Milli Zeka
Description
Description
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Milli</strong> Zəka<br />
AZƏRBAYCAN FOLKLORŞÜNASLIĞININ<br />
DÜNƏNİ VƏ BUGÜNÜ<br />
Muxtar İMANOV,<br />
AMEA-nın müxbir üzvü,<br />
Folklor İnstitutunun direktoru<br />
Azәrbaycan folklorşünaslığının dünәni çox da<br />
uzaq keçmişlәrә gedib çıxmır, çünki<br />
folklorşünaslıq hәm dünyada, hәm dә bizdә<br />
qismәn cavan elm sahәlәrindәn biridir. Avropada XVIII<br />
әsrin sonu, XIX әsrin әvvәllәrindәn formalaşmağa başlayan<br />
folklorşünaslığın bizdәki yaranma tarixi XIX әsrin sonları,<br />
XX әsrin әvvәllәrinә tәsadüf edir. Avropada olduğu kimi,<br />
bizdә dә folklorşünaslıq, әsasәn, folklor mәtnlәrinin top -<br />
lanmasından, tәrtib vә nәşr olunmasından, nәşr olunmuş<br />
mәtnlәrә elmi münasibәt bildirilmәsindәn başlayır. Düzdür,<br />
XVI-XVIII әsrlәrә aid müxtәlif әlyazmalarda xalq<br />
әdәbiyyatı nümunәlәrinә rast gәlmәk olur, lakin folklorşünas<br />
P.Əfәndiyevin dә qeyd etdiyi kimi, “XVI-XVIII әsrlәrdә<br />
xalq әdәbiyyatımızın yazıya alınması… daha çox kortәbii<br />
xarakter daşıyır” (1, 33-34). Azәrbaycan folkloruna<br />
münasibәtdә әvvәlki dövrlәrdәn XIX әsrin başlıca fәrqi xalq<br />
әdәbiyyatı nümunәlәrinin az-çox sistemli yazıya<br />
alınmasında vә araşdırılmasında özünü göstәrir.<br />
“Azәrbaycan dilindә folklor materiallarından ibarәt irihәcmli ilk әlyazma” (1, 37) mәhz XIX әsrin әvvәlindә – 1804-<br />
cü ildә meydana çıxır. Əndәlib Qaracadağinin hazırladığı bu әlyazma o dövrkü vә o dövrә qәdәrki bir çox әlyazmalardan<br />
fәrqli olaraq, “tam folklor örnәklәri” (1, 687) әsasında tәrtib edilir. Şimali Azәrbaycanın Rusiya tәrkibinә daxil<br />
edilmәsindәn sonra Rusiya vә Avropa ilә elmi-mәdәni әlaqәlәrin genişlәnmәsi folklor materiallarının toplanıb nәşr<br />
olunması işinә әsaslı tәsir göstәrir. O vaxt Tiflisdә rus dilindә nәşrә başlayan “Тифлисские ведомости”, “Кавказ”,<br />
“Кавказский вестник”, “Новое обозрение”, “Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа”<br />
kimi qәzet vә jurnallarda Qafqazın digәr xalqları ilә yanaşı, Azәrbaycan türklәrinin dә folklor vә etnoqrafiyasına dair<br />
materiallar çap olunur. XIX әsrin ikinci yarısında Azәrbaycan türkcәsindә nәşr olunan “Əkinçi” vә “Kәşkül” qәzetlәri<br />
öz sәhifәlәrindә şifahi xalq әdәbiyyatı nümunәlәrinә müәyyәn qәdәr yer ayırır. XIX әsr Azәrbaycan maarifçilik<br />
hәrәkatının başında duran M.F.Axundzadә vә H.Zәrdabi kimi ziyalıların xalq әdәbiyyatı nümunәlәrinin toplanması işi<br />
ilә dә mәşğul olması xüsusәn (M.Axundzadәnin bayatılar, H.Zәrdabinin xalq mahnıları toplaması) o dövrdә folklora<br />
diqqәtin nә qәdәr artdığını göstәrәn faktlardan sayıla bilәr. Sәciyyәvi faktlar sırasında o da qeyd oluna bilәr ki, folklor<br />
nümunәlәrindәn ibarәt ilk kitabımızın vә folklorla bağlı ilk ciddi elmi mәqalәmizin işıq üzü görmәsi dә mәhz XIX<br />
әsrә tәsadüf edir. 1848-ci ildә Mirzә Kazım bәy Sankt-Peterburqun “Северное обозрение” mәcmuәsindә “Firdovsi<br />
әsәrlәrindә fars әsatiri” adlı sanballı mәqalә çap etdirir. XIX әsrin 80-90-cı illәrindә Tiflisdә çıxan rusdilli qәzet vә jurnallarda<br />
F.Köçәrli, T.Bayramәlibәyov, E.Sultanov, H.Vәzirov, M.Mahmudbәyov vә b. maarifçilәrin folklora aid<br />
müxtәlif mәqalәlәri dәrc edilir. 1899-cu ildә Mәmmәdvәli Qәmәrli İrәvanda “Atalar sözü” kitabını çap etdirir.<br />
Maraqlıdır ki, dәrsliklәrdә xalq әdәbiyyatı nümunәlәrindәn istifadә әnәnәsi dә mәhz XIX әsrdәn başlayır. 1852-ci ildә<br />
M.Ş.Vazehin İ.Qriqoryevlә birgә hazırladığı “Kitabi-türki” dәrsliyi, 1882-ci ildә A.O.Çernyayevskinin “Vәtәn dili”<br />
dәrsliyinin I hissәsi, 1888-ci ildә hәmin müәllifin Sәfәrәli bәy Vәlibәyovla birgә hazırladığı “Vәtәn dili” dәrsliyinin<br />
II hissәsi, 1898-ci ildә Rәşid bәy Əfәndiyevin “Uşaq bağçası” dәrsliyi meydana çıxır. Toplama, nәşr vә tәdqiqlә bağlı<br />
olaraq ümumi şәkildә xatırlatdığımız bütün bu faktlar Azәrbaycan folklorşünaslığının ilk rüşeymlәrinin XIX әsrdә,<br />
xüsusәn hәmin әsrin sonlarında yaranmasını göstәrәn faktlardır.<br />
İlk rüşeymlәri XIX әsrin sonlarında yaranan Azәrbaycan folklorşünaslığının tәşәkkül dövrünü XX әsrin әvvәllәrinә<br />
aid etmәk, bizcә, daha doğru olar. XX әsrin әvvәllәrindә müzakirә vә mübahisәlәrin әsas mövzularından olan ana dili<br />
mәsәlәsi folklora diqqәti xüsusi olaraq artırırdı. “Ana dilindә necә yazmaq lazımdır” sualı qarşısında qalan әdiblәrimiz<br />
istәr-istәmәz el әdәbiyyatına üz tutmalı, folklor nümunәlәrindә ifadәsini tapan xalq dilini әn mötәbәr örnәk kimi qәbul<br />
etmәli olurdular. Tәsadüfi deyil ki, el әdәbiyyatı nümunәlәrinә geniş yer verәn dәrslik, qiraәt kitabları, mәtbuat<br />
orqanlarının sayı vә sanbalı XX әsrin әvvәllәrindә xeyli miqdarda artır, “Bәsirәtül-әtfal” (1901), “Birinci il” (1907),<br />
12