Avqust-2009 - NeftçilÉrin Hüquqlarının MüdafiÉsi TÉÅkilatı
Avqust-2009 - NeftçilÉrin Hüquqlarının MüdafiÉsi TÉÅkilatı
Avqust-2009 - NeftçilÉrin Hüquqlarının MüdafiÉsi TÉÅkilatı
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
NHMT<br />
OWRPO<br />
Neft glirlrinin xrclnmsindffafln tmin olunmas,ictimai dinlr v<br />
ictimai mlumatlandrma kompaniyalarn tkili layihsi üzr<br />
Neft pullar – hara v nec xrclnir<br />
nformasiya bülleteni<br />
Layih koordinatoru Mirvari Qhramanl<br />
Bülleten layih ekspertlrinin hazrladqlar yaz materiallarsasnda hazrlanmr<br />
<strong>Avqust</strong>-<strong>2009</strong>
Mündrict<br />
1. Hökumt n pul xrcldiyini bilmir;Tmir-tikintiy çkiln xrclrlrzaq<br />
hlüksizliyini nec tmin etmk olar?<br />
2. Manat nec brkidi:Azrbaycan hökumti böhran dövründki yegan<br />
«uurunu» qorumaq zminddi<br />
3. Neft glirlri böhran dövründ d artan Azrbaycan;-Pul çox, itah ondan da<br />
çox, i is hs yox...<br />
4. <br />
<br />
<br />
5.Neft Fondu hesabna dmir yolu;Gürcülr llrini Azrbaycann Neft Fonduna<br />
salblar.<br />
1.Hökumt n pul xrcldiyini bilmir;Tmir-tikintiy çkiln xrclrlrzaq thlüksizliyini<br />
nec tmin etmk olar?<br />
Qlobal maliyy böhran il ba Azrbaycann kredit bazarn durunluq keçirmsi<br />
sahibkarlarn, xüsusn d knd trrüfat sektorunda çalanlarn iini bir az da çtin salb. Indi<br />
fermerlr v snayeçilr kredit çatmazlndan daha çox ziyyt çkir. Bu tr n yax<br />
halda dövlt büdcsindn ayrlan kreditl ümid ed bilrdi ki, bu da onlarn ehtiyac ödk<br />
gücünd deyil.
Ilin birinci yarnda Sahibkarla Kömk Milli Fondunun vsaiti hesabna 41 r v rayonda<br />
770 sahibkarlq subyektinin investisiya layihrini maliyydirilm 45 milyon manat<br />
güztli kredit verilib. Bundan baqa, knd trrüfat mhsullar istehsalçlarna kreditlrin<br />
verilmsi üçün Knd Trrüfat Nazirliyi yannda Knd Trrüfat Kreditlri üzr Dövlt<br />
Agentliyin 10 milyon manat, trrüfat texnikasn v aqrokimyvi maddrin alnmas üçün<br />
“Aqrolizinq” Açq Shmdar Cmiyytin is 33 milyon manat pul ayrb. Üst-üst cmi 88<br />
milyon manat.<br />
Etiraf etmk lazmdr ki, bu el d böyük mbl deyil. Htta Bakn bir küçsin, mn,<br />
zizbyov dairsindn hava limanna qr olan yolun tikintisin cmi sahibkarlara veriln<br />
kreditdn 2 d çox vsait ayrb. Onu da n alsaq ki, bu ilin dövlt büdcsindn investisiya<br />
layihrinin maliyydirilmsi üçün 5 milyard manata yaxn pul ayrb, onda sahibkarlara<br />
demk olar ki, qpik-quru paylanr.<br />
Daha dqiqi, dövlt investisiya portfelinin cmi 1,7 faizi sahibkarlarn kreditlsin srf<br />
edilib. Sahibkarlar is maliyy qtlndan ziyyt çkir, layihrini yarmçq saxlamal olurlar.<br />
Qlobal maliyy böhrann tsirlri nticsind yerli banklarn kredit tranlar azaltmas<br />
bindn sahibkarlarn kredit ld etmk imkanlar demk olar ki, yoxdur.<br />
Bu mqamda sahibkarlar yalnz dövlt kreditlrin ümid ed bilrdilr. Ancaq yol-keçid<br />
mirin, fasadlarn aardlmasna, parklarn yenidn qurulmasna gen-bol pul xrcln<br />
hökumt sahibkarlara münasibtd xsislik edir. Hökumt nns n almr ki, bel tmirtikinti<br />
layihrinin sosial-iqtisadi miyyti ya yoxdur, ya da çox azdr. n bacas bel<br />
layihr yeni i yerlrinin yaradlmas il tamamlanmr. Bel layihrin heç dolayyla da<br />
biznes mühitin tsiri yoxdur.<br />
vvür edin ki, minlrl fermerin kreditldirilmsi üçün hökumt demk olar simvolik<br />
bl, cmi 10 milyon manat ayb. Indi Azrbaycanda kiçik bir keçidin tikintisin bundan<br />
çox vsait ayrr. lbtt ki, rzaq thlüksizliyini prioritet elan edn hökumt dövlt vsaitini<br />
sahr üzr bel bölüdürmli deyil. Hr halda rzaq thlüksizliyinin tmin edilmsindsas<br />
yük fermerlrin üzrin düür.<br />
*********<br />
2.Manat nec brkidi:Azrbaycan hökumti böhran dövründki yegan «uurunu» qorumaq<br />
zminddir<br />
Azrbaycanda günün iqtisadi mövzularndan biri d manatn ucuzlab-ucuzlamayaca il<br />
baglr. Bzi ekspertlr ilin sonuna qr manatn ucuzlaaca proqnozlarlar. Amma<br />
bunun ksin olan proqnozlar da az deyil.<br />
Manatn yaxn zamanlarda drdn düyini iddia ednlrin fikrinc, milli valyuta qlobal<br />
böhrann n ar vaxtlarnda da öz nisbtini saxlaya bilib v agr mrhr artq gerid<br />
qaldndan, n az, bu ilin sonuna qr onu inflasiya thlüksi gözlmir.<br />
Bunun ksini iddia ednlrin drlndirmsin gör is, rus rubluna nisbn manat cari ild 8<br />
faiz bahalab. Rubl bu müddtd 0,0275 manatdan 0,0253 manatadk ucuzlab. Onlarn<br />
fikrinc, son vaxtlar Mrkzi Bank milli valyutann mnnsini tdricn a salma siyastini<br />
yeridir v Mrkzi Bank tdricn yumalmaya gedk, manatn ilin sonuna qr ucuzlamas<br />
davam edk
qiqn d son vaxtlar manatn apar valyutalara nisbtd ucuzla müahid olunur.<br />
<strong>2009</strong>-cu ilin yanvar ay il müqayis avqust aynda manat AB dollarna nisbn 0,4, avroya<br />
nisbtd 1,3, Britaniya funt sterlinqin nisbtd is 14,4 faiz ucuzlab.<br />
Dollara nisbn manatn ucuzlamasn n yüksk hddi cari ilin fevral ayn vvlind olub.<br />
min vaxt Rusiya, Qazaxistan, Qstan v s. kimi ölkrd ba vern devalvasiya dalas<br />
ticsind ölkrazisind dollara tlabat kskin artm. O vaxtlar bir sra ekspertlr manatn<br />
devalvasiyasn zruriliyini bildirsr d, hökumt buna getmdi. Ntic manatn<br />
nnnin saxlanlmas üçün ölknin valyuta ehtiyatndan milyonlarla vsait xrclndi. Ancaq<br />
sonrak aylarda manatn möhkmlnmsi müahid edildi.<br />
s bundan sonra nec ola bilr? Manat ucuzlama gözlyirmi? Yoxsa onun kursunu sabit<br />
saxlamaq olacaq? Hökumtin iqtisadi siyastinin sas konturlar n alb suala cavab<br />
tapmaq olar. H maliyy böhran balayandan hökumt zrli tendensiyalarn qar almaq<br />
gücünd olmasa da, müyyn qabaqlay tdbirlr gördü. Bu tdbirlrdn biri d manatn<br />
kursunu sabit saxlamaqla ba idi. Ayda txminn 150 milyon manat xrclk hesabna olsa<br />
da, hökumt manatn kursunu sabit saxlaya bildi. Hrçnd, hmin dövrd neftin kskin<br />
ucuzlamas (36-40 dollar) nticsind ölk maliyy ax xeyli azalm. O dövrl<br />
müqayis indi neftin qiymti 2 d yaxn artb. Hazrda Azrbaycan nefti dünya bazarnda<br />
68-71 dollar aralnda satr. Bu is hökumti bundan sonra da manatn kursunu sabit<br />
saxlamaa ürklndirn amildir.Baqa tfdn, hökumt milli valyutann mnnsini qoruma<br />
bacarsa da, qlobal maliyy böhrann baqa tsirlrini neytrallara bilmdi. Söhbt çox sayl i<br />
yerlrinin balanmasndan, bank sisteminin ziflsindn v ticart dövriyysinin<br />
azalmasndan gedir. Bu neqativ tendensiyalarn fonunda is hökumt çtin ki, yegan<br />
“nailiyytinin” - manatn kursunun sabit qalmasn üstündn xtt çkib devalvasiyaya getsin.<br />
Bu halda devalvasiya sosial-iqtisadi sferadak dondurulmu problemlrin (isizlik, yoxsulluq,<br />
bank sisteminin çökmsi v s.) yenidn aktivlsin sb ola bilr.<br />
************<br />
3.Neft glirlri böhran dövründ d artan Azrbaycan;-Pul çox, itah ondan da çox, i<br />
is hs yox...<br />
Karl Marks mhur “Kapital” rind kapital dünyasn tlatümünü izafi dr<br />
sind görmüdü. Onun fikrinc, izafi dr - zhmt çkilmn ld ediln kapital –<br />
kapitalizmi iqtisadi böhranlardan yan keçm imkan vermn sas rtlrdn biridir. 2008-ci<br />
ilin dekabrnda Böyük Britaniyada Karl Marksn bu fikrini sslndirn bir radiostansiya XIX sr<br />
“Kapital”n XXI srd d aktuall itirmdiyini qeyd etmidi. Bu verilin sonra Qrbi<br />
Avropada Karl Marksn “Kapital” kitabna oxucular tfindn el bir tbat yarand ki, onun<br />
300 min tirajla yenidn nrin ehtiyac duyuldu.<br />
Böhran Azrbaycana niy glmdi?<br />
2008-ci ilin oktyabr idi. Prezident seçkilri artq arxada idi, Azrbaycan parlamenti<br />
<strong>2009</strong>-cu ilin büdc layihsini müzakir etm hazrlard. Dünya bazarlarnda neftin qiymti<br />
r gün dükd idi, inkiaf etmi v inkiaf etmkd olan ölkrin iqtisadiyyat is çökürdü,<br />
bir sözl “qlobal iqtisadi böhran” günün mövzusu idi.<br />
Bel bir raitd müxalifti tmsil edn deputatlar v müstqil iqtisadçlar Azrbaycan<br />
hökumtinin tqdim etdiyi büdc layihsind neftin baza qiymtinin 1 barel üçün 70 dollardan<br />
hesablanmasn çox riskli olduunu qeyd edir v reallqlar n alaraq büdc xrclrinin
azaldlmas tklifi il ç edirdilr. Ancaq sonda parlament hökumtin hazrlad büdc<br />
layihsini Azrbaycan üçün fantastik saylan xrclrl (15 milyard dollardan artq) qbul etdi v<br />
dekabr aynda Prezident <strong>2009</strong>-cu ilin büdcsini tsdiq edrkn neftin qiymti 38 dollara düdü.<br />
lin sonunda qardan gn ilin nec olaca, demk olar ki, aydn idi – kskin büdc ksiri,<br />
hökumtin büdc tkilatlar qarnda bel öhdliklrini yerin yetir bilmsi, insanlarn<br />
narazn etiraz dalas sddin çatmas, I rübün yekunlarna gör büdc yenidn baxlmas<br />
sair.<br />
Artq <strong>2009</strong>-cu ilin I yarn yekunlar da mlumdur v cmiyytin ksriyytinin güman<br />
etdiyi eylr nns ba vermdi: Azrbaycan hökumti ÜDM-in 3,6%-lik artna nail oldu,<br />
neft ixracat 2,5%, mtlik qaz hasilat – 14,2% artrd, milli valyutas devalvasiyaya<br />
(drini itirmk) uramad, khaqlar v müavintlr vaxtnda verildi v yerli bazarda<br />
qiymtlr ninki regionda, htta bir sra xarici ölkrdn qat-qat baha olsa da halinin kütlvi<br />
narazna gtirib çxarmad.<br />
n maraql is odur ki, <strong>2009</strong>-cu ilin I yarn yekunlarna gör Azrbaycan neftinin<br />
orta ixrac qiymti 48 dollardan bir qr çox olmasna baxmayaraq (Brent tipli neftin dünya<br />
bazarnda orta qiymti is 52,6 dollar tkil etmidi) Azrbaycan Neft Fondunun aktivlri<br />
azalmad - ksin n az, n çox – düz 667 milyon 210 min dollar artd. Diqqt yetirin: Fondun<br />
lirlri neftin orta ixrac qiymtinin 70 dollar hesab il proqnozlalm. Yqin bunu heç<br />
Neft Fondunun icraç direktoru ahmar Mövsümov da gözlmirdi, çünki ilin vvlind<br />
jurnalistl müsahibsind qeyd etmidi ki, r neftin orta qiymti 50 dollar olarsa, onda<br />
Fondun aktivlri <strong>2009</strong>-cu ilin yekununa gör dyiz qalacaq, yni 11,2 milyard dollar<br />
civarnda. Bir i var ki, cari ilin yanvar-iyun aylarnda Neft Fondunun xrclrind kifayt qr<br />
azalmalar müahid edilib. Mn, qaçqnlarn v mcburi köçkünlrin sosial-mt<br />
rinin hlli üçün hesabat dövründ xrclr illik proqnoz göstricilrinin 25,2%-ni tkil<br />
edib, gnclrin xaricd thsilinin maliyydirilmsi 13%, Neft Fondunun idar edilmsi üzr<br />
rclr is 11% olub. Bu sah rekord göstrici is Bakl-Tiflis-Qars dmir yolunun tikintisinin<br />
maliyydirilmsi sahsind qeyd alb – 1,3%.<br />
Neft Fondunun glirlri (mln manatla)<br />
<strong>2009</strong>-cu ilin I yarmilliyinin<br />
yekunlarna sasn<br />
<strong>2009</strong>-cu il üçün proqnoz<br />
göstricilri<br />
Karbohidrogenlrin ixracndan (neft -<br />
7992,3 (neftin 1 barelinin<br />
2907,6<br />
AÇG, qaz – “ah-dniz”)<br />
$70 hesab il)<br />
krinin istismarndan ld<br />
ediln dividentlr<br />
75,5 150,78<br />
Neft tranzitindn ld ediln glirlr 5,0 5,6<br />
Neft Fondunun glirlrinin idar 167,0 211,43<br />
edilmsindn ld ediln glirlr<br />
Digr glirlr 1,2 0,9<br />
mi 3156,3 8361<br />
Neft Fondunun xrclri (mln. manatla)<br />
Dövlt büdcsin transfertlr 2530,0 4915,0<br />
Samur-Aberon suvarma sisteminin<br />
tikintisinin maliyydirilmsi<br />
61,9 110,0<br />
uz-Q-Bak su krinin<br />
tikintisinin maliyydirilmsi<br />
68,5 100,0<br />
Bakl-Tiflis-Qars dmir yolunun<br />
tikintisinin maliyydirilmsi<br />
1,1 80,0<br />
Qaçqnlarn v mcburi köçkünlrin<br />
sosial-mt mrinin hlli üçün<br />
20,2 80,0<br />
nclrin xaricd thsilinin 1,3 10,0<br />
maliyydirilmsi<br />
Neft Fondunun idar edilmsi xrclri 2,7 24,53<br />
mi 2685,7 5319,53
Bu cdvldn göründüyü kimi hökumt Neft Fondunun glirlrindn kifayt qr<br />
yararlana bilib v ntic, böhrann “ayaq açb yerimsin” imkan vermyib. Bundan baqa<br />
iqtisadiyyatn idar edilmsind inzibati metodlarn xüsusi çkisini, monopoliyan v hökumtin<br />
geni tbliat v tviqat imkanlar n alsaq, onda qlobal böhrann nn bu torpaa ötri<br />
liini anlamaq olar.<br />
nda qazla tmin ed bilmn “böhransz Azrbaycan”<br />
Artq uzun illrdir ki, (1996-c ildn) hökumt Azrbaycann inkiaf ÜDM-in art il<br />
ölçür v bunu o hdd çatdb ki... Azrbaycan analoqu olmayan bir ölk çevrilib. Hanssa bir<br />
obyektin tntli aç olursa, icraç nazir hökmn dövlt ban nrin çatdr ki, bs<br />
bunun analoqu (dünyada, regionda, ölk v sair) yoxdur. Ntic... büdc vsaitlri (onlara<br />
neft glirlri d dey bilrik, çünki neftsiz Azrbaycann gyini bu mmltd, nns, heç<br />
s tsvir etmk istmir) artq hqiqn analoqu olmayan qiymtlrl xrclnir.<br />
n, Nobel prospekti ötn il tmtraqla istismara verildi v bu ilin maynda yenidn<br />
mir dayandld v heç ks d hökumtdn sorumad ki, 1 km-i 4,6 milyon manata<br />
rdaxili yol ina etmk olarm? ondadr ki, Azrbaycanda olar! Ax adi vndan<br />
yaddanda “aeroport yolu” sindromu var v onun xrclri il müqayis Nobel prospektinin<br />
yenidn qurulmas “toya gedilsidir”.<br />
Hökumt neft glirlrinin xrclnmsi msind daim onun infrastruktur layih<br />
yönldilmsinin müsbt ctlrini vurulayr v byan edir ki, bunun saysind hm regionlarn<br />
iqtisadi-sosial hyat dyiir, hm d insanlarn rahatl yönümünd irliy addm atr. Bli,<br />
ri ctdn bu hqiqn d beldir. Bs praktikada? Faktlara müracit edk. Ötn hft<br />
Azrbaycan Prezidentinin itirak il Bak-Sumqayt magistral yolunun Xrdalan dairsi il<br />
Masazr körpüsü arasndak hisssinin aç oldu. Çox geni v rahat bir yoldur. Ancaq bunun<br />
“can rahatl” hiss etmk nns bir qrup xsl aid edilib, bel ki, yolda maksimal sürt<br />
50 km\saat-dr. Sulut qbiristanln anda 2 polis avtomobili daim keikddirlr. El<br />
min gün Prezident Cr Cabbarl meydannda uzunluuna gör Azrbaycanda analoqu<br />
olmayan yeralt keçidin açnda itirak edib v bundan sonra Neft Akademiyasn qarnda<br />
gec-gündüz 3-4 yol polisi avtomobili növb çkm balayb. Yeniln yolun bhrsini indi<br />
onlar görürlr. Çünki NK qarnda “irli ht qadaandr” nian qoyublar. Bakda<br />
avtomobil peyda olandan Azadlq prospekti il üzüa ht etm adt etmi sürücülri<br />
onlar lli-ba czalandrlar, ancaq nns bu haqda n vvlcn KV-d xrdarlq<br />
edirlr, n d bir-neç gün qadaa iarsindn vvl durub sürücül nvazi ediln dyiikliyi<br />
xatrladrlar.<br />
tic... 3 bal v 44 manat vsaitindn mrhum olan vnda Sizc n düünür? Tbii<br />
ki, n xrcln milyonlara inanr, n d o fantastik xrclrl baa gn obyektlrin ona qulluq<br />
etmsin. nanmrsz? Bir qr vvl yerli TV-lrin birind maraql bir süjet göstrdilr:<br />
vaxtil Prezidentin sncam il ina edilmi yeralt v yerüstü piyada keçidlrini monitorinq<br />
edib bu qna gldilr ki, burada quralm eskalatorlar imir v piyadalar dmir<br />
pillnlrl qalxmaq zin yolu thlükli raitd keçm üstünlük verirlr. Bunun sbini<br />
laqdar tkilatlardan soruanda is blli oldu ki, “iqpulu” olmadndan bu cür obyektlr gün<br />
rzind cmi 1-2 saat iyir. O cümln d... analoqu olmayan Bak fontanlar! Sual olunur,<br />
r dövltin pulu yoxdursa, onda niy bel bahal vndrabazi eylr tikir (mn, Ramstor<br />
qarndak yol ötürücüsünd su il frlanan mrmr ar) ki, sonradan istismar edilmir, r<br />
varsa, onda niy xalqn xidmtin vermir?<br />
Baqa bir misal. Azrbaycan hökumti rsmn byan edib ki, hazrda Azrbaycan qazn<br />
alnmas üçün Türkiy, Rusiya, ran, Yunanstan, taliya, Bolqarstan, srail, ordaniya, Suriya v<br />
bir sra ölkr ona müracit edib. Kim daha çox pul vers, ona da qaz verilk. Çox maraql<br />
yanamadr: tkc bu il dövlt ba n az 4 d dünyann n mötr tdbirlrind byan<br />
edib ki, Azrbaycan diversifikasiyal gaz ixracatnda maraqlr v Azrbaycan malik olduu 4
ixrac qaz krinin imkanlarndan maksimum bhrnmyi düünür. Onda praktikada bundan<br />
nec bhrk Rasiz hökumti? Ax yalnz Rusiyaya (Hacqabul-Mozdok), rana<br />
(Hacqabul-Astara) v Gürcüstana (Hacqabul-Qardabani) yönlmi boru xttind kiminl alver<br />
edklr? O krlrl indiy qr qaz alan ikinci bir müri tapbm? r yoxdursa, onda<br />
n çox pul vern” anlamna n ehtiyac var? Bel çr ki, “böyük” Azrbaycan qazn bazar<br />
elrzurumdak paylaynda olacaq, ya da... Azrbaycan xalq dünya qiymtlri il öz qaz<br />
özü alacaq ki, hökumtini dost-dün yannda ba etmsin.<br />
Qazdan söz dümün, Mmmdhn kiinin nyin lazmdr ki, Azrbaycann qaz<br />
kim alacaq v neç alacaq. Fakt budur ki, bu gün ninki da kndlrind, ya da ki, Bak<br />
balarnda, heç analoqu olmayan Bak “novostroykalarnda” da tbii qaz yoxdur, baxmayaraq ki,<br />
orada artq bir neç ildir ki, sakinlr yaayr. Söhbtin mzi budur ki, Azrbaycan hökumti<br />
artq neç illrdir qazna “ya müri” soraqlayr, ancaq yadndan çxarr ki, bu bölg<br />
mmdhn kiidn savay çtin bel müri tapsn. Siz fikir verin bu gün yeni tikilid v ya<br />
rdi evd yaayan Azrbaycan vnda öz puluna dri 400 manata olan (siqnalizasiya il<br />
birg) elektron tipli sayac alr, magistral xtdn öz evin olan msafnin xrcini özü çkm<br />
razq verir, htta lazmi adamlara “hörmt” d etm iar edir, v nhayt, Gürcüstana satlan<br />
qiym qaz almaa kirimi “H” deyir... ancaq n yazqlar olsun ki, ona qaz vern yen d<br />
taplmr (evin “kupças” yuxarlarda hllini tapmayb).<br />
Bel... on minlrl Azrbaycan vnda XX sr balayandan “ah-dniz” qazn<br />
xmas sbirsizlikl gözlyirdilr. 2006-c ilin dekabrnda “ah-dniz”dn qaz çxd, ancaq<br />
problemlr qismn hll edildi, minlrl ailr is “ah-dnizin” Mrh-2 layihsin (2015-ci<br />
ilin V rübünd istismara verilmlidir) ümid balayaraq yen d qda 150-200 manat iq pulunu<br />
nec veryini düünür.<br />
Görn bütün bu misallardan sonra “Azriqazn” yeni rhbrliyi ARDNn prezidenti<br />
Rövnaq Abdullayev qarnda “vvl içimiz – sonra çölümüz” dey öz planlar xalqla<br />
bölükmi?<br />
**************<br />
4. <br />
<br />
<br />
(EITI) . <br />
EITI<br />
14-15 . , <br />
<br />
. –<br />
.<br />
, , <br />
– . , , <br />
, , <br />
– . <br />
<br />
. <br />
<br />
, .<br />
, <br />
, .
,<br />
<br />
. «»<br />
, . <br />
. , <br />
, . .<br />
, <br />
. , – <br />
. <br />
. <br />
. <br />
».<br />
<br />
. <br />
, «» <br />
. <br />
<br />
. , <br />
. , 4 <br />
. , <br />
. <br />
, « «», , , <br />
. «» ,<br />
. , .<br />
– « » <br />
– . <br />
– . <br />
<br />
«» , . <br />
. «» , <br />
.<br />
«» <br />
«». , , <br />
, , . <br />
, <br />
700 .<br />
************<br />
5.Neft Fondu hesabna dmir yolu;Gürcülr llrini Azrbaycann Neft Fonduna salblar.<br />
Azrbaycan Respublikas Dövlt Neft Fondunun <strong>2009</strong>-cu ilin büdcsinin xrclr istiqamtind<br />
Bak-Tbilisi-Qars dmir yolu layihsinin maliyydirilmsi üçün 80 mln manatn ayrlmas<br />
rd tutulub. Bu layih artq bir neç ildir ki, icra olunsa da onu baa çatdrmaq mümkün<br />
olmur. Baxmayaraq ki, Azrbaycan tfi layih üçün yalnz öz pay deyil, hm d qonularn<br />
pay maliyydirmk üçün külli miqdarda vsait srf edir.
Bak-Tbilisi-Qars dmir yolu xtti Azrbaycan paytaxt Bak rin Gürcüstann Tbilisi v<br />
Axalkalaki, habelTürkiynin Qars ri il birldirk. Bu dmir yolu Azrbaycanla<br />
Türkiyni birldirk. Dmir yolu xttinin inas 2007-ci ilin noyabr aynda balayb. O zaman<br />
Gürcüstann Marabda mntsind hr üç ölk prezidentlrinin itirak il xtt tikintisnin tli<br />
qoyulub v aç mrasimi keçirilib.<br />
Bak-Tbilisi-Qars Azrbaycan üçün hm siyasi, hm d iqtisadi miyy malikdir. Dmir yolu<br />
vasitsil Azrbaycan beynlxalq nqliyyat dhlizlrin v Türkiy birbaa gedild edk.<br />
mir yolu il bir gün Qarsa v iki gün yarma stanbula getmk mümkün olacaq. likin<br />
ehtimallara sasn, Azrbaycann ilk illrd tranzitdn minimal illik gliri 50 mln dollar tkil<br />
edk.<br />
miryolu xttinin Gürcüstan hisssinin tikintisini Azrbaycann “Azrinaatsevis” irkti<br />
yata keçirir. Ümumi dri 80 mln dollar olan layihnin <strong>2009</strong>-cu ilin oktyabrna qr<br />
yekunlarmaq nrd tutulub.<br />
Bak-Tbilisi-Qars layihsinin Türkiy razisindki 76 km-lik hisssinin tikntisini is “Özgün<br />
Yap Çeliklr” irkti reallar. Bildirildiyin gör, müvafiq tenderd irktin 250 mln<br />
dollarlq tklifi qalib elan olunmudu. Türkiy hökümti is Bak-Tbilisi-Qars dmir yolu<br />
layihsinin ölkrazisindn keçn hisssinin inasna 345 milyon dollar ayb. Türkiyrazisin<br />
68 km, Gürcüstan razisil is 30 km dmir yolu çkilmlidir. 2007-ci ild start götürn inaat<br />
rinin ilkin olaraq bir il yarma bityi planlarlrd.<br />
Lakin Bak-Tbilisi-Qars layihsinin Gürcüstan hisssind yaranan problemlr ümumilikd bütün<br />
ttin istismara verilmsini yubadr. Yaranm problemlri müzakir etmk üçün ötn ay üç<br />
dövltin slahiyytli xslri bir araya gk problemlr bar fikir mübadilsi aparblar.<br />
Deyilnl gör, bir tfdn maliyy böhran, digr tfdn is ötn ilki rus-gürcü<br />
müharibsinin fsadlar layihnin vaxt-vaxtnda istismara verilmsini lngidib. Toplantda<br />
Azrbaycan tfi etiraf edib ki, layihyl baql Azrbaycann Grücüstna ayrd kredit kifayt<br />
etm bilr. Buna gör d srmaynin artlmas planlar.<br />
Bir qr vvl is Dövlt Neft Fondunun rhbri ahmar Mövsümov bildirdi ki,<br />
Azrbaycandan verilk güztli kredit çrçivsind Neft Fondu dmiryolunun Grücüstan<br />
hisssinin inas üçün 27,1 mln manat hcmind vsait ayb. Bak-Tbilisi-Qars dmir yolu<br />
layihsinin maliyysi üçüns Dövlt Neft Fondu cari ilin birinci yarnda 1,1 mln manat<br />
ayb.<br />
Layihnin lng irlildiyni digr bir fakt da nümayi etdirir. Bir müddt önc Azrbaycan<br />
prezidenti Bak-Tbilisi-Qars dmir yolu layihsinin hyata keçirilmsi irinin sürtlndirilmsi<br />
haqda sncam imzalad. Sncama sasn, dmir yolu layihsinin Marabda-Axalkalaki<br />
hisssinin brpa v yenidn qurulmasn v Türkiy il srh qr olan hisssinin tikintisinin<br />
maliyydirilmsi mqsdi il dövlt komissiyas yaradr. Bundan baqa Gürcüstan<br />
hökümtinin tyin etdiyi quruma 200 mln dollar kredit xtti açr ki, hmin mblq Dövlt Neft<br />
Fondunun vsaiti hesabna hyata keçirilk. Azrbaycan Beynlxlaq Bank, kreditlnin<br />
kili v bank xidmtinin hyata keçirilmsi üzr agent bank tyin edilib.<br />
Bu arada is gürcü rsmilri byan ediblr ki, dmir yolu layihsinnin tikintisi 4 il rzind baa<br />
çatdlacaq. “Marabda-Karsaxi dmir yolu” Mhdud Msuliyytli Cmiyytin direktoru<br />
Bedzina Breqadze bu günlrd byan edib ki, dmir yolu layihsi 2012-ci il qr<br />
yekunlaacaq. O tstiq edib ki, layihnin icras qrafikdn geri qalb. “ qrafiki hqiqn<br />
pozulub. Lakin bu, yekunda ciddi problemlr yaratmayacaq”,- deyib gürcü slahiyytlisi.<br />
“Prosesi sürtlndirmk mqsdi il Azrbaycna müracit etdik. Gürcüstandak son hadisr<br />
saitin köçürülmsin mnfi tsir göstrdi”, - Breqadze deyib. O, eyni zamanda texniki<br />
problemlrin oldunu da etiraf edib. “Gürcüstanla Türkiyni birldirn tunelin tikintisind<br />
problemlr yarand. Tunelin uçqun thlüksi olan yerd tikildiyi müyynldi. Buna gör d<br />
layih dyidirildi. r balayana qr yeni layihnin tstiqlnmsi lazmdr”,- Breqadze<br />
deyib.
Bu arda is Grücüstann Azrbaycandak sfiri Nikoloz Nadbiladze etiraf edib ki, Bak-Tbilisi-<br />
Qars dmir yolu layihsinin istismara verilm tarixi txir salna bilr. Gürcü diplomat bildirb<br />
ki, buna sb maliyy-texniki amillr, habel ötn ilki avgust olaylarn tsiridir.<br />
Göründüyü kimi bir sra subyektib v obyektiv sblr ucbatnda bu il thvil verilmli olaqn iri<br />
layih 3-4 ildn sonra istismara verilk. Bundan is n çox uduzan, yqin ki, Azrbaycan<br />
fidir, çünki problem v yubanmalar aradan qaldrmaq üçün mhz Azrbaycan gürcü<br />
qonusunun xahii il hr d “lini cibin salmal olur”.<br />
1.Dmir yolunun 2 milyard dollarlq layihsi ;- Yaxud, varla n darlq…<br />
Tezlikl Azrbaycan dmir yollarn yenidn qurulmas üzr dövlt proqram tsdiqlnmlidir.<br />
qliyyat Nazirliyinin mlumatna gör, proqramn sas istiqamtlri dövlt dmir yollarnda<br />
korporativ islahatlarn aparlmas, dmir yollarn idar edilmsinin v normativ hüquqi bazann
kmilldirilmsi, dmir yolu infrastrukturunun yenilnmsi, dmir yollarn beynlxalq<br />
laqrinin genindirilmsini ehtiva edir.<br />
Proqramn böyük hisssini infrastruktur layihr tkil edir. Bu layihrd dövlt dmir<br />
yollarn müasir standartlara uyun yenidn qurulmas nrd tutulur. Yollarn yenidn<br />
qurulmas yük axn artna, srniinlrin hti üçün lazmi raitin yaradlmasna,<br />
t sürtinin artlmasna, yüklrin dövriyysinin sürtlnmsin, thlüksizliyin tmin<br />
olunmasna imkan yaratmalr.<br />
mir yollarn yenidn qurulmas layihsinin tqribi dri 2 milyard dollardr. Layihnin bu<br />
ildn balayaraq 4 il müddtind hyata keçirilmsi nrd tutulur.<br />
bii ki, dmir yolunun yenidn qurulmas layihsin pozitiv yanamaq lazmdr. Dmir yollar<br />
ölk üçün strateji önm dar v onlar müasir standartlara uyun yenidn qurulacaqsa ölknin<br />
iqtisadi maraqlarna yalnz müsbt tsir göstk. Lakin burada sual douran m d<br />
olmam deyil. Bu da ondan ibartdir ki, dmir yollarn yenidn qurulmas layihsi hans<br />
saitlr hesabna - daxili resurslar, yoxsa knar mnbr - maliyydirilmsidir.<br />
mir yolu bütün dünyada n rentabelli sahrdn sayr, çünki srniin v yük damalar<br />
böyük glir gtirir. Üstlik tranzit ölkrind dmir yolu qazancna gör nqliyyatn baqa<br />
seqmentlrini (su, hava v avtomobil yolu) kölg qoyur. Azrbaycan da tranzit ölk kimi<br />
mir yolundan böyük vsaitlr ld edir. Yni Azrbaycan dmir yoluna onu öz glirlri<br />
hesabna investisiya yatrmaq imkan yetrincdir. Azrbaycan dmir yolu is yenilnm<br />
layihsini daxili resurslar hesabna yox, knar mnbr (dövlt büdcsi v beynlxalq<br />
kilatlarn kreditlri) hesabna gerçkldirmk niyytinddir<br />
lbtt, dmir yollarn haqqnda danlan yenidn qurulmas layihsin 2 milyard dollar<br />
cmind çox iri vsaitin xrclnmsi nrd tulduundan bunu tamamil daxili resurslar<br />
hesabna hyata keçirmyin mümkün olmad bllidir. Lakin birincisi, dövlt dmir yolu bu<br />
saitin n az bir hisssini öz üzrin götür bilrdi. Ikincisis, Azrbaycan dmir yolu htta<br />
cari investisiya layihrin d daxili resurslardan vsait ayrmr. Mn, ölk boyu dmir yolu<br />
stansiyalarnda cari tmir-tikinti iri dövlt büdcsi hesabna gerçklir. Bu mqsdl<br />
büdcn 2007-ci ild 15,4, ötn il is 16,2 milyon manat ayrb. Büdcnin indiki imkanlar<br />
fonunda bu mblr kiçik görün bilr, amma dmir yolunun glirlri d heç olmasa bel kiçik<br />
saitl gör dövlt büdcsin göz dikm imkan verir…<br />
Qardak 4 ild hyata keçiirlmsi nrd tutulan 2 milyard dollarlq (gkd inflyasiya<br />
sürti n alnmaqla bu mbl artla bilr) layih üçüns Dünya Bank Azrbaycana artq<br />
xminn 700 milyon dollar ayb. Qalan vsait d dövlt büdcsi hesabna ödnilk. Burada<br />
diqqti çn mqamlardan biri d dmir yolunun yenilnmsi proqramn gerçkl<br />
müddtiyl bar. Proqram <strong>2009</strong>-2013-ci illri hat edir. Bu müddt böyük neft glirlrinin<br />
ölk ax dövrüdür. 2013-cü ildn etibarn is neft glirlri azalmaa doru gedk.<br />
Görünür, dmir yolunun yenilnmsinin sas maliyy qaynaqlarndan biri kimi neft glirlri<br />
rd tutulur. Yni neftin pulu qurtarmam ondan dmir yoluna da bir “pay” ayrmaq<br />
istyirlr.<br />
hayt, dmir yolunun yenilnmsi layihsinin 2 milyard dollar hddind qiymtlndirilmsi<br />
übhli mqamlardan sayr. Bir çox yerli ekspertlr bu qnatddirlr ki, layih qiymt v<br />
xidmt tariflri irdilib. r beldirs, demli neft pullarn çoxluu israfça tkan verib.<br />
Nec deyrlr, varla n darlq…<br />
*******
2.Ötn ilin büdcsi nec icra olunub?-Milli Büdc Qrupunun ryindn birc ntic glmk<br />
olar - brbad<br />
Milli Büdc Qrupu 2008-ci il dövlt büdcsinin icras il ba ry hazrlayb. MBQ-nin eksperti<br />
Rövn Aayev ryl ictimaiyyti dünn “Hyatt park”da tkil olunmu tqdimat konfransnda<br />
tan edib. Konfransda QHT v media tmsilçilri il yana bir neç millt vkili d itirak edib.<br />
MBQ-nin tdqiqat üz çxarb ki, büdcnin formalamasnda vergi glirlrinin rolu xeyli a<br />
dük ümumi daxilolmalarn 58.3 faizini tkil edib. Bu, 2007-ci ildki (81.9 faiz) sviyyn<br />
23.6 bnd az olmaqla son illrin n a göstricisidir.<br />
Ötn il büdcnin neft glirlrindn as daha da güclnib - 2007-ci ildki 61.3 faizlik<br />
göstrici 68.3 faiz yükslib. Xüsusil d ARDNF-dn transfertin büdc daxilolmalarnda pay<br />
skin kild artaraq 2007-ci ildki 9.7 faizdn 35.3 faiz qalxb.<br />
Büdcnin neft glirlrindn kkin as is qeyri-neft büdc ksirinin sürtl artna sb<br />
olub. Bel ki, 2007-ci ild büdcnin qeyri-neft ksirinin qeyri-neft sektorunda formalaan ÜDM-<br />
nisbti 32 faiz olubsa, 2008-ci ild bu göstrici 42.2 faiz tkil edib.<br />
MBQ-nin ryin gör, bu cür tendensiya davam ets bir neç ildn sonra büdc glirlrind Neft<br />
Fondundan daxilolmalarn pay Vergilr Nazirliyinin pay ötk. Bu is onsuz da thlük<br />
olan büdcnin müstqilliyin ciddi xl gtir bilr.<br />
***<br />
dqiqat onu da üz çxarb ki, milli sahibkarlq subyektlrinin büdcnin formalamasnda<br />
tirak a sviyydir. Vergilr Nazirliyinin mlumatlarna gör, milli sahibkarlq<br />
subyektlrinin dövlt büdcsind pay 13.4 faiz tkil edib. Lakin Hesablama Palatasn<br />
lumatna gör, Vergilr Nazirliyinin mlumat bazasnda büdc tkilatlarn fiziki xslrin<br />
lir vergisi üzr ödri özl sektorun vergi ödnirin aid edilir. Hmin ödnir n<br />
alnmazsa, yerli özl sektorun ümumi büdc glirlrind payn 10 faizdn çox olmad<br />
aydnlar.<br />
Bundan baqa, vvlki ill müqayis bir sra tdiyy növlri üzr özl sektorun (xarici v birg<br />
müssisr d daxil olamaqla) ödniri azalb. Bu sektorun mn vergisi üzr ödniri<br />
xminn 45 faiz, aksizlr üzr 28 faiz, torpaq vergisi üzr is 22.2 faiz azalb.<br />
Eyni zamanda, dövlt sektorunun DV üzr ödnirind 6 faizlik azalma qeyd alb.<br />
Halbuki, dövlt sektorunun vergi ödnirinin 95-96 faizini (2008-ci ild 95.2 faiz) 9 iri dövlt<br />
irkti ödyir v ötn il hmin irktlrin hamnda mhsul satn (göstriln xidmtlrin)<br />
cmind artm qeyd alb.<br />
yd göstrilir ki, bir sra tdiyy növlrinin icrasnda ksir yaranb. Mn, fiziki xslrin<br />
lir vergisi üzr nrd tutulandan 167 milyon manat az vsait toplanb. Halbuki, rsmi<br />
açqlamalara gör, ötn il iqtisadiyyat üzr orta k haqq sviyysi 25 faiz artb, habel 105<br />
min yeni i yeri açb.<br />
Ötn il gömrük rüsumlar da 10.5 faiz ksirl icra edilib. Halbuki ötn il vvlki ill müqayis<br />
idxal dr ifadsind 20 faizdn çox artb.<br />
hayt, ötn il büdc tkilatlarn büdcnknar xidmtlrin gör ödnir 26, dövlt<br />
mülkiyytind olan torpaqlarn icar verilmsindn daxilolmalar 75, qeyri-maliyy dövlt<br />
müssisrindn alnan dividendlr üzr daxilomalar 75 faiz ksirl icra olunub. Bu mnbr<br />
üzr faktiki icrann proqnoz göstricilrdn bu qr frqlnmsi dövlt budcsinin qeyri-vergi<br />
lirlrinin proqnozlalmas sahsind kifayt qr ciddi problemlrin mövcudluunu ks<br />
etdirir.<br />
***<br />
rclrin icrasna glinc, MBQ-nin ryin gör, xrclrin strukturunda ba vern dyiiklik<br />
ticsind büdcnin sosial yönümlülüyü xeyli ziflyib, investisiya tutumluluu ismiyytli<br />
artb. Bel ki, r 2007-ci ild thsil, shiyy, sosial müdafi v mniyyt-inct
clrinin mcmu büdc xrclrind pay 27.5 faiz olubsa, ötn il hmin göstrici 21.5 faiz<br />
kil edib. Tikinti xrclrinin v sasn investisiya xarakterli vsaitlrdn ibart olan sas<br />
bölm aid edilmn xidmtlr üzr xrclrin büdc xüsusi çkisi is 37.5 faizdn 49 faiz<br />
yükslib.<br />
gör, büdc xrclrinin icra v dürüstldirilmi göstricilri arasnda kskin frqlrin<br />
yaranmas xrclrin proqnozlalmas sahsind ciddi problemlrin olduunu göstrir. Bel ki,<br />
ötn il ümumdövlt xidmti xrclri orta hesabla 89.8 faiz, o cümln dövlt borcuna xidmt<br />
rclri 75.3 faiz, beynlxalq tklatalara üzvlük haqq xrclri 81.5 faiz, elm xrclri is 93.2<br />
faiz icra olunub. Büdc sistemi haqda qanunvericiliyin tblrin gör, dövlt borcuna xidmt<br />
rclri müdafi olunan xrcl daxildir v bu xrclrin mbli vvlcn bilinir. Bel olduu<br />
halda bu qr knarlamann sbini ciddi arqumentl izah etmk çtindir.<br />
Anoloji hal baqa bir müdafi olunan xrc maddsin - k ödnii xrclrin münasibtd d<br />
ba verib. k ödnii üzr proqnozlalan xrclr thsil funksional bölmsi üzr 87 faiz,<br />
hiyy funksional bölmsi üzr is 89 faiz icra olunub. Ümumilikd thsil v shiyy ayrlan<br />
k ödnii xrclrin 143.7 mln.manat, o cümln thsil üzr 119, shiyy üzr 24.7 mln.<br />
manat qnat olunub. Bu qr vsaitin, Hesablama Palatasn ryind qeyd olunduu kimi,<br />
tatlarn bo qalmas il izah olunmas qtiyyn inand deyil. ks halda bel çr ki, qeyd<br />
olunan iki sfera üzr 63 min, o cümln thsil sistemi 46.5 min, shiyy sistemi üzr 16.5 min<br />
vakansiya (tutulmam i yeri) qalb. Bu is hazrda hr bir sah üzr çalanlarn 13.4 faizi qr<br />
botat demkdir.<br />
yd narahatlqla qeyd olunan mqamlardan biri d odur ki, 2008-ci ild ARDN-in<br />
nizamnam kapitaln artlmasna büdcn 600 mln. manat verilmsi icra il ba hökumtin<br />
hesabatnda hr hans formada saslandlmayb.<br />
***<br />
MBQ-nin ryind vergi borclarn vziyyti il ba qeyd olunur ki, ötn il miyytli artm<br />
müahid olunub. Dövlt büdcsin vergi borclar 2008-ci il rzind 55.4 faiz v ya 1.5 milyard<br />
manat artaraq 4.2 milyard manata çatb. Borclarn 2.9 milyard manat (69 %-i) milli sahibkarlq<br />
subyektlrinin, 1.3 milyard manat (30.3%-i) dövlt müssisrinin payna düüb. Bunlardan<br />
rqli olaraq xarici v birg müssisrin vergi borclar cmi 33 milyon manat (bütün borclarn<br />
0.7%-i) olub.<br />
Dövlt sektorunun vergi borclar bu sektorun faktiki vergi ödnirinin 80 faizin barabrdir. Bu<br />
borclarn 1.1 mlrd. manat (89.3 faizi) 9 iri dövlt irktinin payna düür. Öz növbsind, bu<br />
irktlr üzr borclarn 70 faizi v 778 mln. manat “Azrenerji” ASC-nin hesabna yaranb.<br />
***<br />
2008-ci il büdcsinin icrasna dair hesabatda proqnoz kimi tqdim olunan bir sra göstricilrl<br />
parlamentin qbul etdiyi qanunda ksini tapan proqnoz göstricilrin üst-üst düdiyini qeyd<br />
edn v bunu qanunvericiliyin pozulmas kimi qiymtlndirn MBQ ekspertlri yekunda bzi<br />
tövsiyr irli sürüblr.<br />
*******<br />
3.“Azrenerji» özünü niy “amputasiya” etdi?-Yaxud Etibar Pirverdiyevin gözü çxan<br />
qardadan ibrt götürmkliyi<br />
“Azrenerji” Açq Shmdar Cmiyytinin tabeliyind olan bzi müssisrin lvin balanb.<br />
Bir-biri il eyni funksiyaya malik, yaxud kiçik razilri hat edn idarr lv edilk baqa<br />
strukturlarla birldirilir. Cmin bir neç il vvl yaradlan bu qurumlarn lvi Shmdar<br />
miyytd aparlan struktur islahatlar çrçivsind hyata keçirilir.
“Azrenerji”dn veriln mlumatlara gör, bu günlrd Shmdar Cmiyytin 3 Regional Enerji<br />
chizat Idarsi lv edilib. Eyni zamanda Bak, Asu v Astafadak 3 Yüksk Grginlikli<br />
Elektrik si lv edilib, müvafiq olaraq Aberon, Mingçevir v Gnc rin<br />
birldirilib. Burada mqsd regionlarn enerci tchizat il mul olan müxtlif qurumlar bir<br />
birldirmk v bu ri ayrqda müxtlif irktl idaretm vermkdir. Bu<br />
rçiv yaxn vaxtlarda bir neç regional nin idaretm çxarlmas da planlar.<br />
Son islahatlar nticsind “Azrenerji”nin tabeliyind daha geni malik 4 Regional<br />
Enerji Tchizat Idarsi (irvan, Gnc, Mingçevir v Imili) formalab. Bununla da<br />
“Azrenerji”, ARDN kimi, istehsalç irkt rolunu oynayacaq v enerjinin ayrqda irktl<br />
satna cavabdehlik dayacaq. Enercinin haliy v müssis sat, enerji haqlarn y<br />
is ni idaretm götürmü irktlr tfindn hyata keçirilk.<br />
“Azrenerji”dki struktur dyiikliyini birmnal qiymtlndirmk çtindir. Burada bir sra<br />
ziddiyytli mqamlar var. vvla, elektrik enerjisinin sat v enerji haqlarn ylmas buna<br />
r artq bir d Azrbaycanda tcrübn çxarb. H 2001-ci ild Bakda v Sumqaytda<br />
enerji thcizat Türkiynin “Barmek” irktin hval edilmidi. Hökumtl irkt arasnda<br />
paytaxt v Sumqayn enerji thcizat idar etmk üçün 25 illik müqavil d imzalanm.<br />
Ancaq müqavil müddtinin bitmsin xeyli qalm hökumt birtfli qaydada “Barmek”l<br />
müqavilni pozdu, paytaxt v Sumqayn enerji thcizat yenidn “Azrenerji”y verildi. Indi bu<br />
funksiyalar yenidn irktl hval edib. Burada sual ortaya çr - bu metod praktikada özünü<br />
dorultmaybsa, yenidn bu add atman n faydas var? Bu halda hökumt ya “Barmek”l<br />
müqavilni srf subyektiv sblr üzündn pozduunu, ya da özünü dorultmayan metodu<br />
yenidn snaqdan keçirmk istdiyini etiraf etmlidir.<br />
“Azrenerjinin son qrarnda baqa çalarlar da tapmaq olar ki, bunlardan biri d bu Shmdar<br />
miyytin bir az vvl ”Azriqaz”n yaad aqibtl üzlkdn yaynmaq istyidir.<br />
Xatrladaq ki, “Azriqaz” haliy satlan qazn qiymti artldqdan sonra ARDN-in<br />
tabeçiliyin verildi. ARDN prezidenti is byan etdi ki, halinin qazla thcizat<br />
yaxlarmaq v gkd qiymtl yenidn baxmaq üçün qurumun xrclrini azaltmaq<br />
lazmdr. Yni, bir hml il “Azriqaz” hm müstqilliyini itirdi, hm d qazn qiymtinin<br />
artna gör msuliyyt altna atld.<br />
Bel bir aqibt “Azrenerji”ni d gözl bilr. Bu qurumda da xrclrin irdilmsi il ba<br />
lumatlar var. Htta “Azrenerji”nin d ARDN-in tabeliyin verilyi bar tsdiqini<br />
tapmayan mlumatlar da dolar. Bel bir vziyytd “Azrenerji” xrclri azaltmaq v elektrik<br />
enerjisi thcizatnda pozitiv nticr ld etm çalr ki, müstqilliyini qoruya bilsin.<br />
Qurumun son struktur dyiikliyi il ba qrarna da bu baxmdan yanamaq olar. Bu addmla<br />
“Azrenerji” hm d msuliyyt yükünü yüngülldirm çalr. Bir sözl, bel görünür ki,<br />
“Azrenerji”nin “özünüamputasiyas” - funsiyalarn bir qismindn imtina etmsi<br />
“regenerasiya” ümidil atlm müstqilliyini qoruma addr…<br />
********<br />
4.ARDN-in “qnat rejimi” 5 mindn çox neftçini isiz qoydu;-amma irkt özü üçün yeni<br />
bdli ofis ina etdirmk planndan vaz keçmk istmir.<br />
Ötn ildn balayaraq ba qaldran qlobal maliyy böhran v bununla paralel kskin kild<br />
enn neft qiymtlri Azrbaycanda blk dn ciddi kild Dövlt Neft irktin tsir etdi. 90-<br />
illrd hdsiz d “n” irkt ( böhrana qrki mlumata gör, ARDN v onun<br />
tabeçiliyind olan idar v müssisrd ümumilikd 60 mindn çox adam çalb) qiymtlr üç<br />
a ennd, neç deyrlr, “krini brk sxmaa” mcbur oldu. Hmin bu “qnat”<br />
rejiminin ilk v sas qurbanlar is hyatn on illiklrini Azrbaycann neft snaysin hsr<br />
etmi qocaman neftçilr oldu. Söhbt Azrbaycan Respublikas Dövlt Neft irktind v ona
aid olan strukturlarda kütvi ixtisarlardan gedir. ARDN rhbrliyi ixtisarlarn olmad ( n<br />
yax halda irkt “qnat” bar danr) iddia ets tqaüd yana çatm minlrl xsin<br />
ixtisara mruz qalmas gizltmk mümkün deyil.<br />
Deyilnl ör, neft qiymtlri enndn bir qr sonra neft irktin aid idar neft<br />
istehsal sahsind çalan 1947-ci il tllüdlü kii v 1952-ci il tllüdlü qadn kdalarn<br />
dricn in azad edilmsi bar tlimat daxil olub. Bundan savay ixtisar edilmi xslr<br />
deyir ki, in azad ediln hmin ya kateqoriyasna daxil olan kdalara üç aylq maalarn<br />
ödnilmsi tlimat da öz ksini tapb. Deyilnl gör, cari ilin sonuna qr ARDNtatn<br />
xminn 30 %-i ixtisar edilk.<br />
slind ARDN –d ilk ixtisarlar h ötn ilin noyabr aylnda balam v bu gün kimi<br />
qeyri-rsmi d olsa davam edir. Bu gün kimi ARDN sistemind ümumilikd n qr insann<br />
n azad edildiyi irkt tfindn açqlanmr. slind bel bir rm açqlansa idi o halda bu,<br />
ölk rhbrliyinin Azrbaycann “dinamik iqtisadi inkiaf” haqda tbliqat il zidiyyt tkil<br />
etmi olard. Görünür buna gör ARDN isiz qoyduu xslr bar informasiyan dövlt sirri<br />
kimi qoruyur.<br />
Amma Neftçilrin Hüquqlarn Müdafisi Komitsinin rhbri Mirvari Qhrmanln<br />
hesablamalarna gör, in çxarlanlarn say 5000 keçib. Hüquq müdafiçisi hesab edir ki,<br />
ixtisarlar daltsiz aparb v burada qbul edilmi bir sra qayda v prosedurlar pozulub.<br />
Deyil gör, ixtisar ediln içilr qanuna gör 5 aylq khaqq almalrlar. ki ay qabaq<br />
onlara in çxarlmalar bar xrdarlq edilmlidir. ki aydan sonra onlara bir aylq<br />
kompensasiya verilmlidir. Daha sonra onlar mqulluq mrkzin uçota durmaqla iki aylq da<br />
lav kompensasiya almalrlar. Amma bütün bunlara riayt olunmad.<br />
Bundan savay bel mlumat da var ki, ARDN aid bir sra müssisrd, misal üçün Pirallah<br />
Aperonun digr mntrindki neft idarrind fhlrin mvacibi 30 %- kimi<br />
azaldb. Bundan baqa ARDN aid bzi idarrd içilr ayn bir v ya iki hftsnini<br />
cburi mzuniyytd keçirmk gösrrii alblar. Deyil gör, irkt öz içilrinin mvacibini<br />
tam hacmd öd bilmir v buna gör onlar mcburi mzuniyy göndrmk zorunda qalb.<br />
Digr bir “yarpaq tökümü” is “Azterminal”da ba verib. Bir qr vvl “Azterminal”da 1500<br />
çisinin k müqavilrinin vaxtn bitmsi ad altnda in çxarld bildirilir.<br />
Azrbaycan raitind bu yolla in çxarlanlar tbii ki, sasn fhlrdir. Bel bir vziyytd<br />
is son 10 ild hdsiz mi bürokrtaik aparata ya ümumiyytl toxunulmur, yada ki mmur<br />
aparat “kd” davam edir. Deyil gör, tk neft hasilat sahsind 100 yaxn rhbr<br />
zifli xs çalr. Kiçik idarrd hr risin 3 müavini var. ARDN-in özünd is n az, n<br />
çox düz 8 (!!!) vitse-prezident var. ( vvr cmi 3 idi). Deyilnlör, vitse-prezidentlrin<br />
sinin 4 xidmti ma var. dar rislri mütmadi kild avtomobillrini tyir.<br />
vvllr sovet dövründn qalma QAZ 24 v 31-lrd gnlr indi n az Hyunday-larda gedib-<br />
lir. Fhlr is 70 –ci illrin avtobuslarnda dar. Göründüyü kimi “qnat rejimi” bar<br />
dananlar bunu brabr kild hamn hesabna deyil, yalnz fhlrin v qocaman neftçilrin<br />
hesablna etm qrar veriblr.<br />
Baqa bir misal . ARDN özü üçün yeni 37 mrtli, 1,5 mlrd dollarlq (!!!) inzibat bina ina<br />
etdirir. Bu bir daha sübut edir ki, mmurlar qnat etmk lazm gnd bunu özlrinin<br />
milyardlar hesabna deyil, fhlrin qpik-quruu hesabna edirlr.<br />
**********<br />
5.irdilmi xrclrin “qaz”-Vhalinin üzrin qoyulan lav qaz xrci
Azrbaycan hökumti haliy satlan tbii qazn qiymtini birdn-bir n gör 2 d<br />
bahalard, h d aydn deyil. hali üçün tbii qazn 1000 kubmetrinin qiymtini 47,2<br />
manatdan 100 manata qaldran Tarif uras qrar “qaz istehlaknda israfçn qar<br />
almaq”, “vndalarn qazla tminat yaxlarmaq” kimi brbkli sözlrl yana, hm d<br />
onunla saslandb ki, mövcud qiymt çkiln xrclri ödmir.<br />
Artq Dövlt Neft irktinin tabeçiliyin veriln “Azriqaz”, “Turan” agentliyinin thlil etdiyi<br />
kimi, n az rhbrinin gzdiyi avtomobilin qiymtin gör zrl i oxamasa da, haliy<br />
satlan tbii qazn qiymtini qaldrmaqla ba Tarif urasna müracitini sasn “ziyana<br />
düsi” ilsaslandb.<br />
lk d Tarif urasnda bunu n almaa ehtiyac görmyiblr, amma rmlr tbii qazn<br />
“Azriqaz”a indiki qiymtl az qala 4 d ucuz baa gldiyini göstrir. Bel ki, Dövlt Neft<br />
irktinin son hesabatnda (2008-ci ilin hesabat h d açqlanmadndan, söhbt 2007-ci ilin<br />
hesabatndan gedir) tbii qazn maya dri 27,75 manat göstrilib. Bununla indiki sat qiymti<br />
arasnda frq n az, n çox düz 3,6 ddir.<br />
Düzdür, burada qazn emalna çkiln xrclr n alnmayb, ancaq istniln emal xrclri<br />
hasilat xrclrinin 40-50 faizindn çox ola bilmz. Demli, istniln halda haliy qazn 1000<br />
kubmetrini 47,2 manata satmaqla “Azriqaz” ziyana dü bilmzdi, ksin, glir götürrdi.<br />
Hesablasaq görrik ki, köhn qiymtl hr 1000 kubmetr gör 7-8 manat qazanc qalrd. Ancaq<br />
görünür, “Azriqaz” 7-8 manatla kifaytlnmk istyib. lbtt, r qazn qiymtini<br />
qaldrmaq, elan edildiyi kimi, “Azriqaz”n tbbüsü olubsa…<br />
Ötri müqayis üçün indi Azrbaycann qaz satmaa hazrla Rusiyadak qiymtl nr<br />
yetirk. Orada tbii qazn haliy sat qiymti 1000 kubmetr üçün 70 dollardr. Qazn maya<br />
ri is 20-25 dollar tkil edir. Dollara çevirsk, Azrbaycanda haliy satlan 1000 kubmetr<br />
qazn qiymti 124 dollardr - Rusiyadan txminn 2 f baha.<br />
Baqa tfdn, Azrbaycanda hasil ediln qazn üçd ikisi smt qazndr, yni neftl brabr<br />
xan havay qaz. Eyni zamanda Azrbaycan “Azri-Çraq-Günli”dn ild 1,5 milyard kubmetr<br />
qaz alr. Quruda hasilatla mul olan 10-dan çox birg müssisr vliyyat irktlri d<br />
xardqlar qaz ARDN pulsuz verir. Amma hökumt demk olar ki, pulsuz baa gn qaz<br />
haliy 124 dollara satmaq qrar verir, öz d “Azriqaz” ARDN-in tabeçiliyin verdiyi bir<br />
…<br />
Baqa bir maraql mqam qazn istehlaknda halinin israfç yol verdiyi haqda rsmi<br />
iddialarla ba üz çr. Blli olur ki, söhbt israfçqdan gedirs, ilk növb “Azriqaz”n<br />
israfçndan danmaq lazmdr. Bel ki, Dövlt Statistika Komitsinin hesablamalarna gör,<br />
2008-ci ild tbii qazn nqli v paylama sistemind 550 milyon kubmetr itki olub. Bu, Gnc<br />
kimi iri bir rin il rzind istehlak etdiyi (snaye müssisri d daxil olmaqla) qazn<br />
cmindn çoxdur. Eyni zamanda alternativ hesablamalara gör, halinin istehlak etdiyi qazn<br />
real hcmi 600 milyon kubmetr yaxndr. Demli, israfçq varsa, bunu “Azriqaz”n adna<br />
yazmaq<br />
olar.<br />
Ölk ba Ilham liyev sncam verib “Azriqaz” Dövlt Neft irktin tabe etdirndn<br />
sonra sonuncunun prezidenti Rövnq Abdullayev bildirdi ki, haliy satlan qazn qiymtin<br />
yenidn baxmaq üçün yollar arar. Tarif uras qazn qiymtini nec gldi yox,<br />
“Azriqaz”n hesabatlarna gör qaldb. Yni Iqtisadi Inkiaf Nazirliyind qaz trrüfatna<br />
qoyulan xrclr hesablanb bu qrar verilib: “Bu, sad havadan götürüln qiymt deyil. Artq<br />
”Azriqaz”n Dövlt Neft irkti il birlikd isi imkan verir ki, paralellik aradan<br />
götürülsün. Gk idaretm müyyn yeniliklr edk ki, görk xrci n qr azalda bilrik.<br />
rc azalmalr ki, qazn qiymtin baxa bilk”. Bel çr ki, “Azriqaz”da xrclr fantastik<br />
dd qr irdilib. ARDN prezidenti d bundan ç edk deyir ki, xrclri normal hdd<br />
çatdrdqdan sonra qiymtl yenidn baxla bilr.
Maraqlr, r hr ey bir dövlt qurumunda irdilmi xrclrin normal sviyy salnmas<br />
il yoluna qoyula bilrdis, vndalarn üzrinlav xrc qoymaa n ehtiyac var idi? Sual<br />
d açq qalr<br />
Neftçilrin Hüquqlar Müdafi Tkilatn Ekspert qrupu<br />
ffaf Azrbaycann qapal layihri<br />
“Qara qldan” sar qn hasilatna qr aparan yol h d alayarmçq iqlandr<br />
Artq mlum olduu kimi, mayn 22-d Azrbaycan parlamenti production sharing<br />
agreement (PSA – hasilatn pay bölgüsü haqqnda sazi) tipli 3 neft müqavilsini ratifikasiya<br />
edib. Bizim fiqqtimizi çn quruda yerln “Kürovda” blokunun inmsi (operator –<br />
Global Energy, Vircin adalarn Britaniyaya aid hisssind qeyd alb) v “Neftçala”, “Xll”,<br />
“Durovdaq-Bazanan” yataqlarn (Neftchala Investment Ltd – Global Energy-nin tör<br />
irkti) inmsi üzr müqvilrdir.<br />
min müqavilrin xüsusiyyti ondan ibartdir ki, müasir Azrbaycann tarixind ilk<br />
dir ki, onlarn açq imzalanma mrasimi keçirilmyib vn maraql odur ki, bu bar ölk<br />
ictimaiyyti müqavil parlamentd müzakir çxarlana qr mlumatlandlmayb. Htta<br />
Azrbaycan Dövlt Neft irktinin (ARDN) saytnda bu gün qr hmin müqavilr<br />
barsind heç bir mlumat drc edilmyib.<br />
lk d sözügedn müqavilrl ba parlamentdki mnbsasn Turan agentliyi<br />
zi faktlar aydnlara bilib. vvla, mlum olub ki, kontraktlarn imzalanmas 3 fevral <strong>2009</strong>-
cu il tarixd Bakda ARDN-nin mnzil-qrargahnda olub. Tarix fikir verin – müqavilnin<br />
Milli mclisin müvafiq komissiyasnda müzakirsi is 18 mayda olub, yni düz 104 gün bu<br />
müqavilrdn cmiyytin heç bir xri olmayb. Azrbaycan tfindn müqavilri Dövlt<br />
Neft irktinin prezidenti Rövnq Abdullayev imzalayb. kincisi, ARDN il hr iki kontrakt<br />
xarici irk tfindn eyni bir xs -Rusiya Federasiyasn (RF) vnda qor vanoviç<br />
Kirdoda imzalayb. Üçüncüsü, hr iki müqavil ARDN-in ortaq irktinin pay 20%, xarici<br />
irktin pay is – 80% tkil edib.<br />
Bundan baqa, cari ilin aprelind Azrbaycann Vergilr Nazirliyind Shirvan Investment<br />
Limited irktinin (Vircin adalarn Britaniyaya aid hisssind qeyd alb) Bak filial<br />
qeydiyyatdan keçib v onun rhbri RF vndaqor Kirdodadr. Keçn ay hmçinin Shirvan<br />
Operating Company (Vircin adalarn Britaniyaya aid hisssind qeyd alb) irktinin filial<br />
qeyd alb v onun rhbri Rusiya vnda Nail Qaripovdur. Hmin strukturlar “Kürovda”<br />
yatan inmsi çrçivsind yaradb.<br />
Hal-hazrda Global Energy Azerbaijan Ltd. irkti öz strukturlarnda adakliyyat<br />
irktlrini birldirir: Absheron Operating Company Limited (“Z”v “Hövsan” yataqlar<br />
yir), Karasu Operating Company (“Klamtdin” v “Miovda”), Kura Valey Operating<br />
Company (“Padar-Hmi”), Neftechala Investments Limited (“Neftçala”, “Xll”, “Durovda-<br />
Bazanan”), Binagadi Oil Company (“Bindi”, “Qrmak”, “Çaxnaqlar”, “Sulut”,<br />
“Masazr”, “Fatmai”, “abanda” v “Sianor”).<br />
Göründüyü kimi, offor irkti artq 16 Azrbaycan yatan inmsi il muldur.<br />
t indiy qr n Global Energy Azerbaijan Ltd.-nin menecmenti, n d Azrbaycan Dövlt<br />
Neft irktinin rhbrliyi bir d d olsun bu irktin faliyytin hsr olunmu mtbuat<br />
konfrans keçirib, ictimaiyyt v qeyri-hökumt tkilatlar üçün hr hans hesabat drc edib v<br />
tta hr il keçiriln Caspian Oil & Gas srgisinin stendlrind sad istehsal göstricilrini<br />
yerldirmyi lazm bilib.<br />
Çox fsuslar olsun ki, bütün bunlar Azrbaycann <strong>2009</strong>-cu ilin fevralnda Qrin paytaxt<br />
Doxada Mn Snayrsind ffaflq üzr Beynlxalq Tbbüsün (EITI) tamhüquqlu üzvü<br />
olduu bir zaman ba verib. Ola bilsin, “qapal” hyat trzi özl biznesin aparlmas üçün<br />
lverilidir, ft bu, Azrbaycann “ffaf” imicin çox böyük zrbdir v onun önc qazand<br />
urlarübh altna alr.<br />
“Qara ql”la ba mrin iqlandlmas prosesi son vaxtlar bir sra mmurlar<br />
findn daha mürkkblib. Artq bu kimi çoxalan hallar Azrbaycann vnda<br />
miyytinin ciddi narahatlna sb olub. qtisadi Tbbüsl Yardm ctimai Birliyinin<br />
dr Azr Mehtiyev bildiri ki, vnda cmiyytinin göstrdiyi hr cür chdl rn<br />
ARDN-dn informasiya almaq daha da çtinlkddir. ARDN-in bu cür faliyyti hm d<br />
ölk faliyyt göstn xarici irktl d sirayt edir, onlardan zruri informasiyalar almaq<br />
imkanlar mhdudlar.<br />
lumatda adlar hallanan tipli irktlrin sayn getdikc artmas v getdikc daha çox<br />
sazi bunlarn clb edilmsi ölknin neft sektorunda ba vern real proseslr v burada dövr<br />
edn maliyy axnlar haqqnda mlumatlarn cmiyytdn gizli saxlanlmasna xidmt edir.<br />
inki bu irktlr, habel hmin sazird tf kimi itirak edn Ortaq Neft irktlri<br />
haqqnda da mlumat ld etmk, onlarn ARDN v hökumtl münasibtlri haqqnda<br />
lumatszlq hökm sürür.<br />
qtisadi v Siyasi Tdqiqatlar Mrkzinin direktoru Sabit Barov is bzi müqavilrin<br />
qapal hyata keçirilmsinini mnafelr münaqisi tcrübsi il müqayis edib. Onun fikrinc,<br />
Azrbaycanda bir-neç chd baxmayaraq neft haqqnda qanun h d parlament tfindn<br />
bul edilmyib v n sas vnda cmiyyti tfindn parlament bununla ba qanun<br />
layihsi tqdim edildiyi zaman Milli Mclisin müvafiq komissiyas hazrk raitd neft<br />
nayesinin inkiaf üçün hanssa qanunun qbul edilmsin ehtiyac olmad açqlayb. Yni<br />
Azrbaycanda sivil ölkrd olduu kimi müqavil sahrin inmsi üçün lisenziya almaq<br />
lazm deyil – dövlt kiminl mqbuldursa, onunla da yataqlarn inmsi prosesini ARDN-a<br />
val edib. Barov diqqti bel bir inc m çkir: fikir verin ARDN hm kiminl
yata iyi müyynldiri, burada dövltin tmsilçilisi kimi onun maraqlar ifade edir ve<br />
eyni zamanda imzalana müqavilrd podratç kimi ç edir. Bax burada artq mnafelr<br />
münaqisi göz qabandadr. “Maraqlr, Prezidentin frmanlarndan birin müvafiq olaraq, bu<br />
cür aksiyalarda mhz Azrbaycann mnafeyini tmsil etmli olan Snaye v Energetika<br />
Nazirliyinin rolu nn ibartdir?”, dey Barov sual edir.<br />
Neft Ararmalar Mrkzinin rhbri lham aban is bildirir ki, Azrbaycan hökumti<br />
sanki Mn snayesindki ffaflq üzrld etdiyi beynlxalq uurlardan mst olub v ölk<br />
daxilind bu sah olan problemlri bilkdn görmk istmir. Mn, Azrbaycan EITI üzr<br />
hesabatlarn drcin gore hqiqn lider ölkdir. Bizd falyyt göstn 26 irkt d bu s<br />
imza atib ve yalniz 2-si: BP-Azrbaycan ve ARDN öz illik hesabatlar drc edir v<br />
ictimaiyy tqdim edirlr.<br />
Onda sual olunur, bs yerd qalan 24 irktin EITI çrçivsind itirak n il yadda<br />
qalir? Yalniz ilde 2 defe ala-yarimçiq 5-6 cümlelik xr xarakterli mlumatlar doldurub audit<br />
irktin göstrmklmi? Ax, ictimaiyyt hqiqn d bilmir ki, indiy qr cemi 5 irkt<br />
mütmadi olaraq o blanklar doldurur v bunlardan da 2-3-ü daim shvl yol verir. Çox<br />
acnacaql vziyytdir, deyilmi?<br />
Qeyd edk ki, bu mlumatlar da irktin öz raz olmasa ictimaiyyt üçün achqlana<br />
bilmz –mn, ExxonMobil hr zaman bunu tb kimi qoyur. Ikinci bir tfdn, xarici<br />
irktlr “privat” (özl) söhbt zaman daim vurulayrlar ki, biz bu informasiyann öz adzdan<br />
yaylmasini istemirik, ancag Siz israr edirsinizs, goy öz hökumetiniz bu melumatlar<br />
açiqlasnlar - onlar faliyytl ba istniln informasiyaya malikdirlr. Yeni Vergilr nazirliyi<br />
neft snayesind vergi odnlrl ba ild 1 d mlumat yaysa bunun kommersiya sirrin v<br />
ya PSA müqavilrinin “mxfilik” bölmsinin müddalarn pozulmasna heç cür dxli olmaz.<br />
Baqa bir tfdn, PSA müqavilri çrçivsind bu gün 11 liyyat irkti faliyytddir v<br />
yalnz mütmadi olaraq onlardan yalnz 2-si (“Azri-Çraq-Günli” v “ah-dniz” yataqlar<br />
üzr) hasilatla ba mlumat çatdrlar ictimaiyy. Bunu mr Dövlt Statistika Komitsi ed<br />
bilmz? Mn, Rusiyada hasilatla ba tam trrütl mlumat ictimaiyyt Energetika<br />
nazirliyi yannda Mrkzi Dispetçer darsinin rsmi saytndan ld ed bilr, özü d burada<br />
hasilatla mul olan 104 strukturun mlumatlar verilir. Yni Azrbaycanda bundan 10 d az<br />
lumat daxil etmk lazmdr.<br />
Ümumiyytl, Neft Ararmalar Mrkzi Azrbaycanda neft snayesind praktik<br />
ffaflq ld etmk üçün adak mlumatlarn mütmadi drcin ehtiyac duyur (hr bir<br />
hasilatçirkt üzr):<br />
1) n qr neft, kondensat, qaz ve smt qaz hasil edib;<br />
2) hasil etdiyi xammaln n qrini ixrac edib;<br />
3) hr il n qr yatm edib (kapital v istismar xrclri);<br />
4) hr il dövl n qr vergi ödyib ve mnfti olubmu?<br />
Bundan lav Azrbaycan hökumti çox yax olard ki, ictimaiyytin diqqt v<br />
maraqlarndan ç edk adak mri hll edydi:<br />
1) hasilatçi irktlr özltinin Azrbaycandak faliyyetlri ile ba ilde 1 dn az olmayaraq<br />
tbuat konfransi keçirmli v illik hesabatlarnternet shifrind yerldirmlidirlr (axi<br />
bizim hökümt elektron Azrbaycan adl çoxmilyonlu layih hyata keçirir, nec ola bilr ki,<br />
ictimai maraq ksb edn mlumat qapal qalsn). Bunu hökumt liyyat irktlrindn tn<br />
etsydi, mnc ona “yox” deyn taplmazd;
2) Dövlt Statistika Komitesin taplmalr ki, <strong>2009</strong>-cu ilin II yarndan balayaraq ozünün<br />
aylg hesabatlarnda neft ve qaz hasilat üzr mlumatlari hr bir hasilatç irkt üzr ayrca<br />
yan etsin;<br />
3) Dövlt Gömrük Komitesin taplsn ki, <strong>2009</strong>-cu ilin II yarisindan balayaraq özünün ayliq<br />
hesabatlarnda neft ve qaz ixrac üzr melumatlar hm d irktlr üzr byan etsin v<br />
mçinin deklarasiyalalm ixracla yana faktik ixrac hcmlrini göstrsin.<br />
Bütün bunlar n lazmdr? Bunun birc cavab var - Azrbaycann 1 nömrli milli<br />
rvti saylan neftin hasilat, ixrac v ondan gn glirlr üzrind cmiyytin istniln<br />
übhsini datmaq üçün. ks tqdird... “neft ffafl” mövzusu cmiyytin yaddanda<br />
vaxtil Hacbala Abutalbovun “analoqu olmayan” klam kimi qalacaqdr.<br />
P.S. Mayn 26-dan Gyd ql istehsalna balanb. Onun ffafl daha tin<br />
olacaq, çünki neftdn frqli olaraq ql göz qamar...<br />
**********<br />
Neftçilrin Hüquqlar Mmüdafi Tkilatn ekspert qrupu<br />
ARDN ixtisar etdiyi tqaüdçülrin pullar ispan futbolçularna verk<br />
Azrbaycan Respublikas Dövlt Neft irktinin (ARDN) idman sahsin yönltdiyi böyük<br />
saitlr ictimaiyyt arasnda irktin maliyy siyastin n d düünülmü v perspektivli<br />
olmasna dair ciddi suallar yaratmaqdadr. lk d deyil ki, ARDN-in bu v ya digr idman<br />
rclri ölk birmnal qarlanmr. Bu mnada irkt rhbrliyininin sonuncu “sxavti”<br />
sözün sl mnasnda Avropa miqyasnda hay-küy sb oldu. Söhbt AFFA v onun prezidenti<br />
Rövnq Abdullayevin futbol üzr hazrk Avropa çempionu spaniya ymasn Bakya<br />
yoldaq örüün dt etmsindn gedir. Azrbaycan v spaniya millilrinin bu görüü<br />
iyunun 9-a tyin edilib v ispan futbolunun ulduzlar Tofig Bhramov adna stadionda yerli<br />
fanatlara öz istedadlar nümayi etdirklr. Amma tbii ki, burada soruula bilr ki,<br />
Azrbaycan tfin ispanlarn Bak sri neç baa glib. Sirr deyil ki, spaniya millisi kimi<br />
bir komandan Bakya gtizdirmk heç d ucuz baa gn bir i deyil. AFFA v ARDN bunun<br />
kommersiya sirri olduunu deyk bu bar ya açqlama vermir, ya da ki ümumiyytl digr<br />
nbrin qiymt bar iddialar rdd etmkl kifaytlnir. Lakin spaniyann nufuzlu “AS”<br />
zeti yazr ki, Azrbaycan tfi Torres, Kasilyas, Vilya kimi ulduzlar Bakya gtizdirmrk<br />
üçün 700 min avro ( txminn 1 mln. dollar!) ödyib. Bildirildiyin gör, ba mqçi Visente del<br />
Boskenin yetirmri paytaxt Madridd iki günlük hazrlqdan sonra 23 nrlik heytl Bakya<br />
k. Oyun bitn kimi Bak trk edk ispanlar buradan Cnubi Afrika Respublikasna,<br />
Konfederasiyalar Kuboku turnirin yollanacaqlar.<br />
Bir qr vvl AFFA nümayndri 700 min avro bar iddian tkzib ets ispan qzetinin<br />
bu xri kifayt qr mötr tsir balayr. M ondadr ki, Avropa çempionu olan v<br />
dünya futbol reytinqinin zirvsind qrarlaan ispan millisi hmin bu reytinqd 140-c (!) pill<br />
özün yer elmi Azrbaycnla görüür. Müasir futbol almind is bu qr kskin reytinq frqi<br />
olan milli komandalar arasnda yoldaq görüü yalnz “güclü sponsorun” sanball xeyir-duas<br />
il ba ver bilr. Çünki adn güclü milli komandalar zif deyil, özlri kimi güclü<br />
komandalarla güclrini snamaa meylli olur. ksini is, neç deyrlr, yalnz böyük pul vdi<br />
ed bilr. V AFFA-a ARDN-in sponsorluu il ispanlara onlarn rdd ed bilmklri bir<br />
klif etdi. Bir sözl iyun ayn 9-u ispanlar Bakda keçirklri bir neç saata gör 700 min<br />
avro alacaqlar. Maraqlr ki, bel bir “sxavti” ARDNirkt daxilind, xüsusn tqaüd yana<br />
çatm içilri arasnda, ixtisarlar apard bir vaxta tsadüf edir. ddia olunur ki, maliyy böhran
il laqdar “qnat” etmk zrurti yaranlb. Amma nns ispanlara 700 min avro<br />
ödnilrkn heç bir qnat zrurti yada dümürdü...<br />
Bu, ARDN-in, neç deyrlr, idmann dstklnmsi siyastinin bir epizodudur.<br />
Eyni “sxavtl” bizim neft irkti sponsoru olduu “Neftçi” futbol klubuna da pul xrclyir.<br />
zi iddialara gör, hr il paytaxtn futbol klubu ARDN txminn 6-7 mln. dollara baa<br />
lir. Özüd kluba n qr çox pul ayrrsa “Neftçi” bir o qr zif ç edir. Bu il<br />
Azrbaycan futbolunun flaqman hesab ediln “Neftçi” yen d medalsz qald. Bunda sonra bel<br />
bir qnat bir daha öz tstiqini tapr ki, “Neftçinin” idarçilri futbol biznesindn tamail uzaq<br />
adamlardr. Tcüblü deyil ki, indi “Nefçinin” cnbi futbolçular ounu il deyil, öz alveriri<br />
il mtbuatn diqqt mrkzin dü biliblr. Türkiy mtbuatn yazdna gör,<br />
Antalyada “Sportlend” adl müasir bir q ina edilib v orada yerli v xarici idmançlarn,<br />
xüsusn futbolçularn, ard-aras ksilmn villar göz oxayr. Deyil gör, orta dri<br />
200-300 min dollar olan bu villalardan birinin sahibi “Neftçinin” legioneri li Cansundur.<br />
ARDN Azrbaycan millisinin xarici srlrini d, neç deyrlr, beynlxalq standratlara uyun<br />
viyy maliyydirir. Bel ki, iyunun 2-d Azrbaycan ymas Kayserid Türkiy millisi<br />
il qarlaacaq. Rsmi mlumatlara gör, Azrbaycan komandas Kayserid tlim-mq<br />
toplant dövründ 5 ulduzlu “Hilton” otelind qalacaq. Dünya öhrtli bu otellr sninin<br />
ortabab bir nömrsinin bir günlük dri is 500-600 dollar arasndadr. N aln ki, milli<br />
komandann heyti 23-25 nrdn ibart olur v futbolçular “Hiltonda” bir neç gün<br />
qalacaqlar.Üst-üst gnd heç d pis olmayan mblq ortaya çr. Hmin bu mblqi is daha<br />
rasional xrclk olard. hr AFFA rhbrliyi hqiqn d milli futbolu inkiaf etdirmk<br />
istyirs bu pulla bir neç yeniyetm futbolçumuzu mur Avropa klublarn akademiyalarna<br />
yollaya bilrdi. Yaxudda ispanlara 700 min avro vermk zin hmin pulu ölk uaq futbol<br />
ktbinin inasna srf etmk daha düzgün olard. Amma ARDN v AFFA nns hayküylü,<br />
ucuz v bdxrc maliyy siyasti pullar göy sovurur.<br />
Al Rza<br />
**********<br />
Büdcmizin vergi drdi;-Qlobal böhran ölknin daha bir problemini üz çxard<br />
Qlobal maliyy böhran v xam neftin büdcki baza qiymtindn ucuz satlmas Azrbaycann<br />
vergi glirlrin d öz tsirini göstrir. Bugünlrd yaylan mlumata gör, ilin birinci rübünün<br />
ticri ürkaçan olmayb. Birinci rübd proqnozlalan vergi daxololmalarn 70 faizini<br />
maq mümkün olub. Dövlt Neft irkti is gözlndiyindn 65 faiz az vergi ödyib. Xarici<br />
irktlr d proqnozu yüz faiz dorulda bilmyib.<br />
Vergilr Nazirliyinin veb saytnda son ill aid mlumatlar yerldirils d, bu ilin birinci rübü<br />
il ba rmlr hlik ksini tapmayb. Ancaq Dövlt Statistika Komitsinin <strong>2009</strong>-cu ilin<br />
sosial-iqtisadi inkiafyla ba bülletenind göstrilib ki, yanvar-fevral ay rzind büdc<br />
vergidn daxilolma txminn 500 milyon manat olub. Ötn ilin analoji aylarnda is bu rm 1<br />
milyard manata çatbm.<br />
Vergi daxilolmalarn azalmasn tbii sblri olmam deyil. Ölk bzi müssisrin<br />
aliyyti dayanb, o cümln neft sektorunda glir azalb. Dünya bazarnda neftin qiymtinin<br />
düsi is mnft vergisin öz tsirini göstrib<br />
Qeyri-neft sektorunda da bzi müssisrin istehsal, dövriyyki glirlri azalb. Iri istehsal<br />
müssisri öz faliyytini dayandb. Mn, Gnc alüminium zavodu dayand. Dövlt<br />
Statistika Komitsinin mlumatna gör, bu ilin ilk üç aynda bzi neft mhsullarn istehsalnda<br />
ötn ilin analoji dövrüyl müqayis 20-30 faiz azalma müahid olunub. Mn, mazut<br />
istehsal 30 faiz azalb.
Bellikl, qlobal maliyy böhran ölk daha bir problemi aktuallar. Bu, vergilrin<br />
lmasr. Böhrann Azrbaycan iqtisadiyyatna tsirlri öz yerind, mövcud vergi potensial<br />
büdc yönltmkl ba problemlr d hll edilmmi qalb. Bu da ölknin sosial-iqtisadi<br />
sektorunda grginliklrin yaanmasna sb olur. Bu mnin çözülmsi böhrann indiki<br />
çalarnda daha vacibdir. Büdc glirlri azalr, ksiri örtmk üçüns vsait lazmdr.<br />
Yada salaq ki, parlamentd 2008-ci il dövlt büdcsinin icras müzakir olunarkn d bu m<br />
qabardld. Hesablama Palatas sdrinin çnda vergilrin ymasndak problemlr üzrind<br />
xüsusu dayanld: “Mlum olub ki, 9 iri vergi ödyicisi vvlki illrd olduu kimi, keçn il d<br />
öhdliklrini yerin yetir bilmyib. Ntic iri vergi ödyicilrinin borclar armaqda davam<br />
edib”. Palata sdri ad çkm d söhbtin hans tkilatlardan getdiyi bllidir. Bunlar ARDN,<br />
Rabit Nazirliyi, “Azriqaz”, “Azrenerji”, “Azrsu” shmdar cmiyytlri, “Azrikimya”<br />
Dövlt irekti, Dmirryol Idarsi, Xr Dniz Gmiçiliyi v AzAL-dr. vi olaraq bu<br />
nglrin büdc nng mbl borcu var.<br />
Parlamentin Iqtisadi Siyast Komitsinin sdri d iri vergi ödyicilri il ba problemin neç<br />
illrdir hllini tapmad dedi. Onun sözlrin gör, bu tkilatlarn rhbrlrinin gördüklri<br />
dbirlr lazmi effekti vermir.<br />
Bellikl, mövcud vergi potensialn büdc clb edilmsi problem olaraq qalr. Hökumt<br />
lik bunun hlli yollar tapmaqda çtinlik çkir. Ancaq xarici (qlobal maliyy böhran) v<br />
daxili (neft glirlrinin azalmas) amillr bu yollarn tezlikl taplmas diqt edir.<br />
Al Rza<br />
siz dövlt yatmlar- Tikdilr ki…, yaxud piikdirst han, tdirs piik han<br />
Hökumtin xeyirsiz investisiya layihri mktb tikintilrinin timsalnda<br />
Son illrd Azrbaycanda büdc vsaitlri hesabna hyata keziriln investisiya layihri il ba sual<br />
douran mqamlardan biri d bu layihrin n d s verdiyidir. Azrbaycann dövlt büdcsi<br />
neft glirlri hesabna artdqca, büdcn investisiya layihrin ayrlan xrclr d sürtl artmaa<br />
balad. 2006-c ild 900 milyon manata çatmayan büdc investisiya xrclri artq 2007-ci ild 1 milyard<br />
manatdan da çox artaraq 1,9 milyard manat ötdü. Bu göstrici 2008-ci ild 4,3 milyard, <strong>2009</strong>-cu ild is<br />
4,7 milyard manat olub.<br />
s bu qr iri vsaitlrin xrclndiyi layihr sosial-iqtisadi baxmdan dövl hans qazanc verib?<br />
Ax baqa növ investisiya layihri kimi, dövlt investisiya layihri d qazanc ld etmk üçündür.<br />
Düzdür, dövltin hr hans sah qoyduu investisiyadan ld etdiyi qazanc birbaa maddi olmaya da<br />
bilr, lakin bütün hallarda investisiya layihrinin ya sosial, ya da iqtisadi ssi olmalr.<br />
******<br />
Bu yazda mktblrin tmiri v tikintisi il ba hyata keçiriln layihrin slilik sviysini üz<br />
xarmaa çalacaq.<br />
ktblrl ba hyata keçiriln layihrin ssi n ola bilr? Bu s özünü tbii ki, sosial<br />
aspektdn olmaqla, iki istiqamtd göst bilr. Birincisi, ölk mktblrin sayn artnda, yaxud<br />
ktblrd tdris raitinin yaxlalmasnda; ikincisi, orta v ümumi thsilin keyfiyytinin<br />
yükslmsind.<br />
Statistik mlumatlar güstrir ki, dövlt mktb layihrin investisiya qoyuluunu n qr güclndirs<br />
, bu istiqamtlrin heç biri üzr irlilyild olunmayb.
ktblr tikilir, yoxsa sökülür?<br />
hsil Nazirliyinin internet saytnda yerldirilmi rsmi mlumata gör, 2000-ci ildn 2007-ci ilk<br />
respublikada 1205 yeni mktb tikilib. Lakin Dövlt Statistika Komitsinin (DSK) eyni dövr aid<br />
lumatlar göstrir ki, respublika üzr ümumthsil mktblrinin say, dövlt v qeyri-dövlt olmaqla,<br />
2007-ci ild 2000-ci il nisbn 16 d azalaraq 4545 olub.<br />
2007/2008-ci tdris ilinin lin mktblrin say is 4538-dir. Bunun 1169-u rlrin, 3369-u knd<br />
yerlrinin payna düür.<br />
hsil Nazirliyinin mlumatgna gör, respublika üzr 2004-cü ild 153, 2005-ci ild 337, 2006-c ild<br />
197, 2007-ci ild is 200 yeni mktb istifad verilib. Lakin DSK-nn mlumatlarnda göstrilir ki,<br />
dövlt v qeyri-dövlt ümumthsil mktblrinin birlikd say 2004-cü ild 2003-cü il nisbn 23 d<br />
azalaraq 4542 olub. Bu göstrici 2005-ci ild 4547- yüksls d, 2006-c ild yenidn 22 mktb<br />
azalaraq 4525- düüb. 2007-ci ild is 20 mktb artaraq 4545- çatb<br />
Bellikl, dövlt v qeyri-dövlt olmaqla, ölk ümumthsil mktblrinin 2004-2008-ci illr aras<br />
artm göstricilrin baxaq: Thsil Nazirliyinin mlumatna sasn, bu illrd 887 yeni mktb istifad<br />
verilib. Lakin DSK-ngn mlumatlar göstrir ki, bu dövrd respublika üzr cmi 3 mktb artb. Bel<br />
r ki, yeni mktb tikintisi layihri vvl mövcud olmu mktblrin lv edilmsi il hyata<br />
keçirilib.<br />
agird say azalr, sinif otaqlar çoxalr<br />
ktb tikintisi layihrinin ksriyyti knd rayonlarn payna düür v bu baxmdan yerlrd köhn<br />
ktblrin sökülk, yaxud balanaraq yenisi il zlnmsi mümkündür. Lakin ölk miqyasgnda<br />
eyni vaxtda bu qr mktbin (Thsil Nazirliyi v DSK-nn mlumatlarn müqayissindn çxan<br />
tic gör, 2004-2008-ci illrd 884 mktb) sökülk yerind yenisinin tikilmsin ehtiyac ola<br />
bilmzdi. Baqa tfdn köhn mktblrin restavrasiyas daha srfli v asan baa gn olard.<br />
Bundan baqa, 2004-2008-ci illr arasnda ölk üzr ümumthsil mktblrind thsil alan agirdlrin<br />
saynda azalma qeyd alr. DSK-nn mlumatlarna sasn, dövlt mktblrind agirdlrin say<br />
2003/2004-cü tdris ilind 1676196 nr oluduu halda, sonrak illrd 195560 nr azalaraq<br />
2007/2008-ci tdris ilind 1480636 n enib. Bu dövrd knd rayonlarnda agirdlrin saynda qeyd<br />
alnan azalma 117765 nrdir. Bunlar is onu göstrir ki, götürülmü dövrd, xüsusn d knd<br />
rayonlaründa yeni mktbl v lav sinif otaqlarna ehtiyac artmal yox, azalmal idi.<br />
2007-ci ilin büdc investisiya xrclrinin bölgüsün dair Nazirlr Kabinetinin sncamna sasn, hmin<br />
ild 54 yeni mktbin v 59 mktbd 14940 agirdlik lav sinif otan tikintisin pul ayrb. Lakin<br />
2006/2007-ci tdris ilindn 2007/2008-ci tdris ilin ölk üzragirdlrin say 47897<br />
r azalb.<br />
Bellikl, büdc vsaitlrinin d clb edilmsi il ölk çoxlu sayda yeni mktblrin v mövcud<br />
ktblr üçün lav sinif otaqlarn tikintisi layihrin balanmasn mqs uyunluu übh<br />
altna düür.<br />
Layihr artdqca thsilin keyfiyyti a düür<br />
Bu layihr yalnz tdris raitini yaxlarmaqla thsilin keyfiyytinin artmasna tsir göstrmk<br />
baxndan sli sayla bilrdi ki, bel bir keyfiyyt artn olmadna dair statistika buna da<br />
imkan vermir<br />
Büdcn thsil sahsinn zox investisiya 2007-2008-ci illrd ayrb. Bu iki il rzind thsil ayrlan<br />
büdc investisiya xrclri 285 milyon manat ötür.<br />
Lakin 2007-ci ild orta mktbi bitirib attestat alan 113285 mzundan 25846 nri ali mktbl daxil<br />
ola bilib. Bu is mzunlarn 22,8 faizi edir. 2008-ci ild is orta mktbi bitirib attestat alm 105942<br />
zundan 20671-i, yaxud 19,5 faizi ali mkt daxil olub.<br />
Bu sah iqtisadç ekspert Rövn Aayevin apard müvafiq ararmalar da dolun tvvür yaradr.
R.Aayevin ararmasna gör, 2007-ci ild ali mktbl qbulda itirak edn 64,96 min mzunun<br />
35,6 min nri, yaxud txminn 55 faizi 200-dn a bal toplayb - yni “2 alb. Mzunabituriyentlrin<br />
17558 nri v ya 27 faizi 200-300 intervalnda bal toplayaraq ”3, 7590 nri, yaxud<br />
11,7 faizi 300-500 intervalnda bal toplayaraq “4 alb. Testd itirak edn mzunlarn cmi 4254 nri<br />
ya 6,5 faizi 500-700 intervalnda bal, o cümln 3200 nri (4,9 faiz) 500-600, 1054 nri is 600-<br />
700 intervalnda bal toplamaqla ”5 qiymtl ali mktbl daxil olublar. Bu is o demkdir ki, ölk<br />
zunlarn 82 faizinin bilik sviyysi “2 il ”3 arasnda olub.<br />
ktblr testdn ksilir<br />
Ararmada göstrilir ki, orta attestat bal 4,5-5 intervalnda olan (test sistemind bu, txminn 500-700<br />
bal intervalna uyundur) 15021 nr qbul imtahanlarnda itirak edib. Onlardan 7175 nri v ya 48<br />
faizi 300-dn, o cümln 4284 nri (28 faizi) 200-dn a bal toplayb. Onlardan cmi 2474 nri<br />
(16,5 faizi) 500-dn yuxar bal qazana bilib.<br />
bul imtahanlarna qatlan, orta attestat bal 3,5-4,5 intervalnda olan (test sistemind bu, txminn 300-<br />
500 bal intervalna uyundur) 34471 mzundan is 18746 nri, yaxud 54,5 faizi 200-dn a bal<br />
toplayb. Bu mzun-abituriyentlrin cmi 7306 nri (21,2 faizi) 300-500 intervalnda, 1626 nri (4,7<br />
faizi) 500-dn yuxar bal toplayb. Bu o demkdir ki, orta mktbd “5 qiymtlrl oxuyan agirdlrin<br />
30 faizinin, ”4 qiymtlrl oxuyanlarn is 50 faizindn çoxunun real bilik sviyysi “2 uyun glib.<br />
2007-ci ild respublika üzr mktblrin 207-dn (bütün mktblrin 6,5 faizi) ümumiyytl qbul<br />
imtahanlarna riz tqdim edn olmayb. Test qoulmu 3033 mktbdn 1008-dn (bütün mktblrin<br />
31,5 faizi) is ali mktbl bir mzun bel daxil olmayb. Göründüyü kimi, ölk üzr mktblrin<br />
1215-i (38 faizi) tsiz qalb. Bu, ölk mktblrinin txminn 40 faizinin qbul imtahanlarndan “2<br />
almas demkdir.<br />
Bir çox bölg bu göstrici üzr nticr daha ardr: Dand 22 mktbin 16-dan, Adamda 110<br />
ktbin 51-dn, Dçid 22 mktbin 12-dn, Yardmlda 38 mktbin 19-dan, Asuda 29 mktbin<br />
19-dan, Brd 59 mktbin 24-dn bir mzun da ali mkt daxil ola bilmyib.<br />
********<br />
Bütün bu rmlr, tssüf ki, Azrbaycanda mktblrin tmir-tikintisi üçün büdcn Thsil<br />
Nazirliyin ayrlan vsaitlr artdqca thsilin keyfiyytinin a düdüyün dlalt edir. Buradan is bel<br />
tic zçr ki, hökumtin büdc hesabna konkret thsil sahsind hyata keçirdiyi investisiya layihri<br />
dövl qazanc gtirmyib. Amma übhsiz, qazanc gtirdiklri var…<br />
kd baqa sah qoyulan düvlt investisiyalarn da slilik sviyysini ararmaa<br />
çalacaq.