management by University of Zilina, EDIS University<br />
Publishing House, Zilina 2010a.<br />
SPAŁEK S.: Report on: The survey of reasons for establishing PMO and their influence<br />
on PMO operational success, Silesian University of Technology, PMI, Newtown<br />
Square, PA. 2010b. [http://www.pmi.org/Knowledge-Center/~/media/PDF/Surveys/<br />
Spalek%20S-PMO%20Survey.ashx; dostępny: czerwiec 2011]<br />
SPAŁEK S.: The Issue of the Efficacy of the Organisation Operating in a Multi-Project Environment.<br />
Technology Innovation and Industrial Management: TIIM 2010 Conference,<br />
Oulu, Finland, 28–30.06.2011.<br />
THOMSETT R.: Radical Project Management, Prentice Hall PTR, Uooer Saddle River.<br />
2002.<br />
TROCKI M., SOŃTA-DRĄCZKOWSKA E. (red.): Strategiczne zarządzanie projektami.<br />
Bizzare Warszawa. 2009.<br />
WYROZĘBSKI P.: Biuro projektów. Bizarre, Warszawa 2009.<br />
The Role of Project Management Office in Data<br />
Acquisition for Financial Management Purposes<br />
Abstract<br />
The number of projects run by companies during the last twenty years has increased<br />
significantly. The amount of information regarding the projects became<br />
more voluminous. The acquisition of adequate data needed for financial man-
173<br />
agement became more challenging. New ways allowing individuals to gather<br />
information for managerial purposes were sought. In the 1990’s, the concept<br />
of Project Management Office (PMO) was proposed, which served as a knowledge<br />
database/repository on projects. The article presents the possibility of using<br />
PMO for the purposes of gathering and systematising data. Based on the research<br />
conducted to date, companies’ needs for the efficacious usage of PMO and for<br />
the acquisition and processing of data are discussed.
Konrad Stępień<br />
Instytut Administracyjno-Ekonomiczny<br />
Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnowie<br />
Kierunki zmian sprawozdawczości finansowej<br />
przedsiębiorstwa<br />
Wstęp<br />
Informacje o prowadzonej przez podmioty działalności gospodarczej mają<br />
istotne znaczenie decyzyjne zarówno dla odbiorców wewnętrznych, jak również<br />
dla odbiorców zewnętrznych. Użytkownicy wewnętrzni, czyli głównie menedżerowie,<br />
informacje o przedsiębiorstwie i jego otoczeniu wykorzystują dla celów<br />
zarządzania finansami przedsiębiorstwa, natomiast użytkownicy zewnętrzni, np.<br />
inwestorzy – dla celów inwestycyjnych. Bez informacji o dotychczasowych dokonaniach<br />
przedsiębiorstwa nie byłyby możliwe ani retrospektywna ocena słuszności<br />
wcześniej podjętych decyzji finansowych, ani tym bardziej prognozowanie<br />
przyszłych działań.<br />
Informacja we współczesnym świecie ma swoistą wartość, a źródła jej<br />
pochodzenia są niezwykle ważne dla uwiarygodnienia posiadanej informacji.<br />
Niekompletne i niewłaściwie przygotowane materiały informacyjne mogą prowadzić<br />
do obarczonych błędami analiz, a w konsekwencji do chybionej strategii<br />
działania. Z kolei wiarygodne informacje umożliwiają ograniczenie ryzyka<br />
gospodarczego i inwestycyjnego w coraz bardziej konkurencyjnym środowisku<br />
podmiotów gospodarczych.<br />
Podstawowym źródłem wiarygodnych informacji o sytuacji finansowej<br />
przedsiębiorstwa jest jego sprawozdawczość finansowa [Turyna 2003, s. 114].<br />
To właśnie na podstawie informacji pochodzących ze sprawozdań finansowych<br />
dokonywana jest zarówno ocena sytuacji finansowej, jak i wyników osiąganych<br />
przez podmioty gospodarcze. Sprawozdanie finansowe wyraża bowiem raportowanie<br />
określonych aspektów działalności gospodarczej danego podmiotu, przy<br />
zastosowaniu konwencjonalnej formuły opisu i prezentacji danych czerpanych<br />
z ewidencji księgowej i charakteryzujących sytuację majątkową, finansową i wynikową<br />
tego podmiotu [Stępień 2008, s. 184].<br />
Nieustannie zmieniające się warunki gospodarowania, a przede wszystkim<br />
postępujący proces globalizacji na świecie postawiły przed sprawozdawczo-
176<br />
ścią finansową nowe wyzwania. Obecnie oczekuje się od sprawozdawczości<br />
finansowej zapewnienia porównywalności ujawnianych przez nią informacji<br />
o działalności podmiotów gospodarczych funkcjonujących na różnych rynkach<br />
i w różnych krajach.<br />
Mając na względzie zapewnienie większej porównywalności, a tym samym<br />
zwiększenie użyteczności informacji ujawnianych przez sprawozdawczość finansową,<br />
podjęto działania nad wspólnym stworzeniem przez IASB – Radę Międzynarodowych<br />
Standarów Rachunkowości (twórcę MSR i MSSF) oraz FASB<br />
– Radę Amerykańskich Standardów Rachunkowości (twórcę US GAAP) globalnych<br />
standardów rachunkowości, w szczególności zaś nad opracowaniem nowej<br />
koncepcji sprawozdawczości finansowej [Micherda 2011, s. 18]. Zakończenie<br />
tych prac przewidywane jest na 2014 rok.<br />
Celem niniejszego opracowania jest ukazanie kierunków zmian dotyczących<br />
sprawozdania finansowego przedsiębiorstwa, zaproponowanych przez obydwie<br />
Rady Standardów Rachunkowości – IASB oraz FASB.<br />
Podstawowe założenia nowej koncepcji<br />
sprawozdawczości finansowej<br />
Zgodnie z propozycją zmian dotyczącą sprawozdawczości finansowej<br />
przedsiębiorstwa nastawionego na zysk, pełne sprawozdanie finansowe będzie<br />
obejmować następujące elementy składowe:<br />
•<br />
•<br />
•<br />
•<br />
•<br />
sprawozdanie z pozycji finansowej na koniec okresu (nazywane dotychczas<br />
bilansem),<br />
sprawozdanie z całkowitych dochodów za okres (nazywane dotychczas rachunkiem<br />
zysków i strat lub rachunkiem wyników),<br />
sprawozdanie z przepływów pieniężnych za okres (nazywane dotychczas<br />
rachunkiem przepływów pieniężnych),<br />
zestawienie zmian w kapitale własnym za okres,<br />
noty (informacje objaśniające).<br />
Celem sprawozdań finansowych ma być dostarczanie informacji przydatnej<br />
dla obecnych i przyszłych inwestorów, pożyczkodawców oraz innych wierzycieli<br />
(dostarczycieli kapitału) przy podejmowaniu decyzji. Innymi słowy, zadaniem<br />
sprawozdawczości finansowej będzie dostarczanie użytkownikom sprawozdań<br />
informacji o pozycji finansowej podmiotu gospodarczego (zasobach i źródłach<br />
ich finansowania) oraz zmianach tej pozycji, które to informacje mogą być przydatne<br />
w podejmowaniu przez nich racjonalnych decyzji gospodarczych.<br />
Warto zauważyć, że opracowane sprawozdanie finansowe przedsiębiorstwa<br />
będzie musiało spełniać trzy warunki [Krzywda 2010, s. 60]:
177<br />
• powinno prezentować spójny obraz finansowy działalności jednostki, co<br />
oznacza istnienie współzależności między pozycjami poszczególnych części<br />
sprawozdania oraz wzajemne ich uzupełnianie umożliwiające uchwycenie<br />
związków między nimi,<br />
• powinno zapewniać stosowną dezagregację informacji umożliwiającą ocenę<br />
kwot, horyzontu czasowego oraz niepewności przyszłych przepływów pieniężnych,<br />
co wymaga klasyfikacji informacji w wyraźnie oddzielone grupy<br />
o odmiennej charakterystyce ekonomicznej,<br />
• powinno być pomocne w ocenie możliwości spłaty przez jednostkę zobowiązań<br />
w terminie ich wymagalności oraz szans inwestowania w nadarzające<br />
się okazje.<br />
Propozycje IASB i FASB dotyczące zmian<br />
sprawozdania finansowego przedsiębiorstwa<br />
Wspólna koncepcja sprawozdawczości finansowej opracowana przez obie<br />
Rady Standardów Rachunkowości (IASB oraz FASB) ma zaspokoić potrzeby<br />
zgłaszane przez odbiorców sprawozdań finansowych. Użytkownicy ci, oprócz<br />
braku porównywalności informacji dostarczanych przez sprawozdania finansowe<br />
jednostek działających w różnych krajach i obszarach gospodarczych, wskazują<br />
także na niespójność między poszczególnymi komponentami sprawozdania<br />
finansowego oraz na niewystarczającą szczegółowość prezentowanych danych,<br />
co w sposób istotny ogranicza użyteczność sprawozdań w procesie podejmowania<br />
decyzji [Micherda 2011, s. 34].<br />
Wspomniana nowa koncepcja sprawozdawczości finansowej zakłada spójność<br />
na poziomie niemal każdego wiersza między trzema zasadniczymi elementami<br />
sprawozdania finansowego: bilansu (nazywanego sprawozdaniem<br />
z sytuacji/pozycji finansowej), rachunku wyników (nazywanego sprawozdaniem<br />
z całkowitych dochodów) oraz rachunku przepływów pieniężnych (nazywanego<br />
sprawozdaniem z przepływów pieniężnych). Zapewnienie spójności między poszczególnymi<br />
elementami ma przyczynić się do identyfikacji składnika aktywów<br />
i zobowiązania oraz zmiany ich poziomu oraz podobnych informacji, w tym samym<br />
lub zbliżonym obszarze w każdym z trzech komponentów sprawozdania<br />
finansowego.<br />
Zgodnie z opracowaną nową koncepcją, poszczególne sprawozdania finansowe<br />
zostaną podzielone zgodnie z podejściem zarządczym, uwzględniającym<br />
użyteczność informacji, na sekcje i kategorie. Takie podejście ma ułatwić obliczenie<br />
kluczowych wskaźników finansowych. Sekcje zatem będą obejmowały<br />
[Preliminary Views… 2008]:
178<br />
1)<br />
2)<br />
3)<br />
4)<br />
5)<br />
działalność gospodarczą (biznesową), z podziałem na kategorie:<br />
– działalność operacyjna,<br />
– działalność inwestycyjna,<br />
działalność finansującą, z podziałem na kategorie:<br />
– aktywa i zobowiązania finansujące,<br />
– koszty i przychody działalności finansującej,<br />
– przepływy pieniężne działalności finansującej,<br />
podatek dochodowy,<br />
działalność zaniechaną,<br />
kapitał własny.<br />
Obowiązek prezentacji sum cząstkowych dla każdej sekcji, a w jej ramach<br />
także kategorii, jest zgodny z zasadą spójności, gdyż pozwala odbiorcom sprawozdania<br />
porównać te wielkości z innymi elementami sprawozdania finansowego.<br />
Tabela 1 prezentuje systematykę informacji prezentowanych w „nowym”<br />
sprawozdaniu finansowym.<br />
Tabela 1<br />
Systematyka informacji prezentowanych w „nowym” sprawozdaniu finansowym<br />
Sprawozdanie z pozycji<br />
finansowej (bilans)<br />
Działalność gospodarcza<br />
(biznesowa)<br />
• aktywa i zobowiązania<br />
działalności operacyjnej<br />
• aktywa i zobowiązania<br />
działalności inwestycyjnej<br />
Sprawozdanie z całkowitych<br />
dochodów (rachunek wyników)<br />
Sprawozdanie z przepływów<br />
pieniężnych<br />
Działalność gospodarcza<br />
(biznesowa)<br />
Działalność gospodarcza<br />
(biznesowa)<br />
•<br />
•<br />
koszty i przychody działalności<br />
operacyjnej<br />
koszty i przychody działalności<br />
•<br />
•<br />
przepływy pieniężne działalności<br />
operacyjnej<br />
przepływy pieniężne dzia-<br />
inwestycyjnej<br />
łalności inwestycyjnej<br />
Działalność finansująca Działalność finansująca<br />
Działalność finansująca • przychody z aktywów finansujących<br />
• przepływy pieniężne aktywów<br />
•<br />
•<br />
aktywa finansujące<br />
zobowiązania finansujące • koszty z tytułu zobowiązań • finansujących<br />
przepływy pieniężne ze<br />
finansujących<br />
zobowiązań finansujących<br />
Podatek dochodowy<br />
Podatek dochodowy<br />
z działalności kontynuowanej Podatek dochodowy<br />
(biznesowej i finansującej)<br />
Działalność zaniechana<br />
Działalność zaniechana<br />
po potrąceniu podatku dochodowego<br />
Działalność zaniechana<br />
Inne całkowite dochody<br />
(koszty i przychody odnoszone<br />
wprost na kapitał własny)<br />
po potrąceniu podatku dochodowego<br />
Kapitał własny<br />
Kapitał własny<br />
Źródło: Preliminary Views… 2008, s. 15.
179<br />
Sekcja działalność gospodarcza (biznesowa) obejmuje aktywa i zobowiązania,<br />
które uznawane są przez zarząd przedsiębiorstwa za część ciągłej aktywności<br />
operacyjnej. Działalność gospodarcza to taka, która prowadzona jest<br />
z zamiarem kreowania wartości poprzez produkcję i sprzedaż dóbr (wyrobów,<br />
towarów) czy świadczenie usług. W sekcji gospodarczej zawarte będą zwykle<br />
aktywa i zobowiązania wynikające z transakcji z kontrahentami i pracownikami<br />
[Krzywda 2010, s. 63].<br />
W ramach sekcji działalność gospodarcza zostaną wyodrębnione dwie kategorie:<br />
działalność operacyjna i działalność inwestycyjna. Kategoria działalności<br />
operacyjnej obejmuje aktywa i zobowiązania, które uznawane są przez<br />
zarząd podmiotu za centralne z punktu widzenia aktywności podmiotu w danej<br />
branży (grupie branż). Podmiot wykorzystuje aktywa i zobowiązania operacyjne<br />
do podstawowej działalności generującej przychody i koszty z nimi związane.<br />
Wszystkie zmiany aktywów i zobowiązań operacyjnych wykazuje się<br />
w kategorii „działalność operacyjna” sprawozdania z całkowitych dochodów oraz<br />
w sprawozdaniu z przepływów pieniężnych [Gierusz 2009, s. 45].<br />
Z kolei kategoria działalności inwestycyjnej ujmuje aktywa i zobowiązania<br />
postrzegane przez zarząd jednostki za niepowiązane z głównym celem<br />
funkcjonowania jednostki w danej branży (grupie branż). Jednostka może wykorzystywać<br />
swe aktywa i zobowiązania inwestycyjne, aby osiągnąć zwrot w postaci<br />
odsetek, dywidend czy wzrostu wartości rynkowej, jednakże nie użytkuje<br />
ich w swej podstawowej działalności [Krzywda 2010, s. 63]. Wszystkie zmiany<br />
aktywów i zobowiązań inwestycyjnych wykazuje się w kategorii „działalność<br />
inwestycyjna” sprawozdania z całkowitych dochodów oraz w sprawozdaniu<br />
z przepływów pieniężnych.<br />
Sekcja działalność finansująca obejmuje składniki aktywów i zobowiązań<br />
finansujących, które zarząd podmiotu uznaje za związane z finansowaniem<br />
działalności danego podmiotu. Zarząd powinien uwzględnić przy tym, czy dany<br />
składnik jest zamienny z innymi pozycjami wykorzystywanymi do finansowania<br />
działalności. Sekcja działalność finansująca zawiera pozycje zobowiązań będące<br />
skutkiem aktywności podmiotu w zakresie poszukiwania źródeł finansowania,<br />
jak kredyty czy emisja papierów wartościowych. Warto w tym miejscu zauważyć,<br />
że pozycje zaliczane do sekcji działalność finansująca przez podmiot wytwórczy,<br />
handlowy czy usługowy będą się różnić od pozycji zaliczanych do tej<br />
sekcji przez jednostki świadczące usługi finansowe, jak np. banki. Wszystkie<br />
zmiany aktywów i zobowiązań działalności finansującej wykazuje się w kategorii<br />
„działalność finansująca” sprawozdania z całkowitych dochodów oraz<br />
w sprawozdaniu z przepływów pieniężnych [Gierusz 2009, s. 45].<br />
Należy również podkreślić, że jeżeli jednostka nie jest w stanie jednoznacznie<br />
przypisać składnika aktywów lub zobowiązań do działalności operacyjnej,
180<br />
inwestycyjnej bądź finansującej, to powinna przyjąć, iż dane elementy dotyczą<br />
działalności operacyjnej [Krzywda 2010, s. 63].<br />
Kolejną sekcją wyróżnianą w sprawozdaniu finansowym będzie sekcja podatku<br />
dochodowego. W sprawozdaniu z sytuacji finansowej (bilansie) zawiera<br />
ona wszystkie aktywa i zobowiązania (rezerwy) związane zarówno z podatkiem<br />
bieżącym (fiskalnym), jak i odroczonym. Aktywa i rezerwy z tytułu odroczonego<br />
podatku dochodowego mogą być dzielone na krótko- i długoterminowe stosownie<br />
do klasyfikacji aktywów i zobowiązań, których dotyczą, a zatem odmiennie<br />
niż dziś [Gierusz 2009, s. 46–47].<br />
Podmiot prezentuje przepływy związane z tymi aktywami i zobowiązaniami<br />
w sekcji podatku dochodowego sprawozdania przepływów pieniężnych. Z kolei<br />
w sprawozdaniu z całkowitych dochodów (rachunek wyników) ujmuje korzyści<br />
i obciążenia podatkowe zgodnie z obecnie stosowanymi zasadami. Podmiot<br />
może zatem prezentować część obciążeń lub korzyści podatkowych w ramach<br />
działalności zaniechanej oraz w kosztach i przychodach odnoszonych wprost na<br />
kapitał własny, zamiast w osobnej sekcji podatku dochodowego korespondującej<br />
z bilansem i sprawozdaniem przepływów pieniężnych [Gierusz 2009, s. 46].<br />
Sekcja działalności zaniechanej ujmuje wyłącznie aktywa i zobowiązania<br />
dotyczące działalności zaniechanej, zgodnie z definicją tego pojęcia zawartą<br />
w standardach. Wszystkie zmiany aktywów i zobowiązań działalności zaniechanej<br />
wykazuje się w tej samej sekcji sprawozdania z całkowitych dochodów oraz<br />
w sprawozdaniu z przepływów pieniężnych [Gierusz 2009, s. 46].<br />
Ostatnią sekcją jest sekcja kapitałów własnych. Obejmuje ona te pozycje,<br />
które spełniają zawartą w standardach definicję kapitału własnego, a więc zazwyczaj<br />
kapitał zakładowy oraz zyski zatrzymane. Przepływy pieniężne dotyczące<br />
kapitału własnego powinny być zaprezentowane w tej samej sekcji sprawozdania<br />
z przepływów pieniężnych, natomiast wszystkie zmiany w kapitale własnym<br />
spowodowane transakcjami z właścicielami powinny być ujęte w zestawieniu<br />
zmian w kapitale własnym, a zmiany niezwiązane transakcjami z właścicielami<br />
należy prezentować w sprawozdaniu z całkowitych dochodów [Krzywda 2010,<br />
s. 64].<br />
Warto wspomnieć, iż podmioty klasyfikują w sprawozdaniu z sytuacji finansowej<br />
(w bilansie) swoje aktywa i zobowiązania w ramach działalności operacyjnej,<br />
inwestycyjnej i finansującej (z wyjątkiem zaniechanej) w podziale na podgrupy:<br />
krótko- i długoterminowe, o ile prezentacja oparta na kryterium płynności<br />
(aktywa trwałe czy obrotowe) nie jest bardziej zasadna (użyteczna). O wyborze<br />
kryterium klasyfikacji (czy płynność, czy wymagalność) wspomnianych pozycji<br />
decyduje zarząd jednostki gospodarczej [Gierusz 2009, s. 47].<br />
Ponadto trzeba dodać, że ekwiwalenty środków pieniężnych, tj. papiery wartościowe<br />
zamienialne na gotówkę w ciągu 3 miesięcy, mają być prezentowane
181<br />
i dzielone jak inne inwestycje krótkoterminowe. A zatem nie należy ich wykazywać<br />
łącznie ze środkami pieniężnymi, jak to ma obecnie miejsce. Oprócz tego<br />
jednostki będą musiały rozdzielać podobne rodzajem aktywa oraz zobowiązania<br />
i prezentować je w osobnych wierszach, o ile będą one wyceniane według<br />
różnych zasad (np. część wyceniana w skorygowanej cenie nabycia, a część<br />
w wartości godziwej) [Gierusz 2009, s. 47].<br />
Należy także zaznaczyć, że według nowej koncepcji sprawozdania finansowego,<br />
sprawozdanie z całkowitych dochodów (rachunek wyników) będzie<br />
sporządzane tylko w wariancie kalkulacyjnym, a więc z uwzględnieniem typów<br />
działalności i miejsc powstawania kosztów. Z kolei w sprawozdaniu z przepływów<br />
pieniężnych wszystkie przepływy jednostka będzie prezentować metodą<br />
bezpośrednią (ujmując wpływy i wydatki), a więc także przepływy z działalności<br />
operacyjnej.<br />
Proponowane zmiany w klasyfikacji aktywów i zobowiązań do poszczególnych<br />
kategorii działalności dają swobodę decyzji zarządowi jednostki, dlatego<br />
przyjęte przez jednostki zasady podziału aktywów i zobowiązań między kategorie<br />
działalności operacyjnej, inwestycyjnej czy finansującej stanowią część zasad<br />
(polityki) rachunkowości i wymagają omówienia w odrębnej nocie objaśniającej.<br />
Wnioski<br />
Jak wynika z przedstawionych propozycji zmian dotyczących sprawozdawczości<br />
finansowej, będzie to milowy krok w procesie ewolucji systemu rachunkowości.<br />
Zmienią się nie tylko nazwy sprawozdań finansowych, ale przede<br />
wszystkim sposób klasyfikowania i prezentacji informacji, jakich te sprawozdania<br />
dostarczają.<br />
Proponowana koncepcja prezentacji aktywów i zobowiązań oraz ich zmian<br />
w sprawozdaniu finansowym przyjmuje za kryterium podziału sposób ich wykorzystania,<br />
a więc uwidacznia się tym samym podejście zarządcze. W nowej<br />
koncepcji zakłada się dużą swobodę decyzyjną zarządu przedsiębiorstwa w zakresie<br />
klasyfikacji aktywów i zobowiązań. To zarząd w głównej mierze będzie<br />
decydował o zaliczeniu danego składnika aktywów i zobowiązań do działalności<br />
operacyjnej, inwestycyjnej czy finansującej. Wprawdzie zarząd przedsiębiorstwa<br />
najlepiej orientuje się w sytuacji majątkowo-finansowej kierowanego<br />
przedsiębiorstwa, jednak warto zauważyć, że zbyt duża swoboda organów menedżerskich<br />
w tym zakresie daje większą możliwość do manipulacji informacjami<br />
pochodzącymi ze sprawozdawczości finansowej w celu „upiększenia” sytuacji<br />
przedsiębiorstwa.
182<br />
Niewątpliwą zaletą nowej koncepcji sprawozdawczości finansowej jest natomiast<br />
zapewnienie spójności poszczególnych komponentów sprawozdania<br />
finansowego na poziomie prawie każdego wiersza oraz dostarczanie bardziej<br />
szczegółowych informacji o podmiocie gospodarczym. Powiązanie poszczególnych<br />
obszarów informacyjnych trzech najważniejszych elementów sprawozdania<br />
finansowego umożliwi zbadanie, jakie aktywa i zobowiązania wiążą się z danym<br />
rodzajem działalności, jakie wyniki ta działalność generuje oraz jakie przepływy<br />
pieniężne temu towarzyszą. Większa szczegółowość informacyjna oraz spójność<br />
poszczególnych komponentów sprawozdania finansowego z pewnością poprawi<br />
użyteczność sprawozdań finansowych dla ich użytkowników. Ułatwi także obliczanie<br />
kluczowych wskaźników finansowych.<br />
Przedstawione przez Rady Standardów Rachunkowości propozycje zmian<br />
tworzą nową i ciekawą koncepcję sprawozdawczości finansowej, jednak jej rzeczywistą<br />
przydatność zweryfikuje praktyka gospodarcza. Należy zgodzić się<br />
z poglądem J. Gierusza [2009, s. 51], że warto by rozważyć, czy proponowane<br />
zmiany rzeczywiście dostarczą bardziej użytecznych informacji inwestorom<br />
oraz czy korzyści faktycznie przewyższą koszty uzyskania danych niezbędnych<br />
do sporządzenia sprawozdania finansowego w nowej postaci.<br />
Literatura<br />
GIERUSZ J., 2009: Przebudowa sprawozdawczości finansowej – propozycje IASB i FASB.<br />
Rachunkowość Nr 7.<br />
KRZYWDA D., 2010: Biznesowa koncepcja sprawozdania finansowego w dobie kryzysu<br />
gospodarczego. [w:] Rachunkowość wobec kryzysu gospodarczego, red. B. Micherda,<br />
Difin, Warszawa.<br />
MICHERDA B., 2011: Funkcje współczesnej rachunkowości. [w:] Współczesne aspekty realizacji<br />
kontrolnej funkcji rachunkowości, red. B. Micherda, Difin, Warszawa.<br />
Preliminary View on Financial Statement Presentation, Discussion Paper, IASB, October<br />
2008, www.iasb.org.<br />
STĘPIEŃ K., 2008: Wiarygodne sprawozdanie finansowe źródłem informacji w ocenie działalności<br />
jednostki gospodarczej w polskim modelu sprawozdawczym. [w:] Polska praktyka<br />
rachunkowości w kontekście procesu harmonizacji międzynarodowej sprawozdawczości<br />
finansowej, red. E. Walińska. Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa.<br />
TURYNA J., 2003: Standardy rachunkowości. MSR – US GAAP – POLSKIE USTAWODAW-<br />
STWO. Difin, Warszawa.
183<br />
Company financial reporting sheet trends<br />
Abstract<br />
In order to ensure comparability of information disclosed through accounting,<br />
various efforts are being made in the world to harmonize the presentation<br />
of information in financial statements. Information provided by these statements<br />
is to be more useful for users in the taking of decisions. The users of financial<br />
statements, apart from comparability of information provided by the financial<br />
statements of entities operating in different countries and economic areas, also<br />
expect greater cohesion of given components of the financial statements and greater<br />
detail of the data presented in them.<br />
Currently work is under way on the joint creation by the IASB – International<br />
Accounting Standards Board (the creator of the IAS and the IFRS) and the<br />
FASB – Financial Accounting Standards Board (the creator of US GAAP) of<br />
global accounting standards, in particular to develop a new concept of financial<br />
reporting.<br />
This study presents the changing trends in company financial reporting<br />
sheets, as proposed by both Accounting Standards Boards – the IASB and the<br />
FASB.
Anna Landwójtowicz, Ryszard Knosala<br />
Katedra Zarządzania i Inżynierii Produkcji<br />
Politechnika Opolska<br />
Analiza czynników ryzyka w przedsięwzięciu<br />
innowacyjnym na wybranym przykładzie<br />
Wstęp<br />
Innowacje odgrywają istotną rolę w tworzeniu przewagi konkurencyjnej<br />
przedsiębiorstwa. Ich wdrażanie nie jest jednak łatwe i pociąga za sobą konieczność<br />
analizy czynników towarzyszących temu procesowi.<br />
Niezmiernie ważne jest, aby zasób informacji, jaki posiada dany analityk, był<br />
wystarczający do określenia kluczowych czynników tego procesu. Oczywistością<br />
jest, iż realizowany proces innowacyjny w obrębie danego podmiotu ma na<br />
celu podniesienie efektywności jego działania. Podejmowane decyzje powinny<br />
zatem wpłynąć na pozytywne wyniki ekonomiczne przedsiębiorstwa. Obarczone<br />
są one jednak ryzykiem, którego negatywnych skutków każdy chciałby uniknąć.<br />
Dlatego tak ważna jest analiza ryzyka rozumiana jako cały proces zarządzania<br />
ryzykiem.<br />
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie czynników ryzyka dla przykładowego<br />
procesu wdrażania innowacji z wykorzystaniem mapy ryzyka, opracowanej<br />
dla przedsiębiorstwa rolniczego.<br />
W realizacji pracy wykorzystano dostępną wiedzę literaturową w zakresie<br />
analizy ryzyka oraz dane dotyczące wdrożonej przez przedsiębiorstwo innowacji.<br />
Zaprezentowane w artykule ryzyko dotyczy aspektu techniczno-produkcyjnego<br />
innowacji. Czynniki zostały określone na podstawie informacji pochodzących<br />
z przedsiębiorstwa.<br />
Wybór przedsiębiorstwa miał charakter celowy i wynikał z potrzeb i założeń<br />
artykułu. Podstawowe kryterium doboru stanowiło: wdrożenie przez firmę innowacji<br />
produktowej lub procesowej, prowadzenie działalności produkcyjnej oraz<br />
sporządzanie zapisów historycznych, dotyczących wdrażanej innowacji.<br />
Analizę przeprowadzono dla przedsiębiorstwa rolniczego o charakterze produkcyjno-usługowym.<br />
Jednostka zlokalizowana jest na terenie województwa<br />
opolskiego w gminie Głuchołazy i zajmuje się głównie uprawą pszenicy i rzepaku.
186<br />
Ryzyko w działalności przedsiębiorstwa<br />
Ryzyko, jako zjawisko towarzyszące każdemu działaniu, najczęściej bywa<br />
kojarzone z negatywnymi skutkami, co poniekąd wynika ze sposobu takiego<br />
definiowania jego istoty. Praktyczne podejście do teorii ryzyka pozwala jednak<br />
zauważyć, iż można je rozumieć jako odchylenie od stanu założonego, a więc<br />
niekoniecznie wiążącego się z poniesieniem straty. Takie ujęcie pozwala ulokować<br />
ryzyko zarówno w obszarze negatywnych zjawisk, jak i pozytywnych,<br />
którego podjęcie może skutkować wymiernymi korzyściami [Łunarski 2007b,<br />
s. 79–80].<br />
Ryzyko związane z wdrażaniem innowacji można traktować jako iloczyn<br />
prawdopodobieństwa wystąpienia danego zdarzenia oraz skutków jego oddziaływania<br />
w rozumieniu strat. Generalnie więc postrzegane jest jako zdarzenie<br />
negatywne, którego należy umiejętnie unikać, pamiętając przy tym, iż zapewnia<br />
ono równocześnie możliwość osiągnięcia pozytywnych efektów [Kulińska,<br />
Dornfeld 2009, s. 13; Chong, Brown 2001, s. 56–60]. W związku z tym całkowite<br />
unikanie ryzyka może okazać się niemożliwe przy założeniu dwuaspektowości<br />
tegoż terminu oraz realizacji celu przedsiębiorstwa, jakim jest dążenie do<br />
maksymalizacji zysku. Rezygnacja z ryzyka oznaczać mogłaby bowiem możliwość<br />
utraty potencjalnego źródła wymiernych korzyści finansowych. W przypadku<br />
innowacji powiązanie tych elementów jest mocno uwydatnione, głównie<br />
w aspekcie niechęci do podejmowania ryzyka wdrażania innowacji, która wiąże<br />
się z wysokimi nakładami oraz długim okresem realizacji przedsięwzięcia [Łunarski<br />
2007a, s. 154–166]. Subiektywizm w podejmowaniu działań inwestycyjnych<br />
w tym przypadku powiązany jest z „nagrodą”, jaką decydent spodziewa się<br />
uzyskać w zamian za podjęte ryzyko. A jak wiadomo, im większe ryzyko, tym<br />
większa nagroda…<br />
Jeśli chodzi o sposób klasyfikacji ryzyka, to w zależności od autora można<br />
spotkać wiele jego odmian. Przykładowo klasyfikacja rodzajowa pozwala wyodrębnić<br />
[Łunarski 2007b, s. 81]:<br />
1)<br />
2)<br />
3)<br />
ryzyko obiektywne – oznaczające brak możliwości przewidzenia pewnych<br />
zjawisk, ogranicza się do prawdopodobieństwa;<br />
ryzyko subiektywne – wynika z szacowania wystąpienia prawdopodobieństwa<br />
danego zdarzenia przez człowieka, a tym samym jest obarczone błędem<br />
związanym z niedoskonałością człowieka;<br />
ryzyko właściwe – powiązane jest z funkcjonowaniem prawa wielkich liczb<br />
np. klęski żywiołowe, pożary czy zniszczenia.<br />
Przedstawiona klasyfikacja to tylko przykład podziału kategorii ryzyka. Należy<br />
w tym miejscu pamiętać, iż różnego rodzaju klasyfikacje mogą powielać<br />
poszczególne kategorie rodzajowe, a tym samym wskazuje to na nierozłączność
187<br />
tych klasyfikacji. Każde ryzyko może bowiem okazać się źródłem kolejnego rodzaju<br />
ryzyka. W tym miejscu pojawia się więc konieczność sprawdzenia ryzyka<br />
krzyżowego w danym przedsiębiorstwie, które powstaje właśnie w wyniku duplikacji<br />
i eskalacji ryzyka [Kulińska, Dornfeld 2009, s. 30]. Zatem można wnioskować,<br />
iż poszczególne klasyfikacje rodzajów ryzyka bazują głównie na jego<br />
źródłach, dlatego warto również wspomnieć o najbardziej oczywistym podziale<br />
na ryzyko wewnętrzne i zewnętrzne, przy czym wewnętrzne dotyczy samej firmy,<br />
a zewnętrzne jest ściśle powiązane z jej otoczeniem [Łunarski 2007b, s. 81–86].<br />
Umiejętne sterowanie ryzykiem w przedsiębiorstwie, które zdecydowało się<br />
na wdrożenie innowacji zarówno procesowej, jak i produktowej, powinno być<br />
powiązane z klasyfikacją jego źródeł i wzajemnych ich powiązań, określeniem<br />
subiektywnego poziomu akceptowanego ryzyka i oceny konsekwencji finansowych<br />
z tym związanych, określeniem działań zapobiegawczych mających na<br />
celu ochronę przed negatywnymi skutkami ryzyka oraz wyborem źródeł finansowania<br />
ryzykownych przedsięwzięć [Bielawska 2009, s. 32–36; Komorowski,<br />
Moczydłowska 2009, s. 48–50; Łunarski (a) 2007, s. 156–157].<br />
W analizie źródeł ryzyka warto uwzględnić trzy obszary [Bielawska 2009,<br />
s. 33; Białoń 2010, s. 288–289]:<br />
1.<br />
2.<br />
3.<br />
Obszar działalności przedsiębiorstwa z podziałem na sytuacje ryzykowne<br />
w działalności operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej.<br />
Obszar zmian parametrów rynku mający wpływ zarówno na działalność<br />
operacyjną, jak i finansową oraz inwestycyjną. Dotyczy reakcji przedsiębiorstwa<br />
na zmiany np. takich parametrów, jak: ceny produktów i usług,<br />
kursu walutowego, stopy procentowej oraz indeksów giełdowych.<br />
Obszar sterowania ryzykiem, czyli zakres ryzyka, który można wyeliminować<br />
(ryzyko niesystematyczne), oraz zakres ryzyka, którego nie można<br />
zmniejszyć (ryzyko systematyczne).<br />
Warto tu podkreślić, iż obszar pierwszy dotyczy ryzyka powstającego wewnątrz<br />
przedsiębiorstwa, a drugi otoczenia zewnętrznego danego podmiotu.<br />
Podobnie jest z podziałem obszaru trzeciego na ryzyko, które można wyeliminować,<br />
co wynika z działań prowadzonych w głównej mierze wewnątrz firmy,<br />
oraz ryzyko systematyczne, którego nie jesteśmy w stanie usunąć i możemy<br />
jedynie ponosić jego ciężar w taki sposób, by odpowiednio zaplanować działania<br />
związane z minimalizacją jego następstw. Kolejnym elementem związanym<br />
z zarządzaniem ryzkiem jest wyznaczenie poziomu akceptowanego<br />
ryzyka. Etap ten ma w dużej mierze charakter subiektywny i powiązany jest<br />
w znaczącym stopniu z dostępem do informacji. Warto w tym miejscu wspomnieć,<br />
iż subiektywizm w tym momencie będzie wiązał się z postawą przedsiębiorcy<br />
wobec ponoszenia ryzyka. To właśnie od charakteru zachowania przedsiębiorcy<br />
(awersja, neutralność bądź skłonność do ryzyka) zależy poziom ak-
188<br />
ceptowanego ryzyka. Można powiedzieć, że to te dwie składowe: informacja<br />
i charakterystyka zachowań przedsiębiorcy wobec inwestycji, determinują akceptowany<br />
poziom ryzyka. Istotną rolę odgrywa tu również określenie profilu<br />
ryzyka przedsiębiorstwa (każde przedsiębiorstwo będzie posiadało specyficzny,<br />
właściwy tylko dla siebie profil) oraz stopień rozwoju rynku finansowego i rynku<br />
ubezpieczeń. Określenie działań zapobiegawczych w zakresie przeciwdziałania<br />
negatywnym skutkom ryzyka będzie wiązało się z możliwością samoubezpieczenia<br />
przed ewentualną stratą (np. tworzenie rezerw), opracowania swoistego transferu<br />
ryzyka (ubezpieczenia), wykorzystania instrumentów rynku terminowego<br />
i hedgingu ryzyka. Działania te byłyby jednak niemożliwe, gdyby nie kapitał na<br />
ich realizację. Najczęściej finansowanie może dotyczyć ogólnie całego podmiotu<br />
bądź tylko wydzielonej jego sfery, czyli tzw. projektu inwestycyjnego. W drugim<br />
przypadku dla potencjalnego inwestora ważne jest odpowiednie zanalizowanie<br />
przedsięwzięcia, np. przez analizę efektywności inwestycji bądź samych<br />
przepływów pieniężnych. Przedsiębiorstwa w sytuacjach ryzykownych często<br />
zmuszone są do poszukiwania alternatywnych w stosunku do sektora bankowego<br />
źródeł finansowania inwestycji. Rozwiązaniem tego problemu okazuje się<br />
możliwość skorzystania z zasobności rynku kapitałowego, np. przez emisję obligacji<br />
z wysokim stopniem ryzyka, emisję i nabywanie hybrydowych papierów<br />
wartościowych czy skorzystanie z kapitału wysokiego ryzyka (venture capital)<br />
[Bielawska 2009, s. 34–38].<br />
Mapowanie ryzyka<br />
Realizacja procesu zarządzania ryzykiem wymaga wielokrotnych analiz<br />
i kontrolnych działań, dlatego niezmiernie ważne jest prawidłowe opisanie,<br />
a tym samym zestawienie źródeł ryzyka w przedsiębiorstwie. Istnieje wiele metod<br />
ułatwiających stworzenie takich zestawień, przy czym jednym z uniwersalnych<br />
rozwiązań jest wykorzystanie mapy procesów jako elementu łączącego<br />
prawdopodobieństwo wystąpienia danego zdarzenia oraz jego skutków. Mapa<br />
procesów okazuje się o tyle przydatnym narzędziem, iż pozwala w sposób łatwy<br />
i szybki na ewentualną reanalizę opisanych wcześniej źródeł ryzyka w przedsiębiorstwie.<br />
Zastosowanie mapy (matrycy) ryzyka dla przedsięwzięcia innowacyjnego<br />
wydaje się być zasadne głównie ze względu na fakt, iż wdrażanie innowacji to<br />
proces długotrwały i bardzo kapitałochłonny. Zatem stworzenie mapy może okazać<br />
się dobrym rozwiązaniem w zakresie rozpoczęcia analizy takiego przedsięwzięcia.<br />
Należy jednak pamiętać, iż analiza ryzyka przedsiębiorstwa, które wdraża<br />
innowacje będzie składową kilku zdarzeń elementarnych. W najprostszym
189<br />
ujęciu chodzi tu przykładowo o podział ryzyka na wewnętrzne i zewnętrzne.<br />
W ramach wymienionych obszarów można z kolei wymienić np. ryzyko związane<br />
z szeroko rozumianym zarządzaniem firmą (również i w kontekście wdrażania<br />
innowacji) oraz dotyczące samej innowacji. W obszarze zewnętrznym znajdą<br />
się m.in. takie elementy, jak ryzyko związane ze zmianą stóp procentowych czy<br />
cen artykułów służących do produkcji rolnej (np. nawozów). Elementy te mają<br />
charakter ściśle finansowy i w sposób oczywisty wpływają na wyniki osiągane<br />
przez przedsiębiorstwo. Ta grupa ryzyka może być również określona mianem<br />
czynników makroekonomicznych. Istotną rolę odgrywa również czynnik pogodowy,<br />
a co za tym idzie, występowanie wszelkiego rodzaju klęsk żywiołowych<br />
oraz plag szkodników. Wszystkie te elementy będą miały duży wpływ na pomiar<br />
ryzyka w przedsiębiorstwie.<br />
Nie należy tu także zapominać o czynnikach prawnych i środowiskowych,<br />
które znacząco wpływają na kierunek rozwoju przedsiębiorstwa rolniczego.<br />
Szczególną wagę przywiązuje się w tym obszarze do ochrony środowiska<br />
i wymogów stawianych przez ministerstwo. Jednym ze sposobów minimalizacji<br />
tego ryzyka jest np. zastosowanie techniki precyzyjnego nawożenia [Grudziński,<br />
s. 71]. Warto tu zauważyć, że choć zastosowanie precyzyjnego nawożenia pozwala<br />
zmniejszyć ryzyko zewnętrzne, ma ono istotny wpływ na samą produkcję<br />
rolną. W tym aspekcie staje się więc podstawą do analizy ryzyka związanego<br />
z działalnością samego przedsiębiorstwa. Jest to klasyczny przykład obrazujący<br />
charakter opisywanego zjawiska, polegającego na tym, że konkretny rodzaj ryzyka<br />
może być szczególnym przypadkiem innego. W związku z tym należy bardzo<br />
dokładnie dokonać analizy zagrożeń zastosowanej innowacji, gdyż może się okazać,<br />
iż jest ona źródłem innego ryzyka, którego nie przewidzieliśmy do tej pory<br />
w analizie funkcjonowania przedsiębiorstwa.<br />
Jeśli chodzi o analizę ryzyka związanego z zastosowaniem precyzyjnego<br />
nawożenia, to wyodrębniono następujące czynniki ryzyka techniczno-produkcyjnego:<br />
1)<br />
2)<br />
3)<br />
4)<br />
5)<br />
błędy pomiarowe;<br />
problemy związane z działaniem oprogramowania;<br />
trudności z wgraniem map do systemu;<br />
brak komunikacji GPS z komputerem;<br />
awaryjność maszyn/urządzeń.<br />
Przyjmując za skalę porównawczą (1–5) następstwa danego ryzyka w kontekście<br />
braku możliwości realizacji niezbędnych czynności produkcyjnych,<br />
można przypisać następujące rangi wymienionym czynnikom (tab. 1): błędy pomiarowe<br />
– 1, problemy związane z działaniem oprogramowania – 3, trudności<br />
z wgraniem map do systemu – 2, brak komunikacji GPS z komputerem – 5,<br />
awaryjność maszyn/urządzeń – 3. W wymienionym przykładzie rangi danego
190<br />
Tabela 1<br />
Następstwo zdarzenia i jego ocena punktowa<br />
Punktacja<br />
Opis<br />
1<br />
Bardzo<br />
małe<br />
2 Małe<br />
3 Średnie<br />
4 Poważne<br />
5 Katastrofalne<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Skutek<br />
Zakłócenie (opóźnienie) o charakterze krótkotrwałym, mogące<br />
zostać wyeliminowane przez osobę odpowiedzialną za daną<br />
czynność bez konieczności angażowania dodatkowych pracowników.<br />
Praktycznie odbywa się poza informowaniem przełożonych<br />
o zakłóceniu.<br />
Zakłócenie o charakterze krótkotrwałym, mogące zostać wyeliminowane<br />
przez osobę odpowiedzialną za daną czynność bez<br />
konieczności angażowania dodatkowych pracowników. Zachodzi<br />
tu jednak konieczność poinformowania o zdarzeniu i otrzymania<br />
konkretnych wskazówek co do dalszego postępowania.<br />
Zakłócenie wymaga dłuższego czasu przestoju. Często do jego<br />
wyeliminowania zaangażowana jest większa liczba osób.<br />
Zakłócenie wymaga przeorganizowania dotychczasowego<br />
sposobu pracy. Do jego wyeliminowania zaangażowana jest<br />
większa liczba osób i urządzeń.<br />
Zakłócenie uniemożliwia całkowicie realizację podstawowych<br />
działań aż do czasu jego całkowitego usunięcia. Eliminacja<br />
wymaga przestoju czasowego większej liczby pracowników.<br />
zdarzenia zostały ustalone, na podstawie wiedzy eksperckiej, po konsultacji ze<br />
specjalistą z firmy, odpowiedzialnym za monitoring wdrożonej innowacji.<br />
Następnie przypisano prawdopodobieństwa do poszczególnych rodzajów<br />
czynników ryzyka. Zostały one określone na podstawie doświadczeń z okresów<br />
wcześniejszych, z których wynika, iż błędy pomiarowe występują z prawdopodobieństwem<br />
równym 0,13, problemy związane z działaniem oprogramowania<br />
0,22, trudności z wgraniem map do systemu 0,17, brak komunikacji GPS z komputerem<br />
0,57, awaryjność maszyn/urządzeń 0,22. Po określeniu prawdopodobieństwa<br />
wystąpienia danego zdarzenia należy je porównać z tabelą punktową<br />
prawdopodobieństwa danego zdarzenia (tab. 2).<br />
Tabela 2<br />
Punktowa ocena prawdopodobieństwa danego zdarzenia<br />
Punkty 1 2 3 4 5<br />
Mało<br />
Opis<br />
Rzadkie<br />
prawdopodobne Średnie Prawdopodobne Prawie<br />
pewne<br />
Przedział<br />
0–20% 21–40% 41–60% 61–80% 81–100%<br />
Prawdopodobieństwa<br />
Źródło: Podręcznik wdrożenia systemu zarządzania ryzykiem w administracji publicznej<br />
w Polsce, s. 41.
191<br />
W kolejnym etapie należy pomnożyć wartości punktowe prawdopodobieństwa<br />
i skutków danego zdarzenia. Otrzymane wyniki przenosi się na matrycę punktowej<br />
oceny ryzyka (rys. 1). Na mapie pola o wartościach o 1 do 4 (obszar zakropkowany)<br />
oznaczają ryzyko, które jesteśmy w stanie zaakceptować (niskie).<br />
Oczywiście jeżeli istnieje możliwość zminimalizowania poziomu rodzajów ryzyka,<br />
znajdujących się w tym obszarze, to można podjąć działania zmierzające<br />
w tym kierunku, należy jednak pamiętać, iż najbardziej interesuje nas analiza<br />
zagrożeń mieszczących się w punktacji od 15 do 25 (obszar zakreskowany – wysokie<br />
ryzyko). Proces zarządzania ryzykiem powinien polegać na przesuwaniu<br />
czynników z pól oznaczających wysokie ryzyko w kierunku pól o niskim ryzyku.<br />
Czynniki mieszczące się w obszarze pól 15–25 charakteryzują się dużym prawdopodobieństwem<br />
wystąpienia i poważnymi skutkami negatywnymi, dlatego ich<br />
minimalizacja powinna stanowić priorytet w zarządzaniu ryzykiem. Obszar od<br />
5 do 10 (bez desenia) oznacza ryzyko średnie. W tym zakresie należy prowadzić<br />
działania kontrolne i minimalizujące skutki niepożądane. Czynniki mieszczące<br />
się w tym obszarze powinny być analizowane w drugiej kolejności, tuż po tych<br />
z obszaru zakreskowanego. Warto także zauważyć, iż źródła ryzyka mieszczące<br />
się w obszarze określonym mianem niskiego nie powinny pozostać bez kontroli.<br />
Polityka zarządzania ryzykiem powinna mieć charakter kompleksowy i obejmować<br />
również działania kontrolne, polegające na monitorowaniu, aby czynniki<br />
mieszczące się w obszarze niskiego ryzyka nie uległy przemieszczeniu w obszar<br />
średniego bądź wysokiego ryzyka. W celu lepszego zobrazowania danych czynników<br />
na mapie często stosuje się dodatkowo kolory dla odróżnienia skali danego<br />
źródła ryzyka. I tak np. kolor zielony oznaczać będzie ryzyko niskie, żółty<br />
– średnie, a czerwony – wysokie.<br />
Katastrofale 5 10 4 15 20 25<br />
Powane 4 8 12 16 20<br />
rednie 3 5 2 6 9 12 15<br />
Mae 3 2 4 6 8 10<br />
Bardzo mae 1 1 2 3 4 5<br />
Mao<br />
Prawdopodobne<br />
pewne<br />
Prawie<br />
Rzadkie prawdopodobne<br />
rednie<br />
Ryzyko niskie<br />
Ryzyko rednie<br />
Ryzyko wysokie<br />
Prawdopodobiestwo<br />
Oddziaywanie<br />
Rysunek 1<br />
Mapa ryzyka techniczno-produkcyjnego dla innowacji<br />
Źródło: Opracowanie własne.
192<br />
W analizowanym przykładzie okazuje się, że najistotniejszym czynnikiem<br />
ryzyka jest brak komunikacji GPS z komputerem. Należy więc podjąć działania<br />
korygujące tak, aby w jak najmniejszym stopniu wystąpienie tego zdarzenia<br />
miało wpływ na przebieg pracy w przedsiębiorstwie. W sytuacji wystąpienia<br />
braku połączenia GPS z komputerem proces nawożenia jest praktycznie uniemożliwiony.<br />
Alternatywą w takiej sytuacji pozostaje nawożenie tradycyjne, jednak<br />
takie wyjście nie pozwala na wykorzystanie rozwiązania innowacyjnego,<br />
a tym samym na osiągnięcie pozytywnych skutków jego zastosowania. Wiąże<br />
się to oczywiście z kosztami, gdyż w opisanej sytuacji „innowacja” nie zostaje<br />
wykorzystana. Po analizie wszystkich czynników związanych z zastosowaną<br />
w przedsiębiorstwie innowacją można zauważyć, iż ten czynnik ma istotny<br />
wpływ na wykorzystanie innowacji z prostych powodów – po pierwsze, uniemożliwia<br />
jej zastosowanie, po drugie, ma wpływ na opóźnienie procesu nawożenia,<br />
po trzecie, determinuje koszty przedsiębiorstwa.<br />
Kolejne czynniki znajdują się już w obszarze średniego ryzyka i dotyczą<br />
problemów związanych z działaniem oprogramowania oraz awaryjnością maszyn.<br />
Ostatni czynnik występować będzie praktycznie w każdym przedsiębiorstwie<br />
produkcyjnym, jednak z uwagi na jego ścisły związek z innowacją został<br />
włączony do prezentowanej analizy. Argumentem przemawiającym za jego<br />
uwzględnieniem jest fakt, iż bez sprawnej maszyny bądź urządzenia zastosowanie<br />
precyzyjnego nawożenia nie jest możliwe. Awaryjność sprzętu wpływa więc<br />
na utrudnienia procesu nawożenia i powinna być eliminowana z oczywistych powodów.<br />
Podobnie jest z problemami związanymi z działaniem oprogramowania,<br />
których występowanie zakłóca proces nawożenia. Pozostałe czynniki mieszczą się<br />
w zakresie niskiego ryzyka. Należy więc monitorować ich poziom tak, by nie<br />
przesunęły się na matrycy ryzyka. W miarę możliwości można także zmniejszać<br />
skutki tych zagrożeń, co jest zadaniem nader pożądanym. Kolejność kontroli<br />
czynników nie powinna tu być przypadkowa, jak sugerować mógłby obszar<br />
(ryzyko niskie), w którym znalazły się dane źródła ryzyka. Z punktu widzenia<br />
przedsiębiorstwa należy najpierw zająć się tymi czynnikami, które powodują<br />
największe skutki, czyli w kolejności trudności z wgraniem map do systemu<br />
oraz błędy pomiarowe.<br />
Po określeniu istotności badanych czynników ryzyka należy określić sposób,<br />
w jaki będą one eliminowane. W tym celu należy wybrać strategię zarządzania<br />
ryzykiem. Będzie ona wynikała z indywidualnego nastawienia osób odpowiedzialnych<br />
za realizację tego zadania i może być związana ze strategią<br />
unikania ryzyka, polegającą na jego eliminacji, dywersyfikacji bądź zakazie,<br />
strategią zatrzymania czy też redukcji, strategią transferu, wiążącą się np.<br />
z ubezpieczaniem od następstw danych zdarzeń, strategią wykorzystania, wiążącą<br />
się między innymi z przeprojektowaniem czy też dywersyfikacją [Kulińska,<br />
Dornfeld 2009, s. 86].
193<br />
Wnioski<br />
Analiza ryzyka sprowadza się do określenia prawdopodobieństwa wystąpienia<br />
danego zdarzenia oraz jego skutków. W przedsiębiorstwie powinna mieć<br />
charakter kompleksowy i polegać na stworzeniu polityki zarządzania ryzykiem.<br />
W przypadku wdrażania innowacji ryzyko z nią związane jest znacznie<br />
większe niż w sytuacji realizacji zwykłego przedsięwzięcia. Podyktowane jest<br />
to głównie długim okresem realizacji zadania i wysokimi kosztami, jakie są generowane<br />
w procesie jego wdrażania. Warto tu skorzystać z procesu mapowania<br />
ryzyka, który pozwala na przedstawienie graficzne czynników ryzyka związanych<br />
z innowacją. Istotne jest określenie prawdopodobieństwa wystąpienia danych<br />
zdarzeń oraz skutków, jakie wywołują w przedsiębiorstwie, z naciskiem<br />
na aspekty finansowych następstw. Należy podkreślić, iż ten etap ma w dużej<br />
mierze charakter subiektywny, gdyż określanie poziomu akceptowanego skutku<br />
będzie cechą specyficzną każdego przedsiębiorstwa.<br />
W przypadku zastosowania innowacyjnych rozwiązań warto przeanalizować<br />
odrębnie ryzyko związane z samą innowacją, a dopiero potem włączyć tak<br />
uzyskane wyniki do analizy ryzyka całego przedsiębiorstwa. Pozwoli to na wyodrębnienie<br />
czynników naznaczonych wysokim stopniem ryzyka oraz wydzielenie<br />
skutków, jakie może powodować to zdarzenie.<br />
Proces zarządzania ryzykiem powinien być nakierowany na działania<br />
eliminujące źródła ryzyka mieszczące się w obszarze wysokiego ryzyka<br />
i przesuwanie ich w kierunku obszaru niskiego ryzyka.<br />
Po przeprowadzeniu i uhierarchizowaniu czynników ryzyka należy podjąć<br />
działania korygujące i naprawcze, które również będą wiązały się z przyjętym<br />
przez przedsiębiorstwo modelem strategii zarządzania ryzykiem.<br />
Literatura<br />
BIAŁOŃ L. (red.): Zarządzanie działalnością innowacyjną. Wydawnictwo PLACET, Warszawa<br />
2010.<br />
BIELAWSKA A. (red.): Nowoczesne zarządzanie finansami przedsiębiorstwa. Wydawnictwo<br />
C.H. Beck, Warszawa 2009.<br />
CHONG Y.Y., BROWN E.M.: Zarządzanie ryzykiem projektu. Dom Wydawniczy ABC, Kraków<br />
2001.<br />
GRUDZIŃSKI J., Informatyczne narzędzia zarządzania ryzykiem w rolnictwie, http://ir.ptir.<br />
org/artykuly/pl/109/IR(109)_2383_pl.pdf, 28.05.2011.<br />
KOMOROWSKI J., MOCZYDŁOWSKA J. (red.): Innowacyjne metody i techniki zarządzania<br />
w przedsiębiorstwie. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Finansów i Zarządzania<br />
w Białymstoku, Białystok 2009.<br />
KULIŃSKA E., DORNFELD A.: Zarządzanie ryzykiem procesów: identyfikacja, modelowanie,<br />
zastosowanie. Politechnika Opolska, Opole 2009.
194<br />
ŁUNARSKI J. (red.): Zarządzanie innowacjami: podstawy zarządzania innowacjami. Oficyna<br />
Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzeszów 2007a.<br />
ŁUNARSKI J. (red.): Zarządzanie innowacjami: system zarządzania innowacjami. Oficyna<br />
Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzeszów 2007b.<br />
Podręcznik wdrożenia systemu zarządzania ryzykiem w administracji publicznej w Polsce,<br />
http://www.mf.gov.pl/_files_/koordynacja_kontroli_finansowej_i_audytu_wewnetrznego/metodyka/zarzadzanie_ryzykiem_w_sektorze_publicznym.pdf,<br />
28.05.2011.<br />
An analysis of risk factors in innovative project based<br />
on the selected example<br />
Abstract<br />
Risk is often understood as an adverse event. It has to be remembered however,<br />
that despite of common understanding and use, the risk may also refer to<br />
positive phenomenon. Resignation of risk could mean a potential loss of benefits<br />
that arise from project implementation (subjected to high risk).<br />
Implementation of innovations is connected with a high degree of risk, mainly<br />
because of high implementation costs and its long time horizon. The risk<br />
connected with innovations is perceived as a product of probability of an occurrence<br />
of event and its results (loss). In order to minimise negative effects of the<br />
undertaking, a classification of its sources and interrelation has to be made. It is<br />
also important to set the level of accepted risk and evaluation of related financial<br />
consequences. Furthermore, it is vital to define a preventive action and choice of<br />
funding sources for risky enterprises.<br />
The study presents a hypothetical risk analysis process of innovation implemented<br />
by agricultural enterprise, using a technical-manufacturing risk map.<br />
Risk mapping is a method that enables to illustrate the probability of occurrence<br />
of an event and its consequences in order to determine priority actions leading<br />
to reduction of the negative effects of a given event. As far as the creation of<br />
the balance sheet is concerned, a given undertaking and sources of its risk are<br />
divided into three fields: high risk, medium risk and low risk. The procedure of<br />
risk management should aim to eliminate factors located in a high risk area and<br />
move towards the area of low risk (in accordance with the assumption that a total<br />
elimination of risk is impossible).
Danuta Zawadzka, Roman Ardan, Ewa Szafraniec-Siluta<br />
Instytut Ekonomii i Zarządzania<br />
Politechnika Koszalińska<br />
Płynność finansowa a rentowność<br />
przedsiębiorstw rolnych w Polsce – ujęcie<br />
modelowe 1<br />
Wstęp<br />
Poziom płynności finansowej przedsiębiorstwa zdeterminowany jest wieloma<br />
czynnikami. Do podstawowych z nich można zaliczyć strukturę aktywów,<br />
własnościową strukturę źródeł finansowania majątku, a także strukturę długu<br />
[Sierpińska, Jachna 2004, 149–150]. Czynniki te kształtują także rentowność<br />
każdego przedsiębiorstwa. Jego efektywność zależna jest m.in. od osiągniętego<br />
przychodu ze sprzedaży, a co za tym idzie zysku, a także rotacji aktywów, doboru<br />
źródeł finansowania, wykorzystania efektu dźwigni finansowej. Zmniejszenie<br />
poziomu płynności finansowej prowadzi na ogół do wzrostu zyskowności przedsiębiorstwa<br />
(o ile jest to proces kontrolowany). Wiąże się bowiem ze wzrostem<br />
sprzedaży wynikającej z udzielonych kredytów kupieckich lub z ograniczeniem<br />
zaangażowania kredytu bankowego przez zaciąganie zobowiązań u dostawców<br />
[Mańko, Sobczyński, Sass 2008, s. 6].<br />
Interpretacja wskaźników płynności dla przedsiębiorstw rolnych to kwestia<br />
sporna. Z części badań wynika, iż podawane w literaturze „zalecane” poziomy<br />
wskaźników płynności nie powinny mieć zastosowania dla przedsiębiorstw rolnych.<br />
Specyfika rolnictwa wymusza bowiem na gospodarstwach rolnych pewne<br />
zachowania, mające odzwierciedlenie w prowadzonej przez nie gospodarce<br />
finansowej. Zapasy tych jednostek przechowywane są przez cały rok w celu<br />
zachowania ciągłości produkcji. Spieniężenie części z nich mogłoby spowodować<br />
zatrzymanie całorocznego cyklu produkcyjnego. Ponadto okres wytwarzania<br />
produktów, zwłaszcza zwierzęcych, jest długi, co powoduje podwyższenie<br />
wartości zapasów gospodarstw rolnych. Uzasadniony wydaje się zatem wysoki<br />
poziom wskaźników płynności w gospodarstwach rolnych (por. m.in. [Goraj,<br />
1 Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum <strong>Nauk</strong>i. Projekt pt. Wzrost i alokacja<br />
aktywów finansowych i rzeczowych rolników (przedsiębiorstw rolniczych i gospodarstw<br />
domowych) Pomorza Środkowego. Umowa Nr 3577/B/H03/2011/40.
196<br />
Mańko 2009, s. 179; Mańko, Sobczyński, Sass 2008, s. 7–8; Wasilewski 2004,<br />
s. 109; Wasilewski, Gałecka 2010, s. 268–269]). Z drugiej strony zaś, biorąc<br />
pod uwagę wskaźniki płynności szybki i natychmiastowy, z konstrukcji których<br />
wyłączono wartość zapasów, podkreśla się, iż specyfika przedsiębiorstwa rolniczego<br />
powinna być rozpatrywana w sferze organizacyjnej, a nie finansowej.<br />
Według Franc-Dąbrowskiej, płynność finansowa przedsiębiorstw rolniczych powinna<br />
być oceniana za pomocą wskaźników „zalecanych” w literaturze przedmiotu<br />
[Franc-Dąbrowska 2008, s. 42–49]. Z badań przeprowadzonych przez<br />
A. Bieniasz i Z. Gołaś wynika, iż największe znaczenie w kształtowaniu płynności<br />
finansowej gospodarstw rolnych ma strategia zarządzania kapitałem obrotowym.<br />
Ponadto na jej poziom wpływ mają także: typ produkcyjny danego<br />
podmiotu, jego powierzchnia gruntów dodzierżawionych, nakłady rzeczowe<br />
w przeliczeniu na zatrudnionego, skala inwestowania, wydajność gotówkowa<br />
oraz dopłaty [Bieniasz, Gołaś 2008, s. 37–38].<br />
Efektywność przedsiębiorstw rolnych zależy w dużym stopniu od koniunktury<br />
gospodarczej oraz od charakteru i poziomu wsparcia budżetowego. Na<br />
rentowność sprzedaży wpływa bowiem stopa subsydiowania, a także osiągane<br />
przychody ze sprzedaży oraz wskaźnik bonitacji gleb [Ranking 300 2011,<br />
s. 7–8]. Według Goraja i Mańko, wskaźniki rentowności aktywów w rolnictwie<br />
wykazują bardzo niskie wartości – często ujemne [Goraj, Mańko 2009, s. 186].<br />
Prezentowane w literaturze badania dotyczące powiązań między płynnością<br />
a rentownością gospodarstw rolnych są niejednoznaczne. Wyniki w dużej mierze<br />
zależne są od rodzaju wskaźnika płynności przyjętego do analizy. Z badań wynika<br />
między innymi, iż brak jest zasadniczych zależności między rentownością<br />
kapitału własnego a bieżącą płynnością finansową [Wasilewski, Gałecka 2010,<br />
s. 236]. Wzrostowi poziomu szybkiej płynności finansowej przedsiębiorstw rolnych<br />
towarzyszy wzrost efektywności wykorzystania aktywów trwałych i obrotowych<br />
oraz kapitału własnego [Wasilewski 2007, s. 444–450]. Gospodarstwa<br />
o największej wielkości ekonomicznej 2 charakteryzują się bezpiecznym poziomem<br />
wskaźnika bieżącej płynności [Wasilewski, Gałecka 2010, s. 273].<br />
Cel i metodyka badań<br />
Celem badań zaprezentowanych w artykule jest ukazanie rentowności jako<br />
czynnika determinującego płynność finansową przedsiębiorstw rolnych w Pol-<br />
2 Wielkość ekonomiczna gospodarstwa rolnego określana jest na podstawie sumy wartości standardowych<br />
nadwyżek bezpośrednich (SGM) wszystkich rodzajów działalności występujących<br />
w danym podmiocie. Standardowa nadwyżka bezpośrednia jest nadwyżką wartości produkcji danej<br />
działalności rolniczej nad wartością kosztów bezpośrednich w przeciętnych dla danego regionu<br />
warunkach produkcji [Goraj, Mańko 2009, s. 36–38].
197<br />
sce oraz wskazanie siły i kierunku tego wpływu. Do jego zbadania wykorzystano<br />
regresję wieloraką, w której zmienną zależną jest wartość wskaźnika szybkiego<br />
płynności finansowej. Przyjęto bowiem, zgodnie z kwerendą literatury, iż wskaźnik<br />
ten w sposób bardziej wiarygodny odzwierciedla zdolność przedsiębiorstw<br />
rolnych do finansowania zobowiązań krótkoterminowych. Nie uwzględnia bowiem<br />
wartości zapasów – specyficznych aktywów obrotowych dla tej grupy podmiotów.<br />
W badaniach jednak pozostawiono odwołania do wskaźnika bieżącej<br />
płynności w celu weryfikacji zależności między analizowanymi kategoriami.<br />
Badania przeprowadzono na podstawie „Rankingu 300” najlepszych przedsiębiorstw<br />
rolnych w latach 2007–2009, zatem na próbie 900 podmiotów 3 . Informacje<br />
źródłowe zebrano przy użyciu ankiety wysyłanej do przedsiębiorstw.<br />
Podstawą jej wypełnienia były sprawozdania finansowe jednostek 4 . Przedsiębiorstwa<br />
sklasyfikowano według typów ukierunkowania produkcji. Podzielono<br />
ją na: roślinną (przewaga produkcji roślinnej nad zwierzęcą), zwierzęcą (przewaga<br />
produkcji zwierzęcej nad roślinną), mieszaną (mniej więcej równowaga<br />
produkcji roślinnej oraz zwierzęcej) oraz inną niż produkcja rolnicza 5 . Z uwagi<br />
na dostępność danych przyjęto następujący katalog zmiennych:<br />
a) Y 1 – wskaźnik bieżącej płynności finansowej (stosunek aktywów obrotowych,<br />
pomniejszonych o krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe, do<br />
zobowiązań krótkoterminowych);<br />
b) Y 2 – wskaźnik szybkiej płynności finansowej (stosunek aktywów obrotowych,<br />
pomniejszonych o zapasy i krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe,<br />
do zobowiązań krótkoterminowych);<br />
3 Ranking jest opracowywany przez Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej<br />
w <strong>Warszawie</strong>. Jego badaniem zostały objęte wielkotowarowe gospodarstwa rolne, które powstały<br />
z majątku Skarbu Państwa oraz rolnicze spółdzielnie produkcyjne. Ranking 300 ma służyć<br />
monitorowaniu efektywności procesu transformacji oraz kondycji ekonomiczno-finansowej byłych<br />
przedsiębiorstw państwowych, a także przyczynić się do zainicjowania zarówno zdrowej<br />
konkurencji, jak i współpracy między gospodarstwami biorącymi udział w badaniu. Ponadto<br />
jest on cennym źródłem informacji dla osób zainteresowanych sytuacją przedsiębiorstw rolnych<br />
w Polsce [www.ierigz.waw.pl].<br />
4 System ten ogranicza zakres uczestników rankingu do jednostek prowadzących ciągłą ewidencję<br />
operacji gospodarczych. Przedsiębiorstwa przedstawione w rankingu zostały uszeregowane<br />
według stosunku prawego, regulującego użytkowanie majątku Skarbu Państwa (jednoosobowe<br />
spółki agencji, dzierżawy przez spółki pracownicze, dzierżawy przez osoby fizyczne, dzierżawy<br />
pozostałe, przedsiębiorstwa zakupione od agencji, przedsiębiorstwa mieszane, czyli takie, w których<br />
wykupiono już część dzierżawionej ziemi, rolnicze spółdzielnie produkcyjne oraz pozostałe<br />
jednostki) [Ranking 300 2011, s. 4].<br />
5 W rankingach za lata 2007–2008 przedsiębiorstwa zostały uszeregowane według sekcji Polskiej<br />
Klasyfikacji Działalności (PKD). Na tej podstawie, w celu ujednolicenia danych, przyporządkowano<br />
przedsiębiorstwa do jednego typu ukierunkowania produkcji, zgodnie z metodologią sporządzania<br />
Rankingu 300 za 2009 rok.
198<br />
c) x 1 – wskaźnik rentowności sprzedaży (iloraz wyniku na sprzedaży do sumy<br />
przychodów ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów);<br />
d) x 2 – wskaźnik rentowności aktywów ogółem (stosunek wyniku finansowego<br />
netto, skorygowanego o zysk lub stratę ze zbycia aktywów niefinansowych,<br />
do wartości aktywów bilansowych);<br />
e) x 3 – wskaźnik pokrycia aktywów kapitałem własnym (stosunek kapitału<br />
własnego do aktywów bilansowych);<br />
f) x 4 – przeciętne zatrudnienie w roku (przeciętna liczba osób zatrudnionych<br />
w przedsiębiorstwie);<br />
g) x 5 – powierzchnia użytków rolnych (obszar gruntów przeznaczonych do<br />
działalności rolniczej, obejmujący grunty orne, trwałe użytki zielone i plantacje<br />
trwałe);<br />
h) x 6 – wskaźnik bonitacji gleb (syntetyczna miara jakości użytków rolnych,<br />
stosunek powierzchni przeliczeniowej do fizycznej powierzchni tych użytków).<br />
W badaniach założono hipotezy dotyczące dodatniego wpływu wyróżnionych<br />
zmiennych na płynność finansową przedsiębiorstw rolnych w Polsce, poza<br />
zmienną x 4 . Zatrudnienie bowiem jest źródłem kosztów dla przedsiębiorstwa<br />
i wiąże się z ujemnymi przepływami pieniężnymi, które w konsekwencji obniżają<br />
jego zdolność do realizacji bieżących zobowiązań. Wpływ czynników był<br />
mierzony za pomocą liniowego modelu ekonometrycznego (regresja wieloraka).<br />
Oszacowania modelu dokonano wykorzystując metodę najmniejszych kwadratów<br />
(MNK).<br />
Wyniki i dyskusja<br />
Podstawowe statystyki opisowe zmiennych przyjętych do modelu zaprezentowano<br />
w tabeli 1. Współczynniki korelacji pomiędzy zmiennymi przedstawiono<br />
w tabeli 2.<br />
Badane przedsiębiorstwa rolne charakteryzują się wysokimi wskaźnikami<br />
płynności zarówno bieżącej, jak i szybkiej. Średni poziom tych wskaźników<br />
w okresie objętym badaniem wyniósł odpowiednio 8,62 oraz 4,61, odchylenia<br />
standardowe zaś 17,47 oraz 12,48. „Zalecana” wartość tych wskaźników powinna<br />
wynosić: w przypadku pierwszego z nich 1,2–2,0, drugiego zaś – nie mniejsza<br />
niż 1 oraz nie większa niż 1,2–1,3 [Zawadzka 2009, s. 607]. Badane przedsiębiorstwa<br />
rolne wykazują zatem nadpłynność finansową. Połowa z nich osiągnęła<br />
wartość wskaźnika bieżącej płynności na poziomie co najmniej 4,03, a szybkiej<br />
1,83. Maksymalna wartość wskaźników wśród badanych przedsiębiorstw osiągnęła<br />
wartości: 302,83 oraz 288,17, minimalna zaś 0,18 i 0,02. Wysoki poziom
199<br />
Tabela 1<br />
Statystyki opisowe zmiennych przyjętych do modeli płynności finansowej przedsiębiorstw<br />
rolnych<br />
Zmienna<br />
Wartość<br />
średnia<br />
Mediana<br />
Wartość<br />
maksymalna<br />
Wartość<br />
minimalna<br />
Odchylenie<br />
standardowe<br />
Y 1 8,62 4,03 302,83 0,18 17,47<br />
Y 2 4,61 1,83 288,17 0,02 12,48<br />
x 1 –7,79 –6,93 59,60 –142,29 18,25<br />
x 2 8,83 6,72 85,54 -9,10 8,93<br />
x 3 68,77 72,55 99,50 11,60 19,35<br />
x 4 42,64 23,00 1407,00 1,00 83,48<br />
x 5 1116,89 706,50 14611,00 11,00 1415,43<br />
x 6 1,08 1,09 1,88 0,24 0,30<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Tabela 2<br />
Współczynniki korelacji Pearsona między zmiennymi przyjętymi do modelu<br />
Y 1 Y 2 x 1 x 2 x 3 x 4 x 5 x 6<br />
Y 1 1,000 0,917 0,070 0,099 0,285 –0,073 –0,048 0,053<br />
Y 2 0,917 1,000 0,040 0,096 0,241 –0,059 –0,050 0,055<br />
x 1 0,070 0,040 1,000 0,545 0,059 0,067 0,069 0,183<br />
x 2 0,099 0,096 0,545 1,000 0,047 –0,133 –0,080 –0,034<br />
x 3 0,285 0,241 0,059 0,047 1,000 0,084 0,085 0,050<br />
x 4 –0,073 –0,059 0,067 –0,133 0,084 1,000 0,773 0,020<br />
x 5 –0,048 –0,050 0,069 –0,080 0,085 0,773 1,000 0,023<br />
x 6 0,053 0,055 0,183 –0,034 0,050 0,020 0,023 1,000<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
płynności finansowej wynika także ze stosowania konserwatywnej strategii finansowania,<br />
o czym świadczy wskaźnik finansowania aktywów kapitałem własnym<br />
[Wasilewski 2007, s. 625]. Jego średnia wartość dla badanych przedsiębiorstw<br />
wyniosła 68,77%, przy czym połowa z badanych podmiotów osiągnęła jeszcze<br />
wyższy wskaźnik (72,55%). Odchylenie od wartości średniej wyniosło 19,35%.<br />
Przedsiębiorstwo, które osiągnęło najwyższą wartość omawianej zmiennej, niemalże<br />
w 100% finansowało aktywa kapitałem własnym. Wartość minimalna natomiast<br />
wyniosła 11,60%. Dominacja kapitału własnego w strukturze pasywów<br />
sprzyja zachowaniu płynności, ale nie zawsze powoduje poprawę efektywności<br />
działalności. Średnia wartość wskaźnika rentowności aktywów wyniosła 8,83%,<br />
a średnie odchylenie od tej wartości to 8,93%. Najniższa zbadana wartość jest
200<br />
ujemna (–9,10%). Najwyższa wartość relacji zysku netto do aktywów ogółem<br />
to 85,54%. Wartość środkowa wyniosła 6,72%. Badane przedsiębiorstwa charakteryzowały<br />
się znacznie niższą efektywnością w zakresie sprzedaży. Wartość<br />
średnia wyniosła –7,79%, a środkowa –6,93%. Ponad połowa przedsiębiorstw<br />
osiągnęła zatem stratę ze sprzedaży. Średnie odchylenie od średniej arytmetycznej<br />
wyniosło 18,25%. Przedsiębiorstwo, które osiągnęło najwyższą efektywność<br />
sprzedaży, uzyskało wynik na poziomie 59,60%, natomiast najniższa wartość to<br />
–142,29%. Z przeprowadzonych badań wynika, iż coraz mniej przedsiębiorstw<br />
jest w stanie pokryć koszty podstawowej działalności przychodami ze sprzedaży<br />
produktów, towarów i materiałów. Średnia wartość wskaźnika bonitacji gleb<br />
w badanych przedsiębiorstwach wyniosła 1,08. Wartość ta zbliżona jest do mediany,<br />
która wyniosła 1,09. Odchylenie od wartości średniej to 0,30. Przedsiębiorstwo,<br />
charakteryzujące się najlepszą jakością gleb osiągnęło wskaźnik na<br />
poziomie 1,88, najgorszą zaś 0,24. Największa powierzchnia użytków rolnych<br />
należąca do jednego przedsiębiorstwa to 14 611,00 ha, najniższa zaś to 706,5 ha.<br />
Przeciętna wielkość jednego badanego podmiotu wyniosła 1116,89 ha. Badane<br />
przedsiębiorstwa są zróżnicowane pod względem ich wielkości, mierzonej posiadanymi<br />
zasobami użytków rolnych (odchylenie standardowe – 1415,43 ha).<br />
Połowa z badanych podmiotów posiadała mniej niż 706,5 ha użytków rolnych.<br />
Ostatnią zmienną charakteryzującą badane przedsiębiorstwa jest przeciętne zatrudnienie<br />
w roku. Połowa z badanych podmiotów zatrudniała co najmniej 23<br />
osoby. Średnie zatrudnienie to w przybliżeniu 43 osoby. Odchylenie od tej liczby<br />
wyniosło 83,48 osób. Najwyższe zatrudnienie wśród badanych przedsiębiorstw<br />
to 1407 osób, najniższe natomiast to 1 osoba. Duże zróżnicowanie zmiennych<br />
niezależnych pozwala oczekiwać wiarygodnego oszacowania ich wpływu na<br />
zmienną zależną.<br />
Analiza współczynników korelacji wskazuje na bardzo silną dodatnią zależność<br />
między wskaźnikami płynności bieżącej i szybkiej oraz umiarkowaną<br />
między rentownością sprzedaży a rentownością aktywów ogółem. Dodatni związek<br />
korelacyjny występuje między zmiennymi Y 1 oraz Y 2 oraz wskaźnikiem pokrycia<br />
aktywów kapitałem własnym (zależność słaba). Ponadto zmienne te są<br />
bardzo słabo dodatnio skorelowane ze wskaźnikiem rentowności sprzedaży oraz<br />
aktywów ogółem, a także wskaźnikiem bonitacji gleb. Wszystkie z badanych<br />
zmiennych są dodatnio powiązane z rentownością sprzedaży. Ujemny związek<br />
korelacyjny zauważalny jest między wskaźnikiem rentowności aktywów oraz<br />
następującymi zmiennymi: zatrudnienie przeciętne w roku, powierzchnia użytków<br />
rolnych, wskaźnik bonitacji gleb (współzależność bardzo słaba). Wśród badanych<br />
przedsiębiorstw rolnych wystąpiła silna dodatnia współzależność między<br />
przeciętnym zatrudnieniem oraz powierzchnią użytków rolnych. Obie zmienne
201<br />
są jednak ujemnie skorelowane zarówno ze wskaźnikami płynności, jak i rentowności<br />
aktywów ogółem.<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu płynności szybkiej opisującego<br />
wpływ wybranych zmiennych na wskaźnik szybki płynności finansowej przedstawiono<br />
w tabeli 3.<br />
Tabela 3<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu płynności szybkiej (Y 2 ), MNK<br />
Zmienna Parametr<br />
Błąd<br />
Poziom<br />
Statystyka t<br />
objaśniająca przy zmiennej standardowy<br />
istotności<br />
x 1 –0,02108 0,027628 –0,7629 0,4457<br />
x 2 0,133433 0,056003 2,382616 0,0174<br />
x 3 0,15592 0,021053 7,405964 0<br />
x 4 –0,00641 0,00773 –0,8288 0,4074<br />
x 5 –0,00026 0,000451 –0,57738 0,5638<br />
x 6 2,197254 1,374063 1,599093 0,1102<br />
C –9,26146 2,261848 –4,09465 0<br />
R 2 0,073102<br />
Błąd standardowy<br />
regresji<br />
12,06028<br />
Skorygowane<br />
R 2 0,066804 Statystyka F 15,96034<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Analiza wyników MNK-estymacji parametrów modelu płynności szybkiej<br />
wskazuje na statystyczną istotność dwóch zmiennych: x 2 (wskaźnik rentowności<br />
aktywów ogółem) oraz x 3 (wskaźnik pokrycia aktywów kapitałem własnym).<br />
Zmienna x 2 jest istotna na poziomie 5%, natomiast zmienna x 3 na poziomie 1%.<br />
Charakter wpływu obu zmiennych jest zgodny z hipotetycznie przyjętym. Zwiększenie<br />
rentowności aktywów ogółem powoduje wzrost wskaźnika płynności<br />
szybkiej. Wzrost finansowania aktywów przedsiębiorstw rolniczych kapitałem<br />
własnym skutkuje poprawą wskaźnika szybkiego płynności finansowej. Model<br />
jest istotny na poziomie 1% (wartość statystyki F wynosi 15,96), niemniej jednak<br />
opisuje niewielką część zmienności wskaźnika szybkiego płynności finansowej<br />
(niska wartość współczynnika determinacji). Przyjęto zatem założenie, iż analiza<br />
zróżnicowanej grupy przedsiębiorstw rolnych może dać wyniki/modele cechujące<br />
się lepszymi wartościami statystyk, jeśli będzie zrealizowana w podgrupach<br />
wydzielonych ze względu na ukierunkowanie produkcji rolnej. W dalszym etapie<br />
badań zaprezentowano wyniki w podziale na przedsiębiorstwa ukierunkowane<br />
na produkcję zwierzęcą, roślinną, mieszaną i inną produkcję rolną.
202<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu płynności szybkiej w przedsiębiorstwach<br />
ukierunkowanych na produkcję zwierzęcą zaprezentowano w tabeli 4.<br />
Tabela 4<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu płynności szybkiej (Y 2 ) w przedsiębiorstwach ukierunkowanych<br />
na produkcję zwierzęcą, MNK<br />
Zmienna<br />
objaśniająca<br />
Parametr<br />
przy zmiennej<br />
Błąd<br />
standardowy<br />
Statystyka t<br />
Poziom<br />
istotności<br />
x 1 0,11174 0,029508 3,786742 0,0003<br />
x 2 0,000471 0,059132 0,007962 0,9937<br />
x 3 0,033088 0,023754 1,392935 0,1669<br />
x 4 –0,05632 0,010793 –5,21756 0<br />
x 5 0,002565 0,000484 5,298616 0<br />
x 6 –3,12795 1,297201 –2,41131 0,0178<br />
C 4,273916 2,401345 1,779801 0,0783<br />
R 2 0,418487<br />
Błąd standardowy<br />
regresji<br />
Skorygowane<br />
R 2 0,382142 Statystyka F<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
3,528452<br />
11,514<br />
Estymacja parametrów modelu regresji w wydzielonej podgrupie zdecydowanie<br />
poprawiła dopasowanie modelu oraz statystyczną istotność zmiennych.<br />
Model jest istotny na poziomie 1% (statystyka F = 11,51). Współczynnik determinacji<br />
wzrósł do 41,9%. Zmienne: x 1 (wskaźnik rentowności sprzedaży),<br />
x 4 (przeciętne zatrudnienie w roku) oraz x 5 (powierzchnia użytków rolnych) są<br />
statystycznie istotne na poziomie 1%, natomiast zmienna x 6 (wskaźnik bonitacji<br />
gleb) na poziomie 5%. Wpływ pierwszych trzech z wymienionych zmiennych<br />
jest zgodny z hipotetycznie zakładanym. Jakość ziemi wyrażona wskaźnikiem<br />
bonitacji gleb wpływa ujemnie na wskaźnik szybki płynności finansowej przedsiębiorstw<br />
rolnych ukierunkowanych na produkcję zwierzęcą. Może to być konsekwencją<br />
ewentualnego odchodzenia od specjalizacji produkcji przedsiębiorstw<br />
tego typu. Innymi słowy, dywersyfikacja działalności i przekierunkowanie produkcji<br />
rolnej, ze zwierzęcej na roślinną, prawdopodobnie niekorzystnie wpływa<br />
na możliwość realizacji zobowiązań krótkoterminowych płynnymi aktywami<br />
obrotowymi przedsiębiorstw rolnych ukierunkowanych na produkcję zwierzęcą.<br />
Podmiotom tym, z punktu widzenia ich działalności operacyjnej, prawdopodobnie<br />
nie jest niezbędna ziemia o wysokim wskaźniku bonitacji.<br />
Odmienne wnioski dotyczą przedsiębiorstw rolnych ukierunkowanych na<br />
produkcję roślinną (tab. 5). Wskaźnik bonitacji gleb ma dodatni, statystycznie
203<br />
Tabela 5<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu płynności szybkiej (Y 2 ) w przedsiębiorstwach ukierunkowanych<br />
na produkcję roślinną, MNK<br />
Zmienna<br />
objaśniająca<br />
Parametr przy<br />
zmiennej<br />
Błąd<br />
standardowy<br />
Statystyka t<br />
Poziom<br />
istotności<br />
x 1 –0,10949 0,057996 –1,88781 0,0599<br />
x 2 0,29155 0,115819 2,517295 0,0123<br />
x 3 0,191145 0,047018 4,065367 0,0001<br />
x 4 –0,02458 0,026608 –0,92392 0,3562<br />
x 5 –0,00028 0,001107 –0,24823 0,8041<br />
x 6 6,032291 3,548614 1,699901 0,0901<br />
C –16,6298 5,387562 –3,0867 0,0022<br />
R 2 0,077885<br />
Błąd standardowy<br />
regresji<br />
17,29537<br />
Skorygowane<br />
R 2 0,061802 Statystyka F 4,8426<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
istotny wpływ na wartość wskaźnika szybkiego płynności (istotność na poziomie<br />
10%). Zastanawiający jest statystycznie istotny ujemny wpływ rentowności<br />
sprzedaży (ROS) na wskaźnik płynności szybkiej (istotność na poziomie 10%).<br />
Uwzględniając, iż przeciętna wartość ROS w badanej próbie wynosi –7,79, natomiast<br />
mediana –6,93, może to potwierdzać, iż większość analizowanych przedsiębiorstw<br />
generuje wyższe koszty działalności produkcyjnej niż wygospodarowane<br />
przychody ze sprzedaży dóbr – stąd ujemna zależność między omawianymi<br />
zmiennymi.<br />
Estymacja parametrów modelu płynności szybkiej dla przedsiębiorstw ukierunkowanych<br />
na produkcję roślinną wskazała również statystyczną istotność<br />
zmiennych x 2 (istotność na poziomie 5%) i x 3 (istotność na poziomie 1%). Kierunek<br />
wpływu na płynność finansową analizowanych zmiennych jest zgodny<br />
z hipotetycznie założonym.<br />
W tabeli 6 zaprezentowano wyniki estymacji parametrów modelu płynności<br />
szybkiej w przedsiębiorstwach ukierunkowanych na produkcję mieszaną.<br />
W wyniku procesu oszacowania zmiennych modelu zaprezentowanego<br />
w tabeli 6 trzy parametry zmiennych okazały się statystycznie istotne: x 1 (ROS),<br />
x 2 (ROA) oraz x 3 (pokrycie aktywów kapitałem własnym). Model opisuje 18,42%<br />
zmienności badanego zjawiska. Jest on statystycznie istotny na poziomie 1%<br />
(statystyka F = 14,93).
204<br />
Tabela 6<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu płynności szybkiej (Y 2 ) w przedsiębiorstwach ukierunkowanych<br />
na produkcję mieszaną, MNK<br />
Zmienna<br />
objaśniająca<br />
Parametr<br />
przy zmiennej<br />
Błąd<br />
standardowy<br />
Statystyka t<br />
Poziom<br />
istotności<br />
x 1 0,075624 0,024386 3,101184 0,0021<br />
x 2 –0,12239 0,053295 –2,29639 0,0222<br />
x 3 0,156747 0,017638 8,887124 0<br />
x 4 –0,00215 0,005311 –0,40526 0,6855<br />
x 5 –0,00037 0,000344 –1,07541 0,2828<br />
x 6 –0,50249 1,099147 –0,45716 0,6478<br />
C –3,8338 1,819828 –2,10668 0,0358<br />
R 2 0,18416<br />
Błąd standardowy<br />
regresji<br />
6,653984<br />
Skorygowane<br />
R 2 0,17183 Statystyka F 14,936<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
W tabeli 7 zaprezentowano wyniki estymacji parametrów modelu płynności<br />
szybkiej w przedsiębiorstwach ukierunkowanych na inną produkcję rolniczą.<br />
Tabela 7<br />
Wyniki estymacji parametrów modelu płynności szybkiej (Y 2 ) w przedsiębiorstwach ukierunkowanych<br />
na inną produkcję rolniczą, MNK<br />
Zmienna<br />
objaśniająca<br />
Parametr<br />
przy zmiennej<br />
Błąd<br />
standardowy<br />
Statystyka t<br />
Poziom<br />
istotności<br />
x 1 0,123406 0,107457 1,148418 0,2617<br />
x 2 –0,30951 0,214263 –1,44454 0,161<br />
x 3 0,253628 0,121462 2,088125 0,0471<br />
x 4 0,005949 0,038875 0,153033 0,8796<br />
x 5 –0,00512 0,003804 –1,34645 0,1902<br />
x 6 1,388031 5,625524 0,246738 0,8071<br />
C –9,13554 13,14279 –0,6951 0,4934<br />
R 2 0,334381<br />
Błąd standardowy<br />
regresji<br />
Skorygowane<br />
R 2 0,174633 Statystyka F<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
8,252156<br />
2,09317
205<br />
Estymacja parametrów modelu (tab. 7) wskazała na statystycznie istotny<br />
wpływ zmiennej x 3 określającej pokrycie aktywów kapitałem własnym (istotność<br />
na poziomie 5%). Model jest istotny na poziomie 10% (statystyka F = 2,09).<br />
Opisuje on 33,44% zmienności omawianego zjawiska. Uzyskiwane w modelach<br />
wartości współczynników determinacji świadczą o istotnym wpływie czynników<br />
losowych na wskaźnik szybki płynności finansowej i/lub istnienie istotnych<br />
czynników nieujętych w „Rankingu 300 najlepszych przedsiębiorstw rolnych”.<br />
Podsumowanie i wnioski końcowe<br />
W artykule zaprezentowano badania dotyczące oceny rentowności jako<br />
czynnika determinującego płynność finansową przedsiębiorstw rolnych w Polsce.<br />
Ponadto zbadano także wpływ innych zmiennych na poziom tejże płynności<br />
z uwzględnieniem ukierunkowania produkcji przedsiębiorstw rolnych. Przeprowadzona<br />
analiza wskazała, że:<br />
1. Charakter wpływu wskaźnika rentowności aktywów ogółem oraz pokrycia<br />
aktywów kapitałem własnym na poziom płynności finansowej okazał się<br />
zgodny z hipotetycznie przyjętym. Zwiększenie rentowności aktywów ogółem<br />
powoduje wzrost wskaźnika płynności szybkiej. Wzrost finansowania<br />
aktywów przedsiębiorstw rolniczych kapitałem własnym skutkuje poprawą<br />
wskaźnika szybkiego płynności finansowej.<br />
2. Powierzchnia użytków rolnych oraz wskaźnik rentowności sprzedaży wpływają<br />
dodatnio na wskaźnik płynności szybkiej przedsiębiorstw rolniczych<br />
ukierunkowanych na produkcję zwierzęcą. Z kolei przeciętne zatrudnienie<br />
w roku oraz jakość ziemi wyrażona wskaźnikiem bonitacji gleb wpływają<br />
ujemnie na omawiany wskaźnik. Przedsiębiorstwom rolnym ukierunkowanym<br />
na produkcję zwierzęcą prawdopodobnie nie jest niezbędna ziemia<br />
o wysokiej jakości.<br />
3. Statystycznie istotny dodatni wpływ na wartość wskaźnika szybkiego płynności<br />
przedsiębiorstw rolnych ukierunkowanych na produkcję roślinną wykazały:<br />
wskaźnik bonitacji gleb, rentowność aktywów ogółem, wskaźnik<br />
pokrycia aktywów kapitałem własnym, ujemny natomiast wskaźnik rentowności<br />
sprzedaży.<br />
4. W przypadku poziomu wskaźnika płynności szybkiej przedsiębiorstw ukierunkowanych<br />
na produkcję mieszaną statystycznie istotne okazały się następujące<br />
zmienne: wskaźnik rentowności sprzedaży, wskaźnik rentowności<br />
aktywów ogółem oraz wskaźnik pokrycia aktywów kapitałem własnym.<br />
W przypadku przedsiębiorstw zajmujących się inną produkcją niż rolnicza<br />
był to wskaźnik pokrycia aktywów kapitałem własnym.
206<br />
Literatura<br />
BIENIASZ A., GOŁAŚ Z.: Czynniki kształtujące płynność finansową gospodarstw rolnych.<br />
Journal of Agribusiness and Rural Development 3(9) 2008.<br />
FRANC-DĄBROWSKA J.: Jak kształtowano płynność szybką i natychmiastową w przedsiębiorstwach<br />
rolniczych? Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe <strong>SGGW</strong> – Ekonomika i Organizacja Gospodarki<br />
Żywnościowej Nr 64 (2008).<br />
GORAJ L., MAŃKO S.: Rachunkowość i analiza ekonomiczna w indywidualnym gospodarstwie<br />
rolnym. Wydawnictwo Difin, Warszawa 2009.<br />
MAŃKO S., SOBCZYŃSKI T., SASS R.: Zmiany poziomu zrównoważenia płynności finansowej<br />
w gospodarstwach rolniczych UE w latach 1989–2005. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe <strong>SGGW</strong><br />
– Ekonomika i Organizacja Gospodarki Żywnościowej Nr 64(2008).<br />
Ranking 300 XVI Edycja, dodatek do Rolnik Dzierżawca, 1 marca 2011 r.<br />
Strona internetowa Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – Państwowego<br />
Instytut Badawczego: www.ierigz.waw.pl (6 lipca 2011 r.)<br />
WASILEWSKI M.: Ekonomiczno-organizacyjne uwarunkowania gospodarowania zapasami<br />
w przedsiębiorstwach rolniczych, Wydawnictwo <strong>SGGW</strong>, Warszawa 2004.<br />
WASILEWSKI M., GAŁECKA A.: Płynność finansowa gospodarstw rolniczych położonych<br />
w województwie lubelskim. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe <strong>SGGW</strong> – Ekonomika i Organizacja Gospodarki<br />
Żywnościowej Nr 82(2010).<br />
WASILEWSKI M., GAŁECKA A.: Rentowność kapitału własnego gospodarstw rolniczych<br />
w zależności od bieżącej płynności finansowej. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe <strong>SGGW</strong> – Ekonomika<br />
i Organizacja Gospodarki Żywnościowej Nr 81 (2010).<br />
WASILEWSKI M.: Kapitał pracujący a płynność finansowa i rentowność przedsiębiorstw<br />
rolniczych [w:] W. Pluta (red.) Zarządzanie finansami firm – teoria i praktyka. Prace<br />
<strong>Nauk</strong>owe Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu Nr 1152, Wydawnictwo<br />
Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 2007.<br />
WASILEWSKI M.: Poziom wskaźnika szybkiej płynności finansowej a efektywność przedsiębiorstw<br />
rolniczych [w:] B. Bernaś, W. Pluta (red.) Zarządzanie finansami firm – teoria<br />
i praktyka Prace <strong>Nauk</strong>owe Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu<br />
Nr 1159, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu,<br />
Wrocław 2007.<br />
ZAWADZKA D.: Empiryczna ocena płynności finansowej w mikro i małych przedsiębiorstwach<br />
– ujęcie porównawcze [w:] A.Bielawska (red.) Uwarunkowania rynkowe rozwoju<br />
mikro i małych przedsiębiorstw Mikrofirma 2009 Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe Uniwersytetu<br />
Szczecińskiego Nr 540 Ekonomiczne Problemy Usług Nr 34, Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe<br />
Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2009.
207<br />
Liquidity and profitability of agricultural enterprises<br />
in Poland – a model approach<br />
Abstract<br />
The aim of paper is to show the profitability as a factor in determining liquidity<br />
of agricultural companies in Poland and an evaluation of the strength<br />
and direction of this impact. This study used multiple regression model in which<br />
the dependent variable is the value of quick liquidity ratio. The study was conducted<br />
on the basis of ‘Ranking 300’ best agricultural enterprises in the years<br />
2007–2009, so a sample of 900 subjects.
Leszek Borowiec<br />
Katedra Rachunkowości<br />
Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w <strong>Warszawie</strong><br />
Płynność finansowa i rentowność przychodów<br />
podmiotów sektora publicznego i prywatnego<br />
za lata 2008–2009<br />
Wstęp<br />
Analiza wskaźników finansowych służy do oceny funkcjonowania podmiotu<br />
gospodarczego i umożliwia ocenę jego kondycji finansowej w przyszłości.<br />
Wskaźniki finansowe wspierają proces diagnozowania sytuacji finansowej określonych<br />
obszarów działalności przedsiębiorstwa. Poddaje się ocenie płynność<br />
płatniczą, sprawność działania, zdolność do obsługi zadłużenia, rentowność<br />
[Gołębiewski, Tłaczała 2005, s. 103]. Wskaźniki płynności konstruowane są na<br />
podstawie danych z bilansu jednostki, wielkości zasobowych lub danych z rachunku<br />
przepływów pieniężnych. Wskaźniki rentowności natomiast przedstawiają<br />
zdolność jednostki gospodarczej do generowania zysków i służą do oceny<br />
perspektyw rozwojowych przedsiębiorstwa [Machała 2004, s. 412].<br />
Doświadczenia krajów o rozwiniętej gospodarce rynkowej potwierdzają, iż<br />
rozwój sektora publicznego i prywatnego jest konieczny w celu sprawnego funkcjonowania<br />
gospodarki państwa. Sektor publiczny to ogół podmiotów gospodarki<br />
narodowej grupujących własność państwową, własność jednostek samorządu<br />
terytorialnego oraz tzw. własność mieszaną z przewagą (ponad 50%) kapitału<br />
podmiotów sektora publicznego (www.stat.gov.pl). Sektor prywatny stanowi<br />
natomiast ogół podmiotów gospodarki narodowej grupujący własność prywatną<br />
krajową, tj. osób fizycznych i pozostałych jednostek prywatnych, własność<br />
zagraniczną, tj. osób zagranicznych, oraz tzw. własność mieszaną z przewagą<br />
kapitału podmiotów sektora prywatnego (www.stat.gov.pl).<br />
Celem niniejszego artykułu jest ocena efektywności przedsiębiorstw sektora<br />
publicznego i prywatnego za lata 2008–2009 z wykorzystaniem wybranych<br />
wskaźników finansowych. W ramach badania dokonano analizy płynności finansowej<br />
i rentowności przychodów przedsiębiorstw z podziałem na sektor publiczny<br />
i prywatny. W artykule wykorzystano dane dotyczące podmiotów gospodarczych<br />
prowadzących księgi rachunkowe, w których liczba pracujących wynosi 50
210<br />
i więcej osób. Prezentowane dane nie obejmują rolnictwa, leśnictwa, łowiectwa<br />
i rybactwa, działalności finansowej i ubezpieczeniowej oraz szkół wyższych.<br />
Przedsiębiorstwa sektora publicznego działają zwykle na rynku nie w pełni<br />
konkurencyjnym, a czasami w warunkach monopolu naturalnego. Podmioty sektora<br />
prywatnego poddane są ostrej konkurencji, funkcjonując na rynkach, gdzie<br />
podstawowym elementem przewagi jest efektywność finansowa. Uwzględniając<br />
powyższe, na potrzeby badań będących przedmiotem niniejszego artykułu,<br />
można sformułować tezę, że podmioty sektora prywatnego cechuje wyższa efektywność<br />
finansowa niż podmioty funkcjonujące w sektorze publicznym. Na potwierdzenie<br />
tezy wskazane jest przeprowadzenie pełnej analizy wskaźnikowej<br />
dla podmiotów działających w badanych sektorach. Ze względu na brak dostatecznej<br />
ilości informacji finansowych badanie ograniczono do oceny płynności,<br />
która warunkuje przetrwanie przedsiębiorstwa na rynku, i analizy rentowności<br />
sprzedaży, która pozwala ocenić zdolność przedsiębiorstw do generowania zysku.<br />
Analiza płynności sektora publicznego i prywatnego<br />
Zdolność przedsiębiorstwa do regulowania zobowiązań krótkoterminowych<br />
w terminach ich płatności nazywana jest płynnością finansową [Nowak 2008,<br />
s. 203]. Przy ocenie płynności finansowej wykorzystuje się wskaźniki, które<br />
przedstawiają różne stopnie (poziomy) tej płynności. Wskaźniki konstruowane<br />
są na podstawie danych z bilansu jednostki, wielkości zasobowych lub danych<br />
z rachunku przepływów pieniężnych.<br />
Wskaźnik płynności I stopnia, zwany wskaźnikiem natychmiastowej płynności,<br />
jest najrzadziej wykorzystywany ze wszystkich wskaźników finansowych.<br />
Prezentuje on relację środków pieniężnych i ich ekwiwalentów do zobowiązań<br />
bieżących. Opisywany wskaźnik wyjaśnia, jaką kwotę wymagalnych zobowiązań<br />
może pokryć przedsiębiorstwo z bezpośrednio dostępnych środków płatniczych,<br />
świadczy więc o sprawności płatniczej podmiotu.<br />
Wskaźnik płynności II stopnia (zwany szybkim) informuje, jaki jest stopień<br />
pokrycia zobowiązań krótkoterminowych płynnymi aktywami obrotowymi. Stanowi<br />
relację aktywów obrotowych pomniejszonych o zapasy do zobowiązań bieżących<br />
przedsiębiorstwa. Z aktywów obrotowych wyłączone są zapasy, ponieważ<br />
zakłada się, iż nie mogą one być szybko zamienione na gotówkę. Wielkość<br />
wskaźnika powinna kształtować się wokół 1.<br />
Wskaźnik płynności III stopnia (zwany wskaźnikiem płynności bieżącej) informuje<br />
o stopniu pokrycia zobowiązań bieżących majątkiem obrotowym. Stanowi<br />
relację aktywów obrotowych do zobowiązań bieżących przedsiębiorstwa.
211<br />
Wartość wskaźnika powinna kształtować się na poziomie 1,2–2 [Sierpińska,<br />
Jachna 2004, s. 147].<br />
Tabela 1 prezentuje wskaźniki płynności obliczone dla badanych sektorów<br />
na różnych poziomach (stopniach) płynności w latach 2008–2009 i dane porównawcze<br />
dotyczące wszystkich podmiotów gospodarki kraju.<br />
Tabela 1<br />
Wskaźniki płynności badanych sektorów w latach 2008–2009<br />
Rodzaj wskaźnika<br />
1. Wskaźnik płynności finansowej<br />
I stopnia<br />
2. Wskaźnik płynności finansowej<br />
II stopnia (szybki)<br />
3. Wskaźnik płynności finansowej<br />
III stopnia (bieżący)<br />
sektor<br />
publiczny<br />
0,51<br />
1,08<br />
1,40<br />
2008 2009<br />
sektor Polska sektor sektor<br />
prywatnny<br />
ogółem publicz-<br />
prywatny<br />
0,30<br />
0,92<br />
1,37<br />
0,33<br />
0,95<br />
1,38<br />
0,60<br />
1,18<br />
1,49<br />
0,34<br />
0,99<br />
1,43<br />
Polska<br />
ogółem<br />
0,38<br />
1,02<br />
1,44<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny,<br />
www.stat.gov.pl.<br />
Wskaźnik płynności I stopnia w Polsce w 2008 roku ukształtował się na<br />
poziomie 0,33 (sektor publiczny 0,51, sektor prywatny 0,30, tj. mniej o 0,21 niż<br />
podmioty sektora publicznego), co oznacza, że środki pieniężne wystarczają na<br />
pokrycie 33,6% zobowiązań bieżących przedsiębiorstwa. Największą wartość<br />
wskaźnika gotówkowego osiągnęły przedsiębiorstwa zajmujące się działalnością<br />
związaną z kulturą, rozrywką i rekreacją 1 : w 2008 roku – 1,45, w 2009 roku<br />
– 1,00.<br />
W 2008 roku wartość wskaźnika płynności II stopnia ukształtowała się na<br />
poziomie 0,95, natomiast w roku następnym, mimo spowolnienia gospodarczego,<br />
wzrosła do 1,02. Potwierdza to dobrą sytuację finansową badanych przedsiębiorstw<br />
oraz zdolność do regulowania bieżących zobowiązań aktywami obrotowymi<br />
pomniejszonymi o zapasy.<br />
W 2009 roku poziom wskaźnika natychmiastowej płynności wzrósł do 0,38.<br />
W podziale na sektory własności wzrósł do 0,60 w przedsiębiorstwach publicznych<br />
oraz do 0,35 w przedsiębiorstwach sektora prywatnego (mniej o 0,25 niż<br />
sektor publiczny). Przyczyną takiej zmiany jest spadek wartości zobowiązań<br />
bieżących (o 1,8%). Ponadto, należy również zauważyć, że środki pieniężne wy-<br />
1 Autor dysponuje danymi finansowymi zestawionymi w sposób bardziej szczegółowy niż podział<br />
na sektor publiczny i prywatny, tzn. z uwzględnieniem podziału wg PKD. Ze względu na objętość<br />
artykułu nie zostały one zaprezentowane.
212<br />
pływały z przedsiębiorstw wolniej ze względu na ograniczenie nakładów inwestycyjnych<br />
i redukcję zapasów (www.stat.gov.pl).<br />
W badanych latach w przedsiębiorstwach publicznych wskaźnik wysokiej<br />
płynności z poziomu 1,08 wzrósł do 1,18, tj. o 0,10. W podmiotach sektora prywatnego<br />
wzrósł o 0,06 z poziomu 0,93 do 0,99 (tj. mniej o 0,15 i 0,18 w stosunku<br />
do przedsiębiorstw sektora publicznego). Podobne zmiany wskaźników płynności<br />
w 2009 roku w stosunku do 2008 roku nastąpiły w zakresie płynności bieżącej<br />
(III stopnia). Na tę poprawę złożyły się głównie wysokie i rosnące przychody<br />
ze sprzedaży oraz wyniki finansowe przedsiębiorstw (www.stat.gov.pl).<br />
Z danych GUS wynika, iż przedsiębiorstwa publiczne w badanych latach zanotowały<br />
wyższe wartości wskaźników płynności niż sektor prywatny, w szczególności<br />
w zakresie płynności gotówkowej i szybkiej. Utrzymywanie wyższych<br />
zasobów gotówkowych, jak i posiadanie wyższej płynności przez sektor publiczny<br />
należy tłumaczyć głównie specyfiką działalności. Podmioty sektora publicznego,<br />
działające zwykle w warunkach monopoli naturalnych, mają większą<br />
ściągalność należności (wyższe wskaźniki płynności I stopnia), gdyż jako podmioty<br />
monopolistyczne mogą zaprzestać świadczenia usług w przypadku braku<br />
regularnych wpływów. Ponadto, podmioty sektora publicznego nie muszą utrzymywać<br />
dużych zapasów dla utrzymywania konkurencyjności (wyższe wskaźniki<br />
płynności II stopnia), gdyż nabywcy usług nie mają możliwości pozyskania ich<br />
z innych źródeł.<br />
Ocena rentowności przychodów przedsiębiorstw<br />
sektora publicznego i prywatnego<br />
Podstawowym celem przedsiębiorstwa jest maksymalizacja zysku, dlatego<br />
za najważniejsze wskaźniki można uznać wskaźniki rentowności, określające<br />
zdolność firmy do generowania zysków. Przez rentowność rozumie się osiąganie<br />
przychodów przewyższających koszty działalności, czyli osiąganie zysku przez<br />
podmiot gospodarczy. Rentowność jest końcowym rezultatem różnych decyzji<br />
i różnego rodzaju polityki [Brigham, Gapenski 2000]. Wskaźniki rentowności<br />
przedstawiają zdolność jednostki gospodarczej do generowania zysków i służą<br />
do oceny perspektyw rozwojowych firmy [Machała 2004, s. 412]. Wskaźniki<br />
rentowności są relacjami kwoty wyniku finansowego do określonych wielkości<br />
generujących wyniki finansowe.<br />
Najczęściej opłacalność sprzedaży jest mierzona za pomocą wskaźnika rentowności<br />
sprzedaży, który wyraża się stosunkiem zysku ze sprzedaży i przychodów<br />
ze sprzedaży. Wskaźnik rentowności sprzedaży produktów, towarów<br />
i materiałów informuje o tym, jaki procent zysku osiągnęło przedsiębiorstwo
213<br />
z uzyskanego przychodu ze sprzedaży, określa więc stopień opłacalności sprzedaży.<br />
Wskaźnik ten pokazuje, jak przedsiębiorstwo radzi sobie na rynku produktów,<br />
które oferuje klientom. Jest więc wyrazem ilości sprzedanych produktów,<br />
polityki cen, poziomu jednostkowych kosztów własnych sprzedaży oraz struktury<br />
asortymentowej wyrobów o różnej rentowności jednostkowej. Im wyższa<br />
wartość tego wskaźnika, tym wyższa jest efektywność działalności przedsiębiorstwa.<br />
W poziomie wskaźnika rentowności znajduje odzwierciedlenie pozycja<br />
firmy na rynku produktów realizowanych w ramach działalności podstawowej<br />
[Sierpińska, Jachna 2004, s. 196].<br />
Innym wskaźnikiem rentowności jest wskaźnik rentowności obrotu brutto.<br />
Wielkość wskaźnika informuje, jaki jest udział zysku brutto w wartości sprzedaży.<br />
Wskaźnik ten określa, jaka wartość sprzedaży jest konieczna do uzyskania<br />
konkretnej kwoty zysku brutto. Porównanie tego wskaźnika ze wskaźnikiem<br />
z roku poprzedniego ukazuje wpływ obowiązkowych zmniejszeń zysku, głównie<br />
podatku dochodowego, na zysk netto przedsiębiorstwa. Jego wartość w czasie<br />
powinna rosnąć [Olzacka, Pałczyńska-Gościniak 1998, s. 332].<br />
Kolejnym wskaźnikiem zyskowności jest wskaźnik rentowności obrotu netto.<br />
Wskaźnik ten określa wartość sprzedaży niezbędną do uzyskania określonej<br />
kwoty zysku netto. W praktyce porównywalność tego wskaźnika między przedsiębiorstwami<br />
jest możliwa tylko w zakresie poszczególnych branż.<br />
W analizie wykorzystano również wskaźnik poziomu kosztów z całokształtu<br />
działalności jako wyrażona w procentach relacja kosztów uzyskania przychodów<br />
z całokształtu działalności do przychodów z całokształtu działalności (www.stat.<br />
gov.pl). Im niższa wartość wskaźnika, tym wyższa zyskowność działalności podmiotu<br />
gospodarczego. Wartość wskaźnika powyżej 100% oznacza ujemny wynik<br />
finansowy (stratę) danego podmiotu.<br />
W 2009 roku wyniki finansowe w zakresie rentowności przychodów (obrotu)<br />
badanych przedsiębiorstw uległy poprawie w porównaniu z uzyskanymi rok<br />
wcześniej. Tabela 2 przedstawia wskaźniki rentowności przychodów przedsiębiorstw<br />
sektora publicznego i prywatnego w latach 2008–2009.<br />
W 2008 roku wskaźnik stosunku kosztów z całokształtu działalności do<br />
przychodów wyniósł w Polsce 95,8%. W tym samym roku sektor publiczny<br />
osiągnął wartość 96,4%, natomiast przedsiębiorstwa sektora prywatnego 95,7%<br />
(tj. mniej o 0,7 punktu procentowego niż sektor publiczny). W 2009 roku przychody<br />
z całokształtu działalności rosły szybciej niż koszty, co zasługuje na ocenę<br />
pozytywną. Znalazło to odzwierciedlenie w poprawie wskaźnika poziomu kosztów<br />
– 95,0% w skali kraju, co oznacza poprawę zyskowności przedsiębiorstw<br />
sektora publicznego i prywatnego. Najmniejszą wartość omawianego wskaźnika<br />
w 2008 roku (85,8%) zanotowano w dziale górnictwa, a w 2009 roku w dziale
214<br />
Tabela 2<br />
Rentowność przychodów badanych sektorów (w %) w latach 2008–2009<br />
Rodzaj wskaźnika<br />
1. Wskaźnik poziomu kosztów<br />
z całokształtu działalności<br />
2. Wskaźnik rentowności<br />
sprzedaży produktów,<br />
towarów i materiałów<br />
3. Wskaźnik rentowności<br />
obrotu brutto<br />
4. Wskaźnik rentowności<br />
obrotu netto<br />
sektor<br />
publiczny<br />
96,4<br />
3,6<br />
3,6<br />
2,7<br />
2008 2009<br />
sektor Polska sektor sektor<br />
prywatnny<br />
ogółem publicz-<br />
prywatny<br />
95,7<br />
5,2<br />
4,3<br />
3,4<br />
95,8<br />
5,0<br />
4,3<br />
3,3<br />
95,4<br />
3,6<br />
4,6<br />
3,5<br />
95,0<br />
5,3<br />
5,0<br />
4,2<br />
Polska<br />
ogółem<br />
95,0<br />
5,0<br />
5,0<br />
4,1<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych statystycznych publikowanych przez<br />
Główny Urząd Statystyczny, www.stat.gov.pl.<br />
informacji i komunikacji (86,6%). Przedsiębiorstwa te w badanych latach wykazały<br />
największą zyskowność spośród wszystkich sekcji PKD.<br />
Wskaźniki rentowności ukazują pełny zakres zyskowności, gdy dokonuje<br />
się porównań danego wskaźnika ze wskaźnikami z lat ubiegłych. W 2008 roku<br />
wskaźnik rentowności na sprzedaży w kraju wynosił 5,0%, co oznacza, że 1 zł<br />
przychodów ze sprzedaży przyniósł 5 gr zysku. W przedsiębiorstwach publicznych<br />
wskaźnik ten wyniósł 3,6%, a w sektorze prywatnym 5,2% (tj. 1,6 punktu<br />
procentowego więcej niż w przedsiębiorstwach publicznych).<br />
W 2009 roku w kraju wskaźnik rentowności pozostał na tym samym poziomie,<br />
tj. 5,0%. Również w podziale na sektory wg własności nie uległ zmianie<br />
(sektor publiczny 3,6%, sektor prywatny 5,3%, tj. 1,7 punktu procentowego więcej<br />
niż podmioty sektora publicznego). Spowodowane to było podobną dynamiką<br />
wzrostu przychodów ze sprzedaży oraz dynamiką wzrostu zysku ze sprzedaży.<br />
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, największą wartość tego<br />
wskaźnika osiągnęło górnictwo: 2008 – 14,2%, 2009 – 9,2%.<br />
W 2008 roku każda złotówka przychodów ogółem przedsiębiorstw w Polsce<br />
generowała zysk brutto w wysokości 4,3%, czyli ponad 4 grosze na każdą złotówkę<br />
przychodów (w przedsiębiorstwach sektora publicznego 3,6%, w sektorze<br />
prywatnym 4,3%). W 2009 roku wskaźnik ten w Polsce wzrósł do poziomu 5,0%,<br />
w tym w sektorze publicznym do 4,6% i w sektorze przedsiębiorstw prywatnych<br />
do 5,0% (więcej o 0,4 punktu procentowego niż sektor publiczny). Jest to skutkiem<br />
zwiększenia przychodów badanych przedsiębiorstw.
215<br />
Poziom wskaźnika rentowności obrotu netto w kraju w 2008 roku wynosił<br />
3,3%, w tym sektor publiczny 2,7%, a prywatny 3,7%. W 2009 roku nastąpił<br />
wzrost wartości tego wskaźnika do 4,1%. Wzrost zanotowano zarówno w podmiotach<br />
publicznych (3,5%), jak i prywatnych (4,2%, tj. o 0,7 punktu procentowego<br />
więcej niż sektor publiczny). Taka sytuacja oznacza lepszą kondycję<br />
finansowo-ekonomiczną badanych przedsiębiorstw. W 2008 roku największą<br />
wielkość wskaźnika rentowności obrotu netto zanotowano w działach górnictwo<br />
(11,8%) i edukacja (11,1%). W 2009 roku były to przedsiębiorstwa zajmujące się<br />
informacją i komunikacją (11,5%), wytwarzaniem i zaopatrywaniem w energię<br />
elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę (7,9%) oraz edukacją (7,9%).<br />
Prezentowane wyniki wskazują, iż wyższą rentowność przychodów wykazują<br />
przedsiębiorstwa prywatne. Różnice na korzyść firm prywatnych można<br />
było zaobserwować we wszystkich podstawowych sekcjach PKD, choć nie były<br />
one tak istotne, jak można się było spodziewać na podstawie tezy sformułowanej<br />
w artykule (0,6% poniżej średniej kraju w obu analizowanych latach). Ze względu<br />
na wysoki udział eksportu w przychodach i straty na działalności finansowej<br />
w 2008 roku firmy z udziałem kapitału zagranicznego osiągnęły gorsze wskaźniki<br />
rentowności obrotu niż firmy prywatne krajowe. W 2009 roku wyniki były nieco<br />
lepsze, szczególnie dobrze radziły sobie przedsiębiorstwa duże i bardzo duże<br />
pod względem zatrudnienia. Wymienione fakty mogły mieć znaczący wpływ na<br />
małą różnicę w zakresie wielkości wskaźników rentowności sprzedaży między<br />
przedsiębiorstwami funkcjonującymi w sektorze publicznym i prywatnym.<br />
Zakończenie<br />
Przeprowadzone badanie wskaźników płynności i rentowności sprzedaży<br />
jest istotnym elementem oceny efektywności finansowej, ale to tylko jeden z elementów<br />
oceny. Dla lepszego i pełniejszego porównania sektorów należałoby dokonać<br />
oceny w zakresie pozostałych wskaźników finansowych. W szczególności<br />
wskazana byłaby analiza dotycząca zadłużenia, efektywności wykorzystania<br />
majątku czy też rentowności majątku i kapitału własnego badanych przedsiębiorstw.<br />
Do czerwca 2011 roku GUS nie opublikował informacji finansowych,<br />
które umożliwiłyby dokonanie wspominanych analiz.<br />
Lata 2008–2009 były niejednorodne ze względu na kryzys występujący na<br />
międzynarodowych rynkach finansowych. Przed wrześniem 2008 roku obserwowano<br />
stopniowe spowalnianie gospodarki. W drugiej połowie roku sytuacja<br />
w grupie eksporterów zaczęła się poprawiać. Sprzyjało to utrzymaniu się wysokiej<br />
rentowności eksportu, co w bezpośredni sposób wpływało na poprawę<br />
wskaźników rentowności sprzedaży, która była przedmiotem badań. Jednocześ-
216<br />
nie trudności w zakresie realizacji przychodów ze sprzedaży zaczęły się powiększać<br />
w przedsiębiorstwach oferujących swoje usługi i produkty tylko w kraju.<br />
W 2009 roku sektor przedsiębiorstw nadal borykał się ze skutkami międzynarodowego<br />
kryzysu finansowego i spowolnienia gospodarczego, jednak decydująca<br />
większość badanych przedsiębiorstw w sektorach publicznym i prywatnym<br />
osiągnęła zyski. Poziom rentowności całego sektora przedsiębiorstw w Polsce<br />
wzrósł i osiągnął relatywnie wysoki poziom.<br />
Artykuł dowodzi, iż mimo występowania kryzysu na międzynarodowych<br />
rynkach finansowych, w 2009 roku poziom rentowności całego sektora publicznego<br />
i prywatnego wzrósł i osiągnął relatywnie wysoki poziom. Poprawa wyników<br />
badanych przedsiębiorstw potwierdza ich dobrą sytuację finansową oraz<br />
zdolność do regulowania bieżących zobowiązań majątkiem obrotowym.<br />
Prezentowane wyniki wskazują, iż bardziej rentowne pod względem przychodów<br />
okazały się przedsiębiorstwa prywatne niż publiczne, w tym zwłaszcza<br />
prywatne krajowe. Różnice na korzyść firm prywatnych można było zaobserwować<br />
we wszystkich podstawowych sekcjach PKD. Przedsiębiorstwa publiczne<br />
w badanych latach zanotowały wyższe wartości wskaźnika płynności niż sektor<br />
prywatny. Na wyższą wartość tych wskaźników miały wpływ między innymi<br />
wysokie i rosnące wyniki finansowe badanych podmiotów.<br />
Na podstawie uzyskanych wyników nie jest możliwe zweryfikowanie tezy<br />
o wyższej efektywności podmiotów działających w sektorze prywatnym. Podmioty<br />
sektora publicznego mają lepsze wskaźniki płynności na wszystkich poziomach<br />
w obu analizowanych latach. Nieznacznie niższe wskaźniki rentowności<br />
sprzedaży netto (o 0,7 punktu procentowego w obu analizowanych latach) nie<br />
uprawniają do twierdzeń o niższej efektywności finansowej, gdyż mogą wynikać<br />
np. z przyjętych założeń, iż produkty i usługi sfery publicznej musi cechować<br />
ograniczona zyskowność. Wynika ona z faktu świadczenia usług publicznych,<br />
które jednostki sektora publicznego powinny dostarczać po relatywnie niskiej<br />
i społecznie akceptowanej cenie (np. dostawy wody). Wyniki badań jednocześnie<br />
nie dają podstaw do rozstrzygających twierdzeń, iż przedsiębiorstwa te charakteryzuje<br />
zadowalający i akceptowany poziom efektywności finansowej. Celowe<br />
wydaje się podjęcie badań efektywności sektora publicznego ukierunkowanych<br />
na pomiar dokonań w zakresie operacyjnym.<br />
Literatura<br />
BRIGHAM E., GAPENSKI L.: Zarządzanie finansami 2. PWE, Warszawa 2000.<br />
GOŁĘBIEWSKI G., TŁACZAŁA A.: Analiza ekonomiczno-finansowa w ujęciu praktycznym.<br />
Difin, Warszawa 2005.
217<br />
MACHAŁA R.: Praktyczne zarządzanie finansami firmy. Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN,<br />
Warszawa 2004.<br />
NOWAK E.: Analiza sprawozdań finansowych. PWE, Warszawa 2008.<br />
OLZACKA B., PAŁCZYŃSKA-GOŚCINIAK R.: Leksykon zarządzania finansami. ODDK,<br />
Gdańsk 1998.<br />
SIERPIŃSKA M., JACHNA T.: Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych.<br />
Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2004.<br />
Wyniki finansowe przedsiębiorstw niefinansowych: www.stat.gov.pl, 29.04.2011.<br />
Comparative assessment of the financial performance<br />
of public and private sector for the years 2008–2009<br />
Abstract<br />
The experience of countries with developed market economy confirms that<br />
the development of public and private sectors is necessary for the proper functioning<br />
of the economy of the state. Using statistics published by the Central Statistical<br />
Office, the article presents the financial results of private and public sectors<br />
in 2008–2009. The study analyzes the liquidity and profitability of the companies<br />
surveyed. Article shows that in 2009 the financial results of the entities by sectors<br />
have improved properties compared to the previous year, and the higher profitability<br />
of the acquired entities in the private sector. At the same time public sector<br />
entities is characterized by a much higher level of liquidity.
Mirosław Wasilewski, Teresa Domańska<br />
Katedra Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw<br />
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w <strong>Warszawie</strong><br />
Strategia płynności finansowej ZT Kruszwica<br />
S.A. w ujęciu harmonizacji<br />
Wstęp<br />
Jednym z głównych celów przedsiębiorstwa w obszarze strategicznym jest<br />
zachowanie ciągłości procesów produkcyjnych. Z jednej strony racjonalne gospodarowanie<br />
wpływa na utrzymanie przez jednostkę płynności finansowej,<br />
z drugiej natomiast zachowanie płynności determinuje ciągłość procesów gospodarczych<br />
[Sierpińska, Jachna 2004, s. 145]. Posiadanie przez przedsiębiorstwo<br />
płynności finansowej oznacza jego zdolność do terminowego regulowania zobowiązań<br />
bieżących [Sierpińska, Jachna 2007, s. 81]. Zarządzający każdym przedsiębiorstwem<br />
stoją przed problemem utrzymania odpowiednich relacji między<br />
osiąganiem zadowalających wyników finansowych a minimalizowaniem ryzyka<br />
utraty płynności. Problem utrzymania płynności finansowej na satysfakcjonującym<br />
poziomie może być rozwiązany dzięki zastosowaniu odpowiedniej polityki<br />
kredytowania odbiorców oraz zarządzaniu majątkiem obrotowym. W tym celu<br />
stosuje się pewne techniki zarządzania, które w literaturze zostały nazwane strategią<br />
płynności finansowej.<br />
We współczesnej literaturze wyróżniono dwie koncepcje dotyczące zarządzania<br />
płynnością finansową: w ujęciu dochód – ryzyko oraz harmonizacji.<br />
Koncepcja harmonizacji zakłada optymalne dopasowanie cykliczności sprzedaży<br />
do satysfakcjonującego poziomu płynności finansowej. Formułując strategię<br />
w ujęciu harmonizacji należy kierować się dwiema głównymi zasadami. Pierwsza<br />
z nich opiera się na utrzymywaniu aktywów i odpowiadających im źródeł<br />
finansowania jedynie w okresach, w których niezbędne są przedsiębiorstwu do<br />
zapewnienia ciągłości procesu produkcyjnego. Druga zasada określa sposób finansowania<br />
poszczególnych składników majątku obrotowego w zależności od<br />
fazy cyklu sprzedaży [Wędzki 2003, s. 171]. Przed przystąpieniem do określania<br />
charakteru strategii płynności finansowej należy sklasyfikować, na potrzeby<br />
koncepcji harmonizacji, aktywa oraz pasywa przedsiębiorstwa. Wśród aktywów<br />
wyodrębniono aktywa operacyjne, stałe aktywa obrotowe oraz okresowe aktywa
220<br />
obrotowe. Aktywa operacyjne, niezależne od sprzedaży, obejmują długoterminowy<br />
majątek przedsiębiorstwa, który zapewnia określony poziom produkcji.<br />
Stałe aktywa obrotowe, również niezależne od sprzedaży, obejmują minimalny<br />
stan poszczególnych aktywów obrotowych, zapewniających ciągłość produkcji.<br />
Należy do nich zaliczyć minimalny poziom zapasów, należności, środków pieniężnych<br />
i ich ekwiwalentów, a także międzyokresowych rozliczeń czynnych.<br />
Zależne od sprzedaży okresowe aktywa obrotowe obejmują zatem pozostałą<br />
część zapasów, należności, środków pieniężnych oraz krótkoterminowych aktywów<br />
finansowych. Poszczególne składniki majątku obrotowego zmieniają się<br />
cyklicznie, zgodnie z charakterem sezonowości sprzedaży. Wówczas zarządzający<br />
przedsiębiorstwem mogą decydować się na minimalizowanie stanu zbędnych<br />
zapasów składników majątku obrotowego, które w danym cyklu sprzedaży powodują<br />
jedynie zamrożenie środków pieniężnych.<br />
Zgodnie z koncepcją harmonizacji, pasywa podzielono na kapitał stały, stałe<br />
zobowiązania bieżące, spontaniczne zobowiązania bieżące oraz okresowe zobowiązania<br />
bieżące. Na kapitał stały wpływają zarówno kapitały zależne, jak<br />
i niezależne od sprzedaży, zaangażowane stale w przedsiębiorstwie. Stałe zobowiązania<br />
bieżące, niezależne od sprzedaży, to przede wszystkim krótkoterminowe<br />
zobowiązania oraz inne rozliczenia międzyokresowe, utrzymywane<br />
w przedsiębiorstwie stale na odpowiednim poziomie. Zależne całkowicie od<br />
sprzedaży spontaniczne zobowiązania bieżące charakteryzują się tym, że powstają<br />
w chwili dokonania zakupu dóbr lub usług. Ostatnim rodzajem pasywów<br />
według klasyfikacji zgodnej z koncepcją harmonizacji są okresowe zobowiązania<br />
bieżące. Powstają one w momencie decyzji zarządu, spowodowanej gwałtownym<br />
wzrostem sprzedaży.<br />
Rodzaje strategii płynności finansowej zostały wyodrębnione na podstawie<br />
zależności zachodzących między poszczególnymi rodzajami aktywów oraz pasywów<br />
[Wędzki 2003, s. 183]. Podczas tworzenia strategii płynności finansowej<br />
ważne jest finansowanie aktywów, niezbędnych przedsiębiorstwu przez określony<br />
czas, z kapitałów o analogicznym bądź porównywalnym okresie zapadalności.<br />
W ramach koncepcji harmonizacji można wyróżnić trzy rodzaje strategii<br />
płynności finansowej: doskonałą, konserwatywną oraz agresywną [Wędzki<br />
2003, s. 183].<br />
Wprowadzenie strategii doskonałej umożliwia przedsiębiorstwu osiągnięcie<br />
maksymalnej sprzedaży, przy wykorzystaniu w odpowiedniej proporcji składników<br />
majątku obrotowego oraz najkorzystniejszych źródeł ich finansowania.<br />
Strategia doskonała gwarantuje zachowanie odpowiedniego balansu między rentownością<br />
działalności przedsiębiorstwa a ograniczeniem ryzyka utraty płynności<br />
finansowej. Jednakże wprowadzenie strategii doskonałej jest bardzo trudne,<br />
dlatego przedsiębiorstwa często w praktyce stosują alternatywną strategię kon-
221<br />
serwatywną. Utrzymywanie większego udziału najbardziej płynnego majątku obrotowego<br />
oraz mniejszego udziału zobowiązań krótkoterminowych jest charakterystyczne<br />
dla przedsiębiorstwa stosującego strategię konserwatywną. Oznacza<br />
to, iż przedsiębiorstwo jest nastawione na zapewnieniu bufora bezpieczeństwa<br />
w postaci kapitału obrotowego netto [Sierpińska, Jachna 2007, s. 121], zapewniającego<br />
płynność finansową na satysfakcjonującym poziomie. Strategia agresywna<br />
podobnie jak konserwatywna jest alternatywą strategii doskonałej. Zastosowanie<br />
strategii agresywnej przez przedsiębiorstwo świadczy o nastawieniu jednostki<br />
w głównej mierze na zysk operacyjny. Oznacza to, że poziom pasywów bieżących<br />
znacznie przewyższa wielkość utrzymywanych przez jednostkę aktywów<br />
bieżących. Wystąpienie choćby niewielkiego zatoru płatniczego ze strony kontrahentów<br />
może doprowadzić do utraty płynności finansowej. Stosowanie tej<br />
strategii z jednej strony poprawia rentowność prowadzonej działalności gospodarczej,<br />
z drugiej natomiast zwiększa ryzyko niewypłacalności przedsiębiorstwa<br />
[Wasilewski, Zabolotnyy 2008, s. 262].<br />
Kierując się wyznaczonymi regułami oraz charakterem strategii, należy<br />
przystąpić do określenia następujących etapów budowania strategii płynności<br />
finansowej w ujęciu harmonizacji:<br />
1.<br />
2.<br />
3.<br />
4.<br />
5.<br />
Określenie charakteru cykliczności sprzedaży.<br />
Ustalenie zapotrzebowania na operacyjne aktywa.<br />
Określenie stałych aktywów obrotowych, wyznaczonych na poziomie minimalnych<br />
wielkości poszczególnych aktywów obrotowych.<br />
Ustalenie zapotrzebowania na okresowe aktywa obrotowe, będące różnicą<br />
między majątkiem obrotowym a stałymi aktywami obrotowymi.<br />
Dopasowanie źródeł finansowania do poszczególnych składników majątku<br />
obrotowego.<br />
Celem opracowania jest określenie doskonałej strategii płynności finansowej<br />
w ujęciu harmonizacji oraz zbadanie odchyleń i ich przyczyn od strategii rzeczywistej<br />
ZT Kruszwica S.A. Wybór obiektu badawczego został podyktowany specyficznym<br />
charakterem działalności przedsiębiorstwa. Badania przeprowadzono<br />
na podstawie kwartalnych sprawozdań finansowych spółki z 2010 r.<br />
Wyniki badań<br />
Branża przetwórstwa tłuszczowego odznaczała się sezonowością sprzedaży<br />
w ciągu roku obrotowego. Charakter działalności gospodarczej przedsiębiorstwa<br />
ZT Kruszwica S.A. kształtowały pewne czynniki, które determinowały osiągane<br />
przez spółkę wyniki finansowe. Przede wszystkim należy do nich zaliczyć
222<br />
koszt zakupywanego surowca, wolumen sprzedaży oraz kształtujące się zapasy<br />
surowców.<br />
Na rysunku 1 przedstawiono charakter cykliczności sprzedaży ZT Kruszwica<br />
S.A., kształtujący się w poszczególnych kwartałach 2010 r. W pierwszym<br />
kwartale wartość przychodów ze sprzedaży wynosiła 502 529 tys. zł. W drugim<br />
kwartale wartość sprzedaży spadła o 99 440 tys. zł i kształtowała się na poziomie<br />
403 089 tys. zł. W trzecim kwartale odnotowano wzrost wartości sprzedaży<br />
(o 65 753 tys. zł), do poziomu 468 842 tys. zł. W kwartale czwartym spółka<br />
osiągnęła wartość przychodów ze sprzedaży w kwocie 545 085 tys. zł, odnotowano<br />
więc wzrost wartości sprzedaży o 76 243 tys. zł w porównaniu do trzeciego<br />
kwartału.<br />
I 2010 II 2010 III 2010 IV 2010<br />
Rysunek 1<br />
Wartość przychodów ze sprzedaży ZT Kruszwica S.A. (tys. zł)<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ZT Kruszwica S.A.<br />
Na podstawie osiąganych wyników ze sprzedaży określono sezonowy charakter<br />
przychodów z działalności operacyjnej. Przyjęto, iż w pierwszym kwartale<br />
następuje spadek przychodów ze sprzedaży. Kwartał drugi charakteryzuje się<br />
depresją wartości sprzedaży. W trzecim kwartale występuje wzrost przychodów<br />
ze sprzedaży, natomiast kwartał czwarty charakteryzuje się maksymalnymi przychodami<br />
ze sprzedaży.<br />
Zgodnie z procedurą tworzenia strategii płynności finansowej w ujęciu harmonizacji,<br />
ustalono wartość aktywów operacyjnych (rys. 2). W 2010 r. aktywa<br />
operacyjne ulegały nieznacznym wahaniom. W badanym okresie stwierdzono<br />
tendencję spadkową wartości utrzymywanych przez ZT Kruszwica S.A. aktywów<br />
operacyjnych. W kwartale pierwszym wartość aktywów operacyjnych była na poziomie<br />
485 891 tys. zł. W drugim kwartale wartość aktywów operacyjnych spadła<br />
o 13 654 tys. zł i wyniosła 472 237 tys. zł. W trzecim kwartale odnotowano dalszy
223<br />
I 2010 II 2010 III 2010 IV 2010<br />
Rysunek 2<br />
Kształtowanie wartości aktywów operacyjnych w ZT Kruszwica S.A. (tys. zł)<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ZT Kruszwica S.A.<br />
spadek aktywów o 22 412 tys. zł, do poziomu 449 825 tys. zł. W kwartale czwartym<br />
wartość aktywów operacyjnych wzrosła o 5368 tys. zł i stanowiła 455 193 tys. zł.<br />
Głównym składnikiem aktywów operacyjnych były rzeczowe aktywa trwałe.<br />
W badanym okresie najwyższy poziom rzeczowych aktywów trwałych odnotowano<br />
w kwartale pierwszym (369 557 tys. zł), najniższy natomiast w kwartale trzecim<br />
(334 971 tys. zł). Istotnym elementem kształtującym wielkość aktywów operacyjnych<br />
były wartości niematerialne i prawne, które systematycznie malały w badanym<br />
okresie. Na aktywa operacyjne składały się ponadto inwestycje długoterminowe,<br />
które nie ulegały znacznym wahaniom. Minimalny poziom inwestycji długoterminowych<br />
odnotowano w trzecim kwartale (1807 tys. zł), a maksymalny w kwartale<br />
czwartym (2025 tys. zł).<br />
Na podstawie zamieszczonych w tabeli 1 wartości poszczególnych składników<br />
majątku obrotowego ustalono wielkość stałych aktywów obrotowych.<br />
W skład stałych aktywów obrotowych wchodzą minimalne wartości pozycji aktywów<br />
obrotowych.<br />
Maksymalny poziom aktywów obrotowych zaobserwowano w kwartale<br />
trzecim (792 598 tys. zł). Również w tym okresie odnotowano maksymalną<br />
wielkość zapasów, na poziomie 644 555 tys. zł. Maksymalny poziom należności<br />
wystąpił w drugim kwartale i wynosił 181 532 tys. zł. Najwięcej środków<br />
pieniężnych (68 167 tys. zł) przedsiębiorstwo utrzymywało w fazie minimalnej<br />
sprzedaży. W fazie maksymalnej sprzedaży zarządzający przedsiębiorstwem ZT
224<br />
Tabela 1<br />
Wartość aktywów obrotowych ZT Kruszwica S.A. (tys. zł)<br />
Wyszczególnienie<br />
Kwartały<br />
I II III IV<br />
Zapasy 251 027 82 616 644 555 531 424<br />
Należności 177 232 181 532 129 971 144 959<br />
Środki pieniężne i ich<br />
ekwiwalenty<br />
3 449 68 167 813 902<br />
Krótkoterminowe aktywa<br />
finansowe<br />
20 999 5 713 12 215 37 110<br />
Rozliczenia międzyokresowe<br />
czynne<br />
3 231 5 180 5 044 4 022<br />
Aktywa obrotowe 455 938 343 208 792 598 718 417<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ZT Kruszwica S.A.<br />
Kruszwica S.A. decydowali się przeznaczać najwięcej środków pieniężnych na<br />
inwestycje w krótkoterminowe aktywa finansowe (37 110 tys. zł).<br />
Minimalny poziom aktywów obrotowych odnotowano w fazie minimalnej<br />
sprzedaży i wówczas stanowiły one 343 208 tys. zł. Najniższy stan zapasów<br />
odnotowano w kwartale drugim, wynoszący 82 616 tys. zł, a także minimalny<br />
poziom krótkoterminowych aktywów finansowych (5713 tys. zł). W kwartale<br />
wzrostu sprzedaży należności kształtowały się na minimalnym poziomie, wynoszącym<br />
129 971 tys. zł. Również najniższy stan środków pieniężnych (813 tys.<br />
zł) wystąpił w kwartale trzecim. Minimalne wartości poszczególnych składników<br />
majątku obrotowego zostały zaprezentowane w tabeli 2.<br />
Tabela 2<br />
Wartość stałych aktywów obrotowych (tys. zł)<br />
Wyszczególnienie<br />
Kwartały<br />
I II III IV<br />
Zapasy 82 616<br />
Należności 129 971<br />
Środki pieniężne i ich<br />
ekwiwalenty<br />
813<br />
Krótkoterminowe aktywa<br />
finansowe<br />
5 713<br />
Rozliczenia międzyokresowe<br />
czynne<br />
3 231 5 180 5 044 4 022<br />
Stałe aktywa obrotowe 222 344 224 293 224 157 223 135<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ZT Kruszwica S.A.
225<br />
Stałe aktywa obrotowe, poza minimalnymi wielkościami poszczególnych<br />
składników majątku obrotowego, powiększają w całości krótkoterminowe rozliczenia<br />
międzyokresowe czynne. W przedsiębiorstwie powinny być utrzymywane<br />
stale na określonym poziomie. Rozliczenia międzyokresowe czynne w ZT<br />
Kruszwica S.A. zmieniały się wraz z fazą cyklu sezonowości sprzedaży. W badanym<br />
okresie maksymalny poziom stałych aktywów obrotowych (224 293 tys. zł)<br />
odnotowano w fazie minimalnej sprzedaży, natomiast w fazie spadku sprzedaży<br />
zaobserwowano ich minimalną wielkość 222 344 tys. zł.<br />
Kolejnym etapem w procesie budowy strategii doskonałej jest ustalenie wewnętrznej<br />
struktury zapotrzebowania aktywów obrotowych (tab. 3). Zgodnie<br />
z założeniami koncepcji harmonizacji, zoptymalizowano rzeczywistą strukturę<br />
aktywów obrotowych przedsiębiorstwa ZT Kruszwica S.A. [Zabolotnyy 2010,<br />
s. 220]. W fazie spadku sprzedaży udział zapasów okresowych znajdował się na<br />
minimalnym poziomie, natomiast udział należności malał. W badanym okresie<br />
środki pieniężne były utrzymywane na maksymalnym poziomie, a udział krótkoterminowych<br />
aktywów finansowych wzrastał. W pierwszym kwartale przedsiębiorstwo<br />
odzyskiwało część środków pieniężnych ulokowanych w należnościach<br />
oraz w zapasach, które powinno przeznaczać na inwestycje w krótkoterminowe<br />
aktywa finansowe. W drugim kwartale przedsiębiorstwo zwiększało poziom zapasów,<br />
przygotowując się do fazy wzrostu sprzedaży. Należności znajdowały<br />
się na minimalnym poziomie, ponieważ zostały one ściągnięte z poprzednich<br />
okresów. Środki pieniężne malały, część z nich przeznaczana była jeszcze na<br />
inwestycje, które osiągały maksimum, natomiast pozostała część przeznaczana<br />
była już na odbudowywanie zapasów.<br />
W fazie wzrostu przedsiębiorstwo utrzymywało zapasy na maksymalnym<br />
poziomie, przygotowując się jednocześnie do szczytu sezonu. Zaczynało stosować<br />
mniej restrykcyjną politykę kredytowania odbiorców w celu stymulowania<br />
Tabela 3<br />
Wewnętrzna struktura zapotrzebowania na okresowe aktywa obrotowe (%)<br />
Wyszczególnienie<br />
Kwartały<br />
I II III IV<br />
Zapasy 20,9 59,1 81,8 24,5<br />
Należności 53,7 15,6 16,5 73,9<br />
Środki pieniężne i ich<br />
ekwiwalenty<br />
20,2 17,4 0,1 0,1<br />
Krótkoterminowe aktywa<br />
finansowe<br />
5,2 8,0 1,6 1,5<br />
Aktywa obrotowe 100,0 100,0 100,0 100,0<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ZT Kruszwica S.A.
226<br />
popytu. Przedsiębiorstwo uwalniało środki pieniężne ulokowane w inwestycjach<br />
celem zwiększenia udziału należności. W fazie maksymalnej sprzedaży przedsiębiorstwo<br />
utrzymywało zapasy na minimalnym poziomie. Podobnie kształtowały<br />
się krótkoterminowe aktywa finansowej oraz środki pieniężne. W tym okresie<br />
przedsiębiorstwo oferowało bardzo korzystne dla odbiorców linie kredytowe, co<br />
powodowało wzrost udziału należności do maksymalnego poziomu.<br />
Określenie nowego podziału aktywów przedsiębiorstwa ma na celu dopasowanie<br />
odpowiadających im źródeł finansowania. Pierwszym etapem ustalenia<br />
struktury finansowania majątku obrotowego jest określenie wielkości kapitału<br />
stałego.<br />
AOp + ΔAOP = KS+<br />
i<br />
<br />
Zn<br />
i<br />
gdzie:<br />
AOp – aktywa operacyjne,<br />
ΔAOp i – przyrost aktywów operacyjnych w i-tym okresie,<br />
KS – kapitał stały,<br />
∑Zn i – zysk netto.<br />
Aktywa operacyjne oraz inwestycje z nimi związane są finansowane z kapitału<br />
stałego, a także zysku netto. Stosowanie tej zasady podczas określenia<br />
struktury finansowania zapewnia utrzymanie płynności finansowej na zadowalającym<br />
poziomie. Propozycję wielkości kapitału stałego dla przedsiębiorstwa ZT<br />
Kruszwica S.A. przedstawiono w tabeli 4.<br />
Tabela 4<br />
Propozycja wartości kapitału stałego ZT Kruszwica S.A. (tys. zł)<br />
Wyszczególnienie<br />
Kwartały<br />
I II III IV<br />
Aktywa operacyjne 485 891 472 237 449 825 455 193<br />
Kapitał stały 485 891 472 237 449 825 455 193<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ZT Kruszwica S.A.<br />
W 2010 r. odnotowano tendencję spadkową utrzymywanego w przedsiębiorstwie<br />
ZT Kruszwica S.A. kapitału stałego. W pierwszym kwartale wartość tego<br />
kapitału osiągnęła poziom 485 891 tys. zł. W kwartale drugim i trzecim zaobserwowano<br />
dalszy spadek kapitału stałego. Na koniec 2010 r. kapitał stały osiągnął<br />
poziom 455 193 tys. zł. Strategia doskonała płynności finansowej zakłada dopasowanie<br />
wielkości utrzymywanego kapitału stałego finansującego w całości<br />
malejące aktywa operacyjne w badanym okresie.
227<br />
Kolejnym elementem formułowania struktury finansowania majątku obrotowego<br />
jest kalkulacja stałych zobowiązań bieżących (tab. 5). Na ich wartość<br />
wpływają zobowiązania z tytułu świadczeń pracowniczych, z tytułu bieżącego<br />
podatku dochodowego, z tytułu dywidendy, a także pozostałe zobowiązania<br />
krótkoterminowe.<br />
Tabela 5<br />
Kalkulacja stałych zobowiązań bieżących ZT Kruszwica S.A. (tys. zł)<br />
Wyszczególnienie<br />
Kwartały<br />
I II III IV<br />
Zobowiązania z tytułu<br />
świadczeń pracowniczych<br />
19 456 12 250 13 384 16 384<br />
Zobowiązania z tytułu<br />
bieżącego podatku<br />
3 240 1 417 3 358 0<br />
dochodowego<br />
Zobowiązanie z tytułu<br />
dywidendy<br />
0 71 489 0 0<br />
Pozostałe zobowiązania<br />
krótkoterminowe<br />
2 912 3 797 519 481<br />
Stałe zobowiązania<br />
bieżące<br />
25 608 88 953 17 261 16 865<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ZT Kruszwica S.A.<br />
Na wynik kalkulacji stałych zobowiązań bieżących nie mają wpływu zobowiązania<br />
z tytułu dostaw i usług, kredytów i pożyczek, a także papierów wartościowych.<br />
Stałe zobowiązania bieżące kształtują się na minimalnym poziomie<br />
sumy poszczególnych zobowiązań bieżących. W 2010 r. minimalny poziom<br />
stałych zobowiązań bieżących odnotowano w fazie maksymalnej sprzedaży (na<br />
poziomie 16 865 tys. zł).<br />
Następnym elementem w procesie określania struktury finansowania w strategii<br />
doskonałej jest kalkulacja spontanicznych zobowiązań bieżących. Wówczas<br />
należy kierować się następującym warunkiem:<br />
SAO = SZB + SpZB i<br />
gdzie:<br />
SAO – stałe aktywa obrotowe,<br />
SZB – stałe zobowiązania bieżące,<br />
SpZB – spontaniczne zobowiązania bieżące.<br />
Stałe aktywa obrotowe finansowane są w części ze zobowiązań bieżących,<br />
a w pozostałej części ze spontanicznych zobowiązań bieżących. Zatem wielkość<br />
spontanicznych zobowiązań określona jest jako różnica stałych aktywów obrotowych<br />
oraz stałych zobowiązań bieżących (tab. 6).
228<br />
Tabela 6<br />
Kalkulacja spontanicznych zobowiązań bieżących ZT Kruszwica S.A. (tys. zł)<br />
Wyszczególnienie<br />
Kwartały<br />
I II III IV<br />
Stałe aktywa obrotowe 222 344 224 293 224 157 223 135<br />
Stałe zobowiązania<br />
bieżące<br />
16 865 16 865 16 865 16 865<br />
Spontaniczne<br />
zobowiązania bieżące<br />
205 479 207 428 207 292 206 270<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie ZT Kruszwica S.A.<br />
W procedurze tworzenia strategii doskonałej istotnym elementem jest ustalenie<br />
okresowych aktywów obrotowych. Należy je obliczyć jako różnicę między wielkością<br />
majątku obrotowego oraz wyznaczonymi stałymi aktywami obrotowymi (tab. 7).<br />
Tabela 7<br />
Okresowe aktywa obrotowe ZT Kruszwica S.A. (tys. zł)<br />
Wyszczególnienie<br />
Kwartały<br />
I II III IV<br />
Aktywa obrotowe 455 938 343 208 792 598 718 417<br />
Stałe aktywa obrotowe 222 344 224 293 224 157 223 135<br />
Okresowe aktywa<br />
obrotowe<br />
233 594 118 915 568 441 495 282<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie ZT Kruszwica S.A.<br />
Wyznaczone okresowe aktywa obrotowe finansowane są w połowie ze spontanicznych<br />
zobowiązań bieżących oraz z okresowych zobowiązań bieżących<br />
(tab. 8):<br />
OAO = OZB + SpZB i<br />
gdzie:<br />
OAO – okresowe aktywa obrotowe,<br />
OZB – okresowe zobowiązania bieżące,<br />
SpZB i – spontaniczne zobowiązania bieżące.<br />
Na rysunku 3 zaprezentowano dostosowanie wprowadzonej w przedsiębiorstwie<br />
ZT Kruszwica S.A. strategii doskonałej płynności finansowej do charakteru<br />
sezonowości sprzedaży. Zaznaczono poziom utrzymywanego w tym przedsiębiorstwie<br />
majątku obrotowego oraz odpowiadających mu źródeł finansowania,<br />
dostosowanych do poszczególnych faz cyklu sprzedaży. Dzięki zastosowaniu<br />
strategii doskonałej płynności finansowej w poszczególnych fazach cyklu sprze-
229<br />
Tabela 8<br />
Spontaniczne oraz okresowe zobowiązania bieżące ZT Kruszwica S.A.<br />
Wyszczególnienie<br />
Kwartały<br />
I II III IV<br />
Okresowe aktywa<br />
obrotowe<br />
233 594 118 915 568 441 495 282<br />
Spontaniczne zobowiązania<br />
bieżące<br />
322 276 266 886 491 513 453 911<br />
Okresowe zobowiązania<br />
bieżące<br />
116 797 59 458 284 221 247 641<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie ZT Kruszwica S.A.<br />
Rysunek 3<br />
Struktura aktywów obrotowych i źródeł fi nansowania w strategii doskonałej (tys. zł)<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie ZT Kruszwica S.A.<br />
daży można stwierdzić, iż między określonymi rodzajami aktywów obrotowych<br />
oraz źródłami ich finansowania zachodzi pełna synchronizacja [Wasilewski, Zabolotnyy<br />
2008, s. 260].<br />
Stałe zobowiązania bieżące oraz część zobowiązań spontanicznych finansują<br />
stałe aktywa obrotowe. Pozostała część spontanicznych zobowiązań bieżących<br />
oraz okresowe zobowiązania bieżące są przeznaczone na finansowanie<br />
okresowych aktywów obrotowych.
230<br />
Do porównania rzeczywistej oraz doskonałej strategii płynności finansowej<br />
posłuży porównanie struktury aktywów i pasywów. Dokonanie analizy obu strategii<br />
umożliwi określenie charakteru rzeczywistej strategii płynności finansowej<br />
ZT Kruszwica S.A. Tabela 9 prezentuje strukturę poszczególnych składników<br />
aktywów oraz pasywów tego przedsiębiorstwa w strategii doskonałej i rzeczywistej.<br />
Aktywa operacyjne oraz stałe aktywa obrotowe kształtują się w obu strategiach<br />
na tym samym poziomie, co wynika bezpośrednio z niezależności od<br />
sprzedaży. Zasadnicze różnice wynikają z utrzymywanych wartości okresowych<br />
aktywów obrotowych, a także ze sposobu ich finansowania. W strategii rzeczy-<br />
Tabela 9<br />
Struktura aktywów i pasywów w strategii doskonałej i rzeczywistej (%)<br />
Wyszczególnienie<br />
Strategia doskonała Strategia rzeczywista<br />
I II III IV I II III IV<br />
Aktywa operacyjne 51,6 57,9 36,2 38,8 51,6 57,9 36,2 38,8<br />
Stałe aktywa obrotowe,<br />
w tym:<br />
23,6 27,5 18,0 19,0 23,6 27,5 18,0 19,0<br />
Zapasy 37,1 36,8 36,8 37,0 37,1 36,8 36,8 37,0<br />
Należności 58,5 58,0 58,0 58,2 58,5 58,0 58,0 58,2<br />
Środki pieniężne 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4<br />
Aktywa finansowe 2,6 2,5 2,5 2,6 2,6 2,5 2,5 2,6<br />
Krótkookresowe<br />
rozliczenia<br />
1,4 2,3 2,3 1,8 1,4 2,3 2,3 1,8<br />
Okresowe aktywa<br />
obrotowe, w tym:<br />
24,8 14,6 45,8 42,2 24,8 14,6 45,8 42,2<br />
Zapasy 20,9 59,1 81,8 24,5 72,1 0,0 98,9 90,6<br />
Należności 53,7 15,5 16,5 73,9 20,2 43,4 0,0 3,0<br />
Środki pieniężne 20,2 17,4 0,1 0,1 1,1 56,6 0,0 0,1<br />
Aktywa finansowe 5,2 8 1,6 1,5 6,6 0,0 1,1 6,3<br />
Kapitał stały ogółem 51,8 58,3 36,4 38,9 78,3 79,1 51,2 56,5<br />
Zobowiązania<br />
krótkoterminowe<br />
48,2 41,7 63,6 61,1 21,7 20,9 48,8 43,5<br />
Stałe zobowiązania<br />
bieżące<br />
3,7 4,9 2,1 2,3 17,7* 56,2 6,7 6,6<br />
Spontaniczne<br />
zobowiązania<br />
70,7 77,8 62,0 63,2 33,6 26,2 25,3 21,3<br />
Okresowe zobowiązania 25,6 17,3 35,9 34,5 48,7 17,6 68,0 72,1<br />
Poszczególne rodzaje zobowiązań bieżących (stałe, spontaniczne oraz okresowe) zostały<br />
oszacowane na podstawie danych ze sprawozdań finansowych ZT Kruszwica S.A. zamieszczonych<br />
w informacji dodatkowej<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie ZT Kruszwica S.A.
231<br />
wistej udział zapasów jest wyższy niż w zaproponowanej strategii doskonałej.<br />
W pierwszym kwartale wartość zapasów maleje, w drugim osiąga minimum,<br />
w trzecim kwartale odnotowuje się maksymalny poziom zapasów, natomiast<br />
w czwartym kwartale ich wartość zaczyna maleć. W ZT Kruszwica S.A. udział<br />
zapasów w strukturze majątku obrotowego był najwyższy, co wskazywało na<br />
podejście konserwatywne w zakresie zarządzania nimi.<br />
W strategii rzeczywistej udział należności utrzymywany był na niższym poziomie<br />
niż w strategii doskonałej. W pierwszym kwartale udział należności rósł,<br />
w drugim osiągnął maksimum, w trzecim był minimalny, natomiast w czwartym<br />
kwartale rósł. Oznaczało to, iż przedsiębiorstwo ZT Kruszwica S.A. stosowało<br />
w tym okresie bardziej restrykcyjne warunki kredytowania kontrahentów.<br />
W kwartale charakteryzującym się minimalnym poziomem wartości sprzedaży<br />
przedsiębiorstwo, stosując strategię doskonałą, powinno utrzymywać należności<br />
krótkoterminowe na niższym poziomie, niż w strategii doskonałej. Ściągnięcie<br />
należności krótkoterminowych z poprzednich okresów skutkowałoby z jednej<br />
strony poprawą płynności finansowej, z drugiej natomiast przeznaczeniem wolnych<br />
środków na zakup surowca oraz wcześniejsze rozpoczęcie procesu produkcyjnego.<br />
Środki pieniężne i ich ekwiwalenty w strategii rzeczywistej utrzymywane<br />
były na niższym poziomie (oprócz kwartału drugiego) niż w strategii doskonałej.<br />
W pierwszym kwartale wartość środków pieniężnych rosła, w kwartale drugim<br />
osiągała maksimum, w trzecim była minimalna, natomiast w kwartale czwartym<br />
rosła. W fazie minimalnej sprzedaży przedsiębiorstwo utrzymywało wyższy<br />
udział środków pieniężnych w porównaniu do strategii doskonałej. Spowodowane<br />
to było przygotowaniami do przeprowadzenia kampanii skupu w następnym<br />
kwartale. W strategii rzeczywistej przedsiębiorstwo utrzymywało niższy poziom<br />
okresowych środków pieniężnych, co może świadczyć o stosowaniu bardziej<br />
agresywnego podejścia w stosunku do tych aktywów.<br />
Udział krótkoterminowych aktywów finansowych w strategii rzeczywistej<br />
w kwartałach pierwszym i czwartym jest wyższy niż w strategii doskonałej. Inaczej<br />
kształtowała się ich wartość w fazie minimalnej oraz wzrostu sprzedaży,<br />
wówczas aktywa finansowe utrzymywane były na niższym poziomie w porównaniu<br />
do strategii doskonałej. W pierwszym kwartale udział krótkoterminowych<br />
aktywów finansowych znajdował się na maksymalnym poziomie, a w drugim<br />
kwartale na minimalnym. W kwartale trzecim i czwartym wartość okresowych<br />
aktywów finansowych rosła. W fazie minimalnej sprzedaży przedsiębiorstwo<br />
powinno lepiej wykorzystywać środki pieniężne celem zwiększenia poziomu<br />
inwestycji, jak również sfinansowania w większym stopniu należności kontrahentów<br />
spółki.
232<br />
Strategia zarządzania majątkiem okresowym charakteryzowała się większą<br />
konserwatywnością w stosunku do benchmarku. Oznacza to, że zarządzający<br />
przedsiębiorstwem zwracali szczególną uwagę na zachowanie płynności finansowej<br />
oraz minimalizację ryzyka jej utraty. Jednocześnie takie działania powodują<br />
osiąganie relatywnie niższych wyników z działalności operacyjnej, co wynika<br />
z wykorzystania jedynie części mocy produkcyjnych przedsiębiorstwa.<br />
Dostosowując strukturę finansowania do poszczególnych składników majątku<br />
obrotowego, należy zwrócić uwagę na relację kapitałów stałych do krótkoterminowych<br />
zobowiązań. W 2010 r. kapitał stały przedsiębiorstwa ZT Kruszwica<br />
S.A. w całości pokrywał aktywa operacyjne, zapewniające dany poziom sprzedaży.<br />
W pozostałej części kapitał stały finansował działalność bieżącą jednostki.<br />
Wskazuje to na podejście konserwatywne zarządzających spółką w zakresie finansowania<br />
jej majątku operacyjnego.<br />
W strategii rzeczywistej stałe zobowiązania bieżące były utrzymywane powyżej<br />
benchmarku. Taka sytuacja była spowodowana wzrostem kosztów administracyjnych,<br />
związanych między innymi z trwającym procesem konsolidacji<br />
oraz restrukturyzacji spółki ZPT Warszawa S.A. Spontaniczne zobowiązania bieżące<br />
charakteryzowały się niższym udziałem w strategii rzeczywistej w porównaniu<br />
do benchmarku, natomiast okresowe zobowiązania bieżące odnotowano<br />
na wyższym poziomie. Kapitał stały, niezależny od sprzedaży, w całości finansował<br />
aktywa operacyjne, jak również w większej części stałe aktywa obrotowe.<br />
Stałe zobowiązania bieżące przeznaczono na sfinansowanie w pozostałej części<br />
stałych aktywów obrotowych oraz w części okresowych aktywów obrotowych.<br />
Spontaniczne oraz okresowe zobowiązania bieżące zasilały w całości okresowe<br />
aktywa obrotowe. Stwierdzono zatem, iż prowadzona przez zarządzających ZT<br />
Kruszwica S.A. strategia rzeczywista w zakresie źródeł finansowania majątku<br />
obrotowego jest konserwatywna względem benchmarku. Taka sytuacja zapewnia<br />
bezpieczeństwo w postaci zachowania płynności finansowej, przy jednoczesnej<br />
utracie dodatkowych korzyści dla właścicieli.<br />
Wnioski<br />
W opracowaniu określono rzeczywistą strategię płynności finansowej dla<br />
przedsiębiorstwa ZT Kruszwica S.A. oraz porównano ją z obecnie stosowaną<br />
strategią rzeczywistą. Na podstawie przeprowadzonych badań sformułowano następujące<br />
wnioski:
233<br />
1.<br />
2.<br />
3.<br />
Okresowe aktywa obrotowe zmieniały się wraz z fazą cyklu sprzedaży.<br />
W fazie minimalnych przychodów ze sprzedaży aktywa obrotowe utrzymywane<br />
były na najniższym poziomie, natomiast w fazie wzrostu sprzedaży<br />
osiągały maksymalny poziom. Oznaczało to, iż przedsiębiorstwo, zgodnie<br />
z założeniami koncepcji harmonizacji, okresowych aktywów obrotowych<br />
potrzebowało tylko przez pewien czas, co było ściśle uzależnione od fazy<br />
cyklu sprzedaży.<br />
Wprowadzenie zmodyfikowanej struktury rzeczywistej aktywów obrotowych<br />
spowodowało poprawę płynności finansowej w okresach szczególnego<br />
ryzyka jej utraty. W okresach nadpłynności nowa polityka zarządzania<br />
aktywami pozwoliła na lepsze gospodarowanie zapasami przedsiębiorstwa.<br />
Zastosowanie strategii doskonałej w przedsiębiorstwie ZT Kruszwica S.A.<br />
umożliwiło dopasowanie do poszczególnych składników majątku obrotowego<br />
odpowiadających im źródeł finansowania. Spowodowało to racjonalniejsze<br />
wykorzystanie dostępnych źródeł finansowania, co w konsekwencji<br />
poprawiło płynność finansową przedsiębiorstwa.<br />
Rzeczywista strategia charakteryzowała się większą konserwatywnością<br />
w porównaniu do strategii doskonałej. Zarządzający przedsiębiorstwem<br />
utrzymywali wyższy poziom zapasów w stosunku do pozostałych aktywów<br />
obrotowych. W zakresie finansowania majątku obrotowego, podobnie jak<br />
w przypadku zarządzania okresowymi aktywami, przedsiębiorstwo stosowało<br />
bardziej konserwatywne podejście. Takie działanie służyło minimalizowaniu<br />
ryzyka utraty płynności, niemniej jednak wpływało niekorzystnie<br />
na efektywność gospodarowania.<br />
Literatura<br />
WĘDZKI D.: Strategie płynności finansowej przedsiębiorstwa. Oficyna Ekonomiczna, Kraków<br />
2003.<br />
SIERPIŃSKA M., JACHNA T.: Metody podejmowania decyzji finansowych. Wydawnictwo<br />
<strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2007.<br />
SIERPIŃSKA M., JACHNA T.: Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych.<br />
Wydawnictwo <strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 2004.<br />
WASILEWSKI M., ZABOLOTNYY S.: Strategia płynności finansowej Grupy Kapitałowej<br />
Żywiec S.A. w ujęciu harmonizacji. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe Uniwersytetu Szczecińskiego,<br />
Finanse. Rynki Finansowe. Ubezpieczenia, nr 520 (14) 2008.<br />
ZABOLOTNYY S.: Metodyczne aspekty modelowania struktury majątku obrotowego<br />
w koncepcji synchronizacji zarządzania płynnością finansową. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe <strong>SGGW</strong><br />
w <strong>Warszawie</strong>, Ekonomika i Organizacja Gospodarki Żywnościowej, nr 82 (2010).
234<br />
The financial liquidity strategy in a view<br />
of harmonization of the ZT Kruszwica S.A.<br />
Abstract<br />
In this article the comparison between strategy of current financial liquidity<br />
and strategy of excellent financial liquidity, according to assumption of harmonization,<br />
was presented. The object of research was ZT Kruszwica S.A. enterprise.<br />
The period of research included year 2010. Managers of enterprise used more<br />
conservative strategy of working capital management and also in financial sector<br />
of business activity. It caused lower risk of losing financial liquidity and lower<br />
effective of operational activity at the same time. Modification of current structure<br />
of working capital caused improvement in financial liquidity and better use<br />
of financial sources.
Rafał Balina<br />
Katedra Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw<br />
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w <strong>Warszawie</strong><br />
Notowania kontraktów terminowych na pszenicę<br />
konsumpcyjną na rynku FOREX jako przykład<br />
anomalii rynku kapitałowego<br />
Wstęp<br />
Teza o efektywności rynku kapitałowego nawet w swej słabej formie stanowi,<br />
że badanie historycznych stóp zwrotu walorów nie powinno dostarczać<br />
użytecznych informacji, które pozwolą na skuteczne prognozowanie stóp zwrotu<br />
w przyszłości [Szyszka A. 1999]. Jednak w literaturze przedmiotu można<br />
znaleźć liczne przykłady, które stoją w sprzeczności z powyższym poglądem.<br />
Podstawę, na której można z pewnym prawdopodobieństwem przewidywać, jak<br />
będzie kształtować się kursu walorów notowanych na rynku kapitałowym, stanowią<br />
anomalie rozkładu stóp zwrotu w czasie zwane również „efektami kalendarzowymi”.<br />
Zjawiska te stanowią odstępstwa od efektywności informacyjnej<br />
rynku kapitałowego, które mogą być zależne od momentu zawarcia transakcji<br />
– tak zwane anomalie czasowe i sezonowe, od opóźnionej reakcji inwestorów<br />
na informacje, od nadmiernej reakcji inwestorów na napływające informacje.<br />
Przez anomalię należy rozumieć odchylenie od wartości typowej lub średniej.<br />
W związku z tym wszelkie powtarzające się odchylenia uzależnione do dnia tygodnia,<br />
miesiąca, godziny można uznać za przejaw nieefektywności rynku kapitałowego.<br />
Przykładem „efektu kalendarzowego” jest „efekt miesiąca w roku”, zwany<br />
również „efektem stycznia”. Badania w tym zakresie przeprowadziło wielu<br />
badaczy między innymi Fam E. [1991], Haugen R.A., Lakonishok J. [1988],<br />
Dimision E. [1988], Glutekin M.N, Glutekin N.B. [1983], Reinganum M.R.<br />
[1983]. Prowadzą one do wniosku, że stopy zwrotu z akcji notowanych na giełdach<br />
amerykańskich i europejskich w styczniu są na ogół znacząco wyższe niż<br />
w pozostały miesiącach, co pozwala na wykorzystywanie tej zależności w celu<br />
prognozowania przyszłych stóp zwrotu w styczniu.<br />
Innym przykładem, który jest sprzeczny z hipotezą o efektywności rynku<br />
kapitałowego w słabej formie są badania przeprowadzone przez R.A. Ariela
236<br />
[1987], w których wskazał on na znaczącą różnicę pomiędzy rozkładem stóp<br />
zwrotu w ciągu miesiąca. Zauważył, że cały skumulowany wzrost rynku papierów<br />
wartościowych, jakimi są akcje notowane na rynku amerykańskim, nastąpił<br />
w pierwszych połowach miesięcy, co także jest podstawą do rozważań nad<br />
przewidywaną stopą zwrotu z inwestycji w akcje. Mianowicie pozwala to na<br />
wykorzystanie tej zależności do podejmowania spekulacyjnych decyzji inwestycyjnych.<br />
Kolejnym przykładem, który pozwala na przewidywanie kierunku zmian<br />
na rynku giełdowym na podstawie danych historycznych jest „efekt dnia w tygodniu”,<br />
który zakłada, że różnice między stopami zwrotu w poszczególnych<br />
dniach tygodnia są różne. W licznych badaniach wykazano, że przeciętne poniedziałkowe<br />
stopy zwrotu na rynku amerykańskim są znacznie niższe od przeciętnych<br />
stóp zwrotu w pozostałych dniach tygodnia [French K.R. 1980; Keim D.K.,<br />
Stambaugh R.F. 1985; Rogalski R.J. 1984; Smirlock M., Starks L. 1986].<br />
Kolejnym przykładem anomalii w rozkładzie stóp zwrotu z inwestycji w papiery<br />
wartościowe, który poruszono w niniejszym artykule, jest „efekt godziny<br />
w dniu”. W literaturze można odnaleźć wiele przykładów na badanie zależności<br />
między kształtowaniem się cen akcji a stopami zwrotu w ciągu godziny czy<br />
kwadransa [Smirlock M., Starks L. 1986; Harris L. 1986]. Badania te mówią,<br />
że stopy zwrotu w poszczególnych godzinach handlu papierami wartościowymi<br />
są różne i w wielu przypadkach powtarzalne, co może zostać wykorzystane<br />
z powodzeniem w praktyce.<br />
Biorąc pod uwagę przytoczone przykłady „efektów kalendarzowych” należy<br />
zwrócić uwagę na to, że wszystkie badania przeprowadzono na podstawie<br />
danych pochodzących z giełd papierów wartościowych lub bezpośrednio ich<br />
dotyczą. Uwzględniając dorobek literatury zagadnienia, należy zauważyć, że<br />
w zasadzie brak jest opracowań dotyczących anomalii na rynku kontraktów terminowych<br />
na towary rolno-spożywcze.<br />
Cel i metody badań<br />
Celem głównym opracowania jest wykazanie występowania znacznych<br />
różnic w zakresie zmienności notowań kontraktów terminowych na pszenicę<br />
konsumpcyjną na rynku FOREX w godzinach 16:35–19:35 w porównaniu do<br />
notowań z godzin 01:35–12:35 jako anomalii na rynku terminowym produktów<br />
rolno-spożywczych.<br />
Do badań wykorzystano rzeczywiste dane dotyczące kształtowania się cen<br />
zamknięcia kontraktów terminowych na pszenicę konsumpcyjną w układzie godzinowym<br />
od 27 stycznia 2010 roku do 26 stycznia 2011 roku. Dobór okre-
237<br />
su badań był celowy i miał na celu objęcie badaniami pełnego roku, tak aby<br />
uwzględniały one czynniki związane z zachowaniem się kursów kontraktów na<br />
przestrzeni pór roku. Łącznie badaniem objęto 253 dni, w czasie których odbywał<br />
się handel tym walorem. W związku z faktem, że obrót badanym kontraktem<br />
terminowym odbywał się w godzinach 01:35–12:35 oraz 16:35–19:35, do analizy<br />
wykorzystano próbę składającą się z 4048 godzinowych notowań kontraktu<br />
na pszenicę konsumpcyjną.<br />
Do analizy wykorzystano wzór na stopę zwrotu z inwestycji w akcję wyrażony<br />
jako iloraz różnicy między ceną zamknięcia transakcji w danej godzinie<br />
i ceną zakupu pszenicy konsumpcyjnej w pierwszej godzinie handlu tym walorem<br />
a ceną jego zakupu w tej godzinie. Ponadto wykorzystano współczynnik<br />
zmienności, jako miarę zakresu zmienności kursu analizowanego waloru w badanym<br />
okresie.<br />
Wyniki badań<br />
Kształtowanie się ceny zamknięcia w poszczególnych dniach, a także wolumen<br />
transakcji przedstawiono na rysunku 1.<br />
Rysunek 1<br />
Kurs kontraktu terminowego na pszenicę konsumpcyjną oraz wolumen obrotu kontraktami<br />
w okresie 27.01.2010–26.01.2011<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie platformy transakcyjnej XTB.<br />
Na rysunku 1 można zauważyć, że badania obejmowały okresy, w których<br />
następowały wzrost, spadek oraz konsolidacja notowań, tak aby uwzględnić jak<br />
największą liczbę kierunków podążania kursu. Analizując zachowanie się notowań<br />
kontraktów na pszenicę w układzie godzinowym (rys. 2), można zauważyć<br />
pewną prawidłowość. Mianowicie, notowania w godzinach 16:35–19:35 uzyskiwały<br />
znacząco wyższe wartości kursu niż w godzinach przedpołudniowych.
238<br />
Rysunek 2<br />
Wahania notowań kontraktu terminowego na pszenicę konsumpcyjną w układzie godzinowym<br />
w okresie 27.01.2010–26.01.2011<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie platformy transakcyjnej XTB.<br />
W celu potwierdzenia zaobserwowanej zależności w dalszej części opracowania<br />
zostanie wykorzystany wzór na stopę zwrotu z kontraktu terminowego na<br />
pszenicę konsumpcyjną notowaną na rynku FOREX dla długiej pozycji obliczoną<br />
według poniższego wzoru:<br />
R<br />
t<br />
=<br />
Pt<br />
− P<br />
P<br />
0<br />
0<br />
gdzie:<br />
R t – stopa zwrotu w danej godzinie,<br />
P t – cena zamknięcia w danej godzinie,<br />
P 0 – cena zamknięcia w pierwszej godzinie handlu.<br />
Stopy zwrotu z inwestycji w poszczególnych godzinach odnoszą się więc do<br />
zmian dziennych, w związku z tym godzina 01:35 stanowić będzie zawsze 0%.<br />
Takie przedstawienie pozwoli na zobrazowanie, jak będzie zmieniać się stopa<br />
zwrotu w zależności od czasu utrzymywania danej pozycji na rynku. Stopy<br />
zwrotu obliczone wg powyższego wzoru przedstawiono na rysunku 3. Analizując<br />
ten rysunek, należy podkreślić, że w godzinach od 01:35 do 12:35 stopy<br />
zwrotu są stosunkowo stabilne i wahają się w przedziale od –2,9 do 5,44%. Ich<br />
poziom należy uznać za stosunkowo niski, gdyż otrzymywane stopy zwrotu po<br />
uwzględnieniu spredu transakcyjnego nie pozwolą na uzyskiwanie ponadprzeciętnych<br />
wyników, które wystarczająco zadowoliłby inwestora. W przypadku<br />
przedziału między godzinami 16:35 a 19:35 stopy zwrotu wykazywały znacznie<br />
wyższe wartości od stóp zwrotu uzyskiwanych w godzinach 01:35–12:35, zmiany<br />
te wynosiły od –9,98 do 8,61%. Z punktu widzenia inwestora otwarcie po-
239<br />
Rysunek 3<br />
Stopy zwrotu z kontraktu terminowego na pszenicę konsumpcyjną w układzie godzinowym<br />
[%]<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie platformy transakcyjnej XTB.<br />
zycji od pierwszej godziny obrotu kontraktem terminowym na pszenicę danego<br />
dnia i utrzymywanie jej aż do godzin popołudniowych tego samego dnia dawało<br />
szansę na uzyskanie wyższej stopy zwrotu z inwestycji, gdyż zakres zmienności<br />
stopy zwrotu był znacznie wyższy niż w godzinach przedpołudniowych.<br />
W celu wskazania różnic w zmienności między wydzielonymi okresami<br />
wykorzystano współczynnik zmienności jako miarę statystyczną pozwalającą<br />
określić zakres zmian notowań kontraktu terminowego na pszenicę konsumpcyjną<br />
w określonych przedziałach czasu. Do obliczeń wykorzystano znany wzór<br />
[Sobczyk M. 2006, s. 46; Witkowska D. 1999, s. 90]:<br />
n<br />
<br />
i=<br />
1<br />
( x − x)<br />
i<br />
2<br />
V =<br />
n<br />
x<br />
gdzie:<br />
V – współczynnik zmienności,<br />
n – liczba obserwacji,<br />
x i – wartość i-tej obserwacji,<br />
x – średnia arytmetyczna.<br />
Ze względów metodycznych obiekt badań podzielono na dwie grupy zgodnie<br />
z wcześniej zaobserwowanym rozkładem stóp zwrotu w zależności od okresu<br />
utrzymywania danej pozycji. Pierwsza grupa obejmowała obserwacje z badanego<br />
okresu między godzinami 01:35 a 12:35, a druga grupa od godziny 16:35
240<br />
do 19:35. Dla obserwacji w grupach z okresu badawczego obliczono wartości<br />
współczynnika zmienności. Otrzymane wyniki przedstawiono na rysunku 4.<br />
Rysunek 4<br />
Współczynniki zmienności w poszczególnych grupach w okresie badawczym<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
Przeprowadzone badania wykazały, że wartości współczynnika zmienności<br />
obliczone dla grupy pierwszej w przypadku 234 dni obserwacji były wyższe niż<br />
w grupie drugiej. W przypadku pozostałych 19 dni objętych badaniem współczynnik<br />
zmienności obliczony dla grupy drugiej był niższy niż w grupie pierwszej.<br />
Oznacza to, że zmienność między godzinami 01:35 a 12:35 była niższa niż<br />
między 16:35 a 19:35 w 92,5% badanych przypadków, a współczynnik zmienności<br />
w pierwszym okresie notowań wahał się w przedziale od 0,2 do 5,7%,<br />
a w drugim zawierał się w przedziale od 0,1 do 14,7%. Wskazuje to na znaczące<br />
różnice w zakresie zmienności kontraktów terminowych między notowaniami<br />
w godzinach 01:35–12:35 a notowaniami w godzinach 16:35–19:35. W związku<br />
z tym należy zauważyć, że największy wpływ na zmiany w notowaniach<br />
kontraktów na pszenicę konsumpcyjną na rynku FOREX miały ruchy cenowe<br />
w godzinach popołudniowych.<br />
Podsumowanie<br />
Na podstawie przeprowadzonych analiz stwierdzono, że w przypadku kontraktów<br />
terminowych na pszenicę konsumpcyjną notowania ich kursu osiągają<br />
najwyższy poziom zmienności między godzinami 16:35 a 19:35 danego dnia, co<br />
ma decydujący wpływ na dzienną stopę zwrotu. Ponadto, stopy zwrotu z zajęcia<br />
pozycji w godzinach przedpołudniowych i utrzymywanie jej do drugiego okre-
241<br />
su notowań dawało znacząco lepsze wyniki niż zamknięcie jej przed godziną<br />
16:35. Zjawisko to można uznać za przykład anomalii, który stoi w sprzeczności<br />
z hipotezą o efektywności rynków kapitałowych, z tym że dotyczy ono mało zbadanego<br />
w tym zakresie rynku kontraktów terminowych na produkty rolno-spożywcze.<br />
Zjawisko to może zostać wykorzystane do prognozowania ruchów cen<br />
kontraktów terminowych na pszenicę konsumpcyjną, a tym samym może stanowić<br />
podstawę do podejmowania spekulacyjnych decyzji inwestycyjnych, gdyż<br />
wskazane zależności nie dają podstaw do inwestowania długoterminowego.<br />
Badania przeprowadzone do celów niniejszego artykułu, ze względu na<br />
znaczące różnice w specyfikacjach kontraktów i godziny obrotu kontraktami<br />
terminowymi na produkty rolno-spożywcze, nie mogą być przenoszone na inne<br />
rynki.<br />
Literatura<br />
ARIEL R.A., 1987: Monthly Effect in Stock Returns. Journal of Financial Economics,<br />
March.<br />
DIMISION E., 1988: Stock Market Anomalies. Cambridge University Press, Cambridge.<br />
FAMA E., 1991: Efficient Capital Markets II. Journal of Finance, No. 5, December.<br />
FRENCH K.R., 1980: Stock Returns for the Weekend Effect in Stock Returns. Journal of<br />
Finance, June.<br />
GLUTEKIN M.N., GLUTEKIN N.B., 1983: Stock Market Seasonality: International Evidence”.<br />
Journal of Financial Economics 12.<br />
HAUGEN R.A., LAKONISHOK J., 1988: The Incredible January Effect. Dow Jones-Irwin,<br />
Homewood.<br />
HARRIS L., 1986: A Transaction Data Study of Weekly and Intradaily Patterns in Stock<br />
Returns. Journal of Finanse, June.<br />
KEIM D.K., STAMBAUGH R.F., 1985: A Further Investigation of the Weekend Effect in<br />
Stock Returns. Journal of Finance, June.<br />
REINGANM M.R., 1983: The Anomalous Stock Market Behavior of Small Firms in January.<br />
Journal of Financial Economics, June.<br />
ROGALSKI R.J., 1984: New Findings Regarding Day-of-the-Week Returns over Trading<br />
and Non-trading Periods. Journal of Finance, December.<br />
SMIRLOCK M., STARKS L., 1986: Day-of-the-Week and Intraday Effects in Stock Returns.<br />
Journal of Financial Economics, September.<br />
SOBCZYK M., 2006: Statystyka – aspekty praktyczne i teoretyczne. Wydawnictwo Uniwersytetu<br />
Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.<br />
SZYSZKA A., 1999: Efektywność rynku kapitałowego a anomalie w rozkładzie stóp zwrotu<br />
w czasie. Nasz Rynek Kapitałowy 12.<br />
WITKOWSKA D., 1999: Metody statystyczne w zarządzaniu. Wydawnictwo Wydziału Organizacji<br />
i Zarządzania Politechniki Łódzkiej, Łódź.
242<br />
Quotations of wheat futures in the FOREX market<br />
as an example of capital market anomalies<br />
Abstract<br />
This article presents chosen examples of anomalies in the distribution of<br />
rates of return on the stock exchanges in the world, based on a review of literature.<br />
Moreover, author has shown that in the case of futures contracts on feed<br />
wheat listed on the FOREX market there are also anomalies in the distribution<br />
of rates of return. It was noted that the rate of return and the coefficient of variation<br />
for a given asset in the last four hours of trading are significantly higher than<br />
in the rest of the day.
Danuta Zawadzka, Agnieszka Strzelecka, Ewa Szafraniec-Siluta<br />
Zakład Finansów<br />
Politechnika Koszalińska<br />
Znaczenie fiskalne podatku rolnego w gminach<br />
Pomorza Środkowego 1<br />
Wstęp<br />
Podatek rolny, który uznawany jest za podatek majątkowy 2 [Liszewski 2004,<br />
s. 341], w całości zasila budżety gmin, wypełniając tym samym funkcję fiskalną<br />
podatku. Stanowi on źródło dochodów własnych gmin. Regulacje systemowe,<br />
stanowiące podstawę dochodów jednostek samorządu terytorialnego, odnajdujemy<br />
w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W świetle art. 167 dochodami<br />
jednostek samorządu terytorialnego są: dochody własne, subwencje ogólne oraz<br />
dotacje celowe z budżetu państwa [Konstytucja 1997, art. 167]. Zgodnie z art.<br />
216 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, dochody jednostek<br />
samorządu terytorialnego regulowane są przepisami szczegółowymi. Zalicza się<br />
do nich między innymi ustawę z 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek<br />
samorządu terytorialnego. Według art. 4 tejże ustawy, do źródeł dochodów własnych<br />
gmin zalicza się: 1) wpływy z podatków, w tym: podatku od nieruchomości,<br />
podatku rolnego, podatku leśnego, podatku od środków transportowych, podatku<br />
dochodowego od osób fizycznych, opłacanego w formie karty podatkowej, podatku<br />
od spadków i darowizn, podatku od czynności cywilnoprawnych; 2) wpływy<br />
z opłat, w tym: opłaty skarbowej, opłaty targowej, opłaty miejscowej, uzdrowiskowej<br />
i od posiadania psów, opłaty eksploatacyjnej, innych stanowiących<br />
dochody gminy, uiszczanych na podstawie odrębnych przepisów; 3) dochody<br />
uzyskiwane przez gminne jednostki budżetowe oraz wpłaty od gminnych zakładów<br />
budżetowych; 4) dochody z majątku gminy; 5) spadki, zapisy i darowizny<br />
na rzecz gminy; 6) dochody z kar pieniężnych i grzywien określonych w odrębnych<br />
przepisach; 7) 5,0% dochodów uzyskiwanych na rzecz budżetu państwa<br />
w związku z realizacją zadań z zakresu administracji rządowej oraz innych zadań<br />
zleconych ustawami, o ile odrębne przepisy nie stanowią inaczej; 8) odset-<br />
1 Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum <strong>Nauk</strong>i.<br />
2 Jest on podatkiem majątkowym, gdyż obowiązek jego zapłaty wiąże się z władaniem gruntem,<br />
a nie z osiąganiem korzyści z tytułu posiadanej własności.
244<br />
ki od pożyczek udzielanych przez gminę, o ile odrębne przepisy nie stanowią<br />
inaczej; 9) odsetki od nieterminowo przekazywanych należności stanowiących<br />
dochody gminy; 10) odsetki od środków finansowych gromadzonych na rachunkach<br />
bankowych gminy, o ile odrębne przepisy nie stanowią inaczej; 11) dotacje<br />
z budżetów innych jednostek samorządu terytorialnego; 12) inne dochody należne<br />
gminie na podstawie odrębnych przepisów.<br />
Podstawą naliczania i poboru podatku rolnego jest ustawa z dnia 15 listopada<br />
1984 r. o podatku rolnym. Podatkiem tym obciążone są osoby fizyczne,<br />
osoby prawne, jednostki organizacyjne, w tym spółki, nieposiadające osobowości<br />
prawnej, będące: właścicielami gruntów; posiadaczami samoistnymi gruntów;<br />
użytkownikami wieczystymi gruntów; posiadaczami gruntów stanowiących<br />
własność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego [Ustawa<br />
z 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym, art. 3]. Przedmiotem opodatkowania<br />
podatkiem rolnym są grunty sklasyfikowane w ewidencji gruntów i budynków<br />
jako użytki rolne lub jako grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych,<br />
z wyjątkiem gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej<br />
innej niż działalność rolnicza. Podstawę opodatkowania podatkiem rolnym stanowi:<br />
1) dla gruntów gospodarstw rolnych – liczba hektarów przeliczeniowych<br />
ustalana na podstawie powierzchni, rodzajów i klas użytków rolnych wynikających<br />
z ewidencji gruntów i budynków oraz zaliczenia do okręgu podatkowego 3 ;<br />
2) dla pozostałych gruntów – liczba hektarów wynikająca z ewidencji gruntów<br />
i budynków. Liczba hektarów przeliczeniowych jest ustalana na podstawie powierzchni<br />
użytków rolnych, ich rodzajów oraz klas. Stawka podatku rolnego jest<br />
obliczana na podstawie średniej ceny skupu żyta za pierwsze trzy kwartały roku<br />
poprzedzającego rok podatkowy.<br />
Cel i metodyka badań<br />
Celem badań była ocena znaczenia fiskalnego podatku rolnego w gminach<br />
z terenu Pomorza Środkowego. Oceny tej dokonano na podstawie analizy wielkości<br />
bezwzględnych, określających wpływy z podatku rolnego w gminach<br />
Pomorza Środkowego, a także na podstawie analizy udziału tych wpływów<br />
w dochodach gmin ogółem, udziału wpływów z podatku rolnego w dochodach<br />
własnych badanych gmin oraz na podstawie oceny zmian wartości wpływów<br />
3 Ustalono cztery okręgi podatkowe, do których zalicza się gminy oraz miasta w zależności od<br />
warunków ekonomicznych i produkcyjno-klimatycznych [Ustawa z 15 listopada 1984 r. o podatku<br />
rolnym, art. 4]. Szczegółowy wykaz zawarty jest w Aneksie nr 2 do Rozporządzenia Ministra<br />
Finansów z dnia 10 grudnia 2001 r. w sprawie zaliczenia gmin oraz miast do jednego z czterech<br />
okręgów podatkowych [Dz.U. Nr 143, poz. 1614].
245<br />
z podatku rolnego w latach 1995–2009. Z uwagi na ograniczone możliwości<br />
publikacji szczegółowych wyników, zaprezentowano je w układzie powiatowym<br />
oraz w podziale na subregion koszaliński i subregion słupski 4 .<br />
Badaniu poddano gminy z regionu Pomorza Środkowego, do którego zaliczono<br />
obszary byłych województw koszalińskiego oraz słupskiego [Suszyński<br />
2008, s. 12; Zawadzka 2008, s. 247–248]. Analizowany region obejmuje 13<br />
powiatów i 77 gmin, w tym 10 gmin miejskich, 17 gmin miejsko-wiejskich, 48<br />
gmin wiejskich oraz 2 gminy o statusie miasta, będące miastami na prawach<br />
powiatu. Region Pomorza Środkowego, według aktualnie administracyjnie wydzielonych<br />
jednostek samorządu terytorialnego, obejmuje:<br />
1. Powiaty wraz z gminami, znajdujące się na terytorium województwa<br />
zachodniopomorskiego: a) powiat białogardzki: Białogard – gmina miejska,<br />
Białogard – gmina wiejska, Karlino, Tychowo; b) powiat drawski: Czaplinek,<br />
Drawsko Pomorskie, Kalisz Pomorski, Ostrowice, Wierzchowo, Złocieniec;<br />
c) powiat kołobrzeski: Kołobrzeg – gmina miejska, Kołobrzeg – gmina wiejska,<br />
Dygowo, Gościno, Rymań, Siemyśl, Ustronie Morskie; d) powiat koszaliński:<br />
Będzino, Biesiekierz, Bobolice, Manowo, Mielno, Polanów, Sianów, Świeszyno;<br />
e) powiat sławieński: Darłowo – gmina miejska, Darłowo – gmina wiejska,<br />
Sławno – gmina miejska, Sławno – gmina wiejska, Malechowo, Postomino;<br />
f) powiat szczecinecki: Szczecinek – gmina miejska, Szczecinek – gmina wiejska,<br />
Barwice, Biały Bór, Borne Sulinowo, Grzmiąca; g) powiat świdwiński:<br />
Świdwin – gmina miejska, Świdwin – gmina wiejska, Brzeżno, Połczyn-Zdrój,<br />
Rąbino, Sławoborze; h) powiat m. Koszalin: Koszalin.<br />
2. Powiaty wraz z gminami, znajdujące się na terytorium województwa pomorskiego:<br />
a) powiat bytowski: Borzytuchom, Bytów, Czarna Dąbrówka, Kołczygłowy,<br />
Lipnica, Miastko, Parchowo, Studzienice, Trzebielino, Tuchomie;<br />
b) powiat człuchowski: Człuchów – gmina miejska, Człuchów – gmina wiejska,<br />
Czarne, Debrzno, Koczała, Przechlewo, Rzeczenica; c) powiat lęborski: Lębork,<br />
Łeba, Cewice, Nowa Wieś Lęborska, Wicko; d) powiat słupski: Ustka – gmina<br />
miejska, Damnica, Dębnica Kaszubska, Główczyce, Kępice, Kobylnica, Potęgowo,<br />
Słupsk, Smołdzino, Ustka – gmina wiejska; e) powiat m. Słupsk: Słupsk.<br />
Wyniki i dyskusja<br />
W 2005 r. łączna powierzchnia użytków rolnych badanego obszaru wynosiła<br />
715 952 ha (w tym w podregionie koszalińskim 418 164 ha, w podregionie słup-<br />
4 Z powodu braku danych o powierzchni użytków rolnych w latach 2006–2009 do obliczenia<br />
relacji wpływu z podatku rolnego gmin do powierzchni użytków rolnych wykorzystano wielkość<br />
powierzchni użytków rolnych w 2005 r.
246<br />
skim 297 428 ha – rys. 1), stanowiąc 3,93% areału wszystkich użytków rolnych<br />
w Polsce. Średnia powierzchnia użytków rolnych powiatów Pomorza Środkowego<br />
to 55 046 ha. Dane dotyczące zmian w powierzchni użytków rolnych badanego<br />
obszaru w latach 1995–2005 zaprezentowano na rysunkach 1 i 2.<br />
2005<br />
2004<br />
2003<br />
2002<br />
2001<br />
2000<br />
1999<br />
1998<br />
1997<br />
1996<br />
1995<br />
W 2005 r. największym areałem użytków rolnych charakteryzowały się<br />
powiaty słupski (116 354 ha) oraz bytowski (81 263 ha), z kolei najmniejszym<br />
powiaty miasto Słupsk (1805 ha) oraz miasto Koszalin (2131 ha). Zwiększenie<br />
powierzchni użytków rolnych w 2005 r. w stosunku do stanu w 1995 r. dotyczyy<br />
y g g y<br />
0 100 200 300 400 500 600 700 800<br />
Pomorze Środkowe Podregion koszaliński Podregion słupski<br />
Rysunek 1<br />
Powierzchnia użytków rolnych w regionie Pomorza Środkowego [tys. ha]<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Banku Danych Lokalnych.<br />
140<br />
120<br />
100<br />
80<br />
60<br />
40<br />
20<br />
0<br />
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005<br />
Rysunek 2<br />
Powierzchnia użytków rolnych w regionie Pomorza Środkowego [tys. ha] w układzie powiatowym<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Banku Danych Lokalnych.
247<br />
ło następujących powiatów: miasta Słupsk (o 42,92%), słupskiego (o 1,20%),<br />
człuchowskiego (o 0,70%) oraz drawskiego (o 0,04%). Powierzchnia użytków<br />
rolnych pozostałych powiatów Pomorza Środkowego uległa zmniejszeniu. Największy<br />
spadek powierzchni użytków rolnych w 2005 r. w stosunku do 1995 r.<br />
odnotowano w powiecie miasto Koszalin (o 13,12%). W tabeli 1 zaprezentowano<br />
strukturę użytków rolnych Pomorza Środkowego w latach 1995–2005<br />
z uwzględnieniem gruntów ornych, sadów oraz łąk i pastwisk.<br />
Tabela 1<br />
Struktura użytków rolnych w regionie Pomorza Środkowego<br />
Lata<br />
Polska<br />
Pomorze<br />
Środkowe<br />
Podregion<br />
koszaliński<br />
Podregion<br />
słupski<br />
Polska<br />
Pomorze<br />
Środkowe<br />
Podregion<br />
koszaliński<br />
Podregion<br />
słupski<br />
W latach 1995–2005 struktura powierzchni użytków rolnych zarówno<br />
w Polsce, jak i w regionie Pomorza Środkowego nie uległa znaczącym zmianom.<br />
Najwyższy udział w strukturze tych użytków w Polsce mają grunty orne.<br />
W całym badanym okresie ich poziom przekraczał 76% powierzchni. W regionie<br />
Pomorza Środkowego poziom ten był jeszcze wyższy (zarówno w podregionie<br />
słupskim, jak i koszalińskim). W regionie Pomorza Środkowego sady stanowią<br />
mniejszy udział w strukturze użytków rolnych niż w Polsce (średnio o 1,12 pkt.<br />
proc.). Pozostałą część powierzchni stanowią łąki i pastwiska. W podregionach<br />
słupskim oraz koszalińskim jest ich stosunkowo mniej niż na obszarze całej Polski<br />
(ok. 21% powierzchni).<br />
Polska<br />
Pomorze<br />
Środkowe<br />
Podregion<br />
koszaliński<br />
Podregion<br />
słupski<br />
grunty orne (w%) sady (w%) łąki i pastwiska (w%)<br />
1995 76,71 78,20 78,27 78,09 1,56 0,45 0,48 0,40 21,73 21,35 21,24 21,51<br />
1996 76,79 78,51 78,81 78,08 1,57 0,42 0,45 0,39 21,64 21,07 20,74 21,53<br />
1997 76,17 78,70 79,12 78,09 1,42 0,41 0,41 0,40 22,41 20,89 20,46 21,50<br />
1998 76,53 78,69 79,13 78,07 1,44 0,35 0,32 0,40 22,03 20,96 20,55 21,53<br />
1999 76,67 78,74 79,15 78,15 1,45 0,33 0,32 0,34 21,88 20,94 20,53 21,51<br />
2000 76,37 78,66 78,91 78,31 1,45 0,34 0,34 0,34 22,17 21,00 20,75 21,35<br />
2001 76,37 78,67 79,01 78,20 1,46 0,32 0,32 0,31 22,17 21,01 20,67 21,50<br />
2002 76,32 78,54 78,79 78,19 1,46 0,30 0,30 0,31 22,23 21,16 20,91 21,51<br />
2003 76,07 78,39 78,62 78,07 1,58 0,36 0,42 0,28 22,35 21,25 20,96 21,66<br />
2004 76,12 78,42 78,67 78,07 1,58 0,36 0,42 0,29 22,30 21,22 20,91 21,65<br />
2005 76,13 78,59 78,99 78,01 1,56 0,36 0,42 0,27 22,32 21,05 20,58 21,71<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Banku Danych Lokalnych.
248<br />
W zakresie naliczania podatku rolnego, gminy znajdujące się w obszarze<br />
Pomorza Środkowego przyporządkowano do 3 okręgów podatkowych – II, III<br />
oraz IV (tab. 2).<br />
Tabela 2<br />
Okręgi podatkowe gmin regionu Pomorza Środkowego<br />
Powiaty<br />
Gmina<br />
Okręg<br />
podatkowy<br />
Podregion koszaliński<br />
Białogardzki<br />
Białogard – gmina miejska<br />
II<br />
Białogard – gmina wiejska, Karlino, Tychowo<br />
III<br />
Drawski<br />
Drawsko Pomorskie, Kalisz Pomorski, Ostrowice<br />
III<br />
Czaplinek, Wierzchowo, Złocieniec<br />
IV<br />
Kołobrzeg – gmina miejska<br />
II<br />
Kołobrzeski Kołobrzeg – gmina wiejska, Dygowo, Gościno, Rymań,<br />
Siemyśl, Ustronie Morskie<br />
III<br />
Koszaliński<br />
Będzino, Biesiekierz, Bobolice, Mielno, Sianów, Świeszyno III<br />
Manowo, Polanów<br />
IV<br />
Sławno – gmina miejska, Sławno – gmina wiejska<br />
II<br />
Sławieński<br />
Darłowo – gmina miejska, Darłowo – gmina wiejska,<br />
Postomino<br />
III<br />
Malechowo<br />
IV<br />
Szczecinek – gmina miejska<br />
II<br />
Szczecinecki Barwice, Grzmiąca<br />
III<br />
Biały Bór, Borne Sulinowo, Szczecinek – gmina wiejska<br />
IV<br />
Świdwiński<br />
Świdwin – gmina miejska, Świdwin – gmina wiejska, Brzeżno,<br />
Połczyn-Zdrój, Rąbino, Sławoborze<br />
III<br />
M. Koszalin Koszalin II<br />
Podregion słupski<br />
Kołczygłowy, Miastko, Trzebielino<br />
III<br />
Bytowski Borzytuchom, Bytów, Czarna Dąbrówka, Lipnica, Parchowo,<br />
Studzienice, Tuchomie<br />
IV<br />
Człuchowski<br />
Człuchów – gmina miejska, Człuchów – gmina wiejska,<br />
Czarne, Debrzno, Koczała, Przechlewo, Rzeczenica<br />
III<br />
Lęborski<br />
Lębork, Łeba, Nowa Wieś Lęborska, Wicko<br />
Cewice<br />
Damnica, Kobylnica, Słupsk,<br />
II<br />
Słupski Ustka – gmina miejska, Dębnica Kaszubska, Główczyce,<br />
Kępice, Potęgowo, Smołdzino, Ustka – gmina wiejska<br />
III<br />
M. Słupsk Słupsk II<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Aneksu nr 2 do Rozporządzenia Ministra Finansów<br />
z dnia 10 grudnia 2001 r. w sprawie zaliczenia gmin oraz miast do jednego z czterech<br />
okręgów podatkowych [Dz.U. Nr 143, poz. 1614].<br />
III<br />
IV
249<br />
W regionie Pomorza Środkowego znajduje się 10 gmin należących do II<br />
okręgu podatkowego (6 w podregionie koszalińskim, 4 w podregionie słupskim),<br />
co stanowi 8,92% powierzchni użytków rolnych. Większość z omawianych użytków<br />
znajduje się w granicach administracyjnych podregionu słupskiego (6,04%).<br />
Największą część areału gruntów rolnych, sadów, łąk i pastwisk na terenie byłych<br />
województw koszalińskiego i słupskiego stanowią te, które przyporządkowane<br />
są do III okręgu podatkowego (68,48%). Zajmują one łącznie powierzchnię<br />
50 gmin – 29 w podregionie koszalińskim oraz 21 w słupskim, co stanowi<br />
odpowiednio 40,97 oraz 27,51% powierzchni użytków rolnych Pomorza Środkowego.<br />
Pozostałą część powierzchni zajmuje okręg IV. Należy do niego 9 gmin<br />
z byłego województwa koszalińskiego oraz 8 z byłego województwa słupskiego.<br />
Stawka podatku rolnego jest obliczana na podstawie średniej ceny skupu<br />
żyta za pierwsze trzy kwartały roku poprzedzającego rok podatkowy, którą ustala<br />
Prezes Głównego Urzędu Statystycznego w formie komunikatu ogłaszanego<br />
w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Dla<br />
gruntów gospodarstwa rolnego jest wyznaczana jako równowartość pieniężna<br />
2,5 q żyta od 1 ha przeliczeniowego. Gminy mają możliwość ustalania stawki<br />
niższej niż ogłoszona przez Prezesa GUS. W tabeli 3 zaprezentowano stawki podatku<br />
rolnego w Polsce w latach 1997–2009, obliczone z uwzględnieniem średniej<br />
ceny skupu żyta publikowanej w „Monitorze Polskim” 5 .<br />
Stawka podatku rolnego w badanym okresie ulegała zmianom na skutek<br />
zmian średniej ceny skupu żyta. Dla gruntów gospodarstwa rolnego w 2009 r.<br />
była o 59,98% wyższa niż w 1997 r. Najniższa stawka podatku rolnego została<br />
wyznaczona w 2006 r., najwyższa w 2008 r. 6 .<br />
Wpływy z podatku rolnego w gminach w Polsce oraz w gminach Pomorza<br />
Środkowego w latach 1995–2009 zaprezentowano na rysunkach 3–5.<br />
W 2009 r. wpływy z podatku rolnego we wszystkich gminach w Polsce były<br />
o 138,36% wyższe niż w 1995 r. W tym samym okresie wzrost wpływów z podatku<br />
rolnego w gminach Pomorza Środkowego wyniósł 218,76%. Zarówno<br />
w Polsce, jak i w regionie Pomorza Środkowego w 2006 r. odnotowano największy<br />
spadek dochodów gmin z tytułu podatku rolnego w stosunku do roku poprzedniego<br />
(Polska – 16,31%, Pomorze Środkowe – 15,36%, podregion koszaliński<br />
– 20,52%, podregion słupski – 7,79%). Przyczyn tej sytuacji można upa-<br />
5 W obliczeniach uwzględniono zmiany ustawy o podatku rolnym, które wystąpiły w badanym<br />
okresie.<br />
6 Było to spowodowane niskimi cenami zbóż w trzech pierwszych kwartałach 2005 r., wynikającymi<br />
z utrzymującej się po zbiorach w 2004 r. przewagi podaży ziarna nad popytem [Rolnictwo<br />
2006, s. 27, 42]. Nieudane zbiory w 2006 r., niska podaż w I półroczu 2007 r. oraz zwiększony<br />
popyt krajowy i eksportowy na ziarna spowodowały wzrost cen zbóż w 2007 r. [Rolnictwo 2008,<br />
s. 27, 30], stanowiących podstawę do obliczania stawki podatku rolnego w 2008 r.
250<br />
Tabela 3<br />
Stawki podatku rolnego w Polsce w latach 1997–2009 [w zł]<br />
Lata<br />
Średnia cena skupu<br />
żyta stanowiąca<br />
podstawę obliczenia<br />
stawki podatku rolnego<br />
Stawka podatku dla gruntów<br />
gospodarstwa rolnego<br />
(2,5 q żyta dla 1 ha<br />
przeliczeniowego × średnia<br />
cena skupu żyta)<br />
Stawka podatku<br />
dla pozostałych gruntów<br />
rolnych (5 q żyta dla 1 ha<br />
× średnia cena skupu żyta)<br />
1997 34,88 87,20 –<br />
1998 37,65 94,13 –<br />
1999 33,14 82,85 –<br />
2000 29,11 72,78 –<br />
2001 35,82 89,55 –<br />
2002 37,19 92,98 –<br />
2003 35,64 89,10 178,20<br />
2004 34,57 86,43 172,85<br />
2005 37,67 94,18 188,35<br />
2006 27,88 69,70 139,40<br />
2007 35,52 88,80 177,60<br />
2008 58,29 145,73 291,45<br />
2009 55,80 139,50 279,00<br />
Źródło: Obliczenia własne na podstawie komunikatów Prezesa GUS w sprawie średniej ceny<br />
skupu żyta za okres pierwszych trzech kwartałów odpowiedniego roku, Dziennik Urzędowy<br />
Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” oraz: 1) lata 1997–2002 Ustawa z dnia 4 lipca 1996<br />
r. o zmianie ustaw o podatku rolnym, o lasach, o podatkach i opłatach lokalnych oraz o ochronie<br />
przyrody [Dz.U. z 1996 r. Nr 91 poz. 409]; 2) lata 2003–2010 Ustawa z dnia 10 lipca 2002<br />
r. o zmianie ustawy o podatku rolnym [Dz.U. z 2002 r. Nr 200 poz. 1680].<br />
0 500 000 1 000 000 1 500 000<br />
Rysunek 3<br />
Wpływy z podatku rolnego w gminach w Polsce [tys. zł]<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Banku Danych Lokalnych.
251<br />
Rysunek 4<br />
Wpływy z podatku rolnego gmin z regionu Pomorza Środkowego [tys. zł]<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Banku Danych Lokalnych.<br />
Rysunek 5<br />
Wpływy z podatku rolnego gmin z regionu Pomorza Środkowego – w układzie powiatowym<br />
[tys. zł]<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Banku Danych Lokalnych.
252<br />
trywać w zmianie średniej ceny skupu żyta, będącej podstawą obliczenia stawki<br />
podatku rolnego, która w tym okresie osiągnęła najniższą wartość i wynosiła<br />
27,88 zł za 1 q (por. tab. 3). Z kolei w 2009 r. dochody gmin z tego tytułu wzrosły<br />
w porównaniu z rokiem poprzedzającym zarówno we wszystkich gminach<br />
w Polsce (0,86%), jak również w gminach regionu Pomorza Środkowego (3,61%).<br />
Analizując wpływy z podatku rolnego w poszczególnych powiatach omawianego<br />
regionu, można zauważyć, że w latach 1995–2009 największe wpływy z tego<br />
tytułu osiągały gminy z powiatu słupskiego, z kolei najniższe – gminy z powiatu<br />
miasto Koszalin oraz powiatu miasto Słupsk. Udział wpływów z podatku rolnego<br />
w dochodach ogółem gmin w Polsce oraz gmin Pomorza Środkowego przedstawiono<br />
na rysunkach 6 i 7.<br />
3,00%<br />
2,50%<br />
2,00%<br />
1,50%<br />
1,00%<br />
0,50%<br />
0,00%<br />
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009<br />
Rysunek 6<br />
Udział wpływów z podatku rolnego w dochodach ogółem gmin w Polsce<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Banku Danych Lokalnych.<br />
Rysunek 7<br />
Udział wpływów z podatku rolnego w dochodach ogółem gmin z regionu Pomorza Środkowego<br />
z uwzględnieniem podregionów<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Banku Danych Lokalnych.
253<br />
W latach 1995–2009 wystąpiły podobne tendencje zmian w udziale wpływów<br />
z podatku rolnego w dochodach gmin w Polsce oraz w dochodach gmin Pomorza<br />
Środkowego. W 2009 r. udział wpływów z podatku rolnego w dochodach<br />
ogółem gmin w Polsce wynosił 1,07%. W tym samym okresie podatek rolny stanowił<br />
1,64% dochodów ogółem gmin z podregionu koszalińskiego oraz 0,64%<br />
dochodów ogółem gmin z podregionu słupskiego W 1995 r. wpływy z tytułu<br />
omawianego podatku stanowiły 6,49%, a w 2009 r. 1,96% dochodów własnych<br />
gmin w Polsce. Również w gminach z regionu Pomorza Środkowego odnotowano<br />
malejące znaczenie podatku rolnego w strukturze dochodów własnych.<br />
W pierwszym z badanych lat omawiane źródło dochodów stanowiło 7,76% całej<br />
struktury (6,93% w podregionie koszalińskim, 9,45% w podregionie słupskim),<br />
natomiast w 2009 r. udział ten wynosił 3,43% (3,14% w podregionie koszalińskim,<br />
3,98% w podregionie słupskim). Należy ponadto zauważyć, że w badanym<br />
okresie wpływy z podatku rolnego miały większe znaczenie w strukturze dochodów<br />
ogółem gmin podregionu koszalińskiego. Z analizy struktury dochodów<br />
własnych wynika, że podatek ten miał większe znaczenie w gminach z podregionu<br />
słupskiego. Znaczenie fiskalne podatku rolnego w gminach Polski oraz<br />
Pomorza Środkowego w 2009 r. było niższe niż na początku badanego okresu.<br />
Jednakże od 2006 r. zauważalny jest stały wzrost udziału wpływów z podatku<br />
rolnego w dochodach ogółem gmin w Polsce oraz w analizowanym regionie. Na<br />
rysunku 8 przedstawiono wpływy z podatku rolnego gmin Pomorza Środkowego<br />
w latach 1995–2009, w przeliczeniu na 1 hektar użytków rolnych.<br />
Rysunek 8<br />
Wpływy z podatku rolnego gmin Pomorza Środkowego przypadające na 1 ha użytków<br />
rolnych [zł/ha]<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Banku Danych Lokalnych.
254<br />
Średnia wartość wpływów z podatku rolnego w badanym okresie przypadająca<br />
na 1 ha użytków rolnych Pomorza Środkowego wyniosła 37,76 zł. W podregionie<br />
koszalińskim wartość ta równała się 38,26 zł/ha, a w słupskim 37,05 zł/<br />
ha. Analizując te relacje można wysnuć wniosek, iż badane regiony są podobne<br />
pod względem klas użytków rolnych. Znaczne zróżnicowanie średnich wartości<br />
wpływów z podatku rolnego w relacji do powierzchni użytków rolnych wystąpiło<br />
w układzie powiatowym. Najwyższym obciążeniem podatkiem rolnym objęte<br />
są użytki gmin miast na prawach powiatu – Słupska (średnio 72,04 zł/h) oraz Koszalina<br />
(średnio 151,88 zł/ha). Obie gminy przyporządkowane są w całości do II<br />
okręgu podatkowego. Najniższy średni wpływ z podatku rolnego w przeliczeniu<br />
na 1 ha użytków rolnych wystąpił w powiecie szczecineckim (23,15 zł/ha).<br />
Podsumowanie i wnioski końcowe<br />
Na podstawie przeprowadzonych badań można wysnuć następujące wnioski<br />
ogólne:<br />
1. W badanym okresie nastąpił wzrost stawki podatku rolnego.<br />
2. Gminy regionu Pomorza Środkowego przyporządkowane są do trzech okręgów<br />
podatkowych: II, III oraz IV. Największą część powierzchni gruntów<br />
rolnych, sadów, łąk i pastwisk w regionie Pomorza Środkowego stanowią te,<br />
które przyporządkowane są do III okręgu podatkowego.<br />
3. Znaczenie fiskalne podatku rolnego w gminach Polski oraz Pomorza Środkowego<br />
w 2009 r. było niższe niż na początku badanego okresu. Jednakże<br />
od 2006 r. zauważalny jest stały wzrost udziału wpływów z podatku rolnego<br />
w dochodach ogółem gmin w Polsce oraz w analizowanym regionie.<br />
4. W badanym okresie wpływy z podatku rolnego miały większe znaczenie<br />
w strukturze dochodów ogółem gmin podregionu koszalińskiego. Z analizy<br />
struktury dochodów własnych wynika, że podatek ten miał większe znaczenie<br />
w gminach z podregionu słupskiego.<br />
Literatura<br />
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. [Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz.<br />
483 z późn. zm.].<br />
LISZEWSKI G.: Reforma podatku rolnego – próba oceny. [w:] Polski system podatkowy<br />
– założenia a praktyka. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004.<br />
Rolnictwo w 2005 roku. Główny Urząd Statystyczny, Warszawa, czerwiec 2006 r.<br />
Rolnictwo w 2007 roku. Główny Urząd Statystyczny, Warszawa, czerwiec 2008 r.<br />
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 10 grudnia 2001 r. w sprawie zaliczenia gmin oraz<br />
miast do jednego z czterech okręgów podatkowych [Dz.U. z 2001 r. Nr 143, poz. 1614].
255<br />
SUSZYŃSKI A.: Przesłanki wyodrębnienia subregionu Pomorza Środkowego, [w:] D. Zawadzka<br />
(red.): Pomorze Środkowe – społeczeństwo, wieś, gospodarka. Wybrane problemy.<br />
Polskie Towarzystwo Ekonomiczne Oddział w Koszalinie, Koszalin 2008.<br />
Ustawa z 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego [Dz.U.<br />
z 2003 r. Nr 203, poz. 1966 z późn. zm.].<br />
Ustawa z 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym [Dz.U. z 1984 r. Nr 52, poz. 268 z późn.<br />
zm.].<br />
Ustawa z 10 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o podatku rolnym [Dz.U. z 2002 r. Nr 200, poz.<br />
1680].<br />
Ustawa z 4 lipca 1996 r. o zmianie ustaw o podatku rolnym, o lasach, o podatkach i opłatach<br />
lokalnych oraz o ochronie przyrody [Dz.U. z 1996 r. Nr 91 poz. 409].<br />
Ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych [Dz.U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1240].<br />
ZAWADZKA D.: Działalność małych przedsiębiorstw na obszarze Pomorza Środkowego.<br />
[w:] D. Zawadzka (red.), Pomorze Środkowe – społeczeństwo, wieś, gospodarka. Wybrane<br />
problemy. Polskie Towarzystwo Ekonomiczne Oddział w Koszalinie, Koszalin<br />
2008.<br />
Fiscal importance of the agricultural tax in the<br />
municipalities of Middle Pomerania<br />
Abstract<br />
The aim of this study is the evaluation the fiscal importance of agricultural<br />
tax in the municipalities of Middle Pomerania region. The evaluation was based<br />
on the analysis of the agricultural tax revenues in the municipalities of Middle<br />
Pomerania, and also on the basis of the share of these revenues in total municipalities’<br />
revenues, the share of these revenues in municipalities own incomes,<br />
and on the evaluation of changes in the agricultural tax revenues in the years<br />
1995–2009.
Rafał Rosiński<br />
Instytut Ekonomii i Zarządzania<br />
Politechnika Koszalińska<br />
Opodatkowanie działalności rolniczej<br />
i gospodarczej w Polsce 1<br />
Wstęp<br />
Polskie ustawodawstwo podatkowe wprowadza podział działalności gospodarczej<br />
na pozarolniczą działalność gospodarczą oraz działalność rolniczą.<br />
W przypadku działalności rolniczej podstawową rolę obciążeń fiskalnych spełnia<br />
podatek rolny, a w przypadku pozarolniczej działalności gospodarczej w zależności<br />
od formy organizacyjno-prawnej przedsiębiorstwa podatek dochodowy<br />
od osób fizycznych [Dz.U. 2010] bądź podatek dochodowy od osób prawnych<br />
[Dz.U. 2000]. Odrębne zasady opodatkowania związane z prowadzoną działalnością<br />
rolniczą utrudniają porównywalność jej obciążeń fiskalnych z pozostałymi<br />
sektorami gospodarki narodowej. Dla celów opracowania przyjęto, że opodatkowanie<br />
dochodów z działalności rolniczej następuje w formie ryczałtowej przez<br />
zapłatę podatku rolnego, zaliczanego w literaturze przedmiotu przez niektórych<br />
autorów do podatków przychodowo-majątkowych [Litwińczuk 2008, s. 244].<br />
Można więc uznać, iż liczba hektarów jest jednym z czynników determinujących<br />
dochodowość gospodarstwa rolnego. Celem opracowania jest analiza obciążeń<br />
fiskalnych podatkiem rolnym w indywidualnych gospodarstwach rolnych w Polsce<br />
oraz porównanie ich z obciążeniami podatkowymi dochodu osoby fizycznej<br />
prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą. Jako punkt odniesienia<br />
w stosunku do obciążeń fiskalnych przyjęto wysokość przeciętnego dochodu<br />
w indywidualnych gospodarstwach rolnych. Dane do analizy zostały zaczerpnięte<br />
z obwieszczeń Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w sprawie wysokości<br />
przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych<br />
z 1 hektara przeliczeniowego oraz z ogłoszeń Prezesa Agencji Restrukturyzacji<br />
i Modernizacji Rolnictwa w sprawie średniej wielkości powierzchni gruntów<br />
rolnych w gospodarstwie rolnym w poszczególnych województwach oraz średniej<br />
powierzchni gruntów rolnych w gospodarstwie rolnym w kraju.<br />
1 Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum <strong>Nauk</strong>i.
258<br />
Dochód w indywidualnych gospodarstwach rolnych<br />
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w latach 2007–2009<br />
przeciętny roczny dochód w indywidualnych gospodarstwach rolnych w Polsce<br />
uległ zmniejszeniu o 13%, czyli z poziomu 2200 zł za 1 ha przeliczeniowy<br />
w 2007 roku do 1908 zł w 2009 roku (tab. 1).<br />
Tabela 1<br />
Przeciętny roczny dochód w indywidualnych gospodarstwach rolnych w Polsce<br />
Lata<br />
Przeciętny dochód<br />
z 1 ha w zł<br />
Przeciętna wielkość gospodarstwa<br />
rolnego w kraju w ha<br />
Przeciętny dochód roczny<br />
w indywidualnych gospodarstwach<br />
rolnych w Polsce w zł<br />
2010 b.d. 10,23 x<br />
2009 1908 10,15 19 366,20<br />
2008 2056 10,02 20 601,12<br />
2007 2200 9,91 21 802,00<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS.<br />
Mimo zwiększenia przeciętnej wielkości gospodarstwa rolnego, w analizowanych<br />
latach występuje, w przypadku przeciętnych dochodów, tendencja malejąca.<br />
Oczywiście dane dotyczące dochodowości w indywidualnych gospodarstwach<br />
rolnych są zróżnicowane na terenie kraju. Ponadto, wielkość dochodu<br />
w dużej mierze zależy od charakteru prowadzonej działalności rolniczej oraz od<br />
jego miejsca położenia. Dla przykładu przeciętna wielkość gospodarstw rolnych<br />
w 2010 roku kształtowała się od 3,83 ha w województwie małopolskim do 30,3<br />
ha w województwie zachodniopomorskim (tab. 2.)<br />
Biorąc pod uwagę przeciętną wielkość gospodarstwa rolnego, w 2009<br />
roku przeciętna dochodowość roczna w województwie małopolskim wynosiła<br />
7250,40 zł, a województwie zachodniopomorskim 57 526,20 zł, czyli statystycznie<br />
przeciętna dochodowość gospodarstw rolnych w województwie zachodniopomorskim<br />
jest ośmiokrotnie większa niż w województwie małopolskim. Warto<br />
także zauważyć, iż w badanych latach w większości województw powierzchnia<br />
gruntów rolnych w gospodarstwie rolnym wzrastała. Jest to jak najbardziej pozytywna<br />
tendencja, gdyż może świadczyć o większej świadomości uzyskiwania<br />
większych dochodów z gospodarstw rolnych wielkopowierzchniowych – towarowych.
259<br />
Tabela 2<br />
Średnia wielkość powierzchni gruntów rolnych w gospodarstwie w latach 2007–2010<br />
(w hektarach)<br />
Województwa 2007 2008 2009 2010<br />
Dolnośląskie 15,08 15,35 15,52 15,72<br />
Kujawsko-pomorskie 14,65 14,79 14,94 15,01<br />
Lubelskie 7,28 7,34 7,4 7,4<br />
Lubuskie 19,34 19,67 20,11 20,32<br />
Łódzkie 7,3 7,34 7,41 7,42<br />
Małopolskie 3,71 3,75 3,8 3,83<br />
Mazowieckie 8,36 8,37 8,44 8,44<br />
Opolskie 16,86 17,46 17,71 17,83<br />
Podkarpackie 4,38 4,41 4,46 4,47<br />
Podlaskie 11,87 11,96 12,05 12,11<br />
Pomorskie 18,3 18,48 18,82 18,84<br />
Śląskie 6,53 6,55 6,71 6,83<br />
Świętokrzyskie 5,31 5,33 5,39 5,42<br />
Warmińsko-mazurskie 22,68 22,81 22,95 22,95<br />
Wielkopolskie 13,37 13,36 13,46 13,43<br />
Zachodniopomorskie 29,18 29,68 30,15 30,3<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z ogłoszeń Prezesa Agencji Restrukturyzacji<br />
i Modernizacji Rolnictwa w sprawie wielkości średniej powierzchni gruntów rolnych<br />
w gospodarstwie rolnym w poszczególnych województwach oraz średniej powierzchni gruntów<br />
rolnych w gospodarstwie rolnym w kraju.<br />
Podatek rolny jako obciążenie fiskalne indywidualnych<br />
gospodarstw rolnych<br />
Podatek rolny, obok składek na rzecz rolniczego ubezpieczenia społecznego,<br />
to jedno z zasadniczych obciążeń fiskalnych gospodarstw rolnych [Dębniewska,<br />
Tkaczuk 1997, s. 107]. Podatek rolny jest uregulowany ustawą z dnia 15 listopada<br />
1984 r. o podatku rolnym [Dz.U. 2006]. Zakwalifikowanie podatku rolnego<br />
do określonej kategorii podatków sprawia pewne trudności. Podatek ten można<br />
rozpatrywać w dwóch kategoriach: jako podatek majątkowy lub jako podatek<br />
przychodowy. Za uznaniem go za podatek przychodowy przemawiał fakt, że za<br />
podstawę jego wymiaru służą znamiona zewnętrzne, jak np. wielkość, rodzaj,
260<br />
klasa i położenie gruntów, które mogą świadczyć o potencjalnym przychodzie<br />
danego gospodarstwa rolnego. Z drugiej strony podatek ten może być jednak,<br />
z uwagi na nawiązanie przy wymiarze podatku do powierzchni, zaliczany do<br />
podatków majątkowych.<br />
Rozpatrując podatek rolny jako kategorię podatku przychodowego, należy<br />
zwrócić uwagę, iż system pomiaru potencjalnej przychodowości gospodarstwa<br />
oparty jest na anachronicznych założeniach gospodarki zbożowo-ziemniaczanej<br />
i nie bierze pod uwagę zróżnicowania w przychodowości poszczególnych rodzajów<br />
upraw. Ponadto, sposób ustalania stawki podatku oparty jest na cenie jednego<br />
produktu – żyta, co także utrudnia dostosowanie obciążenia podatkowego<br />
do rzeczywistej potencjalnej przychodowości gospodarstwa. Nie bez znaczenia<br />
jest także podnoszony argument, iż podatek rolny obciąża podatnika niezależnie<br />
od uzyskiwania przez niego przychodów z gospodarstwa rolnego, choć można<br />
przeciwstawić kontrargument, iż niektóre formy opodatkowania podatkiem dochodowym<br />
są także niezależne od uzyskiwanego dochodu (ryczałt od przychodów<br />
ewidencjonowanych, karta podatkowa), a mimo to ich charakter jako podatków<br />
dochodowych nie jest kwestionowany [Litwińczuk, s. 244]. Ponadto, należy<br />
zwrócić uwagę na fakt, iż w przypadku zakwalifikowania podatku rolnego tylko<br />
do kategorii podatków przychodowych (dochodowych) lub tylko do podatków<br />
majątkowych świadczy o nieopodatkowaniu dochodu (przychodu) rolnika bądź<br />
też o nieopodatkowaniu majątku podatnika. Z powyższego stwierdzenia wynika,<br />
iż działalność rolnicza w Polsce jest „uprzywilejowana podatkowo” względem<br />
pozostałej pozarolniczej działalności gospodarczej. Cel preferencji podatkowych<br />
w tym zakresie wyjaśnia Ministerstwo Finansów Rzeczypospolitej Polskiej<br />
w opublikowanym w 2010 roku raporcie dotyczącym preferencji podatkowych<br />
w Polsce, argumentując ten fakt jako działania mające na celu preferencyjne<br />
traktowanie działalności rolniczej, co związane jest z polityką państwa w odniesieniu<br />
do rolnictwa [Preferencje podatkowe…, s. 7].<br />
Dokonując analizy ustawy o podatku rolnym z punktu widzenia elementów<br />
konstrukcji podatku, przedmiotem opodatkowania są grunty gospodarstwa rolnego<br />
sklasyfikowane w ewidencji gruntów i budynków jako użytki rolne lub jako<br />
grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, z wyjątkiem gruntów<br />
zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż działalność rolnicza.<br />
Podmiotem opodatkowania podatkiem rolnym jest osoba fizyczna, osoba<br />
prawna lub jed nostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, która jest<br />
właścicie lem, samoistnym posiadaczem gruntów rolnych lub użytkownikiem<br />
wieczystym gruntów. Podstawę opodatkowania podatkiem rolnym w przypadku<br />
gruntów gospodarstw rolnych stanowi liczba hektarów przeliczeniowych ustalana<br />
na podstawie powierzchni, rodzajów i klas użytków rolnych wynikających<br />
z ewidencji gruntów i budynków oraz zaliczenie do okręgu podatkowego – co
261<br />
wynika z tabeli zawartej w art. 4 ustawy o podatku rolnym. Dla pozostałych<br />
gruntów podstawą opodatkowania jest liczba hektarów wynikająca z ewidencji<br />
gruntów i budynków. Stawka od l ha przeliczeniowego wynosi równo wartość<br />
pieniężną 2,5 q żyta. Podatek od gruntów niebędących gospodarstwem rolnym<br />
wynikający z ewidencji gruntów jest objęty stawką wynoszącą rów nowartość<br />
pieniężną 5 q żyta za l ha powierzchni. Średnia cena skupu żyta jest ustalana<br />
na podstawie komunikatu Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, ogłaszanego<br />
w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”<br />
w terminie 20 dni po upływie trzeciego kwartału, z zastrzeżeniem, iż rady gmin<br />
są uprawnione do obniżenia cen skupu przyjmowanych jako podstawa obliczania<br />
podatku rolnego na obszarze gminy. Gdy grunty rolne są przeznaczone na<br />
prowadzenie działalności gospodarczej, podlegają opodatkowaniu podatkiem od<br />
nieruchomości.<br />
Od podatku rolnego zwolnione są m.in.: użytki rolne klasy V, VI i VIz,<br />
grunty położone w pasie drogi granicznej, grunty orne, łąki i pastwiska objęte<br />
melioracją, zniszczone wskutek robót drenarskich, grunty nabyte w drodze kupna<br />
na utworzenie nowego lub powiększenie już istniejącego gospodarstwa do<br />
powierzchni nieprzekraczającej 100 ha oraz grunty rolne powstałe z zagospodarowania<br />
nieużytków – na okres 5 lat. Oprócz tego ustawodawca przewidział<br />
wiele ulg po datkowych, m.in. ulgi inwestycyjne, ulgi dla gruntów podgórskich<br />
i górskich oraz ulgi z tytułu klęski żywiołowej. Rada gminy jest uprawniona, aby<br />
w uchwale wprowadzić inne zwolnienia i ulgi niż te, które zostały wymienione<br />
w ustawie. Podatnicy podatku rolnego płacą podatek rolny w czterech ra tach<br />
w terminach: do 15. marca, 15. maja, 15. września i 15. listopada roku podatkowego.<br />
Wysokość podatku rolnego w latach 2007–2011 przedstawiono w tabeli 3.<br />
Biorąc pod uwagę stawki obowiązujące w latach 2007–2011 można zauważyć,<br />
że stawki podatku rolnego w Polsce są zróżnicowane i uzależnione od<br />
średniej ceny skupu żyta oraz od rodzajów gruntów będących w posiadaniu go-<br />
Tabela 3<br />
Stawki podatku rolnego w Polsce w latach 2007–2011<br />
Lata Grunty rolne Pozostałe grunty<br />
2011 2,5 q x 37,64 zł/1 q = 94,10 zł/1 ha 5 q x 37,64 zł/1 q = 188,20 zł/1 ha<br />
2010 2,5 q x 34,10 zł/1 q = 85,25 zł/1 ha 5 q x 34,10 zł/1 q = 170,50 zł/1 ha<br />
2009 2,5 q x 55,80 zł/1 q = 139,50 zł/1 ha 5 q x 55,80 zł/1 q = 279 zł/1 ha<br />
2008 2,5 q x 58,29 zł/1 q = 145,73 zł/1 ha 5 q x 58,29 zł/1 q = 291,45 zł/1 ha<br />
2007 2,5 q x 35,52 zł/1 q = 88,80 zł/1 ha 5 q x 35,52 zł/1 q = 177,60 zł/1 ha<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z komunikatów Prezesa Głównego Urzędu<br />
Statystycznego w sprawie średniej ceny skupu żyta za okres trzech kwartałów w latach 2006,<br />
2007, 2008, 2009, 2010.
262<br />
spodarstwa rolnego. W 2011 roku stawka podatku rolnego wynosi 94,10 zł za<br />
hektar przeliczeniowy i została podwyższona w stosunku do 2010 roku o 8,85<br />
zł za hektar przeliczeniowy, czyli o 10,4%. W analizowanych latach najwyższa<br />
stawka podatku rolnego obowiązywała w 2008 roku, tj. kształtowała się na poziomie<br />
145,73 zł za hektar przeliczeniowy, a najniższa w 2010 roku, tj. na poziomie<br />
85,25 zł za hektar przeliczeniowy.<br />
Analiza porównawcza obciążeń podatkowych<br />
działalności rolniczej podatkiem rolnym z obciążeniami<br />
podatkowymi działalności gospodarczej podatkiem<br />
dochodowym od osób fizycznych<br />
W celu porównania obciążeń podatkowych dochodu osoby fizycznej prowadzącej<br />
działalność gospodarczą z indywidualnym gospodarstwem rolnym należy<br />
przedstawić poziom i charakter tych obciążeń. Mikroprzedsiębiorcy, działający<br />
jako osoba fizyczna prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, opłacają<br />
podatek dochodowy od osób fizycznych od osiągniętych dochodów. W tym<br />
zakresie mają możliwość wyboru różnych form opodatkowania, tj. opodatkowanie<br />
na zasadach ogólnych wg progresywnej skali podatkowej ze stawkami<br />
18 i 32%, opodatkowanie podatkiem liniowym (19%) lub wybór uproszczonych<br />
form opodatkowania w postaci ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych czy<br />
karty podatkowej, jeżeli wykonywany przedmiot działalności gospodarczej nie<br />
wyklucza tych form opodatkowania [Rosiński 2010, s. 348]. Dla celów analizy<br />
porównawczej została wybrana forma opodatkowania podatkiem dochodowym<br />
od osób fizycznych ze stawką liniową 19%, obowiązująca w badanych latach.<br />
Dla porównania obciążeń podatkowych dochodu zostaną wzięte pod uwagę<br />
lata 2007–2009. Zostaną porównane indywidualne gospodarstwo rolne prowadzące<br />
działalność rolniczą z przeciętną wielkością gospodarstwa rolnego<br />
w badanych latach oraz osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą,<br />
a dla celów porównania będzie wzięta pod uwagę wielkość rocznego dochodu<br />
w indywidualnych gospodarstwach rolnych w Polsce. Obliczenia przedstawiono<br />
w tabeli 4.<br />
Analizując dane zawarte w tabeli 4 należy zwrócić uwagę na znaczącą różnicę<br />
w obciążeniach podatkowych, biorąc pod uwagę taki sam poziom dochodowości<br />
w analizowanym przypadku. Ponadto, przedsiębiorca prowadzący działalność<br />
gospodarczą jest zobowiązany odprowadzać podatek od nieruchomości,<br />
w przeciwieństwie do przedsiębiorcy prowadzącego działalność rolniczą, gdyż<br />
grunty rolne objęte są podatkiem rolnym traktowanym jako podatek o charakte-
263<br />
Tabela 4<br />
Roczne obciążenia podatkowe dochodu z działalności gospodarczej i rolniczej w Polsce<br />
w latach 2007–2009<br />
Lata<br />
Przeciętny dochód<br />
roczny w indywidualnych<br />
gospodarstwach<br />
rolnych<br />
w Polsce w zł<br />
Podatek rolny<br />
w zł<br />
Podatek dochodowy<br />
od<br />
osób fizycznych<br />
w zł<br />
Stawka podatku<br />
dochodowego<br />
od<br />
osób fizycznych<br />
w %<br />
Stawka podatku<br />
rolnego<br />
w %<br />
2009 19 366,20 1 415,93 3 679,58 19,00 7,31<br />
2008 20 601,12 1 460,21 3 914,21 19,00 7,09<br />
2007 21 802,00 880,01 4 142,38 19,00 4,04<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
rze przychodowo-majątkowym i wyłączonym spod opodatkowania podatkiem<br />
dochodowym. Biorąc pod uwagę przeciętny roczny dochód z przeciętnej wielkości<br />
indywidualnego gospodarstwa rolnego w kraju w 2009 roku, roczna wysokość<br />
podatku rolnego wynosi 1415,93 zł. Jeżeli dochód zostałby opodatkowany<br />
podatkiem dochodowym od osób fizycznych, to podatek wynosiłby 3679,58 zł,<br />
czyli byłby dwuipółkrotnie większy niż w przypadku obciążeń podatkiem rolnym.<br />
Dokonując porównania w ujęciu procentowym, w badanych latach obciążenie<br />
dochodu uzyskiwanego z działalności rolniczej kształtuje się na poziomie<br />
4,04% w 2007 roku, 7,09% w 2008 roku oraz 7,31% w 2009 roku, przy obciążeniu<br />
dochodu z działalności pozarolniczej na poziomie 19%. Porównanie obciążenia<br />
podatkiem rolnym w 2009 roku z podziałem na województwa obrazuje<br />
tabela 5.<br />
Zróżnicowanie wielkości obciążeń podatkiem rolnym zależy od wielkości<br />
majątku, dlatego właściciele gospodarstw rolnych o największych powierzchniach<br />
ponoszą największe obciążenia podatkowe. W 2009 roku były to gospodarstwa<br />
rolne z województwa zachodniopomorskiego, gdzie przeciętna wysokość<br />
podatku rolnego wyniosła 4205,93 zł rocznie, a najmniejsza w województwie<br />
małopolskim, tj. na poziomie 530,10 zł.<br />
Należy oczywiście wziąć pod uwagę fakt, iż jako formę porównania wybrano<br />
opodatkowanie podatkiem liniowym, a więc nieuwzględniającym ulg podatkowych<br />
i kwoty wolnej od opodatkowania przysługujących osobom fizycznym<br />
prowadzącym działalność gospodarczą i wybierających progresywną formę opodatkowania<br />
na zasadach ogólnych ze stawkami 18 i 32%. Porównanie obciążeń<br />
podatkowych z tą formą opodatkowania obniżyłoby przeciętny poziom obciążeń,<br />
gdyż przedstawiony dochód mieściłby się w granicach pierwszego progu<br />
podatkowego, a więc opodatkowany byłby stawką 18%. Obciążenie podatkowe<br />
w tym przypadku i tak byłoby wyższe niż w przypadku podatku rolnego.
264<br />
Tabela 5<br />
Przeciętne roczne obciążenia podatkowe podatkiem rolnym w województwach w Polsce<br />
w 2009 roku<br />
Województwa<br />
Średnia<br />
wielkość gospodarstwa<br />
rolnego<br />
w hektarach<br />
Przeciętny<br />
dochód gospodarstwa<br />
rolnego<br />
w zł<br />
Podatek rolny<br />
w zł<br />
Udział podatku<br />
w dochodach<br />
rolnych (w %)<br />
Dolnośląskie 15,52 29 612,16 2 165,04 7,31<br />
Kujawsko-pomorskie 14,94 28 505,52 2 084,13 7,31<br />
Lubelskie 7,4 14 119,20 1 032,30 7,31<br />
Lubuskie 20,11 38 369,88 2 805,35 7,31<br />
Łódzkie 7,41 14 138,28 1 033,70 7,31<br />
Małopolskie 3,8 7 250,40 530,10 7,31<br />
Mazowieckie 8,44 16 103,52 1 177,38 7,31<br />
Opolskie 17,71 33 790,68 2 470,55 7,31<br />
Podkarpackie 4,46 8 509,68 622,17 7,31<br />
Podlaskie 12,05 22 991,40 1 680,98 7,31<br />
Pomorskie 18,82 35 908,56 2 625,39 7,31<br />
Śląskie 6,71 12 802,68 936,05 7,31<br />
Świętokrzyskie 5,39 10 284,12 751,91 7,31<br />
Warmińsko-mazurskie 22,95 43 788,60 3 201,53 7,31<br />
Wielkopolskie 13,46 25 681,68 1 877,67 7,31<br />
Zachodniopomorskie 30,15 57 526,20 4 205,93 7,31<br />
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS i ARiMR.<br />
Podsumowanie<br />
Zróżnicowanie obciążeń podatkowych w stosunku do poszczególnych sektorów<br />
gospodarki zależy od polityki podatkowej danego państwa. Działalność<br />
rolnicza traktowana jest w sposób szczególny w Polsce, gdyż nie występuje<br />
w niej realne opodatkowanie dochodu. Wprowadzenie powszechnego obowiązku<br />
uproszczonej ewidencji przychodów i kosztów dla działalności rolniczej<br />
przyczyniłoby się do rzeczywistego obrazu dochodowości gospodarstw rolnych.<br />
Dopiero takie działanie umożliwiłoby porównywanie obciążeń podatkowych pomiędzy<br />
sektorem gospodarki rolnej a pozostałymi sektorami. Z przeprowadzonych<br />
analiz wynika, iż podatek rolny jako obciążenie fiskalne indywidualnych<br />
gospodarstw rolnych pełni raczej rolę podatku majątkowego, gdyż znikomy jest<br />
w rzeczywistości związek między płaconym podatkiem rolnym a uzyskiwanym
265<br />
dochodem. Wielkość podatku rolnego zależy od ceny sprzedaży żyta ukształtowanej<br />
w danym roku, decyzji rad gmin w zakresie umorzeń czy obniżeń stawek<br />
podatkowych oraz od jakości gleby, która warunkuje określony przelicznik.<br />
Przeprowadzone analizy wykazują, iż wielkość tego podatku jest zróżnicowana<br />
zarówno w badanych latach, jak i w regionach kraju.<br />
Literatura<br />
DĘBNIEWSKA M., TKACZUK M.: Finanse przedsiębiorstw rolniczych. ART, Olsztyn<br />
1997.<br />
LITWIŃCZUK H.: Prawo podatkowe przedsiębiorców, Tom II. Oficyna Wolters Kluwer,<br />
Warszawa 2008.<br />
Preferencje podatkowe w Polsce. Ministerstwo Finansów, Warszawa 2010.<br />
SOBIECH J., DENEK E., WIERZBICKI J., WOLNIAK J.: Finanse publiczne. Wydawnictwo<br />
<strong>Nauk</strong>owe PWN, Warszawa 1997.<br />
ROSIŃSKI R.: Znaczenie obciążeń fiskalnych pracy w rozwoju mikroprzedsiębiorstw w Polsce.<br />
Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe Uniwersytetu Szczecińskiego nr 585, Ekonomiczne Problemy<br />
Usług nr 50, Szczecin 2010.<br />
Ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym [Dz.U. z 2006 r. Nr 136, poz. 969 ze<br />
zm.].<br />
Ustawa z dnia 12 listopada 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych [Dz.U. z 2002 r. Nr 9,<br />
poz. 84 ze zm.].<br />
Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych [Dz.U. z 2010 r.<br />
Nr 51, poz. 307, Nr 75, poz. 473].<br />
Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych [Dz.U. z 2000<br />
r. Nr 54, poz. 654].<br />
www.gus.pl<br />
Fiscal analysis of the tax burden of individual<br />
agricultural farms in Poland<br />
Abstract<br />
Diversification of the tax burden in relation to particular sectors of the economy<br />
is dependent on the state tax policy. Analyses show that the agricultural tax<br />
as the tax burden of individual farms rather characteristic meets the property tax<br />
because it is in fact minimal relationship between paid agricultural tax and the<br />
income obtained.
Agnieszka Kot-Zacharuk<br />
Katedra Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw<br />
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w <strong>Warszawie</strong><br />
Przekształcenia w polskiej bankowości<br />
spółdzielczej według opinii zarządzających<br />
bankami spółdzielczymi<br />
Wstęp<br />
Współczesne banki spółdzielcze, działające zgodnie z zasadami prawa bankowego<br />
i spółdzielczego, należą do jednych z najważniejszych instytucji finansowych<br />
na świecie. Polska bankowość spółdzielcza z początku była jedynie formą<br />
ruchu społecznego przeciw wyzyskowi ekonomicznemu najuboższych warstw<br />
społeczeństwa [Orzeszko 1998, s. 26; Szambelańczyk 2006, s. 16]. Natomiast<br />
możliwość dostosowywania się do panujących warunków politycznych i społeczno-gospodarczych<br />
oraz odpowiednia strategia działania przyczyniły się do<br />
aktualnego wizerunku banków spółdzielczych, które ustanowiono pośrednikami<br />
środków unijnych, przekazywanych zgodnie z programami inwestycyjnymi<br />
wspierającymi obszary wiejskie, uznając je za pewnego partnera finansowego<br />
samorządów. Instytucje te zlokalizowane są głównie poza dużymi aglomeracjami<br />
miejskimi, stąd najliczniejszą grupę klientów banków spółdzielczych stanowią<br />
gminy wiejskie i miejsko-wiejskie. Banki spółdzielcze funkcjonują głównie<br />
na rynkach lokalnych, dlatego pracownicy tych instytucji znają swoich klientów,<br />
co w dużym stopniu eliminuje ryzyko w procesie udzielania kredytów. Banki<br />
spółdzielcze stają się poważnymi i wiarygodnymi partnerami również dzięki<br />
funkcjonowaniu w zrzeszeniach.<br />
Sytuacja polityczna i społeczno-gospodarcza, a także otoczenie prawne<br />
wpłynęły na okres powstania, intensywność rozwoju i formę organizacyjną<br />
polskiej spółdzielczości bankowej, która rozwija się prężnie przede wszystkim<br />
ze względu na duże poparcie władz unijnych i krajowych takich, jak: Związek<br />
Banków Polskich, Krajowy Związek Banków Spółdzielczych, Bankowy Fundusz<br />
Gwarancyjny czy Krajowa Izba Rozliczeniowa, które mają na celu przede<br />
wszystkim zmniejszenie ryzyka, ale również koordynowanie wspólnych działań<br />
[Dobosiewicz 2003, s. 63].
268<br />
W latach dziewięćdziesiątych brak doświadczenia w obsłudze podmiotów<br />
gospodarczych działających w warunkach gospodarki rynkowej, słabo przygotowana<br />
kadra zatrudniona w bankach spółdzielczych, niewłaściwe zarządzanie<br />
ryzykiem bankowym, brak odpowiednio wyspecjalizowanych służb prawnych,<br />
nieodpowiedni nadzór właścicielski oraz niskie fundusze własne przyczyniły się<br />
do wielu błędów w trakcie udzielania kredytów. Konsekwencją tego było obniżenie<br />
jakości wierzytelności banków spółdzielczych. Ponadto polityka fiskalna<br />
prowadzona przez państwo do 1991 r. miała duże znaczenie dla banków spółdzielczych.<br />
Sytuacja wielu z nich była trudna do opanowania, stąd tyle upadłości<br />
i likwidacji. Do czynników mających negatywny wpływ na banki spółdzielcze<br />
można zaliczyć [Bryniarska 2003, s.135–136]:<br />
•<br />
•<br />
•<br />
•<br />
nadanie bankom spółdzielczym statusu banków uniwersalnych (nie były<br />
do tego przygotowane pod względem kadrowym, kapitałowym i technicznym),<br />
dopuszczenie do komercjalizacji banków spółdzielczych przy braku przygotowania<br />
z ich strony do nowych warunków zewnętrznych, tworzącej się<br />
gospodarki rynkowej i niemożności stosowania przez nie podstawowych zasad<br />
jej działania,<br />
doprowadzenie do rozbicia organizacyjnego bankowości spółdzielczej,<br />
zlikwidowanie w 1990 r. funkcji nadzorczych sprawowanych wobec banków<br />
spółdzielczych przez Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. (BGŻ S.A.)<br />
i brak skutecznych rozwiązań w tej kwestii.<br />
Chcąc stworzyć podstawy bezpiecznego funkcjonowania sektora spółdzielczego<br />
w przyszłości, rozpoczęto działania restrukturyzacyjne. Przede wszystkim<br />
uchwalono Ustawę o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku Gospodarki<br />
Żywnościowej 1 , która zakładała między innymi dostosowanie terenu i zakresu<br />
działania banków do możliwości ekonomicznych, zwolnienie banków z obowiązku<br />
utrzymania i odprowadzania rezerw obowiązkowych, czy też funkcjonowanie<br />
(w ramach zrzeszeń regionalnych) banków niespełniających wymogów kapitałowych.<br />
Stopniowa poprawa wyników tych podmiotów była spowodowana pomocą<br />
zewnętrznych instytucji finansowych oraz rozwiązaniami wprowadzonymi<br />
na mocy przepisów tej ustawy. Między innymi stworzono trójszczeblową strukturę<br />
bankowości spółdzielczej, gdzie BGŻ był bankiem krajowym, natomiast<br />
dziewięć banków regionalnych zrzeszało banki spółdzielcze. Głównym celem<br />
było umocnienie sektora banków spółdzielczych poprzez konsolidację sprawozdań<br />
finansowych banków regionalnych i zrzeszonych banków spółdzielczych,<br />
utworzenie silnej grupy bankowej wyspecjalizowanej w obsłudze finansowej wsi<br />
1 Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o restrukturyzacji banków spółdzielczych i BGŻ S.A. [Dz.U.<br />
1994 r. Nr 80, poz. 369].
269<br />
i rolnictwa, zwiększenie poziomu bezpieczeństwa funkcjonowania banków spółdzielczych.<br />
W związku z tym, że ustawa o restrukturyzacji była nieadekwatna<br />
do sytuacji sektora banków spółdzielczych rozpoczęto prace nad stworzeniem<br />
nowej, która uregulowałaby funkcjonowanie tego sektora. Nowa Ustawa o funkcjonowaniu<br />
banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających 2 ,<br />
którą uchwalono dnia 7 grudnia 2000 r., znacznie rozszerzyła zakres uprawnień<br />
banków spółdzielczych, a także wprowadziła model dwuszczeblowy. W skład<br />
nowej struktury dwuszczeblowej weszły banki spółdzielcze wraz z bankami<br />
zrzeszającymi: Gospodarczy Bank Wielkopolski S.A. (GBW S.A.), Bank Polskiej<br />
Spółdzielczości S.A. (BPS S.A.) i Mazowiecki Bank Regionalny S.A. (MR<br />
Bank S.A.), które na rzecz zrzeszonych banków spółdzielczych wykonują następujące<br />
czynności [Talecka, Niczyporuk 2004, s. 209]:<br />
•<br />
•<br />
•<br />
•<br />
prowadzenie rachunków bieżących zrzeszonych banków spółdzielczych, na<br />
których banki utrzymują swoje rezerwy obowiązkowe i przeprowadzają za<br />
ich pośrednictwem rozliczenia pieniężne,<br />
naliczanie i utrzymywanie rezerwy obowiązkowej banków spółdzielczych<br />
na rachunku w Narodowym Banku Polskim,<br />
kontrolowanie zgodności działalności zrzeszonych banków spółdzielczych<br />
z umową zrzeszenia, przepisami prawa i statutami,<br />
wykonywanie innych czynności przewidzianych w ustawie i umowie zrzeszenia.<br />
Naturalnym przygotowaniem do wejścia w europejskie struktury gospodarcze<br />
były procesy konsolidacyjne zachodzące w polskim systemie bankowym<br />
na wzór unijnego rynku finansowego [Kamińska 2003, s. 37]. Procesy konsolidacyjne<br />
wymuszone zostały również przez dynamiczny rozwój międzynarodowego<br />
rynku usług finansowych, globalizację, liberalizację prawa bankowego<br />
oraz konkurencję [Bretyn 2006, s. 393]. Liczne procesy konsolidacyjne banków<br />
spółdzielczych doprowadziły do znacznego zmniejszenia liczby tych podmiotów<br />
w naszym kraju. Przed 1998 r. działało 1662 banki spółdzielcze, w 1998 r. 1189,<br />
a na koniec 2009 r. 576. Większość banków spółdzielczych osiągnęła wymagane<br />
progi kapitałowe. Zmiana ilościowa nastąpiła również wśród banków zrzeszających.<br />
Od 2002 r. z jedenastu pozostały tylko trzy [Bretyn 2006, s. 393].<br />
Podstawową regulacją prawną określającą zasady działalności banków spółdzielczych<br />
i banków zrzeszających, obowiązującą w Polsce, jest Ustawa z dnia<br />
7 grudnia 2000 r. o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się<br />
i bankach zrzeszających. Obecne zasady działalności polskich banków spółdziel-<br />
2 Ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r. o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się<br />
i bankach zrzeszających [Dz.U. 2000 r. Nr 119, poz. 1252].
270<br />
czych określone są również w wielu innych przepisach nie tylko prawa polskiego,<br />
ale również zgodnie z unijnymi regulacjami.<br />
Banki spółdzielcze zrzeszają się na mocy umowy zrzeszenia z jednym<br />
z banków zrzeszających. Dobrowolnie wybierają jeden bank zrzeszający spośród<br />
trzech funkcjonujących na mocy Ustawy z dnia 7 grudnia 2000 r., która umożliwiła<br />
bankom spółdzielczym prowadzenie działalności na terenie, na którym<br />
w dniu wejścia w życie ustawy znajdują się ich placówki wykonujące czynności<br />
bankowe. Ustawa umożliwiła bankom spółdzielczym, posiadającym fundusze<br />
własne na poziomie 1–5 mln euro, prowadzenie działalności na trenie całego<br />
województwa, w którym znajduje się siedziba. Banki, których fundusze własne<br />
utrzymują się na poziomie wyższym niż 5 mln euro uzyskały możliwość funkcjonowania<br />
na terenie całego kraju. Banki spółdzielcze działające na terenie tego<br />
samego powiatu mogą się zrzeszać z różnymi bankami zrzeszającymi.<br />
Regulacje krajowe i zagraniczne silnie oddziaływały na działalność polskich<br />
banków spółdzielczych. Zdarzało się, że ograniczały dążenie do efektywności<br />
czy realizację misji spółdzielczej, ale jednocześnie przyczyniły się do uratowania<br />
wielu z nich przed upadłością.<br />
Cel i metody badań<br />
W opracowaniu zaprezentowano opinie zarządzających bankami spółdzielczymi<br />
na temat przekształceń w polskiej bankowości spółdzielczej na przykładzie<br />
Zrzeszenia Mazowieckiego Banku Regionalnego S.A. Zasadniczą uwagę<br />
zwrócono na opinie prezesów na temat przeszłości polskiej bankowości spółdzielczej,<br />
a dokładniej przekształceń oraz kierunków zmian.<br />
Badania z wykorzystaniem kwestionariusza wywiadu przeprowadzono<br />
w 2009 r. Badaniami objęto 40 placówek należących do Zrzeszenia MR Bank<br />
S.A., w których uzyskano zgodę zarządzających bankami spółdzielczymi na<br />
udzielenie informacji.<br />
Opinie zarządzających bankami spółdzielczymi pogrupowano według kryterium<br />
uczestnictwa w konsolidacji oraz kryterium poziomu kapitału własnego.<br />
W przypadku drugiego kryterium do badań wykorzystano metodę kwartyli,<br />
dzieląc banki rosnąco według wartości kapitału na trzy grupy: I grupa (25%)<br />
– podmioty o najniższym kapitale własnym, II grupa (50%) – środkowy kwartyl<br />
odpowiadający przeciętnej wartości kapitału własnego, III grupa (25%) – banki<br />
spółdzielcze o najwyższym kapitale własnym.
271<br />
Wyniki badań<br />
W tabeli 1 zaprezentowano odpowiedzi zarządzających bankami spółdzielczymi<br />
należącymi do Zrzeszenia MR Bank S.A. na pytania dotyczące konsekwencji<br />
wprowadzenia uchwały KNB (KNF) z dnia 5 sierpnia 1998 r. w obszarze<br />
działalności polskich banków spółdzielczych, a także znaczenia dla banków<br />
spółdzielczych wprowadzenia progów kapitałowych. Większość respondentów<br />
stwierdziła, że uchwała ta w głównej mierze przyczyniła się do procesów konsolidacji<br />
polskich banków spółdzielczych. Odnotowano 65% wskazań dla tej<br />
odpowiedzi wśród zarządzających bankami spółdzielczymi uczestniczącymi<br />
w procesie konsolidacji i 94% wśród nieuczestniczących. Natomiast w przypadku<br />
kryterium poziomu kapitału własnego wśród prezesów zarządzających bankami<br />
spółdzielczymi o najniższych i najwyższych kapitałach własnych odnotowano<br />
odpowiednio 100 i 80% wskazań. Podniesienie progów kapitałowych wymusiło<br />
Tabela 1<br />
Przekształcenia w polskiej bankowości spółdzielczej a uchwała KNB (KNF) Nr 9/98 z 5<br />
sierpnia 1998 r.<br />
Lp.<br />
Treść<br />
Udział opinii (%) w zależności od:<br />
uczestnictwo<br />
w konsolidacji<br />
wartość kapitału<br />
własnego<br />
tak nie I II III<br />
Czy według Pana/i banki łączyłyby się gdyby nie wprowadzono Uchwały KNB (KNF)<br />
1. Nr 9/98 z dnia 5 sierpnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad wyposażenia banków<br />
spółdzielczych w kapitał założycielski?<br />
a) tak, aby podnieść swoje kapitały 35 6 0 35 20 23<br />
b)<br />
2.<br />
a)<br />
nie, w większości banki nie łączyłyby się,<br />
chcąc zachować własną tożsamość i<br />
samodzielność<br />
65 94 100 65 80 78<br />
W jaki sposób według Pana/i wpłynęło na banki spółdzielcze wprowadzenie progów<br />
kapitałowych?<br />
przyczyniło się do zwiększenia procesów<br />
łączeniowych, w celu zwiększenia kapitałów<br />
własnych<br />
100 100 100 100 100 100<br />
b)<br />
pogorszyło sytuację BS-ów, zwiększając<br />
koszty związane z konsolidacją<br />
0 0 0 0 0 0<br />
c) nie zmieniło sytuacji BS-ów 4 0 10 0 0 3<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
X
272<br />
procesy łączeniowe między bankami spółdzielczymi w Polsce. Wszyscy respondenci<br />
uznali, że banki łączyły się przede wszystkim, aby podnieść kapitały własne.<br />
Zachowanie samodzielności i odrębnej tożsamości było istotne dla większości<br />
z nich, jednak panująca sytuacja polityczna i gospodarcza silnie oddziaływały<br />
na przyszłość ekonomiczną i organizacyjną polskich banków spółdzielczych.<br />
W tabeli 2 przedstawiono ocenę zarządzających bankami dotyczącą wprowadzenia<br />
ustawy o restrukturyzacji BS-ów i BGŻ S.A. z dnia 24 czerwca 1994 r.<br />
w sektorze bankowości spółdzielczej. Respondenci do efektów wprowadzenia<br />
tej ustawy zaliczyli przede wszystkim powstrzymanie procesu upadłości banków<br />
spółdzielczych oraz poprawę bezpieczeństwa ich funkcjonowania. Odnotowano<br />
po 70% wskazań dla pierwszej odpowiedzi wśród zarządzających bankami<br />
Tabela 2<br />
Efekty wprowadzenia uchwały o restrukturyzacji BS-ów i BGŻ S.A. z dnia 24 czerwca<br />
1994 r. dla polskich banków spółdzielczych<br />
Lp.<br />
1.<br />
a)<br />
b)<br />
c)<br />
d)<br />
e)<br />
f)<br />
Treść<br />
Udział opinii (%) w zależności od:<br />
uczestnictwo<br />
w konsolidacji<br />
wartość kapitału<br />
własnego<br />
tak nie I II III<br />
Co według Pana/i było efektem wprowadzenia ustawy o restrukturyzacji BS-ów i BGŻ<br />
S.A. z dnia 24 czerwca 1994 r.?<br />
poprawa bezpieczeństwa funkcjonowania<br />
banków spółdzielczych<br />
wzrost pozycji banków spółdzielczych<br />
na rynku finansowym<br />
powstrzymanie procesu upadłości<br />
banków spółdzielczych<br />
poszerzenie zakresu oferowanych usług<br />
bankowych<br />
zmniejszenie liczby banków spółdzielczych<br />
nie odnotowano żadnych pozytywnych<br />
efektów<br />
61 35 50 55 40 50<br />
30 12 0 30 30 23<br />
70 59 60 65 70 65<br />
22 6 10 20 10 15<br />
35 47 50 30 50 40<br />
0 0 0 0 0 0<br />
2.<br />
Czy cele postawione w ustawie o restrukturyzacji BS-ów i BGŻ S.A. z dnia 24 czerwca<br />
1994 r. w Pana/i banku zostały osiągnięte?<br />
a) tak, wszystkie 17 0 10 10 10 10<br />
b) tak, częściowo 78 88 90 75 90 83<br />
c) nie 0 6 0 5 0 3<br />
d) nie mam zdania 4 6 0 10 0 5<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
X
273<br />
uczestniczącymi w procesie konsolidacji oraz wysokich kapitałach własnych.<br />
Jednocześnie wraz ze zwiększającymi się kapitałami własnymi stwierdzono<br />
wzrost akceptacji dla tej odpowiedzi. Większość banków spółdzielczych łącząc<br />
się spełniła wymogi dotyczące osiągnięcia wymaganych progów kapitałowych,<br />
zwiększając swoje kapitały własne, przez co powstrzymano proces ich upadłości.<br />
Za poprawą bezpieczeństwa wypowiedziało się 61% zarządzających bankami<br />
biorących udział w konsolidacji i 55% zarządzających bankami o przeciętnych<br />
kapitałach własnych.<br />
Zdecydowana większość badanych stwierdziła, że cele postawione w ustawie<br />
o restrukturyzacji BS-ów i BGŻ S.A. z dnia 24 czerwca 1994 r. zostały<br />
osiągnięte częściowo (83%).<br />
W tabeli 3 zaprezentowano odpowiedzi dotyczące oceny przekształceń<br />
w polskiej bankowości spółdzielczej na skutek wprowadzenia Ustawy o restrukturyzacji<br />
banków spółdzielczych i BGŻ S.A. z dnia 24 czerwca 1994 r. Do funkcji<br />
pełnionych przez BGŻ S.A., będącego bankiem krajowym, respondenci zaliczyli<br />
opracowanie procedur bankowych obowiązujących w grupie oraz pełnienie<br />
kontroli nad bankami zrzeszającymi. Wśród respondentów zarządzających bankami<br />
uczestniczącymi w procesach łączeniowych stwierdzono 65% wskazań dla<br />
pierwszej odpowiedzi. Jednocześnie odnotowano 80% wskazań dla tej odpowiedzi<br />
wśród prezesów banków o najwyższych kapitałach własnych. Prowadzenie<br />
nadzoru i kontroli nad bankami regionalnymi przez BGŻ S.A. było istotne zarówno<br />
dla zarządzających bankami nieuczestniczącymi w procesie konsolidacji<br />
(35%), jak i bankami o przeciętnych kapitałach własnych (35%). Jednocześnie<br />
stwierdzono spadek udziału tej odpowiedzi wśród prezesów banków niekonsolidujących<br />
się (22%) oraz prezesów zarządzających bankami o najwyższych<br />
funduszach własnych (10%). BGŻ S.A. nie sprawdził się w roli nadzorującego<br />
banki regionalne i banki spółdzielcze.<br />
Dla respondentów istotna okazała się możliwość dobrowolnego zrzeszania<br />
się banków spółdzielczych w bankach regionalnych oraz odejście od zasady<br />
funkcjonowania banków spółdzielczych tylko na terenie gminy, w której się<br />
znajdują. Wśród prezesów banków niebiorących udziału w procesach łączeniowych<br />
stwierdzono 59% udziału odpowiedzi dotyczącej dobrowolnego zrzeszania<br />
się banków w bankach regionalnych oraz 60% wśród zarządzających bankami<br />
o najwyższych kapitałach własnych.<br />
Swobodne działanie banków nie tylko na terenie gminy, w której znajduje<br />
się siedziba danego banku było istotne dla prezesów banków nieuczestniczących<br />
w konsolidacji (47%), ale przede wszystkim dla zarządzających bankami<br />
o najniższych funduszach własnych (60%), co wskazywało na brak możliwości<br />
rozwoju banków położonych na biedniejszych terenach.
274<br />
Tabela 3<br />
Ocena przekształceń w polskiej bankowości spółdzielczej po wprowadzeniu uchwały<br />
o restrukturyzacji BS i BGŻ S.A. z dnia 24 czerwca 1994 r.<br />
Lp.<br />
Treść<br />
Udział opinii (%) w zależności od:<br />
uczestnictwo<br />
wartość kapitału<br />
w konsolidacji<br />
własnego<br />
X<br />
tak nie I II III<br />
1.<br />
Jakie funkcje spełniał BGŻ S.A. jako bank krajowy w stosunku do banków zrzeszenia?<br />
a)<br />
opracowanie zasad polityki finansowej,<br />
handlowej i marketingowej<br />
13 18 20 15 10 15<br />
b)<br />
opracowanie procedur bankowych obowiązujących<br />
w grupie<br />
65 53 60 50 80 60<br />
c)<br />
opracowanie jednolitego systemu informatycznego,<br />
umożliwiającego zintegrowanie<br />
całej sieci placówek bankowych<br />
0 6 0 0 10 3<br />
w grupie<br />
d)<br />
opracowanie ujednoliconych produktów<br />
bankowych i finansowych w grupie<br />
13 12 20 15 0 13<br />
e)<br />
prowadzenie inwestycji kapitałowych<br />
grupy<br />
9 6 0 15 0 8<br />
f)<br />
udzielanie poręczeń i gwarancji bankom<br />
regionalnym<br />
9 12 0 15 10 10<br />
g)<br />
prowadzenie nadzoru i kontroli nad bankami<br />
regionalnymi<br />
22 35 30 35 10 28<br />
h) rozliczanie operacji finansowych grupy 13 0 10 0 20 8<br />
i) inne, jakie? 9 18 20 15 0 13<br />
2.<br />
W jakich obszarach według Pana/i należało znowelizować Ustawę o restrukturyzacji<br />
BS-ów i BGŻ S.A.?<br />
a)<br />
wprowadzić mechanizmy prawne ułatwiające<br />
BS-om i bankom regionalnym 39 29 10 50 30 35<br />
łączenie się<br />
b)<br />
umożliwić dobrowolne zrzeszanie się<br />
BS-ów w bankach regionalnych/zrzeszających<br />
48 59 50 50 60 53<br />
c)<br />
wprowadzić progi kapitałowe dla banków<br />
regionalnych<br />
13 0 0 10 10 8<br />
d)<br />
odejść od zasady działania banków spółdzielczych<br />
wyłącznie na obszarze gminy, 39 47 60 35 40 43<br />
w której znajduje się jego siedziba<br />
e)<br />
odejść w głosowaniu od zasady 1 członek<br />
– 1 głos<br />
4 6 0 5 10 5<br />
Źródło: Opracowanie własne.
275<br />
W tabeli 4 przedstawiono opinie prezesów dotyczące oceny polskiej bankowości<br />
spółdzielczej po przystąpieniu Polski do UE. Odpowiedni dobór oferowanych<br />
produktów i usług do potrzeb klienta oraz miła i wykwalifikowana kadra, to<br />
główne czynniki mające duży wpływ na rozwój bankowości spółdzielczej. Odpowiednio<br />
dobrane produkty i usługi były bardzo ważne dla zarządzających bankami<br />
uczestniczącymi w konsolidacji (91%) oraz bankami o przeciętnych funduszach<br />
własnych (95%). Miła i wykwalifikowana kadra była ważna dla zarządzających<br />
bankami niebiorącymi udziału w procesach łączeniowych (82%), a także bankami<br />
o przeciętnych funduszach własnych (85%). Jednocześnie zanotowano 40% wskazań<br />
dla tej odpowiedzi wśród prezesów zarządzających bankami o najwyższych<br />
kapitałach własnych, co może wskazywać na istotność innych elementów, takich<br />
jak odpowiedni dobór oferowanych produktów i usług (80%).<br />
Tabela 4<br />
Ocena bankowości spółdzielczej po przystąpieniu Polski do struktur UE<br />
Lp. Treść<br />
Udział opinii (%) w zależności od:<br />
uczestnictwo<br />
wartość kapitału<br />
w konsolidacji<br />
własnego<br />
X<br />
tak nie I II III<br />
1. Co według Pana/i ma korzystny wpływ na rozwój bankowości spółdzielczej?<br />
a)<br />
odpowiedni dobór oferowanych produktów<br />
i usług do wymagań klienta<br />
91 88 90 95 80 90<br />
b) miła i wykwalifikowania kadra 57 82 60 85 40 68<br />
c)<br />
współpraca z innymi instytucjami finansowymi<br />
(fundusze inwestycyjne, zakłady 9 18 10 15 10 13<br />
ubezpieczeń, itp.)<br />
d)<br />
korzystne warunki prowadzenia rachunków<br />
depozytowych<br />
43 35 60 35 30 40<br />
e) liczba bankomatów 17 18 10 20 20 18<br />
f) niskie oprocentowanie kredytów 30 47 70 25 30 38<br />
g)<br />
częste akcje promocyjne, sponsorowanie<br />
ważnych wydarzeń w regionie<br />
17 41 30 35 10 28<br />
h) inne, jakie? 26 12 10 25 20 20<br />
2.<br />
Jakie korzyści przyniosło bankowości spółdzielczej według Pana/i wejście Polski do<br />
struktur UE?<br />
a) poszerzenie oferty produktów i usług 30 35 30 35 30 33<br />
b)<br />
wzrost zainteresowania BS-ów programami<br />
wsparcia polskiego rolnictwa<br />
70 59 60 55 90 65<br />
c) zwiększenie akcji kredytowych 61 53 30 75 50 58<br />
d)<br />
przeprowadzanie profesjonalnych szkoleń<br />
dla pracowników BS-ów<br />
39 29 50 40 10 35<br />
e) poprawienie sytuacji ekonomicznej BS-ów 26 12 20 20 20 20<br />
f) rozwój bazy depozytów 35 29 40 35 20 33<br />
Źródło: Opracowanie własne.
276<br />
Wśród korzyści z przystąpienia Polski do UE zarządzający bankami uczestniczącymi<br />
w konsolidacji wymienili wzrost zainteresowania banków spółdzielczych<br />
programami wsparcia polskiego rolnictwa (70%). Ze względu na kryterium<br />
kapitału własnego zanotowano 90% wskazań dla tej odpowiedzi w grupie<br />
zarządzających bankami o największych funduszach własnych. Dodatkowym<br />
pozytywnym efektem wejścia Polski do UE było zwiększenie akcji kredytowych.<br />
Odnotowano 61% wskazań wśród respondentów zarządzających bankami<br />
uczestniczącymi w konsolidacji i 75% wśród prezesów banków o przeciętnych<br />
funduszach własnych. Ponadto odnotowano jedynie 30% wskazań dla tej odpowiedzi<br />
wśród prezesów banków o najniższych funduszach własnych, co mogło<br />
wskazywać na mniejsze zainteresowanie programami wsparcia polskiego rolnictwa.<br />
Dla zdecydowanej większości banków spółdzielczych swobodny wybór<br />
zrzeszenia jest dobrym rozwiązaniem (tab. 5). Tego zdania byli wszyscy respondenci<br />
zarządzający bankami nieuczestniczącymi w konsolidacji oraz bankami<br />
o najniższych i najwyższych kapitałach własnych.<br />
Według 45% respondentów docelowo w Polsce powinna funkcjonować jedna<br />
silna grupa bankowa. Dla tej odpowiedzi zanotowano 53% wskazań wśród<br />
zarządzających bankami nieuczestniczącymi w konsolidacji i 60% wskazań<br />
w przypadku banków o przeciętnych funduszach własnych.<br />
Tabela 5<br />
Zasady dokonywania wyboru zrzeszenia przez BS-y<br />
Lp.<br />
Treść<br />
Udział opinii (%) w zależności od:<br />
uczestnictwo<br />
w konsolidacji<br />
wartości kapitału<br />
własnego<br />
tak nie I II III<br />
1. Czy swobodny wybór zrzeszenia przez BS-y jest dobrym rozwiązaniem?<br />
a) tak 96 100 100 95 100 98<br />
b) nie 4 0 0 5 0 3<br />
c) nie mam zdania 0 0 0 0 0 0<br />
2. Czy liczba banków zrzeszających jest odpowiednia?<br />
a) tak 52 29 60 35 40 43<br />
b)<br />
nie, docelowo powinna funkcjonować<br />
jedna silna grupa bankowa<br />
39 53 10 60 50 45<br />
c)<br />
nie, liczba banków zrzeszających powinna<br />
być większa ze względu na możliwość<br />
5 12 20 0 10 8<br />
wyboru przez BS-y<br />
d) nie mam zdania 5 6 10 5 0 5<br />
Źródło: Opracowanie własne.<br />
X
277<br />
Za obecną liczbą zrzeszeń było 52% zarządzających bankami uczestniczącymi<br />
w konsolidacji i 60% respondentów kierujących bankami o najniższych<br />
funduszach własnych. Kwestia liczby zrzeszeń pozostaje do rozstrzygnięcia.<br />
Wnioski<br />
W opracowaniu określono opinie dotyczące przekształceń w polskiej bankowości<br />
spółdzielczej według zarządzających bankami należącymi do Zrzeszenia<br />
Mazowieckiego Banku Regionalnego S.A. Na podstawie przeprowadzonych badań<br />
sformułowano następujące wnioski:<br />
1. Banki spółdzielcze nie łączyłyby się, gdyby nie uchwała KNB (KNF) z 1998 r.<br />
Według respondentów wprowadzenie progów kapitałowych przyczyniło się<br />
do powiększenia liczby procesów konsolidacji w celu zwiększenia posiadanych<br />
funduszy własnych i do zmniejszenia liczby banków spółdzielczych.<br />
Ustawa o restrukturyzacji BS i BGŻ S.A. z 1994 r. miała na celu między<br />
innymi powstrzymanie procesów upadłości oraz poprawę bezpieczeństwa<br />
banków spółdzielczych.<br />
2. Według większości respondentów brak możliwości dobrowolnego zrzeszania<br />
się w banku regionalnym oraz funkcjonowanie na terenie obszaru gminy,<br />
gdzie znajdowała się siedziba banku spółdzielczego, było niekorzystne.<br />
Zdecydowana większość zarządzających wypowiedziała się za swobodnym<br />
wyborem zrzeszenia.<br />
3. Zarządzający stwierdzili, że wejście Polski do UE spowodowało przede<br />
wszystkim wzrost zainteresowania banków spółdzielczych programami<br />
wsparcia polskiego rolnictwa oraz zwiększenie akcji kredytowych. Pomimo<br />
tego konieczne jest ciągłe prowadzenie działań, które wzmocnią pozycję<br />
banków spółdzielczych w sektorze bankowym.<br />
4. Według respondentów odpowiednio dobrane produkty i usługi, miła oraz<br />
kompetentna obsługa przyczyniają się do zwiększenia akcji kredytowych<br />
w bankach spółdzielczych, przyczyniając się do ich rozwoju.<br />
Literatura<br />
BRETYN A.: Spółdzielczy sektor bankowy w Polsce – kierunki zmian, stan i perspektywy<br />
rozwoju. [w:] Węcławski J. (red.). Bankowość. Instytucje, instrumenty i strategie rozwojowe<br />
w dobie integracji gospodarczej. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-<br />
-Skłodowskiej, Lublin 2006.<br />
BRYNIARSKA T.I.: Banki spółdzielcze w gospodarce rynkowej. Oficyna Wydawnicza SGH,<br />
Warszawa 2003.
278<br />
DOBOSIEWICZ Z.: Bankowość. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003.<br />
KAMIŃSKA L.: Przemiany w polskiej bankowości spółdzielczej w powiązaniu z wymogami<br />
Unii Europejskiej i jej rola na rynku finansowym. [w:] Dębniewska M. (red.). Banki na<br />
rynku finansowym. Teraźniejszość i przyszłość. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego,<br />
Olsztyn 2003.<br />
ORZESZKO T.: Banki spółdzielcze w Polsce. Ekonomiczne i finansowe warunki rozwoju.<br />
Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, Poznań 1998.<br />
SZAMBELAŃCZYK J., MIELNIK M.: Problemy efektywności banków spółdzielczych<br />
w Polsce w procesach konsolidacji. [w:] Węcławski J. (red.). Bankowość. Instytucje,<br />
instrumenty i strategie rozwojowe w dobie integracji gospodarczej. Wydawnictwo Uniwersytetu<br />
Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006.<br />
TALECKA A, NICZYPORUK P.: Bankowość. System bankowy i usługi. Wydawnictwo<br />
Wyższej Szkoły Ekonomicznej, Białystok 2004.<br />
Uchwała Nr 9/98 Komisji Nadzoru Bankowego z dnia 5 sierpnia 1998 r. w sprawie szczegółowych<br />
zasad wyposażenia banków spółdzielczych w kapitał założycielski.<br />
Ustawa z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze [Dz.U. 1982 r. Nr 30, poz. 210].<br />
Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o restrukturyzacji banków spółdzielczych i BGŻ S.A. [Dz.<br />
U. 1994 r. Nr 80, poz. 369].<br />
Ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. Prawo bankowe [Dz.U. 1989 r. Nr 4, poz. 21].<br />
Ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r. o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się<br />
i bankach zrzeszających [Dz.U. 2000 r. Nr 119, poz. 1252].<br />
Transformations in polish cooperative banking<br />
in opinions cooperative banks manager<br />
Abstract<br />
The paper presents the opinions of presidents of cooperative banks on the<br />
Polish cooperative banking transformation. Tests using a questionnaire interview<br />
was conducted in 2009.<br />
Act on Cooperative Banks and BGZ SA of 1994 helped to halt the bankruptcy<br />
process and the improvement of cooperative banks. At the same time had a<br />
negative impact on their development, because of the need for operation only<br />
in the municipality of residence of the bank and the lack of free choice of association.<br />
Polish accession to the EU increased interest in cooperative banks, the<br />
Polish agriculture support programs and increasing the share of credit. Simultaneously,<br />
the Polish cooperative banking interact appropriately selected products<br />
and services, as well as friendly and competent staff.
Anna Grontkowska<br />
Katedra Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw<br />
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w <strong>Warszawie</strong><br />
Co motywuje studentów studiów<br />
niestacjonarnych kierunku ekonomia Szkoły<br />
Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w pracy<br />
zawodowej?<br />
Wstęp<br />
Współcześnie, w dobie ukierunkowania badań na zarządzanie informacją<br />
i wiedzą, równie ważne są zagadnienia związane z zarządzaniem ludźmi i rozwojem<br />
ich kariery zawodowej. W zakresie zarządzania potencjałem społecznym<br />
organizacji jednym z najważniejszych i ciągle aktualnych zagadnień jest<br />
motywacja i stosowanie odpowiednich motywatorów. Zmieniające się warunki<br />
prowadzenia działalności gospodarczej, wciąż rosnąca konkurencja oraz dążenie<br />
do ciągłego obniżania kosztów działalności, w tym kosztów pracy, bezrobocie,<br />
otwarcie europejskiego rynku pracy wpływają na konieczność zmian w kształtowaniu<br />
systemów motywowania. W epoce informacyjnej, która charakteryzuje<br />
się przede wszystkim tymczasowością i zmiennością relacji społecznych i organizacyjnych,<br />
konieczne jest zastosowanie adekwatnych do takiej sytuacji form<br />
zarządzania. Dotyczy to wdrażania kultury organizacyjnej ułatwiającej wysoką tolerancję<br />
niepewności. Wymaga to wykorzystywania także w sferze motywowania<br />
takich instrumentów, które będą zwiększały odporność pracowników na funkcjonowanie<br />
w warunkach niepewności i przyczyniały się do nabywania umiejętności<br />
radzenia sobie z pojawiającym się ryzykiem [Sikorski 2001, s. 35].<br />
Znaczenie motywowania<br />
Tworzenie systemu motywacyjnego jest z jednej strony zadaniem bardzo<br />
istotnym zarówno z punktu widzenia pracowników, jak i kierowników, a z drugiej<br />
trudnym i wymagającym wiedzy nie tylko z zakresu zarządzania, ale również<br />
z psychologii, socjologii i innych nauk społecznych. System motywacyjny<br />
jest układem logicznie spójnych i wzajemnie wspomagających się czynników
280<br />
motywacyjnych. Tworzą go różnorodne motywatory płacowe i pozapłacowe,<br />
materialne i niematerialne.<br />
Polityka w sprawach zatrudnienia i rozwoju pracowników (personalna) powinna<br />
być wkomponowana w strategię funkcjonowania całej organizacji. Przy<br />
jej konstruowaniu ważne jest zachowanie zasady kompleksowości i systematyczności<br />
oraz dobre rozpoznanie hierarchii wartości i oczekiwań pracowników<br />
oraz możliwości danej organizacji [Kozioł 1997, s. 55]. Ludzie bowiem w różny<br />
sposób reagują na odczuwane potrzeby i ich zaspokojenie, mają odmienne<br />
oczekiwania. Motywacja powstaje, gdy ludzie świadomie lub nieświadomie<br />
odczuwają niezaspokojoną potrzebę [Armstrong 2007, s. 34]. Niezaspokojone<br />
potrzeby ukierunkowują zachowanie osób na ich zaspokajanie, podejmowanie<br />
działań mających na celu osiągnięcie określonych efektów czy stanów rzeczy.<br />
Na proces motywacyjny składa się wiele pojedynczych motywów, bodźców pobudzających<br />
osobę do aktywności lub wręcz przeciwnie – powstrzymujących ją<br />
od podejmowania działań, ale zawsze jest to decyzja samego zainteresowanego.<br />
W procesach motywacyjnych każdy człowiek świadomie dokonuje wyboru,<br />
chcąc osiągnąć oczekiwany efekt. Motywacja jest więc wewnętrznym stanem<br />
gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, wzbudzonym potrzebą<br />
zespołem procesów psychicznych i fizjologicznych określającym podłoże zachowań<br />
i ich zmian.<br />
Zainteresowanie badaczy procesami motywacji i sposobami motywowania<br />
przejawia się w pracach wielu nauk zajmujących się interpretacją ludzkich<br />
zachowań, m.in. psychologii, socjologii, etyki. Bodźce w procesach motywacyjnych<br />
charakteryzują się odmiennym stopniem oddziaływania (siłą). Ich siła<br />
motywacji zależy przede wszystkim od ważności i atrakcyjności celu obranego<br />
do realizacji przez osobę oraz subiektywnego przekonania o możliwości jego<br />
osiągnięcia. Dzięki stosowaniu motywatorów można tworzyć odpowiednie stosunki<br />
międzyludzkie w organizacjach, zaspokajać potrzeby i oczekiwania zarówno<br />
pojedynczych osób, jak i zespołów. Nowoczesne zarządzanie wymaga<br />
podejmowania wysiłku w zakresie wnikania w źródła indywidualnych motywacji<br />
pracowników, ponieważ oddziaływania motywacyjne są najważniejszym elementem<br />
kształtowania najcenniejszego kapitału każdego przedsiębiorstwa, czyli<br />
kapitału ludzkiego.<br />
Metodyka i wyniki badań<br />
Celem opracowania jest ustalenie częstotliwości, ważności i stopnia zaspokojenia<br />
tych czynników motywacyjnych u studentów studiów niestacjonarnych<br />
na kierunku ekonomia na Wydziale <strong>Nauk</strong> <strong>Ekonomicznych</strong> Szkoły Głównej Gospodarstwa<br />
Wiejskiego w <strong>Warszawie</strong>, które były stosowane przez pracodawców
281<br />
zatrudniających tych studentów. Badania potrzeb i siły oddziaływania motywatorów<br />
przeprowadzono w latach 2008–2010. Objęły one w 2008 roku wszystkich<br />
studentów pierwszego i drugiego roku, a w latach następnych – słuchaczy pierwszego<br />
roku. Studenci wybierali dziesięć najważniejszych motywatorów spośród<br />
zamkniętej listy dwudziestu czynników motywujących (por. tab. 1), nadając im<br />
rangę w punktach od 10 do 1. Kolejnym zadaniem było określenie stopnia zaspokojenia<br />
wybranych dziesięciu motywatorów w skali od 1 do 10, przy czym 10<br />
oznacza zaspokojenie potrzeby zgodnie z oczekiwaniami. W badaniach łącznie<br />
uczestniczyło 419 słuchaczy, w tym 160 studentów i 259 studentek. W 2008<br />
roku było 174 słuchaczy pierwszego i drugiego roku studiów, w 2009 roku – 128<br />
słuchaczy pierwszego roku studiów, a w 2010 roku – 117. W tabeli 1 zestawiono<br />
wyniki dotyczące częstotliwości wybierania poszczególnych motywatorów<br />
przez studentów. Prezentowane wyniki klasyfikują motywatory w subiektywnej<br />
ocenie badanych.<br />
Tabela 1<br />
Motywatory wybierane przez studentów w latach 2008–2010 uszeregowane od najczęściej<br />
wskazywanego (według średniej)<br />
Rodzaj motywatora<br />
Udział wskazań w roku [%] Średni udział<br />
2008 2009 2010 wskazań [%]<br />
Wysokość wynagrodzenia 98,85 100,00 100,00 99,62<br />
Atmosfera w pracy 94,83 96,09 93,16 94,69<br />
Możliwość awansu 87,93 88,28 92,31 89,51<br />
Pewność zatrudnienia 80,46 82,03 92,31 84,93<br />
Możliwość rozwoju (szkolenia) 91,95 82,03 77,78 83,92<br />
Samorealizacja 79,89 76,56 82,91 79,78<br />
Samodzielność 63,22 60,16 70,94 64,77<br />
Potrzeba sukcesu 59,20 69,53 59,83 62,85<br />
Uznanie szefa 70,69 56,25 53,85 60,26<br />
Dodatkowe świadczenia 54,02 46,88 43,59 48,16<br />
Prestiż w środowisku zawodowym 41,38 42,97 53,85 46,06<br />
Potrzeba bycia kreatywnym 32,76 35,16 35,04 34,32<br />
Prestiż w środowisku pozazawodowym 27,59 32,03 36,75 32,12<br />
Potrzeba władzy 20,69 20,31 26,50 22,50<br />
Praca sama w sobie 22,41 19,53 15,38 19,11<br />
Lojalność wobec firmy 21,84 21,88 12,82 18,84<br />
Potrzeba ryzyka i aktywności 15,52 21,09 17,95 18,19<br />
Identyfikacja z firmą 13,79 17,19 14,53 15,17<br />
Wpływ na politykę firmy 13,79 17,19 8,55 13,18<br />
Obawa przed zmianą 9,77 16,41 12,82 13,00<br />
Źródło: Badania własne.
282<br />
Motywatorami najczęściej wskazywanymi przez studentów we wszystkich<br />
latach były wysokość wynagrodzenia oraz atmosfera w pracy. Wysokość wynagrodzenia<br />
w latach 2009–2010 wskazali wszyscy studenci, natomiast w 2008<br />
roku prawie wszyscy. Wysokość wynagrodzenia na pierwszym miejscu w 2008<br />
roku wskazało 45% respondentów, w 2009 roku – 30%, a w 2010 roku 34%,<br />
natomiast samorealizację na pierwszym miejscu w 2008 roku wskazało 19% badanych,<br />
w 2009 roku – 12% i w 2010 roku 18%. Udział czynnika „pewność<br />
zatrudnienia”, uznawanego przez respondentów za najważniejszy (umieszczanego<br />
na pierwszym miejscu), zwiększał się, gdyż w 2008 roku wynosił około<br />
9% ogółu badanych, w 2009 roku – 12%, a w 2010 – już 18%. Łącznie udział<br />
trzech motywatorów (wynagrodzenie, atmosfera w pracy, pewność zatrudnienia)<br />
najczęściej wskazywanych na pierwszym miejscu wynosił w 2008 roku 73%,<br />
w 2009 roku – 54%, a w 2010 roku – 70%.<br />
Bardzo często studenci wskazywali następujące motywatory: możliwość<br />
awansu, pewność zatrudnienia oraz możliwość podnoszenia kwalifikacji przez<br />
uczestnictwo w szkoleniach. Udział osób wskazujących szkolenia był coraz<br />
mniejszy, w 2008 roku możliwość rozwoju jako czynnik motywujący wskazało<br />
92% studentów, w 2009 roku – 82%, a w 2010 roku – 78%. W 2010 roku częściej<br />
były wskazywane pewność zatrudnienia oraz możliwość awansu. W dalszej kolejności,<br />
z udziałem mieszczącym się w przedziale od 60 do 80% częstotliwości<br />
wskazań, studenci umieścili takie motywatory niematerialne, jak: samorealizacja,<br />
samodzielność w zakresie wykonywania zadań, potrzeba sukcesu i uznanie<br />
szefa. Przeciętnie prawie połowa respondentów wskazała dodatkowe świadczenia<br />
jako motywator, przy czym w kolejnych latach udział osób wskazujących<br />
ten czynnik motywujący był coraz mniejszy, gdyż w 2008 roku wynosił on 54%,<br />
w 2009 roku – 47%, a w 2010 roku – 44%. Odwrotną zależność w stosunku do<br />
dodatkowych świadczeń jako motywatora zanotowano w zakresie motywatora<br />
określonego jako prestiż w środowisku zawodowym. Udział osób wskazujących<br />
ten motywator w kolejnych latach zwiększał się, odpowiednio w 2008 roku było<br />
to 41%, w 2009 roku – 43%, a w 2010 roku – 54%. Co trzeci student wskazał<br />
jako ważne motywatory prestiż w środowisku pozazawodowym oraz potrzebę<br />
bycia kreatywnym, czyli umiejętność aktywnego, twórczego podejścia do rozwiązywania<br />
problemów. Potrzebę władzy i pracę samą w sobie jako motywatory<br />
wskazywał co 5. respondent. Do najrzadziej wskazywanych motywatorów, których<br />
udział nie przekraczał 20%, należały obawa przed zmianą, wpływ na politykę<br />
prowadzoną przez firmę, identyfikacja z firmą i lojalność wobec niej oraz<br />
potrzeba podejmowania ryzyka i aktywności.<br />
Na czele najważniejszych motywatorów do pracy znajduje się wynagrodzenie,<br />
co jest zgodne z badaniami, np. Janiny E. Karney [2001, s. 46] przeprowadzonymi<br />
w latach 1999–2000. Na podstawie wyników tych badań stwierdzono,
283<br />
że 98% pracowników produkcyjnych jako najważniejszy czynnik motywujący<br />
uznało wynagrodzenie. Badania Marii W. Kopertyńskiej [2007, s. 25] wykazały,<br />
że 86% zatrudnionych na stanowiskach produkcyjnych wskazało płacę zasadniczą<br />
jako motywator o dużym lub bardzo dużym znaczeniu (a kadra kierownicza<br />
100%). Nieco odmienne wyniki uzyskała Anna Michalska [2010, s. 278] w badaniach<br />
przeprowadzonych wśród pracowników trzech przedsiębiorstw: wynagrodzenie<br />
plasowało się wysoko (od pierwszego do trzeciego miejsca) w zakresie<br />
oczekiwań pracowników. Płaca jest więc głównym powodem podejmowania<br />
pracy.<br />
W tabeli 2 zostały zaprezentowane wyniki dotyczące oceny ważności motywatorów<br />
dokonane przez studentów. Motywatorowi uznanemu za najważniejszy studenci<br />
przyznawali 10 punktów, a kolejnemu uznanemu jako mniej ważny – 9 itd.<br />
Znaczenie wynagrodzenia finansowego wzrasta szczególnie w sytuacji, gdy<br />
jego poziom nie jest wysoki, co zazwyczaj jest charakterystyczne na początku<br />
Tabela 2<br />
Ważność poszczególnych motywatorów według skali od 10 do 1 przyznana przez studentów<br />
w latach 2008–2010 (uszeregowane od najważniejszego według średniej)<br />
Rodzaj motywatora<br />
Średnia w roku Średnia<br />
2008 2009 2010 ogółem<br />
Wysokość wynagrodzenia 8,74 8,04 8,29 8,36<br />
Atmosfera w pracy 6,68 6,58 6,67 6,64<br />
Samorealizacja 6,54 6,31 6,89 6,58<br />
Możliwość awansu 6,35 6,17 6,03 6,18<br />
Pewność zatrudnienia 5,99 6,10 6,37 6,15<br />
Możliwość rozwoju (szkolenia) 6,48 5,89 5,18 5,85<br />
Samodzielność 4,65 5,42 5,37 5,15<br />
Potrzeba sukcesu 4,63 5,10 5,16 4,96<br />
Potrzeba bycia kreatywnym 4,81 4,38 5,46 4,88<br />
Praca sama w sobie 3,95 5,20 4,39 4,51<br />
Prestiż w środowisku zawodowym 4,01 5,42 3,63 4,36<br />
Uznanie szefa 4,41 4,17 4,25 4,28<br />
Potrzeba ryzyka i aktywności 3,26 3,26 4,24 3,59<br />
Potrzeba władzy 2,75 5,04 2,94 3,57<br />
Wpływ na politykę firmy 4,00 2,91 3,80 3,57<br />
Dodatkowe świadczenia 3,93 4,02 2,71 3,55<br />
Lojalność wobec firmy 3,11 4,00 3,40 3,50<br />
Prestiż w środowisku pozazawodowym 2,75 2,56 3,67 3,00<br />
Obawa przed zmianą 2,41 2,95 2,87 2,74<br />
Identyfikacja z firmą 3,25 1,68 2,94 2,62<br />
Źródło: Badania własne.
284<br />
kariery zawodowej, czyli także wśród studentów. W tej fazie cyklu życia człowieka<br />
pieniądze stają się najważniejsze, umożliwiają bowiem zaspokojenie podstawowych<br />
potrzeb materialnych (m.in. obejmujących zakup samochodu, najem<br />
lub zakup mieszkania, których najczęściej młodzi ludzie nie mają, a chcą mieć).<br />
Zgodnie z teorią hierarchii potrzeb ludzkich Abrahama Maslowa, człowiek,<br />
który nie zaspokoił potrzeb podstawowych, nie odczuwa konieczności realizacji<br />
potrzeb wyższego rzędu (niematerialnych), do których należą potrzeby miłości<br />
i przynależności do określonych grup społecznych, uznania i szacunku oraz samorealizacji<br />
(samorozwoju).<br />
Wysokość wynagrodzenia jest ważnym czynnikiem zachęcającym ludzi do<br />
pracy, ale równie istotnym wskazywanym przez studentów motywatorem jest<br />
atmosfera w pracy (średnia ocena 6,64). Wystąpiły niewielkie różnice w gradacji<br />
tego czynnika motywacyjnego, gdyż w latach 2008–2009 atmosfera w pracy<br />
była na drugim miejscu w hierarchii ważności motywatorów, w 2010 roku spadła<br />
na trzecie miejsce, a na drugim znalazła się samorealizacja. Na czwartym lub<br />
piątym miejscu w hierarchii motywatorów studenci wskazali możliwość awansu.<br />
W badaniach J. Karney [2001, s. 46] jako bardzo ważne możliwość awansu lub<br />
otrzymanie lepszej pracy uznało 64% badanych.<br />
Kolejnym motywatorem uznawanym za ważny przez studentów była pewność<br />
zatrudnienia, przy czym jego waga zwiększała się w latach 2008–2010,<br />
średnia z badań wynosiła odpowiednio 5,99, 6,10 i 6,37. Podkreśla to znaczenie<br />
poczucia bezpieczeństwa finansowego, czyli utrzymania pracy i uzyskiwania<br />
płacy na niestabilnym współcześnie rynku pracy, przy wysokim zagrożeniu bezrobociem<br />
nawet w grupie absolwentów. Ciągłe obawy o możliwość utraty pracy<br />
wpływają na fakt, iż pracownicy traktują pewność zatrudnienia jako ważny motywator,<br />
nawet tak mobilna grupa pracowników jak studenci. Dla porównania<br />
w badaniach M. Kopertyńskiej [2007, s. 26] pewność zatrudnienia miała bardzo<br />
duże znaczenie dla 86% pracowników produkcyjnych i 60% kadry kierowniczej,<br />
a duże dla odpowiednio 14% pracowników i 40% kierowników. W badaniach<br />
motywatorów studentów pojawiły się niewielkie różnice w kolejnych latach,<br />
o ile bowiem w 2008 roku ważniejsze było podwyższanie kwalifikacji, o tyle<br />
w 2010 roku właśnie pewność zatrudnienia przeciętnie uzyskała wyższą rangę.<br />
W następnej grupie motywatorów, których waga mieściła się w przedziale<br />
od 5 do 6, z niewielkim zróżnicowaniem w badanych latach, znalazły się następujące<br />
motywatory niematerialne: samodzielność, potrzeba odniesienia sukcesu,<br />
potrzeba bycia kreatywnym, praca sama w sobie oraz prestiż w środowisku<br />
zawodowym. Nieznacznie mniej ważnymi motywatorami studenci uznali<br />
w dalszej kolejności: uznanie szefa, potrzebę posiadania władzy i wpływ na<br />
politykę firmy, a także potrzebę podejmowania ryzyka i aktywności. Ważność<br />
dodatkowych świadczeń jako motywatora mieściła się w przedziale od 2,71
285<br />
(w 2010 roku) przez 3,93 (w 2008 roku) do 4,02 w 2009 roku. Przeciętnie jako<br />
najmniej ważne studenci wskazywali identyfikację z firmą, obawy przed zmianą,<br />
uzyskanie prestiżu w środowisku pozazawodowym oraz lojalność wobec firmy.<br />
Przy tym zaobserwowano zróżnicowanie wagi poszczególnych motywatorów<br />
u poszczególnych osób, obejmowało ono przeważnie całą zaproponowaną skalę,<br />
czyli od 1 do 10 (tylko czasami do 9), przy rzadziej wskazywanych czynnikach<br />
motywujących.<br />
W dalszej części badani dla każdego wybranego motywatora określali poziom<br />
jego zaspokojenia w skali od 10 (zaspokojenie zgodnie z oczekiwaniami)<br />
do 1. W tabeli 3 zostały zaprezentowane wyniki dotyczące stopnia zaspokojenia<br />
tych motywatorów.<br />
Tabela 3<br />
Stopień zaspokojenia poszczególnych motywatorów według skali od 10 do 1 określony<br />
w latach 2008–2010 przez studentów Wydziału <strong>Nauk</strong> <strong>Ekonomicznych</strong> (uszeregowane od<br />
najskuteczniej zaspokojonego według średniej)<br />
Rodzaj motywatora<br />
Średnia w roku Średnia<br />
2008 2009 2010 ogółem<br />
Atmosfera w pracy 7,33 7,27 7,24 7,28<br />
Samodzielność 6,54 6,77 7,12 6,81<br />
Pewność zatrudnienia 6,88 5,98 6,93 6,60<br />
Uznanie szefa 6,68 5,86 6,32 6,29<br />
Praca sama w sobie 5,36 6,81 5,88 6,02<br />
Lojalność wobec firmy 6,38 5,54 6,07 6,00<br />
Potrzeba bycia kreatywnym 6,00 5,33 6,20 5,84<br />
Identyfikacja z firmą 5,58 5,80 5,88 5,76<br />
Wysokość wynagrodzenia 5,84 5,59 5,22 5,55<br />
Samorealizacja 5,73 5,55 5,31 5,53<br />
Potrzeba ryzyka i aktywności 4,27 5,15 5,86 5,09<br />
Możliwość rozwoju (szkolenia) 5,64 4,69 4,80 5,04<br />
Prestiż w środowisku zawodowym 5,14 4,24 5,02 4,80<br />
Prestiż w środowisku pozazawodowym 5,15 4,20 4,98 4,77<br />
Obawa przed zmianą 4,94 3,96 4,60 4,50<br />
Potrzeba sukcesu 4,19 4,49 4,57 4,42<br />
Dodatkowe świadczenia 4,38 4,03 4,08 4,16<br />
Możliwość awansu 4,07 3,99 3,89 3,98<br />
Potrzeba władzy 3,56 4,24 3,87 3,89<br />
Wpływ na politykę firmy 4,25 3,00 2,56 3,27<br />
Średnia odczuwania zaspokojenia potrzeb 56,6 52,6 55,2 54,8<br />
Zakres zmienności odczuwania stopnia zaspokojenia<br />
27–88 26–95 10–86 10–95<br />
Źródło: Badania własne.
286<br />
Średni poziom oceny stopnia zaspokojenia był zbliżony w kolejnych latach<br />
(odpowiednio w 2008 roku – 56,6, w 2009 roku – 52,6, w 2010 roku – 55,2), chociaż<br />
wykazywał wyraźną zmienność zakresu ocen dokonanych przez studentów,<br />
które wahały się w 2008 roku od 27 do 88, w 2009 roku mieściły się w przedziale<br />
od 26 do 95, a w 2010 roku od 10 do 86. W latach 2008–2010 jako najlepiej<br />
zaspokojoną potrzebę studenci wskazali atmosferę w pracy. Zdaniem większości<br />
studentów, potrzeba ta jest ważną, ale też w odpowiednim stopniu zaspokojoną.<br />
Poziom zaspokojenia mierzony średnią nie różnił się w kolejnych latach, chociaż<br />
wykazywał tendencję zmniejszania się od 7,33 w 2008 roku do 7,24 w 2010<br />
roku. Wysoko ocenianym motywatorem w zakresie jego zaspokojenia charakteryzowała<br />
się samodzielność, z nieznaczną tendencją rosnącą średniej oceny od<br />
6,54 w 2008 roku do 7,12 w 2010 roku.<br />
Kolejne dosyć wysoko ocenione motywatory w zakresie ich zaspokojenia<br />
wskazane przez studentów to: pewność zatrudnienia, uznanie szefa, praca sama<br />
w sobie oraz lojalność wobec firmy, chociaż występowały niewielkie różnice w<br />
zakresie poziomu oceny w kolejnych latach. Stopień zaspokojenia motywatora<br />
określanego jako wysokość wynagrodzenia uzyskał przeciętnie ocenę 5,5, przy<br />
malejącej tendencji do oceny tego motywatora (w 2008 roku ocena 5,84, w 2009<br />
roku – 5,59, a w 2010 roku – 5,22). Stosunkowo niskie oceny zaspokojenia studenci<br />
przyznawali takim motywatorom, jak: wpływ na politykę firmy, potrzeba<br />
władzy, możliwość awansu oraz dodatkowe świadczenia.<br />
Z badań przeprowadzonych w grupie studentów wynika, że wysokość wynagrodzenia<br />
wykazywała dużą dysproporcję między ważnością (8,36) i stopniem<br />
zaspokojenia (średnia ocena 5,55). Występowała więc wyraźna różnica między<br />
subiektywnie odczuwanymi oczekiwaniami a rzeczywistością w zakresie poziomu<br />
wynagradzania, co można zinterpretować następująco: zwiększanie poziomu<br />
wynagrodzenia działa ciągle na tę grupę pracowników motywująco. Pozostałe<br />
niezaspokajane zgodnie z oczekiwaniami potrzeby niematerialne to możliwości<br />
awansowania, samorealizacja, możliwości podnoszenia kwalifikacji przez<br />
uczestnictwo w szkoleniach oraz potrzeba odniesienia sukcesu. Szczegółowo<br />
zestawienie ważności i stopnia zaspokojenia w zakresie czynników motywacyjnych<br />
przedstawia wykres 1.<br />
Pozostałe potrzeby charakteryzowały się poziomem zaspokojenia zgodnie<br />
z oczekiwaniami, a w niektórych przypadkach odnotowano zaspokojenie ponad<br />
oczekiwania, dotyczyło to jednak potrzeb stosunkowo rzadko wskazywanych<br />
przez studentów (lojalność wobec firmy, identyfikacja z firmą).<br />
Porównanie wyników badań motywatorów wśród studentów studiów niestacjonarnych<br />
do wyników badań ankietowych Joanny Moczydłowskiej [2007,<br />
s. 72] przeprowadzonych wśród pracowników mikro- i małych przedsiębiorstw<br />
w 2006 roku wykazuje pewne różnice. Pracownicy mikro- i małych przedsię-
287<br />
Wysoko wynagrodzenia<br />
Moliwo awansu<br />
Samorealizacja<br />
Moliwo rozwoju (szkolenia)<br />
Potrzeba sukcesu<br />
Wpyw na polityk firmy<br />
Potrzeba wadzy<br />
Presti w rodowisku zawodowym<br />
stopie zaspokojenia<br />
wano<br />
Pewno zatrudnienia<br />
Dodatkowe wiadczenia<br />
Atmosfera w pracy<br />
Potrzeba bycia kreatywnym<br />
Praca sama w sobie<br />
Potrzeba ryzyka i aktywnoci<br />
Samodzielno<br />
Obawa przed zmian<br />
Presti w rodowisku pozazawodowym<br />
Uznanie szefa<br />
Lojalno wobec firmy<br />
Identyfikacja z firm<br />
0 2 4 6 8 10<br />
Wykres 1<br />
Ważność motywatorów a stopień ich zaspokojenia określone przez studentów Wydziału<br />
<strong>Nauk</strong> <strong>Ekonomicznych</strong> (średnia za lata 2008–2010), uszeregowane według malejącej<br />
różnicy między ważnością a stopniem zaspokojenia<br />
Źródło: Badania własne.<br />
biorstw północno-wschodniej Polski jako najważniejsze częściej wskazywali<br />
motywatory bazujące na dążeniu do zaspokojenia potrzeb społecznych i bezpieczeństwa<br />
oraz stabilizacji, w dalszej kolejności zaś znalazły się motywatory<br />
związane z treścią wykonywanej pracy (potrzeba odczuwania sensu wykonywanych<br />
zadań). W cytowanych badaniach te czynniki dla największej części<br />
pracowników miały większe znaczenie motywujące niż wynagrodzenie, władza,<br />
prestiż czy rozwój osobisty i doskonalenie zawodowe. W grupie studentów ranga<br />
czynników motywacyjnych okazała się odmienna. Najważniejszy jest poziom<br />
wynagrodzenia oraz, podobnie jak w grupie J. Moczydłowskiej, atmosfera<br />
w pracy.
288<br />
Podsumowanie<br />
Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że w grupie słuchaczy<br />
studiów niestacjonarnych kierunku ekonomia Szkoły Głównej Gospodarstwa<br />
Wiejskiego najczęściej wskazywanym i jednocześnie najważniejszym<br />
czynnikiem motywującym była wysokość wynagrodzenia. Wśród studentów<br />
występuje również dosyć wyraźna dysproporcja między oczekiwaniami a stopniem<br />
zaspokojenia w tym zakresie, co świadczy o tym, że możliwość uzyskania<br />
wyższej płacy ciągle jest czynnikiem zachęcającym do lepszego wykonywania<br />
pracy, zwiększania wydajności.<br />
Zachodzące zmiany kulturowe w społeczeństwie, a także w sferze zatrudnienia<br />
w gospodarce, w których wskazuje się na przechodzenie od wzorca zewnętrznych<br />
motywatorów (tradycyjna kultura organizacji, w której ważne miejsce zajmuje<br />
przywódca – rozstrzygający wszystkie wątpliwości i obdarzony zaufaniem,<br />
szczegółowe procedury postępowania – zwalniające od konieczności dokonywania<br />
ciągłych wyborów oraz tradycje i zwyczaje związane z funkcjonowanie organizacji<br />
nakierowane na unikanie niepewności) do kultury wysokiej tolerancji<br />
niepewności i podejmowania ryzyka (która odwołuje się do wewnętrznej gotowości<br />
podejmowania wyzwań członków organizacji) coraz powszechniej będą<br />
wymuszać wdrażanie, szczególnie w prowadzeniu działalności gospodarczej,<br />
odmiennego podejścia w zakresie stosowania motywatorów. Ważnym aspektem<br />
w tworzeniu systemów motywacyjnych stanie się umiejętność wzbudzania aktywnych<br />
postaw pracowników, otwartych na wdrażanie zmian, co zarysowuje się<br />
częściowo w grupie studentów na podstawie przeprowadzonych badań w zakresie<br />
wysokich ambicji dotyczących potrzeb niematerialnych (możliwość awansu,<br />
samorealizacja, odniesienie sukcesu).<br />
Literatura<br />
ARMSTRONG M., 2007: Zarządzanie ludźmi. Dom Wydawniczy Rebis, Poznań, s. 34–36.<br />
KARNEY J.E., 2001: Motywowanie pracowników. Teoria a praktyka. Zarządzanie zasobami<br />
ludzkimi nr 6, s. 41–48.<br />
KOPERTYŃSKA M.W., 2007: Motywowanie pracowników sfery produkcyjnej – doświadczenia<br />
badawcze, Zarządzanie Zasobami Ludzkimi nr 3–4(55–56) s. 23–34.<br />
KOZIOŁ L., 1997: Doskonalenie systemu wynagradzania w firmie. [w:] Jak skutecznie wynagradzać<br />
pracowników. Tworzenie i doskonalenie systemów wynagrodzeń, Sedlak K.<br />
(red.), Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków, s. 55.<br />
MICHALSKA A., 2010: Systemy motywacyjne w przedsiębiorstwach. Roczniki <strong>Nauk</strong>owe<br />
SERiA t. XII, z. 3, s. 275–280.<br />
MOCZYDŁOWSKA J., 2007: Czynniki motywujące do pracy w ocenie pracowników mikro-<br />
i małych przedsiębiorstw Polski północno-wschodniej. Zeszyty <strong>Nauk</strong>owe Wyższej
289<br />
Szkoły Zarządzania Ochrona Pracy w Katowicach nr 1(3), s. 69–74, www.studia.wszop.<br />
edu.pl/obrazki/cms/2692.zalaczniki.pdf.<br />
SIKORSKI CZ., 2001: Wpływ kultury organizacyjnej na motywację. Od ograniczania poczucia<br />
niepewności do jej wysokiej tolerancji. Zarządzanie Zasobami Ludzkimi nr 6,<br />
s. 27–39.<br />
What motivates students of Economics <strong>SGGW</strong><br />
to work?<br />
Abstract<br />
Based on the survey conducted among the group of weekends students it can<br />
be concluded that the most important motivating factor was an amount of remuneration.<br />
At the same time there was a clear difference between students expectations<br />
and the degree of their satisfaction in this area. It indicates that possibility<br />
of getting a higher salary could still motivate people and could be used as a<br />
factor increasing workers performance and productivity. Cultural changes in a<br />
society and employment policy points a shift from external motivators culture to<br />
a high tolerance of uncertainty and risk culture. An important aspect of building<br />
personnel motivation system in a future will attitude to create active behaviour<br />
of employees who are flexible and open to changes. Many students pointed out<br />
higher needs of self-fulfilment, success and advancement.