Pokaż treÅÄ! - Biblioteka Multimedialna Teatrnn.pl
Pokaż treÅÄ! - Biblioteka Multimedialna Teatrnn.pl
Pokaż treÅÄ! - Biblioteka Multimedialna Teatrnn.pl
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
R. XVIII Nr 3 (55) 2003<br />
Cena 3 zł<br />
Nr ind. 37976X<br />
PL ISSN 0860-4126<br />
KWARTALNIK STOWARZYSZENIA TWÓRCÓW LUDOWYCH
W<br />
NUMERZE<br />
KWARTALNIK<br />
STOWARZYSZENIA<br />
TWÓRCÓW LUDOWYCH<br />
RADA REDAKCYJNA:<br />
Jan Adamowski, Aleksander<br />
Błachowski, Andrzej Ciota. Piotr<br />
Dahlig, Alfred Gauda, Zygmunt<br />
Kłodnicki, Wiktor Lickiewicz,<br />
Zdzisław Podkański, Ryszard<br />
Rabeszko, Władysław Sitkowski,<br />
Teresa Smolińska, Józef Styk,<br />
Edmund Zieliński<br />
KOLEGIUM REDAKCYJNE:<br />
Józef Styk - redaktor naczelny, Jan<br />
Adamowski, Alfred Gauda - zastępcy<br />
redaktora naczelnego, Wiktor<br />
Lickiewicz - sekretarz redakcji<br />
ADRES REDAKCJI:<br />
20-112 Lublin, ul. Grodzka 14<br />
tel./fax 532-49-74, 532-90-91<br />
Redakcja nie zwraca materiałów<br />
nie zamawianych oraz zastrzega<br />
sobie prawo dokonywania skrótów,<br />
zmiany tytułów i poprawek<br />
stylistyczno-językowych<br />
Publikowane w „Twórczości Ludowej"<br />
artykuły i opracowania merytoryczne<br />
(począwszy od nr.<br />
15/1990) są recenzowane.<br />
WYDAWCA:<br />
Zarząd Główny<br />
Stowarzyszenia Twórców Ludowych<br />
www.zgstl.of.<strong>pl</strong><br />
e-mail: zgstl@op.<strong>pl</strong><br />
Wydano ze środków finansowych<br />
Ministerstwa Kultury<br />
PROJEKT WINIETY:<br />
Zbigniew Strzałkowski<br />
SKŁAD:<br />
Elżbieta Łukasik<br />
ŁAMANIE:<br />
Grzegorz Jusiak<br />
DRUK:<br />
S<br />
AMPOL<br />
DRUKARNIA<br />
SAMPOL, Lublin, ul. Bursaki 15<br />
Jubileuszowe refleksje -1<br />
XXXII Ogólnopolski Konkurs Literacki im. Jana Pocka - 3<br />
WIERSZE<br />
Zygmunt Bukowski, Józef Chojnacki, Bronisława Fastowiec, Stanisława Flis, Leon Kawecki.<br />
Florianna Kiszczak, Władysław Koczot, Jan Kowalski, Zbigniew Kozak, Barbara Krajewska,<br />
Alfreda Magdziak, Waleria Prochownik, Zdzisław Purchała, Zofia Roj-Mrozicka, Władysław<br />
Sitkowski, Sabina Szymbor.<br />
PROZA<br />
Zygmunt Bukowski: Odpust - 6<br />
Janina Radomska: Czwarty król -6<br />
Zdzisław Purchała: Jak wójt z sołtysem swatami zostali- 8<br />
Zofia Przeliorz: Urodzaje i nieurodzaje - 9<br />
SZKICE I OPRACOWANIA<br />
Agnieszka Wiśniecka: Twórczość powoli zapominana? Recepcja poezji Jana Pocka na terenie<br />
powiatu puławskiego - 11<br />
Barbara Jancz-Kostuch, Justyna Kowalińska, Joanna Minksztym, Aneta Skibińska: Rzeźbiarz<br />
ludowy jako współtwórca przestrzeni sakralnej - 14<br />
Iryna Kowal-Fuczyło: Zatrzymać się w zaczarowanym miejscu. Wspólne elementy w litewskiej,<br />
polskiej i ukraińskiej baśni ludowej - 21<br />
ARCHIWUM FOLKLORU<br />
Mariola Tymochowicz: Narodziny i chrzest dziecka - przekazy ze Stojeszyna - 23<br />
Aneta Derkacz: Ostatni pustelnicy w Pieninach - 26<br />
Z KLASYKI LITERATURY CHŁOPSKIEJ (Stanisława Flis) - 27<br />
SYLWETKI<br />
Danuta Powiłańska-Mazur: Stanisława Baj - mistrzyni pereborów - 28<br />
Jerzy Rochowiak: Twórczość Styperków - 30<br />
Jan Adamowski: Ludowy zespół śpiewaczy Jarzębina" z Kocudzy (pow. Janów Lubelski) - 32<br />
Magdalena Szyndler: Z wizytą u Zuzanny Czeczotkowej w Milikowie na Zaolziu - 34<br />
ODESZLI OD NAS<br />
Wspomnienie o Stefanie Bednarczyku - 35<br />
PRZEDSTAWIAMY INSTYTUCJE<br />
Elżbieta Szot-Radziszewska: Muzeum Wsi Kieleckiej - skansen w Tokarni- 36<br />
RECENZJE<br />
Katarzyna Smyk-Płoska: Śląskie wypisy o tradycyjnych obrzędach i zwyczajach - 39<br />
Nela Szpyczko: Dokumentacja pieśni ludowych Polaków zamieszkałych na Ukrainie - 40<br />
Jerzy Rochowiak: Poezja kujawskich równin - 41<br />
INFORMACJE<br />
Nadzieja w konkursie „Duży-Mały". XXXVII Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych<br />
- Kazimierz 2003 - 43<br />
Jubileuszowe warsztaty garncarskie w Urzędowie - 45<br />
Poezja jest wieczną wiosną - 45<br />
Nasi w Szwecji - 46<br />
„Nestorzy" i młodzi kontynuatorzy. Wojewódzki <strong>pl</strong>ener rzeźbiarski - Dzierżązna - 46<br />
„Po górach i smugach wędrując..." . Wystawa w Parku Etnograficznym w Tokarni - 47<br />
Święto folkloru w Rokitnie - 49<br />
Rozstrzygnięto dwa konkursy. Przegląd twórczości Oddziału Chełmskiego STL - 49<br />
Wystawa „Postać ludzka w rzeźbie ludowej na Lubelszczyźnie". W niebie i na ziemi - 50<br />
XVIII Międzynarodowe Spotkania Folklorystyczne - Lublin 2003. Dzieci kontynuatorami<br />
tradycji - 51<br />
Badanie folkloru w powiecie ryckim - 52<br />
Z życia Oddziału Gdańskiego STL - 52<br />
„Gdzie jest druga taka wieś. Tarnowica Polna - Nowy Waliszów". Wystawa w Muzeum Etnograficznym<br />
- Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu - 53<br />
I Międzynarodowa konferencja „Współczesne problemy śpiewu tradycyjnego" - 54<br />
ZAPROSILI NAS -55<br />
KSIĄŻKI NADESŁANE - 56<br />
NA OKŁADCE<br />
I str.: Anna Staniszewska, hafciarka z Łowicza na XXXVI Targach Sztuki Ludowej w Kazimierzu.<br />
IV str.: Rzeźbiarze - Jan Pawłowski z Włodawy (woj. lubelskie) oraz Bogdan i Dorota<br />
Osuch z Jarocina (woj. wielkopolskie). Hafciarki - Teresa Kocus z Łowicza (z lewej)<br />
i Krystyna Szkilnik z Opola.<br />
Fot. Paweł Onochin
Jubileuszowe refleksje<br />
lat działalności organizacji<br />
można porównać<br />
do życia człowieka, gdzie<br />
trzydziestopięciolatek<br />
jest osobą dojrzałą, zdobył doświadczenie<br />
zanotował sukcesy i porażki, ale patrząc<br />
w przyszłość jest świadomy swoich celów i<br />
możliwości. Porównanie to jest konieczne,<br />
ponieważ Stowarzyszenie nasze tworzyli konkretni<br />
ludzie z bagażem swoich doświadczeń i z<br />
określonymi uwarunkowaniami społeczno-politycznymi.<br />
Dla dzisiejszych 35-latków wspomnienia o stoczonych<br />
bojach i pokonywaniu barier urzędniczo-administracyjnych<br />
zakrawa na bajkę, ponieważ w dzisiejszej<br />
rzeczywistości wystarczy 15 chętnych osób do założenia<br />
jakiegokolwiek stowarzyszenia i zarejestrowania<br />
jego działalności. W minionej dobie problemem było<br />
dostosowanie się do oficjalnych, ówcześnie panujących<br />
norm i zarządzeń, nie było natomiast tak wielkich<br />
problemów z pozyskaniem funduszy na statutową<br />
działalność.<br />
Stowarzyszenie nasze zakładali ludzie nieprzypadkowi,<br />
tworzący i działający w okresie przedwojennym,<br />
okupacji, stalinizmu oraz tworzący po 1956 r. zręby<br />
zorganizowanego ruchu chłopskich twórców. Swoją<br />
szansę na lepsze warunki pracy twórczej widzieli w<br />
zorganizowanym środowisku, jednolitej, samodzielnej<br />
organizacji twórczej z mecenatem państwowym.<br />
W sprawach organizacyjnych prym wiódł kowal z<br />
Gutanowa Bronisław Pietrak z poetą z Mołodutyna<br />
Władysławem Kuchtą, którzy w towarzystwie Jana<br />
Pocka - niekwestionowanego autorytetu twórcy ludowego<br />
„deptali ścieżki" do urzędów w Warszawie, Lublinie<br />
i „pukali" do redakcji gazet. Ich determinacja<br />
zaraziła pracowników instytucji kultury i dziennikarzy,<br />
którzy wsparli ich inicjatywę i pomagali załatwić formalności<br />
urzędniczo-prawne. W gronie tym byli Stanisław<br />
Weremczuk, Jadwiga Litwiniak, Antoni Pieper,<br />
Roman Rosiak i Włodzimierz Chećko. W gronie inicjatorów<br />
znaleźli się Jan Nadolny z Wielborka, Zygmunt<br />
Kupisz z Łan, Józef Skura z Sandomierza, Pior Krzykalski<br />
z Nowego Sącza, Walenty Kunysz z Kraczkowa,<br />
Adela Jabłońska z Jeleńca, Józef Małek z Bożego<br />
Daru, Aleksander Fijałkowski z Garbowa, Stanisław<br />
Szulc z Woli Korybutowej, Wacław Gutowski z Nowin,<br />
Ryszard Borowski z Borowa. Oni otworzyli listę znakomitych<br />
twórców i działaczy nadających kształt Stowarzyszeniu<br />
i twórczości ludowej. Do nich dołączyło<br />
setki wybitnych twórców różnych dziedzin i specjalistów<br />
- służących pomocą i doradztwem fachowym.<br />
W okresie 35 lat przeżyliśmy chwile wzniosłe i momenty<br />
zwątpienia o dalsze losy naszego Stowarzyszenia. Chronologicznie<br />
ujmując przełomowymi momentami było:<br />
• utworzenie biura Stowarzyszenia przy ul. Dąbrowskiego;<br />
• utworzenie oddziałów terenowych, z pierwszym<br />
na Warmii i Mazurach;<br />
• otrzymanie dotacji na działalność statutową z<br />
Wojewódzkiej Rady Narodowej, a następnie z Ministerstwa<br />
Kultury;<br />
• powołanie Rady Naukowej STL i specjalistycznych<br />
sekcji;<br />
• zapoczątkowanie cyklu imprez upowszechniających<br />
twórczość ludową, m.in.:<br />
konkursy, wystawy, targi, festiwale, kiermasze,<br />
przeglądy;<br />
• rozpoczęcie wydawania „Biuletynu Informacyjnego"<br />
przekształconego w 1986 r.<br />
w kwartalnik „Twórczość Ludowa", tomików,<br />
antologii, wizytówek i katalogów;<br />
• uzyskanie uprawnień do zaopatrzenia emerytalnego<br />
dla twórców ludowych z tytułu wykonywania<br />
pracy artystycznej;<br />
• zachowanie ciągłości działalności Stowarzyszenia,<br />
nawet w dramatycznym okresie stanu wojennego;<br />
• pozyskanie kamienicy przy ul. Grodzkiej 14 na<br />
siedzibę biura, archiwum, biblioteki, sal wystawowych,<br />
pracowni fotograficznej;<br />
• uruchomienie działalności galerii wystawienniczo-handlowej,<br />
w której twórcy mogli sprzedawać<br />
swoje prace;<br />
• zaprzestanie finansowania działalności statutowej<br />
STL i odejście 90% pracowników etatowych;<br />
• uzyskanie zezwolenia na zbiorowe zarządzanie<br />
prawami autorskimi i prawami pokrewnymi;<br />
• utworzenie Krajowego Domu Twórczości Ludowej.<br />
Każde przełomowe wydarzenie poprzedzone jest<br />
żmudną, intensywną, a nieraz mrówczą pracą podobną<br />
do tej, jaką włożono przy zakładaniu Stowarzyszenia.<br />
Nie można wyliczyć pomniejszych wydarzeń,<br />
bo pozostają one w cieniu i są naszą codziennością.<br />
Natomiast konieczne jest wymienienie osób, które<br />
kierowały naszą organizacją i kształtowały jej oblicze.<br />
Są to prezesi ZG STL: Bronisław Pietrak, Jan<br />
Sławiński, Bronisław Cukier, Mieczysław Biernacik,<br />
Władysław Gruszczyński, Kazimiera Sekuła, Władysław<br />
Sitkowski, Jan Kuruc i obecny prezes Ryszard<br />
Rabeszko, przewodniczący Rady Naukowej: prof. Roman<br />
Reinfuss, dr Aleksander Błachowski i obecny<br />
jej przewodniczący prof. Józef Styk oraz Zdzisław<br />
Podkański - wieloletni dyrektor biura ZG STL.<br />
Tą drogą oddajemy hołd i składamy serdeczne<br />
podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do<br />
osiągnięć Stowarzyszenia i ciągłości jego działania.<br />
Mamy tu na myśli także byłych i obecnych członków<br />
Zarządu Głównego, Rady Naukowej STL, członków<br />
Zarządów Oddziałów STL i Rad Programowych, pracowników<br />
etatowych Stowarzyszenia, twórców ludowych,<br />
którzy swoimi pracami rozsławiali imię Stowarzyszenia<br />
w kraju i na wszystkich kontynentach.<br />
Spuścizna, którą zostawili nam poprzednicy mobilizuje<br />
nas do wytężonej pracy i działań dla dobra Stowarzyszenia,<br />
twórców i rodzimej twórczości ludowej.<br />
Na przyszłość patrzymy z optymizmem, ponieważ w<br />
dobie globalizacji i wchodzenia do Unii Europejskiej<br />
jesteśmy jeszcze bardziej potrzebni społeczeństwu<br />
jako świadectwo naszej tożsamości kulturalnej.<br />
Andrzej Ciota<br />
Dyrektor Biura ZG STL<br />
1
Nasze jubileusze<br />
1998 rok. Uroczystości z okazji jubileuszu 30-lecia Stowarzyszenia Twórców Ludowych odbywały się w Trybunale Koronnym<br />
w Lublinie. Prowadzili je (od lewej): Józef Murawski - wiceprezes ZG STL, Lilia Sola - sekretarz, Jan Kuruc - prezes<br />
ZG STL, Ryszard Rabeszko - przewodniczący Komisji Rewizyjnej, Andrzej Ciota - dyrektor biura ZG STL i prof. Józef Styk -<br />
przewodniczący Rady Naukowej STL. Poczet sztandarowy stanowili: Maria Gleń, Władysław Kulawiak i Helena Kamieniarz. A po<br />
oficjalnym spotkaniu był czas na rodzinne zdjęcie.<br />
Fot. Roman Prószyński<br />
1993 rok. 25-lecie STL świętowaliśmy w naszej siedzibie<br />
przy Grodzkiej 14. Gości powitał Władysław Sitkowski - prezes<br />
ZG STL (w środku). Na zdjęciu od lewej: dyr. Andrzej Ciota,<br />
Zdzisław Podkański, pełnomocnik ministra kultury i sztuki<br />
ds. twórców ludowych i rzemiosł artystycznych, Zbyszko Sławian-<br />
Orliński i Kazimierz Markiewicz - wiceprezes ZG STL.<br />
Fot. Roman Prószyński<br />
1988 rok. Jubileusz 20-lecia odbywał się w Muzeum Lubelskim.<br />
Na zdjęciu Bronisław Cukier (z lewej) wręcza dy<strong>pl</strong>om<br />
poecie Władysławowi Kuchcie.<br />
Fot. Piotr Maciuk<br />
2
XXXII Ogólnopolski<br />
Konkurs Literacki<br />
im. Jana Pocka<br />
Władysław Sitkowski (z lewej) i Zygmunt Bukowski - laureaci<br />
tegorocznego konkursu.<br />
Fot. archiwum<br />
Komisja konkursowa obradowała w składzie: prof. dr<br />
hab. Jan Adamowski, dr Donat Niewiadomski, mgr Halina<br />
Kosienkowska.<br />
Na konkurs wpłynęło 57 zestawów poetyckich oraz 20<br />
w dziedzinie prozy. Ze względu na niezgodność z regulaminem<br />
2 zestawy nie zostały przez komisję rozpatrzone.<br />
Po wnikliwej analizie nadesłanych tekstów jury postanowiło<br />
przyznać następujące nagrody i wyróżnienia:<br />
W DZIEDZINIE POEZJI<br />
I nagroda - Władysław Sitkowski („Hej sokoły") -<br />
Zwierzyniec.<br />
Cztery II nagrody: Zygmunt Bukowski („Jubilat") -<br />
Mierzeszyn, Józef Chojnacki („Pokrzyk") - Gułtowy,<br />
Zdzisław Purchała („Promień") - Kossów, Zofia Roj-<br />
Mrozicka („Skorusa") - Zakopane.<br />
Siedem III nagród: Bronisława Fastowiec („Widłak")<br />
- Kamień, Hanna Florek („Inoleukotea") - Wierciny,<br />
Florianna Kiszczak („Macierzanka") - Radzięcin, Zbigniew<br />
Kozak („Skorpion") - Puławy, Alfreda Magdziak<br />
(„Czarka") - Zamość, Waleria Prochownik („Jodła") -<br />
Żywiec, Sabina Szymbor („Malwa") - Lublin.<br />
Pięć wyróżnień: Leon Kawecki („Most") - Węgorzewo,<br />
Władysław Koczot („Wrzos") - Czarnystok, Mieczysław<br />
Kościński („Polny") - Krasne Krzywe, Jan Kowalski<br />
(„Ajer") - Iława, Barbara Krajewska („Róża") - Iwany.<br />
W DZIEDZINIE PROZY<br />
I nagroda - Zygmunt Bukowski („Uroczysko") - Mierzeszyn.<br />
Trzy II nagrody: Zofia Przeliorz („Freska") - Żory,<br />
Zdzisław Purchała („Promień") - Kossów, Janina Radomska<br />
(„Jodła II") - Radzięcin.<br />
Dwie III nagrody: Waleria Prochownik („Jodła I") -<br />
Żywiec, Władysław Szepelak („Własz") - Bielanka.<br />
Dwa wyróżnienia: Maria Gleń („Jarzębina") - Krasnystaw,<br />
Franciszka Ogonowska („Karolina") - Dobużek.<br />
Ze względów organizacyjnych wysokość nagród zostanie<br />
ustalona po konsultacji z komisją konkursową w terminie<br />
późniejszym.<br />
Jury apeluje, aby kontynuować doroczny Ogólnopolski<br />
Konkurs Literacki im. Jana Pocka w podobnej formie<br />
w latach przyszłych.<br />
Lublin, 24.06.2003 r.<br />
WŁADYSŁAW<br />
I stało<br />
się<br />
SITKOWSKI<br />
Żegnaj chato rodzina<br />
w otulinie słomianej strzechy<br />
dziedziczko chłopskiej tradycji<br />
z żurawiem skrzypiącym<br />
nad cembrowiną dziejowych przemian<br />
Żegnajcie pieśni babcine<br />
wykołysane w sosnowej kolebce<br />
kiedy ranne wstają zorze<br />
wznoszone do niebios<br />
o żniwo siermiężnej pracy<br />
Żegnaj wiosko najmilsza<br />
rozrzewniona arią słowików<br />
majową pieśnią maryjną<br />
rozkwieconą barwami tęczy<br />
w przydrożnych ka<strong>pl</strong>iczkach<br />
Odchodzisz wiosko zaciszna<br />
różańcem babcinej starości<br />
zagubieniem przykazań boskich<br />
i stajesz przed czasu nakazem<br />
globalizacji i zapaści duchowej<br />
Tymi ścieżkami babcia chodziła<br />
psia jucha przeklęciem jej było<br />
dziadek wciąż w niebo spoglądał<br />
wróżby prorocze sczytywał<br />
i stało się wszystko oj stało<br />
27.04.2003 r.<br />
ZYGMUNT<br />
W uczynku<br />
BUKOWSKI<br />
serca<br />
Tu mi przyszło żyć i tworzyć,<br />
Doczesności przebiec szlak,<br />
By uczynkiem rąk i serca<br />
Na tej ziemi wieki trwać.<br />
Iść w mych strofach drogą olśnień<br />
Przez dyszący wiosną las.<br />
Wielbić ciągle tę krainę,<br />
Choć się skończy ziemski czas.<br />
Pięknem zawsze karmić duszę<br />
I pić tylko czyste zdroje,<br />
Pulsujące z głębin ziemi<br />
Jak w radości serce moje,<br />
Ścielić dłonie na te łąki<br />
Zaścielone barwną ciszą,<br />
Na te łany falujące,<br />
Co w poczęciu chleb kołyszą.<br />
A ty będziesz w mych madonnach,<br />
Dobrotliwych Weronikach.<br />
I tym bóstwem czarującym<br />
W mych niebieskich namiocikach.<br />
Zawsze świeża, uroczysta,<br />
W tiule zwiewne wciąż ubrana.<br />
I tak piękna jak ta ziemia<br />
W zorzy rannej ukąpana.<br />
3
WŁADYSŁAW<br />
SITKOWSKI<br />
Do<br />
Unii<br />
Do Unii jadę<br />
drabiniastym wozem<br />
z całym dobytkiem<br />
co po dziadku został<br />
z łaciatą na powrozie<br />
bez paszportu<br />
którego nigdy nie miałem<br />
w sąsieku zostawiam<br />
trochę ziarna<br />
a niech tam<br />
i tak wołki zeżrą<br />
do Unii jadę<br />
staropolskim gościńcem<br />
prelegent mówił<br />
że już niedaleko<br />
wio kary<br />
może zdążę do zmroku<br />
a gdy już dojadę<br />
to zajdę do karczmy<br />
mam trochę euro<br />
od zięcia z Bawarii<br />
zrobię biesiadę<br />
po staropolsku<br />
jak na chłopa przystało<br />
za poniewierkę<br />
za bankowe długi<br />
za oszustwa na górze<br />
za łgarstwa na dole<br />
a gdy świt nastanie<br />
rozejrzę się wokół<br />
z radosną nowiną<br />
drabinę przystawię<br />
do samego nieba<br />
i powiem Panu Bogu<br />
że jestem już w raju<br />
a wokół same aniołki<br />
A jeżeli w obcej krainie<br />
tęsknica mnie złamie<br />
to sobie zaśpiewam<br />
góralu czy ci nie żal<br />
28.04.2003 r.<br />
BARBARA<br />
KRAJEWSKA<br />
Jestem<br />
jesienią<br />
Jestem jak jesień<br />
W welonie srebrnym<br />
Z babiego lata<br />
Wydałam owoce<br />
Obdzieliłam wszystkich<br />
Darami bożymi<br />
Spoglądam na puste pola<br />
Na których tylko<br />
Szare bruzdy trosk<br />
ZDZISŁAW<br />
Gdzież<br />
on<br />
PURCHAŁA<br />
Nie ma już aniołów<br />
Odleciały dawno<br />
Tam gdzie wzrok nie sięga<br />
Albo jeszcze wyżej<br />
Gdzież ten<br />
Co moim był stróżem<br />
Pewnie stary już on<br />
Z siwą brodą do pasa<br />
Choć anioł<br />
Resztki piór gładzi<br />
W połamanych skrzydłach<br />
I kulejąc<br />
Podąża za innymi<br />
I ja kiedyś<br />
Udam się ich śladem<br />
Nie pytając o zgodę<br />
Tylko sadów kwitnących<br />
Żal będzie<br />
I tej łąki nad rzeką<br />
I was<br />
ZOFIA<br />
ROJ-MROZICKA<br />
Naznacono<br />
Naznac mnie Panie Boze,<br />
naznac Twoim znakiem,<br />
jako baca, co swoje<br />
owiecki naznaco.<br />
Tym znakiem,<br />
już ostatnim,<br />
jaki przypisany,<br />
Twoim owieckom Boze,<br />
boś Ty przecie Bacom...<br />
Cobyk się nie straciyła,<br />
Bo zwonecka ni mom<br />
i coroz gorzej widzem,<br />
kie pyrciom wędrujem.<br />
Ale Twój znak mnie<br />
zawse dobrze wyznawraco<br />
i wiem, ze się nie stracem,<br />
bo go w sercu cujem...<br />
Znacyłeś nos Panie<br />
swoimi znakami,<br />
zapolołeś ognicek<br />
w koździućkim serdusku,<br />
kormiyłeś nos ciałem,<br />
krwiom swojom, kormiyłeś<br />
i zawseś był s nami<br />
w chlebowym okrusku...<br />
Tak my śli bez zycie<br />
Twoimi ślakami.<br />
Piyknie Cie Boze pytom,<br />
naznac mnie jesce roz jeden,<br />
coby się tamok spotkać<br />
z ojcami, z dziadkami,<br />
bo jakoz ik inacej tamok<br />
sukać bedem...<br />
ZYGMUNT<br />
BUKOWSKI<br />
Gdy się<br />
wzniesie<br />
Już mi przyszło z życia schodzić,<br />
Ciało Ziemi dać na strwon,<br />
Lecz mej duszy, co się wzniesie,<br />
Niech tam górny bije dzwon.<br />
A ty, Boże, zdecydujesz,<br />
Jak się długo czyścić będzie,<br />
Czy też rychło wybielona<br />
Po prawicy twej zasiądzie.<br />
Czy do mistrzów ją zaliczysz,<br />
Na Olimpie dasz mieszkanie,<br />
Bądź w lichocie krytej strzechą,<br />
Aby nędzne bytowanie.<br />
Czy do orki ją przeznaczysz,<br />
Bo z chłopskiego przecież rodu<br />
I za pługiem będzie chodzić<br />
Od poranka do zachodu.<br />
Albo przyjdzie z rajską wiosną,<br />
Wsiewać ziarna w twe zagony,<br />
Co przecznice swoje mają<br />
Aż w bezkresie nieskończonym.<br />
Może także w skwarach sierpnia<br />
Pot wylewać w wiecznym żniwie<br />
Pod tym słońcem gorejącym<br />
Na ogromnej nieba niwie.<br />
WŁADYSŁAW<br />
KOCZOT<br />
Moje<br />
sanktuarium<br />
Pole jest moją ka<strong>pl</strong>icą<br />
tu na kłosach różańca<br />
modlę się<br />
urzeczony dobrocią Stwórcy<br />
Nie proszę o wiele<br />
nie jestem pazerny<br />
tylko niech ten zachwyt<br />
nad miłością<br />
pozostanie moim szczęściem<br />
Klęcząc przy ołtarzu<br />
w pokorę oblekam serce<br />
nienasycone<br />
nieogarnioną bliskością<br />
Boga<br />
4 maja 2003 r.<br />
4
JÓZEF<br />
CHOJNACKI<br />
Każdego<br />
roku<br />
Każdego roku wioska<br />
klepaniem kos<br />
obwieszczała pełnię lata<br />
zawieruszyły się gdzieś te odgłosy<br />
Pogubiły w otchłani czasu<br />
Teraz inne dźwięki<br />
obwieszczają czas zbiorów<br />
Dźwięki którym trudno znaleźć<br />
drogę do wiersza<br />
Tylko kłosy wiodą<br />
ciągle te same rozmowy z wiatrem<br />
i zapomniane stare kosy<br />
zachowują niezmienną<br />
gotowość do żniw<br />
ZBIGNIEW<br />
Podkowy na<br />
KOZAK<br />
szczęście<br />
Dziś próżno szukać<br />
podkowy na szczęście,<br />
ucichł gwar chłopów,<br />
rżenie koni przy kuźni,<br />
kowal nie dzwoni młotem w kowadło,<br />
nie wykuwa prawdziwego szczęścia.<br />
LEON<br />
Wierszobranie<br />
KAWECKI<br />
Ja sam wierszy nie piszę<br />
pisze je za mnie ona<br />
- wierzba mazowiecka<br />
jej dusza zielona<br />
i pola szerokie<br />
i szumiące łany<br />
Wysrebrzony księżyc<br />
słowik rozśpiewany<br />
Ja sam wierszy nie piszę<br />
lecz czuję i słyszę<br />
jak deszcz strofy składa<br />
a wiatr je podkrada<br />
zanim wtuli się w ciszę<br />
Ja sam wierszy nie piszę<br />
struna serca je czuje<br />
Więc razem ze słońcem<br />
przez natury granie<br />
idziemy w głąb życia<br />
w ciągłe wierszobranie<br />
SABINA<br />
SZYMBOR<br />
Przydrożne<br />
świątki<br />
stoją zwykle przy drogach<br />
zapomnianych ścieżkach<br />
takie swojskie<br />
tak bliskie naturze<br />
wyciosane z drewna<br />
ulepione z gliny<br />
zadumane świątki<br />
przyodziane kurzem<br />
tylko skąd tyle bólu<br />
i smutku na" twarzach<br />
wszak niejeden wędrowiec<br />
rzuci dobre słowo<br />
o<strong>pl</strong>ecione powojem<br />
wrosły w pejzaż ciszy<br />
tu mają przyjaciół<br />
swój daszek nad głową<br />
święci wysłannicy<br />
stróże krajobrazu<br />
chronią od złych mocy<br />
odwodzą od grzechu<br />
stąd w tych rysach ponurych<br />
wyżłobionych troską<br />
próżno szukać chociażby<br />
namiastki uśmiechu<br />
Staruszka kuźnia, jedna z ostatnich,<br />
chyli się do ziemi<br />
cicho, smutno i spokojnie<br />
jak człowiek u kresu,<br />
swojego tu i teraz<br />
wspomnieniami trzymając się jeszcze.<br />
Kowal był młody, silny,<br />
pełen zapału,<br />
usmalona twarz i ręce,<br />
podwinięte rękawy,<br />
żyły jak baty - czuć krzepę.<br />
Ogień się żarzy<br />
w kotlinie paleniska,<br />
ściany osmalone od dymu<br />
jak w kurnej chacie,<br />
zapach grzanego metalu,<br />
snopy iskier krzesane młotem.<br />
On jak czarodziej<br />
łączy, kuje, urabia<br />
to, co najtwardsze,<br />
wyrabia z metalu cudeńka<br />
swoją siłą i mądrością przodków.<br />
Żal mi, że kowal już niemłody,<br />
że kuźnia staruszka,<br />
że cisza dokoła,<br />
że próżno szukać...<br />
i wieś jakby inna.<br />
FLORIANNA<br />
KISZCZAK<br />
Kwitnie<br />
lipa<br />
Kwitnie lipa w mym ogrodzie,<br />
Puch się kwietny sypie.<br />
Pachnie miodem, brzęczy w słońcu<br />
Rój pszczeli na lipie.<br />
Kwitnie lipa... Woń się słodka<br />
po ogrodzie ściele.<br />
Naznoście mi, pszczoły, miodu<br />
Na moje wesele.<br />
Kwitnie lipa pszczelim kwiatem,<br />
Wieją miodu wonie,<br />
A w mych oczach coraz ciemniej,<br />
Posiwiały skronie.<br />
Oj, nie znoście pszczoły miodu<br />
Na łzy i tęsknicę,<br />
Tylko mi przyczyńcie wosku<br />
Na jasną gromnicę.<br />
Niech rozjaśnia zmierzchu cienie,<br />
Gdy mi zgaśnie słońce,<br />
Niech ogrzeje zimne lica<br />
Jej płomień gorący.<br />
5
ZYGMUNT BUKOWSKI<br />
Odpust<br />
Połowa lipca była tuż, zbliżał się odpust Panienki<br />
Szka<strong>pl</strong>erznej w Wysinie. Nasza bryczka,<br />
okradziona podczas wojny z tylnych kół, otrzymała<br />
teraz nowe. Cieszyliśmy się wszyscy, bo mieliśmy<br />
pewność, że na tę wyjątkową uroczystość do naszej rodzinnej<br />
parafii pojedziemy tak wytwornym pojazdem.<br />
Siostry pieczołowicie odkurzały welwetową jasnobrązową<br />
tapicerkę, ładnie prezentującą się przy matowej<br />
czerni, zdobionej złotymi paskami na szprychach i krawędziach<br />
skrzyni.<br />
Szesnastego lipca, gdy słońce wzniosło się nad gruszę,<br />
ruszyliśmy w drogę. Kasztanka - cała w jabłuszkach,<br />
połyskujących na krótkiej sierści, kark zgiąwszy<br />
w łuk - mknęła z nami, jakby nasza radość i jej się udzielała.<br />
Latarnie, oczyszczone z zielonej patyny, lśniły<br />
dumą zamożnego gospodarza. Ojciec siedzący z siostrami<br />
na tylnym siedzeniu co raz zdejmował kapelusz,<br />
pozdrawiając znajomych. Jasia z Wandzią, w taftowych<br />
sukienkach, stale poprawiały to korale, to włosy ulokowane<br />
blaszaną lokówką, by jak najlepiej zaprezentować<br />
się przed krewnymi, już jako panienki.<br />
Gdy pokonaliśmy wzniesienie na Chróstach, ojciec<br />
wskazując ręką na pola powiedział: - Wejta so jak wiedno<br />
na Szka<strong>pl</strong>erzna sztygi.<br />
Rzeczywiście kopy żyta stały w długich szeregach,<br />
jakby i one za moment miały wyruszyć na tę uroczystość,<br />
na którą lud zdążał ze wszystkich stron. Widoczna<br />
z tego pagórka wieża wysińskiego kościoła stała jak<br />
na dłoni, a dzwon z jej szczytu wołał coraz głośniej i<br />
nabożniej, wypłaszając kawki, krążące wokół wieńczącego<br />
ją krzyża, niczym woalka zerwana przez wiatr z<br />
damskiego kapelusza. Byliśmy i my u celu. Kasztanka<br />
podenerwowana dętą orkiestrą i łopotem witających<br />
chorągwi, głowę chyliła ku ziemi, to zadzierała do góry,<br />
jakby swoją skargę chciała słać do nieba.<br />
Kiedy wujek Ignacy z Liniewka z parą ogierów zaprzężonych<br />
do pięknego wolantu zjawił się na <strong>pl</strong>acu, nastąpił<br />
istny popis końskich talentów. Ogiery darły kopytami ziemię<br />
rżąc, aż drgały im nozdrza i brzuchy, to wyrzucały<br />
nogi do przodu, by zerwać postronek przytwierdzony do<br />
żelaznej poręczy, bądź próbowały stawać dęba. Wujek z<br />
ojcem jednak tym się nie przejmowali. Paląc papierosy<br />
wspominali czasy, kiedy oni byli chłopcami.<br />
Żona wujka - ciocia Pola - zaproponowała, byśmy<br />
poszli do straganów. Ja będąc po raz pierwszy na tak wielkim<br />
odpuście, myślałem, że jestem w krainie czarów, w<br />
iluzji sennego zwidu, że wszystko jest urokiem dobrego<br />
ducha czy zwodniczym omamem, bajecznym skarbcem.<br />
Kiedy nastąpiły potężne huki i ogień sypał się z luf pistoletów,<br />
zdawało mi się, że jestem na Dzikim Zachodzie.<br />
Gdy i sam zacząłem strzelać z korkowca, który kupiła mi<br />
ciocia, uznałem, że tak winno być. Cieszyły mnie śmiejące<br />
się dziewczęta, kiedy celowałem do nich z tej groźnej<br />
broni. Więc chodziłem dumny od stoiska do stoiska, patrząc<br />
jak świecą się oczy dziewczynkom, kupującym blaszane<br />
zegarki, czy pierścionki poważnie przymierzane na<br />
mikre paluszki, krytykujące czy chwalące oczka, jakby były<br />
z najszlachetniejszych szmaragdów czy rubinów, a nie ze<br />
zwykłego szkła. Przy łańcuszkach i koralach był najwięk-<br />
JANINA RADOMSKA<br />
Gdy rozeszła się wieść, że narodziło się Dzieciątko,<br />
które zostanie królem Izraela i całego<br />
świata, na Dalekim Wschodzie wielcy<br />
monarchowie postanowili odszukać małego króla, by<br />
pokłonić mu się i złożyć dary. Umówili się, że gotowi<br />
do drogi spotkają się i razem wyruszą w daleką podróż.<br />
Kasper, Melchior i Baltazar długo czekali na czwartego<br />
króla Artabana, w końcu zostawili mu wiadomość<br />
i wyruszyli.<br />
Tymczasem Artaban sprzedał wszystko, co miał i<br />
kupił trzy klejnoty: szafir, rubin i perłę na prezent dla<br />
Dzieciątka. Przygotował wszystko i wyruszył na umówione<br />
miejsce. Obliczył, że zdąży. Droga prowadziła<br />
przez piękną krainę, mijał sady, ogrody pełne kwiatów<br />
i dorodnych owoców, którymi mógł się posilać, pragnienie<br />
gasił w strumykach i pięknych jeziorach. Po dziesięciu<br />
dniach dotarł do pustyni, palące słońce, piach<br />
dawały się we znaki, ale od czasu do czasu napotykał<br />
oazy, tam zaopatrywał się w wodę, poił wielbłądy i odpoczywał<br />
w cieniu drzew. Gdy był już niedaleko, w samo<br />
południe, w niemiłosiernym upale, napotkał leżącego<br />
na piachu człowieka - był nieprzytomny. Artaban miał<br />
świadomość, że może się spóźnić na umówione spotkanie,<br />
ale nie mógł zostawić nieszczęśnika. Po wielu<br />
staraniach człowiek odzyskał przytomność. Artaban<br />
odwiózł go do najbliższej oazy i zostawił mu swoje zapasy.<br />
Przy pożegnaniu człowiek powiedział, że Dzieciątko<br />
Jezus narodziło się w Betlejem.<br />
Gdy wreszcie dotarł na umówione miejsce, nie zastał<br />
już mędrców, tylko wiadomość, z której wynikało,<br />
że już ich nie dogoni. W najbliższym mieście sprzedał<br />
szafir i zaopatrzył się na dalszą drogę. Trochę rozdał<br />
głodnym dzieciom, bo nie mógł obojętnie przejść, gdy<br />
biedne, wychudzone wyciągały do niego rączki i ruszył<br />
w dalszą drogę. Znów jechał przez urodzajne doliny,<br />
przedzierał się przez lasy, wspinał na góry, zgubił rachubę<br />
czasu, aż wreszcie znalazł się w Betlejem.<br />
Czwarty<br />
Wszedł do pierwszego domu, aby dowiedzieć się<br />
czegoś o świętym Dzieciątku. Przywitała go młoda niewiasta<br />
z dzieckiem na ręku. Opowiedziała mu o szopie,<br />
o dziwnych narodzinach, o gwieździe, o chórach<br />
anielskich i darach, które złożyli pasterze i trzej mędrcy<br />
ze Wschodu. O tym, jak Herod rozesłał wojska, aby<br />
w całej okolicy wymordowały dzieci do dwóch lat i jak<br />
anioł ostrzegł Józefa, więc kilka dni temu Maryja, matka<br />
Jezusa, rozdała potrzebującym co jej zbywało i cała<br />
rodzina nocą uszła przed groźbą Heroda. Ona także<br />
dostała od Maryi wanienkę drewnianą, w której Maryja<br />
kąpała Jezuska, i biały ręcznik. Gdy wykąpała w niej<br />
swojego synka i obsuszyła tym ręcznikiem, zniknęły<br />
strupy, które miał od urodzenia. Pokazała, jaki piękny<br />
teraz jest jej synek, ale martwi się bardzo, gdzie go scho-<br />
6
PROZA<br />
szy tłok, toteż tam maluchy wciskały się w tłum i swoimi<br />
małymi złodziejskimi łapkami ściągały najczęściej <strong>pl</strong>astykowe<br />
biedronki bądź maleńkie bransolety.<br />
Fotograf również uwijał się jak w ukropie, bo pragnieniem<br />
każdego kawalera czy panny było zdobycie fotografii<br />
w sercu z napisem „Kocham ciebie", czy w wycięciu,<br />
gdzie wiewiórka w pyszczku podawała do ust złoty<br />
orzech. Ciągle więc pochylał się do aparatu, nakrywał<br />
głowę czarną płachtą, a ręką wskazywał, gdzie trzeba patrzeć,<br />
by zobaczyć krasnopiórkę wyfruwającą z obiektywu.<br />
Z długiej kolejki po watę cukrową zostałem zabrany<br />
przez Wandę, gdyż sygnaturka już wołała na mszę<br />
do świątyni. Liturgię odprawiano wtedy po łacinie, dlatego<br />
niewiele mnie to interesowało. Podziwiałem tylko<br />
wspaniały wystrój kościoła, przepiękne girlandy u<strong>pl</strong>ecione<br />
z borowinowych gałązek i żywych kwiatów, misterne<br />
wianki z mirtu okalające feretron Matki Boskiej<br />
Szka<strong>pl</strong>erznej i Przenajświętszy Sakrament.<br />
Kazanie głosił ksiądz proboszcz Józef Sobisz. Mówił<br />
krótko, zwięźle, a jego przykłady wzięte z życia trafiały<br />
mocno w serce, więc zgromadzeni, szczególnie kobiety,<br />
często ocierali łzy. Jednak wyjątkowo uroczysta procesja<br />
z najwspanialszym obrazem trwale pościeliła się w mojej<br />
pamięci. Proboszcz Sobisz ująwszy wielką złotą monstrancję,<br />
bezcenny dar dziedziców Czarnieckich z Trzepowa,<br />
wzniósł ją wysoko na stopniach ołtarza i ruszył przed siebie.<br />
Zaraz wujek Lucjan i Kuper - najzamożniejszy gospodarz<br />
w Wysinie, ujęli celebransa pod ramiona i ruszyli<br />
do wyjścia. Gdy uderzył w nią słońca blask, monstrancja<br />
zalśniła niczym kro<strong>pl</strong>a rosy promienna łaską i miło-<br />
sierdziem Pana Wszechrzeczy, a lud padł na kolana i pochyliły<br />
się sztandary, chorągwie pielgrzymek z Garczyna,<br />
Starych Polaszek, Pogódek, Łobozina, Skarszew i Trąbek<br />
Wielkich. Feretron Pani Szka<strong>pl</strong>erznej niosły najpiękniejsze<br />
dziewczęta w parafii. Małe dziewczynki, niczym aniołki,<br />
prószyły kwiaty przed tak wielkim Majestatem. Lud<br />
śpiewał chwalebne pieśni, a na zmianę grała dęta orkiestra,<br />
aż z przejęcia dygotały serca.<br />
Zdawało się, że za moment otworzy się niebo i my<br />
wszyscy po stopniach udanych perłami wstąpimy do krainy<br />
wiecznej szczęśliwości, że w tłumie świętych zobaczę<br />
mamę trzymającą białą różę, symbolizującą naszego braciszka<br />
Edmunda, którego Bóg w siódmym miesiącu życia<br />
zawołał do siebie, aby tam był Mu nieskalaną sygnaturką<br />
u bramy raju. Wtem znów tłum przykląkł, a w zawiei<br />
kadzideł wzniosła się monstrancja czyniąc ostatnie<br />
błogosławieństwo na cztery strony świata.<br />
Mimo iż dzwony z wolna poczęły się utulać do snu w<br />
swej mosiężnej kolebie, w mojej duszy grała nadal wielka<br />
radość, bo wiedziałem, że za chwilę usiądziemy do uroczystego<br />
obiadu, do którego już zapraszali dziadek Józef, wujek<br />
Lucjan i ciocia Anna. Gościliśmy do późnego wieczora.<br />
Wracaliśmy już przy zapalonych latarniach. Kasztanka<br />
mknęła pod gwiazdami, a bryczka na swych resorach<br />
huśtała nas, jak dobra, kochana, dziecinna kołyska.<br />
Idąc do domu na pół senny, twarzą przywarłem<br />
do ściany. Cegły jeszcze oddawały ciepło upalnego dnia,<br />
a nisko latające nad podwórkiem nietoperze sumiennie<br />
strzegły naszego dobytku powierzonego ich straży<br />
na czas naszej nieobecności.<br />
wa, kiedy wtargnie tu wojsko Heroda. Gdy niewiasta<br />
kończyła opowieść, przed chatę zajechał oddział wojska.<br />
Artaban stanął w drzwiach chaty, zasłaniając sobą<br />
izbę, gdzie była kobieta z synkiem. Gdy młody oficer<br />
chciał go minąć, wsunął mu do ręki rubin i szepnął, by<br />
wyniósł się z wojskiem z tej okolicy. Tym uchronił wiele<br />
dzieci od śmierci.<br />
Gdy wojsko odjechało, kobieta dziękowała za uratowanie<br />
swego synka i za wszystkie ocalone dzieci, gdyż<br />
król<br />
widziała, że wojsko nie wjechało do miasta, tylko zawróciło.<br />
Było to dla niej niepojęte, ale czuła, że sprawił<br />
to ten wędrowiec.<br />
Artaban pożegnał niewiastę i ruszył w dalszą drogę,<br />
gdyż postanowił, że nie spocznie póki nie ujrzy Jezusa<br />
i odda mu pokłon. I tak wędrował przez trzydzieści trzy<br />
lata, nękany głodem, chłodem, chorobami. Sam biedny,<br />
ale na swej drodze wspomagał, czym mógł biedniejszych<br />
od siebie. Aż w końcu przybył do Jerozolimy.<br />
Wielkie było jego zdziwienie, gdy wszędzie był tłumy<br />
ludzi, wrzawa, krzyki. Z bocznej ulicy wyjechał oddział<br />
żołnierzy, dwóch prowadziło młodą dziewczynę,<br />
szarpali ją i popychali. Gdy ujrzała go, upadła mu do<br />
nóg i prosiła o obronę. Żołnierze, widząc, że mają do<br />
czynienia z czcigodnym mędrcem, odjechali.<br />
Dziewczyna opowiedziała, że dziś na Golgocie odbędzie<br />
się egzekucja dwóch łotrów i człowieka, którego<br />
zwą Jezusem Nazareńskim, który wędrował nauczając<br />
i czyniąc cuda między ludem, a kapłani i starszyzna<br />
skazali go na śmierć krzyżową, bo mówił, że jest Synem<br />
Bożym i królem żydowskim. Było to dla Artabana<br />
wielką radością, że po tylu trudach odnalazł swego<br />
umiłowanego króla, a zarazem czuł nieukojoną boleść,<br />
że spotka go w tak tragicznej chwili. Prosił dziewczynę,<br />
aby poszła z nim na miejsce kaźni, bo całym sercem<br />
pragnie zobaczyć swego zbawcę i może w jakiś<br />
sposób mógłby mu ulżyć w strasznej męce.<br />
Gdy wyszli za bramę miasta, ziemia zaczęła się trząść,<br />
mury pękały, kamienie leciały, ciemność ogarnęła świat.<br />
Wśród tłumu zapanowały zamęt i trwoga. Gdy się wszystko<br />
uspokoiło, podeszli do góry. Wtedy ujrzał na krzyżu<br />
swojego króla. Z ust Artabana wyrwał się krzyk:<br />
- Panie, trzydzieści trzy lata ciebie szukałem! Nigdy<br />
ci w niczym nie usłużyłem.<br />
Wydobył z zanadrza perłę, ostatni prezent dla Dzieciątka,<br />
i dał dziewczynie, mówiąc:<br />
- Weź to, kup wonności i namaść ciało mistrza przed<br />
włożeniem do grobu.<br />
Wtem od krzyża, niby szum wiatru, nadleciały słowa:<br />
- Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci, cokolwiek uczyniłeś<br />
jednemu z najmniejszych braci, mnie uczyniłeś.<br />
Na te słowa twarz Artabana rozjaśniła się, westchnął<br />
z radością i ulgą. Tak Artaban, czwarty mędrzec ze<br />
Wschodu, znalazł swego umiłowanego króla.<br />
7
ZDZISŁAW PURCHAŁA<br />
Jak wolt<br />
i sołtysem<br />
swatami zostali<br />
Jakby nie myśleć i coby nie godać, to Pakułowe<br />
łobejście kazdemu w łocy wpodało, kto choćby<br />
roz przez wieś przejechoł. Bo tyz i było na co<br />
patrzeć. Wszystkie budynki nowe, murówane, i to z<br />
takim smakim, ze było cego zazdrościć. Srebrne świrki,<br />
tuje, jałowce, skalny łogródek przed domym sprawiały<br />
wrażenie dobrobytu i majętności mieszkających<br />
tu ludzi. Kwiaty i krzewy ło różnych barwach i zopachach<br />
kwitły przez całe lato az do pirsych mrozów,<br />
budzone powszechnom zazdrość i podziw.<br />
- Kiedy wy, Pakulino, mocie na to wszystko cas -<br />
dziwuwały się somsiadki. - Wszystko w łogródku wy<strong>pl</strong>ewione,<br />
wycackane i w polu tak samo. Nie śpicie w<br />
nocy, cy jak?<br />
- Gdzies bym ta mogła nie spać. Śpimy jak każdy, ino<br />
ze brazylijskich seriali i „Mody na sukces" w telewizji nie<br />
łoglondomy, to casu mom wincy. Wole już w łogródku co<br />
zrobić, zamiast łocy psuć przed śklanym ekranym.<br />
- Jakze to mozno nie łoglondać, telewizor wom się<br />
popsuł, cy co?<br />
Pakulino znów pochyliła się nad kwiatowom grzondkom,<br />
a jednoceśnie łod casu do casu zerkała na droge.<br />
Przecucie jakieś miała, ze może list dostanie łod córki,<br />
albo i óna sama przyjedzie. Już dwa tygodnie minęło,<br />
jak szkoły skóńcyła, a jej ni ma. Pisała wceśni, ze pojedzie<br />
z koleżankami do<br />
Francji, może do Włoch,<br />
żeby podglondać tamtejsych<br />
rolników.<br />
I to wszystke na koszt<br />
państwa, w nagrode za dobro<br />
nauke. Była wtedy<br />
dumno jak paw. Nie każdy<br />
mo takie szczęście.<br />
- Niech jedzie - myślała<br />
- bo potym, to juz trudno<br />
bedzie sie ji z domu wyrwać.<br />
Z tego kierotu, co krenci sie<br />
przez cało dobe na łokrągło.<br />
Tu na wsi tylko praca jest<br />
ważno. Jedynackom była,<br />
winc nikt inny nic za niom<br />
nie zrobi. Musi wreście troche<br />
pómóc, bo się nom to<br />
łod downa nolezy. Zreśtom,<br />
przygotuwano jest do tego<br />
jak nikt we wsi. Prawo jazdy<br />
na traktór, na kombajn,<br />
uprawa roślin, hodowla zwirzont<br />
i to wszystko mo w jednym<br />
palcu. A teroz, to ji tylko solidny praktyki na swoim<br />
potrzeba. Zeby się ji tylko kawaler jaki porzondny trafił.<br />
Ale ło takiego niełatwo - rozmyślała Pakulino.<br />
Wyrywając chwasty, znów zerknęła na droge, którom<br />
przejechał właśnie kursowy autobus. Ale tego dnia<br />
córki nie było. Przyjechała dopiro pod kuniec tygodnia.<br />
Jak się rozniesło po wsi, ze Zośka we Francji była,<br />
to się podobno zoden chłopok nie chcioł z niom całuwać,<br />
bo się śmioli, ze óna tam ziaby jadła. A jak tam<br />
mindzy młodemi było, to nikt tego nie wi. Do żeniacki<br />
tyz się ze wsi nikt nie garnoł, bo po co komu ucono<br />
kobita. Krowy tako nie wydoi, ino chłopu koze, a sama<br />
będzie gazety cytała i erotycno bielizne przymierzać<br />
dwa razy na dziń. Który chłop by to wytrzymoł!?<br />
Zośka tako nie była, ale któz to móg wiedzieć, ze<br />
się po ślubie nie zmini, a późni rób co chces. Tak godali,<br />
cy się śmioli, choć Pakułowa gospodarka niejednemu<br />
pochniała. Łoj, pochniała! Przyjezdzali łobce<br />
chłopoki, wódke stawiali, żenić się chcieli. Jeden chcioł<br />
do miasta, inny do siebie na gospodarke, a óna jakby<br />
wiedziała, ze nie po to na wsi została, coby u teściowy<br />
gorki myć. Chciała być blisko łojca, matki, bo któz im<br />
na starość łopieke zapewni. W ich rodzinie tak nie było<br />
i nie bedzie, żeby ktoś bliski spośród łobcych umiroł.<br />
Ten łostatni, co przyjechoł, nicego był chłopok. Łocytany,<br />
a jakze, ale ino w kryminałach i indiańskich powieściach.<br />
Godoł jak poeta i nawet kwiotki przyniós<br />
Zośce i dlo matki. Ale rence to mioł delikatne jak<br />
ksiondz i widać było, ze wideł nigdy w renkach nie trzymoł.<br />
Po cóz im taki?<br />
- No to jakze córciu bedzie? Podobo ci sie ten kawaler,<br />
bedzies go chciała?<br />
- Cy jo mama wim? Podobać, to mi się ón podobo,<br />
buzie ryz mo tako gładziutko, ino ze mu straśnie z gemby<br />
śmierdzi.<br />
- Tego to jo nie wim? Może się piwska łopił, to mu i<br />
śmierdzi, jak kozdemu pijokowi. Przymusać cie nie bede.<br />
Rozum swój mos i zrobis jak bedzies chciała, bo przecie<br />
nie jo bede z nim spała, ino ty. Ale przebirać jak dziod<br />
w ulęgołkach, tyz ni ma co.<br />
- Wim, mama, wim! Jak<br />
przyjedzie na drugo niedziele,<br />
tak jak godoł, to sie moze<br />
dowim, co ón <strong>pl</strong>anuje.<br />
- Byle jak nojprendzy,<br />
bo znowu rok minie, a ty<br />
pannom bedzies!<br />
Ale kawaler nie pokozoł<br />
sie, ani na drugo niedziele,<br />
ani nigdy wincy. Nie bardzo<br />
go żałuwali, bo juz się rozniesło<br />
po wsi, co to za jeden.<br />
Gołodupiec jakiś, co<br />
to mu ino śmichy chichy w<br />
głowie a nie zeniacka. Swojego<br />
nic ni mioł, to i ło cudze<br />
by nie dboł.<br />
- Wis, córciu, nawet dobrze,<br />
ze tak się stało, bo co<br />
byś z nim miała za zycie.<br />
Już lepi samemu, jak z takim<br />
bałamutom.<br />
Wreście pod kuniec lata<br />
i do Zośki uśmichnęło się<br />
szczęście, gdy przyjechoł do<br />
8
gminy nowy urzędnik, zeby tu pracuwać w Gminnym<br />
Ośrodku Informacji Europejskiej. Chłopok zdatny i<br />
widać, ze ucony, bo w łokulorach. Przyj echoł, a tu kwatera<br />
nie przygotuwano, tak jak było w umowie. Wójt z<br />
sołtysym lotali po cały wsi, az się za nimi kurzyło, zeby<br />
znaleź dlo niego jakie miszkanie. Przelecieli przez wieś<br />
w tą i w tamtą strone, az sołtys godo do wójta tak:<br />
- Widzi mi się, ze tak jak u Pakuły, to nie bedzie<br />
mioł nigdzie. Pokoje jak się patrzy, łazienka, łosobne<br />
wejście i jesce panna na wydaniu. Lepi już być ni może.<br />
Ino ło pannie na razie mu nie godojmy, bo mógłby sie<br />
chłopok wystrasyć.<br />
- Ej, sołtys! Ty mos łeb na karku i wis, łod cego<br />
muchy zdychajo. Jak tak godos, to choćmy do Pakuły.<br />
Pakuła akurat łotwiroł brame, bo mioł wyjezdzać w<br />
pole i zdziwił sie bardzo, widzonc niecodziennych gości.<br />
Z podotkim i zodnemi łopłatami nie zalegoł, to cóz<br />
mogo łod niego chcieć, i nigdy by nie zgod, z cym do<br />
niego przychodzo, gdyby mu ło tym nie powiedzieli.<br />
- Słuchojcie no, Pakuła! My tu do wos z wielkom<br />
prośbom. Urzędnik do nos przyj echoł do roboty, a tu<br />
miszkanio ni ma i spać ni mo gdzie. Widać po nim, ze<br />
nie zoden chuligan, ale porządny fachowiec i szkoda<br />
by go było stracić, a u wos pół chałupy stoi puste i pore<br />
złotych wpadło by wom same do ręki. Nie bójcie sie ło<br />
piniądze, gmina za wszystko płaci i łoszukaństwa zodnego<br />
być ni może. No to jak bedzie, godojcie?<br />
- Jo ta ni mom nic przeciwko temu, ale dlo pewności<br />
muse sie zapytać kobity. Jak una powi, tak bedzie!<br />
- Tyś, Pakuła taki som, jak Józef Ślimak z „Placów-<br />
ale pytaj sie, pytaj, zeby ci późni kobita kołków na<br />
głowie nie ciosała.<br />
A Pakulino w tym casie wszystko widziała przez łokno<br />
i sama sie domyśliła, ło co im chodzi. Przecucie jakiesi<br />
jo tkneło, ze skarb wielki spod im z nieba pod<br />
nogi i wystarcy go ino podnieś i łotrzepać z kurzu, a<br />
już na zawsze bedzie nolezoł do nich.<br />
Godzine późni przyprowadził go sołtys. Dobytku ni<br />
mioł za duzo. Jeden <strong>pl</strong>ecak z ciuchami i drugi pełen<br />
rozmaitych książek. Ubrany po miastowemu, ale widać<br />
było, ze chłopski ón syn. Ino roz łogarnoł wzrokim<br />
całe podwórze i już wszystko wiedzioł ło gospodorzach.<br />
Zośka przez tydziń unikała spotkanio z nim, do casu,<br />
az se sama sprawiła łokulory, zeby mu się lepi przyjrzeć.<br />
Dziołcha z ni była niebrzydko, ale w łokulorach<br />
jesce bardzi wyładniała, jakby jako miastowo paninka,<br />
ze trudno jo było poznać. A ón, az inzyka w gembie<br />
zapómnioł, gdy jo pirszy roz zobocył na podwórzu.<br />
Zośka tyz nielepi sie cuła, a serce to ji tak biło, ze pewnie<br />
na drodze było słychać.<br />
Roześli się bez słowa, kazdy w swoje strone, ale juz<br />
po tygodniu trzymali sie za rącki. Po miesiącu przyjechali<br />
jego rodzice, niby to łodwiedzić syna, ale tak naprawde,<br />
zeby pogodać ło weselu. Bo co tu duzo godać,<br />
młodzi pasuwali do siebie jak dwie kro<strong>pl</strong>e wody.<br />
Na weselu nie byłem, totyz nie wim, co tam jedli i<br />
pili, ale musiało być bogate, bo muzyke było słychać<br />
przez pore dni. Nie jakieś współcesne szarpidruty, ale<br />
porządne muzykanty, co to z dziada, pradziada po weselach<br />
grajo. Godajo, ze nawet w Kazimierzu, na Festiwalu<br />
Kapel i Śpiewaków Ludowych, nagrode jakosi<br />
wysoko dostali, a tam przecie byle kogo nie zapraszajo.<br />
I to musiała być prowda, bo mi się to granie łokropnie<br />
podobało. Łoj, podobało!<br />
Rys. Zdzisław Purchała<br />
ki",<br />
ZOFIA PRZELIORZ<br />
Urodzaje<br />
i nieurodzaje<br />
Pod koniec lat dwudziestych ubiegłego stulecia<br />
Hanek z Trudą gospodarowali na 24 morgach<br />
pola i 2 morgach łąki. Gospodarstwo odziedziczyli<br />
po rodzicach Hanka. Należeli do średniozamożnych<br />
gospodarzy. Mieli konia, trzy krowy, kilka świń,<br />
drób. Wprawdzie ani oni, ani ich dzieci głodu nigdy<br />
nie cierpieli i nie musieli poniewierać się po służbie,<br />
ale też nie przelewało się im. Utrzymanie gospodarstwa<br />
nie jest rzeczą łatwą, zaś efekty nie zawsze są<br />
współmierne do włożonej pracy. Hanek wiedział, że jak<br />
Pan Bóg nie pobłogosławi, to chociażby urobił sobie<br />
ręce po łokcie, to niczego się nie dorobi.<br />
Dbał zatem o to, by zapewnić sobie opiekę Bożą nad<br />
całym swoim gospodarstwem i polem. W połowie Wielkiego<br />
Postu sam osobiście zrywał gałązki leszczyny,<br />
kaliny i kokoczu, wstawiał je do wody, aby do Niedzieli<br />
Palmowej pięknie się zazieleniły. Poświęconą palmą<br />
uderzał trzykrotnie w <strong>pl</strong>ecy zarówno domowników jak<br />
i bydło, aby w ten sposób zapewnić pomyślność i ustrzec<br />
wszystkich od chorób. W drugie święto Wielkanocy<br />
Truda robiła z palmy małe krzyżyki, które potem Hanek<br />
sadził na każdym zagonie, który dodatkowo kropił<br />
jeszcze święconą wodą, aby grad nie zniszczył urodzajów,<br />
by nie zgniły powodu zbyt obfitych deszczy, ani<br />
nie wyschły z powodu suszy. W dni krzyżowe modlił<br />
się z całą rodziną o dobre urodzaje, a wiosną nigdy nie<br />
wypędził krów pierwszy raz na pastwisko bez uprzedniego<br />
okadzenia ich dymem ze święconych ziół.<br />
Dodatkowo zabezpieczał swoje włości i dobytek<br />
przed różnymi złymi mocami. Aby zło nie miało wstępu<br />
do jego domostwa, w wigilię malował święconą kredą<br />
krzyżyki na wszystkich drzwiach wejściowych, zaś w<br />
Wielki Czwartek na środku pryzmy z obornikiem ustawiał<br />
widły, które tak musiały stać aż do Wielkiej Soboty<br />
wieczorem. W ten sposób nikt, kto przychodził do<br />
nich, nie był w stanie zabrać im szczęścia.<br />
Jednak mimo takich zabezpieczeń i ogromu pracy<br />
włożonej w uprawę roli oraz pielęgnację roślin, efekty<br />
były raczej mizerne. Zboża rosły wprawdzie wysokie,<br />
kłos miały nawet dosyć długi, tyle że ziaren w nich było<br />
nie tyle, ile powinno. To samo było z krowami. Mimo<br />
że pasły się na młodej soczystej trawie, wkrótce po wycieleniu<br />
zaczynały tracić mleko.<br />
Ale nie tylko on narzekał na niskie <strong>pl</strong>ony i na to, że<br />
krowy dają mało mleka. Narzekali wszyscy - oprócz<br />
Augusta. Ten miał zawsze urodzaje takie, że co tydzień<br />
woził zboże na targ, a jego żona Maryjka wiozła pełny<br />
kosz jajek i drugi z osełkami masła i białym serem. Z<br />
miasta zaś przywoziła: a to nową chustkę, a to pięknie<br />
malowany jedwabny fartuch, a to kolorowe wstążki do<br />
włosów dla córek. A już naprawdę wszystkich sąsiadów<br />
złość ogarnęła na widok Augusta w eleganckim, szytym<br />
na miarę, sukiennym płaszczu.<br />
- Ale ty się stroisz, August, mosz lepszy mantel niż<br />
pawłowski grof! - zagadał kiedyś Hanek do Augusta.<br />
9
- Ja, kto dbo, tyn mo!<br />
- Tak godosz, choćbyś yno ty na polu robił jak się<br />
noleży. Dyć przeca jo też nie leża, a nie styko mi ani<br />
na nowe buty, yno stare nosza do szewca, żeby mi piynty<br />
z nich nie wylazły.<br />
- Ja, ale na robocie to się trza znać!<br />
Tego już było Hankowi za dużo. Przecież on sam<br />
wychowany na wsi, od małego uczył się pracować na roli.<br />
Dwa razy w roku wywoził gnój na pole, żeby było dobrze<br />
wynawożone. Wynajmował komornice do <strong>pl</strong>ewienia<br />
ziemniaków, bo Trudka sama by sobie z tym na czas<br />
nie poradziła, bo przecież miała także dużo pracy przy<br />
obrządzaniu dobytku, a i dzieci było ośmioro w domu.<br />
Już nieraz z innymi sąsiadami zastanawiali się nad tym,<br />
jak to jest, że temu Augustowi to i kogut jajka znosi.<br />
- A, bo on to chyba z diobłym trzimie!<br />
- On, taki pobożny? Myśla, że jak już, to pryndzyj<br />
ta jego Maryjka!<br />
- Padosz, żeby się diobłowi podobała? Podług mie<br />
to łona je za chudo i za <strong>pl</strong>askato!<br />
- Ale August se jom jednak wzion. Szwarno tam za<br />
bardzo ni ma, ale łona coś w sobie mo.<br />
- Ja, bo była bogato z chałpy i dziynka jejimu wianu<br />
August móg wszystkich pospłocać i jego ojcowie nie<br />
musieli gospodarki dzielić.<br />
- Ale godejcie, co chcecie, robotno to ona jednak<br />
je. Ona na pole to już leci ledwa słońce zyndzie. Czasami<br />
to je tak, że inksze baby dziepiyro idą do pola, a<br />
ona już idzie nazod.<br />
Tak sobie nieraz rozmawiali, nie traktując jednak<br />
zbyt serio tych rozmów.<br />
Hanek kiedyś obudził się przed wschodem słońca i<br />
postanowił wykosić trawę w granicach. Była tam wąska<br />
miedza, zbyt wąska, by można na niej paść krowy. Lepiej<br />
było więc trawę skosić i wysuszyć na siano, albo po<br />
prostu przywieźć ją krowom do zjedzenia w chlewie.<br />
Był czerwiec. Zyto wyrosło już tak wysokie, że nie<br />
było spoza niego człowieka widać. Hanek już miał zacząć<br />
ostrzyć kosę, gdy usłyszał jakieś mamrotanie. Zaciekawiony<br />
nastawił uszu i wtedy usłyszał, że ktoś w<br />
kółko powtarza te same słowa: - Zbiyrom pożytek, ale<br />
nie wszytek. Zbiyrom pożytek, ale nie wszytek...<br />
Z początku się zdziwił, potem przestraszył, bo pomyślał,<br />
że to może jakaś czarownica gusła odprawia.<br />
W końcu jednak postanowił sprawdzić, kto to taki po<br />
polu chodzi. Jakież było jego zdumienie, kiedy zobaczył<br />
Maryjkę, która idąc granicami, schylała się raz po<br />
raz ku ziemi i zbierając rosę z sąsiednich pól wkładała<br />
ją do zapaski, wypowiadając przy tym: - Zbiyrom pożytek,<br />
ale nie wszytek.<br />
W tym momencie Hanek doznał olśnienia. To przecież<br />
nikt inny tylko Augustowa żona zbierała im urodzaje<br />
z pola! Tego dnia już nie kosił trawy. Wrócił do domu i<br />
niezwłocznie podzielił się tą wiadomością z Trudką.<br />
- Ja, chłopie, som to ty nic ji ni możesz zrobić, bo<br />
jak łona tako je, to cie jeszcze urzeknie i jako choroba<br />
na cia skludzi - zawyrokowała Trudka.<br />
Hanek jednak postanowił działać. Wieczorem poszedł<br />
do Francka i Zefka, swoich najbliższych sąsiadów,<br />
i opowiedział im o tym, co widział na polu. Postanowili<br />
razem zaczaić się na Maryjkę. Przez kilka dni<br />
czekali bezowocnie. Myśleli już, że ich starania są daremne,<br />
gdy w sobotę znów się pojawiła. Gdy nie spodziewając<br />
się niczego schylała się ku ziemi, podbiegli<br />
ku niej. Zarzucili jej spódnicę na głowę, żeby ich nie<br />
rozpoznała, Francek ją przytrzymywał, a Hanek z Zelkiem<br />
odpięli paski od spodni i przetrzepali jej skórę.<br />
- No, myślymy, że teraz ci tego pożytku styknie roz<br />
na zawsze.<br />
Maryjka się nigdy nie przyznała do tego, że została<br />
tak sromotnie obita przez sąsiadów. August też nigdy<br />
o tym nikomu nie wspomniał, tak samo pozostali zamieszani<br />
w całą tę sprawę, a mimo to wieść się jakoś<br />
rozeszła. Jedni w to wierzyli, inni nie. Bo też mało wiarygodne<br />
było, by ta pracowita, pobożna kobieta mogła<br />
się czarami zajmować.<br />
Nie wiadomo, jakim sposobem wieść o tym dotarła do<br />
księdza proboszcza. A był on zagorzałym przeciwnikiem<br />
wiary w skuteczność stosowania tego rodzaju praktyk. Już<br />
tyle razy tłumaczył parafianom, że wiara w czary jest grzechem,<br />
że ich los zależy od nich samych i od Bożej Opatrzności.<br />
W najbliższą niedzielę tak grzmiał z ambony, że aż<br />
kościołem trzęsło. Podał przy tym w wąt<strong>pl</strong>iwość to, że<br />
kobieta uprawiała jakieś czary. Nie miał jednak wąt<strong>pl</strong>iwości,<br />
co do postępku jej sąsiadów. I chociaż nie wymienił<br />
nikogo z nazwiska, oczy wszystkich i tak były skierowane<br />
na nich. Zagroził też, że jeżeli się jeszcze kiedyś o<br />
podobnym zdarzeniu dowie, to będzie wszystkich w to<br />
zamieszanych wygłaszał z ambony. Cel swój osiągnął, bo<br />
już więcej podobne zdarzenia nie miały miejsca.<br />
Czy gospodarzom we wsi od tego czasu wzrosry <strong>pl</strong>ony,<br />
nie wiadomo, ale krowom tak jakby przybyło mleka,<br />
a może zamiast parzonej słomy zaczęły dostawać<br />
więcej otrąb? Jedno jest pewne, że od tego czasu Maryjka<br />
już nigdy nie wychodziła w pole wcześniej od swoich<br />
sąsiadek.<br />
Takiej kolekcji Chrystusów Frasobliwych można tylko pozazdrościć.<br />
Fot. Alfred Gauda<br />
10
AGNIESZKA WIŚNIECKA<br />
Twórczość<br />
powoli<br />
zapomniana?<br />
Recepcja poezji Jana Pocka<br />
na terenie<br />
powiatu puławskiego<br />
SZKICE I OPRACOWANIA<br />
Powiat puławski to jeden z ciekawszych<br />
regionów Lubelszczyzny,<br />
który posiada „niezwykłe" bogactwo,<br />
jakim jest sztuka ludowa. Z<br />
tego regionu pochodzi Jan Pocek<br />
(właściwe nazwisko Poczek), jeden<br />
z najbardziej znanych poetów ludowych.<br />
Urodził się 4 maja 1917 roku we<br />
wsi Zabłocie, gmina Markuszów.<br />
Zaczął pisać w 20. roku życia, a jego<br />
pierwsze utwory opublikowano na<br />
łamach „Wici". Po zawarciu związku<br />
małżeńskiego z Marianną Wiśniecką,<br />
zamieszkał we wsi Kaleń,<br />
gdzie wspólnie z teściami uprawiał<br />
trzyhektarowe gospodarstwo. Od<br />
1949 do 1957 roku przebywał w<br />
Warszawie, gdzie otrzymał stanowisko<br />
w dziale rolnym redakcji „Gromady",<br />
a później „Gromady - Rolnika<br />
Polskiego". Był współzałożycielem<br />
Stowarzyszenia Twórców<br />
Ludowych. Oprócz wydanych tomów<br />
poezji jego wiersze publikowane<br />
były w antologiach poezji ludowej,<br />
w prasie centralnej i regionalnej<br />
oraz wykorzystywane w audycjach<br />
radiowych. Wyznacznikiem<br />
popularności, jaką cieszył się wśród<br />
odbiorców jego poezji, były przyznawane<br />
mu nagrody i odznaczenia.<br />
Jan Pocek, po długiej chorobie,<br />
zmarł w Kaleniu 26 czerwca 1971<br />
roku, mając 54 lata. Został pochowany<br />
na cmentarzu w Markuszowie.<br />
Pomnik poety odsłonięto 22 maja<br />
1983 roku w Markuszowie.<br />
Jan Pocek jest również patronem<br />
Szkoły Podstawowej w tej miejscowości.<br />
Główny problem badawczy wynika<br />
bezpośrednio z celu badania,<br />
którym jest diagnoza recepcji poezji<br />
Jana Pocka na terenie powiatu puławskiego.<br />
Bardziej precyzując problem:<br />
jaki jest stan wiedzy respondentów<br />
o życiu i twórczości poety,<br />
oraz jakie są źródła tej wiedzy i co<br />
stanowi zmienne niezależne, modyfikująco<br />
stopień znajomości jego<br />
poezji przez respondentów.<br />
Wzięto pod uwagę następujące<br />
zmienne niezależne, które hipotetycznie<br />
wpływają na stopień znajomości<br />
twórczości Pocka: wiek, płeć,<br />
wykształcenie, struktura rodziny,<br />
typ miejscowości zamieszkania oraz<br />
odległość miejsca zamieszkania respondenta<br />
od Kalenia, założono że:<br />
- respondenci starsi wykazują<br />
większy stopień znajomości twórczości<br />
Pocka niż młodzież;<br />
- młodzież najczęściej poznaje<br />
twórczość poety poprzez edukację<br />
szkolną;<br />
- kobiety wykazują większy stopień<br />
znajomości twórczości Jana<br />
Pocka niż mężczyźni;<br />
- wykształcenie nie modyfikuje<br />
znajomości poezji Pocka;<br />
- względnie wysoki stopień znajomości<br />
twórczości poety wykazują<br />
respondenci mający dzieci w wieku<br />
szkolnym, w przeciwieństwie do<br />
osób samotnych i małżeństw bezdzietnych;<br />
- mieszkańcy wsi gminnej wykazują<br />
większy stopień znajomości<br />
twórczości Jana z Kalenia niż mieszkańcy<br />
sołectwa peryferyjnego;<br />
jest znana w Kaleniu i gminie Markuszów.<br />
W celu zweryfikowania postawionych<br />
hipotez zebrano materiał<br />
empiryczny. Została zastosowana<br />
technika wywiadu swobodnego o<br />
niskim stopniu standaryzacji. Narzędziem<br />
badawczym był kwestionariusz<br />
wywiadu, który składał się<br />
z 51 pytań otwartych, 5 metryczkowych<br />
i 6 dotyczących opisu sytuacji<br />
wywiadu: liczba osób, czas, przestrzeń,<br />
najbardziej aktywny respondent,<br />
respondent o najwyższej wiedzy,<br />
milczący uczestnicy wywiadu.<br />
Każdy kwestionariusz zawierał<br />
oznaczenia identyfikacyjne.<br />
Pytania kwestionariuszowe dotyczyły<br />
wiedzy o biografii Jana Pocka,<br />
o jego utworach oraz źródeł tej wiedzy.<br />
Pytano respondentów m.in., czy<br />
ktoś z rodziny zna na pamięć wiersz<br />
poety? Czy wśród książek, jakie respondent<br />
posiada, jest taka, która<br />
zawiera wiersze Pocka? Czy i w jaki<br />
sposób respondent zetknął się z<br />
twórcz
12<br />
JAN<br />
KOWALSKI<br />
Opowiada<br />
Coby tu nie mówić<br />
O Janie z Kalenia<br />
na usta się cisną<br />
słowa podziwienia<br />
gdy sam na sam<br />
Jan<br />
z przyrodą się spotka<br />
wodzi duszę wkoło<br />
zajrzeć chce do środka<br />
to pszczołę podpatrzy<br />
z motylem pogada<br />
o czym z nimi mówi<br />
w wierszach<br />
opowiada<br />
SABINA<br />
SZYMBOR<br />
Pamięci Jana Pocka<br />
Stąpałeś lekkim krokiem<br />
po ziemskim padole<br />
by nie ranić przyrody<br />
by ciszy nie płoszyć<br />
poezja zakwitała<br />
modrookim chabrem<br />
szara proza to dłonie<br />
spękane od kosy<br />
z wonnych ziół i kwiatów<br />
tkałeś barwne rymy<br />
w<strong>pl</strong>atając w nie wrażliwość<br />
uczucia najszczersze<br />
promień słońca odkładał<br />
ziemi czarne skiby<br />
sierp księżyca dyktował<br />
z pól zebrane wiersze<br />
odfrunąłeś jak motyl<br />
przed jesiennym chłodem<br />
tak mało doczesnego<br />
skosztowawszy życia<br />
zagrały żałobne rekwiem<br />
falujące łany<br />
szukając w zwierciadłach rosy<br />
Twojego odbicia<br />
gdzieś tam stąpasz leciutko<br />
po błękitnych niwach<br />
uskrzydlony wiecznością<br />
wśród gwiezdnej zamieci<br />
miej w pamięci<br />
przyjaciół od pługa<br />
i wyjdź w porę<br />
radosny<br />
naprzeciw...<br />
według ich przestrzennej odległości<br />
od Kalenia. Zostały zakwalifikowane<br />
następujące miejscowości: Kaleń<br />
i Markuszów (gmina Markuszów),<br />
Bronisławka i Kurów (gmina Kurów)<br />
oraz Łukawka i Baranów (gmina<br />
Baranów). W każdej miejscowości<br />
wytypowano 10 rodzin, które<br />
składały się z minimum 3 osób.<br />
Badania zostały przeprowadzone<br />
w mieszkaniu respondenta zastanymi<br />
członkami rodziny, którzy<br />
wyrazili zgodę na przeprowadzenie<br />
z nimi wywiadu. Wzięło w nich<br />
udział 206 osób (Łukawka - 36,<br />
Baranów - 32, Bronisławka - 48,<br />
Kurów - 30, Kaleń - 29, Markuszów<br />
- 31), ale nic każda z nich udzielała<br />
odpowiedzi na stawiane pytania.<br />
Często aktywność przejawiał tylko<br />
jeden z członków rodziny.<br />
Wśród respondentów nieznacznie<br />
przeważają kobiety, które były<br />
bardziej aktywne w czasie wywiadu<br />
Pomnik poety w Markuszowie.<br />
niż mężczyźni i zarazem wykazywały<br />
wyższy stopień wiedzy na dany<br />
temat. Respondenci to głównie osoby<br />
z wykształceniem zawodowym,<br />
średnim i podstawowym, a tylko 9<br />
z wyższym. Wśród kobiet przeważa<br />
wykształcenie średnie, a u mężczyzn<br />
zawodowe. Materiał empiryczny<br />
został zebrany od 16 stycznia do 6<br />
marca 2003 roku. Wywiad trwał od<br />
30 minut do 2 godzin, w zależności<br />
od wiedzy respondenta na dany temat.<br />
Zrealizowana próba wyniosła<br />
60 wywiadów.<br />
Na terenie powiatu puławskiego<br />
recepcja poezji Jana Pocka jest<br />
zróżnicowana. Ogólnie można<br />
stwierdzić, iż respondenci zdecydowanie<br />
więcej wiedzą o życiu poety<br />
niż o jego twórczości. Osoby starsze<br />
posiadają większą wiedzę, ale<br />
odnosi się ona do życiorysu poety:<br />
daty urodzenia i śmierci, miejsca<br />
zamieszkania, stanu rodzinnego.<br />
Fot. Leszek Kistelski
Względnie duża liczba respondentów<br />
pamięta, że wiersze<br />
poety były drukowane dawniej<br />
na łamach czasopism: „Chłopska<br />
Droga", „Zielony Sztandar",<br />
„Gromada - Rolnik Polski",<br />
sporadycznie wymieniano<br />
„Dziennik Lubelski", „Kurier<br />
Lubelski", „Zarzewie", „Naszą<br />
Wieś". Mieszkańcy gminy<br />
Markuszów podawali również<br />
tytuły gazetek lokalnych -<br />
„Goniec Markuszowski" i<br />
„Głos Garbowa", a tylko jeden<br />
respondent, kombatant<br />
(BCh), kolega Jana Pocka, wymienił<br />
pismo „Orle Ciosy".<br />
Niektórzy z mieszkańców,<br />
głównie z rodzinnych stron poety,<br />
mają tom jego wierszy -<br />
Poezje, a czterech respondentów<br />
mieszkających w Kaleniu Rękopis wiersza Pocka<br />
pamiętało, że wydany był również<br />
inny tom poezji Jana z<br />
Kalenia - Malwy. Żadna z osób nie<br />
potrafiła wyrecytować ani jednego<br />
utworu Pocka z pamięci, nie zna<br />
jego twórczości (wiedza ogranicza<br />
się do ogólnikowych stwierdzeń),<br />
nie pamięta tytułu, ani treści wiersza,<br />
nikt też nie wypożycza z bliblioteki<br />
książek z jego utworami. Wiele<br />
osób o twórcy słyszało tylko w<br />
latach 80., gdy w Markuszowie stanął<br />
jego pomnik, a szkoła podstawowa<br />
w tej miejscowości została<br />
nazwana jego imieniem.<br />
Niektórzy stwierdzili, że mogli<br />
„spotkać się" z twórczością Pocka<br />
słuchając audycji „Kiermasz pod<br />
kogutkiem", która była nadawana w<br />
niedzielę w programie I Polskiego<br />
Radia, gdzie prezentowane były sylwetki<br />
twórców ludowych z różnych<br />
dziedzin.<br />
W odniesieniu do młodzieży i<br />
osób do 35. roku życia mieszkających<br />
w Kurowie, Markuszowie i<br />
Kaleniu za podstawowe źródło wiadomości<br />
o poecie należy uznać edukację<br />
szkolną. Głównie są to lekcje<br />
języka polskiego, udział w uroczystościach<br />
szkolnych i konkursach<br />
recytatorskich. Jednak nie we<br />
wszystkich <strong>pl</strong>acówkach szkolnych w<br />
powiecie puławskim program nauczania<br />
obejmuje tematy, które<br />
zapoznają uczniów z twórczością ludową<br />
na danym terenie. Poza Markuszowem,<br />
nie są również organizowane<br />
imprezy kulturalne popularyzujące<br />
twórczość autora Malw.<br />
Struktura rodziny oraz wykształcenie<br />
to zmienne, które nie modyfikują<br />
znajomości poezji Jana Po-<br />
cka. W wielu przypadkach osoby<br />
starsze wiekiem, legitymujące się<br />
wykształceniem podstawowym, miały<br />
większą wiedzę niż młodzi uczestnicy<br />
wywiadu, którzy ukończyli<br />
szkołę średnią lub kontynuują naukę<br />
na wyższej uczelni.<br />
Cechą, która różnicuje stopień<br />
wiedzy wśród mieszkańców powiatu,<br />
jest płeć. Kobiety wykazują większą<br />
znajomość tematu, częściej rozmawiają<br />
o Pocku ze znajomymi lub<br />
krewnymi, jak również pamiętają<br />
źródła wiedzy o twórczości poety. W<br />
przypadku niektórych kobiet, źródłem<br />
pozyskanych informacji są<br />
przekazy ustne od bliskiej rodziny,<br />
krewnych lub znajomych. Oto przykładowe<br />
wypowiedzi respondentek:<br />
„Mój ojciec chodził z Janem Pockiem<br />
do tej samej klasy. Mówił, że<br />
to był przeciętny chłopak, niczym<br />
szczególnym się nie wyróżniał. Całe<br />
życie chłopina biedę klepał, bo za<br />
życia nie był znany, dopiero po<br />
śmierci postawili mu pomnik".<br />
„Teść go znał, mówił, że to był zamyślony<br />
człowiek, a jak szedł koło<br />
wozu, w pole, to zawsze powoli, nic<br />
nie mówił, nie odpowiadał na dzień<br />
dobry. Inny to by za pół godziny<br />
doszedł, a jemu się dwie godziny<br />
schodziło". „Pani Krystyna Poczek<br />
z Wólki Kątnej, koło Markuszowa<br />
mi o nim opowiadała, kiedyś jeszcze,<br />
jak byłyśmy razem na weselu,<br />
bo teraz to ona już nie żyje. Mówiła,<br />
że pisał ładne wiersze, że ma<br />
pomnik w Markuszowie i gdzieś<br />
tam niedaleko mieszkał. Ona też<br />
pisała, śpiewała i do Lublina często<br />
jeździła, do jakiegoś stowarzyszenia<br />
tam należała". „Moja<br />
szwagierka go znała, mówiła, w<br />
jakich warunkach żył, że żył<br />
skromnie w nędzy i że byli tacy,<br />
którzy go wyśmiewali. Był optymistycznie<br />
nastawiony do życia<br />
i nigdy nie wyciągał ręki po pomoc".<br />
Główną zmienną, która zdecydowanie<br />
różnicuje stopień<br />
wiedzy, jest zmienna przestrzenna.<br />
Kaleń i Markuszów to<br />
miejscowości, w których znajomość<br />
tematu jest największa<br />
(nie było osoby, która nie wiedziałaby,<br />
kim był Jan Pocek), a<br />
im dalej od rodzinnych stron<br />
poety, tym mniejszy zasób wiedzy<br />
wśród mieszkańców. W<br />
większym stopniu znajomość<br />
tematu wykazywali również<br />
mieszkańcy wsi gminnej niż sołectwa<br />
peryferyjnego.<br />
Na uwagę zasługuje to, że respondenci<br />
z sołectw oddalonych od<br />
Kalenia, na pytanie, co trwałego i<br />
wartościowego pozostawił po sobie<br />
Jan Pocek, w większości odpowiadali:<br />
„W Markuszowie stoi jego<br />
pomnik", natomiast w miejscowościach<br />
sąsiadujących z Kaleniem<br />
mówiono, iż są to wiersze, tomiki<br />
poezji, twórczość.<br />
Twórczość, a przede wszystkim<br />
życiorys Jana Pocka, najbardziej są<br />
znane w miejscowości, w której poeta<br />
mieszkał i w Markuszowie. Prawie<br />
wszyscy respondenci udzielali<br />
poprawnych odpowiedzi na pytania<br />
dotyczące biografii poety, a niektórzy<br />
podawali dodatkowe informacje<br />
o jego życiu.<br />
Niektórzy respondenci osobiście<br />
znali Jana Pocka, a w swoich wypowiedziach<br />
tak wspominają poetę:<br />
„Dobry człowiek, życzliwy, pomagał<br />
chętnie. Był samotnikiem, gdy pasł<br />
krowy, często pisał wiersze w samotności,<br />
w czasie roboty w polu przyglądał<br />
się przyrodzie - szczygiełkom.<br />
Przychodził do nas, rozmawialiśmy<br />
o rolnictwie, o totolotku, bo<br />
wygrał kiedyś i kupił sobie konia i<br />
wóz". „To był spokojny człowiek,<br />
małomówny, więcej myślał, jak mówił,<br />
był uważany za mruka". „Ciągle<br />
czytał, gospodarstwem się mało<br />
zajmował, cały czas coś sobie mówił<br />
pod nosem". „Był zadumany,<br />
ciągle zamyślony, powolny, ciężko<br />
mu było".<br />
Mieszkańcy Kalenia i Markuszowa<br />
swoją wiedzę o życiu i twórczości<br />
poety pozyskali z różnych źró-<br />
13
deł. Poprzez opowieści znajomych,<br />
sąsiadów lub krewnych, edukację<br />
szkolną, imprezy kulturalne i okolicznościowe,<br />
konkursy recytatorskie,<br />
jak również programy radiowe,<br />
prasę (dawniej ogólnopolską, a<br />
obecnie lokalną). Ponadto 2 osoby<br />
pamiętały, że za życia poety kręcony<br />
był w Kaleniu film o jego pracy i<br />
twórczości. Kilku respondentów<br />
twierdząco odpowiedziało także na<br />
pytanie: Czy ktoś z państwa pamięta<br />
nazwisko Pocka z kościoła (np. z<br />
kazania, ogłoszeń parafialnych, nauki<br />
religii itp.).<br />
W niektórych przypadkach źródłem<br />
informacji mogły być krążące<br />
w danej wsi opowieści o poecie. W<br />
Kurowie najczęściej mówi się o tym,<br />
kim był Jan Pocek i że w Markuszowie<br />
stoi jego pomnik. W Markuszowie,<br />
podobnie jak i w Kaleniu,<br />
opowieści takich jest kilka. Do stale<br />
powtarzanych należą przedstawione<br />
wyżej wspomnienia o poecie,<br />
jak również następujące wypowiedzi:<br />
„Jak był stawiany jego pomnik,<br />
to były wielkie uroczystości i przyjechał<br />
Malinowski". „Dzięki niemu,<br />
to zrobili drogę na Kaleniu, bo jak<br />
odsłaniali pomnik, to przyjechała<br />
telewizja i musieli jakoś dojechać,<br />
a tam wcześniej takie błoto było, że<br />
nie dało się przejść". „Jak szedł w<br />
pole na Olempin, to całą drogę coś<br />
sobie mamrotał pod nosem i nawet<br />
dzień dobry nie odpowiadał, a on<br />
przez ten czas układał sobie wiersze,<br />
przyjeżdżał i zapisywał te wiersze".<br />
„Był powolny, zadumany, zamyślony,<br />
skromny, spokojny człowiek.<br />
Pracował kiedyś w Warszawie.<br />
Za życia był biedny, a teraz dopiero<br />
wszyscy go dostrzegli". „Ma pomnik<br />
w Markuszowie i jest patronem<br />
szkoły". „Jest w Lublinie ulica<br />
i liceum im. Jana Pocka".<br />
Podsumowując powyższe rozważania<br />
można stwierdzić, że wśród<br />
cech, które wpływają zarówno na<br />
stopień wiedzy respondentów, jak i<br />
na źródło pozyskanych informacji,<br />
decydujące znaczenie ma odległość<br />
miejsca zamieszkania od Kalenia.<br />
Im dalej od miejscowości, w której<br />
poeta mieszkał, tym słabsza jest wiedza<br />
badanych osób i tym mniej źródeł<br />
informacji o osobie i poezji Jana<br />
Pocka. Zmienna przestrzenna jest<br />
więc główną kategorią, która różnicuje<br />
stopień wiedzy respondentów<br />
o życiu i twórczości poety.<br />
Nowym źródłem informacji dla<br />
osób zainteresowanych tematem<br />
może być obecnie Internet. W maju<br />
Jan Pocek jest patronem Szkoły Podstawowej<br />
w Markuszowies.<br />
Fot. archiwum<br />
2003 roku wnuk poety utworzył<br />
stronę poświęconą sławnemu dziadkowi.<br />
Zamieścił na niej informacje<br />
biograficzne, wycinki z prasy, wiersze<br />
(m.in. z pierwszego trudno dostępnego<br />
obecnie tomu poezji<br />
Zgrzebne pieśni). Celem utworzonej<br />
strony ma być, według jej założyciela,<br />
rozpowszechnianie twórczości<br />
Pocka, zapoznanie ludzi z jego poezją<br />
i wypełnianie luki informacyjnej.<br />
W ten sposób m.in. rodzina<br />
poety stara się popularyzować jego<br />
twórczość, ponieważ w Internecie są<br />
bardzo skromne informacje na ten<br />
temat. Ponadto bierze udział w imprezach<br />
lokalnych, na których są<br />
recytowane wiersze, jest także zapraszana<br />
do Szkoły Podstawowej w<br />
Markuszowie, na uroczystości związane<br />
z rocznicą nadania imienia<br />
szkole.<br />
Dzięki zaangażowaniu rodziny<br />
Jana Pocka w rozpowszechnianie<br />
jego poezji, może wkrótce wzrośnie<br />
liczba jej odbiorców i nazwisko<br />
twórcy będzie znane nie tylko<br />
mieszkańcom Kalenia i Markuszowa,<br />
lecz także innym mieszkańcom<br />
całej Polski.<br />
Tekst jest streszczeniem pracy magisterskiej<br />
przygotowanej w Instytucie Socjologii<br />
UMCS pod kierunkiem prof. dr.<br />
hab. Józefa Styka w 2003 r.<br />
BARBARA JANCZ-KOSTUCH<br />
JUSTYNA KOWALIŃSKA<br />
JOANNA MINKSZTYM<br />
ANETA SKIBIŃSKA<br />
Artysta wiejski... wiedział, że dokoła<br />
wyrzeźbionego wioskowego Chrystusa<br />
będą szumieć pszczoły z pobliskich lip<br />
i owijać się dymy z ognisk<br />
roznieconych przez pastuchów.<br />
Tadeusz Seweryn,<br />
Ka<strong>pl</strong>iczki i krzyże przydrożne w Polsce<br />
Przywykliśmy widzieć w<br />
rzeźbiarzu ludowym przede<br />
wszystkim indywidualną<br />
osobowość, artystę działającego<br />
z pobudek wewnętrznych,<br />
kreującego własną wizję<br />
świata, wyrażającego<br />
własne emocje. Przyczyniły<br />
się do tego zarówno wystawy<br />
monograficzne prac konkretnych<br />
twórców ludowych,<br />
jak i literatura fachowa podkreślająca<br />
przede wszystkim<br />
„oryginalność", „swoisty,<br />
niepowtarzalny styl", „samodzielność<br />
w poszukiwaniu<br />
rozwiązań <strong>pl</strong>astycznych" poszczególnych<br />
artystów. Z<br />
tego też względu w refleksji<br />
nad rzeźbą ludową przeważają<br />
rozważania nad jej formą<br />
<strong>pl</strong>astyczną i wyrazem artystycznym<br />
oraz problem zastosowanych<br />
materiałów i<br />
warsztatu artysty.<br />
Współczesna rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego,<br />
G. Sieradzki, Dębno, fot. K.<br />
Minksztym, 2001 r.<br />
14
Rzeźbiarz ludowy<br />
jako współtwórca<br />
przestrzeni sakralnej<br />
Wartykule tym chcielibyśmy<br />
spojrzeć na rzeźbiarza<br />
ludowego jako<br />
na członka społeczności, w której<br />
przyszło mu żyć, powiązanego z nią<br />
wielorakimi i nierozerwalnymi więzami<br />
- osobę, która obdarzona niepowszednim<br />
talentem służy nim nie<br />
tylko sobie, ale przede wszystkim<br />
własnemu środowisku. Najpełniejszą<br />
formę wyrazu znalazła ta służba<br />
w tworzeniu świętych figur do<br />
ka<strong>pl</strong>iczek i krzyży przydrożnych.<br />
Znakomity badacz wielkopolskiej<br />
rzeźby kultowej Stanisław Błaszczyk<br />
zauważa: „rzeźba ludowa powstaje<br />
w związku z potrzebami kultowymi<br />
wiejskiego środowiska" (1975:125)<br />
i obok oficjalnej funkcji opiekuńczej<br />
pełni także pobocznie funkcję pomnika<br />
swego fundatora (1975:114).<br />
Ponadto wspomina o zależności artysty<br />
od lokalnej społeczności wiejskiej,<br />
„która takich czy innych przedstawień<br />
świętych postaci łaknęła i<br />
otrzymywała je od tych, którzy z tą<br />
społecznością byli związani albo w<br />
duchu jej potrzeb tworzyli. Były to<br />
potrzeby wykraczające poza ramy<br />
(...) oficjalnej liturgii, potrzeby ujawniania<br />
wewnętrznego życia w swobodniejszej<br />
wypowiedzi, kontaktowanie<br />
się z niewiadomym i nieodgadnionym<br />
światem irracjonalnym<br />
jakby bez onieśmielającego, urzędowego<br />
pośrednictwa kościoła, a nawet<br />
potrzeby manifestowania własnej<br />
godności i utrwalenia o sobie pamięci.<br />
Dlatego miejscem ujawniania tych<br />
pragnień i ich realizacji jest nie kościół,<br />
tylko wieś, jej drogi i rozdroża<br />
(...). W rzeźbie przydrożnej tedy, i<br />
czasem cmentarnej, wyraża się najpełniej<br />
istota ludowej twórczości <strong>pl</strong>astycznej"<br />
(Błaszczyk 1975:127).<br />
Rola rzeźbiarza jako artysty odpowiedzialnego<br />
za część centralną<br />
małej architektury sakralnej, to jest<br />
za wyobrażoną postać świętą, jest<br />
trudna. Z jednej strony musi zaspokoić<br />
oczekiwania fundatora (w XIX<br />
wieku manifestowało się to w wielkopolskiej<br />
rzeźbie przydrożnej poprzez<br />
rzeźbienie świętych patronów<br />
fundatora i jego rodziny na drzewcu<br />
krzyża lub słupa oraz w napisach<br />
fundacyjnych), z drugiej - pozostałych<br />
mieszkańców wsi, z trzeciej -<br />
winien on pozostawać w zgodzie z<br />
oficjalną nauką Kościoła. Ponadto<br />
niejednokrotnie rzeźbiarz próbuje<br />
dać w swych pracach wyraz własnym<br />
przekonaniom i emocjom. Jeden ze<br />
współczesnych rzeźbiarzy, mówiąc o<br />
nietypowym rozwiązaniu zastosowanym<br />
w wyrzeźbionej przez siebie<br />
postaci Chrystusa Ukrzyżowanego,<br />
tak to wyraził: Tylko te ręce chciałem<br />
sznurem przywiązane, bo tak to<br />
było naprawdę. 1<br />
Wypadkową wszystkich tych<br />
oczekiwań jest dzieło, które na<br />
trwałe zrasta się z krajobrazem danej<br />
wsi i funkcjonuje w nim jako<br />
centrum swoistej przestrzeni sakralnej<br />
powstającej wokół krzyża czy<br />
ka<strong>pl</strong>iczki przydrożnej. Manifestacją<br />
przynależności przestrzeni wokół<br />
krzyża czy ka<strong>pl</strong>iczki do sfery sacrum<br />
są zarówno pewne gesty i zachowania<br />
obowiązujące w jej pobliżu<br />
(obowiązek zdjęcia czapki, przeżegnania<br />
się, ściszenia głosu) jak i<br />
szczególna dbałość mieszkańców o<br />
ten teren - co sobotnie sprzątanie<br />
wokół „figury" 2 , dekorowanie jej<br />
„na maja" i na większe święta kościelne.<br />
Warto przy tym podkreślić,<br />
że sfera sacrum zostaje wyznaczona<br />
już na zawsze. Pięknie ujął to<br />
Stanisław Błaszczyk (1935): „Poszczerbione,<br />
połamane, stoją gdzieś<br />
nad drogami czy wśród ogrodów<br />
(...). Stoją długo. Gdy spróchniałe<br />
od dołu wiatr złamie, dźwigają je<br />
ludzie litościwi i głębiej w ziemi osadzają;<br />
Boże męki wrastają w ziemię.<br />
Reszta, co na wierzchu, rozlatuje się<br />
w próchno. Na miejscu starej wyrasta<br />
nowa, gładka, heblowana, bo<br />
tam, gdzie Boża Męka stała, stać<br />
winna zawsze...". Trudniej wygląda<br />
sprawa jeśli zniszczeniu ulegnie<br />
rzeźba kamienna, czy drewniana, na<br />
której odnowienie brakuje funduszy.<br />
Lecz i wtedy, jak długo sięga<br />
pamięć ludzka, tak długo miejsce,<br />
gdzie stała jest miejscem szczególnym.<br />
Np. w Rąbiniu 3 kamienna (?)<br />
figura św. Jana stojąca na wzgórku<br />
przy drodze do cmentarza uległa<br />
zniszczeniu na początku XX wieku<br />
i już nikt z żyjących nie wie jak wyglądała.<br />
Lecz do dziś miejscowe dzieci<br />
wiedzą, że po tej górce się nie biega.<br />
W artykule tym proponujemy<br />
bliższe przyjrzenie się, w jaki sposób<br />
funkcjonują we współczesnej<br />
społeczności wiejskiej zarówno<br />
dzieła rzeźbiarzy dawnych, jak i<br />
współczesnych oraz sylwetkom samych<br />
rzeźbiarzy. Do analizy wybrałyśmy<br />
prace dwóch rzeźbiarzy XIXwiecznych<br />
- Franciszka Nowaka i<br />
Pawła Brylińskiego oraz trzech<br />
współczesnych - Tomasza Karalusa,<br />
Grzegorza Sieradzkiego, Jerzego<br />
Sowijaka. Wszyscy oni tworzyli<br />
lub tworzą w Wielkopolsce, a ich<br />
twórczość wpisuje się w nurt rzeźby<br />
ludowej.<br />
RZEŹBIARZE Z XIX WIEKU<br />
Franciszek Nowak<br />
Urodził się w 1810 r. we wsi Raszewy<br />
koło Krotoszyna. Z zawodu<br />
był cieślą. Zasłynął jednak jako<br />
ludowy rzeźbiarz krzyży i słupów<br />
przydrożnych na terenie południowej<br />
Wielkopolski. Prawdopodobnie około<br />
1860 r. przeniósł się wraz z rodziną<br />
do Romanowa, gdzie wziął w<br />
dzierżawę gościniec. Nie przykładał<br />
się jednak zbytnio do nowego zajęcia.<br />
W końcu pozostawił żonę i karczmę,<br />
a sam wyruszył na wędrówkę od<br />
wsi do wsi, zjawiając się tam, gdzie<br />
składano zamówienia na jego rzeźby.<br />
Umierając w 1894 r. pozostawił<br />
po sobie olbrzymią ilość (ok. tysiąca)<br />
rzeźb, z których większość to postacie<br />
świętych oraz słupy i krzyże<br />
przydrożne (Zdunek 1997). Z tych<br />
ostatnich około 30 przetrwało w terenie<br />
do 1939 r. W czasie okupacji<br />
znaczna ich część została zniszczona<br />
na rozkaz Niemców.<br />
15
Rzeźby Nowaka wykonane były w<br />
większości z jednego pnia drzewa, który<br />
zwieńczał figurą świętego, bądź postacią<br />
Chrystusa. Rzeźbiarz posługiwał<br />
się metodą reliefu, tzn. płaskorzeźby<br />
wklęsłej wypełniającej często całą powierzchnię<br />
słupa. Krzyże i słupy Nowaka<br />
mają tzw. podział kondygnacyjny.<br />
W poszczególnych kondygnacjach<br />
(których było od 2 do 4) artysta rzeźbił<br />
postacie reprezentujące świętych patronów<br />
rodziny fundatora. W dolnej<br />
kondygnacji, od frontu umieszczał zawsze<br />
postać Matki Boskiej Bolesnej,<br />
zaś na górze postać Chrystusa Ukrzyżowanego,<br />
a na szczycie słupów zazwyczaj<br />
Frasobliwego.<br />
Obecnie kilka prac Nowaka znajduje<br />
się w Muzeum Etnograficznym -<br />
Oddziale Muzeum Narodowego w Poznaniu,<br />
w Muzeum Archidiecezjalnym<br />
w Poznaniu oraz w Muzeum Regionalnym<br />
w Gostyniu. Tylko 6 przetrwało<br />
w naturalnym środowisku.<br />
Paweł Bryliński<br />
Urodził się w 1814 r. w Wieruszowie<br />
nieopodal Ostrowa Wlkp., a zmarł<br />
w Masanowie w 1890 r. Pomimo iż posiadał<br />
8-morgowe gospodarstwo, to<br />
jednak przez większą część roku, od<br />
wiosny do jesieni, wędrował za zarobkiem,<br />
przenosząc się od wsi do wsi i<br />
rzeźbiąc w stodołach fundatorów. Niewielkie<br />
figurki strugał w domu. Oprócz<br />
rzeźb sakralnych wykonywał też skrzypce<br />
i przedmioty codziennego użytku<br />
(maglownice. kołowrotki) oraz zabawki<br />
dla dzieci. Główny okres jego twórczości<br />
to lata 1840-1885 (Chmielewska<br />
2002:6-10).<br />
Liczby prac Brylińskiego nie sposób<br />
dziś określić nawet w przybliżeniu. Wiadomo<br />
o istnieniu 33 krzyży i 5 słupów,<br />
z których kilka przetrwało w terenie do<br />
dziś. (Chmielewska 2002:12). Zdokumentowano<br />
też kilkanaście rzeźb pojedynczych,<br />
choć przypuszczać należy,<br />
że w domach i ka<strong>pl</strong>iczkach Ziemi<br />
Ostrowskiej zachowało się ich znacznie<br />
więcej. Wiele prac Brylińskiego zostało<br />
zniszczonych przez Niemców w<br />
czasie II wojny światowej.<br />
Jego prace znaleźć można przede<br />
wszystkim na terenie wsi i miasteczek<br />
w okolicy Ostrowa Wlkp., Pleszewa,<br />
Odolanowa i Ostrzeszowa oraz Wieruszowa.<br />
Charakteryzuje je specyficzny<br />
styl oraz schemat kompozycyjny obejmujący<br />
dwa programy ikonograficzne.<br />
Pierwszy z nich zajmował frontalną<br />
stronę krzyża. Opowiadał o historii<br />
upadku i odkupienia (figury Adama i<br />
Ewy, Matki Boskiej Bolesnej, św. Marii<br />
Magdaleny, symbole Męki Pańskiej,<br />
postać Chrystusa Ukrzyżowanego) a<br />
całość zwieńczona była rzeźbą pelikana<br />
karmiącego młode. Figury drugiego<br />
programu przedstawiały świętych<br />
patronów poszczególnych członków<br />
rodziny fundatora i umieszczane<br />
były po bokach lub z tyłu krzyża<br />
(Błaszczyk 1975:113). Podobnie było<br />
na rzeźbionych przez niego słupach,<br />
które wieńczyła zazwyczaj postać<br />
Chrystusa Frasobliwego. Poza kompozycjami<br />
wielofigurowymi wykonywał<br />
też pojedyncze rzeźby do ka<strong>pl</strong>iczek<br />
przydrożnych i ołtarzyków domowych.<br />
Rzeźby „mistrza z Masanowa"<br />
znajdują się w kolekcji Muzeum Etnograficznego<br />
(Oddziału Muzeum Narodowego<br />
w Poznaniu), w Muzeum<br />
Okręgowym Ziemi Kaliskiej, w Muzeach<br />
Regionalnych w Krotoszynie i<br />
Odolanowie oraz w Wielkopolskim<br />
Parku Etnograficznym w Lednogórze<br />
(Oddziale Muzeum Pierwszych Piastów<br />
na Lednicy).<br />
Figurki św. Walentego i chłopca z ka<strong>pl</strong>iczki przydrożnej, P. Bryliński,<br />
XIX w., Wielkopolska, fot. R. Skibiński, 2002 r..<br />
Figura św. Franciszka, XVIII/XIX w., Wielkopolska, fot. R.<br />
Skibiński, 2002 r.<br />
16
Współczesna figura św. Jana Nepomucena, W. Ćwir, Leziona, Współczesna figura św. Jana Nepomucena, St. Szymczak, Kofot.<br />
R. Skibiński, 2002 r. tlin, fot. R. Skibiński, 2001 r.<br />
WSPÓŁCZESNA FUNKCJA<br />
XIX-WIECZNYCH FIGUR<br />
I KRZYŻY PRZYDROŻNYCH<br />
Większość zabytkowych figur,<br />
słupów i krzyży przydrożnych spotykanych<br />
w terenie jest zadbana i<br />
nadal otoczona troską. Opiekę nad<br />
nimi sprawują zwykle starsze kobiety<br />
z pobliskich gospodarstw lub właściciele<br />
gruntu, na którym stoi „figura".<br />
Do ich powinności należy<br />
dbanie o czystość i porządek wokół<br />
obiektu, wymiana kwiatów w wazonach,<br />
sadzenie roślin w ogródku,<br />
grabienie i pielenie. Z okazji większych<br />
świąt kościelnych (Boże Narodzenie,<br />
Wielkanoc) pojawiają się<br />
czasem okolicznościowe dekoracje<br />
a w maju ozdobne wstążki. Szczególnie<br />
zadbane jest otoczenie krzyży,<br />
przy których do dziś odbywają<br />
się uroczystości bądź nabożeństwa.<br />
Wówczas stoją tam często ławki<br />
umożliwiające osobom starszym<br />
uczestnictwo w modlitwach.<br />
Część z obiektów zabytkowych<br />
została fachowo zakonserwowana<br />
staraniem bądź wojewódzkiego<br />
konserwatora zabytków (np. dwa<br />
krzyże Nowaka), bądź z inicjatywy<br />
prywatnej, jak w Chotowie, gdzie<br />
utworzono Społeczny Komitet Ratowania<br />
Rzeźby Sakralnej Pawła<br />
Brylińskiego (por. Chmielewska<br />
2002), czy w Kuklinowie, gdzie w<br />
latach 70. XX w. wykonano (dzięki<br />
zapobiegliwości dyrektora miejscowej<br />
szkoły i ówczesnego proboszcza)<br />
profesjonalną konserwację nietypowej<br />
rzeźby Fr. Nowaka - słupa<br />
św. Benona. Niekiedy odrestaurowanie<br />
krzyża jest przedsięwzięciem<br />
lokalnym, jak w Starym Kobylinie,<br />
gdzie w 1999 r. parafianie sami odrestaurowali<br />
krzyż Nowaka. Świadczyć<br />
by to mogło o dbałości miejscowej<br />
społeczności o swoje „miejsca<br />
święte".<br />
Tragiczna historia wielkopolskich<br />
„figur" przydrożnych - masowo<br />
niszczonych przez Niemców w<br />
czasie II wojny światowej - oraz<br />
wysiłki miejscowych gospodarzy,<br />
aby je uchronić przyczyniły się z<br />
pewnością do powstania dodatkowych<br />
powiązań emocjonalnych<br />
(poza poczuciem sacrum i dumą<br />
z fundacji przodków). Świadczą o<br />
tym chętnie opowiadane, szczególnie<br />
przez starsze pokolenie,<br />
„historie wojenne" uratowanych<br />
krzyży i figur. W niektórych wsiach,<br />
np. w Kotlinie, opisano wojenne<br />
losy „figur" w kronikach parafialnych.<br />
Do dziś mieszkańcy pamiętają<br />
nazwiska osób, które przyczyniły<br />
się do ich przetrwania. Nikt natomiast<br />
nie pamięta nazwisk ich twórców.<br />
Artyści ci są dla społeczności<br />
wioskowej zupełnie bezimienni,<br />
przemawiają jedynie poprzez swoje<br />
dzieło.<br />
Inną oznaką zaangażowania<br />
emocjonalnego opiekunów „figur"<br />
w ich przetrwanie jest dążenie do<br />
uzyskania wiernych kopii obiektów,<br />
którym grozi zniszczenie bądź zamawianie<br />
takich kopii, w przypadku<br />
zaginięcia oryginałów. Tak na<br />
17
przykład opiekunowie figury św.<br />
Franciszka skłonni byliby oddać ją<br />
do muzeum, ale tylko w zamian za<br />
identyczną wykonaną z tworzywa<br />
sztucznego, tak aby była trwalsza od<br />
drewnianej. Z kolei w Lezionej<br />
skradzioną przed kilkoma laty figurę<br />
św. Jana Nepomucena (być może<br />
autorstwa Brylińskiego) zastąpiono<br />
nową, ufundowaną przez opiekunów<br />
ka<strong>pl</strong>iczki, a wykonaną, na wzór<br />
poprzedniej, przez zawodowego artystę<br />
rzeźbiarza Włodzimierza Ćwira<br />
z Kalisza. Tak samo stało się w<br />
Kotlinie, gdzie w 1992 r. fundatorem<br />
nowej figury św. Jana Nepomucena<br />
była Rolnicza Spółdzielnia<br />
Produkcyjna „Interkotlin". Figurę,<br />
na wzór oryginalnej rzeźby ludowej<br />
skradzionej w 1991 r., a pochodzącej<br />
wg kroniki parafialnej z II poł.<br />
XVIII w., wykonał zamieszkały w<br />
Kotlinie artysta Stanisław Szymczak.<br />
Choć z zawodu jest on technikiem<br />
budowlanym, to słynie w<br />
okolicy ze swoich umiejętności i<br />
wykonał już wiele prac rzeźbiarskich,<br />
m.in. dla Domu Opieki sióstr<br />
Antoninek w Wieluniu, dla Domu<br />
Samotnej Matki w Odolanowie, dla<br />
kościoła pw. św. Wincentego a Paulo<br />
w Bydgoszczy oraz ołtarz główny<br />
w ka<strong>pl</strong>icy Domu Katolickiego w<br />
Dobrzycy. Jego rzeźby i płaskorzeźby<br />
znajdują się w kościołach i prywatnych<br />
kolekcjach w Polsce, Niemczech<br />
i Norwegii.<br />
Bywa jednak i tak, że wobec<br />
trudności materialnych i technicznych<br />
opieka nad zabytkowym<br />
krzyżem przerasta możliwości prawnych<br />
właścicieli posesji i staje się dla<br />
nich uciążliwością. Już sama wysokość<br />
krzyży Brylińskiego jest<br />
problemem, np. umocowanie na<br />
nowo oderwanych elementów wyżej<br />
umieszczonych rzeźb wymaga interwencji<br />
pogotowia energetycznego.<br />
W takich wypadkach jedynie opinia<br />
publiczna skłania właścicieli do<br />
zapewnienia „figurze" minimum<br />
opieki.<br />
Zabytkowe krzyże i figury święte<br />
z wolna tracą swoje dawne sakralne<br />
funkcje, stając się coraz bardziej<br />
w świadomości mieszkańców atrakcją<br />
turystyczną, szacownym zabytkiem,<br />
o który należy dbać, bo wyróżnia<br />
wieś od innych, bo jakoś łączy<br />
się z tradycją, bo był tu „od zawsze".<br />
Dawniej, wobec braku<br />
kościoła czy ka<strong>pl</strong>icy, „figury" przejmowały<br />
częściowo ich funkcje gromadząc<br />
społeczność na modlitwę i<br />
uroczystości wioskowe (święcenie<br />
potraw, poświęcenie sztandarów,<br />
żegnanie idących do wojska lub na<br />
wojnę oraz pożegnanie zmarłych).<br />
Obecnie odległości zmniejszyły się<br />
i dojazd do kościoła samochodem<br />
nie stanowi już problemu. Tym samym<br />
maleje społeczna i religijna<br />
rola krzyży i ka<strong>pl</strong>iczek przydrożnych.<br />
Zmienia się również charakter<br />
kultu religijnego i zapomnieniu<br />
ulegają „zakresy obowiązków" poszczególnych<br />
świętych, na rzecz<br />
„centralizacji" wszelkich spraw wokół<br />
postaci Matki Boskiej i Jezusa<br />
Chrystusa.<br />
Jak wspomina 89-letni mieszkaniec<br />
Wielkopolski: Przodkowie postawili<br />
tę figurę, aby św. Benon sprawował<br />
opiekę nad zwierzętami domowymi.<br />
Jeszcze do lat 50. XX w. w dniu<br />
16 czerwca odbywało się przy figurze<br />
nabożeństwo dla bydła i święcenie<br />
zwierząt. Gospodarze też zawsze po<br />
szczęśłiwym ocieleniu krowy zapalali<br />
pod figurą świeczkę.<br />
Obecnie zwyczaje te zaniknęły,<br />
pod słupem nie odbywają się już<br />
żadne uroczystości. Podobna sytuacja<br />
dotyczy dwóch krzyży Fr.<br />
Nowaka. Jeszcze 20 lat temu ksiądz<br />
prowadził do nich procesję w „dni<br />
krzyżowe". Obecnie nie ma już<br />
żadnych nabożeństw. Czasem<br />
starszy gospodarz zapali znicz<br />
w jakiejś swojej prywatnej intencji.<br />
Przed II wojną światową<br />
przy wspomnianej figurze św. Franciszka<br />
w letnie wieczory zbierano<br />
się i śpiewano pieśni religijne. Na<br />
modlitwy i pieśni majowe jeszcze<br />
ze 20 lat temu ludzie się zbierali.<br />
Odmawiano też modlitwy różańcowe<br />
tak długo dopóki telewizory nie nastały.<br />
Obecnie jedyną większą uroczystością<br />
jest poświęcenie stawianego<br />
na nowo lub gruntownie odnowionego<br />
krzyża czy ka<strong>pl</strong>iczki. Zwykle<br />
przyjeżdża wtedy ksiądz z parafii i<br />
odmawia wespół ze zgromadzonymi<br />
modlitwy przepisane na tę okazję.<br />
Czasem, szczególnie przy fundacjach<br />
prywatnych, po poświęceniu<br />
odbywa się też uroczysty posiłek<br />
dla rodziny fundatora, księdza i<br />
osób zaangażowanych w budowę<br />
„figury".<br />
Jedynie w miejscowościach,<br />
gdzie do kościoła lub ka<strong>pl</strong>icy jest<br />
naprawdę daleko zachowywane są<br />
jeszcze dawne zwyczaje, np. w Starym<br />
Kobylinie pod starym krzyżem<br />
nadal odbywają się nabożeństwa<br />
majowe i czerwcowe.<br />
RZEŹBIARZE<br />
WSPÓŁCZEŚNI<br />
Tomasz Karalus<br />
Ten utalentowany artysta-samouk.<br />
z zawodu listonosz, zajmujący się<br />
z zamiłowania pracą w drewnie, od<br />
urodzenia mieszka w Świątnikach.<br />
Korzysta z warsztatu i narzędzi, które<br />
odziedziczył po ojcu. Tak jak i jego<br />
XIX-wieczni poprzednicy oprócz<br />
rzeźb postaci świętych i krzyżyków<br />
domowych wykonywał okna, drzwi,<br />
koła do wozów, wózki-taczki, kołowrotki,<br />
kierzynki do masła, domki dla<br />
ptaków, rzeźbione laski, itp. Postacie<br />
świętych powstawały głównie<br />
wieczorami, zimową porą. gdy mniej<br />
było zamówień na sprzęty gospodarskie.<br />
Spośród prac T. Karalusa wyróżniają<br />
się dwa, niemal identyczne<br />
krzyże z drewnianymi rzeźbami<br />
Ukrzyżowanego, z których pierwszy<br />
pochodzi z 1974 r. i stoi na poewangelickim<br />
cmentarzu w Radzewicach.<br />
Krzyż P. Brylińskiego, XIX w., Wielkopolska,<br />
fot. R. Skibiński, 2001 r.<br />
18
a drugi z 1988 r. umieszczony został<br />
przy Mauzoleum Raczyńskich w Rogalinie.<br />
Zarówno umieszczenie krzyża<br />
nieopodal licznie odwiedzanego<br />
przez turystów (a szczególnie<br />
młodzież szkolną) mauzoleum, jak<br />
i napis wyryty na tablicy w formie<br />
otwartej księgi umieszczonej poniżej<br />
stóp Ukrzyżowanego: „dla umocnienia<br />
wiary obecnych i następn.<br />
pokoleń" - świadczy o intencjach<br />
rzeźbiarza. Mówi o nich również staranny<br />
dobór surowca - grusza na figurę<br />
Chrystusa (bo nie ma słojów,<br />
drewno jest gładkie, a inaczej na twarzy<br />
by były kreski i linie) oraz. akacja<br />
na belkę pionową (bo akacja jest najtwardsza<br />
i najlepiej się w ziemi trzyma).<br />
T. Karalus wykonał również według<br />
własnego pomysłu, ale na zamówienie<br />
fundatorów, drewnianą płaskorzeźbę<br />
Matki Boskiej, która znajduje się na<br />
ścianie frontowej ka<strong>pl</strong>iczki w Rogalinie.<br />
W swojej pracy artysta korzysta<br />
z fotografii i obrazków świętych, ale<br />
wyszukuje takie, które „czuje". Wyraźnie<br />
podkreśla rolę wyobraźni: bo<br />
Słup św. Benona, Fr. Nowak, XIX w.,<br />
Wielkopolska, fot. B. Jancz-Kostuch,<br />
2001 r.<br />
jak kto jej nie ma, to nic nie wyjdzie. Ja<br />
nie rysuję, ale tak z głowy robię. Doświadczenie<br />
zdobywa w czasie pracy.<br />
Pierwsza figura Ukrzyżowanego (z krzyża<br />
w Radzewicach) ma nieco<br />
zachwiane proporcje, druga (z Rogalina)<br />
jest bardziej wypracowana: inaczej<br />
układa się perisonium, korona cierniowa<br />
jest bardziej <strong>pl</strong>astyczna niż poprzednio.<br />
Krzyż z Radzewic pierwotnie stał<br />
przy mauzoleum w Rogalinie. Jednak<br />
świadomość, że w postaci Ukrzyżowanego<br />
zachwiane zostały proporcje oraz<br />
wstyd wobec zwiedzających mauzoleum<br />
turystów zmusiły twórcę do naprawienia<br />
błędu. I tak po 14 latach wyrzeźbiona<br />
prawidłowo figura Chrystusa i<br />
nowy krzyż stanęły przy mauzoleum, a<br />
poprzedni przekazany został do Radzewic.<br />
Grzegorz Sieradzki<br />
Jest z zawodu ślusarzem, ale zawsze<br />
interesowało go rękodzieło. Wykonuje<br />
różne prace artystyczne w metalu<br />
(balustrady, kraty ozdobne, lampy).<br />
Zgodnie z rozpowszechnioną w okolicy<br />
opinią: zmyślny jest i wyrzeźbić umie,<br />
co trzeba. Zamieszkały we wsi Chrzan<br />
artysta tak mówi o powstaniu swojej<br />
pierwszej rzeźby drewnianej - Chrystusa<br />
Ukrzyżowanego, znajdującego się<br />
na skrzyżowaniu dróg nieopodal zabytkowego<br />
kościoła w Dębnie: Ksiądz<br />
mówił, żebym wyrzeźbił Chrystusa do<br />
grobu [na święta wielkanocne - J.M.].<br />
Wcześniej nic takiego nie robiłem, to<br />
moja pierwsza robota. Bałem się, czy<br />
poradzę, ale myślę, dlaczego mam nie<br />
zrobić? No ale czasu jakoś nie było<br />
wcześniej i dopiero dwa tygodnie przed<br />
Wielkanocą za to się wziąłem. Myślałem<br />
sobie, że najłatwiej będzie zrobić<br />
Chrystusa takiego, jak ja sam, to lepiej<br />
wyjdzie, bo można proporcje mieć<br />
dobre. Dlatego ma 182 cm, tyle co ja.<br />
Nie patrzałem na żaden wzór, tylko tak<br />
jakoś z siebie - jak wyszło, tak wyszło.<br />
Tylko te ręce chciałem sznurem<br />
przywiązane, bo tak to było naprawdę.<br />
Przez ten tydzień to nic innego nie robiłem,<br />
tylko tego Chrystusa, kończyłem<br />
na ostatnią chwilę, bałem się, że nie<br />
zdążę. Krzyż to już ktoś inny robił, bo ja<br />
bym nie dał rady. Zmordowany tym byłem.<br />
Po wykonaniu rzeźby Chrystusa artysta<br />
zaczął myśleć o rzeźbieniu w kamieniu,<br />
bo choć to material trudniejszy,<br />
to jednak trwalszy i może przetrwać wieki.<br />
Następną jego pracą była naturalnej<br />
wielkości figura Chrystusa Zmartwychwstałego<br />
dla kościoła w Dębnie, wykonana<br />
na Wielkanoc 2002 r. Obecnie<br />
pracuje nad drewnianą figurą św. Józefa<br />
zamówioną przez parafię w Brzóstkowie.<br />
Większość swoich prac artysta<br />
wykonuje według własnych pomysłów<br />
ale rzeźbiąc figurę św. Józefa wzoruje<br />
się na dostarczonym przez zamawiającego<br />
zdjęciu.<br />
Jerzy Sowijak<br />
Urodzony w 1959 r. i zamieszkały<br />
we wsi Bukówiec artysta z zawodu jest<br />
ślusarzem narzędziowym. Jednak od<br />
dziecka z zamiłowaniem rzeźbił w<br />
drewnie, a od 1991 r. jest to jego główne<br />
zajęcie. Zamówienia otrzymuje od<br />
osób prywatnych, parafii, firm, urzędów<br />
miast i gmin: Ludzie trafiają do<br />
mnie przez polecenie - mówi. W zależności<br />
od zamówienia wykonuje<br />
rzeźby oraz płaskorzeźby z surowego<br />
lub polichromowanego drewna. Głównym<br />
tematem jego prac są postaci<br />
święte: Matka Boska w różnych wyobrażeniach,<br />
Chrystus Ukrzyżowany,<br />
Frasobliwy, św. Hubert, św. Antoni.<br />
Wiele z nich jest co najmniej naturalnej<br />
wielkości, niektóre mają monumentalne<br />
rozmiary (np. figura św.<br />
Huberta w Boszkowie sięga wysokości<br />
6 m). Widać te moje rzeźby w terenie,<br />
rzucają się w oczy - stwierdza z<br />
dumą, świadomy wpływu swoich prac<br />
na kształtowanie i estetykę krajobrazu.<br />
Wykonuje je według własnych pomysłów<br />
opartych na gromadzonych<br />
zdjęciach i materiałach oraz zgodnie<br />
z życzeniem zleceniodawcy, jak mówi:<br />
Takie czasy, żeby żyć, trzeba robić pod<br />
zamówienie. Wykonując elementy architektoniczne<br />
(np. ozdobne daszki<br />
nad krzyżami) wzoruje się na elementach<br />
dawnego polskiego budownictwa<br />
ludowego - starych wiatrakach, gołębnikach.<br />
Zajmuje się też odnawianiem<br />
i kopiowaniem starych krzyży oraz<br />
rzeźb ludowych.<br />
Jego prace wystawiane były w muzeach<br />
w Lesznie i Kościanie. Znany jest<br />
też dobrze we wsiach w najbliższej i<br />
nieco dalszej okolicy. Jedna z jego ciekawszych<br />
rzeźb to powstała w 1999 r.<br />
figura Matki Boskiej z Lourdes. Stanowi<br />
ona centralny element groty wkomponowanej<br />
w mury otaczające kościół<br />
i centrum pielgrzymkowe w Charbielinie.<br />
Mieszkańcy Charbielina dumni są<br />
z posiadanej rzeźby, która nie tylko odpowiada<br />
ich gustom estetycznym, ale<br />
również przy swojej 2-metrowej wysokości<br />
prezentuje się bardzo okazale, i<br />
na tle murów okalających kościół jest<br />
z daleka widoczna.<br />
19
FUNKCJONOWANIE<br />
WSPÓŁCZESNYCH KRZYŻY<br />
I FIGUR PRZYDROŻNYCH<br />
Fundowane w ostatnim czasie<br />
krzyże i figury przydrożne zwykle<br />
otoczone są większą troską niż<br />
obiekty starszych fundacji. Pamięć<br />
wydarzeń poprzedzających fundację<br />
oraz poszczególnych prac i kosztów<br />
z nią związanych jest jeszcze świeża,<br />
i bardziej angażuje emocjonalnie<br />
zarówno fundatorów, jak i całą<br />
społeczność wiejską. Tak stało się<br />
np. z figurą Ukrzyżowanego G. Sieradzkiego,<br />
która funkcjonuje obecnie<br />
jako krzyż przydrożny i otoczona<br />
jest opieką mieszkańców wsi.<br />
Corocznie pod tym krzyżem budowany<br />
jest jeden z ołtarzy procesyjnych<br />
w święto Bożego Ciała.<br />
Współcześnie powstałe krzyże i<br />
ka<strong>pl</strong>iczki świadczą o rodzinie fundatora,<br />
stąd też dba ona o to, aby ich<br />
otoczenie było wypielęgnowane a<br />
sama „figura" odpowiednio udekorowana.<br />
Ponadto - niezależnie od<br />
ich rzeczywistej wartości artystycznej<br />
- pod względem estetycznym obiekty<br />
te bardziej zadawalają gusta opiekunów<br />
niż prace dawniejsze. Również<br />
sama postać artysty funkcjonującego<br />
w danej społeczności, bądź<br />
przynajmniej osobiście znanego, jest<br />
bardziej wyrazista niż sylwetka anonimowego<br />
twórcy sprzed wieku.<br />
Z kolei w pracach rzeźbiarskich<br />
współczesnych artystów widać wyraźny<br />
wpływ otoczenia. Niektóre powstają<br />
pod wpływem konkretnego<br />
zamówienia, jako praca zarobkowa,<br />
inne zainspirowane zostały wizerunkiem<br />
świętego pożyczonym od sąsiada,<br />
jeszcze inne powstały dzięki życzliwości<br />
kogoś, kto podarował odpowiednie<br />
drewno, bądź są wyrazem<br />
serdecznych uczuć w stosunku do<br />
najbliższych. Są i takie, które jako<br />
prezent stanowią rodzaj „spłaty długu",<br />
wyrównania zobowiązań wobec<br />
Boga, społeczności wiejskiej lub konkretnych<br />
osób. Wielu patronuje<br />
myśl, wyrażona przez T. Karalusa:<br />
Coś trzeba robić dla Boga.<br />
Intencje współczesnych twórców<br />
są najpewniej identyczne jak tych<br />
sprzed wieku, jednak ze względu na<br />
niewielkie oddalenie czasowe są dla<br />
nas jasno czytelne, uzupełniają to,<br />
co zaginęło wraz z pamięcią ludzką<br />
z życia artystów XIX-wiecznych.<br />
Jednak w przeciwieństwie do nich<br />
współcześni rzeźbiarze zazwyczaj<br />
podpisują swoje prace, i to w widocznym<br />
miejscu, czasem wręcz z<br />
podaniem miejscowości zamieszkania.<br />
Jest to nie tylko dowód chęci<br />
zyskania uznania pod własnym nazwiskiem,<br />
ale również najpewniejsza<br />
droga dotarcia do szerokiego<br />
kręgu odbiorców i pozyskania nowych<br />
zamówień.<br />
Udział współczesnego rzeźbiarza<br />
ludowego w tworzeniu przestrzeni<br />
sakralnej szczególnie odczuwalny<br />
jest, gdy niespodziewanie napotykamy<br />
jego prace w terenie i na chwilę<br />
zatrzymujemy się przed „figurą".<br />
Doceniamy wtedy odmienność refleksji<br />
i doznań, jakie budzi dzieło<br />
artysty w porównaniu ze zwykłym<br />
krzyżem z metalowych rur, pomimo<br />
iż symboliczne odniesienia obu są<br />
identyczne i przestrzeń sakralna tak<br />
samo ustanowiona. Jej nasycenie<br />
jednak dodatkowo pierwiastkiem<br />
artystycznym pogłębia siłę doznań i<br />
często pozostawia w sercu bardziej<br />
trwały ślad. Za przykład niech posłuży<br />
siła wyrazu nietypowego krzyża z<br />
Borui Nowej czy Frasobliwego z ogrodu<br />
sióstr Urszulanek na poznańskim<br />
Pokrzywnie. Pomimo iż są to<br />
rzeźby współczesnych nam rzeźbiarzy,<br />
ich nazwiska uległy zapomnieniu<br />
i nie funcjonują w świadomości<br />
fundatorów i opiekunów tych miejsc<br />
świętych. Zupełnie tak samo, jak<br />
imiona twórców XIX-wiecznych. Pozostaje<br />
tylko samo dzieło i jego siła<br />
uświęcająca ziemię, na której stoi.<br />
BIBLIOGRAFIA<br />
Błaszczyk St. (1935), Boże Męki nad<br />
Baryczą i Ołobokiem, „Kurier Literacko-<br />
Naukowy" nr 45. (1975) Ludowa <strong>pl</strong>astyka<br />
kultowa w Wielkopolsce, Muzeum Narodowe<br />
w Poznaniu, Poznań.<br />
Chmielewska E. (2002), Święci na polskich<br />
rozstajach - południowa Wielkopolska,<br />
cz. 1. Słup sakralny Pawła Brylińskiego<br />
w Chotowie, Latowice.<br />
Współczesna rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego,<br />
T. Karalus, Rogalin, fot. J. Minksztym,<br />
1999 r.<br />
Zdunek J. (1997), Franciszek Nowak<br />
z Raszew, [w:] Rzeźbiarze Ziemi Krotoszyńskiej,<br />
Krotoszyn.<br />
PRZYPISY<br />
1<br />
Kursywą wyróżniono w tekście oryginalne<br />
wypowiedzi informatorów. Materiały<br />
do niniejszego artykułu zebrane zostały<br />
w latach 1999-2002 na terenie południowej<br />
i środkowej Wielkopolski w<br />
ramach realizacji projektu badawczego<br />
„Przestrzeń kultowa w Wielkopolsce.<br />
Tradycja i współczesność" (grant KBN<br />
1HO1H 025 19).<br />
2<br />
Terminem „figura", używanym powszechnie<br />
na terenie Wielkopolski, posługujemy<br />
się w niniejszym tekście - zgodnie<br />
z etymologią ludową - jako pojęciem<br />
obejmującym łącznie wszelkie formy małej<br />
architektury sakralnej, a więc krzyże,<br />
słupy i wszystkie rodzaje ka<strong>pl</strong>iczek przydrożnych.<br />
3<br />
Wszystkie miejscowości wymienione<br />
w niniejszym tekście znajdują się w granicach<br />
obecnego woj. wielkopolskiego.<br />
Współczesna rzeźba Matki Boskiej z Lourdes, J. Sowijak, Charbięlin, fot. J. Minksztym,<br />
2002 r.<br />
20
IRYNA KOWAL-FUCZYŁO<br />
Zatrzymać się<br />
w zaczarowanym miejscu.<br />
Wspólne elementy w litewskiej, polskiej<br />
i ukraińskiej baśni ludowej<br />
Przydatność porównawczego badania twórczości<br />
ludowej nie podlega wąt<strong>pl</strong>iwości. Jest<br />
to metoda skuteczna zwłaszcza dla badania<br />
narracyjnych gatunków folkloru. Często jest<br />
ona jedynym sposobem wytłumaczenia niezrozumiałej,<br />
niejasnej albo wąt<strong>pl</strong>iwej treści czy<br />
detalu.<br />
Motywem, który potrzebuje - moim zdaniem - wyjaśnienia<br />
jest obecny w ludowej bajce litewskiej motyw<br />
„chłopiec i żmija". Oto jego streszczenie: ojciec wysyła<br />
chłopca w świat, aby się ożenił. Chłopiec trafia do lasu,<br />
z płonącego dębu ratuję żmiję, która daje mu klucz do<br />
jaskini, gdzie znajduje on wszystko, co jest niezbędne<br />
dla życia. Chłopiec zostaje tam na noc. Rano pojawia<br />
się stary dziadek, daje gościowi pieniądze i prosi, żeby<br />
został na jeszcze jedną noc. Następnego dnia z taką<br />
samą prośbą zwraca się do niego staruszka. Trzeciego<br />
dnia - młoda dziewczyna. Ta ostatnia prosi, żeby został<br />
na cztery tygodnie. Po upływie tego terminu mówią<br />
do chłopca: „Proś, o co chcesz, niczego ci nie pożałujemy<br />
za to, że tyle czasu przebywałeś w ciemnym<br />
zamku. W ten sposób zniknie z tego zamku przekleństwo,<br />
ożyje i zamek, i góra, a my będziemy mogli wrócić<br />
do ludzi, wyzwolimy się od złych czarowników". 1<br />
Chłopiec zobaczył, że ściany zamku stały się białe, wyrosły<br />
trawa i drzewa. Za przysługę, którą wyświadczył,<br />
poprosił o miecz, który jednym uderzeniem ścina 1000<br />
głów i o koszulę, która spełnia wszystkie życzenia, kiedy<br />
się ją włoży. I tak się stało. Jego życzenia zostały<br />
spełnione. Ale bajka na tym się nie kończy, chociaż<br />
motyw, który nas interesuje, jest wyczerpany.<br />
Podobne motywy spotyka się w litewskich mitologicznych<br />
legendach. Dziewczyna/żołnierz nocuje w mieszkaniu,<br />
w którym zjawiają się widma: ktoś przędzie / ludzie<br />
widzą potwory. Człowiek ratuje duszę zmarłego. 2<br />
W powyższym kontekście niezrozumiały, potrzebujący<br />
wytłumaczenia jest przynajmniej jeden moment:<br />
dlaczego chłopcu/dziewczynie udaje się uratować zaczarowany<br />
zamek tylko poprzez swoją w nim obecność.<br />
Na podstawie tekstu konkretnej bajki nie da się tego<br />
wytłumaczyć i nawet inne litewskie bajki prawie niczego<br />
w tym względzie nie wyjaśniają.<br />
Podobny motyw spotykamy również w ukraińskiej<br />
bajce ludowej Jak leniwy królewicz-pijak ożenił się z królewną?<br />
Królewicza w ciemnym lesie spotykają trzy<br />
dziewczyny ubrane w bycze skóry. Proszą, żeby przenocował<br />
w ich zamku. Przez trzy noce złe siły męczą<br />
go: szczypią, gryzą, przypiekają. Co noc do chłopca<br />
przychodzą dziewczyny i po każdej nocy bycze skóry<br />
pokrywają coraz mniejszą część ich ciał, aż po trzeciej<br />
nocy zupełnie znikają - dziewczyny są uwolnione od<br />
złych mocy.<br />
Z kolei w polskiej bajce ludowej O królewiczu-wronie<br />
4<br />
podobne zadanie wypełnia dziewczyna. Prosi ją o<br />
to wrona. Tłumaczy i uprzedza dziewczynę: „Jeżeli<br />
chcesz mnie uratować, to zamieszkaj w tym pokoju.<br />
Tam będą cię męczyły złe siły, ale ty nie bój się i nie<br />
zwracaj uwagi na nic z tego, co zobaczysz i co poczujesz.<br />
Ale jeżeli krzykniesz - ze strachu albo z powodu<br />
męczącego cię bólu, nawet jeżeli to będzie tylko jeden<br />
krzyk, albo skarga - to powiększysz moje męki o dziesięć<br />
razy; a jeżeli odwrotnie - nie wydasz żadnego<br />
dźwięku, to szybko uwolnisz mnie od tego zaklęcia".<br />
Przez cały rok dziewczyna mieszkała w tym strasznym<br />
pokoju. Ale to okazało się niewystarczające, żeby ostatecznie<br />
uratować wronę. Bohaterka musi jeszcze przez<br />
rok pracować na wsi. Dziewczyna wytrzymała też i te<br />
niewygody z honorem i za to otrzymała nagrodę, na<br />
którą rzeczywiście zasłużyła.<br />
Wymienione przykłady z ukraińskiej i z polskiej bajki<br />
wyjaśniają dużo więcej niż w treści bajki litewskiej.<br />
Okazuje się, że czas przebywania w zamku skojarzony<br />
jest tu z męką, ale jej okres winien być wystarczająco<br />
długi (tego momentu nie ma w ukraińskiej bajce). W<br />
takim kontekście nie jest trudno się domyśleć, że mamy<br />
tu do czynienia z inicjacją, tym bardziej że prawie we<br />
wszystkich przykładach przedstawione przeżycia (wcześniej<br />
czy później) wiążą się ze ślubem. 5<br />
Ciekawe jest<br />
to, że chociaż w bajce litewskiej momentu męki brakuje,<br />
to chłopak nie spędza czasu bezczynnie: dziewczyna<br />
bez przerwy uczy go, pokazuje jak powinien czyścić<br />
swój miecz, jak rzucać kopią, jak zachowywać się przy<br />
stole. Oznacza to, że istnieje tu moment zjednoczenia<br />
z wiedzą sakralną.<br />
Rozpatrywany moment, nazwijmy go „zatrzymaniem<br />
się w zaczarowanym miejscu", istnieje też w znanym<br />
motywie, który nazwać możemy umownie „czerwony<br />
kwiat". W litewskiej bajce Martwy kwiat oraz w polskiej<br />
O tym jak panna zakochała się w potworze dowiadujemy<br />
się, że w trakcie spędzania czasu w towarzystwie<br />
potwora dziewczyna zakochała się w nim, a to z<br />
kolei sprzyja wyzwoleniu zamku i jego właściciela od<br />
zaklęcia.<br />
21
W polskiej bajce O głupim, który nie znał strachu<br />
dzięki nocy spędzonej w strasznym zamku, w którym<br />
żyje widmo, głupi staje się bogaczem. Ale oprócz tego,<br />
a to jest ważne, chłopcu udało się wyzwolić od męki<br />
poprzedniego władcę - okrutnego i niesprawiedliwego<br />
pana, który musiał cierpieć w swoim domu. Pan wytłumaczył<br />
swojemu wybawicielowi sytuację w następujący<br />
sposób: „Ty mnie uratowałeś, uwolniłeś mnie<br />
od zaklęcia. Ja wcześniej byłem szanowanym panem,<br />
władcą tego folwarku, który pozostał przy mnie nawet<br />
po mojej śmierci, bo nikomu jeszcze nie udało się przenocować<br />
tu i ocalić życie (podkreślenie autora). W życiu<br />
byłem okrutny dla ludzi. Kiedy się rozgniewałem,<br />
od razu kazałem położyć chłopa do pieca i rozciąć go<br />
na dwie połowy. Po mojej śmierci diabli mnie w ten<br />
sam sposób rozcinali i mieli to robić do chwili, w której<br />
uda się komuś przenocować na folwarku i wybawić<br />
mnie od męki. Ty mnie wybawiłeś od tej męki -<br />
folwark jest teraz twój, a ja już nikogo nie będę straszył".<br />
Okazuje się, że jednym z podstawowych warunków<br />
zbawienia zaczarowanego miejsca jest pozbycie się strachu.<br />
To nie jest ludzka cecha (chociaż dla człowieka<br />
strach jest stanem typowym) - ale może to zrobić tylko<br />
ten, który przeżył inicjację, to znaczy w jakiś sposób<br />
upodobnił się do zmarłego. W polskiej bajce O królewiczu-wronie<br />
dziewczyna musi ponadto milczeć. To<br />
milczenie jest typową cechą zmarłych. 8<br />
Polska bajka O tym jak panna zakochała się w potworze<br />
krótko tłumaczy przyczynę powstawania sytuacji,<br />
w jakiej przez długi czas znajduje się zamek: „Kiedyś<br />
królewicz razem z wioską został zaczarowany przez<br />
złego króla". Jaka przyczyna wywołała złe czary - nie<br />
wiadomo. Ale znana jest fińska bajka Kwiatek, który<br />
nie więdnie 9 , w której motyw ten jest analogiczny z<br />
motywem umownie nazwanym „czerwony kwiatek". W<br />
niej królewicza i jego królestwo widmo zaczarowało<br />
dlatego, że nie ożenił się z jego córką. Można przypuścić,<br />
że przyczyna zaczarowania w pozostałych bajkach<br />
jest taka sama.<br />
To przypuszczenie jest motywowane także tym, że<br />
prawdziwa miłość dziewczyny ratuje królewicza od<br />
pozostawania w postaci maszkary. Jest to ukazane w<br />
ukraińskiej bajce Jak miłość dziewczyny uratowała królewicza<br />
zaklętego w maszkarę (motyw „czerwony kwiatek").<br />
Matka zaklęła go w maszkarę, którą miał być do<br />
chwili, w której zakocha się w nim dziewczyna. 10<br />
Ponadto<br />
pokuta ma tu charakter społeczny (ukarany został<br />
nie tylko królewicz, ale także jego królestwo), a<br />
związane jest to również z rezygnacją ze ślubu - naruszeniem<br />
norm społecznych, złym zachowaniem się (termin<br />
B. Kerbelite 11 ), co w konsekwencji (jak w bajce O<br />
głupim, który nie znał strachu) powoduje odpowiednią<br />
karę.<br />
Bajka O głupim, który nie znał strachu, jak i inne<br />
wyżej wymienione, udowadnia ważną myśl: przebywanie<br />
w zaczarowanym miejscu związane jest z motywem<br />
grzechu i kary. W każdym wypadku, w którym bohater<br />
musi pozostać przez jakiś czas w zaczarowanym miejscu,<br />
to miejsce uwalnia od pokuty. Nie zawsze znana<br />
jest przyczyna pokuty, ale to, że przyczyna istnieje, nie<br />
ulega wąt<strong>pl</strong>iwości. Tu trzeba przypomnieć mitologiczną<br />
litewską legendę, w której człowiek pozostający przy<br />
zmarłym na cmentarzu, chociaż ktoś go goni, pali, grozi,<br />
że rozetnie go na połowę, ratuje duszę zmarłego. 12<br />
Elementu zaczarowanego zamku w tym tekście brakuje,<br />
ale jest moment męki fizycznej.<br />
Krótko podsumujmy to, co zostało wyżej zauważone.<br />
Rozpatrywany motyw „zatrzymać się w zaczarowanym<br />
miejscu" posiada następujące elementy:<br />
1. Bohater musi oswobodzić zaczarowane miejsce<br />
od przekleństwa;<br />
2. Przekleństwo sprowokowane jest naruszeniem<br />
społecznych norm, grzechem;<br />
3. Bohater musi mieć specjalne cechy, które kojarzą<br />
się z inicjacją.<br />
Materiał, którym dysponuję, pozwala szczegółowiej<br />
rozwinąć trzeci punkt. Jak już było powiedziane, bohater,<br />
który musi przez jakiś czas przebywać w zaczarowanym<br />
miejscu, to człowiek, który przechodzi inicjację.<br />
Dlatego musi być śmiały, posiadać sakralne znamię<br />
(na przykład po to, aby stać się niewidzialnym),<br />
umieć milczeć przez długi czas. Oprócz tego, człowiek<br />
ten musi być bezgrzeszny. Możliwe, że taki akcent, o<br />
charakterze religijnym, pojawi się później, ale być<br />
może, moralne cechy bohatera nie są drugorzędne.<br />
Bohater, którego sumienie jest nieczyste, przez wymagany<br />
czas nie może pozostawać w zaczarowanym, sakralnym<br />
miejscu i zachować życie.<br />
Bardzo dobrze dowodzi tego ukraińska legenda O<br />
nienarodzonych dzieciach, zarejestrowana w Galicji w<br />
końcu XIX wieku. 13<br />
Opowiada o kobiecie, która nie<br />
chciała rodzić dzieci i z tego powodu poddała się aborcji.<br />
Zdecydowała, że wyspowiada się, ale żaden ksiądz<br />
nie chciał odpuścić jej grzechów. W końcu zrobił to<br />
ksiądz z jej wsi. Ale przy tym powiedział: „Jeżeli nic ci<br />
się nie stanie po trzech dniach przebywania w kościele<br />
- to znaczy, że żadnego grzechu nie masz". Po trzeciej<br />
nocy przyszli wypuścić ją z cerkwi, a tam nie ma niczego,<br />
tylko kości z baby".<br />
W polskiej bajce Królewna-upiór 14<br />
bohater też musi<br />
być w świątyni trzy noce (taki motyw jest dobrze znany<br />
w słowiańskich bajkach), ale on wie, gdzie i jak można<br />
się schować przed zmarłym, którego trzeba pilnować<br />
i dlatego bohater pozostaje żywy. Innymi słowy, bohaterowie<br />
posiadają wiedzę, która potrzebna jest<br />
przy inicjacji, a czas spędzony w kościele - to czas inicjacyjny,<br />
podobnie jak czas spędzony w zaklętym zamku.<br />
PRZYPISY<br />
1<br />
Lytowski narodni kazky, Kyjiw 1972, s. 39.<br />
2<br />
B. Kerbelite, Tipy narodnych skazani]. Strukturno-semanticzeskaja<br />
kłasifikacja litowskich etiołogiczeskich, mifołogiczeskich<br />
skazanij i predanij, Sankt-Peterburg 2001, s. 320.<br />
3<br />
B. Kerbelite, Tipy narodnych skazanij..., s. 320.<br />
4<br />
Kazky ta opowidania z Podilla. W zapysach 1850-1860-ych rr.<br />
Upr. M. Lewczenko, Kyjiw 1928, s. 383-385.<br />
5<br />
Polskije skazki, Sankt-Peterburg 1992, s. 267-274.<br />
6<br />
Polskije narodnyje legendy i skazki, Moskwa-Leningrad 1965,<br />
s. 157-165.<br />
7<br />
Tamże, s. 150-153.<br />
8<br />
Kowal-Fuczyło I., Ekzystencial mowczanna w etnologii i kulturi,<br />
„Wisnyk Lwiwskoho uniwersytetu. Seria fiłołogiczna". Wyp.<br />
27, Lwiw 1999, s. 32-40.<br />
9<br />
Fiński narogni kazky, Kyjiw 2000, s, 7-11.<br />
10<br />
Kazky ta opowidanna z Podilla..., s. 370.<br />
" B. Kerbelite, Tipy narodnych skazanij..., s. 5.<br />
12<br />
Tamże, s. 321.<br />
13<br />
J. Jaworskij, Duchownyj stich o gresznoj dewe i legenda o<br />
nienarożdiennych dietach. Izbornik Kijewskij, 1904, s. 340-341,<br />
14<br />
Polskije narodnyje legendy i skazki..., s. 142-148.<br />
22
MARIOLA<br />
TYMOCHOWICZ<br />
ARCHIWUM<br />
FOLKLORU<br />
Narodziny i chrzest dziecka<br />
- przekazy ze Stojeszyna<br />
Dziś młodym ludziom trudno uwierzyć, że<br />
jeszcze jakieś czterdzieści lat temu dzieci rodziły<br />
się tylko w domu. Przy ich narodzinach<br />
nie było lekarza, a rodzącej kobiecie pomagała<br />
tak zwana babka - akuszerka. Bardzo<br />
duże znaczenie dla zdrowia i przyszłości noworodka<br />
miały rozmaite czynności magiczne,<br />
które należało wykonać zaraz po urodzeniu i<br />
w kolejnych dniach. Bardzo ważna była zatem<br />
pierwsza kąpiel, podczas której zachowywano<br />
wszystkie obowiązujące zasady i obserwowano<br />
zachowanie dziecka, aby móc przewidzieć,<br />
jakie czeka go życie.<br />
Kiedy pierwszy raz rodzina i sąsiedzi przychodzili<br />
obejrzeć nowo narodzone dziecko, zawsze przynosili coś<br />
ze sobą, aby dziecku w ten sposób zapewnić dobrobyt.<br />
Ten akurat zwyczaj przetrwał do dnia dzisiejszego.<br />
Dziecku przez pierwsze miesiące układano rączki<br />
wzdłuż ciała, które następnie obwiązywano długą krajką.<br />
Takie usztywnienie ułatwiało jego noszenie, a także<br />
miało chronić je przed złamaniami, albo, jak niektórzy<br />
twierdzili, że dzięki takim zabiegom niemowlę<br />
będzie miało proste ręce i nogi.<br />
Inaczej też przebiegały chrzciny. W uroczystościach<br />
kościelnych nie powinna uczestniczyć matka, ponieważ<br />
nie był u wywodu. A mogła pójść do kościoła na specjalne<br />
błogosławieństwo dopiero po chrzcie dziecka.<br />
Najczęściej do świątyni wchodziła przez zakrystię, a nie<br />
głównymi drzwiami, bo według dawnych wierzeń była<br />
nieczysta.<br />
O takich interesujących dawnych zwyczajach opowiedziała<br />
Władysława Świątek, urodzona w 1925 r. w<br />
Stojeszynie (gm. Modliborzyce, pow. Janów Lubelski)<br />
w województwie lubelskim. Pani Władysława od wczesnych<br />
lat młodzieńczych zafascynowana była piosenkami<br />
i pieśniami ludowymi, które wówczas były śpiewane<br />
bardzo często i przy różnych okazjach. Obecnie bardzo<br />
ubolewa nad tym, że mogą one ulec zapomnieniu,<br />
że nikt ich nie chce śpiewać. Dlatego też z własnej inicjatywy<br />
zapisała przebieg tradycyjnego wesela ze Stojeszyna<br />
ze wszystkimi piosenkami i przyśpiewkami.<br />
Poniższy tekst jest tylko fragmentem wywiadu, który<br />
został nagrany w Janowie Lubelskim 18 maja 2003 r.<br />
podczas Przeglądu Folkloru Ziemi Janowskiej.<br />
Narodziny dziecka<br />
Urodziło się nas pięcioro dzieci, ale wszyscy, pani, rodziliśmy<br />
się w domu. Nie było szpitala, no, choćby Boże,<br />
tu był taki mały szpital, tu gdzieś w Janowie. No teraz<br />
już jest duży. Taki był mały szpital, ale to nikt rodzić dziecka<br />
do szpitala nie jechał. Tylko była taka babcia, to<br />
się babcia nazywała i ona to " omiata odjąć to dziecko.<br />
Dzieci wszystkie rodziliśmy się w domu. I już jak była<br />
starsza ode mnie, ja byłam młodsza i jeszcze mój brat.<br />
To już jego chrzciny to już dobrze pamiętam, dwa i pół<br />
roku ode mnie był młodszy, to dobrze pamiętam jego<br />
chrzciny.<br />
A do śpiewania od matu miałam gdzie taki jakiś pociąg,<br />
że już zapamiętałam, jak jego chrzestna mama zaśpiewała<br />
na tych chrzcinach. A ja sobie stałam z takim<br />
sąsiedzkim dzieckiem, dzieckiem na skrzyni. To były jeszcze<br />
skrzynie. I stałam sobie na tej skrzyni, a tam śpiewali.<br />
Już ci kumowie tamci goście to śpiewali, to ja już posłyszałam.<br />
To już umiałam zaśpiewać to, co już chrzestna<br />
zaśpiewała. No to ta babcia przyszła, że to jakoś to było,<br />
że to bez lekarza, bez doktora. Ona tam już umiała i to<br />
dziecko odjeła i o kąpała i jakoś ten pępuszek zawiązała.<br />
To się zawiązywało pępuszek dziecku lnem. To jakoś to<br />
było najczyściejsze chyba, najlepsze, tasiemeczek żadnych<br />
to nie było. No i później te dzieci.<br />
I jeszcze jak się później te dzieci były małe, to pamiętam,<br />
jak jeszcze mama te młodsze dzieci i jeszcze jak się<br />
ich później ich powijało. To im się tak rączki pieluszką<br />
wzieno o tak się "o i tak się prościutko do niego przyłożyło<br />
te ręce i krajka taka była i to się jego okręciło ono, było<br />
taki snopeczek. Takie sztywne i to chyba ono tak, żeby<br />
się. No mówili, to tak trzeba zrobić, bo żeby się nie schylneło,<br />
żeby się tam nie skręciło. Tak, nie tak się chowało<br />
dzieci jak dzisiaj. To, to było takie aż jak pomyśle dzisiaj,<br />
to dziwne.<br />
Pierwsza kąpiel<br />
Tak. Pierwsza kumpiel była ważna i to się sypało, jak<br />
kąpała to pierwszy raz, to kumpała ta babka, co odbierała<br />
dziecko. Ona go okąpała, to trzeba było ziela - czy z<br />
wianków czy z ziela. Trzeba było tak pokruszyć, a to na<br />
kumpanie to były drewniane takie niecki. Takie i ono się<br />
mu położyło pod główke jakaś pieluszkę i tu się rozciągneło<br />
w te niecki pieluszke. To było dobre, bo to było<br />
drewniane to nie było zimne i tak się położyło to dziecko.<br />
Okąpało, no i te wode się przeżegnało, dziecko się położyło<br />
i to się go okąpało i tak o to z tymi kąpielami.<br />
A później, jak już do chrztu dziecko, tak jak już kuma,<br />
tak nie czasami może była tak gdzie z dalsza, to już tak<br />
nie doszła, ale jak kuma była taka bliższa, to już pomagała<br />
troszke tak kumpać to dziecko, poliwała wodą. Było<br />
jakoś, że to już będzie dobre jak go tak kuma będzie kumpać.<br />
No i później, no i jeszcze te pare groszy jakieś tam no<br />
to już i kum i kuma tam włożyli pod te dziecko, w te<br />
poduszke, żeby to zawsze miało to dziecko miało jakiś<br />
tam grosz, żeby się jego tak trzymał.<br />
23
To jak się dzieci tak ochrzciło, a później jeszcze było<br />
jeszcze małe, no i tak zawsze te wode, to się tak długo<br />
zawsze przeżegnało jak się dziecko kładło do kąpieli. To<br />
się wode przeżegnało już ziół tych żółtych się nie sypało,<br />
ale że zawsze się przeżegnało i później jak się go wyjeno,<br />
no to się tak ładnie ucałowało to dziecko takiesz " o. Tak<br />
już mama przeważnie czy babcia to już pocałowały to<br />
dziecko, tak tutaj pod szyjkę w pierś i tak to się to dziecko<br />
pokąpało.<br />
Wybór imienia dla dziecka<br />
Dla dziecka to już zależało czasem babcie, dużo babcie<br />
miały tutaj do mówienia. Babcie, a czasem mama,<br />
czasem tato to już tak wszyscy w rodzinie, ale przeważnie<br />
babcie tak się tem zajmały.<br />
Z pierwszą wizytą u dziecka<br />
Coś przyniósł, przyniósł tak, żeby to dziecko no i ci<br />
kumowie, to jak już to oni się złożyli i tak też coś kupili,<br />
bo to były takie przymówki, że jakby kumowie nic nie<br />
kupili temu dziecku. To ono tak się będo na nim tarły<br />
później te wszystkie ubiorki, jakie będzie miało ubiory.<br />
Już duże będzie, już zawsze to ono nie nastarcza mu nikt<br />
kupywać tego, bo to będzie się tak darło na nim. To musieli<br />
coś kumowie kupić. No.<br />
Przygotowania do chrztu<br />
Później nawet jak to było, że tak jak, jak już to dziecko,<br />
już ta mama tam tego dziecka była już zdrowsza. No<br />
bo tam przecież każdy wie, musiała ozdrowić. No to, to<br />
dziecko szykowało się zaraz do chrztu. A chrzciło się dziecko,<br />
becika to nigdzie nie było. Dlatego to dziecko owijało<br />
się tą krajką, żeby ono było takie sztywne. Bo teraz becikiem<br />
zwiąże się i już go można wziąć. A w ten czas to<br />
było takie sztywne taka kraje długo się tak się go okręciło,<br />
te rączki miało przy sobie i tak leżało. Ono się tak<br />
nauczyło i też mogło se dobrze [śmiech].<br />
A później, jak do chrztu, to robiło się to każde dziecko<br />
tak w poduszce. Byle by taki stroik był to takie było<br />
uszyte, takie długie, że tak aż o tak wo tutaj z nóżek jeszcze<br />
spadło i tu takie falbanki. To się mu tam podsadziło<br />
pod niego tu rękaweczki mu nasadziło tu jakieś tam, jakąś<br />
szlareczka [tasiemka ozdobna] może była. Ale to tak<br />
wszystkie dzieci się w jednym ochrzciły. To tam było we<br />
wsi stroik taki. I później jak to dziecko do chrztu w poduszke<br />
się położyło, na róg się tak jakoś o tak ręko się go<br />
wciungneło, o tak o się wcisnęło ten róg od poduszki i o<br />
tak miało tak troszke wyżej. Za to, że ten róg, te pióra<br />
tam były. I to mu się związało te poduszke i w tej poduszce<br />
go się tak wiozło. No a tam już chrzestni, ci chrzestni<br />
no to przychodziła chrzestna. No to która była tam bogatsza,<br />
to już coś tam przyniosła dla tego dziecka coś. Bo<br />
poduszka to już była domowa. To już zawsze z tego domu<br />
była poduszka. Już tam od dziecka. I tak się ochrzciło to<br />
dziecko.<br />
W dniu chrztu<br />
A jak to wychodzili do kościoła to powiedzieli; „Niech<br />
będzie pochwalony Jezus Chrystus! Bierzemy sokoła, przyniesiemy<br />
wam anioła" . To już tak powiedziała, czy kuma<br />
czy oboje już tam, kto tam. No i później. No i jeszcze, jak<br />
była dziewczynka, to kum wynosił, a jak był chłopczyk -<br />
kuma wynosiła tak na odwrót, żeby to kiedyś miało powodzenie<br />
lepsze. No to tak ludzie uważali, takie to były te<br />
przymówki.<br />
Przyśpiewki śpiewane podczas chrzcin<br />
I na te chrzciny przecież to było tych piosenek przeróżnych.<br />
To dawniej, no to, no to już śpiewali tak. I kumowie<br />
śpiewali i ktoś był tam zaproszony z te goście, te ciotki,<br />
te wujki, te jakie. To, to wszystko śpiewało. I to tak<br />
było wesoło. Jeszcze coś jakiś muzykancina coś zabrzęczoł,<br />
jeszcze tam potańczyli, to i to. A to polki, a oberki,<br />
to takie te tańce były. I przeważnie, że to tak, o jak ten<br />
mój dziadzio, to tak różańce zawsze śpiewał, a jo jak już<br />
podrosłąm to już z dziadkiem w kolegi. Już tak lubiałam,<br />
żeby lubiałam śpiewać. To jak żeśmy, to tak dziadek zawsze,<br />
a już tam na te chrzciny na to, to już tego dziadka<br />
tam prosiło się. No zreszto tych wujków było to, to ta rodzina<br />
się poschodziła, to i dziadzio. To tak o dziadzio<br />
zawsze na chrzcinach:<br />
Oj. kumy mom, kumy mom,<br />
Oj, cóż jo dom, cóż jom dom?<br />
Oj, dom ja gorzołecki<br />
napijcie się kumeczki.<br />
„Niech tam kuma coś ?" - dziadek do kumy, „ u Oj, " oj<br />
co by wam zaśpiewać" - tam się tłumaczy, a to:<br />
A kumie ty mój, kumie,<br />
aj, " oj rozwozny rozumie.<br />
Oj, rozwozże ty sobie,<br />
A, że ja kuma tobie.<br />
Już ten dziadek tak ją wyręczył, no to ona już się cieszy,<br />
już się śmieje. A no to kum, niech tam coś i tak:<br />
Kumo moja, kumo,<br />
a pokumaliś wasie,<br />
Wlos kogut na " ogrud<br />
i pogniewaliś wasie.<br />
I tak " o i to pani to wszystko, tak na to ludowo szło, bo<br />
nikt tam nie używał tych słów takich dzisiaj, to już tak<br />
wszystko ładnie. I tak to ja mówie, że to jest tak inaczej. I<br />
tak o tych kumach. I kumom się śpiewało, i na weselu to<br />
te piosenki najróżniejsze.<br />
Wywód matki po chrzcie dziecka<br />
Ale pamiętam, jak to było jeszcze już większa byłam,<br />
chodziło się do kościoła to wracali do domu, a później<br />
jechało się z tym dzieckiem - nazywało się do wywodu.<br />
Mama jedzie. Może to było czterdzieści dni, może ile, nie<br />
pamiętam, ile tych dni było, ale później się jechało jeszcze<br />
raz tą furą. Jeszcze a to do wywodu pojechała z dzieckiem.<br />
Kobieta, matka no tak,już wywód pojechała. Już ci<br />
chrześni nie musieli jechać. No i tak.<br />
A tych chrzestnych to się wybierało, żeby tak więcej<br />
taj, tak i teraz tak więcej, żeby to pobożni byli ludzie, żeby<br />
tam. No i ta dziecko jak już było ochrzczone i po wywodzie,<br />
a do wywodu to matce nie było wolno chodzić, żeby<br />
za miedze gdzieś tam, bo jakby na sąsiedy, jakby gdzieś<br />
do rodziny to nie. Matka dokąd dziecko nie było z nim,<br />
nie była do wywodu tego, co się nazywało, to nie wolno<br />
jej było tak za miedze iść. No a później to już chodziła,<br />
gdzie tam trzeba było czy gdzie tam o. W swoim gospodarstwie<br />
mogła chodzić, ale dalej już nie. Nawet na sąsiedy,<br />
nawet gdzieś choćby do rodziny do jakiejś, to już<br />
ona nie wychodziła. Tylko tak już była przy domu, przy<br />
24
tym dziecku. No to tak. To wiezło się furo do kościoła,<br />
ale zaraz, o teraz to się ochrzci dziecko i tak jak u nas<br />
nawet w kościele i wszędzie, no to mama później bierze,<br />
ksiądz błogosławi. To mama bierze dziecko, później tata<br />
bierze dziecko i chrzestna. Chrzestny już nie. I tak ksiądz<br />
błogosławi. A w ten czas to trzeba było do domu wrócić,<br />
choć i mama była.<br />
Chrzciny u wnucząt<br />
A wnuki jak się chrzciły, a to przeważnie, że tam zaczem<br />
się zajechało, to już i z kościoła wrócili, bo mam<br />
dwóch synów miałam i tych wnuków pięcioro, ale że tak<br />
nawet jedne jak się chrzciły, to tak żeśmy tam byli, ale to<br />
już tych ceremoni nie było. To dziecko już ubrane w beciku,<br />
ładnie przystrojone. No babcia, jak tylko poszła, to<br />
jeszcze przeżegnała, żeby to, ale młodzi to już widze nie.<br />
Już tak się nie interesują tem i te kumpanie, to tam już<br />
teraz już się dzieci rodzą w szpitalu, nikt tam nie używa<br />
ziół, nic. I tam to już jest inaczej dzisiaj. To w ten czas<br />
tak było, no i wszystko było inaczej.<br />
Pierwsze urodziny dziecka<br />
Oj, nie nigdy to nie było tego, to już nie było, a to tak<br />
dzieci rodziło się więcej. Pierwszego może wiedzieli, kiedy<br />
tam ma roczek, ale takich żadnych urodzin to nie było.<br />
A dziś to nasze małe kończy roczek, to tak mówili, ale<br />
więcej to już nie było. Tylko pamiętali.<br />
Płaczki - jak radzono sobie<br />
z płaczącym dzieckiem<br />
No tylko znowu były te przesądy jakby dziecko, a no<br />
żeby to uroki nie wzieli, tak to takie były przypałki, przypadki.<br />
To tak jak było to dziecko, a to jeszcze jak zaczyno<br />
płakać, może ono było chore, może słabe - lekarzy nie było.<br />
Nikt tam do doktora nie woził. Było zdrowe to przeżyło, a<br />
było słabe jak więcej, to i tam odeszło. Ale przeważnie, a<br />
że ktoś mu płaczki nasłał. Jak dziecko płakało, a płaczki,<br />
to od tych płaczków były takie te babcie różne to robiły. A<br />
jak nie, to możliwe uroczone, a bo ładne, bo rośnie to pewno<br />
uroki, to kto był starszy najstarszy w domu, tak jak u<br />
mnie była siostra, to ona była już od tych uroków. To położyło<br />
się dziecko w tej poduszce na ziemi, a to tylko tak za<br />
słońcem to wiem, że było za słońcem zawsze było. Żeby go<br />
tak noga przelazła bez trzy razy i tfu, tfu, tfu i jeszcze po<strong>pl</strong>uło<br />
i już pomogło, i już dziecko zdrowe, i już dziecko dobre.<br />
I znowu to już od tych uroków, to takie było i nie<br />
wiem, pani, czy to tak to było, czy to co, że to tak czasami<br />
no i dziecko przestało płakać. Może tam tak się roz kwiliło,<br />
ale to już się widziało, że mu to pomogło i już było<br />
dobrze. Mama mu tam dała jeść, possać piersi. I już to<br />
było jakoś tam dobrze.<br />
Ja pamiętam, nas pięcioro się wychowało, ale żadne<br />
nie było, mama nie była z żadnym u lekarza, nigdy, a ni<br />
nigdy. Już "o porośliśmy, urośli i pożenili się, ale u doktora<br />
to nikt nie był.<br />
• UWAGA NOWOŚĆ • UWAGA NOWOŚĆ • UWAGA NOWOŚĆ • UWAGA NOWOŚĆ •<br />
Nakładem Stowarzyszenia Twórców Ludowych i Krajowego Domu Twórczości Ludowej<br />
niedawno ukazała się bardzo interesująca książka<br />
Na ludową nutę - ginące piękno<br />
To niezwykle przydatny informator zawierający<br />
podstawowe informacje o ludowych kapelach, zespołach<br />
śpiewaczych, obrzędowych i teatralnych<br />
oraz pieśni i tańca.<br />
Informator przygotowano na podstawie wywiadów<br />
ankietowych, które przeprowadziło kilkunastu<br />
animatorów i działaczy kultury w 15 województwach.<br />
Na ludową nutę - ginące piękno można kupić<br />
w Galerii Wystawienniczej STL przy ul. Grodzkiej<br />
14 w Lublinie. Książkę można również zamówić,<br />
zamówienia prosimy kierować na adres: Stowarzyszenie<br />
Twórców Ludowych, ul. Grodzka 14,<br />
20-112 Lublin, tel./fax 532-49-74.<br />
Cena egzem<strong>pl</strong>arza 30 zł.<br />
Gorąco<br />
polecamy!<br />
• UWAGA NOWOŚĆ • UWAGA NOWOŚĆ • UWAGA NOWOŚĆ • UWAGA NOWOŚĆ •<br />
25
ANETA DERKACZ<br />
Ostatni pustelnicy<br />
w Pieninach<br />
Góra Zamkowa koło Krościenka<br />
to niewielkie wzniesienie w Pieninach,<br />
które nie sposób ominąć przemierzając<br />
szlaki turystyczne. Mała<br />
grota świętej Kingi zaprasza niejako<br />
do wyjścia na szczyt i odwiedzenia<br />
miejsca, na którym stał dawniej pałacyk.<br />
Miejsce to było także przez wiele<br />
lat schronieniem pustelników, którzy<br />
zasłynęli z pokutnego życia, spania<br />
w trumnie i ziołowych herbat, którymi<br />
raczyli turystów.<br />
Chcąc uczcić 600 rocznicę śmierci<br />
Kingi, na początku XX wieku krościeńczanie<br />
wspólnie z miejscowym<br />
duchowieństwem postanowili umieścić<br />
w grocie posąg świętej. Podczas<br />
prac nad wykonaniem ka<strong>pl</strong>iczki zjawił<br />
się w górach młody człowiek -<br />
Andrzej Stachura. Po poświęceniu<br />
figury Kingi, zwrócił się z prośbą do<br />
proboszcza o pozwolenie na zamieszkanie<br />
przy grocie. W 1904 roku otrzymał<br />
zezwolenie oraz zobowiązanie do<br />
opieki i ochrony przed zniszczeniem<br />
poświęconego miejsca. W miejscu<br />
chatki robotników postanowił wybudować<br />
pustelnię. Pozostawiony przez<br />
pracujących materiał szybko został<br />
zagospodarowany przez Stachurę i<br />
jego pomocników. Tak powstała pienińska<br />
samotnia, której pierwszy<br />
mieszkaniec - Andrzej Stachura -<br />
obrał sobie imię Władysław.<br />
Outsiderzy z powołania<br />
Pustelnię zaczęli odwiedzać turyści.<br />
Władysław zawsze znajdował dla<br />
nich czas i dobrą herbatę. Dzięki<br />
umiejętności rozpoznawania ziół i leczenia<br />
specyfikami szybko zyskał akceptację<br />
miejscowej ludności. Schodząc<br />
na poranną modlitwę do Krościenka,<br />
często udzielał porad. Kiedy<br />
tylko pojawiła się okazja do dołączenia<br />
do zakonników, Władysław poprosił<br />
Zygmunta Janickiego, komisarza<br />
Ziemi Świętej, o namaszczenie.<br />
Spokojne życie w pustelni przerwała<br />
I wojna światowa. Został aresztowany<br />
przez żandarmerię austriacką<br />
i doprowadzony przed sąd polowy<br />
w Nowym Targu. Oskarżono go o<br />
szpiegostwo. Odesłany do klasztoru<br />
w Sądowej Wiszni, nigdy już nie powrócił<br />
do swojego miejsca w górach.<br />
Pustelnia z czasem stała się przyczółkiem<br />
dla przypadkowych gości. Bez<br />
gospodarza zaczęła niszczeć.<br />
Dziesięć lat później, w 1924 roku,<br />
przybył do Krościenka następny człowiek,<br />
który zapragnął rozpocząć w<br />
Pieninach samotny żywot. Był to Władysław<br />
Kasprowicz - ocalony podczas<br />
bitwy pod Verdun. Złożył ślub Bogu<br />
i obiecał wstąpić do zakonu, jeśli dożyje<br />
końca wojny. Zgodnie z obietnicą<br />
wstąpił do krakowskiego klasztoru,<br />
gdzie przebywał rok. Któregoś<br />
dnia samowolnie opuścił współbraci<br />
i udał się w Pieniny. Pociągiem dojechał<br />
do Nowego Targu, a stamtąd<br />
według wskazań napotkanych ludzi<br />
dotarł do Krościenka. Postanowił<br />
pozostać w pustelni. Proboszcz jednak<br />
nie zgodził się.<br />
- Ksiądz Jan Bączyński, gdy tylko<br />
zobaczył młodzieńca, zapytał, ile ma<br />
lat. Kiedy usłyszał, że 21 - nie uwierzył,<br />
że będzie żyć samotnie w górach<br />
- wspomina Stefan Plewa, który był<br />
pomocnikiem pustelnika przez kilka<br />
lat. - Władysław Kasprowicz wrócił<br />
do zakonu, jednak po paru dniach<br />
ponownie odwiedził proboszcza. Tym<br />
razem padł przed nim na kolana.<br />
Widząc jego powołanie, ksiądz od<br />
razu wyraził zgodę na pobyt w pustelni,<br />
a mieszkańcy Krościenka i Sromowiec<br />
wspomogli go w odbudowie chaty.<br />
Niebawem pojawili się pierwsi goście,<br />
z czasem zwłaszcza w sezonie<br />
przychodziło ich wielu. W tym okresie<br />
z trudem nadążało się z przyniesieniem<br />
wody na herbatę z odległej<br />
od pustelni jary hulińskiej - dodaje<br />
pan Stefan.<br />
Pustelnik dorabiał rzeźbiąc świątki.<br />
Ocalony dzwon<br />
W 1925 roku z inicjatywy zakonnika,<br />
na szczycie góry obok pustelni<br />
zostało wzniesione rusztowanie, na<br />
którym umieszczono dzwon z wizerunkiem<br />
Matki Bożej Częstochowskiej.<br />
To właśnie jego głos wzywał<br />
mieszkańców do codziennej modlitwy<br />
na Anioł Pański i zachęcał przechodniów<br />
do wstąpienia do chaty. Po powstaniu<br />
Pienińskiego Parku Narodowego,<br />
zarząd niechętnie przyglądał<br />
się pustelnikowi. Jednak z czasem<br />
przyzwyczaił się do tłumów, które<br />
odwiedzały to miejsce i pozwolił nawet<br />
prowadzić mu stację meteorologiczną.<br />
W zamian za comiesięczne<br />
zeszyty pełne zapisów pogodowych<br />
pustelnik otrzymał od parku możliwość<br />
zbierania drzewa na opał z pobliskiego<br />
lasu. Z upływem lat w pustelni<br />
powstał mały skansen. Na stronach<br />
księgi pamiątkowej z tamtych<br />
czasów wpisywali się biskupi, generałowie,<br />
literaci.<br />
Gdy wybuchła druga wojna światowa,<br />
pustelnik zamknął swój domek<br />
i udał się do Krościenka. Kiedy jednak<br />
Niemcy dotarli do miejscowości,<br />
powrócił do pustelni. Znając język<br />
niemiecki, bez problemu porozumiewał<br />
się z żołnierzami okupanta. W<br />
1941 roku Niemcy rozpoczęli akcje<br />
zbierania dzwonów z kościołów. „Braciszek",<br />
ubiegając zamiary wroga, postanowił<br />
ukryć dzwon. Podczas pracy<br />
nad rozbiórką rusztowania, dzwon<br />
niespodziewanie runął w dół. Na<br />
szczęście udało się go ukryć w skale.<br />
Dwa lata później strażnicy z Grenzschutz<br />
w Sromowcach upomnieli się<br />
jednak o niego. Przez rok głos dzwonu<br />
stał się sygnałem na obiady dla młodych<br />
niemieckich żołnierzy. Kiedy kończyła<br />
się wojna, sołtys Sromowiec uprosił, by<br />
okupanci pozostawili go we wsi.<br />
Żona pustelnika<br />
W czerwcu 1949 roku Józef Plewa,<br />
starszy brat Stefana, został przez<br />
pustelnika wysłany do Zakopanego,<br />
gdzie na rzeźbę zakonnika czekał turysta.<br />
Po powrocie z miasta, późnym<br />
wieczorem pomocnik udał się z zarobionymi<br />
pieniędzmi w góry. Niestety,<br />
mrok uniemożliwił mu powrót do<br />
domu. „Braciszek" przenocował go.<br />
Podczas porannego wspólnego śniadania<br />
rozszalała się burza:<br />
- Piorun uderzył w linkę pozostałą<br />
po dzwonie i poraził zakonnika.<br />
Przez chwilę mój brat cucił nieprzytomnego.<br />
Kiedy pustelnik się ocknął,<br />
okazało się, że nie ma władzy w nogach.<br />
Z trudem Józek wyniósł go z<br />
płonącego domu. Gdy wrócił ponownie<br />
wszystko płonęło. W szoku udało<br />
mu się jedynie wynieść stół i księgę<br />
pamiątkową - wspomina pan Stefan.<br />
- Mój brat postanowił sprowadzić pomoc.<br />
Kiedy wróciliśmy razem na górę,<br />
zakonnika już nie było - dodaje.<br />
Do końca lata „braciszek" mieszkał<br />
w piwnicy pustelni. Jesienią gościnnie<br />
przyjęli go w domu Mrukowie<br />
z Krościenka. Tak po dwudziestu<br />
pięciu latach pobytu w górach<br />
Władysław opuścił pustelnię.<br />
Przez dwa lata bezskutecznie starał<br />
się uzyskać zezwolenie dyrekcji<br />
parku na odbudowanie swojej chatki.<br />
W 1951 roku przyjechał do niego<br />
brat z okolic Poznania. Za jego namową<br />
pustelnik opuścił góry i wrócił<br />
do rodzinnego domu. Z czasem zawarł<br />
związek małżeński z samotną<br />
starszą kobietą i zaczął pracować przy<br />
kościele. Kiedy jeden z synów Józefa<br />
Plewy skończył podstawówkę, pustelnik<br />
przygarnął go do siebie i zapewnił<br />
mu odpowiednie wykształcenie.<br />
Wychowywał jak własnego syna. Nie<br />
sprzeciwiał się woli młodzieńca, gdy<br />
ten oświadczył, że pragnie zostać duchownym.<br />
26
Z KLASYKI LITERATURY<br />
CHŁOPSKIEJ<br />
Stanisława Flis<br />
(1918-1984)<br />
W tradycji samorodnej<br />
poezji ludowej jednym z<br />
podstawowych nurtów jest<br />
twórczość o charakterze<br />
okolicznościowym. Mowa<br />
wiązana była bowiem często<br />
potrzebna dla uświetniania<br />
różnorodnych, a ważnych<br />
dla lokalnej społeczności<br />
wydarzeń. Zwracano się<br />
wówczas do miejscowego<br />
twórcy, który takie zamówienie<br />
społeczne realizował.<br />
W okolicach Szczebrzeszyna<br />
(powiat Zamość) tą osoba<br />
była zapomniana i szerszemu<br />
ogółowi czytelniczemu<br />
mało znana ludowa poetka Stanisława Flis z domu<br />
Oczkoś.<br />
Urodziła się w sierpniu 1918 roku w Szczebrzeszynie.<br />
W pobliskim Błoniu (dzisiaj jest to część Szczebrzeszyna)<br />
uczęszczała do szkoły powszechnej. Ze względu na trudne<br />
warunki rodzinne ukończyła tylko sześć klas. Pochodziła<br />
z rodziny chłopskiej i przez całe życie pracowała na<br />
roli w zlokalizowanym w Błoniu gospodarstwie rolnym,<br />
gdzie również cały czas mieszkała. Urodziła czworo dzieci.<br />
Pisaniem zainteresowała się dosyć późno. Bezpośrednią<br />
inspiracją stała się prośba miejscowej katechetki. Na<br />
początku były to głównie wiersze religijne, które wykorzystywano<br />
na różnych uroczystościach kościelnych. W tym<br />
zakresie w jej twórczości daje się wyróżnić trzy podstawowe<br />
odmiany:<br />
- wiersze okolicznościowe powstałe z okazji np. imienin<br />
księdza, wizyty duszpasterskiej, I Komunii Świętej,<br />
zakończenia nauczania religii, prymicji, na jubileusz kapłaństwa,<br />
na powitanie biskupa, Ojca Świętego, pożegnanie<br />
misjonarza, pogrzeb księdza itp.,<br />
- cykl wierszy i pieśni maryjnych związanych z sytuacją<br />
domowego odwiedzania kopii obrazu Matki Boskiej<br />
Częstochowskiej,<br />
- lirykę ściśle osobistą, która najczęściej przedstawia<br />
indywidualne przekazy wiary i osnute na tym tle refleksje<br />
o śmierci i przemijaniu. Bywa także, że są to swoiste modlitwy.<br />
Z kolei w grupie tzw. twórczości świeckiej S. Flis przeważają<br />
teksty związane z sytuacją szkolną i zresztą często<br />
na tego typu uroczystościach były one wykorzystywane.<br />
Są to głównie wierszowane życzenia na Dzień Nauczyciela,<br />
Dzień Kobiet, uroczystości choinkowe i noworoczne,<br />
życzenia świąteczne, na zakończenie roku szkolnego, pożegnanie<br />
VIII klasy, na imieniny dyrektora szkoły, a także<br />
z okazji takich sytuacji rodzinnych jak ślub, pogrzeb,<br />
imieniny itp.<br />
Stanisława Flis zmarła 4 stycznia 1984 roku i została<br />
pochowana na cmentarzu w Szczebrzeszynie. Jej twórczość<br />
zachowała się w rękopiśmiennym zapisie, w zeszycie<br />
dużego formatu. Ponieważ dotychczas teksty te nie<br />
były nigdzie publikowane, przedstawiamy poniżej chociaż<br />
skromny ich wybór. Ich dokumentację zawdzięczamy córce<br />
poetki Marii Kisiel.<br />
(JA)<br />
W dniach starości<br />
Szumi, szumi wiatr jesienny,<br />
pędzi, pędzi w dal,<br />
a staremu smutne życie,<br />
bo ma w sercu żal.<br />
Bo w starości, w<br />
i rozpaczy<br />
dniach<br />
rozpaczy<br />
nikt radości nie zobaczy,<br />
tylko gorzkie łzy,<br />
tylko gorzkie łzy.<br />
Przepracował swoją młodość,<br />
nie oszczędzał sił,<br />
może nieraz chłodno, głodno,<br />
lecz szczęśliwym był.<br />
Bo mu jasny promień świecił,<br />
bo pracował dla swych dzieci,<br />
dla ich szczęścia żył,<br />
dla ich szczęścia żył.<br />
A gdy przyszła smutna starość,<br />
gdy zabrakło sił,<br />
stał się wtedy niepotrzebny<br />
tym, dla których żył.<br />
I choć w oku łza się kręci,<br />
serce z bólu cicho jęczy,<br />
to nieważne dziś,<br />
to nieważne dziś.<br />
Przy<br />
żłóbku<br />
Za miastem stajnia, dziurawe<br />
ściany,<br />
a w stajni żłóbek siankiem wysłany,<br />
a w żłóbku klejnot świecący jak<br />
zorza,<br />
Jezus malutki, dziecina Boża.<br />
Przy żłóbku Matka stoi<br />
uśmiechnięta,<br />
przy niej Józef Opiekun,<br />
to Rodzina Święta.<br />
Przy otworze, co zwał się drzwiami,<br />
grupa pasterzy klęczy z darami.<br />
Dary składali, cześć Mu oddali,<br />
oni w Nim pierwsi Boga uznali.<br />
A nad stajenką wśród gwiazd<br />
tysiąca<br />
jedna najbardziej promieniejąca.<br />
Ta gwiazda Mędrcom świeci<br />
z daleka,<br />
którzy szukają Boga-człowieka,<br />
a z nieba się sypie aniołów moc,<br />
jak płatki śniegu w zimową noc.<br />
Na pożegnanie<br />
Matki<br />
Bożej<br />
obrazu<br />
Już ostatni błoński dom,<br />
już ostatnia błońska strzecha,<br />
już ostatni raz z obrazu<br />
Matka do nas się uśmiecha.<br />
Już ostatni błoński próg,<br />
już ostatnie błońskie drzwi,<br />
Matka dzisiaj żegna nas,<br />
w oczach naszych szklą się łzy.<br />
Pójdziesz Matko niedaleko,<br />
między górą, między rzeką<br />
do sąsiadów, naszych braci,<br />
bo to też są Twoje dzieci.<br />
Oni też kochają Cię,<br />
mają także prośby swe,<br />
w zamian za to dadzą Ci<br />
swoją radość i swe łzy.<br />
Oni za obrazem Twym<br />
przyszli tu na naszą wieś,<br />
spojrzyj, ilu ich tu jest,<br />
wszystkich w swą opiekę weź.<br />
Gdy opuścisz naszą wieś,<br />
Matko, nas ze sobą weź,<br />
bo gdy przyjdą ciężkie dni,<br />
kto nam otrze z oczu łzy?<br />
27
SYLWETKI<br />
DANUTA POWIŁANSKA-MAZUR<br />
Stanisława Baj<br />
- mistrzyni<br />
pereborów<br />
Wśród wielu tkaczek ludowych tworzących obecnie<br />
w Polsce Stanisława Baj wyróżnia się dzięki umiejętności<br />
wykonywania pereborów - ornamentu tkackiego,<br />
który przypomina haft.<br />
Stanisława Baj urodziła się 6 lutego 1927 r. w Hannie<br />
w pow. włodawskim (woj. lubelskie) w rodzinie<br />
chłopskiej. Rodzice posiadali 20-hektarowe gospodarstwo<br />
rolne. Ukończyła 4 klasy szkoły podstawowej.<br />
Tkania nauczyła się w wieku 15 lat od matki, która<br />
tkała tkaniny na warsztacie czteronicielniowym. Były<br />
to materiały wykonywane s<strong>pl</strong>otem płóciennym: płótna,<br />
pasiaki i kraciaki, lniane, rzadziej lniano-wełniane<br />
o dość ograniczonej kolorystyce (np. biało-czarne, czerwono-czarne,<br />
zielono-czarne).<br />
W 1946 r. Stanisława Baj wyszła za mąż i przeprowadziła<br />
się do wsi Dołhobrody, gdzie mieszka do chwili obecnej.<br />
Oprócz prowadzenia wspólnie z mężem gospodarstwa rolnego<br />
przez całe życie w wolnych chwilach - więc przede<br />
wszystkim w okresie zimowym - tkała płótna i dywany na<br />
użytek swojej rodziny, a niekiedy na zamówienia sąsiadów.<br />
Początkowo, podobnie jak matka, wykonywała płótna, pasiaki<br />
i kraciaki. Dywany o bardziej urozmaiconych wzorach<br />
zaczęła tkać po II wojnie światowej. Były to tzw. dywany<br />
<strong>pl</strong>ecionki, wybieranki lub przebieranki i dywany perskie,<br />
krymskie.<br />
Plecionki to tkaniny dwukolorowe (np. czarno-białe, pomarańczowo-czarne,<br />
zielono-białe, niebiesko-białe, czerwono-czarne)<br />
o wzorach: geometrycznych (w formie prostokątów,<br />
wydłużonych sześcioboków, elips itp.), o motywach<br />
roślinnych (np. róże, bzy, wianki), a także o motywach zoomorficznych<br />
(np. jelenie). Podstawowy wzór wypełniał środek<br />
tkaniny, zaś na obramowaniu twórczyni komponowała<br />
odmienny ornament. Dywany te tkała według wzoru<br />
spisanego w zeszycie, określającego rząd po rzędzie liczbę<br />
prądków i słupków oraz sposób przekładania wątku: pod<br />
spodem czy nad osnową. Jednak mimo ściśle rozpisanych<br />
ornamentów, czasem wprowadzała własne kompozycje.<br />
Dywany perskie, krymskie to tkaniny wielobarwne o<br />
s<strong>pl</strong>ocie rypsowym, wzorze geometrycznym w formie linii<br />
zygzakowatej, rombów, prostokątów, które są złożone z<br />
wiązek wielobarwnych nitek. Tkaniny te rozpowszechniły<br />
się w regionie około 1950 r. dzięki temu, że wzory i technika<br />
tkania publikowane były w czasopismach kobiecych.<br />
W 1964 r. St. Baj nawiązała współpracę z Cepelią i Instytutem<br />
Wzornictwa Przemysłowego, dla którego projektowała<br />
wzory tkanin w oparciu o tradycje regionu. W 1981<br />
r. gospodarstwo przekazała synowi i przeszła na emeryturę.<br />
Mimo że tkactwo było przez całe życie ulubionym zajęciem,<br />
Stanisława Baj obecnie wykonuje tkaniny sporadycznie.<br />
Wynika to z faktu, że w środowisku wiejskim dawno<br />
minęła moda na samodziałowe dywany. Wśród wielu tkaczek<br />
działających do ostatnich lat na tym terenie, największe<br />
uznanie zdobyła jako autorka pereborów.<br />
Stanisława Baj.<br />
Fot. D. Powiłańska-Mazur<br />
Trudnej sztuki ich komponowania nauczyła się w 1957 r.<br />
od teściowej. Impulsem do opanowania tej techniki były<br />
zamówienia składane przez <strong>pl</strong>acówki zajmujące się rekonstrukcją<br />
strojów ludowych, dla których zresztą do tej pory<br />
wykonuje te zdobiny.<br />
Perebory to ornament tkacki wykonywany techniką<br />
wybierania, tkany jednocześnie z gładkim płótnem, gdzie<br />
nitka wątku przebiega nieregularnie w zależności od kompozycji<br />
wzoru. W polskiej kulturze ludowej technika ta jest<br />
znana na dość ograniczonym obszarze. Występuje w północno-wschodniej<br />
części woj. białostockiego i północnowschodniej<br />
części woj. lubelskiego, we wsiach zamieszkałych<br />
przez ludność pochodzenia ruskiego. Zdobnictwo tego<br />
typu ma rozległy zasięg europejski. Występuje w Szwecji,<br />
na Litwie, Łotwie 1 , u Finów Nadwołżańskich 2 , Tatarów<br />
Kazańskich, Udmurtów-Wotiaków, Wielkorusów, Białorusów<br />
i Ukraińców 3 , na Słowacji 4 , na Węgrzech 5 , w Rumunii<br />
6 , Bułgarii 7 , Jugosławii 8 i Albanii. 9<br />
Zasięg występowania pereborów w regionie lubelskim<br />
pokrywa się z zasięgiem występowania stroju nadbużańskiego<br />
i włodawskiego, w których ornamentem tym zdobione<br />
były koszule, spódnice oraz fartuszki.<br />
Kiedy pojawiły się perebory w tkactwie na omawianym<br />
terenie, trudno jest dokładnie ustalić. Na podstawie literatury<br />
10 , materiałów z badań terenowych, metryk eksponatów<br />
znajdujących się w zbiorach muzealnych, można<br />
stwierdzić, że już ok. 1860 r. ten sposób zdobienia był tu<br />
rozpowszechniony. Natomiast koniec XIX wieku jest okresem<br />
zanikania tej techniki na północnych i południowych<br />
krańcach zasięgu. W większości wsi zanikła ona po I wojnie<br />
światowej. Dotyczy to szczególnie tych miejscowości,<br />
przez które przechodził front i z których ludność była ewakuowana.<br />
Po powrocie w rodzinne strony kobiety zaniechały<br />
stosowania tej techniki. We wsiach mniej dotkniętych<br />
wojną strój tradycyjny zanikał stopniowo, a perebory<br />
wykonywane były jeszcze w okresie międzywojennym.<br />
W okresie tym obok nich rozpowszechnił się haft krzyżykowy,<br />
który wykorzystywano do zdobienia strojów oraz<br />
ręczników jako mniej skom<strong>pl</strong>ikowany technicznie. Do wykonywania<br />
tego typu zdobin wystarczyła igła i kolorowe<br />
nici.<br />
28
Targi Sztuki Ludowej Kazimierz 2003<br />
Przy pięknej słonecznej pogodzie i dużym zainteresowaniu<br />
zwiedzających po raz trzydziesty szósty<br />
odbyły się Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym<br />
n. Wisłą. Od lat jest to najbardziej prestiżowa impreza<br />
Stowarzyszenia Twórców Ludowych na trwale wpisana<br />
w Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych.<br />
Jak co roku kazimierski rynek stał się największą galerią<br />
współczesnej sztuki ludowej, przeglądem kultywowanych<br />
dyscy<strong>pl</strong>in twórczych. Artyści ludowi - członkowie<br />
STL z niemal każdego zakątka kraju - reprezentujący takie<br />
dyscy<strong>pl</strong>iny jak: rzeźba, <strong>pl</strong>astyka obrzędowa i zdobnicza,<br />
hafciarstwo, koronkarstwo, garncarstwo, tkactwo,<br />
malarstwo, kowalstwo, <strong>pl</strong>ecionkarstwo, zabawkarstwo,<br />
ludwisarstwo, piernikarstwo i wyroby ze skóry - mieli<br />
możliwość prezentacji efektów swojej pracy artystycznej<br />
szerokiemu gronu odbiorców.<br />
Uświetnieniem targów były pokazy „ginących zawodów"<br />
w wykonaniu mistrzów kowalstwa, garncarstwa,<br />
<strong>pl</strong>ecionkarstwa, hafciarstwa i koronkarstwa. Jest to dla<br />
wielu osób, odwiedzających Kazimierz w te czerwcowe<br />
dni, jedyna okazja do zapoznania się z technikami wykonywania<br />
tradycyjnego rękodzieła ludowego.<br />
Wszystkich miłośników kultury ludowej, jak i tych, którzy<br />
jeszcze nie zetknęli się z jej bogactwem, zapraszamy<br />
do Kazimierza za rok. P. O.<br />
Stefania Topola (z lewej) i Gertruda Kleman - pisankarki z Opola Śląskiego.<br />
I
Hafciarki z Włocławka (od prawej): Zofia Bielecka, Krystyna<br />
Zgrabska i Zofia Najdek.<br />
Zofia Pacan i Marianna Rzepka - hafciarki z Opoczna oraz Maria<br />
Gleń (z prawej) - wycinankarka i poetka z Krasnegostawu.<br />
Stanisław Kwaśny - rzeźbiarz z Mesznej<br />
Bystrej (woj. śląskie).<br />
Marian Murat - rzeźbiarz z Biskupca (woj. warmińsko-mazurskie).<br />
Zofia Trzcionkowska - tkaczka z Bałtowa<br />
(woj. lubelskie).<br />
Zdjęcia Paweł Onochin<br />
H
Twórczość Styperków<br />
O Waldemarze i Danucie<br />
Styperkach<br />
z podgrudziądzkiej wsi Ruda<br />
i ich twórczości<br />
piszemy na str. 30.<br />
Aniołek i św. Franciszek - rzeźby Waldemara Styperka.<br />
Św. Franciszek - obraz na szkle Danuty Styperek.<br />
III
Perebory - haft tkacki<br />
Perebory wykonane przez Stanisławę Baj z Dołhobrodów i Stanisławę Kowalewską<br />
z Holeszowa Nowego (woj. lubelskie). O tej trudnej sztuce tkackiej piszemy na str. 28.<br />
Zdjęcia: Danuta Powiłańska-Mazur, Piotr Maciuk i Roman Prószyński<br />
iv
Występowanie pereborów w strojach ludowych przez<br />
wiele lat odróżniało ludność pochodzenia ruskiego od ludności<br />
polskiej. Co ciekawe, w momencie rozpowszechnienia<br />
się haftu krzyżykowego, zdobnictwo takie przypisywano<br />
ludności pochodzenia ukraińskiego, choć na omawianym<br />
obszarze osadnictwo ukraińskie było rzadkie, a haft<br />
ten stopniowo rozpowszechniał się wśród ludności pochodzenia<br />
ruskiego. Natomiast perebory zachowały się u unitów,<br />
uważających się już za Polaków.<br />
Najwcześniej, bo już z końcem XIX wieku, technika wykonywania<br />
pereborów zanikła w północno-wschodniej części<br />
zasięgu ich występowania, najdłużej przetrwała w okolicach<br />
Włodawy i Parczewa. Po 1945 r. nie miały już praktycznego<br />
zastosowania, więc mimo że wiele kobiet znało tę<br />
technikę, wykorzystywana była sporadycznie, na specjalne<br />
zamówienia lub na konkursy organizowane przez muzea.<br />
Podstawowym surowcem do wykonywania pereborów<br />
była bawełniana przędza fabryczna. Nici lnianych używano<br />
rzadko. Stosowano przędzę kolorową barwioną domowym<br />
sposobem. Kolor brązowy uzyskiwano przez gotowanie<br />
nici w wywarze z kory dębowej lub szyszek olchy, kolor<br />
granatowy - gotując niebieskie nici w korze dębowej. W<br />
lubelskich pereborach dominuje kolor czerwony, czarny,<br />
ciemnogranatowy i brązowy. Bawełna biała używana była<br />
jako tło. Ornament na ręcznikach, spódnicach i fartuchach<br />
tkano przeważnie razem z płótnem. Natomiast ornamenty<br />
przeznaczone do dekoracji koszul (przyramki, mankiety,<br />
kołnierze) tkano zazwyczaj oddzielnie na dużym kawałku<br />
płótna i potem w miarę potrzeby odcinano poszczególne<br />
pasy, żeby je wszyć w odpowiednie miejsca. Tkaniny przeznaczone<br />
na koszule zawsze były „czysto" lniane, tkane<br />
s<strong>pl</strong>otem płóciennym. Natomiast lniano-bawełniane bywały<br />
spódnice, fartuszki i ręczniki. Tkano je s<strong>pl</strong>otem rządkowym<br />
zwykłym czy diagonalnym.<br />
Do wykonywania pereborów posługiwano się warsztatem<br />
tkackim o czterech nicielnicach i czterech podnóżkach.<br />
Nicielnice zawieszano na bloczkach parami: pierwsza z<br />
drugą i trzecia z czwartą. W każdej nicielnicy było od 10<br />
do 14 pasem po 30 nitek w paśmie. Przez oczko każdej<br />
nicielnicy przechodziła tylko jedna nitka. Przez tzw. trostkę<br />
płochy - zawsze po parze. Do każdej nicielnicy uwiązany<br />
był kolejno jeden podnóżek. Wzór pereborów wybierało<br />
się deseczką o długości ok. 80 cm i szerokości 2 cm, która<br />
na końcu zacięta była w szpic.<br />
Po wybraniu wzoru tkaczka stawiała deseczkę dłuższym<br />
bokiem prostopadle do nici, a w utworzony niewielki ziew,<br />
który powstawał za płochą, a przed nicielnicami wsuwała<br />
drugą deseczkę, nieco szerszą i dłuższą od poprzedniej (dł.<br />
ok. 100 cm, szer. 7 cm) i stawiała ją w ten sam sposób co<br />
pierwszą. Dzięki temu powiększał się ziew w tylnej części<br />
warsztatu za nicielnicami od strony wału. W ten ostatni ziew<br />
wsuwano trzecią, jeszcze dłuższą i szerszą deseczkę (dł. ok.<br />
110 cm, szer. 14 cm). Każdą poprzednią deskę wyjmowano<br />
po włożeniu następnej. Z trzecią deską postępowano podobnie<br />
jak z poprzednimi, dzięki czemu w przedniej części<br />
warsztatu tworzył się ziew, przez który przerzucano czółenko<br />
z wątkiem. Długość deseczek zależała od szerokości tkaniny:<br />
gdy tkano ręczniki, deseczki były krótsze: pierwsza dł.<br />
ok. 50 cm, druga dł. ok. 80 cm, trzecia dł. ok. 100 cm.<br />
Tkaczka, aby ułatwić sobie dalszą pracę, przed zlikwidowaniem<br />
ziewu, wkładała w miejsce deseczki pręt leszczynowy,<br />
wiklinowy lub sznurek. Następnie przerzucała<br />
czółenko z podwójnym wątkiem i likwidowała ziew wyjmując<br />
deskę. Przybijała wątek płochą, a następnie „zrzucała"<br />
biały wątek przez ziew powstały na skutek nastąpienia na<br />
podnóżki i podniesienia odpowiednich nicielnic. Następowało<br />
się na zmianę; podnosiło się dwie pierwsze lub dwie<br />
kolejne pary nicielnic. Zazwyczaj raz jeszcze stawiało się<br />
potem deskę na sztorc w tym samym miejscu, gdyż poszczególne<br />
linie wzoru wykonywane były czteroma nitkami wątku.<br />
Następnie całą czynność powtarzało się na nowo, wybierając<br />
dalszą część wzoru. W ten sposób dochodziło się<br />
do połowy jego szerokości.<br />
Ponieważ druga część jest symetrycznym powtórzeniem<br />
części pierwszej, wykonanie jej nie wymagało już wybierania<br />
wzoru, gdyż włożone w odpowiednie miejsca pręty czy<br />
sznurki zaznaczały miejsca, gdzie trzeba było włożyć deskę.<br />
Pozostałe czynności były takie same jak w pierwszej<br />
części, z tym, że kolejno wyjmowano pręty czy sznurki. 11<br />
Pasy gładkiego barwnego tła pomiędzy ornamentem wzorzystym<br />
tkane były s<strong>pl</strong>otem płóciennym lub rypsowym, rzadziej<br />
rządkowym. 12<br />
Ornament pereborów komponowany był zawsze w układzie<br />
pasowym, ułożonym symetrycznie po obu stronach osi<br />
poziomej. Występują dwa sposoby kompozycji ornamentu;<br />
pierwszy stanowi dość szeroki pas, gdzie elementy wzorzyste<br />
przedzielone są dość szerokimi paskami gładkimi w<br />
odmiennych kolorach, które dominują nad ornamentem i<br />
drugi: dość szerokie pasy wzorzystego ornamentu przedzielone<br />
są wąskimi, gładkimi paskami.<br />
Motywy zdobnicze występujące na pereborach mają<br />
najczęściej charakter geometryczny. Są to romby, kwadraty,<br />
elementy przypominające literę X, gwiazdy, krzyżyki,<br />
linie zygzakowate, wieloboki. Dużo później i rzadziej pojawiają<br />
się motywy kwiatowe. Początkowo występowały w<br />
postaci drobnych elementów, najczęściej trójlistków. W<br />
okresie późniejszym obok zgeometryzowanych motywów<br />
roślinnych złożonych z trójkątów lub rombów, spotykamy<br />
duże kwiaty stylizowane. Występują też motywy trudne do<br />
określenia, jak również cyfry, np. ósemki, trójki oraz słupki<br />
czy przecięte owale, linie spiralne. Te wszystkie motywy<br />
w kompozycjach swoich pereborów wykorzystuje w różnych<br />
układach Stanisława Baj.<br />
Do Stowarzyszenia Twórców Ludowych należy od 1975<br />
r. Uczestniczyła prawie we wszystkich konkursach organizowanych<br />
czy to przez Stowarzyszenie czy też przez <strong>pl</strong>acówki<br />
muzealne (udział w około 27 konkursach). Zdobyła<br />
21 nagród! Do najbardziej prestiżowych można zaliczyć I<br />
nagrody: w Ogólnopolskim konkursie na współczesną sztukę<br />
ludową „Ojczyzna", 1985 r.; w Międzywojewódzkim<br />
konkursie „Współczesna tkanina i haft Lubelszczyzny",<br />
1987 r.; „Sztuka ludowa południowego Podlasia", 1988 r.;<br />
w Ogólnopolskim konkursie „Współczesna sztuka ludowa",<br />
1994 r.; „Twórczość ludowa między Wisłą a Bugiem", 1999 r.<br />
St. Baj nauczyła tkania pereborów Stanisławę Kowalewską<br />
z Holeszowa Nowego (gm. Hanna) i swoją wnuczkę<br />
Elżbietę Zalewską (lat 30), która mieszka w Stawkach -<br />
wsi położonej niedaleko Dołhobrodów, która talent i zamiłowanie<br />
do tej dziedziny sztuki ludowej odziedziczyła po<br />
babci.<br />
PRZYPISY<br />
1<br />
W.N. Bieliceer, Nadrodnaja Udmurtow, Moskwa 1961, s. 16.<br />
2<br />
G.S. Masłowa, Narodnyj ornament wierchnowołżańskich<br />
Kariel, Moskwa 1951.<br />
3<br />
N. Lebiediewa, Priadienie i tkaczestwo wostocznych Słowian<br />
w XIX - naczle XX w. Wostocznosłowiański etnograficzny sobornik,<br />
Moskwa 1956.<br />
4<br />
S. Kovacevcowa, Ludowy oder v Horodnom Liptowie, Bratisłava<br />
1955.<br />
5<br />
Ungarüsche Volskunst, Budapeszt 1955<br />
6<br />
L'Art. Populaire dans la Repuligue Roumaine, b.m., b.r.,<br />
tabl. XLIV.<br />
7<br />
Ch. Vakarelski, Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965.<br />
8<br />
Culic Z., Narodna nosnja u Posavini. Glasnik Zemaljskogo<br />
Muzeja u Sarajewu. Etnologia T. 14, Wrocław 1959.<br />
9<br />
Les motifs populaires albanais de textile et de tricotage, Tirana<br />
1959.<br />
10<br />
Oryżyna J., Przemysł ludowy w Polsce, Warszawa 1938.<br />
11<br />
Inf. Stanisława Baj, ur. 1914 rok, Dołhobrody, woj. lubelskie.<br />
12<br />
Karwicka T., Zdobnictwo tkackie ubiorów i ręczników w<br />
północno-wschodniej Lubelszczyźnie, „Studia i Materiały Lubelskie"<br />
T. 2. Etnografia, Lublin 1967, s. 7-31.<br />
29
JERZY ROCHOWIAK<br />
Mieszkający w podgrudziądzkiej<br />
wsi Ruda Waldemar Styperek nie<br />
nosi się ani na ludowo, ani z wiejska.<br />
Jako mieszkaniec Ziemi Chełmińskiej<br />
miałby kłopot, gdyby chciał przywdziać<br />
strój określający jego regionalną<br />
przynależność. A właśnie w regionalnym<br />
stroju najchętniej widzieliby<br />
go organizatorzy przeglądów, kiermaszów,<br />
targów sztuki ludowej, na których<br />
prezentuje swoje polichromowane<br />
rzeźby. Jego prace nie pozwalają<br />
na przypisanie tej twórczości do któregoś<br />
z etnograficznych regionów<br />
Polski. Jego żona, Danuta Styperek,<br />
mogłaby od biedy wystąpić w stroju<br />
kaszubskim: jej obrazy na szkle są inspirowane<br />
kaszubskim malarstwem<br />
na szkle, ale tylko inspirowane, nie<br />
aspirujące do etnograficznej poprawności.<br />
Waldemar Styperek zaznacza, że<br />
uważa siebie za twórcę ludowego, ale<br />
nie artystę. Chce, by jego rzeźby<br />
w drewnie były piękne, by się podobały,<br />
ale odpowiedź na pytanie, czy<br />
Twórczość Styperków<br />
są dziełami sztuki pozostawia oglądającym.<br />
Subtelne rozróżnienie twórca<br />
- artysta bierze się raczej nie z<br />
pokory czy skromności, a z przekory<br />
wobec głosów znawców, którzy chcieliby<br />
go jakoś określić, zakwalifikować...<br />
Jest uznawany za twórcę rzeźby<br />
sakralnej. Bo i rzeczywiście pośród<br />
jego prac częste są sceny biblijne, postacie<br />
świętych, zwłaszcza św. Franciszka<br />
i św. Antoniego, świętej Rodziny,<br />
a także aniołów, a niekiedy i diabłów.<br />
Bliskie są ludowej wyobraźni religijnej,<br />
a jeszcze bliższe duchowości<br />
franciszkańskiej.<br />
Dzieciństwo i młodość Waldemar<br />
Styperek spędził w Nowej Soli.<br />
Mieszkał w Siedlcach, a przed kilkunastu<br />
laty osiedlił się w Grudziądzu.<br />
Z zawodu jest technikiem odlewnikiem.<br />
Jak wyznaje, zawsze podziwiał<br />
ludzi, którzy tworzą, uprawiają<br />
sztukę. Już w Siedlcach sięgnął<br />
po dłuto, a swą artystyczną pasję rozwinął<br />
w Grudziądzu. Uczestniczył<br />
w warsztatach i <strong>pl</strong>enerach <strong>pl</strong>astycznych,<br />
stopniowo doskonalił umiejętności.<br />
Jego pierwszą pracą była płaskorzeźba<br />
o tematyce biblijnej, kolejną<br />
figurka Chrystusa Frasobliwego.<br />
A ponieważ twórczą przygodę przeżywał<br />
wspólnie z żoną, uprawiającą<br />
wówczas malarstwo sztalugowe,<br />
któregoś dnia poprosił ją, by dopełniła<br />
drewniane rzeźby polichromiami.<br />
Okazało się, że dzięki<br />
barwom surowe figurki zyskują<br />
urodę przyciągającą uwagę, wzbudzają<br />
zachwyt. A Danuta Styperek<br />
przed paru laty odkryła dla siebie malarstwo<br />
na szkle - i w nim się specjalizuje.<br />
Postacie Frasobliwego dłuta Waldemara<br />
Styperka przywodzą na pamięć<br />
polski krajobraz, w który tak cudownie<br />
wkomponowują się przydrożne<br />
ka<strong>pl</strong>iczki. Wyrażają nie tyle cierpienie,<br />
co zadumę, troskę o świat,<br />
przemilczający to, co najważniejsze...<br />
Święty Franciszek, do którego zleciały<br />
ptaki, który przytula szczura, trzyma<br />
na dłoni sowę, zdaje się dziwić człowiekowi,<br />
że wyzbył się prostoty, oddalił<br />
od natury. O dobroć upomina<br />
się św. Antoni. Wesołą nowinę głoszą<br />
postacie z szopki, skupione przy<br />
betlejemskim żłóbku. O niezwykłym<br />
wydarzeniu rozprawiają zatrwożeni<br />
apostołowie, którzy zasiedli wokół<br />
Mistrza w wieczerniku.<br />
Bodaj najliczniejsze pośród postaci<br />
są aniołki. Odziane w białe, niebieskie,<br />
różowe bądź fioletowe sukienczyny<br />
ozdobione wzorzystymi haftami<br />
są do siebie podobne, ale każdy<br />
ma odrębną osobowość, charakter, a<br />
niejeden charakterek... Stoją, klęczą,<br />
siedzą na obłokach, wzlatują pod niebiosa...<br />
Milczą, śpiewają... Coś głoszą?<br />
Jakąś tajemną naukę? Są poważne<br />
i filuterne, subtelne i rubaszne,<br />
rozmodlone i rozbawione. Mają urok,<br />
któremu niepodobna się oprzeć.<br />
Chciałoby się powiedzieć: mają dusze.<br />
Są upostaciowieniem wyobrażeń<br />
ukształtowanych w dzieciństwie i ożywających<br />
w naiwnym rozmarzeniu...<br />
Upodobnione do ludzi, przybywają z<br />
rajskich ogrodów: są i ziemskie, i niebiańskie.<br />
Przecząc szarości i znużeniu,<br />
dodają otuchy.<br />
Gdzież do nich diabłom?! Pomimo<br />
piekielnego rodowodu, niewiele<br />
mają w sobie grozy, choć czasem straszą<br />
potwornym grymasem. Niekiedy<br />
chcąc się przypodobać udają... Jezusa.<br />
Pokazują szkaradne twarze, gdy z<br />
drzewa wiadomości dobrego i złego<br />
szydzą z zawstydzonych nagością,<br />
przerażonych nagłym osamotnieniem<br />
Adama i Ewy.<br />
Jak przystało na twórcę ludowego,<br />
Waldemar Styperek przedstawia też<br />
sceny z życia wsi: ludzi utrudzonych<br />
w polu i zagrodzie. Ich oblicza, gesty,<br />
sylwetki zdają się świadczyć o zapracowaniu,<br />
pogodzeniu się z losem.<br />
Uzewnętrzniają duchową głębię...<br />
Niemal każda z postaci, które<br />
rzeźbi Styperek sprawia wrażenie<br />
pochwyconej i utrwalonej w chwili,<br />
gdy w bezruchu zatrzymała ją ważna<br />
30
myśl, jakby od zwykłych czynności<br />
oderwało ją przeżycie objawiające<br />
tajemnicę... Świat rzeźb twórcy z<br />
Rudy jest spójny - stylistycznie<br />
jednolity. Właściwościami jego stylu<br />
są przede wszystkim: prostota wizerunków<br />
osób, ich uduchowienie,<br />
sugerowanie - przez sylwetkę i gest -<br />
sytuacji, w jakiej postać się pojawia.<br />
Charakterystyczne są polichromie<br />
rzeźb: wyrazista kolorystyka i<br />
skromna ornamentyka doskonale<br />
wkomponowują się w kształty. Pośród<br />
rzeźb zdarzają się niepolichromowane;<br />
te sprawiają wrażenie wycyzelowanych.<br />
Uwagę zwraca bogata wyobraźnia<br />
twórcy: rzeźby wypełniają rozległą,<br />
urozmaiconą przestrzeń. Są miłe dla<br />
oka, ładne. Ale przecież mają w sobie<br />
niepowtarzalne piękno. Postacie,<br />
zaciekawione tym, co się dzieje, rozmyślające<br />
o dziwnym porządku rzeczy,<br />
zdumione sobą, zdają się głosić<br />
Pochwałę stworzenia - za św. Franciszkiem<br />
z Asyżu. Poverello pewnie wskazałby<br />
je - gdyby je miał pod ręką -<br />
kiedy mówił o prawdziwej radości.<br />
Pewnie uśmiechnąłby się, gdyby<br />
spojrzał na pogodne obrazki na szkle<br />
Danuty Styperek. W jej pejzażach,<br />
scenach biblijnych, postaciach świętych,<br />
aniołach otoczonych kwiatami i<br />
ptakami dostrzegłby bowiem dobro i<br />
nadzieję. Ujęłaby go ich prostoduszność.<br />
Odczułby nastrój wielkanocnego<br />
poranka, nie Golgoty, gdyby spojrzał<br />
na malowaną na szkle Drogę<br />
Krzyżową: mękę, która jest zapowiedzią<br />
Zmartwychwstania.<br />
Czy Danuta Styperek - która urodziła<br />
się i mieszkała w Grudziądzu,<br />
nim przed czterema laty przeprowadziła<br />
się do Rudy - tworzy w zgodzie<br />
z kanonem kaszubskiego malarstwa<br />
na szkle, mogą chyba dociekać tylko<br />
etnografowie, dla których jest ważna<br />
zgodność tematyki i formy prac z tradycją<br />
utożsamianą z wzorcami opisanymi<br />
przez badaczy folkloru. Artystka<br />
- z wykształcenia przedszkolanka<br />
- już w latach szkolnych malowała<br />
akwarele, batiki. W dziedzinie malarstwa<br />
na szkle techniczne umiejętności<br />
doskonaliła na warsztatach w Kaszubskim<br />
Uniwersytecie Ludowym;<br />
inspirację znajduje w sztuce ludowej,<br />
przede wszystkim kaszubskiej. Prócz<br />
scen biblijnych, świętych i aniołów<br />
maluje pejzaże, ptaki, kwiaty... Jej obrazy<br />
są żywe i jasne, ujmują wesołością,<br />
pogodą. W sposobie przedstawienia<br />
bywają naiwne: święci są na jej<br />
obrazach prostolinijni, zwróceni i ku<br />
niebu, i ziemi. Ozdobieni kwiatkami<br />
i ptaszkami, zdają się przybywać z<br />
ludowej wyobraźni religijnej.<br />
Pokłon Trzech Króli, obraz na szkle Danuty Styperek.<br />
Prace Danuty i Waldemara Styperków prezentujemy również na III str. kolorowej<br />
wkładki.<br />
Danuta i Waldemar Styperek niczego<br />
i nikogo nie naśladują. Jeśli są<br />
wierni, to przede wszystkim własnej<br />
wrażliwości, własnemu poczuciu piękna.<br />
Owszem, również tradycji, ale<br />
odczuwanej i pojmowanej na ich sposób,<br />
a nie jako zbiór wzorców. Jeśli<br />
poszukują, to własnego stylu. Uczestnicząc<br />
w licznych prezentacjach sztuki<br />
ludowej w kraju i za granicą, mają<br />
szeroką skalę porównań.<br />
Ich prace przyciągają uwagę na<br />
większości ważniejszych prezentacji<br />
sztuki ludowej w kraju: na spotkaniach,<br />
kiermaszach, targach, a coraz<br />
częściej też za granicą, ostatnio w Belgii,<br />
Luksemburgu, Niemczech, Szwecji.<br />
Znajdują się w licznych kolekcjach,<br />
w wielu domach.<br />
Na niedawnej wystawie państwa<br />
Styperków w Galerii Galerii Sztuki<br />
Ludowej i Nieprofesjonalnej w Bydgoszczy<br />
już na wernisażu obrazy i<br />
rzeźby zmieniały właścicieli, i z każdym<br />
dniem ekspozycja stawała się<br />
coraz skromniejsza. A kto w domu ma<br />
ich aniołka, nie chce, by nieborak czuł<br />
się samotny...<br />
- Ktoś może chciałby jeszcze, na<br />
początku XXI wieku, widzieć twórcę<br />
ludowego, gdy gdzieś na miedzy albo<br />
w szopie kozikiem wystruguje swoje<br />
świątki - żartuje Waldemar Styperek.<br />
- A my nie dość, że mieszkaliśmy w<br />
mieście, to jeszcze trudno nas było<br />
przypisać jakiemuś regionowi. Teraz<br />
przynajmniej mieszkamy na wsi. Kiedyś<br />
mi wytykano, że uprawiam twórczość,<br />
o której można powiedzieć:<br />
ludowa, a mieszkam w mieście. Teraz<br />
mój dom stoi koło lasu, blisko<br />
pola, łąki. Zlatują się tu ptaki, zaglądają<br />
zwierzęta... Wpatrzenie się w<br />
rodzimy pejzaż inspiruje, sprzyja<br />
twórczości...<br />
Można by o Styperkach powiedzieć,<br />
że są twórcami pomorskimi,<br />
ale to nic nie będzie znaczyło.<br />
Ważne wydaje się natomiast, że nie<br />
jest im obojętna przyroda: w Rudzie<br />
zbudowali dom z dala od szosy, na<br />
uboczu. Miejsce nęci urokiem, toteż<br />
mają coraz liczniejszych sąsiadów.<br />
Jeszcze gnieżdżą się niedaleko domu<br />
dudki, jeszcze sprzed nóg zerwie się<br />
zając, ale i coraz częściej spotyka się<br />
ludzi.<br />
Wprawdzie Waldemar Styperek<br />
nie chce, by mówiono o nim: artysta,<br />
to jednak nikt nie mógłby odmówić<br />
mu tego miana. Wszak tworzy sztukę!<br />
Zakorzeniona w przeszłości, jest<br />
na wskroś współczesna; jest żywa nie<br />
tylko dlatego, że obce są jej martwe<br />
pojęcia, ale i dlatego, że - jak czas -<br />
zaciekawia czymś niespodzianym i<br />
nieoczekiwanym. No i niesie przesłanie,<br />
które dziś jest szczególnie ważne.<br />
I potrzebne!<br />
Waldemar Styperek od jedenastu<br />
lat jest członkiem Stowarzyszenia<br />
Twórców Ludowych. Drugą kadencję<br />
zasiada w Zarządzie Głównym Stowarzyszenia,<br />
obecnie w prezydium,<br />
odpowiada za współpracę STL z bratnimi<br />
organizacjami za granicą. I bardzo<br />
jest rad, że prace twórców ze Stowarzyszenia<br />
budzą zainteresowanie<br />
nie tylko w kraju.<br />
Fot. autor<br />
31
W październiku br. zespół śpiewaczy „Jarzębina" i dziecięca grupa „Wisienki" wystąpiły w koncercie papieskim w Bazylice ojców<br />
Dominikanów na Starym Mieście w Lublinie.<br />
Fot. Krzysztof Kuzko (archiwum WDK Lublin)<br />
JAN ADAMOWSKI<br />
Ludowy zespół śpiewaczy „Jarzebina"<br />
z Kocudzy (pow. Janów Lubelski)<br />
Położona na południu województwa lubelskiego wieś<br />
Kocudza należy do historycznie i kulturowo najciekawszych<br />
miejscowości tego subregionu. Jej powstanie ludowe<br />
przekazy wiążą z tradycją osadnictwa tatarskiego, a<br />
mówiąc dokładniej, mieliby to być osiedleni potomkowie<br />
jeńców tatarskich i dlatego do dzisiaj mieszkańcy Kocudzy<br />
nazywani są tatarami. Współcześnie jest ona włączona<br />
do gminy Dzwola. Jednakże w przeszłości - pierwszy<br />
raz na początku XIX wieku, była tu również zlokalizowana<br />
siedziba władz gmikrnych.<br />
Pierwszy udokumentowany zapis potwierdzający istnienie<br />
Kocudzy - w formie Choczudza, pochodzi z 1377 roku.<br />
Wówczas król Ludwik Węgierski nadał wieś podskarbiemu<br />
królestwa Dymitrowi z Goraja. Źródła pochodzące z<br />
następnych wieków odnotowują jeszcze funkcjonowanie<br />
innych form nazwy, w tym: Coczudza - 1405 r. i Codzudza<br />
- 1531 r., co skrupulatnie odnotowuje praca Czesława<br />
Kosyla (por. Nazwy własne dawnego województwa lubelskiego,<br />
Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1978, s. 64).<br />
W wyniku kolejnych zmian Kocudza przechodziła -<br />
najpierw w ręce córki Dymitra, następnie była własnością<br />
rodziny Szamotulskich, Świdów, a od 1540 r. - Górków.<br />
Natomiast w 1596 r., podobnie zresztą jak i inne okoliczne<br />
miejscowości, przeszła we władanie rodziny Jana Zamojskiego<br />
i została włączona do dóbr Ordynacji Zamojskich<br />
- 1601 r. (szczegółowiej przemiany te zestawia m.in.<br />
Zenon Baranowski w pracy Rys historyczny miejscowości<br />
powiatu janowskiego, Lublin 2001, s. 38-39).<br />
Szczególny okres w dziejach Kocudzy to lata dwudziestowiecznych<br />
wojen światowych. I tak: w 1915 r. w okolicach<br />
wsi miały miejsce walki rosyjsko-austriackie, a w 1939<br />
r. wieś spalili Niemcy. W czasie II wojny światowej działały<br />
tu grupy partyzanckie (głównie Batalionów Chłopskich),<br />
doszło do zbiorowych mordów dokonanych przez<br />
okupanta, a w lecie 1943 r. z terenu gminy wysiedlono<br />
około 100 osób.<br />
Współczesna Kocudza to jedna z większych (podzielona<br />
na trzy sołectwa) wsi powiatu janowskiego. Zamieszkuje<br />
ją prawie 2150 osób. Funkcjonuje tutaj Szkoła Podstawowa<br />
i Gimnazjum. Od 1978 r. działa Gminny Ośrodek<br />
Kultury, a w 1987 r. erygowana została miejscowa<br />
parafia.<br />
Bogata historia miejscowości potwierdza też ciekawą<br />
kulturową spuściznę Kocudzy, w której stosunkowo dobrze<br />
została zachowana własna tradycja. Cała wieś wyróżnia<br />
się dużą aktywnością kulturalną, o czym m.in.<br />
świadczą działające tutaj różne grupy: śpiewacze, teatralne<br />
i muzyczne. Znaczna część tej działalności jest skupiona<br />
przy miejscowym domu kultury, od wielu lat kierowanym<br />
przez Irenę Krawiec.<br />
Jednym z tych zespołów jest żeńska grupa śpiewacza<br />
„Jarzębina". Na przestrzeni wielu lat istnienia zespół zdobył<br />
dużo prestiżowych nagród i wyróżnień. Za najważniejsze,<br />
niejako zwieńczające wszystkie inne, należy uznać zdo-<br />
32
ycie „Baszty", czyli głównej nagrody na Ogólnopolskim<br />
Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu<br />
nad Wisłą w 2001 r. oraz tegoroczną Nagrodę im. Oskara<br />
Kolberga.<br />
Podstawowy skład grupy stanowią: Janina Oleszek -<br />
ur. w 1934 r., Władysława Dycha - 1930, Lucyna Jargiło -<br />
1952, Monika Jargiło - 1979, Beata Oleszek - 1976 oraz<br />
kierowniczka grupy Irena Krawiec - 1957. Ponadto, dawniej<br />
w zespole śpiewała Genowefa Góra - 1932 r., a od<br />
2002 r. występuje Janina Dyjach - 1942.<br />
Repertuar zespołu oparty jest przede wszystkim na<br />
tradycyjnych, a więc bezpośrednio, ustnie przekazywanych<br />
pieśniach obrzędowych. W pierwszej kolejności należy tu<br />
wymienić pieśni weselne, które były również kanwą przygotowanych<br />
przez grupę widowisk obrzędowych, jak:<br />
„Wesele kocudzkie" czy „Ocepiny". Do dzisiaj, i to nie<br />
tylko na scenie, kobiety z zespołu „Jarzębina" znają i<br />
wykonują pieśni pogrzebowe. Istotnym składnikiem repertuaru<br />
grupy są ponadto różnego rodzaju kolędy (w tym<br />
dawne utwory życzące, kolędy apokryficzne oraz kantyczkowe<br />
pastorałki), pieśni i śpiewy wielkopostne, pieśni z<br />
tzw. repertuaru obrazowego (maryjne, o polskim papieżu<br />
itp.), a także liczna grupa pieśni zalotnych, miłosnych<br />
(niejednokrotnie także o miłości tragicznej). Oto jeden z<br />
przykładów repertuaru kolędowego „Jarzębiny":<br />
1. Przy zielonyj łuce, przy ślicnej dolinie,<br />
|: słowo Panny Przenajświetszyj na cały świat<br />
słynie. :|<br />
2. Tem u Boga była, tem pokoik miała,<br />
|: tem siodała, tem godała, z Bogiem rozmowiała. : |<br />
3. Przyleciało do Nij małe pacholutko,<br />
|: tak godało, zwiastowało, ze będzie dzieciutko. : |<br />
4. Maryja słyszała, bardzo sie smuciła<br />
|: ji te u ocka załośliwe do ziemi skłuniła. : |<br />
5. Maryjo, nie smuć sie, dlo Boga Świetygo,<br />
|: bo jak pocnies, tak porodzis Boga prawdziwygo. : |<br />
6. Miesiucek jak z cysta przez chmury przebija,<br />
|: Panienecka jak lalecka Jezusa powija. : |<br />
7. Powija, powija w białe pielusiejki<br />
|: ji w jedwabny ten pasicek, Jezu malusiejki. : |.<br />
Charakterystyczne i utrzymane w tradycyjnych, autentycznych<br />
konwencjach jest również wykonawstwo prezentowanych<br />
przez grupę utworów. Jest to mocny i „szeroki"<br />
śpiew jednogłosowy, utrzymywany zwykle w wolniejszym<br />
tempie. Wyróżnikiem tego wykonawstwa jest także<br />
z pietyzmem zachowany miejscowy gwarowy język, w którym<br />
odnaleźć można zarówno systemowo realizowane<br />
ogólnie znane cechy, jak mazurzenie, tzw. labializację samogłosek<br />
nagłosowych „o" czy „u", ale także cechy mniej<br />
powszechnie znane, w tym np. zamianę „a" na „e" w przykładach<br />
typu mema, tem - zamiast mama, tam (stąd nazwa<br />
memy - inny przezwiskowy etnonim mieszkańców<br />
Kocudzy) oraz wymowę beznosówkową - jak to jest np.<br />
w wyrazach; łuka, pacholutko, dzieciutko itp. - zamiast<br />
łąka, pacholątko, dzieciątko.<br />
Jak już fragmentarycznie nadmieniliśmy, „Jarzębina"<br />
z Kocudzy to grupa, która z dużym powodzeniem realizuje<br />
także widowiska oparte na miejscowej, ludowej tradycji.<br />
W pierwszej kolejności są to scenicznie opracowane<br />
obrzędy i zwyczaje - doroczne i rodzinne. Dotychczas<br />
przygotowane i nieraz wielokrotnie wystawiane widowiska<br />
to: „Wesele kocudzkie", „Ocepiny", „Praspwocki",<br />
„Miedlorki i pocirocki", „Łostetni rózeniec", „Świecok"<br />
oraz „Pośnik kocudzki". Z takim programem zespół często<br />
występował na Ogólnopolskim Sejmiku Wiejskich<br />
Zespołów Teatralnych w Tarnogrodzie. Ale nie tylko tam.<br />
Z pieśniami i swoim oryginalnym teatrem „Jarzębina"<br />
przewędrowała „kawał" Polski i nawet świata. Wymieńmy<br />
przykładowo tylko kilka miejscowości i krajów: Baranów<br />
Sandomierski, Kazimierz Dolny, Janów Lubelski,<br />
Lublin, Kielce, Warszawa, Kraków, Poznań, Tychy, Zakopane,<br />
Czechy, Niemcy i Chorwacja. Były to także występy<br />
na prestiżowych imprezach i w prestiżowych miejscach,<br />
np. na Międzynarodowych Spotkaniach „Drama i<br />
Liturgia" w Krakowie, w Galerii Władysława Hasiora w<br />
Zakopanem, w Filharmonii Poznańskiej itp. Występy te<br />
same w sobie są już zatem swoistą i bardzo pozytywną<br />
oceną dorobku zespołu. Jest to ocena na tyle ważna, że<br />
ma charakter „zewnętrzny". Jest więc wielostronna i pozbawiona<br />
wewnętrznych odniesień i przyzwyczajeń.<br />
Innego rodzaju uznaniem dorobku zespołu są nagrania<br />
radiowe, a nawet telewizyjne. Repertuar pieśniowy<br />
i fragmenty lub pełne widowiska zespołu „Jarzębina"<br />
z Kocudzy dokumentowały i popularyzowały Polskie<br />
Radio w Warszawie i rozgłośnie regionalne - Kielce,<br />
Lublin, Poznań, Gdańsk. Natomiast „Łostetni rózeniec"<br />
i „Pośnik kocudzki" utrwaliła na taśmie filmowej i następnie<br />
kilkakrotnie emitowała Telewizja Polska (program<br />
II i TV Polonia). W przekonaniu piszącego następnym<br />
krokiem w utrwalaniu i upowszechnianiu pieśniowych tradycji<br />
Kocudzy winna być dokumentacja pisana, a więc<br />
„poważne" wydawnictwo prezentujące miejscowy folklor<br />
i jednocześnie repertuar oraz artystyczne dokonania zespołu.<br />
Bardzo istotną cechą w działalności kocudzkich śpiewaczek<br />
jest także i to, że w swoich poczynaniach łączą<br />
różne pokolenia. Przy zespole działa dziecięca grupa<br />
„Wisienki", która z „dorosłą" „Jarzębiną" często razem<br />
koncertuje i to nie tylko w rodzinnej miejscowości. Zdobywa<br />
także laury na ogólnopolskich festiwalach i przeglądach.<br />
Możemy więc mieć nadzieję, że bogate i autentyczne<br />
kulturowe tradycje Kocudzy szybko nie zostaną zapomniane,<br />
że o swoich korzeniach będą pamiętały przyszłe<br />
pokolenia.<br />
Ka<strong>pl</strong>iczka w Kocudzy.<br />
Fot. Mariola Kowalska<br />
33
MAGDALENA<br />
SZYNDLER<br />
Zuzanna Czeczotkowa urodziła się<br />
25 stycznia 1915 roku w Nawsiu, a w<br />
1935 r. wyszła za mąż i osiedliła się<br />
wraz z małżonkiem w Milikowie. Poprzez<br />
swoje pochodzenie, stosunek<br />
do tradycji, mowy i przede wszystkim<br />
śpiewu jest przykładem wzorcowej<br />
twórczyni ludowej, która godnie reprezentuje<br />
swoje pokolenie Zaolziaków.<br />
Zaolzie jest częścią Śląska Cieszyńskiego,<br />
która leży na lewym brzegu<br />
rzeki Olzy, obecnie w Republice<br />
Czeskiej. Ziemia cieszyńska od połowy<br />
XIV wieku przez wiele stuleci należała<br />
do Korony św. Wacława, a w<br />
XVII wieku dostała się w ręce cesarzy<br />
niemieckich. Nieco później zaś<br />
Śląsk Cieszyński przejęła dynastia<br />
habsbursko-lotaryńska. Po I wojnie<br />
światowej toczyły się zażarte spory o<br />
Z wizytą<br />
Zuzanna Czeczotkowa, Maria Kufowa (córka) oraz autorka tekstu (Milików, Zaolzie<br />
- listopad 2002).<br />
u Zuzanny Czeczotkowej<br />
w Milikowie na Zaolziu<br />
ten teren. Ostatecznie rozstrzygnięto<br />
je w 1920 r. za sprawą decyzji Rady<br />
Ambasadorów, która zadecydowała,<br />
iż tereny po prawej stronie Olzy<br />
otrzyma Polska, zaś po lewej - Czechosłowacja.<br />
Jedynie w 1938 roku Zaolzie<br />
włączono do Polski, ale zaledwie<br />
na jeden rok. Tak więc od zakończenia<br />
II wojny światowej aż do dnia<br />
dzisiejszego obowiązuje granica ustalona<br />
w 1920 roku.<br />
Wł. Milerski pisze o tym w ten sposób:<br />
,,(...) nadal więc każda z obu części<br />
Śląska Cieszyńskiego żyje (jedna<br />
w Polsce, druga w Czechach) odrębnym<br />
życiem politycznym, gospodarczym<br />
i kulturalnym, łączy je zaś tradycyjna<br />
kultura ludowa, taka sama po<br />
obu stronach Olzy, a także język ludowy,<br />
czyli gwara". 1<br />
Mieszkańcy Zaolzia po 1920 r.<br />
zostali praktycznie odcięci od rodzimych<br />
wzorców kultury polskiej i poprzez<br />
ten fakt starali się i starają do<br />
dnia dzisiejszego zachować dawne<br />
tradycje, stroje, gwarę, a co za tym<br />
idzie również obrzędy, zwyczaje i<br />
muzykę.<br />
Zuzanna Czeczotkowa godnie reprezentuje<br />
Zaolzie. Ma rozległy repertuar<br />
śpiewaczy, w którym znajdują<br />
się zarówno pieśni obrzędowe, powszechne,<br />
jak i krótkie pieśni układane<br />
przy obrzędach (najczęściej związane<br />
z weselem) i przy różnych okazjach<br />
towarzyskich, a także pieśni,<br />
których uczyła się w szkole czy od rówieśników<br />
w czasach swej młodości.<br />
W jej rodzinnym domu mówiono<br />
gwarą i do dnia dzisiejszego pani Zuzanna<br />
używa tego specyficznego języka<br />
na co dzień, zarówno w mowie<br />
jak i podczas śpiewania pieśni. Wychowywała<br />
się w rodzinie wielodzietnej.<br />
Pomagała rodzicom, którzy posiadali<br />
niewielkie gospodarstwo. A<br />
wspomina to tak: „(...) Dobrze nas<br />
rodzice wychowali, pole my mieli i<br />
kónie. (...) Tata zostawił Helym (siostra)<br />
na gruncie, coby gazdowała, óna<br />
była silno, była młodszo (...). W tym<br />
roku umrziła mi siostra o dziesiyńć<br />
roków młodszo. (...) Tatym czynsto<br />
pytali: Kantór, kiela mocie tych dziywczónt?<br />
Sześć dziywczónt a siódmo<br />
Milka (...). Ta Milka już je umrzito".<br />
Od najmłodszych lat ciężko pracowała,<br />
jako mała dziewczynka zajmowała<br />
się pasieniem bydła. Podczas<br />
tych zajęć spotykała dzieci w podobnym<br />
wieku i od nich uczyła się pierwszych<br />
bojtek 2<br />
i tańców: „(...) Jak my<br />
jyny kapkym podrosły, tak krowy sie<br />
pasły kole pola, kiere były ocielóne,<br />
kiere sie doiły, a kiere ni, to my jich<br />
pasały w lesie. (...) A jak nas było<br />
wincyj, to my wszecko do kupy gnali.<br />
(...) Byli dwo pastyrze a my dwie były<br />
jako dziełuchi".<br />
Chłopcy najczęściej tworzyli swoje<br />
pierwsze instrumenty, a właściwie<br />
narzędzia muzyczne, grali na nich i<br />
jednocześnie akompaniowali tancerzom:<br />
- Co wiynkszi pastyrz to na jargankach<br />
groł, (...) Mieli my jednóm<br />
niedzielym wolne, co my nie pasali<br />
krów, (...) Kiery chłapiec umioł na<br />
tych jargankach grać, to my tańcowali<br />
jak gupi, choć sie wtedy nie umiało -<br />
opowiada Zuzanna Czeczotkowa.<br />
Pani Zuzanna bardzo często pomagała<br />
w przygotowaniach wesel w<br />
rodzinie, u sąsiadów, ale przede<br />
wszystkim była zapraszana jako wspaniała<br />
śpiewaczka i twórczyni (sama<br />
tworzyła wiele melodii, a szczególnie<br />
tekstów). Układała krótkie bojtki na<br />
każdym weselu: o starostach, o młodej<br />
parze i o każdym z gości. W nich<br />
opisywała wygląd bądź cechy charakteru<br />
wybranej osoby. Nie była to rola<br />
łatwa, wymagała nielada umiejętności<br />
szybkiego tworzenia tekstu z od-<br />
34
powiednim żartem i ripostą, a tych<br />
cech zapewne jej nie brakowało.<br />
Dawnej wesela odbywały się zgodnie<br />
z najdawniejszym obrzędem i tradycją,<br />
których już tylko elementy<br />
można współcześnie spotkać. Pani<br />
Czeczotkowa wspomina to w następujący<br />
sposób: - To wiycie (...) prziszeł<br />
do tej młoduchi 3 żynich 4 a starosta.<br />
(...) Dźwiyrze były zaryglowane,<br />
bo to były stare zopory (...) zaburzili,<br />
chcieli pochladać (...). Młoducha<br />
była schowano, potym przikludzili<br />
(...), były też małe drużki, pytali żynicha,<br />
czy to ta (...). Ale nóm trzeba<br />
co winkszigo, bo to małe. Przi tym se<br />
zaroz naloli, wypili. A śpiywali:<br />
Po coście tu prziszli, wy żyniszi<br />
pyszni,<br />
Ni ma tu dziwczyncia podle<br />
waszej myśli.<br />
Potym jak tóm młoduchym<br />
przikludzili:<br />
Jak sie wóm nie godzi,<br />
to proszim iść dali,<br />
Cobyście bogatszóm niewiastym<br />
obrali.<br />
Z kolei panna młoda dziękowała<br />
rodzicom za wychowanie:<br />
Dziynkujym wóm tatuliczku<br />
za me wychowanie,<br />
Dziynkujym wóm mamuliczko<br />
za me piastowanie.<br />
Wiele nocy ście nie spali,<br />
na swe rynce ście mie brali,<br />
Teraz idym od was.<br />
Nie wiym jak sie mi powiedzie,<br />
gdyż tyle przikrości<br />
W świecie sie teraz znajduje,<br />
smutku i uskości.<br />
Toteż przidźcie na mie zozdrzić,<br />
Tatulku z mamulkóm.<br />
Mego pana, mamuliczko, wy mie<br />
też przyjmijcie,<br />
Bo za waszóm niewiasteczkym,<br />
mie tu mieć byndziecie.<br />
Coby my sie mogły zgodzić,<br />
Z. Czeczotkowa miała wspaniałą<br />
(nadal ma) pamięć muzyczną, więc<br />
każde wesele czy spotkanie towarzyskie<br />
było okazją do poznania i nauczenia<br />
się nowej melodii, pieśni. W<br />
jej repertuarze znajduje się także wiele<br />
pieśni, piosenek, które sama układała.<br />
Niektóre z nich mają charakter<br />
żartobliwy, satyryczny, frywolny, a<br />
zamieszczone w tym tekście fragmenty<br />
to tylko niewielki wycinek zbiorów<br />
pani Zuzanny,<br />
PRZYPISY<br />
1<br />
Wł. Milerski, Troska o trwanie kultury<br />
ludowej na Zaolziu. O rodzimej kulturze<br />
ludowej Śląska Cieszyńskiego, o jej badaniu<br />
i kultywowaniu w subregionie zaolziańskim,<br />
[w]: „Literatura Ludowa" 1993,<br />
nr 4-6, s. 6.<br />
2<br />
Bojtka - pieśń, piosenka (w odróżnieniu<br />
od pieśni religijnej - pieśniczki).<br />
i<br />
Młoducha - panna młoda.<br />
4<br />
Żynich - pan młody.<br />
Wspomnienie o Stefanie<br />
Bednarczyku<br />
Wsierpniowy dzień odszedł<br />
od nas na zawsze Stefan<br />
Bednarczyk, nasz kolega<br />
i przyjaciel ze Stowarzyszeni Twórców<br />
Ludowych, artysta wiejski, muzyk<br />
ze znakomitej Kapeli Wojciechowskiej.<br />
Pogrzeb odbył się w Wojciechowie na<br />
Lubelszczyźnie 4 sierpnia 2003 r.<br />
Przybyła ogromna rzesza okolicznych<br />
mieszkańców, orkiestra dęta z Wojciechowa<br />
oraz koledzy z kapeli.<br />
Stefan Bednarczyk urodził się 4<br />
grudnia 1918 r. w Wojciechowie. W<br />
wieku 6 lat został osierocony przez<br />
matkę, wychowywała go babcia. Od<br />
dziecka mógł obcować z muzyką ludową,<br />
ponieważ ojciec Jan grał na harmonii<br />
trzyrzędówce. Nawiązując do<br />
tradycji rodzinnych rozpoczyna edukację<br />
muzyczną u Franciszka Chanaja,<br />
założyciela kapeli. Nauka kosztowała<br />
200 zł. Młody chłopak szybko przyswoił<br />
sobie technikę gry na trąbce.<br />
Któż by zliczył te drogi i ścieżki, którymi<br />
Stefan Bednarczyk chadzał na<br />
próby i na występy. Grał Panu Bogu<br />
podczas różnych uroczystości kościelnych,<br />
rozweselał ludzi skocznymi ober-<br />
BRONISŁAWA<br />
FASTOWIEC<br />
Wieczny<br />
Ojciec<br />
Dałeś deszcz roślinom<br />
kiedy umierały<br />
dałeś pokarm ludziom<br />
i cień z Twojego drzewa<br />
Ptaki się napiły wody<br />
z Twoich zdrojów<br />
a zwierzęta na zielonej trawie leżą<br />
Chwała Ci!<br />
Jesteś Panem rozumnym i hojnym<br />
Czemu zsyłasz na lud ciągłe wojny<br />
Czemu dajesz choroby i głód<br />
Wszak Ty sam posłałeś na krzyż<br />
Jedynego Syna<br />
by odkupił wszystkie nasze winy<br />
Wszak to Ty<br />
oddałeś ludowi<br />
Ciało z Ducha Twego<br />
i krew z Twego serca<br />
Jak to jest<br />
że będąc samym dobrem<br />
włóczysz nas po ciemnych ścieżkach<br />
poniewierki<br />
Ufam Ci Wieczny Ojcze<br />
ODESZLI<br />
OD NAS<br />
kami, mazurami i sztajerami, a czasem<br />
żegnał żałobną muzyką tych, którzy odchodzili<br />
z krainy żywych do wieczności.<br />
Na zawsze pozostanie miłe wspomnienie<br />
muzykanta chłopskiego z Gaju.<br />
Pozostały nagrania, których Stefan<br />
Bednarczyk dokonał wraz z kapelą<br />
Wojciechowską. Kilka kaset z ich<br />
muzyką wydał GOK w Wojciechowie.<br />
Czesław Maj<br />
Fot. archiwum WDK w Lublinie<br />
ALFREDA<br />
MAGDZIAK<br />
Jesienny<br />
wieczór<br />
Wieś układa się do snu<br />
we mgle deszczowej<br />
drobny kapuśniaczek<br />
cichuteńko szumi<br />
jak muszla z dalekich oceanów<br />
Jesienny wieczór<br />
zajrzał w okno rozjaśnione jeszcze<br />
co to? Tu spać nie idą?<br />
wielka szatkownica zmienia<br />
dorodną kapustę<br />
w drobny makaron<br />
ktoś go ubija w beczce<br />
i podśpiewuje jeszcze<br />
Jesienny wieczór poweselał<br />
raźniej po wsi przechadza się<br />
deszczyk zanika<br />
w strzępiastych chmurach<br />
jawi się twarz księżyca<br />
jutro pogodny dzień<br />
jesień długa ciepła<br />
przysłowia sprawdzą się<br />
teraz wieś zasypia<br />
w jaśniejszej już mgle<br />
35
ELŻBIETA SZOT-RADZISZEWSKA<br />
PRZEDSTAWIAMY<br />
INSTYTUCJE<br />
Muzem Wsi Kieleckiej<br />
skansen w Tokarni<br />
Wśród różnych typów muzeów, szczególną rolę ze<br />
względu na ich specyficzny charakter odgrywają muzea<br />
na wolnym powietrzu, zwane skansenami. Termin ten<br />
pierwotnie związany był z <strong>pl</strong>enerową ekspozycją etnograficzną<br />
powstałą w Sztokholmie na wyspie Djurgarden<br />
(1891), na której zachowały się resztki starych szańców,<br />
zwanych po szwedzku skansen. Nazwę dość szybko<br />
zaczęto identyfikować z samym muzeum, a z biegiem<br />
lat przyjęła się ona w całej Europie jako synonim muzeum<br />
na wolnym powietrzu.<br />
Obecnie w Polsce istnieje 29 skansenów, w większości<br />
regionalnych. Jednym z nich jest Muzeum Wsi Kieleckiej,<br />
istniejące od 1976 r. jako muzeum na wolnym<br />
powietrzu. Ma ono za zadanie ochronę oraz prezentację<br />
dla celów naukowo-dydaktycznych zabytkowych<br />
obiektów tradycyjnego budownictwa wsi, małego miasteczka<br />
oraz dworu. Zgodnie z założeniami opracowanymi<br />
przez prof. R. Reinfussa, muzeum dąży do poznania<br />
i opracowania całokształtu kultury ludowej Kielecczyzny<br />
we wszystkich jej aspektach. Większość prezentowanych<br />
obiektów to zabytki najwyższej klasy, bądź<br />
unikalne w naszym regionie. Zostały wybrane spośród<br />
kilkuset obiektów i przeniesione na teren skansenu.<br />
Wstępne założenia przewidują zgromadzenie na obszarze<br />
65 ha 80 obiektów drewnianej architektury. Zróżnicowanie<br />
terenu pozwala na lokalizację obiektów w<br />
warunkach zbliżonych krajobrazowo do ich środowiska<br />
naturalnego.<br />
Celem ekspozycji jest odtworzenie układu przestrzennego<br />
wsi z podstawowych regionów Kielecczyzny.<br />
W związku z tym wyodrębnionych zostało 6 sekto-<br />
Ogródek przed chałupą z Daleszyc<br />
rów: świętokrzyski, nadwiślański, terenów lessowych,<br />
wyżynny, małomiasteczkowy (z kościołem i <strong>pl</strong>ebanią,<br />
karczmą i zespołem domów rzemieślników) oraz dworski.<br />
Ponadto za<strong>pl</strong>anowano luźno stojące budynki przemysłowe<br />
i użyteczności publicznej. Obiekty w skansenie<br />
prezentowane są w naturalnych zespołach pochodzących<br />
z tego samego czasu i miejsca lub uzupełniane<br />
Fragment wsi świętokrzyskiej - zagroda z Bielin<br />
36
o elementy pochodzące z tego samego okresu i z tej<br />
samej wsi lub z sąsiednich.<br />
W skansenie prezentujemy rozmaite konstrukcje płotów,<br />
bram, wiejskie ogródki ziołowo-kwiatowe, a przy<br />
aptece ogródek zielarski. Krajobraz urozmaicają ka<strong>pl</strong>iczki<br />
i krzyże przydrożne. W wyniku prowadzonych badań<br />
terenowych wszystkie obiekty zostały wyposażone w autentyczne<br />
XIX i XX-wieczne sprzęty i narzędzia. Zwykle<br />
elementy wyposażenia pochodzą z przenoszonych<br />
obiektów, tylko w przypadkach koniecznych gromadzone<br />
są w obrębie tej samej wsi lub najbliższego sąsiedztwa.<br />
W chałupach eksponujemy również warsztaty rzemieślników<br />
wiejskich: stolarza, <strong>pl</strong>ecionkarza, gonciarza,<br />
tkacza, szewca.<br />
W sektorze poświęconym prezentacji kultury małych<br />
miasteczek Kielecczyzny można oglądać chałupę szewca<br />
z Daleszyc (1892 r.), wiatrak typu paltrak z Grzmucina<br />
(1921), okazałą stodołę <strong>pl</strong>ebańską z Suchedniowa<br />
(1863), chałupę organisty z Bielin (XIX w.) oraz kościółek<br />
pw. Matki Bożej Pocieszenia z Rogowa wybudowany<br />
w 1763 roku. Z powodu niewielkiej jeszcze ilości<br />
obiektów w sektorze małego miasteczka w chacie<br />
organisty prezentujemy trzy wystawy, które w przyszłości<br />
znajdą miejsce w osobnych obiektach usytuowanych<br />
wokół rynku: małomiasteczkową pracownię krawcowej,<br />
wnętrze sklepiku oraz aptekę z ogródkiem ziołowym.<br />
Interesująca ze względu na swą unikatowość w skansenach<br />
polskich jest ekspozycja wnętrz apteki małomiasteczkowej<br />
z przełomu XIX i XX wieku czynna od czerwca<br />
1992 r., w zabytkowej chałupie organisty ze wsi Bieliny.<br />
W sali ekspedycyjnej umieszczono stół, czyli menzę,<br />
służący do wydawania lekarstw. Zaprezentowano też oryginalne<br />
chorągiewki receptowe, litografowane sygnatury<br />
w kształcie kopert z aptek Kielecczyzny. Meble pochodzą<br />
z nieistniejącej już zabytkowej apteki w Busku.<br />
Na regałach umieszczono flasze ze szkła brunatnego,<br />
białego, niebieskiego, szklane słoje z przykrywkami z<br />
mosiężnej blachy, porcelanowe pojemniki, syfony, metalowe<br />
pojemniki na zioła. Jako relikty można zobaczyć<br />
puszki i baryłki drewniane, w których przechowywano<br />
surowce suche, zioła i minerały.<br />
W aptece znajdują się też leki produkowane przez<br />
powstające już od połowy XIX w. wytwórnie farmaceutyczne.<br />
W tekturowych lub szklanych opakowaniach<br />
przechowywano wyroby kosmetyczne, m.in. mydła, kremy<br />
do różowienia policzków, proszki do zębów oraz<br />
spożywcze wina lecznicze, musztardy, wódki odświeżające.<br />
Obecność syfonów i szklanych flasz przypomina o<br />
powszechnej sprzedaży przez apteki lemoniad i wód<br />
mineralnych.<br />
W izbie mniejszej zaprezentowano niektóre urządzenia<br />
i eksponaty występujące w laboratorium galenowym.<br />
Pod oknem zaaranżowano miejsce pracy aptekarza: na<br />
stole leżą taksy aptekarskie, przybory do pisania, waga<br />
laboratoryjna, mikroskop, menzurki. Obok stoją liczne<br />
moździerze prezentujące bogactwo form i materiałów,<br />
z jakich zostały wykonane. Eksponatem unikatowym jest<br />
oryginalne urządzenie do lania świec. Ponadto można<br />
tu podziwiać XVIII-wieczne szklane retorty, tabletkarkę<br />
ręczną, urządzenie do robienia czopków, różnego rodzaju<br />
szklane lejki, dzbany, prasę do wyciskania nalewek<br />
i wyciągów. Ekspozycję uzupełnia niewielki ogródek<br />
ziołowy przed apteką.<br />
W sklepiku zaaranżowano wnętrze z lat dwudziestych<br />
XX wieku, wypełniając je oryginalnymi przedmio-<br />
Kościół z Rogowa pw. Matki Boskiej Pocieszenia<br />
tami, pochodzącymi z tamtego okresu. Wśród nich znajdują<br />
się: opakowania ołówków, piór, stalówek, zeszyty,<br />
cygara, książeczki dla dzieci, opakowania po artykułach<br />
spożywczych i chemicznych. W pracowni krawcowej<br />
pokazaliśmy m.in. bogatą kolekcję haftów, strojów,<br />
koronek, akcesoriów krawieckich, maszyny do<br />
szycia, żurnale mód oraz różne typy żelazek.<br />
Z małego miasteczka można przejść do tzw. sektora<br />
budownictwa wyżynnego, gdzie prezentowane są<br />
obiekty architektury drewnianej przeniesione z Wyżyny<br />
Krakowsko-Częstochowskiej. Zagroda ze wsi Bukowska<br />
Wola (Miechowskie) ma kształt luźnego okołu,<br />
który tworzą chałupa, wozownia, stajnia z oborą.<br />
Chałupa (1875) prezentuje typ budynku szerokofrotowego,<br />
jednotraktowego. Ściany zbudowane są w konstrukcji<br />
zrębowej. Dach czterospadowy, pokryty słomą<br />
na gładko. Wozownia oszalowana deskami od strony<br />
podwórza otwarta, od strony drogi posiada dwuskrzydłowe<br />
wrota wjazdowe. Stodoła jest sześcioboczna o<br />
konstrukcji ścian sumikowo-łątkowej. Dach pokryto<br />
słomą na gładko o archaicznej konstrukcji sochowej.<br />
Stajnia z oborą jest kopią wykonaną z łamanego kamienia<br />
wapiennego i cegły wewnątrz.<br />
W zagrodzie od 1991 r. prezentujemy unikatową ekspozycję<br />
rzeźb Jana Bernasiewicza z Jaworzni Gniewce:<br />
„Ocalić od zapomnienia. Jan Bernasiewicz, twórca<br />
ogrodu rzeźb". Muzeum w jaworzniańskim sadzie, nazwane<br />
przez artystę „Małym Muzeum w Jaworzni", było<br />
w latach 1979-1984 jednym z najciekawszych zjawisk<br />
w kręgu sztuki samorodnej. Do najbardziej znanych<br />
kompozycji rzeźb artysty należały: Ka<strong>pl</strong>iczka na kasztanie<br />
z ekspresyjną postacią Chrystusa Witającego, w<br />
otoczeniu błękitnych aniołów, postaci świętych, papieży,<br />
Pomnik Poległych Żołnierzy Polskich w walce 1939-<br />
45, Kopernik, grupa kolędnicza Herody, postacie żołnierzy,<br />
dowódców: Rydza-Śmigłego, Roli-Żymierskiego,<br />
Sikorskiego, Świerczewskiego, Piłsudskiego. Zachowały<br />
się wyobrażenia Chrystusa o smutnej twarzy<br />
szykującego się do Drogi Krzyżowej, kompozycja Chrystus<br />
prowadzony przez Niemców, kontrastujące z liryczną,<br />
kolorową ka<strong>pl</strong>iczką z Madonną umieszczoną w pniu<br />
drzewa. Obok postaci historycznych i świętych artysta<br />
z upodobaniem tworzył filuterne diabły, kostusie, zwierzęta,<br />
ptaki, małpoludy, no i stwory. Obecnie „ogród<br />
rzeźb" już nie istnieje - „umarł" wraz z artystą w 1984<br />
r. Na krótko przed śmiercią, w trosce o dalszy los rzeźb<br />
37
eksponowanych pod otwartym niebem, Jan Bernasiewicz<br />
przekazał niemal cały dorobek Muzeum Wsi Kieleckiej.<br />
Od 1991 r. jego prace i pamiątki, które po nim<br />
pozostały, można oglądać w skansenie.<br />
Naprzeciwko tej ekspozycji znajduje się zagroda ze<br />
wsi Ślęzany k. Lelowa, która składa się z budynku mieszkalno<br />
- inwentarskiego z XVIII/XIX wieku i małej jednozapolowej<br />
stodółki z połowy XIX wieku. Z uwagi na<br />
bagnisty teren regionu włoszczowskiego budynek posadowiono<br />
na drewnianych palach wbitych w ziemię. Chałupa<br />
ze stajnią i oborą znajduje się pod wspólnym czterospadowym<br />
dachem, krytym słomą. Ekspozycja prezentuje<br />
zamożne gospodarstwo chłopskie z przełomu XIX/<br />
XX wieku. W sieni stoją żarna do mielenia ziarna na<br />
mąkę, stępa ręczna do tłuczenia kaszy, sprzęty do pieczenia<br />
chleba, narzędzia rolnicze etc. W izbie można<br />
obejrzeć tradycyjne rozmieszczenie mebli i sprzętów. W<br />
sieni zwraca uwagę szeroki komin, z wnęką do wymiatania<br />
sadzy, w izbie piec grzewczy z tzw. ka<strong>pl</strong>iczką z blachami<br />
do gotowania, obok archaiczna nalepa z otwarty<br />
paleniskiem i dynarkiem do gotowania.<br />
Trzecią zagrodą (nieukończoną) w tym sektorze jest<br />
chałupa stolarza ze wsi Rokitno k. Szczekocin (1805).<br />
Składa się z pięciu pomieszczeń: kurnik - izba - sień -<br />
izba - komora. Dach jest czterospadowy, kryty słomą.<br />
W sieni na uwagę zasługuje archaiczne rozwiązanie<br />
wnęki wędzarni i zapiecka, zamkniętych dwoma jednoskrzydłowymi<br />
drzwiami na kołowrocie. Ekspozycja<br />
prezentuje tradycyjne wyposażenie wnętrza z lat 1920-<br />
30: piękny kredens na naczynia, dwa łóżka - prawdopodobnie<br />
z warsztatu w Szczekocinach. Kołyska na biegunach<br />
wskazuje, że w domu były dzieci, nad łóżkami<br />
wisi rząd obrazów religijnych. Uwagę zwraca pięknie<br />
malowana skrzynia wianna z początku XIX wieku. O<br />
zamożności gospodarza świadczy też zegar ścienny,<br />
lustro oraz intarsjowany stół dębowy, wykonany w Rokitnie<br />
ok. 1900 r. Na stole umieszczono „ołtarzyk" domowy,<br />
obok stołu krzesło i ława zwana kanapą, która<br />
pełniła rolę schowka, a czasem i łóżka. W izbie małej<br />
odtworzono warsztat stolarza wiejskiego z wyposażeniem:<br />
stół stolarski, ręczne piły, strugi, dłuta ośniki,<br />
kobylica, dłuta, znaczniki, formy do wycinania profilowanych<br />
elementów.<br />
Wychodząc ze wsi mijamy kuźnię z Radoski wybudowaną<br />
ok. 1900 r. oraz przydrożny krzyż z 1918 r. z<br />
okolic Włoszczowy. Lipowa aleja prowadzi do XIXwiecznego<br />
dworu przeniesionego z Suchedniowa. Wnętrze<br />
modrzewiowego, krytego gontem budynku, wypo-<br />
Warsztaty muzealne cieszą się dużym zainteresowaniem<br />
Spichlerz dworski<br />
sażono w oryginalne, stylowe meble, tkaniny wschodnie<br />
i sprzęty z XVIII/XIX wieku. Za dworem usytuowano<br />
spichlerz dworski z Rogowa wybudowany w<br />
1719 r. We wnętrzu prezentujemy wystawy czasowe o<br />
tematyce związanej z kulturą wsi polskiej oraz mniejszości<br />
etnicznych i narodowych. Nieopodal spichlerza<br />
trwa budowa ośmioraka z Rudy Pilczyckiej.<br />
Pod lasem usytuowano fragment wsi świętokrzyskiej<br />
złożonej z czterech zagród chłopskich. Wszystkie zagrody<br />
w tym wnętrza chat wyposażono w sprzęty i meble<br />
zgodnie z tradycją regionu. W chałupie z Bielin<br />
(1789), krytej gontem, zaprezentowano dodatkowo<br />
warsztat wytwórcy gontów, rzemiosła niegdyś popularnego<br />
na wsiach położonych wśród lasów. W chałupie z<br />
Sukowa (1774) można zobaczyć warsztat koszykarza.<br />
Naprzeciwko zwraca uwagę zagroda okólna, przeniesiona<br />
ze wsi Radkowice (1800-1862), składająca się z<br />
kilku obiektów ściśle ze sobą połączonych, krytych słomą.<br />
Pod lasem w krytej strzechą chałupie z Bronkowic<br />
(1890) urządzono wnętrze chaty zamieszkiwanej przez<br />
zielarkę.<br />
Dróżka biegnąca wśród pól prowadzi do fragmentu<br />
wsi reprezentującego architekturę drewnianą charakterystyczną<br />
dla terenów lessowych. Przeniesiono tu dwie<br />
biedniackie chałupy ze Świątnik (1758) i Chrobrza (1858)<br />
oraz dużą studnię gromadzką o napędzie kieratowym.<br />
W chacie ze Świątnik odtworzono wnętrze zamieszkiwane<br />
przez rodzinę tkacza. Obiekt ten posiada archaiczny<br />
komin sztagowy wykonany z drewna, gliny i słomy.<br />
Nieopodal usytuowano chatę z Chrobrza, z wyposażonym<br />
wnętrzem. Za wsią stoi kamienna figura świętego<br />
Jana Nepomucena, strzegącego mieszkańców od<br />
powodzi. Był to najpopularniejszy, obok Floriana, święty<br />
w wiejskich ka<strong>pl</strong>iczkach na wsiach kieleckich, stale<br />
zagrożonych powodziami i pożarami.<br />
Stałe ekspozycje w Muzeum Wsi Kieleckiej urozmaicają<br />
wystawy czasowe, aranżowane w zabytkowym<br />
spichlerzu dworskim oraz w XVIII-wiecznym dworku<br />
Laszczyków, kieleckiej siedzibie muzeum. Skansen jest<br />
też miejscem imprez folklorystycznych, koncertów. W<br />
muzeum w ostatnich latach nakręcono kilka filmów i<br />
reklamówek telewizyjnych.<br />
Skansen jako ekspozycja <strong>pl</strong>enerowa ma na widza oddziaływanie<br />
nostalgiczne, sentymentalne, refleksyjne. Już<br />
tylko w skansenach odnajdujemy zapomniany obraz wsi,<br />
„dotykamy" historii, poznajemy tradycje regionu. Większość<br />
Polaków, z racji pochodzenia ze środowisk wiejskich,<br />
z sentymentem powraca tu, by odnaleźć wspomnienia<br />
z dzieciństwa, historię swoich przodków.<br />
Autorka jest kustoszem Muzeum Wsi Kieleckiej<br />
Fot. E. Szot-Radziszewska<br />
38
RECENZJE<br />
KATARZYNA SMYK-PŁOSKA<br />
Śląskie wypisy<br />
o tradycyjnych<br />
obrzędach i zwyczajach<br />
Tradycyjne zwyczaje i obrzędy śląskie.<br />
Wypisy - to opracowana przez<br />
Teresę Smolińską antologia tekstów,<br />
której celem jest prezentacja tradycyjnych<br />
form śląskich zwyczajów i obrzędów<br />
ludowych ukazanych w perspektywie<br />
historycznej z zachodzącymi w<br />
nich zmianami i przestrzennym zróżnicowaniem.<br />
Stanowi ona popularne<br />
kompendium dla miłośników kultury<br />
ludowej, pasjonatów śląskiego dziedzictwa<br />
kulturowego, jak też pomoc<br />
naukową dla nauczycieli i uczniów<br />
podczas lekcji „Edukacji regionalnej<br />
- dziedzictwa kulturowego w regionie".<br />
Sprostanie celom programu tego<br />
nowego przedmiotu w realiach śląskich<br />
nie jest łatwe. Nauczyciele bowiem<br />
włączający się do procesu rewitalizacji<br />
tożsamości śląskiej muszą posiadać<br />
rozległą wiedzę z zakresu historii,<br />
tradycji Górnego Śląska (zwłaszcza<br />
Opolskiego) jako pogranicza kulturowego,<br />
kultury masowej oraz o kulturalnych<br />
i politycznych aspiracjach liderów<br />
mniejszości niemieckiej. Właśnie<br />
naprzeciw ich oczekiwaniom wychodzą<br />
omawiane Wypisy, powstałe z inicjatywy<br />
Opolskiego Towarzystwa Kulturalno-Oświatowego,<br />
mecenasa śląskiej<br />
tradycji ludowej.<br />
Ukazując w sposób systematyczny<br />
i inspirujący bogactwo tradycyjnej kultury<br />
ludowej Śląska Opolskiego, T.<br />
Smolińska zebrała w recenzowanej<br />
pracy teksty wielu autorytetów w dziedzinie<br />
folklorystyki, etnologii, historii<br />
sztuki, zarówno wybitnych śląskoznawców,<br />
jak też badaczy zajmujących się<br />
polską i słowiańską kulturą tradycyjną.<br />
W Wypisach znalazły się zatem teksty<br />
autorów, którzy pisząc o obrzędach<br />
i zwyczajach, eksponowali ich regionalny<br />
- śląski - charakter. Skrupulatnie<br />
opracowane i celnie pogrupowane<br />
materiały pochodzą z wydawnictw regionalnych,<br />
jak np. „Kalendarz Opolski",<br />
„Kwartalnik Opolski", „Głos Olesna",<br />
„Rocznik Ziemi Krapkowickiej",<br />
z prywatnych zbiorów archiwalnych<br />
pozyskanych w terenie przez miłośników<br />
śląskiej tradycji oraz trudno dostępnych<br />
prac zwartych L. Malinowskiego<br />
czy L. Dubiela. Zebranie ich w<br />
jednej publikacji jest realizacją niezwykle<br />
cenną i stanowić powinno wzór dla<br />
wielu animatorów edukacji regionalnej<br />
na terenie całego kraju.<br />
Omawiana książka składa się z<br />
trzech części: Zwyczaje i obrzędy doroczne,<br />
Zwyczaje i obrzędy rodzinne<br />
oraz Materiały uzupełniające. Teksty.<br />
Dwie pierwsze części otwierają Uwagi<br />
wprowadzające autorstwa T. Smolińskiej,<br />
które z założenia nie mają charakteru<br />
syntezy zwyczajowości i obrzędowości<br />
śląskiej. Natomiast w skondensowany<br />
sposób, posługując się czytelnymi<br />
przykładami, zarysowują<br />
szeroki kontekst, w jakim należy prowadzić<br />
rozważania nad współczesnymi<br />
przejawami śląskiej kultury tradycyjnej:<br />
kontekst obszaru kultury śródziemnomorskiej,<br />
kultury narodów starożytnych<br />
i naszej ery oraz kontekst<br />
zagadnień chrystianizacji przedchrześcijańskich<br />
elementów ludowej tradycji<br />
rolniczej.<br />
Autorka objaśnia również najpotrzebniejsze<br />
terminy z dziedziny folklorystyki,<br />
etnologii, jak np. folklor tradycyjny,<br />
spontaniczny folklor współczesny,<br />
folkloryzm, magia pierwotna,<br />
obrzędowe formy reliktowe, kolędowanie<br />
i jego magiczna symbolika wróżebna,<br />
formuły życzeniowe, opowieści<br />
ajtiologiczne, zachowania magiczne,<br />
obrzęd inicjacyjny, obrzęd izolacyjny i<br />
inne. Podkreśla, że dziedzictwo kulturowe<br />
Ślązaków należy do obszarów<br />
tradycyjnej kultury chłopskiej, o czym<br />
świadczą zachowane do dziś archaizmy<br />
kulturowe i gwara. Enumeratywnie<br />
wymienia przy tym elementy o jednoznacznym<br />
rodowodzie niemieckim,<br />
uznane przez Ślązaków „za własne"<br />
(bożonarodzeniowe dzieciątko przynoszące<br />
prezenty, choinka, wielkanocny<br />
zajączek, pieśni niemieckie z przedwojennej<br />
szkoły, tyty dla uczniów<br />
pierwszych klas, wieńce adwentowe, s.<br />
28) oraz formy przejmowane od ludności<br />
napływowej (s. 29, 97).<br />
Pisząc zaś o procesie przemian śląskiej<br />
tradycji kulturowej w ostatnich<br />
latach, T. Smolińska stwierdza, że konsumpcyjny<br />
model życia i „kultura masowa<br />
[...] pod każdym względem<br />
zmienia, a raczej niweluje pierwotny,<br />
jakże zróżnicowany, obraz tradycyjnej<br />
kultury chłopskiej na rzecz unifikacji<br />
kulturowej" (s. 30). Godne powszechnej<br />
uwagi jest zarazem to, że właśnie<br />
„Ślązacy pamiętają jeszcze o wielu tradycyjnych<br />
praktykach związanych z<br />
rodzinną i doroczną obrzędowością, a<br />
niektóre z nich starają się pieczołowicie<br />
pielęgnować", co „jednoznacznie<br />
świadczy o niezwykle silnym więziotwórczym<br />
charakterze własnej tradycji"(s.l3).<br />
W części poświęconej zwyczajom i<br />
obrzędom dorocznym znajduje się<br />
wybór materiałów na temat obrzędowości<br />
jesienno-zimowej, wiosenno-<br />
-letniej oraz opatrzony rysunkami i<br />
schematami zbiór tekstów o współczesnej<br />
twórczości obrzędowej na Śląsku<br />
Opolskim, sztuce ludowej świąt dorocznych<br />
i o tradycyjnych rekwizytach<br />
obrzędowych. Część Zwyczaje i obrzędy<br />
rodzinne zawiera rozdziały: Człowiek<br />
się rodzi, Wróżby miłosne, zaloty i<br />
wesele, Śmierć i pogrzeb oraz rozdział,<br />
zbierający m.in. teksty o tradycyjnych<br />
zabawkach, symbolice kolorów w obrzędowych<br />
strojach śląskich, o strojach<br />
weselnych i dawnych rekwizytach w<br />
obrzędowości rodzinnej.<br />
Zarazem należy podkreślić, że<br />
Wypisy przywołują tylko niektóre zwyczaje<br />
i obrzędy, eksponując te najbardziej<br />
charakterystyczne dla Śląska<br />
Opolskiego, jak np. wodzenie niedźwiedzia,<br />
chowanie basa, babski comber,<br />
topienie marzanny (marzanioka),<br />
chodzenie z goikiem, zwyczaje wielkanocne<br />
i wigilijne czy żniwniok. Znalazły<br />
się tu opracowania, które podejmują<br />
nie tylko opis archaicznej formy<br />
obrzędów i zwyczajów, ale analizują<br />
je w konwencji „dawniej i dziś",<br />
ukazując proces zmian oraz redukcji<br />
tradycyjnych zachowań i obrzędów,<br />
który jest wynikiem nowych potrzeb<br />
i aspiracji społecznych współczesnych<br />
mieszkańców Śląska. Odzwierciedleniem<br />
tego podejścia autorki antologii<br />
jest dobór i zestawienie niespełna<br />
stu fotografii dopełniających Wypisy,<br />
wśród których znalazły się zdjęcia<br />
wykonane na Śląsku w czasie ostatniego<br />
wieku, pochodzące z archiwum<br />
nauczycieli-regionalistów, Zakładu<br />
Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniwersytetu<br />
Opolskiego oraz autorki.<br />
Na specjalną uwagę zasługuje<br />
ostatnia część omawianej książki:<br />
Materiały uzupełniające. Teksty. Zawiera<br />
ona tradycyjne teksty opatrzone<br />
minimalnym komentarzem analitycznym,<br />
zarejestrowane na Górnym<br />
Śląsku przez współczesnych badaczy.<br />
Znajdują się tu scenariusze przedstawienia<br />
Herody, wynoszenia marzanny<br />
i chodzenia z gaikiem; zbiorki tra-<br />
39
dycyjnych formuł życzeniowych, jak<br />
powinszowania świąteczne, życzenia<br />
noworoczne, napisy na kroszonkach,<br />
weselne oracje życzeniowe; zbiorki<br />
pastorałek i kolęd ze Śląska, tradycyjnych<br />
pieśni i oracji weselnych,<br />
przysłów ludowych; przepisy na tradycyjne<br />
potrawy wigilijne; opisy<br />
wróżb wigilijnych oraz zapisy opowieści<br />
wspomnieniowych o dawnych zwyczajach<br />
i obrzędach takich, jak tradycyjne<br />
wesele śląskie, szukanie Judasza<br />
i obmywanie się wodą z rzeki w<br />
Wielki Tydzień, opolskie obrzędy Palmowej<br />
Niedzieli.<br />
Różnorodność metodologiczna<br />
zebranych prac czyni z Wypisów pu-<br />
blikację o niezwykłej wartości dla studentów<br />
folklorystyki - młodego kierunku<br />
rozwijającego się np. w Opolu<br />
i na UMCS w Lublinie. Książka ta<br />
stanowi także bezcenną pomoc edukacyjną<br />
dla nauczycieli realizujących<br />
ścieżkę regionalną, prowadzących<br />
lekcje edukacji regionalnej - dziedzictwa<br />
kulturowego w regionie, zajęcia<br />
<strong>pl</strong>astyczne, teatralne, praktyczne,<br />
cje religii, historii itd. Zwłaszcza na<br />
lekcjach języka polskiego w rękach<br />
nauczyciela-regionalisty Wypisy mogą<br />
stać się skarbnicą materiału, który<br />
pozwoli szerzej analizować dzieła literackie,<br />
fakty kulturowe i językowe.<br />
A materiał ten na pewno będzie bliski<br />
uczniom śląskich szkół - pochodzi<br />
przecież z ich „małej ojczyzny".<br />
Z drugiej strony polecani antologia<br />
służy inspiracji wszystkich czytelników<br />
do szerszej refleksji na temat<br />
współczesnej formy, funkcji i wartości<br />
tradycyjnych zwyczajów oraz obrzędów,<br />
nie tylko śląskich, ale i kaszubskich,<br />
kurpiowskich, lubelskich,<br />
południowo-podlaskich, żywieckich...<br />
Tradycyjne zwyczaje i obrzędy śląskie.<br />
Wypisy, wybór i opracowanie<br />
Teresa Smolińska, Opole 2003, 219<br />
s., 96 ilustracji, wydanie II poszerzone.<br />
NELA SZPYCZKO<br />
Dokumentacja<br />
pieśni ludowych<br />
Polaków zamieszkałych<br />
na Ukrainie 1<br />
W 2002 roku w Kijowie (nakładem<br />
głównej redakcji literatury w językach<br />
mniejszości narodowych) została opublikowana<br />
książka Larysy Wachniny<br />
Pieśni ludowe Polaków Ukrainy.<br />
Przedmiotem i zakresem opracowania<br />
jest folklor Polaków Ukrainy od<br />
1920 r. po 2001 r.<br />
Na ziemi ukraińskiej od dawna<br />
mieszkali nie tylko Ukraińcy, ale i Rosjanie,<br />
Żydzi, Ormianie i inne narodowości.<br />
Wśród mniejszości narodowych,<br />
które miały wielki wpływ na dzieje kulturowe<br />
Ukrainy i zawsze zachowały<br />
swój język, wiarę oraz zwyczaje, wyróżnia<br />
się wspólnota polska, która na tych<br />
terenach pojawiła się jeszcze w średniowieczu.<br />
Jej działalność i kultura nie zostały<br />
dotychczas wyczerpująco i wszechstronnie<br />
zbadane. Recenzowana książka<br />
jest jednym z pierwszych tego typu<br />
źródeł. Obejmuje ona współczesną folklorystyczną<br />
kulturę Polaków Ukrainy.<br />
W historii polskiej diaspory w byłym<br />
ZSRR Polacy Ukrainy wyróżniali<br />
się głównie etnicznym autochtonizmem,<br />
gdyż większa część polskiej<br />
mniejszości mieszkała na tych terenach<br />
już niejedno stulecie. Przekazywana<br />
z pokolenia na pokolenie wiara<br />
katolicka była podstawowym źródłem,<br />
które przyczyniło się do zachowania<br />
języka i kultury polskiej grupy etnicznej.<br />
Ze statystycznych spisów ludności<br />
wynika, że na pierwszym miejscu u<br />
Polaków było zawsze kryterium „Polak-katolik".<br />
To określenie utrwaliło<br />
się w świadomości mieszkańców Ukrainy<br />
i dziś nawet występuje w niektórych<br />
miejscowościach, a Kościół nazywany<br />
jest nie katolickim, a polskim.<br />
Czasy stalinowskie - represji, głodu<br />
i ludobójstwa - dla Polaków na tych<br />
terenach były tragiczne. W kilku słowach<br />
nie można wyrazić bólu i cierpienia.<br />
Masowych deportacji zaznało wiele<br />
narodowości mieszkających na terytorium<br />
Ukrainy, w tym Tatarzy Krymscy<br />
i Niemcy. Jednakże Polacy byli<br />
chyba pierwszym narodem ukaranym<br />
w tragicznym stalinowskim eksperymencie.<br />
Setki tysięcy mieszkańców pochodzenia<br />
polskiego, począwszy od lat<br />
30., stało się ofiarami masowych deportacji<br />
do rejonów Kazachstanu, a w latach<br />
30. i 40. ofiarami śmierci głodowej.<br />
Jeszcze do dziś nie zostały do końca<br />
wyjaśnione wszystkie szczegóły dotyczące<br />
tej tragicznej statystyki, która<br />
po raz pierwszy została ogłoszona dopiero<br />
w ostatnich latach. Polski etnos,<br />
według opinii M. Iwanowa, wszedł do<br />
historii byłego ZSRR „jako pierwszy<br />
naród ukarany" [s. 18].<br />
Przypomnienie tych wydarzeń dowodzi,<br />
że także kultura Polaków Ukrainy<br />
była niszczona i doznała niepowetowanych<br />
strat. Gdyby nie te tragiczne<br />
wydarzenia w historii i fatalne wręcz<br />
warunki życia, materiału folklorystycznego<br />
dochowałoby się o wiele więcej.<br />
Dzisiaj, kiedy w okresie tworzenia<br />
i rozwoju niepodległego państwa ukraińskiego<br />
warunki odrodzenia dla<br />
wszystkich mniejszości narodowych są<br />
sprzyjające, trudno odtworzyć kulturę,<br />
gdyż wiele pokoleń poddało się asy-<br />
milacji i przez to straciło zdolność mówienia<br />
we własnym języku. Czasy „pierestrojki"<br />
(koniec lat 80.) były początkiem<br />
okresu, kiedy mniejszości narodowe<br />
zaczęły w ten czy inny sposób<br />
mówić o sobie: otwierano świątynie,<br />
tworzono różne stowarzyszenia i organizacje<br />
kulturalne.<br />
Książka o folklorze Polaków na<br />
Ukrainie gromadzi materiał pieśni ludowych<br />
z różnych regionów. Był on<br />
zbierany przez dłuższy czas przez folklorystów<br />
i naukowców. Większość zapisów<br />
folklorystycznych różnych grup<br />
narodowościowych znajduje się w Archiwum<br />
Wydziału Folklorystyki i Etnologii<br />
im. M. Rylskiego Akademii Nauk<br />
Ukrainy. Badania różnią się ilością zebranych<br />
tekstów oraz miejscem ich zapisu.<br />
Przeprowadzone stopniowo, począwszy<br />
od 1920 roku, pokazują, że w<br />
pamięci Polaków mieszkających na<br />
Ukrainie do dzisiaj pozostały pieśni<br />
różnych gatunków: wojskowe, dawne<br />
historyczne, liryczne, religijne, legionowe<br />
itp. Jest to dowód przynależności<br />
Polaków do swojej narodowości. Tradycyjna<br />
ludowa kultura stała się dla<br />
nich ważną sferą realizacji świadomości,<br />
niezależnie od czasu historycznego.<br />
Proponowany czytelnikowi śpiewnik<br />
polskich pieśni ludowych reprezentuje<br />
zarówno własne zapisy autorki,<br />
zarejestrowane w ostatnich latach<br />
jak i całą warstwę materiałów i badań<br />
terenowych Instytutu Sztuki, Folklorystyki<br />
i Etnologii im. M. Rylskiego<br />
Akademii Nauk Ukrainy, przy czym<br />
większość z nich opublikowano tu po<br />
raz pierwszy. W książce przedstawiono<br />
również 17 tekstów polskich pieśni,<br />
które zapisał znany ukraiński folklorysta<br />
Gnat Tańciura w latach 20. we<br />
wsi Ziatkiwci w woj. Winnickim.<br />
Książka obejmuje wstęp pt. Współczesna<br />
folklorystyczna kultura Polaków<br />
Ukrainy w trzech językach: ukraińskim,<br />
polskim i angielskim oraz rozdziały<br />
dokumentacyjne ułożone gatunkami.<br />
Są to kolejno: kolędy, pieśni weselne,<br />
ballady, pieśni żołnierskie i patriotyczne,<br />
pieśni liryczne i żartobliwe. Publikację<br />
zwieńcza posłowie pod tytułem<br />
40
Muzyczne osobliwości polskich pieśni<br />
narodowych w języku ukraińskim autorstwa<br />
Ludmiły Jefremowej oraz<br />
zdjęcia archiwalne wykonane w różnych<br />
regionach Ukrainy.<br />
We wstępie autorka opisuje historię<br />
etnosu polskiego, jego pochodzenie,<br />
działalność Polaków oraz kulturę folklorystyczną,<br />
jaka wyłania się z badań<br />
ukraińskich naukowców i folklorystów.<br />
Rozdział kolędy ukazuje niektóre<br />
znane teksty zapisane przez informatorów<br />
pochodzących z Wołyńskiego i<br />
Żytomierskiego - podane bez zapisu<br />
nutowego, m.in.: W północnej ciszy,<br />
Przybieżeli do Betlejem, Narodził się Jezus<br />
Chrystus.<br />
Pieśni weselne, które tworzą kolejny<br />
rozdział książki, zostały zanotowane<br />
w różnych miejscowościach województw<br />
żytomierskiego, wołyńskiego,<br />
chmielnickiego i Winnickiego. Oto niektóre<br />
ich tytuły: Mamuniu, mamusiu,<br />
Panie drużku, ale tańcujesz, U kalinowym<br />
lesie, Oj, w lesie, lesie leszczyna (3<br />
warianty tej pieśni), Oj, nie płacz, nie<br />
płacz kochanie moje (7 wariantów) i<br />
inne. Ten rozdział, jak i następne, zawiera<br />
materiał nutowy, co daje możliwość<br />
ich odtworzenia i wykonywania.<br />
Trzeci rozdział jest zbiorem 19 ballad<br />
zapisanych na tychże terenach. Są<br />
to m.in.: U Warszawie na ulicy, Cztery<br />
myli od Warszawy, Pojechał Jasio wyszukać<br />
żonę, U niedziele rano (w 3 wersjach),<br />
Wyjdu na podwórze, Tam koło<br />
wierzby, W Wyrokach na wioskie, We<br />
wsi Malinowsi stała chatka mała.<br />
Pieśni żołnierskie i patriotyczne tworzą<br />
następny rozdział śpiewnika i zawierają<br />
w sumie 20 utworów: W zielonym<br />
gaiku (3 wersje), A gdy żołnierz szedł na<br />
wojnę, Piąty roczek wojny minął, Pan<br />
Dąbrowski z wojny jedzie (4 wersje), Oj,<br />
czy zdrowa Mania moja?, Przyjechali<br />
ułani, A w ogródku wojna i inne.<br />
Natomiast 16 utworów liczy rozdział<br />
dokumentujący pieśni liryczne,<br />
m.in.: Jabloneczka (2 wersje), Szumiała<br />
leszczyna, Kukułeczka kuka, Dudnie<br />
woda dudnię, Szła dzieweczka (2 wersje),<br />
Poszła Marysia na Bukowinę (6<br />
wersji, Rano, rano, raniusieńko, Mamunio<br />
moja, W moim ogródeczku.<br />
Ostatni rozdział to pieśni żartobliwe.<br />
Liczy on 18 tekstów, wśród nich<br />
m.in.: Dwie mili za Warszawą, Krakowiaczek<br />
bi(e)dny (2 warianty), W poniedziałek<br />
rano, Krzycze baba, krzycze,<br />
Miała baba koguta, Tańcuj, tańcuj, Już<br />
późna godzina, Laz kotek na płotek<br />
(piosenka dziecięca), Oto dobrze mój<br />
Jasieńku.<br />
W zakończeniu publikacji przedstawiony<br />
jest tekst o muzycznych osobliwościach<br />
polskich pieśni narodowych<br />
w języku ukraińskim. Dla najdawniejszych<br />
polskich pieśni ludowych charakterystyczna<br />
jest swoista melodyka archaiczna,<br />
w tym łady diatoniczne, swoista<br />
rytmika, intonacyjna pokrewność<br />
ze staroruskimi i czeskimi pieśniami.<br />
Świadczy to o ogólnosłowiańskich<br />
wpływach najdawniejszych warstw<br />
folkloru pieśniowego. Interesujący jest<br />
wzajemny wpływ polskich i ukraińskich<br />
pieśni. Najbardziej jaskrawie<br />
widoczny jest on w zachodnioukraińskim<br />
folklorze, co świadczy o podobieństwie<br />
i bezpośredniej bliskości<br />
geograficznej oraz osobliwości historycznego<br />
rozwoju, a także wzajemnego<br />
wpływu tych regionów.<br />
W melodyce pieśni polskiej odczuwany<br />
jest wielki wpływ tanecznej narodowej<br />
muzyki w całości i niektórych<br />
tańców osobno. Odczuwa się tu wpływy<br />
polskiej muzyki tanecznej: mazurka,<br />
krakowiaka, oberka, poloneza, jak<br />
i tańców innych narodów: czardasza,<br />
hopaka i in.<br />
W dodatkach do książki umieszczone<br />
zostały zdjęcia i materiały archiwalne<br />
oraz spis treści w języku polskim.<br />
Książka ta jest pierwszym opracowaniem<br />
ukraińskim dotyczącym folklorystyki<br />
etnosu polskiego. Dzięki niej<br />
czytelnik lepiej zrozumie życie i kulturę<br />
mniejszości polskiej oraz będzie<br />
mógł na konkretnych przykładach odtworzyć<br />
pieśni-inscenizacje i porównać<br />
wpływ różnych kultur na formowanie<br />
się polskiego folkloru pieśniowego.<br />
Bardzo istotne jest, że wstęp-wprowadzenie<br />
podano w trzech językach. Ponadto<br />
odtwarza on historię, życie,<br />
działalność i rozwój kulturowy Polaków<br />
mieszkających na kresach.<br />
Materiał książki będzie pomocny<br />
dla studentów różnych wydziałów zajmujących<br />
się podobną tematyką oraz<br />
wyjeżdżających na badania terenowe.<br />
Melodie niektórych piosenek mogą<br />
być wykorzystywane zarówno przez<br />
profesjonalne jak i amatorskie zespoły.<br />
Mogą one być także pomocne w<br />
badaniach dotyczących narodowej<br />
polskiej pieśniowej melodyki, a więc<br />
dla naukowców slawistów jak i dla<br />
szerokiego kręgu czytelników.<br />
We wstępie autorka książki zaznacza,<br />
że w latach prześladowań i represji<br />
nosicielem języka i kultury polskiej<br />
był wyłącznie Kościół Rzymskokatolicki,<br />
z tego wynika, że najbardziej popularnymi<br />
i znanymi powinne być pieśni<br />
religijne i liturgiczne, np. kolędy.<br />
Jednakże w rozdziale poświęconym<br />
kolędom nie ma zapisów nutowych.<br />
Nie ma też informacji o ich autorach<br />
(co dotyczy zarówno tekstów jak i melodii).<br />
A dane tego typu przedstawiają<br />
różne śpiewniki kościelne.<br />
Ale są w kościele inne święta, np.<br />
wielki post, nabożeństwa majowe,<br />
czerwcowe i różańcowe i dużo tego<br />
typu przepięknych pieśni zachowało<br />
się w pamięci mieszkańców na badanych<br />
terenach. Takiej informacji brak<br />
w śpiewniku. Zatem, jeżeli włączono<br />
do publikacji kolędy, to również należało<br />
chociażby wspomnieć o innych<br />
gatunkach polskich pieśni religijnych.<br />
W uwagach szczegółowych w odniesieniu<br />
do pieśni weselnych, m.in.<br />
takich jak Wyszła dziewczyna w dwóch<br />
wariantach i Woźmu ja szablu - to<br />
moim zdaniem są to warianty ballady.<br />
Niewykluczone, że informatorzy nie<br />
byli świadomi do jakiego gatunku folklorystycznego<br />
ta pieśń należy i nawet<br />
śpiewali ją na weselu. Jednakże analiza<br />
wewnętrzna wskazuje, że są to warianty<br />
ballady A w niedzielę rano podanej<br />
w 3 wersjach.<br />
Te uwagi nie umniejszają dużej wartości<br />
publikacji L. Wachniny. Mamy<br />
nadzieję, że będzie to istotny impuls do<br />
dalszych tego typu opracowań.<br />
1<br />
Pieśni ludowe Polaków Ukrainy,<br />
oprac. Larysa Wachnina, Kijów 2002, s. 288.<br />
JERZY ROCHOWIAK<br />
Poezja kujawskich równin<br />
Ostatni wydany za życia autora<br />
zbiór wierszy wybitnego kujawskiego<br />
poety ludowego Franciszka Becińskiego<br />
(1897-1975) nosi tytuł Melodie ziemi.<br />
Wiele jego utworów pozwala usłyszeć<br />
muzykę, jaką zdaje się pobrzmiewać<br />
kujawski krajobraz. Podobne wrażenie<br />
pozostawiają wiersze Barbary<br />
Marciniak zamieszczone w opublikowanym<br />
niedawno nakładem Urzędu<br />
Gminy w Konecku tomiku Na kujawskich<br />
łąkach.<br />
Autorka urodziła się w 1932 roku<br />
w Toporzyszczewie, od 1940 roku<br />
mieszka w Zapustku koło Konecka,<br />
gdzie prowadziła wraz z mężem gospodarstwo<br />
rolne. Pracowała w Gminnej<br />
Spółdzielni Samopomoc Chłopska w<br />
Konecku. Wychowała czworo dzieci.<br />
Od kilku lat jest członkinią Zespołu<br />
Folklorystycznego „Echo Konecka"<br />
działającego przy Gminnym Ośrodku<br />
Kultury w Konecku. Od paru lat uprawia<br />
twórczość poetycką.<br />
Wiersze zamieszczone w zbiorku Z<br />
kujawskich łąk mają urok ludowych<br />
piosenek. Proste, rytmiczne, mogłyby<br />
być śpiewane. I są: niektóre znalazły<br />
się w repertuarze „Echa Konecka".<br />
Przeważają tu utwory poprzez które<br />
poetka przedstawia wiejskie życie.<br />
Owszem, jest tutaj parę pocztówkowych<br />
widoczków, parę tekstów, w których<br />
autorka zbyt łatwo sławi urok<br />
41
odzinnej ziemi. Owszem, zdarzają się<br />
rymy gramatyczne, ale to wszystko<br />
staje się nieistotne wobec niewymuszonej<br />
poezji, skąpej w słowa, bogatej<br />
w obrazy. Barbara Marciniak ma<br />
bowiem dar poetyckiego malowania<br />
i opowiadania, dar dzielenia się swoją<br />
wrażliwością. I w każdym wierszu<br />
można znaleźć coś, co przyciąga uwagę,<br />
jest odkrywcze bądź wyjątkowo<br />
zgrabne.<br />
Zbiór otwierają utwory opiewające<br />
piękno małej ojczyzny autorki. Dalej<br />
są wiersze, które można by określić<br />
jako obyczajowe: to przede<br />
wszystkim erotyki o uczuciach wiejskiej<br />
dziewczyny, o tęsknocie za ukochanym.<br />
To również obrazki z życia<br />
na wsi. Niektóre zaciekawiają dramatyzmem,<br />
jak Konik: o konieczności<br />
sprzedaży konia, wychowywanego w<br />
zagrodzie od źrebięcia. To także sentymentalny<br />
obrazek: wspomnienie<br />
podwórka, miłych chwil z babcią,<br />
dziadkiem, rodzicami. Są tu i takie<br />
wiersze, jak Ojczyzna!, w których pojawia<br />
się pamięć wojennej przeszłości,<br />
rozstania dziewczyny i chłopaka<br />
odchodzącego do wojska. Pośród erotyków<br />
szczególna jest Radość weselna.<br />
Dalej są wiersze o śmierci: przechadzka<br />
po łące ożywia wspomnienie<br />
zmarłych rodziców. Jest i pogodny<br />
wiersz o dożynkach. Jesień skłania do<br />
zadumy: Deszczowa droga wiedzie do<br />
przewartościowań, do westchnienia<br />
nad nieuchronnością przemijania.<br />
Ważne okazują się przeto uczucia:<br />
dzieci do matki, a także drobiazgi<br />
umilające życie. Zamyślenie nad ziemią<br />
wiedzie do smutnych uogólnień<br />
o losie ludzi na niej pracujących, biedzie,<br />
marnych gospodarzach kraju...<br />
Ale przecież śpiewa skowronek, młodość<br />
nie całkiem przeminęła... Roześmiane<br />
dzieci bawią się na śniegu.<br />
Wszyscy weselą się Bożym Narodzeniem:<br />
choinką, betlejemskim żłóbkiem,<br />
kolędą. Zza kujawskiego pejzażu<br />
przezierają minione widoki: tam,<br />
gdzie teraz ściele się łan zboża niegdyś<br />
stała chata. Ślicznym widokom<br />
dodaje uroku pamięć cudownych dni,<br />
oświetlanych słońcem nad barwnymi<br />
kujawskimi łąkami.<br />
Domyślać się należy, że zbiór jest<br />
wyborem utworów z teki autorki. Redagująca<br />
tomik Daria Danuta Lisiecka<br />
starała się pogrupować publikowane<br />
wiersze tematycznie, ułożyć je w<br />
porządku określanym przez pory<br />
roku. Motywem, który najczęściej w<br />
nich się pojawia, który je spaja w całość,<br />
jest miłość. To ona okazuje się<br />
najważniejsza. Dzięki niej to, co minęło<br />
przenika do teraźniejszości. Barbara<br />
Marciniak nie rozpamiętuje<br />
przeszłości, nie użala się nad urodą<br />
wspominanego czasu. Przemijanie<br />
jest naturalne, a człowiek rozpoznając<br />
zmieniającą się rzeczywistość<br />
odradza się - jak przyroda, w<br />
którą wkomponowany jest jego los.<br />
Można by powiedzieć, że poetka zawarła<br />
w swych strofach głęboką życiową<br />
mądrość, że potrafi dostrzegać<br />
piękno, zachwycać się nim. Ujmuje w<br />
tych wierszach pogoda, z jaką Barbara<br />
Marciniak spogląda na świat,<br />
ludzi. W wielu wierszach zdaje się<br />
dzielić uśmiechem - nie stroni od<br />
żartu.<br />
Na kujawskich łąkach to niebanalna<br />
książka o życiu, o znajdowaniu<br />
wartości. Jedną z nich jest ziemia, a<br />
wraz z nią praca. Inną jest krajobraz,<br />
któremu Kujawy zawdzięczają wyjątkowość.<br />
Jego piękno kształtuje, określa<br />
ludzi wypełniających w nim swój<br />
los. Jakkolwiek by było, cokolwiek by<br />
się działo, to przestrzenią, w której<br />
można znaleźć radość, a dzięki niej<br />
żyć w duchowej pogodzie jest ukwiecona<br />
łąka. Sposób, w jaki poetka<br />
przedstawia swoją postawę okazuje<br />
się piękną lekcją.<br />
Swymi wierszami Barbara Marciniak<br />
nawiązuje do literackich tradycji:<br />
kujawskich strof Jana Kasprowicza<br />
oraz twórczości „poety spod strzechy"<br />
Franciszka Becińskiego. Jest to<br />
jednak twórczość samorodna: współczesna<br />
poezja ludowa, szczera i bezpośrednia.<br />
ZBIGNIEW<br />
Droga<br />
KOZAK<br />
Pokazywałeś mi Panie drogę<br />
drogę - mlecz i rumianki<br />
jak bosymi nogami<br />
nie pokalać<br />
ładu tego świata<br />
Ja głupiec uparty<br />
tam gdzie błota szare<br />
błoto - pazerność<br />
błoto - pycha<br />
Biała koszula nadana mi<br />
w chwili pierwszego krzyku<br />
krzyku nie - radości<br />
nawet jej nie wycieram<br />
z czasem kolory szare<br />
Wiele razy jak drogowskaz<br />
Stałeś na rozstajach<br />
w kształt ka<strong>pl</strong>iczki wpisany<br />
ja głupcem byłem<br />
Pokaż mi Panie drogę<br />
nie jakieś „kocie łby"<br />
nie autostrady szalone<br />
pokaż mi drogę<br />
drogę - mlecz i rumianki<br />
jeszcze zrzucę kamasze głupoty<br />
by nie pokalać<br />
by wybielić koszulę<br />
JÓZEF<br />
CHOJNACKI<br />
Nasze<br />
jesienie<br />
Zbiegły się rodzinna ziemio<br />
nasze jesienie<br />
Znów w ordynku idą dni<br />
w ubogim blasku<br />
W koszykach niosą owoce<br />
i ckliwe słowa<br />
Chłodne poranki<br />
na pajęczynach suszą rosę<br />
i dziki chmiel<br />
wspiął się na gruszę po ulęgałki<br />
Wiatr wieczny tułacz<br />
pogania stado chmur<br />
i liście próbują skrzydeł<br />
Nicią babiego lata<br />
zjesienniałe myśli<br />
wiążę w snop.<br />
WALERIA PROCHOWNIK<br />
Troski leciwej gospodyni<br />
czemu wciąż leżę<br />
mocny Boże<br />
kiedy już ranne<br />
wstały zorze<br />
kogut też pieje<br />
od świtania<br />
- najwyższa pora<br />
wstać z posłania<br />
w oborze krowa<br />
porykuje<br />
to czas udoju<br />
informuje<br />
kot na parapet<br />
okna wskoczył<br />
z wyrzutem patrzy<br />
w moje oczy<br />
a ja nie wstaję<br />
i nie doję<br />
bo te czynności<br />
już nie moje<br />
to w głowie<br />
kłębią się wspomnienia<br />
więc co zostało do zrobienia?<br />
Może te proste<br />
słowa sklecić<br />
Bożej opiece<br />
się polecić - Amen<br />
42
INFORMACJE<br />
XXXVII Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych - Kazimierz 2003<br />
Nadzieja w konkursie „Duży-Mały"<br />
Jury w składzie: mgr Maria Baliszewska, prof. dr hab.<br />
Jerzy Bartmiński, mgr Aleksandra Bogucka, mgr Marian<br />
Chyżyński, dr hab. Piotr Dahlig, prof. dr hab. Bogusław<br />
Linette, mgr Remigiusz Mazur-Hanaj, prof. dr hab. Jan<br />
Stęszewski - przewodniczący i mgr Halina Gaj-Godyńska<br />
(sekretarz Jury) wysłuchało w dniach 27-28 czerwca<br />
2003 r.: 22 kapele, 30 zespołów śpiewaczych, 13 instrumentalistów,<br />
21 solistów śpiewaków oraz 24 grupy wykonawców<br />
w konkursie „DUŻY-MAŁY".<br />
Jury stwierdza, że w konkursie festiwalowym wzięło<br />
udział około 800 artystów ludowych z 11 województw. Jury<br />
oceniając dobór regionalnego repertuaru, cechy regionalnego<br />
stylu oraz poziom artystyczny przyznało nagrody i<br />
wyróżnienia:<br />
W KATEGORII KAPEL<br />
BASZTY - nagrody głównej w tej kategorii nie przyznano.<br />
Trzy równorzędne I nagrody po 1200 zł każda otrzymują:<br />
Kapela Góralska z Białego Dunajca (woj. małopolskie),<br />
Kapela Ludowa z Orzku (woj. łódzkie) oraz<br />
Kapela Ludowa „Dobrzeliniacy" z Żychlina (woj. łódzkie).<br />
Dwie równorzędne II nagrody (po 1000 zł) otrzymują<br />
kapele: Mariana Pełki z Wieniawy (woj. mazowieckie),<br />
Czesława Zarzyckiego z Teofilowa (woj. mazowieckie).<br />
Dwie równorzędne III nagrody (po 700 zł) przyznano:<br />
Kapeli Sieradzkiej (woj. łódzkie) oraz Koźlarskiej ze Zbąszynia<br />
(woj. wielkopolskie).<br />
Jury przyznało sześć wyróżnień (po 500 zł) następującym<br />
kapelom: Dudków ze Zdziłowic (woj. lubelskie),<br />
Czernichowska z Czernichowa (woj. małopolskie), „Zabuzaki"<br />
z Siemiatycz (woj. podlaskie), „Pogórzanie" z Jastrzębi<br />
(woj. małopolskie), „Rymanowianie" z Rymanowa<br />
(woj. podkarpackie) i „Rawianie" z Rawy Mazowieckiej<br />
(woj. łódzkie).<br />
Śpiewaczą „Myszynianki" z Myszyńca (woj. mazowieckie)<br />
i Zespół Śpiewaczy „Jarzębina Czerwona" z Rudki (woj.<br />
lubelskie).<br />
Sześć wyróżnień (po 400 zł) przyznano zespołom śpiewaczym:<br />
„Jaćwież" z Jeleniewa (woj. podlaskie), z Ocic<br />
(woj. dolnośląskie), z Ostałówka (woj. mazowieckie),<br />
„Szewcowianki" z Bedlna (woj. łódzkie) oraz Zespołowi<br />
Pieśni Ludowej „Duszniczanki" z Dusznik (woj. wielkopolskie)<br />
i Męskiemu Zespołowi Śpiewaczemu „Lubatowianie"<br />
z Lubatowa (woj. podkarpackie).<br />
W KATEGORII<br />
SOLISTÓW INSTRUMENTALISTÓW<br />
BASZTĘ - główną nagrodę festiwalu w tej kategorii<br />
otrzymał skrzypek Tadeusz Zygadło z Goniwilka Starego<br />
z województwa mazowieckiego. Nagrodę w wysokości<br />
1000 zł ufundowało Polskie Radio SA Warszawa.<br />
Cztery równorzędne I nagrody (po 800 zł) przyznano<br />
skrzypkom: Zdzisławowi Marczukowi z Zakalinek (woj.<br />
lubelskie), Eugeniuszowi Rebzdzie z Będkowa (woj. łódzkie),<br />
Mieczysławowi Urbaniakowi z Goszczanowa Wroniaw<br />
(woj. łódzkie) i Adamowi Wyrwińskiemu z Korzyc<br />
(woj. mazowieckie).<br />
Trzy równorzędne II nagrody (po 600 zł) otrzymali:<br />
Józef Piechota z Wojciechowa - skrzypek z woj. łódzkiego,<br />
Józef Tkaczyk z Ostałówka - skrzypek z woj. mazowieckiego<br />
i Czesław Węglarz z Ciśca - dudziarz z woj.<br />
śląskiego.<br />
Wyróżnienie (300 zł) przyznano Krystianowi Szawryckiemu<br />
z Nowej Wsi Ełckiej w woj. warmińsko-mazurskim.<br />
Nagrodę specjalną (300 zł) dla najstarszego uczestnika<br />
festiwalu ufundowaną przez audycję Polskiego Radia<br />
SA „Kiermasz pod kogutkiem" otrzymał Andrzej Blacha<br />
z Krzemienia - skrzypek z woj. lubelskiego.<br />
W KATEGORII<br />
ZESPOŁÓW ŚPIEWACZYCH<br />
BASZTY - nagrody głównej w tej<br />
kategorii nie przyznano.<br />
Cztery równorzędne I nagrody (po<br />
1000 zł) otrzymały: Zespół Śpiewaczy<br />
„Szeszupa" z Rutki Tartak (woj. podlaskie),<br />
Męska Grupa Śpiewacza „Pogórzanie"<br />
z Jastrzębi (woj. małopolskie),<br />
Męski Zespół Śpiewaczy z Godziszowa<br />
(woj. lubelskie) oraz Zespół<br />
Śpiewaczy z Zahorowa (woj. lubelskie).<br />
Trzy równorzędne II nagrody (po<br />
700 zł) otrzymały: Zespół Śpiewaczy<br />
„Ostrowianki" z Ostrówka (woj. lubelskie),<br />
Męski Zespół Śpiewaczy z Majdanu<br />
Obleszcze (woj. lubelskie) i Zespół<br />
Śpiewaczy z Radostowa (woj. dolnośląskie).<br />
Trzy równorzędne III nagrody (po<br />
600 zł) otrzymały: Zespół Śpiewaczy<br />
z Bandyś (woj. mazowieckie), Grupa<br />
Męski Zespół Śpiewaczy z Godziszowa<br />
43
Anna Andruszkiewicz z Wiżajn z Zespołem „Młode Jezioranki"<br />
W KATEGORII SOLISTÓW ŚPIEWAKÓW<br />
BASZTĘ - nagrodę główną w wysokości 900 zł jury<br />
przyznano Stanisławowi Fijałkowskiemu z Chrzanowa w<br />
woj. lubelskim.<br />
Cztery I nagrody (po 700 zł) przyznano: Stanisławie<br />
Miśkiewicz z Sieradza (woj. łódzkie), Julii Okoń z Rudy<br />
Solskiej (woj. lubelskie), Szczepanowi Żęgocie z Rutkowa<br />
(woj. mazowieckie) i Janinie Adamczyk z Dębiny (woj.<br />
łódzkie).<br />
Jury przyznało pięć równorzędnych II nagród (po 400<br />
zł) Bogusławie Świderek z Drzewiec (woj. mazowieckie),<br />
Joannie Zygmund-Kipka z Jastrzębia (woj. śląskie), Krystynie<br />
Hoduń z Rozkopaczewa (woj. lubelskie), Mariannie<br />
Bączek z Bandyś. (woj. mazowieckie) oraz Halinie<br />
Radomskiej z Majdanu Nowego (woj. lubelskie).<br />
Trzy równorzędne III nagrody (po 300 zł) otrzymały:<br />
Monika Wałach z Jaworzynki (woj. śląskie), Krystyna<br />
Downarowicz z Węgorzewa (woj. warmińsko-mazurskie)<br />
i Albina Bochonko z Lipska (woj. podlaskie).<br />
W KONKURSIE „DUŻY-MAŁY"<br />
Nagrody po 600 zł otrzymują: Tomasz Kiciński z Kapelą<br />
Dudziarską z Bukówca Górnego (woj. wielkopolskie)<br />
i Edward Ignyś z Kapelą Dudziarską z Leszna (woj. wielkopolskie).<br />
Nagrody po 500 zł: Czesław Węglarz z Węgierskiej<br />
Górki z uczniami (woj. śląskie) i Romuald Jędraszak<br />
z Kapelą Dudziarską ze Stęszewa (woj. wielkopolskie).<br />
Nagrody po 350 zł: uczennica Karolina Łapińska<br />
ze Stradun (woj. warmińsko-mazurskie) i uczeń<br />
Arkadiusz Krawiel z Węgorzewa (woj. warmińsko-mazurskie).<br />
Nagrodę w wysokości 200 zł:<br />
Franciszek Kowalski z Karczmisk z uczennicą<br />
(woj. lubelskie). Nagrodę w wysokości 150 zł:<br />
uczennica Beata Zielonka z Rymanowa (woj.<br />
podkarpackie), Nagrody po 250 zł: Irena Krawiec<br />
z Zespołem „Wisienki" z Kocudzy (woj. lubelskie),<br />
Franciszka Kuczyńska z Czarni z uczennicami<br />
(woj. mazowieckie), Anna Andruszkiewicz<br />
z Wiżajn z Zespołem „Młode Jezioranki" (woj.<br />
podlaskie), Maria Bisaga z Dębskiej Woli z Zespołem<br />
„Małe Wolanecki" (woj. świętokrzyskie),<br />
Zespół Śpiewaczy „Jarka" z Kowal Oleckich (woj.<br />
warmińsko-mazurskie), Wanda Majtyka z Ożarowa<br />
z uczennicą (woj. łódzkie) i Zespół Śpiewaczy<br />
„Herody" z Gościszowa (woj. dolnośląskie).<br />
Nagrodę publiczności ufundowaną przez Dom<br />
Restauracyjny „Piekarnia" Barbary i Cezarego<br />
Sarzyńskich otrzymują goście festiwalu - zespół<br />
z Kijowa.<br />
Jury XXXVII Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel<br />
i Śpiewaków Ludowych stwierdza wysoki i wyrównany<br />
poziom artystyczny, bogatą reprezentację<br />
tradycyjnego repertuaru pieśni i muzyki z wielu<br />
rejonów Polski. Znalazło to wyraz w przyznaniu dużej<br />
liczby nagród, aczkolwiek niewysokich z powodu ograniczonych<br />
środków finansowych.<br />
Wielokrotnie organizowany konkurs „Duży-Mały" spowodował<br />
pojawienie się laureatów poprzednich konkursów<br />
w roli mistrzów - nauczycieli oraz reprezentujących<br />
wysoki poziom wykonawczy młodych uczniów; niestety<br />
część uczniów wystąpiło bez mistrzów. Konkurs „Duży-<br />
Mały" przyciągnął w tym roku wyjątkowo dużą liczbę<br />
uczestników, co budzi nadzieję, że jedna z idei festiwalu<br />
- kontynuacja tradycyjnej muzyki, pieśni i gry instrumentalnej<br />
- będzie owocować w przyszłości. Za szczególnie<br />
cenne jury uważa bezpośredni ustny przekaz ludowych<br />
utworów, co sprzyja zachowaniu typowego, tradycyjnego<br />
sposobu ich wykonywania.<br />
Ważnym uczestnikiem festiwalu była licznie zgromadzona<br />
publiczność, żywo reagująca na występy ludowych<br />
artystów.<br />
Jury dziękuje wszystkim uczestnikom festiwalowych<br />
zmagań, a laureatom składa gratulacje. Organizatorom<br />
dziękuje za zapewnienie sprawnego i niezakłóconego<br />
przebiegu 37 festiwalu.<br />
Niezawodni jak zawsze okazali się konferansjerzy -<br />
Maria Brzezińska, Józef Broda i Stanisław Jaskułka. Dziękujemy<br />
im za ciepłą i życzliwą prezentację ludowych artystów.<br />
Kazimierz, 28 czerwca 2003 roku.<br />
Fot. z archiwum Wojewódzkiego Domu Kultury w Lublinie.<br />
Tadeusz Zygadło z Goniwilka Starego<br />
Kapela Góralska z Białego Dunajca<br />
44
Jubileuszowe warsztaty<br />
garncarskie w Urzędowie<br />
Już po raz dziesiąty w Urzędowie (woj. lubelskie) odbyły<br />
się Międzynarodowe Warsztaty Garncarskie. Zjechali<br />
tu garncarze z Łążka Garncarskiego, Bochni oraz liczna<br />
grupa z Węgier, Ukrainy, Białorusi, Litwy i Francji.<br />
Inicjatorem i współorganizatorem dorocznych spotkań<br />
jest Zygfryd Gajewski z Bęczyna. Jest dumny z tego, że<br />
tradycje garncarskie w Urzędowie sięgają odległej przeszłości.<br />
Najstarsza wzmianka o tym rzemiośle pochodzi z<br />
1565 roku. Pan Zygfryd pamięta czasy, gdy w Urzędowie<br />
pracowało 46 garncarzy. Teraz został tylko on z synem<br />
Cezarym. Tu, w lokalu GOK została urządzona Regionalna<br />
Izba Garncarska.<br />
Kolejnym przedsięwzięciem w propagowaniu sztuki<br />
garncarskiej było zorganizowanie w Bęczynie Ogólnopolskich<br />
Warsztatów Garncarskich podczas trwania Dni Urzędowa<br />
na przełomie czerwca i lipca. Pierwsze odbyły się w<br />
1994 roku. Główny cel imprezy to wymiana doświadczeń i<br />
integracja środowiska garncarskiego. Od tamtej pory warsztaty<br />
odbywają się co roku i stały się międzynarodowe.<br />
Od kilku lat regularnie udział w warsztatach biorą garncarze<br />
z zaprzyjaźnionego z Urzędowem węgierskiego miasta<br />
Nadudvar koło Debreczyna.<br />
- Lepimy niespotykane gdzie indziej czarne naczynia.<br />
Tajemnica koloru leży w technologii wypalania - mówił<br />
Istvan Fazekas, który wraz z ojcem po raz kolejny brał<br />
udział w warsztatach.<br />
Na zakończenie warsztatów została zorganizowana wystawa<br />
prac wyrobów ceramicznych. Stało się to podczas<br />
dożynek powiatowych w kraśnickim amfiteatrze.<br />
Andrzej Wojtan<br />
Fot. autor<br />
Węgier Istvan Fazekas przy pracy oraz rodzina Gajewskich na<br />
dożynkach powiatowych w Kraśniku<br />
Poezja jest<br />
wieczną wiosną<br />
Pod takim hasłem 12 maja br. w Publicznej Szkole<br />
Podstawowej w Czarnymstoku na Lubelszczyźnie odbył<br />
się I Gminny Konkurs Recytatorski Poezji Chłopskiej, w<br />
którym wzięło udział 30 uczniów (z klas III-VI) ze szkół<br />
w Gorajcu, Zaburzu, Radecznicy i z Czarnegostoku.<br />
Konkursową rywalizację poprzedziły środowiskowe<br />
eliminacje szkolne, w których wyłoniono najlepszych recytatorów<br />
do uczestnictwa w czarnostockim konkursie.<br />
Każdy uczestnik recytował po dwa wiersze wybranych<br />
poetów chłopskich, m.in. Ireny Butkiewicz, Michaliny<br />
Borodej, Wiesławy Szymoniak, Edwarda Pliżgi, Ignacego<br />
Antosza, Józefa Małka, Bronisława Pietraka, Franciszki<br />
Ogonowskiej, Janiny Radomskiej, Mieczysława Kościńskiego,<br />
Florianny Kiszczak, Zofii Kwiatosz, Krystyny Boroś-Swidnik,<br />
Stanisława Buczyńskiego, Władysławy Głodowskiej,<br />
Sabiny Szymbor, Władysława Sitkowskiego i<br />
Władysława Koczota. Konkursowe jury pod przewodnictwem<br />
tego ostatniego uznało, że recytacje uczniów były<br />
na dość dobrym poziomie wykonawczym. Laureatami zostali:<br />
Beata Kurek - kl. VI SP Zaburze, Bartłomiej Apostoł<br />
- kl. III SP Radecznica, Sylwia Koczuła - kl. VI, Klaudia<br />
Dziduch - kl. VI i Beata Bryk - kl. IV z SP w Zaburzu.<br />
Pozostałym przyznano wyróżnienia. Dzięki dotacji<br />
finansowej Urzędu Gminy w Radecznicy wszyscy<br />
recytatorzy otrzymali piękne nagrody książkowe, wśród<br />
których przeważały aktualne lektury szkolne i albumy.<br />
Najlepszym recytatorom swoje nagrody (książkowe) ufundował<br />
także poeta chłopski Władysław Koczot.<br />
Troje zwycięzców I Gminnego Konkursu Recytatorskiego<br />
Poezji Chłopskiej w Czarnymstoku oraz ich opiekunowie<br />
wystąpili w okolicznościowym programie Katolickiego<br />
Radia Zamość, gdzie oprócz prezentacji nagrodzonych<br />
utworów wiele mówiono o popularyzowaniu dorobku<br />
twórców chłopskich w programach edukacyjnych<br />
dla młodzieży szkolnej.<br />
Konkurs nie byłby możliwy do zrealizowania, gdyby nie<br />
dyrekcja i nauczyciele z poszczególnych szkół podstawowych<br />
na terenie gminy, którzy nader życzliwie i przychylnie<br />
podjęli odzew organizatorów włączając się tym samym<br />
w jego kulturotwórczą i edukacyjną formułę międzyszkolnej<br />
współpracy. Wśród nich należy wymienić Zofię Sykałę,<br />
kierownika Gminnej Biblioteki Publicznej w Radecznicy,<br />
która udostępnia młodzieży i wychowawcom dorobek<br />
współczesnych twórców chłopskich, a także nauczycieli:<br />
Kazimierę Pecynę, Alinę Kruk, Marię Łosiewicz,<br />
Małgorzatę Rapę, Teresę Harkot, Wiesławę Morzyduszę<br />
i Ewę Huber. To dzięki nim jest nadzieja, że na kolejnym<br />
konkursie spotkamy się za rok.<br />
Na koniec trzeba odnotować fakt, iż pomysł organizacji<br />
konkursów recytatorskich poezji chłopskiej zrodził się<br />
przed czterema laty w Szkole Podstawowej w Czarnymstoku<br />
z inicjatywy nauczycielki języka polskiego Marii<br />
Łosiewicz (obecnie dyrektorki tej szkoły) i Władysława<br />
Koczota. Może i inne szkoły oraz pedagodzy pójdą za<br />
przykładem z Czarnegostoku? Chłopska twórczość z pewnością<br />
zasługuje na szersze upowszechnienie.<br />
(WK)<br />
45
Nasi w Szwecji<br />
Pod koniec września do Szwecji<br />
wyjechała liczna grupa artystów<br />
z Lubelszczyzny, m.in. <strong>pl</strong>astycy,<br />
zespoły muzyczne, teatralne.<br />
Ich zadaniem było zaprezentowanie<br />
osiągnięć kulturalnych i promocja<br />
województwa lubelskiego.<br />
Wśród nich nie zabrakło oczywiście<br />
twórców ludowych zrzeszonych<br />
w STL. Bogactwo sztuki<br />
ludowej Lubelszczyzny pokazali<br />
Szwedom: Małgorzata Gut - pisankarka<br />
z Krzczonowa, Tadeusz<br />
Szulc - rzeźbiarz z Woli Korybutowej,<br />
Stanisława Baran z Majdanu<br />
Kozłowieckiego, która prezentowała<br />
wyroby ze słomy oraz Roman<br />
Prószyński - pisankarz i wycinankarz<br />
z Dzierzkowic.<br />
Fot. archiwum<br />
Wojewódzki <strong>pl</strong>ener<br />
rzeźbiarski - Dzierżązna<br />
„Nestorzy"<br />
i młodzi<br />
kontynuatorzy<br />
W dniach 2-6 lipca 2003 roku w<br />
ośrodku wypoczynkowym w Dzierżąznej<br />
(pow. zgierski, woj. łódzkie), usytuowanym<br />
w wyjątkowo urokliwej<br />
okolicy, odbył się Wojewódzki <strong>pl</strong>ener<br />
rzeźbiarski, zorganizowany przez Muzeum<br />
Regionalne w Kutnie i Ośrodek<br />
Regionalny Łódzkiego Domu<br />
Kultury.<br />
W <strong>pl</strong>enerze wzięło udział 11 twórców<br />
z województwa łódzkiego. Wśród<br />
nich byli rzeźbiarze z ogromnym dorobkiem,<br />
m.in. Antoni Kamiński czy<br />
Zbigniew Szczepański z Kutna, jak<br />
również twórcy, którzy do tej pory w<br />
mniejszym stopniu, bądź w ogóle nie<br />
mieli możliwości wykazywania się w<br />
rzeźbie <strong>pl</strong>enerowej (Zbigniew i Henryk<br />
Suchińscy, Jan Koszalski i Jan<br />
Szymański z Kutna, Czesław Chojnacki<br />
z Ozorkowa, Robert Wucke z<br />
Krośniewic oraz Maciej Rabski z<br />
Maciejowic). Organizatorów ucieszył<br />
również fakt, że w Dzierżąznej obok<br />
„nestorów" rzeźby ludowej pojawili<br />
się także młodzi, choć już z dużym<br />
dorobkiem twórczym, kontynuatorzy<br />
tej spektakularnej dziedziny sztuki<br />
ludowej: Sławomir Prokopiuk z Bazylii<br />
k. Zgierza oraz Jacek Głuszek z<br />
Dąbrowic (pow. skierniewicki).<br />
Warsztaty <strong>pl</strong>enerowe w Dzierżąznej<br />
były spotkaniem, które umożliwiło<br />
twórcom doskonalenie warsztatu,<br />
podtrzymanie tradycji rzeźby ludowej<br />
i nieprofesjonalnej. Dały możliwość<br />
kolejnej integracji artystów z<br />
województwa łódzkiego oraz zaowocowały<br />
ciekawą wymianą doświadczeń<br />
między uczestnikami.<br />
Dużym atutem <strong>pl</strong>eneru była sama<br />
lokalizacja w ośrodku w Dzierżąznej<br />
- rzeźbiarze mieli do dyspozycji<br />
domki campingowe. Istniała możliwość<br />
korzystania z obficie zarybionego<br />
stawu, znajdującego się na terenie<br />
ośrodka (niektórzy odnotowali również<br />
w tej materii spore sukcesy) oraz<br />
spacerów w pięknym, zabytkowym<br />
kom<strong>pl</strong>eksie parkowym, otaczającym<br />
odrestaurowany pałac.<br />
Na szczęście dopisała pogoda,<br />
dzięki temu w prawdziwych <strong>pl</strong>enerowych<br />
warunkach powstawały m.in.<br />
rzeźby Frasobliwych, świętych i patronów.<br />
Andrzej Białkowski<br />
46
Wystawa w Parku Etnograficznym<br />
Wystawa w Parku Etnograficznym w Tokarni<br />
„Po górach i smugach wędrując.<br />
Sztuka ludowa<br />
regionu świętokrzyskiego"<br />
Zieleń ze się zieleń<br />
ty masłowska smugo<br />
jak mię tu niedawno<br />
tak mię tu niedługo...<br />
(fragment ludowej<br />
piosenki z Masłowa)<br />
W osiemnastowiecznym spichlerzu<br />
ze Złotej, na terenie Parku Etnograficznego<br />
w Tokarni od 9 maja do 31<br />
października 2003 r., oglądać można<br />
było wystawę „Po górach i smugach<br />
wędrując. Sztuka ludowa regionu<br />
świętokrzyskiego". Na ekspozycji zaprezentowano<br />
kilkaset prac, wybranych<br />
z bogatego dorobku najwybitniejszych<br />
ludowych malarzy, rzeźbiarzy,<br />
wycinankarek oraz artystów wykonujących<br />
rzeźby ceramiczne i<br />
zabawki. Celem wystawy było przypomnienie<br />
sylwetek znakomitych twórców,<br />
związanych z Kielecczyzną, działających<br />
na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci.<br />
Pod koniec lat 70. (dane<br />
STL z 1979 r.) w tym regionie mieszkało<br />
blisko osiemdziesięciu artystów<br />
będących członkami Stowarzyszenia<br />
Twórców Ludowych. Ponad 200 osób<br />
(łącznie) uprawiało dziedziny twórczości<br />
ludowej zaprezentowane na<br />
wystawie. Świadectwem „kondycji"<br />
współczesnej sztuki ludowej regionu<br />
świętokrzyskiego końca XX wieku<br />
może być fakt przyznania artystom z<br />
tego województwa jedenastu prestiżowych<br />
Nagród im. Oskara Kolberga,<br />
w dowód uznania zasług dla kultury<br />
ludowej.<br />
Pod względem etnograficznym<br />
Góry Świętokrzyskie zaliczane są do<br />
terenów zachowawczych, gdzie żywa<br />
Fragmenty ekspozycji<br />
47
jest pamięć o zwyczajach, obrzędach,<br />
folklorze, rzemiosłach i codzienności<br />
dawnej wsi. Wystawa w spichlerzu<br />
ukazuje talent i osobowości najlepszych<br />
artystów ludowych, uwypuklając<br />
najczęściej podejmowane wątki tematyczne<br />
oraz źródła inspiracji twórców<br />
związanych z regionem. Do dziedzin<br />
twórczości chętnie współcześnie<br />
uprawianych przez ludowych artystów<br />
należą: rzeźba w drewnie, malarstwo,<br />
<strong>pl</strong>astyka obrzędowa i ceramika figuralna.<br />
Wystawę podzielono na kilka części,<br />
grupując prace o tematyce religijnej,<br />
następnie prezentujące legendy<br />
i regionalne opowieści folklorystyczne,<br />
ilustracje życia codziennego<br />
wsi, obrzędy i zwyczaje ludowe oraz<br />
wątki demonologiczne.<br />
Zgromadzone na wystawie rzeźby<br />
obrazowały fascynację twórców wyidealizowanym,<br />
„zapamiętanym"<br />
światem kultury ludowej. Prace takich<br />
artystów jak: J. Piłat, L. Kudła, J. Franusiak,<br />
A. Wdowiak, J. Zganiacz, I. i<br />
S. Lipcowie, T. Żak, M. Brudek, K.<br />
Adamczyk, A. Zegadło, H. Zegadło,<br />
M. Grygiel, M. Brzeziński, A. Baran,<br />
J. Bernasiewicz, S. Denkiewicz, H.<br />
Dyk, K. Król poświęcone są w większości<br />
tematyce religijnej, historycznej<br />
oraz obrzędowej. Współcześni<br />
rzeźbiarze ludowi chętnie podejmowali<br />
wątki społeczno-obyczajowe,<br />
martyrologiczne, patriotyczne, dydaktyczne<br />
czy wreszcie demonologiczne.<br />
Duża liczba pokazywanych na wystawie<br />
rzeźb twórczo interpretuje motywy<br />
ikonograficzne „Piety", „Ukrzyżowania",<br />
„Chrystusa Frasobliwego",<br />
„Szopki", „Ucieczki do Egiptu",<br />
„Ostatniej Wieczerzy". Tematyka<br />
wielu rzeźb nawiązuje do opowieści<br />
biblijnych, licznych przedstawień<br />
Matki Boskiej, a także żywotów świętych<br />
popularnych w kulturze ludowej,<br />
takich jak: św. Krzysztof, św. Jan Nepomucen,<br />
św. Józefa św. Genowefa<br />
czy św. Jerzy. Na wystawie zgromadzono<br />
dodatkowo zestawy prac A.<br />
Kozłowskiego, rzeźby B. Gębskiego,<br />
R. Chlewickiego, Z. Purchały, W.<br />
Grzędowskiego i F. Kasperka pochodzące<br />
z pokonkursowej ekspozycji pt.<br />
„Legendy świętokrzyskie w sztuce ludowej"<br />
zorganizowanej przez Muzeum<br />
Wsi Kieleckiej w 1996 r. Wystawa<br />
ta została wyróżniona w Ogólnopolskim<br />
Konkursie na Najciekawsze<br />
Wydarzenie Muzealne Roku.<br />
Na ekspozycji nie pominięto bogatego<br />
dorobku malarzy ludowych tworzących<br />
w regionie świętokrzyskim.<br />
Barwne sceny obrzędowe z życia wsi<br />
autorstwa T. Żaka, osobiste, ujmujące<br />
kolorystyką obrazy religijne M.<br />
Wiśnios, wiejskie krajobrazy E. Brożka,<br />
przedstawiono obok serii „Madonn"<br />
J. Franusiaka, malarstwa na<br />
szkle Z. Purchały oraz inspirowanych<br />
Część ekspozycji<br />
wspomnieniami wojennymi prac K.<br />
Rozina i J. Firmantego. Na ekspozycji<br />
pokazano również mało znane obrazy<br />
S. Bąka oraz E. Majewskiego, jedynego<br />
w naszym regionie artysty reprezentującego<br />
twórczość <strong>pl</strong>astyczną<br />
Romów. Autorską wystawę tego ciekawego<br />
malarza Muzeum Wsi Kieleckiej<br />
zamierza zorganizować w Dworku<br />
Laszczyków w grudniu 2003 roku.<br />
Ekspozycja prezentowała też<br />
zdobnictwo wnętrz wiejskich, charakterystyczne<br />
dla regionu, w tym: tradycyjne<br />
ludowe wycinanki świętokrzyskie<br />
autorstwa S. Waldon, M. Szyszkowskiej<br />
S. Gołąbek, H. Szlufik, S.<br />
Jugo, A. Kobyłeckiej, R. Syski, M.<br />
Matli, T. Gajdy. Obok dorobku twórczyń<br />
znanych, dla porównania przedstawiono<br />
na wystawie narracyjne,<br />
misterne prace C. Czernikiewicz oraz<br />
L. Kozłowskiej ilustrujące wybrane<br />
wątki z najciekawszych ludowych legend<br />
i opowieści świętokrzyskich.<br />
Poszczególne części ekspozycji prze<strong>pl</strong>eciono<br />
prezentacją różnych form<br />
tradycyjnych bibułkowych ozdób:<br />
„kwiatonów", „koron" pod obrazy,<br />
bukietów, „kopułek" i „pająków".<br />
Dziedziną twórczości mocno oddziaływującą<br />
na estetyczne upodobania<br />
najmłodszych mieszkańców wsi<br />
świętokrzyskich było niegdyś zabawkarstwo,<br />
którego najważniejsze<br />
ośrodki grupowały się we wsiach Płaskowyżu<br />
Suchedniowskiego. Rzemieślniczo-artystyczne<br />
wyroby pochodzące<br />
z okolic Łącznej i Suchedniowa,<br />
świadczą o zdolnościach <strong>pl</strong>astycznych,<br />
upodobaniach estetycznych i<br />
powszechnej znajomości technik obróbki<br />
drewna wśród mieszkańców<br />
wsi, żyjących na skraju Puszczy Świętokrzyskiej.<br />
Z tego względu na wystawie<br />
przedstawiono reprezentatywny,<br />
wybór ludowych zabawek regionalnych,<br />
w tym: drewniane koniki, „karuzelki",<br />
kołyski, malowane taczki,<br />
bryczki, ruchome „klepaki", z których<br />
niektóre wykonali tak znani twórcy<br />
jak: S. Ciszek, A. Zegadło, J. Materek<br />
czy M. Brzeziński.<br />
Ekspozycja w spichlerzu ze Złotej<br />
prezentowała też dziedziny sztuki ludowej,<br />
będące w ostatnich latach „wizytówką"<br />
regionu. Wśród nich szczególne<br />
miejsce zajmuje ceramika figuralna.<br />
Wykonane w glinie prace H.<br />
Rokity, K. Mołdawy, R. Berusa, S.<br />
Sowińskiego, E. Klimczak, J. Gozdeckiej,<br />
B. Batugowskiej, J. Kwapisza<br />
kontynuują świetne tradycje licznych<br />
ośrodków garncarskich działających<br />
na Kielecczyźnie w drugiej połowie<br />
XIX wieku.<br />
Na wystawie „Po górach i smugach<br />
wędrując. Sztuka ludowa regionu<br />
świętokrzyskiego" pokazano zaledwie<br />
część bogatego dorobku twórców ludowych<br />
Kielecczyzny, zgromadzonego<br />
w <strong>pl</strong>acówkach muzealnych. Wielu<br />
z prezentowanych artystów zasługuje<br />
bez wątpienia na oddzielne, obszerne,<br />
monograficzne ekspozycje. Do<br />
wystawy wybrano prace najciekawsze,<br />
pochodzące ze świetnych kolekcji<br />
Muzeum Sztuki Ludowej w Otrębusach,<br />
Muzeum Narodowego w Kielcach<br />
oraz Muzeum Zabawkarstwa w<br />
Kielcach i zbiorów własnych Muzeum<br />
Wsi Kieleckiej.<br />
Ekspozycję zrealizowali dr Elżbieta<br />
Szot-Radziszewska i mgr Leszek<br />
Gawlik.<br />
Leszek Gawlik<br />
Fot. autor<br />
48
Święto folkloru<br />
w Rokitnie<br />
Już po raz czwarty, w końcu sierpnia w Rokitnie, gm.<br />
Lubartów (woj. lubelskie), odbyły się „Spotkania z twórczością<br />
ludową". Impreza ma na celu przegląd folkloru<br />
regionu lubartowskiego i okolicznych gmin oraz zachęcenie<br />
młodzieży do rozwijania swoich zainteresowań twórczością<br />
ludową.<br />
Na estradzie licznie zgromadzonej publiczności zaprezentowały<br />
się zespoły śpiewacze z Górki Lubartowskiej,<br />
Rozkopaczewa, Strzeszkowic, Dysa, Jaszczowa. Gorąco<br />
oklaskiwano występ Dziecięcego Zespołu Pieśni i Tańca<br />
z Jawidza, którym kieruje Małgorzata Zuń oraz zespołu<br />
„Jarzębinki" z Trzcińca koło Michowa. Oczywiście nie<br />
zabrakło występu zespołu gospodarzy, w tym dziecięcego<br />
„Rokiczanka" pod kierownictwem Tadeusza Poździka. To<br />
zespół „rodzinny", gdyż śpiewa w nim trzypokoleniowa<br />
rodzina Brzozowskich z Rokitna.<br />
Dla wszystkich uczestników przeglądu były pamiątkowe<br />
„Rokickie Koguty" wykonane własnoręcznie przez<br />
organizatorów. A organizatorem tej bardzo ciekawej i<br />
oryginalnej imprezy było Stowarzyszenie Miłośników<br />
Twórczości Ludowej „Rokiczanka" w Rokitnie.<br />
- Dzięki życzliwości wielu osób, a zwłaszcza władz samorządowych<br />
gminy Lubartów, udało nam się przygoto-<br />
Na scenie zespół z Rokitna. Przed sceną „Rokickie Koguty"<br />
czekają na laureatów przeglądu.<br />
wać i zrealizować spotkania. Było dużo ludzi, impreza<br />
odbyła się przy pięknej pogodzie, nawet bociany „śpiewały",<br />
gdyż w tym roku wybudowały gniazdo blisko sceny.<br />
Będą na pewno powracać co roku do Rokitna, tak jak<br />
wszyscy ludowi artyści, goście i publiczność - mówiła<br />
Agnieszka Szczepanik, rzecznik zarejestrowanego w tym<br />
roku Stowarzyszenia Miłośników Twórczości Ludowej,<br />
młoda i sympatyczna nauczycielka miejscowej szkoły.<br />
Podczas całodniowego święta folkloru w Rokitnie było<br />
dużo atrakcji dla dzieci, różne konkursy i loteria z nagrodami.<br />
Organizatorzy już myślą o przyszłorocznym przeglądzie.<br />
Andrzej Wojtan<br />
Fot. autor<br />
Przegląd twórczości Chełmskiego Oddziału STL<br />
Rozstrzygnięto<br />
dwa konkursy<br />
15 czerwca br. w Krasnostawskim Domu Kultury dokonano<br />
podsumowania dorocznych konkursów: na sztukę<br />
ludową i Konkursu poetyckiego im. Sabiny Derkaczewskiej,<br />
organizowanych w ramach Przeglądu Twórczości<br />
Ludowej Oddziału Chełmskiego Stowarzyszenia Twórców<br />
Ludowych. Z tej okazji w świetlicy domu kultury otwarto<br />
okolicznościową wystawę prac <strong>pl</strong>astycznych nagrodzonych<br />
twórców.<br />
Na uroczystość przybyli przedstawiciele Urzędu Miasta<br />
Krasnegostawu, Starostwa Powiatowego, Zarządu<br />
Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie,<br />
Rady Naukowej STL oraz liczni twórcy ziemi chełmskiej,<br />
którzy odbierali nagrody i wyróżnienia.<br />
W konkursie sztuki ludowej wzięło udział 31 artystów<br />
ludowych, którzy wykonali swoje prace w takich dyscy<strong>pl</strong>inach<br />
jak: <strong>pl</strong>astyka obrzędowa i zdobnicza, ceramika, <strong>pl</strong>ecionkarstwo,<br />
koronka, rzeźba, malarstwo i haft.<br />
I tak konkursowe jury pod przewodnictwem Elżbiety<br />
Sadowskiej-Kasiborskiej z Krajowego Domu Twórczości<br />
Ludowej w Lublinie przyznało I, II i III nagrody, które<br />
otrzymali w kolejności następujący twórcy: Wiesława Szymoniak,<br />
Jan Uścimiak, Aleksander Filipczak, Leszek Klejda,<br />
Czesława Seroka, Maria Gleń, Janina Mazurek, Teresa<br />
Nowak, Lucyna Pikuła, Stanisław Koguciuk, Jan Pałowski,<br />
Władysława Stelmach, Elżbieta Bednarska, Teresa<br />
Pastuszak, Zofia Wożakowska, Edward Pikuła, Czesław<br />
Lipa i Janina Boroś.<br />
Natomiast w Konkursie poetyckim im. S. Derkaczewskiej<br />
udział wzięło 24 poetów ludowych, w tym dwoje gościnnie<br />
z Zamojskiego Oddziału STL. Jury tego konkursu<br />
pracujące w składzie: dr Donat Niewiadomski, mgr Halina<br />
Kosienkowska i Bogumiła Nowacka przyznało nagrody<br />
i wyróżnienia następującym twórcom: Bronisławie<br />
Fastowiec i Halinie Graboś z Kamienia, Marii Gleń z Krasnegostawu,<br />
Jadwidze Edycie Lodwich z Włodawy, Krystynie<br />
Baj z Dołhobrodów, Janinie Boroś z Krasnegostawu,<br />
Władysławowi Koczotowi z Czarnegostoku, Franciszce<br />
Ogonowskiej z Dobużka, Julianowi Pukasowi z Borowicy,<br />
Zofii Sulikowskiej z Wojsławic i Teresie Szczepaniak<br />
z Kol. Depułtycze Królewskie.<br />
Warto też odnotować fakt, że ze środków finansowych<br />
Starostwa Powiatowego w Krasnymstawie KDK wydał<br />
z tej okazji informator zawierający reprodukcje nagrodzonych<br />
dzieł sztuki oraz wiersze poetów ludowych z krótkim<br />
omówieniem konkursowego dorobku autorstwa<br />
dr. Donata Niewiadomskiego.<br />
Z satysfakcją też informuję, że dzięki uprzejmości i<br />
przychylności sprawom kultury ludowej red. Łukasza Kota<br />
z Katolickiego Radia Zamość czworo poetów biorących<br />
udział w tym konkursie zaprezentowało się słuchaczom<br />
na antenie tego radia w specjalnej audycji literackiej. W<br />
programie brali udział: Bronisława Fastowiec, Halina<br />
Graboś, Franciszka Ogonowska i niżej podpisany.<br />
Uroczystość w Krasnostawskim Domu Kultury przebiegała<br />
w koleżeńskiej atmosferze stworzonej nam przede<br />
wszystkim dzięki takim ludziom oddanym sprawom twórców<br />
ludowych jak: Andrzej Leńczuk - dyrektor KDK, Jadwiga<br />
Nowacka - opiekunka chełmskich twórców oraz<br />
Edward Pikuła i Jan Uścimiak - szefujący miejscowym<br />
twórcom.<br />
Władysław Koczot<br />
49
Wystawa „Postać ludzka w rzeźbie ludowej na Lubelszczyźnie"<br />
W niebie i na ziemi<br />
Rzeźba ludowa, to szczególnie popularna<br />
dziedzina w polskiej sztuce<br />
ludowej, uprawiana przez uznanych<br />
twórców w wielu regionach kraju. Także<br />
na Lubelszczyźnie ta dziedzina<br />
twórczości wzbudza zainteresowanie<br />
zarówno twórców jak i odbiorców.<br />
W dawnej, ludowej rzeźbie lubelskiej<br />
(podobnie jak w tradycyjnej rzeźbie<br />
polskiej) przeważała tematyka religijna.<br />
Znany już w XVII wieku nurt rzeźby<br />
sakralnej rozpowszechnił się szczególnie<br />
w XIX wieku, gdy wzrosło zapotrzebowanie<br />
na figury do powstających w<br />
tym czasie ka<strong>pl</strong>iczek przydrożnych.<br />
Na Lubelszczyźnie po dzień dzisiejszy<br />
zachowało się wiele starych rzeźb<br />
rozsianych po licznych ka<strong>pl</strong>iczkach i<br />
krzyżach przydrożnych. Przeważają<br />
przedstawienia Chrystusa Frasobliwego<br />
i Ukrzyżowanego, św. Jana Nepomucena,<br />
Matki Boskiej, rzadziej św.<br />
Floriana czy Onufrego. Niektóre z tych<br />
rzeźb są datowane, na wielu ka<strong>pl</strong>iczkach<br />
spotyka się również nazwiska fundatorów<br />
szukających w ten sposób skutecznej<br />
pomocy i opieki boskiej.<br />
13 czerwca br. w siedzibie Muzeum<br />
Regionalnego PTTK w Puławach odbył<br />
się wernisaż wystawy „Postać ludzka<br />
w rzeźbie ludowej na Lubelszczyźnie".<br />
Eksponaty na niej prezentowane<br />
pochodziły ze zbiorów Muzeum<br />
Lubelskiego, Muzeum Wsi Lubelskiej,<br />
KDTL, zbiorów własnych muzeum<br />
oraz z kolekcji rzeźbiarzy należących<br />
do Puławskiego Klubu Twórców Ludowych.<br />
Koncepcja wystawy zakładała<br />
zaprezentowanie wszystkich nurtów<br />
w rzeźbie ludowej. Uwzględniała więc<br />
nurt tradycyjny, w którym dominuje<br />
wspomniana tematyka sakralna. Ponieważ<br />
wiąże się ona ze sferą wierzeniową<br />
- stąd podtytuł wystawy ze skrótem<br />
myślowym kojarzącym się z niebem.<br />
Uogólnieniem jest też klasyfikacja<br />
rzeźby ludowej związanej ze<br />
świecką tematyką, którą tu zamykamy<br />
w skrócie na ziemi.<br />
Rzeźby wykonywane współcześnie<br />
przez twórców ludowych, charakteryzują<br />
się szerszym wachlarzem tematycznym.<br />
Obok figur kultowych coraz<br />
częściej występują prace przedstawiające<br />
postać wykonującą wiejskie czynności:<br />
„Oracza", „Siewcę", „Praczkę",<br />
„Kowala". Często postacie rzeźbiarskie<br />
dokumentują jakiś fragment życia<br />
społeczno-duchowego: „Muzykanci",<br />
„Kolędnicy", „Dyngusiarze".<br />
W latach 70. i 80. XX wieku wyłonił<br />
się również inny nurt w rzeźbie ludowej,<br />
nawiązujący do aktualnych wy- I<br />
darzeń życia społeczno-politycznego:<br />
„Pochód", „Wiec", „Okrągły stół", czy<br />
prace przedstawiające znanych ludzi:<br />
Papieża, Wałęsę, uczonych i artystów:<br />
Kopernik, Pocek.<br />
Na przełomie XIX i XX wieku na<br />
terenie Lubelszczyzny znane były duże<br />
ośrodki rzeźby w powiatach: biłgorajskim,<br />
janowskim, lubartowskim, zamojskim.<br />
Dziś pozostały jedynie ślady<br />
ich działalności w postaci zbiorów<br />
muzealnych oraz ka<strong>pl</strong>iczek nadal istniejących<br />
na tych terenach.<br />
Warto tu wspomnieć o powstałym<br />
w 1965 roku, funkcjonującym do dzisiaj<br />
ośrodku rzeźbiarskim w rejonie łukowskim,<br />
obejmującym okoliczne wsie,<br />
gdzie pracuje kilku rzeźbiarzy. Rzeźba<br />
ludowa na tym terenie jest całkiem<br />
nową dziedziną artystyczną nie mającą<br />
żadnych wcześniejszych odnośników.<br />
Prekursorem ośrodka jest Marian<br />
Adamski z Kolonii Sobiska. Twórca ten<br />
zainteresował się pracami szwagra -<br />
Henryka Wierzchowskiego, związanego<br />
z ośrodkiem rzeźby w Sierpcu.<br />
Powodzenie twórczości Adamskiego<br />
stało się impulsem twórczym dla innych,<br />
często bliskich czy sąsiadów.<br />
Wśród twórców ośrodka łukowskiego<br />
wymienia się: Tadeusza Cąkałę,<br />
Ryszarda Sęka, Bolesława Suskę, Tadeusza<br />
Lemieszka, Mariana Łubian-<br />
Kapela Zbigniewa Chalimoniuka z Białej<br />
Podlaskiej<br />
kę, Zenona i Tadeusza Adamskich i<br />
wielu innych.<br />
Rzeźbiarze ci, tworząc niejako<br />
wspólnie, kontaktując się, przekazywali<br />
sobie doświadczenia tworząc podobny<br />
charakterystyczny styl rzeźby tego<br />
ośrodka. Wielu twórców prowadzi tu<br />
działalność dydaktyczną, powstają<br />
szkółki rzeźbiarskie dla zdolnej młodzieży.<br />
Pierwsza z nich założona przez<br />
Z. Adamskiego powstała w 1989 r. w<br />
Woli Gutowskiej.<br />
Obecnie na terenie Lubelszczyzny<br />
tworzy około 80 rzeźbiarzy i jest to<br />
chyba rekordowa na tym terenie (odnotowana<br />
w statystykach Krajowego<br />
Domu Twórczości Ludowej w Lublinie)<br />
liczba twórców tej dyscy<strong>pl</strong>iny. Inspiracją<br />
dla współczesnych rzeźbiarzy<br />
ludowych jest nadal dawna rzeźba.<br />
Często nawiązują oni do stylistyki kościelnej<br />
rzeźby gotyckiej czy barokowej.<br />
Wielu rzeźbiarzy poszukuje własnych<br />
rozwiązań artystycznych rozszerzając<br />
zakres tematyczny. Estetykę<br />
prac starają się jednak dostosować do<br />
wymagań miejskiego odbiorcy.<br />
W przeciwieństwie do statycznej na<br />
ogół kompozycji dawnej rzeźby, współczesną<br />
rzeźbę ludową wyróżnia często<br />
rozbudowana i wielofigurowa kompozycja,<br />
przedstawiająca postaci w ruchu.<br />
Surowcem rzeźbiarskim w tradycyjnej<br />
i współczesnej rzeźbie ludowej jest<br />
głównie drewno. Najczęściej lipowe,<br />
topolowe, czasem z gruszy czy dębu.<br />
Sporadycznie używanym surowcem<br />
rzeźbiarskim jest również kamień.<br />
Prace najczęściej są polichromowane<br />
lub w naturalnym kolorze drewna,<br />
czasem bejcowane.<br />
W rejonie puławskim, rzeźba ludowa<br />
nie należy raczej do dziedzin reprezentatywnych.<br />
Obserwuje się tu<br />
jednak ostatnio ożywienie i w tej dziedzinie<br />
artystycznej. Z Puławskim Klubem<br />
Twórców Ludowych związanych<br />
jest kilku rzeźbiarzy. Niektórych z nich<br />
zaliczono już do czołówki ludowych<br />
rzeźbiarzy na Lubelszczyźnie, jak nieżyjących:<br />
Aleksandra Fijałkowskiego z<br />
Przybysławic czy Kazimierza Rzeźnikiewicza<br />
z Borysowa. W czołówce z<br />
powodzeniem tworzących, wymienia<br />
się Stanisława Trockiego z Kurowa<br />
oraz innych obecnie tworzących w tym<br />
rejonie rzeźbiarzy: Lucjana Lipę z Olesina,<br />
Zygmunta Kozaka z Nasiłowa,<br />
Zbigniewa Kozaka z Puław, Janinę<br />
Rodak z Michowa, Ludwika Sandeckiego<br />
i Barbarę Górską z Puław, Zbigniewa<br />
Marczyńskiego z Poniatowej.<br />
Halina Solecka<br />
50
Chrystus Frasobliwy Tadeusza Szkodzińskiego z Lisznej<br />
Fragmenty ekspozycji.<br />
Fot. H. Solecka<br />
XVIII Międzynarodowe<br />
Spotkania Folklorystyczne - Lublin 2003<br />
Dzieci<br />
kontynuatorami<br />
tradycji<br />
W dniach 13-18 lipca 2003 roku Lublin już po raz osiemnasty<br />
gościł zespoły folklorystyczne, które tym razem reprezentowane<br />
były przez grupy dziecięce. Wystąpiło łącznie<br />
10 zespołów z 8 krajów: z Chorwacji - Zespół Pieśni i<br />
Tańca Sumari z Vinkovci, z Czech - Dziecięca Grupa Folklorystyczna<br />
Fryštáćek z miasta Fryšták, z Gruzji - Zespół<br />
Folklorystyczny Papanaki z Kutaisi, z Litwy - Zespół Pieśni<br />
i Tańca Ugnelé, z Autonomicznej Republiki Rosyjskiej<br />
Tatarstanu - Zespół Szczęśliwe Dzieciństwo z Kazania, z<br />
Ukrainy - Zespół Folklorystyczny Orlyonok z Dniepropietrowska,<br />
z Węgier - Zespół Pieśni i Tańca Kenderkóc z<br />
Debreczyna oraz z Polski - Zespół Pieśni i Tańca Młody<br />
Toruń, Zespół Tańca Ludowego Mały Głusk z Lublina,<br />
Zespół Pieśni i Tańca Lublin im. Wandy Kaniorowej (organizator<br />
festiwalu).<br />
Imprezie patronowała Międzynarodowa Rada Stowarzyszeń<br />
Folklorystycznych Festiwali i Sztuki Ludowej<br />
(CIOFF) oraz prezydent Lublina Andrzej Pruszkowski.<br />
Dzięki olbrzymiemu wysiłkowi władz miasta koncerty<br />
odbywały się w nowej i pięknej muszli koncertowej w Ogrodzie<br />
Saskim, której okrojona (w porównaniu z poprzednią)<br />
widownia okazała się niestety zbyt ciasna, by pomieścić liczne<br />
rzesze miłośników folkloru, nie tylko rodzimego.<br />
Entuzjazm widzów wzbudzały żywiołowe i doskonale wykonywane<br />
tańce małych Gruzinów (taniec z szablami, tarczami,<br />
popisy taneczne na palcach), tańce tatarskie, ruskie,<br />
baszkirskie i żydowskie w wykonaniu dzieci z Tatarstanu,<br />
dumki znad Dniepru, niemal ekwilibrystyczne tańce kozackie<br />
młodych Ukraińców, szeroka gama tańców, muzyki<br />
i strojów z różnych regionów Węgier, muzyka wykonywana<br />
na historycznych tamburynach, tańce i elementy obrzędowe<br />
z Chorwacji, tradycyjne instrumenty i muzyka litewska,<br />
scenki obrzędowe młodziutkich Czechów, czy wreszcie<br />
tańce kujawskie, warmińskie, lubelskie, góralskie, sądeckie,<br />
krakowskie i inne w wykonaniu zespołów polskich.<br />
Tradycyjnie już najmocniejszym akcentem w koncercie<br />
galowym kończącym Międzynarodowe Spotkania Folklorystyczne<br />
były dwa tańce polskie (tym razem lubelskie -<br />
„cygan" i walczyk), które zostały wykonane przez połączone<br />
wszystkie zespoły, co spotkało się z prawdziwym entuzjazmem<br />
i a<strong>pl</strong>auzem widzów.<br />
Na marginesie lubelskiego festiwalu warto zauważyć, że<br />
głównym elementem dekoracji sceny były motywy wycinanek<br />
lubelskich, nieżyjącego twórcy z Garbowa - Ignacego<br />
Dobrzyńskiego. Autor scenografii został nimi zainspirowany<br />
w Krajowym Domu Twórczości Ludowej STL w Lublinie.<br />
Tekst i zdjęcie FRED<br />
51
Badania folkloru<br />
w powiecie ryckim<br />
Już po raz drugi odbył się w dniach<br />
11-17 lipca 2003 r. obóz naukowy dla<br />
studentów Zakładu Kulturoznawstwa<br />
UMCS, specjalizacja folklorystyka.<br />
Badania odbywały się na terenie powiatu<br />
ryckiego na Lubelszczyźnie. Celem<br />
wyjazdu było zebranie jak najwięcej<br />
informacji o dawnych zwyczajach rodzinnych<br />
(narodzinach, weselu i zwyczajach<br />
pogrzebowych), dorocznych<br />
oraz o wierzeniach i demonologii.<br />
Podczas tych paru dni udało nam<br />
się dokonać wstępnego rozpoznania<br />
terenu. Wywiady zostały przeprowadzone<br />
w różnych miejscowościach<br />
wszystkich gmin tego powiatu. Badania<br />
przeprowadzono w następujących<br />
wsiach: Piotrowice, Pawłowice, Długowola<br />
(gm. Stężyca) Ownia, Dąbia<br />
Nowa (gm. Ryki), Gózd, Gęsia Wólka,<br />
Sokola (gm. Kłoczew), Korzeniów,<br />
Żabianka, Sarny (gm. Ułęż),<br />
Grabów Szlachecki, Grabów Rycki,<br />
W Korzeniowie podziwialiśmy umiejętności <strong>pl</strong>ecionkarza<br />
Nowodwór (gm. Nowodwór).<br />
W czasie obozu nagranych zostało<br />
21 kaset (90 minutowych). Ponadto sfotografowano<br />
kilkadziesiąt ka<strong>pl</strong>iczek i<br />
krzyży przydrożnych zarówno tych starych,<br />
jak i współczesnych. O większości<br />
ka<strong>pl</strong>iczek czy krzyży ze wsi Piotrowice,<br />
Ownia, Gęsia Wólka, Jagodne,<br />
Garbów Rycki, Sarna, Korzeniów udało<br />
się zebrać podstawowe informacje o<br />
ich powstaniu i ciekawe historie związane<br />
z miejscem ich lokalizacji. Z architektury<br />
drewnianej uwiecznionych<br />
zostało parenaście chałup zawierających<br />
bardzo ciekawe elementy zdobnictwa<br />
ciesielskiego. W sumie wykonanych<br />
zostało 250 zdjęć. Obecnie wszystkie<br />
zebrane materiały znajdują się w archiwum<br />
Zakładu Kulturoznawstwa.<br />
W obozie wzięło udział jedenastu<br />
studentów, nad którymi opiekę merytoryczną<br />
objęła mgr Mariola Tymochowicz.<br />
Zakwaterowanie było w Ze-<br />
Figura ze wsi Sarna<br />
spole Szkół Mechanicznych w Rykach.<br />
Szczególną pomoc w organizacji<br />
obozu okazali również starosta<br />
Stanisław Jagiełło oraz Małgorzata<br />
Grzechnik, która przez cały czas trwania<br />
obozu opiekowała się nami z ramienia<br />
starostwa. Za co pracownicy i<br />
studenci Zakładu Kulturoznawstwa<br />
pragną gorąco podziękować.<br />
Studenci mogli zwiedzić XIXwieczną<br />
twierdzę w Dęblinie, drewniany<br />
kościół z XVIII w. w Żabiance,<br />
pałac w Ułężu, kościół neogotycki i<br />
klasycystyczny zespół pałacowy w Sobieszynie,<br />
wystawę przedstawiającą<br />
osiągnięcia ośrodka garncarskiego w<br />
Branowie i Szkołę Rolniczą im. Kajetana<br />
hr. Kickiego w Sobieszynie.<br />
Mamy nadzieję, że nasza współpraca<br />
będzie kontynuowana, a w najbliższej<br />
przyszłości wydana zostanie<br />
ciekawa publikacja z opracowanych<br />
materiałów.<br />
MT<br />
Fot. Paweł Królikowski<br />
• W dniach 13-23 czerwca br. odbywał<br />
się <strong>pl</strong>ener twórców ludowych i<br />
malarzy amatorów w Kaszubskim<br />
Uniwersytecie Ludowym w Starbieninie,<br />
gdzie mieści się filia tej instytucji.<br />
Nasz oddział był współorganizatorem<br />
<strong>pl</strong>eneru. Uczestniczyli w nim<br />
twórcy ludowi Kaszub, Kociewia i<br />
Borów Tucholskich. Była również<br />
grupa malarzy z podobnego ośrodka<br />
w Schwerinie w Niemczech.<br />
To już dwudziesty raz pomieszczenia<br />
KUL-u zamieniły się w pracownie<br />
rzeźby, malarstwa i haftu. To nic,<br />
że trzeba parę złotych dopłacić, bo w<br />
kulturze coraz biedniej, bo najważniejsze<br />
są nasze spotkania z koleżankami<br />
i kolegami od dłuta, igły czy<br />
pędzla. Wymieniamy doświadczenia,<br />
Z życia Oddziału<br />
snują się wspomnienia, jak w tym<br />
roku, gdy pokazałem uczestnikom<br />
moje spotkania z Izajaszem Rzepą,<br />
Apolinarym Pastwą, Alojzym Stawowym,<br />
Henrykiem Heweltem. Pokazałem<br />
stare <strong>pl</strong>enery, wielu ich uczestników<br />
opuściło już ten świat. A widzieliśmy<br />
to dzięki moim starym filmom<br />
kręconym za pomocą kamery 8 mm.<br />
Na zakończenie wszyscy uczestnicy<br />
<strong>pl</strong>eneru otrzymali dy<strong>pl</strong>omy i listy<br />
gratulacyjne podpisane przez mgr<br />
Krystynę Szałaśną, kustosza Muzeum<br />
Etnograficznego w Oliwie. Honorowe<br />
dy<strong>pl</strong>omy, podpisane przez wszystkich<br />
twórców, otrzymali: mgr Krystyna<br />
Szałaśna, dr Aleksander Błachowski<br />
oraz mgr Anna Kwaśniewska -<br />
konsultanci <strong>pl</strong>eneru.<br />
• Wycinki, to maleńka wieś leżąca<br />
na południowym Kociewiu w gminie<br />
Osiek. W tej wsi powstało Koło<br />
Twórców Ludowych, którym kieruje<br />
Zenon Usarkiewicz. Z jego inicjatywy<br />
w byłej szkole w Wycinkach powstała<br />
Izba Regionalna, której oficjalne<br />
otwarcie nastąpiło 5 czerwca br.<br />
52
Wystawa w Muzeum Etnograficznym - Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu<br />
„Gdzie jest druga taka wieś.<br />
Tarnówka Pełna - Nowy Waliszów"<br />
Wystawa, otwarta 19 września br., prezentowała dzieje<br />
wsi Tarnowica Polna od połowy XIX wieku po czasy<br />
współczesne. Na zachowanych fotografiach utrwalono<br />
przede wszystkim uroczyste momenty z życia rodzin chłopskich<br />
- wesela, I komunie, inauguracje i zakończenia roku<br />
szkolnego, pielgrzymki, wyjazdy na odpust do miasta, zabawy.<br />
Znaczna ich część oddaje także dramatyczny czas<br />
wywózek na Sybir, udziału mieszkańców w walkach na<br />
frontach I i II wojny światowej.<br />
Osobny rozdział stanowią - zatrzymane w obiektywie<br />
fotografa - istotne momenty z okresu powojennego zasiedlenia<br />
ziem zachodnich, głównie Nowego Waliszowa.<br />
Tarnowiczanie osiedlali się jednak<br />
także w Starym Waliszowie, Pławnicy,<br />
Starej Bystrzycy, Olesznej i Jaźwinach<br />
(okolice Dzierżoniowa) oraz w<br />
Czarnowie (Lubuskie).<br />
Fotografiom towarzyszyły dokumenty<br />
oraz liczne teksty, wspomnienia<br />
mieszkańców Tarnowicy lub ich<br />
potomków, wystawę uzupełniają elementy<br />
ubiorów, środki transportu,<br />
święte obrazy, narzędzia pracy przewiezione<br />
na Dolny Śląsk przez tarnowiczan<br />
- w części do dziś przechowywane<br />
w ich domach jako rodzinne<br />
pamiątki, a w części stanowiące już<br />
własność muzeum.<br />
Wieś Tarnowica Polna dwukrotnie<br />
prezentowała się już na przygotowanych<br />
przez działacza kulturalnego Andrzeja<br />
Wziątka ekspozycjach w Bystrzycy<br />
Kłodzkiej, a jej mieszkańcy stali się bohaterami<br />
reportaży telewizyjnych przygotowanych<br />
przez Grażynę Orłowską-<br />
Sondej. Z jej inicjatywy i dzięki wsparciu<br />
sponsorów "dwukrotnie, w latach<br />
2002 1 2003, tarnowiczanie mieli możliwość<br />
powrotu w rodzinne strony.<br />
W otwarciu wystawy uczestniczyli mieszkańcy wsi,<br />
wśród nich także członkowie zespołu „Waliszowianie".<br />
Tarnowica, Kresy Wschodnie<br />
To dzieciństwa mego kraj<br />
Śpiewna mowa polna droga<br />
I pszeniczny wielki łan<br />
Tarnowica jaka piękna<br />
Gdzie jest druga taka wieś<br />
Tam przeżyłem chwile piękne<br />
Tam przeżyłem życia raj<br />
Tarnowica Polna. Amatorski zespół teatralny przed Domem Narodowym<br />
(fot. sprzed 1945 r.)<br />
Gdańskiego STL<br />
Izba gromadzi przedmioty tradycyjnego<br />
sprzętu i sztuki ludowej Kociewia.<br />
W sezonie <strong>pl</strong>acówka jest czynna<br />
cztery godziny dziennie.<br />
• Sianowo to malowniczo położona<br />
wieś na Kaszubach. Znajduje się<br />
w niej słynne Sanktuarium Matki Bożej<br />
Sianowskiej, do którego co roku<br />
pielgrzymują tysiące pątników. Z<br />
uwagi na coraz większe zainteresowanie<br />
tym miejscem kultu, ks. proboszcz<br />
Piepiórka wystąpił z inicjatywą wybudowania<br />
Drogi Krzyżowej wokół <strong>pl</strong>acu<br />
pielgrzymkowego. Powołany został<br />
komitet organizacyjny, któremu przewodniczył<br />
Eugeniusz Pryczkowski, redaktor<br />
magazynu telewizyjnego<br />
„Rodna Zemia". Pan Eugeniusz poprosił<br />
mnie o pomoc w realizacji tego<br />
pięknego przedsięwzięcia. Propozycję<br />
przyjąłem z ochotą.<br />
Opracowałem projekt poszczególnych<br />
stacji. Są to płaskorzeźby o wymiarach<br />
110x100x10 cm, głęboko<br />
rzeźbione. Do wykonania płaskorzeźb<br />
poprosiłem Janinę Gliszczyńską z<br />
Przęsina - wyrzeźbiła stację XII i XV,<br />
Henryk Dejk z Żukowa wykonał stację<br />
I, Jerzy Kamiński z Barłożna -<br />
stację II i V. Stację III wyrzeźbił Jerzy<br />
Walkusz z Hopowa, a Czesław<br />
Birr - stację IV. Maciej Zagórowicz,<br />
głuchoniemy młody człowiek ze<br />
Zwarcienka, wyrzeźbił stację VI,<br />
Henryk Lepak z Bytowa - stację VII.<br />
Mój brat Rajmund Zieliński ze Zblewa<br />
wykonał stację VIII, Halina Krajnik<br />
z Kościerzyny - XII, a Włodzimierz<br />
Ostoja-Lniski z Czerska - XIV.<br />
Stacja IX i X są dziełem Tomasza Śliwińskiego<br />
i jego ojca Stanisława. Józef<br />
Semmerling z Gdańska wyrzeźbił<br />
stację XI.<br />
Gdańsk 10.08.2002<br />
Edmund Zieliński<br />
53
Międzynarodowa konferencja<br />
„Współczesne problemy<br />
śpiewu tradycyjnego"<br />
Na przełomie lat 70. i 80. w Moskwie,<br />
a później w innych miastach byłego<br />
ZSRR, powstały grupy, celem których<br />
były prowadzenie badań nad ludową<br />
kulturą tradycyjną w sposób odmienny<br />
od oficjalnie wówczas<br />
stosowanego. Do tej pory instytucje<br />
prowadzące badania w tej dziedzinie<br />
traktowały folklor muzyczny jako materiał<br />
przeznaczony wyłącznie do archiwum;<br />
istniejący tylko w postaci kaset<br />
przechowywanych w szufladach. W tej<br />
sytuacji dla nauki muzyka tradycyjna<br />
była żywa tylko w chwili nagrywania na<br />
taśmę. Jednocześnie istniała oficjalna<br />
forma prezentacji muzyki ludowej przez<br />
zespoły muzyki ludowej i ludowe chóry,<br />
finansowane przez państwo. Kryteria<br />
estetyczne „muzyki ludowej" w tym<br />
wydaniu wychodziły naprzeciw oficjalnym<br />
potrzebom; aranżacje pieśni ludowych<br />
były wesołe, przepełnione optymizmem,<br />
wręcz egzaltowane. Erzac<br />
muzyki ludowej sformowany przez te<br />
zespoły przesłaniał prawdziwy wizerunek<br />
sztuki tradycyjnej. Uczeni, którzy zaproponowali<br />
nowe, wręcz eksperymentalne<br />
formy badania muzyki tradycyjnej,<br />
spotkali się ze skom<strong>pl</strong>ikowaną, wielowymiarową<br />
i wielopoziomową tradycją<br />
muzyczną. Odkryli przy tym nieznany<br />
dla siebie język kultury, który musieli<br />
poznać, by móc się nim posługiwać.<br />
Z kolei profesjonalni muzycy związani<br />
ze sztuką tradycyjnego wykonawstwa<br />
stawali wobec muzyki babć i dziadków<br />
nie mających najmniejszego pojęcia<br />
o nutach. Musieli się nauczyć wsłuchiwać<br />
w mikrointonacje śpiewu oraz<br />
opanować lokalne dialekty językowe i<br />
muzyczne. W tych odkryciach bogatego<br />
świata muzycznego rodzimej kultury<br />
należy szukać źródeł powstania zespołów,<br />
które z jednej strony osiągnęły<br />
bardzo wysoki poziom artystyczny<br />
(m.in. dzięki wnikliwym badaniom), a<br />
z drugiej strony wzięły odpowiedzialność<br />
za ocalenie lokalnych tradycji. Tak<br />
więc na przestrzeni kilkunastu lat powstało<br />
nowe zjawisko kulturowe.<br />
Z czasem pojawiły się także pytania<br />
dotyczące kontynuacji tradycji wiejskiego<br />
muzykowania, bowiem „wiek tradycji",<br />
ze względu na podeszły wiek wiejskich<br />
wykonawców, sprawia, że niedługo<br />
rzeczywiście będziemy poznawali<br />
kulturę tradycyjną tylko z nagrań.<br />
I Międzynarodowa konferencja „<br />
Współczesne problemy śpiewu tradycyjnego"<br />
zorganizowana przez Ośrodek<br />
Badań Muzykologicznych i Kulturowych<br />
Europy Środkowo-Wschodniej<br />
przy Fundacji Muzyka Kresów z Lublina<br />
i Dom Pracy Twórczej Ministerstwa<br />
Kultury w ramach Międzynarodowej<br />
Szkoły Muzyki Tradycyjnej przy Fundacji<br />
Muzyka Kresów odbyła się w<br />
dniach 5-7 lutego 2003 w Domu Pracy<br />
Twórczej w Wigrach. Stała się ona miejscem<br />
spotkania naukowców z Polski,<br />
Litwy, Rosji i Ukrainy, dla których pytania<br />
dotyczące kontynuacji tradycji są<br />
podstawą dyskursu naukowego oraz<br />
równoległej działalności twórczej.<br />
Organizatorzy zakładali, że spotkanie<br />
to z jednej strony umożliwi zaprezentowanie<br />
różnych kierunków działalności<br />
„szkół naukowych" z tych krajów, z drugiej<br />
zaś zainicjuje dyskusję na temat o<br />
przyszłości tradycyjnej kultury muzycznej.<br />
Jak podkreślił dyrektor fundacji<br />
Jan Bernad, otwierając spotkanie - pytania<br />
o istotę kultury tradycyjnej oraz<br />
problemy dotyczące kontynuacji tradycji,<br />
towarzyszące nam, mieszkającym<br />
w zurbanizowanym świecie, dalekim<br />
od natury, ciągle są aktualne i niemożliwe<br />
do uchylenia.<br />
Konferencję zrealizowano przy pomocy<br />
finansowej Ministerstwa Kultury<br />
i Fundacji Konkursu Pro Publico Bono.<br />
Konferencję otworzyły referaty, w<br />
których autorzy rozpatrywali problemy<br />
tradycji z perspektywy ogólnej: filozofii<br />
tradycji, filozofii kultury, filozofii<br />
muzyki, sięgając do podstaw i genezy<br />
tych zjawisk. Stworzyło to punkt wyjściowy<br />
do rozumienia aktualnych problemów.<br />
Uwagi o przyszłości tradycji<br />
Miłosza Gałeckiego (Lublin) były rozważaniem<br />
nad przyczyną porażki prób<br />
włączenia tradycji w kulturę nowoczesną.<br />
Podstawą ich jest zasadnicza rewizja<br />
pojęcia tradycji, jest to warunek odnowienia<br />
„świadomości tradycji". Problem<br />
śpiewu tradycyjnego dotyczy głównego<br />
tematu filozofii muzyki - pytania<br />
o jej początku. Śpiew tradycyjny występuje<br />
w przeciwstawieniu do natury jako<br />
znak absolutnej obecności kultury.<br />
Proces formowania intonacji, myślenia<br />
muzycznego w „czasie mitologicznym"<br />
Daniła Piercow z Kijowa porównuje<br />
do organizacji przestrzeni muzycznej<br />
w trakcie pracy z ludźmi, którzy nie<br />
mają stałych schematów muzycznych.<br />
Obserwacje badawcze opisane jako<br />
okres chaotyczny (Krystalizacje języka<br />
muzycznego: doświadczenie pracy z początkującym<br />
zespołem) przedstawiono<br />
na podstawie pracy z aktorami w ramach<br />
projektu „Morfina. Dźwięki"<br />
według tekstów Kandyńskiego.<br />
Z kolei Igor Macijewski z Petersburga<br />
w referacie Ku współczesnej<br />
interpretacji śpiewu tradycyjnego zauważył,<br />
że zwrócenie się ku śpiewaniu tradycyjnemu<br />
dziś jest związane z poszukiwaniem<br />
w zachowanych tradycyjnych<br />
formach wykonawstwa ekologii duchowej,<br />
sztuki wysokiej i energii odrodzenia<br />
duchowego ze względu na niebezpieczeństwo<br />
zaniku potrzeb własnej<br />
twórczej aktywności, co w konsekwencji<br />
grozi przekształceniem większości<br />
społeczeństwa w wyłącznie konsumentów<br />
sztuki. Mając na celu podtrzymanie<br />
tożsamości zarówno indywidualnej<br />
jak i narodowej w poszukiwaniu nowych<br />
form w kontaktach z odbiorcą,<br />
twórcy zwracają się do tego, co zostało<br />
zapomniane lub nie zostało poznane.<br />
Powstanie „ruchu folklorystycznego"<br />
nastawionego na odtwarzanie autentycznej<br />
tradycji różnie przebiegało<br />
na terenach różnych państw. Od lat 60.<br />
do 90. restytucja idei litewskiej kultury<br />
narodowej przejawiała się w wielu różnych<br />
przedsięwzięciach kulturalnych.<br />
W tym okresie folkloryści zajęli się ożywianiem<br />
wymarłych gatunków muzyki<br />
ludowej. Ruch folklorystyczny na Litwie<br />
powstał jako alternatywa wobec<br />
napuszonej kultury oficjalnej. Najsilniejszym<br />
impulsem do powstania tego<br />
ruchu było wówczas pragnienie rekonstrukcji<br />
obrzędów przedchrześcijańskich.<br />
Natomiast w swej działalności liderzy<br />
ruchu zostawiali poza uwagą pytania<br />
dotyczące techniki śpiewu (tańca,<br />
gry), dążąc do zaangażowania jak<br />
największej ilości osób. Efektem tego<br />
stała się sceniczność i „festynowość"<br />
jako najbardziej rozpowszechniona forma<br />
prezentacji muzyki tradycyjnej.<br />
(Por. referaty: Zafascynowani dawnymi<br />
głosami Pionierzy ruchu folklorystycznego,<br />
Auste Nakiene - Wilno, Proces<br />
kontynuowania śpiewu tradycyjnego na<br />
Litwie Rytis Ambrazevicius - Wilno).<br />
W lutym 2003 r. przypadła 30 rocznica<br />
powołania zespołu muzyki ludowej<br />
Dmitrija Pokrowskiego, któremu<br />
Rosja zawdzięcza nowy kierunek w<br />
kulturze - prezentacje autentycznej<br />
muzyki ludowej we współczesnych mediach<br />
oraz scenach, salach koncertowych,<br />
teatrach. W styczniu 1980 r. Pokrowski<br />
stworzył ośrodek, otwarty z<br />
myślą o miłośnikach muzyki ludowej.<br />
Wielką zasługa tego ośrodka było udowodnienie,<br />
że autentyczna muzyka ludowa<br />
nierozłącznie jest związana z teraźniejszością,<br />
współbrzmi z nią, a<br />
wręcz może być przez współczesnych<br />
pożądana, co potwierdził Władimir<br />
Iwanow z Moskwy w referacie Doświadczenie<br />
pracy folklorystycznego studia<br />
Dmitrija Pokrowskiego 1980-1982.<br />
Przedłużeniem tematu był referat Olgi<br />
Klucznikowej z Moskwy, zatytułowany<br />
Współczesny stan ruchu folklorystycznego<br />
w Rosji. Uczestnicy zespołów folklorystycznych<br />
z reguły mają bardzo poważne<br />
i głęboko osobiste podejście do<br />
badanych tradycji. Celem ich jest zapoznanie<br />
się z językiem kultury, pra-<br />
54
gnienie wcielenia zasad „identyczności"<br />
z grupą śpiewaków autentycznych. Grupy<br />
te świadomie rezygnują z nazwy „zespół"<br />
na rzecz „rodzinny folklorystyczny<br />
teatr", „laboratorium", „klub folklorystyczny",<br />
nie kojarzą swojej działalności<br />
z prezentacjami scenicznymi.<br />
Na koniec chciałem przedstawić<br />
grupę autorów, których referaty były<br />
poświęcone metodyce i metodologii<br />
pracy w zespole oraz praktycznym pytaniom<br />
związanym z techniką śpiewu<br />
tradycyjnego, co ilustrowano materiałem<br />
z różnie lokalizowanych tradycji,<br />
aspektom technicznym pracy nad głosem,<br />
problemom powstającym w trakcie<br />
pracy z grupą, próbom rekonstrukcji<br />
pieśni tradycyjnych.<br />
Na podstawie wieloletniego doświadczenia<br />
badań teoretycznych i<br />
praktycznych nad techniką śpiewu tradycyjnego<br />
i opanowaniem lokalnych<br />
muzycznych dialektów Swietłana Własowa<br />
(Moskwa) w referacie Zasady<br />
przyswajania stylu wokalnego lokalnej<br />
tradycji przedstawiła szereg problemów,<br />
które powstają w trakcie pracy<br />
z zespołem pieśni tradycyjnych oraz<br />
własne metody ich rozwiązania. Folklor<br />
jest tradycją ustną, dlatego przekazywanie<br />
i odbiór materiału wymaga<br />
stosowania konkretnych metod pracy<br />
w zespole. Oswajanie zasad funkcjonowania<br />
folkloru w środowisku naturalnym,<br />
uświadomienie języka muzycznego,<br />
ruchu rytmicznego, logiki budowy<br />
melodii, praca nad oddechem etc.<br />
Są to kierunki pracy, celem której jest<br />
transmisja prawdziwego wizerunku<br />
tradycji. Zasadą „życia" folkloru, jako<br />
kultury kanonicznej, jest aktualizacja<br />
doświadczeń poprzednich pokoleń w<br />
nowych warunkach historycznych.<br />
Rytis Ambrazevicius z Wilna w<br />
wystąpieniu zatytułowanym Moje doświadczenie<br />
nauczania śpiewu tradycyjnego<br />
stawia pytania dotyczące przekazywania<br />
wokalu tradycyjnego, korzystając<br />
ze źródła żywej tradycji oraz<br />
prób rekonstrukcji pieśni z zapisu nutowego<br />
stosując metodę projekcji bliskich<br />
styli wykonawczych. Jewgenij<br />
Jefremow (Kijów) w referacie Cichy<br />
śpiew i „cienki głos " w folklorze ukraińskim<br />
przedstawił specyfikę niektórych<br />
gatunków pieśni wykonywanych falsetem.<br />
Między innymi taka technika<br />
śpiewu pojawia się w sytuacjach obrzędowych,<br />
podkreślając niezwykłość<br />
oraz inny wymiar czasowy tych sytuacji.<br />
Konieczność korzystania z tego<br />
rodzaju „głosu" nie śpiewaczego i nie<br />
mówionego, jego „nienaturalność" w<br />
trakcie obrzędu pełni funkcje magiczną<br />
intonacji rytualnej przeznaczonej<br />
do obcowania ze światem sakralnym.<br />
Referatom towarzyszyły prezentacje<br />
materiałów audio i wideo.<br />
Organizatorzy <strong>pl</strong>anują wydanie<br />
wybranych materiałów.<br />
Roman Jenenko<br />
• Jubileusz 50-lecia świętował Zespół<br />
Pieśni i Tańca „Powiśle", który w 1953<br />
roku założyła Kazimiera Walczak. Z<br />
tej okazji jubilat trzykrotnie zaprezentował<br />
się publiczności: 16 maja wystąpił<br />
w GOK w Końskowoli, 17 maja był<br />
koncert galowy w Puławskim Domu<br />
Kultury „Dom Chemika", a 18 maja<br />
ZPiT „Powiśle" mogli podziwiać mieszkańcy<br />
Puław.<br />
• 22 maja w Muzeum Diecezjalnym we<br />
Wrocławiu odbył się wernisaż wystawy<br />
„Malarstwo na szkle Agnieszki Górkiewicz<br />
z Bukowiny Tatrzańskiej".<br />
• Puławski Ośrodek Kultury „Dom<br />
Chemika" i Klub Twórców Ludowych<br />
w Puławach były organizatorami wystawy<br />
„Artystyczna twórczość wsi".<br />
Otwarto ją 9 czerwca w Puławskiej<br />
Galerii Sztuki.<br />
• W Muzeum Regionalnym w Łukowie<br />
12 czerwca odbyło się otwarcie<br />
wystawy „Przegląd twórczości ludowej<br />
regionu łukowskiego". Zorganizowały<br />
ją Muzeum Regionalne i<br />
Łukowski Oddział STL.<br />
• Obchody 25-lecia Oddziału Gdańskiego<br />
STL odbyły się 23 czerwca w<br />
Muzeum Kaszubskiego Parku Etnograficznego<br />
we Wdzydzach Kiszewskich.<br />
W programie jubileuszu znalazły<br />
się m.in.: msza święta w intencji<br />
twórców, wspomnienia minionego czasu,<br />
wręczenie medali „Za zasługi dla<br />
twórczości ludowej", otwarcie wystawy<br />
dorobku członków Oddziału oraz<br />
złożenie kwiatów na grobie Teodory i<br />
Izydora Gulgowskich.<br />
• IV Zamojskie Dni Folkloru odbyły<br />
się 12 i 13 lipca w Zwierzyńcu. Złożyły<br />
się na nie: wystawa sztuki ludowej,<br />
korowód zespołów i kapel, koncert<br />
uczestników imprezy oraz pokazy i<br />
kiermasz sztuki ludowej.<br />
• Od 2 do 13 lipca w Wojciechowie<br />
na Lubelszczyźnie odbywały się Ogólnopolskie<br />
Warsztaty Kowalskie.<br />
• Wojewódzki Dom Kultury w Lublinie<br />
i Lubelskie Towarzystwo Fotograficzne<br />
- to organizatorzy wystawy<br />
zdjęć „Kazimierz 2003" prezentującej<br />
XXXVII Ogólnopolski Festiwal<br />
Kapel i Śpiewaków Ludowych. Wernisaż<br />
ekspozycji miał miejsce w WDK<br />
Lublin 23 lipca.<br />
• Uroczyste otwarcie pracowni ceramiki<br />
odbyło się 25 lipca w Muzeum<br />
Kultury Ludowej w Węgorzewie.<br />
• II Plener rzeźbiarski twórców ludowych<br />
Lubelszczyzny im. Augusta Zamojskiego<br />
odbywał się w dniach 27 lipca<br />
- 10 sierpnia w Jabłoniu.<br />
• Kiermasz sztuki ludowej, przegląd i<br />
koncerty zespołów i solistów, prezentacje<br />
widowisk obrzędowych i teatrów,<br />
były głównymi punktami programu<br />
XXVI Międzynarodowego Jarmarku<br />
Folkloru, który w dniach 2-3 sierpnia<br />
ZAPROSILI<br />
NAS<br />
zorganizowano w Węgorzewie. W jarmarku<br />
uczestniczyły zespoły i soliści z<br />
woj. warmińsko-mazurskiego i z innych<br />
regionów Polski oraz z Czech,<br />
Litwy, Białorusi, Ukrainy, Rosji i Łotwy.<br />
Imprezie towarzyszyły pokazy rzemiosł<br />
tradycyjnych.<br />
• Ośrodek Kultury Regionalnej Puszczy<br />
Białej „Kuźnia kurpiowska" otwarto<br />
uroczyście 31 sierpnia w Pniewach.<br />
• Regionalny Ośrodek Kultury w Częstochowie<br />
zorganizował wystawę malarstwa<br />
na szkle Agnieszki Górkiewicz<br />
„Na okruchach szkła". Ekspozycję można<br />
było zwiedzać od 5 do 26 września.<br />
• 7 września w Zagrodzie Kurpiowskiej<br />
zorganizowano Niedzielę Kadzidlańską.<br />
• Jubileusz 30-lecia obchodził Opolski<br />
Oddział Stowarzyszenia Twórców<br />
Ludowych. 9 września w Muzeum Wsi<br />
Opolskiej odbyły się uroczystości jubileuszowe,<br />
podczas których uhonorowano<br />
zasłużonych twórców, mówiono<br />
też o uwarunkowaniach i kształcie<br />
współczesnej twórczości ludowej w regionie.<br />
Na zakończenie podsumowano<br />
konkurs „Współczesna twórczość<br />
ludowa Opolszczyzny", wręczono nagrody<br />
i wyróżnienia jego laureatom<br />
oraz otwarto wystawę pokonkursową.<br />
• Warsztaty etnograficzne „Ginące<br />
zawody" odbywały się w dniach 10-12<br />
września w Zagrodzie Kurpiowskiej w<br />
Kadzidle. W programie znalazły się<br />
pokazy: obróbki lnu, tkactwa, garncarstwa,<br />
bursztyniarstwa, <strong>pl</strong>astyki obrzędowej,<br />
rzeźby i <strong>pl</strong>ecionkarstwa. Nie<br />
zabrakło tańca i śpiewu kurpiowskiego.<br />
Były też kiermasze sztuki ludowej,<br />
miodów, potraw regionalnych i wystawa<br />
haftu i koronki kurpiowskiej.<br />
• „Wesele kurpiowskie" - IV Ogólnopolski<br />
Przegląd Obrzędów Weselnych<br />
odbywał się 14-15 września w<br />
Kadzidle.<br />
• 14 września Muzeum Wsi Lubelskiej<br />
przeżywało prawdziwe oblężenie. Stało<br />
się tak za sprawą imprezy „Z zagrody<br />
na jarmark i do miasteczka",<br />
podczas której zwiedzającym zaprezentowali<br />
się m.in.: garncarze, powroźnicy,<br />
kowale, <strong>pl</strong>ecionkarze, łyżkarze i<br />
olejarze. Goście mogli oglądać obróbkę<br />
lnu, młóckę cepem, mielenie w żarnach,<br />
wyrób masła, kaszy i chleba.<br />
• XXVIII Zjazd Twórców Ludowych<br />
z Kujaw, Pałuk, Borów Tucholskich,<br />
Ziemi Chełmińskiej i Dobrzyńskiej,<br />
Krajny i Kaszub odbył się 21 września<br />
w Żninie. Tego dnia świętowano też<br />
jubileusz 15-lecia działalności Oddziału<br />
Bydgosko-Toruńskiego STL.<br />
• Wystawę „Kowalstwo ludowe na Lubelszczyźnie"<br />
otwarto 8 października<br />
w Muzeum Regionalnym PTTK w<br />
Puławach.<br />
(XL)<br />
55
KSIĄŻKI<br />
NADESŁANE<br />
Hryhorij Arkuszyn, Powiedział, co wiedział. Ludowe porzekadła<br />
i zagadki z Zachodniego Polesia oraz zachodniej<br />
części Wołynia, Lublin - Łuck 2003, s. 175 (książka w języku<br />
ukraińskim, streszczenie w jęz. polskim i angielskim).<br />
Tadeusz Barańczuk, W kręgu mistrza Ruszkowskiego.<br />
Ruszkowski, Huras, Kępczyński, rzeźba, katalog wystawy w<br />
Muzeum Mazowieckim w Płocku, Płock 2001, s. 44, fot.<br />
Tadeusz Barańczuk, Mazowsze - oblicza regionów,<br />
Płock 2002, s. 412.<br />
Jerzy Bartmiński, Polskie kolędy ludowe, Kraków 2002,<br />
s. 412.<br />
Elżbieta Berendt, Sztuka nieprofesjonalna na Śląsku,<br />
katalog zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu,<br />
1992, s. 72, fot.<br />
Elżbieta Berendt, Hanna Golla, Muzeum Etnograficzne<br />
we Wrocławiu (informator), Wrocław, brak roku wydania,<br />
s. 28, fot.<br />
Elżbieta Berendt, Rzeźba ludowa na Dolnym Śląsku,<br />
katalog zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu,<br />
1995, s. 192, fot.<br />
Maria Brylak-Załuska, Do cerkwi, do miasta, na tańce.<br />
Tradycyjny strój Łemków - rusińskich górali karpackich (katalog<br />
wystawy), Nowy Sącz 2002, s. 16, fot.<br />
Jerzy Cetera, Artur Gawoł i Dan Wołkowycki, Dolinami<br />
rzek, informator wystawy w Białostockim Muzeum<br />
Wsi, Białystok 2002, s. 16, fot.<br />
Stefan Chojnowski, List do serc (tomik poetycki), Ciechanów<br />
2003, s. 88, fot.<br />
Chrystus Frasobliwy z kolekcji Barbary i Jerzego Wesołowskich,<br />
katalog wystawy w Muzeum Mazowieckim w<br />
Płocku, Płock 1991, s. 44, fot.<br />
Tomasz Czerwiński, W kuchni i komorze, informator<br />
wystawy w Muzeum Mazowieckim w Płocku, Płock 1999,<br />
s. 20, ilustracje.<br />
Wanda Dowlaszewicz, Wielkanoc w tradycji polskiej,<br />
informator wystawy w Muzeum Mazowieckim w Płocku,<br />
Płock 1996, s. 40, fot.<br />
Wanda Dowlaszewicz, Rzeźba Antoniego Kamińskiego,<br />
katalog wystawy w Muzeum Mazowieckim w Płocku,<br />
Płock 1998, s. 40, fot.<br />
Wanda Dowlaszewicz, Rzeźba Andrzeja Wojtczaka,<br />
katalog wystawy w Muzeum Mazowieckim w Płocku,<br />
Płock 1999, s. 44, fot.<br />
Wanda Dowlaszewicz, Na pątniczym szlaku do Skępskiej<br />
Madonny, informator wystawy w Muzeum Mazowieckim<br />
w Płocku, Płock 2001, s. 36, fot.<br />
Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne,<br />
pod redakcją E. Fryś-Pietraszkowej, A. Kowalskiej,<br />
A. Spiss, tom I, Kraków 2002, s. 354, fot.<br />
Elżbieta Teresa Filip, Zabawki w zbiorach Działu Etnografii<br />
Muzeum w Bielsku-Białej (folder), Bielsko-Biała<br />
2002 (?), s. 6, fot.<br />
Elżbieta Teresa Filip, Legendy i baśnie w malarstwie<br />
Marii Lenczewskiej (folder), Bielsko-Biała 2002, s. 6, fot.<br />
Gadki z Chatki, Pismo folkowe, nr 45/46 (2-3/2003),<br />
Lublin 2003, s. 58, fot.<br />
Gry towarzyskie i hazardowe (wystawa akcesoriów gier<br />
od czasów najdawniejszych po współczesność), informator<br />
wystawy w Muzeum Podlaskim w Białymstoku, Białystok<br />
2001, s. 16, fot.<br />
Antoni Jackowski, Izabela Sołjan, Polski pielgrzym (album),<br />
Częstochowa 2000, s. 126, fot.<br />
Jerzy Jastrzębski, Bursztyniarstwo na Kurpiach, katalog<br />
wystawy w Muzeum Mazowieckim w Płocku, Płock<br />
1999, s. 28, fot.<br />
Elżbieta Kaczmarek, Warmia i Mazury, informator<br />
wystawy sztuki ludowej w Muzeum Mazowieckim w Płocku,<br />
Płock 2000, s. 12, fot.<br />
Wojciech Kowalczuk, Jakub Smolski - wiejski fotograf<br />
z Łuki, katalog wystawy w Muzeum Podlaskim w Białymstoku,<br />
Białystok 2002, s. 20, fot.<br />
Ks. Tomasz Krzesik, Skazana na wygnanie. Dzieje Rodnia<br />
i Sanktuarium, Kodeń - Lublin 2002, s. 129, fot.<br />
XVIII Międzynarodowe Spotkania Folklorystyczne -<br />
Lublin 2003, Lublin 2003, s. 16, fot.<br />
Na ludową nutę - ginące piękno. Informator o ludowych<br />
kapelach, zespołach śpiewaczych, obrzędowych i teatralnych<br />
oraz pieśni i tańca. Opr. Bożena Głowacz, Elżbieta<br />
Sadowska-Kasiborska. Wydawca: ZG STL i KDTL,<br />
Lublin 2003, s. 118, fot.<br />
Ocalić od zapomnienia - ginące zawody Lubelszczyzny<br />
(informator), Podedwórze 2002, s. 16, fot.<br />
I Plener Rzeźbiarski Twórców Ludowych Lubelszczyzny<br />
im. Augusta Zamoyskiego - Jabłoń 2002 (katalog), Parczew<br />
2002, s. 12, fot.<br />
Małgorzata Podlewska-Bem, Z aniołami. Anioły w polskiej<br />
tradycji i sztuce ludowej, katalog wystawy w Muzeum Pojezierza<br />
Łęczyńsko-Włodawskiego, Włodawa 2002, s. 24, fot.<br />
Marian Pokropek, Męka i Zmartwychwstanie Pańskie,<br />
informator wystawy w Muzeum Mazowieckim w Płocku,<br />
Płock 2000, s. 24, fot.<br />
Agnieszka Pokropek, Marian Pokropek, Koń jaki jest<br />
każdy widzi, czyli wizerunek konia w sztuce ludowej i malarstwie<br />
nieprofesjonalnym, Muzeum Wsi Mazowieckiej w<br />
Sierpcu, 2003, s. 24, fot.<br />
Adam Polski, Wieś poetów. Poezja ekologiczna z gminy<br />
Fajsławice, Fajsławice 2002, s. 148.<br />
Ptaki w drewno przeobrażone, informator wystawy w<br />
Muzeum Mazowieckim w Płocku, Płock 1997, s. 16, fot.<br />
Regina Rok, Częstochowski strój ludowy, Częstochowa<br />
1998, s. 132, fot.<br />
Regina Rok, Aleksander Jaśkiewicz, Z dawna Polski<br />
tyś Królową. Pamiątka z pielgrzymki do Jasnej Góry (album),<br />
Częstochowa 2002, s. 240, fot.<br />
Magdalena Rostworowska, Śląski strój ludowy, katalog<br />
zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Wrocław<br />
2001, s. 196, fot.<br />
Władysław Sitkowski, Świat się przewraca (tomik poezji),<br />
Zamość 2003, s. 96.<br />
Tomasz Spychała, Len - surowiec tysiącleci, Wieluń<br />
1998, s. 38, fot.<br />
Studia z dziejów Grabowca, pod red. K. Spaleńca, Lublin-Grabowiec<br />
2003, s. 100, fot.<br />
Krystyna Szałaśna, Kaszuby, informator wystawy w<br />
Muzeum Mazowieckim w Płocku, Płock 1998, s. 20, fot.<br />
Wanda Szkulmowska, Sztuka ludowa w Borach Tucholskich,<br />
Tuchola 2003, s. 40, fot.<br />
Sztuk ludowa w woj. śląskim (katalog wystawy), Bielsko-Biała<br />
2001, s. 16, fot.<br />
Paweł A. Szymczak, Tadeusz Kacalak: rzeźbiarz, kolekcjoner...<br />
(katalog wystawy), Kutno 2003, s. 20, fot.<br />
Śląsk, Schlesien, Slezko. Przenikanie kultur, pod redakcją<br />
Zygmunta Kłodnickiego, Muzeum Narodowe we Wrocławiu,<br />
2000, s. 168, fot.<br />
75-lecie urodzin Profesora Michała Łesiowa. Dorobek<br />
naukowo-dydaktyczny i działalność społeczna, Lublin -<br />
Łuck 2003, s. 118, fot.<br />
Gabor Veres, Sztuka ludowa Komitatu Heves, Węgry,<br />
Przemyśl 2003, s. 30, fot. (informator wystawy).<br />
Jerzy Waszkiewicz, Zagroda sitarska (informator),<br />
Muzeum Ziemi Biłgorajskiej, Biłgoraj 2003, s. 16, fot.<br />
Celestyn Wrębiak, Twórczość Bazylego Albiczuka, Lublin<br />
2003, wydawcy: Muzeum Południowego Podlasia w<br />
Białej Podlaskiej i ZG STL s. 80, fot.<br />
(Fred)
Antoni Kamiński, znakomity rzeźbiarz z Kutna, na <strong>pl</strong>enerze w Dzierżąznej, o którym piszemy na str. 46.<br />
Fot. Andrzej Białkowski