Milli Zeka
Description
Description
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Milli</strong> Zəka<br />
– Ay vәzir, özün mәnim dövlәtimin, malımın hәddәn aşdığını yaxşı bilirsәn. Günüm keçib, başım<br />
gora titrәyir. Mәn ölәndәn sonra bu mal-dövlәtә sahib olub, çırağımı yandıracaq bir övladım yoxdu. De<br />
görüm bu barәdә tәdbirin nәdi?<br />
Vәzir dedi:<br />
– Tәsәddüqün olum, sәn mal-dövlәtini üç qısım elә. İki qısmını fağır-füğaraya payla, bәlkә övladın<br />
ola” (4, 139).<br />
Belәliklә, Ədil padşah vәzirin mәslәhәtinә әmәl elәyir. Günlәrin birindә pay verәn dәrviş gәtirib ona<br />
bir alma verir. Almanı arvadıyla birlikdә yeyәndәn sonra Ədil padşah övlad sahibi olur.<br />
Burada bir sıra mәqamlar orijinallığı ilә diqqәti cәlb elәyir. İlk növbәdә problemin qoyuluşunda<br />
tamam fәrqli bir prizmadan istifadә edilmişdir. Padşahın dәllәk çağırtdırması, dәllәyin naşılığı ucbatından<br />
onun saçlarını qırxıb sinәsinә tökmәsi mәsәlәlәri ilk baxışdan sözçülük, mәtlәbi uzatmaq tәsiri bağışlasa<br />
da, süjet vә kompozisiya başlanğıcının bu cür qurulması üsulunun özündә bir orijinallıq vә<br />
özünәmәxsusluq var. Bütün bunlarla yanaşı, yenә ümumi әnәnәvilik dә öz yerindә qorunub saxlanılmışdır.<br />
Varlı-hallı, sәlahiyyәt sahibi olan atanın övladsızlıq problemi, var-dövlәtin çoxunu nәzir-niyaz eylәyib,<br />
fәqir-füqәraya paylaması, pay verәn dәrvişin ona gözәl bir alma bağışlaması, almanın parasını özü,<br />
parasını arvadı yeyәndәn sonra onların oğul övladlarının dünyaya gәlmәsi, sonra hәmin övladın buta<br />
alaraq eşqә düşmәsi, sevgilisinә qovuşmaq uğrunda başının min bir bәla çәkmәsi vә s. kimi proseslәr,<br />
demәk olar ki, әksәr klassik mәhәbbәt dastanlarında xaraktercә bir-birinә bәnzәyir.<br />
Lakin yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bu әnәnәvilik vә oxşarlığı, süjet başlanğıclarının eyniyyәtini<br />
dastanların bir-birini tәkrarlaması, mövzu çeynәnmişliyi kimi qәbul etmәk olmaz. Bütün oxşarlıqlara,<br />
әnәnәviliklәrә baxmayaraq, hәr bir dastan hadisә vә macәralarının zәnginliyinә, rәngarәngliyinә,<br />
qәhrәmanların üzlәşdiklәri problemlәrin, sevgilәri yolunda çәkdiklәri әzab-әziyyәtlәrin, süjet xәtti<br />
boyunca başlarına gәlәn müsibәtlәrin xarakterinә görә fәrqlәndiyi kimi, başlanğıcdakı problemin әnәnәvi<br />
qoyuluşunun özündә dә, yuxarıdakı nümunәdәn göründüyü kimi, bir fәrqlilik, özәllik duyulmaqdadır.<br />
Mәsәlәn, xalq arasında әn geniş yayılmış vә әn çox sevilәn dastanlardan olan “Əsli vә Kәrәm”in<br />
başlanğıcı ilә “Qurbani” dastanının başlanğıcındakı süjet oxşarlıqlarını müqayisә edәk. “Əsli vә Kәrәm”<br />
dastanından nümunә: “...Ziyad xanın övladı yox idi ki, ölәndә dövlәtinә, varına sahib dursun. O, hәmişә<br />
övlad dәrdi çәkirdi; nә qәlbi açılır, nә dә üzü gülürdü.<br />
Ziyad xanın Qara keşiş adlı bir zalım vәziri vardı. Necә deyәrlәr, su axar, çuxurun tapar; bu vәzirin<br />
dә övladı yox idi.<br />
Bir gün Ziyad xan Qara keşişin bağında oturmuşdu. Onlar keçmişdәn, gәlәcәkdәn söhbәt elәyirdilәr.<br />
Ziyad xan dedi:<br />
– Qara keşiş, nә sәnin övladın var, nә mәnim. Ölәndәn sonra bizim çırağımızı yandıran olmayacaq.<br />
Gәl fağırların qarınlarını doyduraq, nәzir-niyaz verәk, bәlkә, Allah bizә bir övlad verdi; özü dә indidәn<br />
arada şәrt qoyaq.<br />
Keşiş dedi:<br />
– Tәki övladımız olsun, nә şәrt desәn razıyam.<br />
Ziyad xan dedi:<br />
– Əgәr mәnim qızım, sәnin oğlun oldu, mәn qızımı sәnin oğluna verim; yox, sәnin qızın, mәnim<br />
oğlum oldu, sәn qızını mәnim oğluma verәcәksәn.<br />
Keşiş razı oldu. Əhd-peyman elәyib hәrә öz otağına getdi.<br />
Sәhәrisi gün Ziyad xan car çәkdirdi. Gәncә әhlini – fәğirәn-sәğirәn bir yerә cәm elәtdi. Acları<br />
doyurdu, yalavacları yedirtdi, әlsiz-ayaqsızlara pul verib yola saldı.<br />
El ağzı fal ağzı, deyәrlәr. El duası qәbul olundu. Doqquz ay doqquz gün doqquz saat doqquz dәqiqә<br />
keçәndәn sonra Ziyad xanın bir oğlu, Qara keşişin dә bir qızı dünyaya gәldi. Ziyad xan әyan-әşrәfi<br />
toplayıb şadyanalıq keçirdi. Oğlanın adını Mahmud, qızın adını Mәryәm qoydular. Uşaqları tapşırdılar<br />
dayәlәrә” (3, 4-5).<br />
Nümunәdәn göründüyü kimi, “Əsli vә Kәrәm” dastanında övladı olmayan var-dövlәt, sәlahiyyәt<br />
sahibi Ziyad xanın özüdür vә o, hәmişә övladsızlıq dәrdi çәkir. Var-dövlәtindәn yoxsulların, yalavacların<br />
qarnını doyuraraq tәk özünә yox, vәziri Qara keşişә dә Tanrıdan övlad dilәyir. Əhd-peyman bağlayırlar.<br />
Uşaqlar dünyaya hәlә göz açmamışdan bir-birinә deyikli olurlar. Lakin digәr mәşhur mәhәbbәt dastanı<br />
olan “Qurbani”dә vәziyyәt – problemin qoyuluşu mahiyyәtcә oxşar olsa da, formaca xeyli fәrqlidir. Bu<br />
28