aktualizacja inwentaryzacji przyrodniczej gminy polkowice - Biuletyn ...
aktualizacja inwentaryzacji przyrodniczej gminy polkowice - Biuletyn ...
aktualizacja inwentaryzacji przyrodniczej gminy polkowice - Biuletyn ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
AKTUALIZACJA INWENTARYZACJI PRZYRODNICZEJ<br />
GMINY POLKOWICE<br />
AKTUALIZAC JĘ INWE NTA R YZAC JI OPRAC OWANO<br />
W BIU RZE URZĄ DZA NIA LA SU I GE ODEZJI LEŚNEJ ODDZIAŁ W BRZE GU<br />
Inwentaryzację zaktualizował zespół w składzie:<br />
dr Anna Wójcicka-Rosińska (flora, siedliska przyrodnicze, grzyby wielkoowocnikowe)<br />
mgr inż. Urszula Franczak (fizjografia, turystyka i rekreacja)<br />
mgr inż. Katarzyna Drozd (baza danych GIS, opracowanie kartograficzne)<br />
inż. Hanna Fałtynowicz (biomonitoring)<br />
mgr inż. Iwona Kijora (ichtiofauna)<br />
dr Grzegorz Kosior (mszaki)<br />
dr Dariusz Łupicki (herpetofauna, teriofauna)<br />
dr Adam Malkiewicz (entomofauna)<br />
mgr Katarzyna Pietrzykowska (biomonitoring)<br />
dr Dariusz Rosiński (zabytki i dobra materialne, klimat)<br />
mgr Janusz Stępniewski (ornitofauna)<br />
Nadzór naukowy nad inwentaryzacją:<br />
..................................................<br />
dr Dariusz Rosiński<br />
(Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej)<br />
..................................................<br />
dr Anna Wójcicka-Rosińska<br />
(Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej)<br />
Akceptuje:<br />
sekretariat@brzeg.buligl.pl<br />
www.brzeg.buligl.pl<br />
Dyrektor Oddziału<br />
.............................................<br />
mgr inż. Janusz Bańkowski<br />
BRZEG 2012
SPIS TREŚCI<br />
I. WSTĘP....................................................................................................................... 7<br />
II.<br />
I.1. Podstawa formalno-prawna ........................................................................................ 7<br />
I.2. Cel opracowania .......................................................................................................... 7<br />
I.3. Zakres opracowania ..................................................................................................... 8<br />
CHARAKTERYSTYKA FIZYCZNOGEOGRAFICZNA..........................................................14<br />
II.1. Położenie administracyjne......................................................................................... 14<br />
II.2. Położenie geograficzne .............................................................................................. 14<br />
II.3. Położenie geobotaniczne ........................................................................................... 15<br />
II.4. Położenie przyrodniczo-leśne .................................................................................... 17<br />
II.5. Rzeźba terenu i typy krajobrazu naturalnego ........................................................... 18<br />
II.6. Budowa geologiczna i hydrogeologiczna ................................................................... 19<br />
II.7. Warunki klimatyczne ................................................................................................. 23<br />
II.8. Wody powierzchniowe .............................................................................................. 24<br />
II.9. Gleby .......................................................................................................................... 26<br />
II.10. Literatura ................................................................................................................... 27<br />
III. WYNIKI PRAC INWENTARYZACYJNYCH ......................................................................28<br />
III.1. Mikobiota ................................................................................................................... 28<br />
III.1.1. Dotychczasowe rozpoznanie .............................................................................. 28<br />
III.1.2. Zakres prac i metodyka badań ........................................................................... 32<br />
III.1.3. Grzyby wielkoowocnikowe ................................................................................. 32<br />
III.1.4. Porosty ............................................................................................................... 34<br />
III.1.4.1. Porosty epigeiczne ...................................................................................... 34<br />
III.1.4.2. Porosty epifityczne ...................................................................................... 35<br />
III.1.5. Podsumowanie ................................................................................................... 36<br />
III.1.6. Literatura ............................................................................................................ 36<br />
III.2. Flora ........................................................................................................................... 38<br />
III.2.1. Historia badań florystycznych i stan zbadania flory ........................................... 38<br />
III.2.2. Metodyka badań ................................................................................................ 38<br />
III.2.3. Aktualne stanowiska roślin chronionych, zagrożonych i rzadkich ..................... 39<br />
III.2.4. Gatunki obce, w tym inwazyjne ......................................................................... 52<br />
III.2.5. Charakterystyka szaty roślinnej.......................................................................... 57<br />
III.2.6. Mszaki ................................................................................................................. 64<br />
III.2.7. Mikroflora ........................................................................................................... 65<br />
III.2.8. Literatura ............................................................................................................ 66<br />
III.3. Siedliska przyrodnicze z załącznika I Dyrektywy 92/43/EWG ................................... 68<br />
III.4. Fauna ......................................................................................................................... 71<br />
III.4.1. Bezkręgowce ...................................................................................................... 71<br />
III.4.1.1. Wstęp .......................................................................................................... 71<br />
III.4.1.2. Metodyka badań ......................................................................................... 72<br />
III.4.1.3. Wyniki ......................................................................................................... 73<br />
III.4.1.4. Dyskusja i podsumowanie ........................................................................... 81<br />
III.4.1.5. Literatura ..................................................................................................... 85<br />
3
III.4.2. Ryby .................................................................................................................... 85<br />
III.4.2.1. Wstęp .......................................................................................................... 85<br />
III.4.2.2. Metodyka badań ......................................................................................... 85<br />
III.4.2.1. Wyniki ......................................................................................................... 86<br />
III.4.2.2. Podsumowanie............................................................................................ 90<br />
III.4.2.3. Literatura ..................................................................................................... 92<br />
III.4.3. Płazy i gady ......................................................................................................... 92<br />
III.4.3.1. Wstęp .......................................................................................................... 92<br />
III.4.3.2. Metodyka badań ......................................................................................... 93<br />
III.4.3.3. Wyniki ......................................................................................................... 95<br />
III.4.3.4. Podsumowanie.......................................................................................... 123<br />
III.4.3.5. Literatura ................................................................................................... 125<br />
III.4.4. Ptaki .................................................................................................................. 126<br />
III.4.4.1. Wstęp ........................................................................................................ 126<br />
III.4.4.2. Metodyka badań ....................................................................................... 126<br />
III.4.4.3. Wyniki ....................................................................................................... 128<br />
III.4.4.4. Dyskusja i podsumowanie ......................................................................... 151<br />
III.4.4.5. Literatura ................................................................................................... 156<br />
III.4.5. Ssaki .................................................................................................................. 156<br />
III.4.5.1. Wstęp ........................................................................................................ 156<br />
III.4.5.2. Metodyka badań ....................................................................................... 157<br />
III.4.5.3. Wyniki ....................................................................................................... 159<br />
III.4.5.4. Podsumowanie.......................................................................................... 192<br />
III.4.5.5. Literatura ................................................................................................... 196<br />
IV. OCHRONA PRZYRODY ............................................................................................. 197<br />
IV.1. Wstęp ....................................................................................................................... 197<br />
IV.2. Istniejące formy ochrony przyrody .......................................................................... 198<br />
IV.2.1. Obszarowe formy ochrony przyrody ................................................................ 198<br />
IV.2.1.1. Obszar Chronionego Krajobrazu „Lasy Chocianowskie” ........................... 198<br />
IV.2.1.2. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Guzicki Potok” ................................. 200<br />
IV.2.1.3. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Trzebcz” .......................................... 203<br />
IV.2.2. Indywidualne formy ochrony przyrody ............................................................ 205<br />
IV.2.2.1. Pomniki przyrody ...................................................................................... 205<br />
IV.3. Proponowane formy ochrony przyrody .................................................................. 206<br />
IV.3.1. Historia terenów proponowanych do obszarowej ochrony przyrody<br />
na terenie <strong>gminy</strong> .............................................................................................. 206<br />
IV.3.2. Aktualnie proponowane obszarowe formy ochrony ....................................... 209<br />
IV.3.2.1. Proponowany rezerwat przyrody „Żukowskie Śnieżyce” ......................... 210<br />
IV.3.2.2. Proponowany rezerwat przyrody „Dolina Lipówki” ................................. 215<br />
IV.3.2.3. Proponowany rezerwat przyrody „Lasy Barszowskie” ............................. 218<br />
IV.3.2.4. Proponowany zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Tarnówek” ............... 221<br />
IV.3.2.5. Proponowany zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Strumień Stobna” .... 224<br />
IV.3.2.6. Proponowany użytek ekologiczny „Dolina Skłoby” .................................. 226<br />
IV.3.2.7. Proponowany użytek ekologiczny „Rozlewisko w Jędrzychowie” ............ 228<br />
4
IV.3.2.8. Proponowany użytek ekologiczny „Park podworski w Nowym Dworze” . 231<br />
IV.3.2.9. Proponowany użytek ekologiczny „Rosiczka pod Sobinem” .................... 233<br />
IV.3.2.10. Proponowany użytek ekologiczny „Źródło w Żelaznym Moście” ............. 235<br />
IV.3.2.11. Proponowany użytek ekologiczny „Szafirek”............................................ 237<br />
IV.3.2.12. Proponowany użytek ekologiczny „Glinianki w Polkowicach” ................. 239<br />
IV.3.2.13. Proponowany użytek ekologiczny „Leśne glinianki koło Pieszkowic” ...... 241<br />
IV.3.3. Zalecenia ochronne dla proponowanych form ochrony obszarowej .............. 243<br />
IV.3.3.1. Podsumowanie.......................................................................................... 246<br />
IV.3.4. Indywidualne proponowane formy ochrony przyrody .................................... 247<br />
IV.3.4.1. Metodyka .................................................................................................. 247<br />
IV.3.4.2. Inwentaryzacja dendroflory ...................................................................... 248<br />
IV.3.4.3. Inwentaryzacja obiektów przyrody nieożywionej .................................... 262<br />
IV.4. Ekologiczny system przestrzenny ............................................................................ 262<br />
IV.4.1. Układ przestrzenny istniejących i proponowanych obszarowych<br />
form ochrony .................................................................................................... 263<br />
IV.4.2. Bariery ekologiczne .......................................................................................... 266<br />
IV.4.3. Wskazania do miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego <strong>gminy</strong> 267<br />
IV.5. Literatura ................................................................................................................. 269<br />
V. ZARYS ZAGROŻEŃ ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO ............................................... 270<br />
V.1. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego ........................................................ 270<br />
V.1.1. Główne źródła zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego ........................... 271<br />
V.1.2. Działania niezbędne do przywrócenia standardów jakości powietrza ............ 273<br />
V.1.3. Wpływ zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego na komponenty<br />
przyrodnicze ..................................................................................................... 274<br />
V.2. Gospodarka wodna i ściekowa ................................................................................ 274<br />
V.2.1. Stan wód powierzchniowych ........................................................................... 274<br />
V.2.2. Stan wód podziemnych .................................................................................... 275<br />
V.2.3. Główne źródła zanieczyszczeń wód ................................................................. 276<br />
V.2.1. Wpływ stanu wód na komponenty przyrodnicze ............................................ 276<br />
V.3. Gospodarka odpadami ............................................................................................ 277<br />
V.3.1. Wpływ gospodarki odpadami na komponenty przyrodnicze .......................... 277<br />
V.4. Literatura ................................................................................................................. 278<br />
VI. BIOINDYKACJA ZANIECZYSZCZEŃ ATMOSFERYCZNYCH ............................................ 279<br />
VI.1. Wstęp ....................................................................................................................... 279<br />
VI.2. Metodyka ................................................................................................................. 283<br />
VI.3. Wyniki ...................................................................................................................... 285<br />
VI.3.1. Lista gatunków porostów nadrzewnych .......................................................... 285<br />
VI.3.2. Analiza bioty porostów nadrzewnych .............................................................. 288<br />
VI.3.3. Ocena stanu atmosfery .................................................................................... 293<br />
VI.4. Podsumowanie ........................................................................................................ 295<br />
VI.5. Literatura ................................................................................................................. 295<br />
VII. WPŁYW SPOSOBU UŻYTKOWANIA GRUNTÓW NA WALORY PRZYRODNICZE GMINY 297<br />
VII.1. Tereny rolnicze ........................................................................................................ 297<br />
VII.2. Tereny leśne ............................................................................................................ 299<br />
5
VII.3. Tereny przemysłowe ............................................................................................... 303<br />
VII.4. Komunikacja ............................................................................................................ 304<br />
VII.5. Urbanizacja .............................................................................................................. 305<br />
VII.6. Literatura ................................................................................................................. 306<br />
VIII. TURYSTYKA I REKREACJA ........................................................................................ 308<br />
VIII.1. Walory kulturowe .................................................................................................... 308<br />
VIII.1.1. Zabytki .............................................................................................................. 308<br />
VIII.1.2. Cmentarze ........................................................................................................ 321<br />
VIII.1.3. Zespoły zieleni zabytkowej ............................................................................... 323<br />
VIII.1.4. Aleje przydrożne ............................................................................................... 328<br />
VIII.2. Turystyczna baza komunikacyjna ............................................................................ 330<br />
VIII.2.1. Szlaki i trasy turystyczne................................................................................... 330<br />
VIII.2.2. Ścieżki edukacyjno-turystyczne ........................................................................ 332<br />
IX. LITERATURA ........................................................................................................... 335<br />
X. SPIS ZAŁĄCZNIKÓW ................................................................................................ 344<br />
X.1. Karty ewidencyjne i zestawienia – skatalogowane informacje dotyczące<br />
zinwentaryzowanych stanowisk fauny i flory oraz pozostałych elementów objętych<br />
inwentaryzacją. ........................................................................................................ 344<br />
X.2. Dokumentacja kartograficzna.................................................................................. 344<br />
X.3. Dokumentacja fotograficzna ................................................................................... 344<br />
6
I. WSTĘP<br />
Człowiek każdego dnia wywiera silny wpływ na otaczające go środowisko naturalne.<br />
Siła tego wpływu jest zazwyczaj bagatelizowana lub trudna do określenia, pomimo<br />
zachodzących przekształceń, których efektem mogą być nieodwracalne zmiany<br />
w środowisku. Istnieje wiele sposobów na eliminację lub przynajmniej ograniczenie<br />
postępującej degradacji otaczającej przyrody, jednak ustalenie działań ochronnych<br />
zmniejszających antropopresję musi być poprzedzone rzetelnymi obserwacjami i analizą<br />
stanu aktualnego zasobów przyrodniczych. Podjęte przez gminę Polkowice w 1996 roku<br />
działania, których efektem była „Inwentaryzacja przyrodnicza <strong>gminy</strong> Polkowice” świadczą<br />
o trosce, z jaką gospodarze <strong>gminy</strong> pochylili się nad tym silnie przeobrażonym przez<br />
człowieka obszarem. Efektem prac licznego zespołu autorskiego było opracowanie, w którym<br />
wskazano najcenniejsze obszary i obiekty przyrodnicze. Kompleksowe opracowanie stało się<br />
punktem wyjścia do prowadzonej aktualizacji <strong>inwentaryzacji</strong>, jednak z uwagi na to, że wiele<br />
z propozycji objęcia ochroną prawną najcenniejszych obszarów nie doczekało się realizacji,<br />
aktualnie prowadzona inwentaryzacja jako cel główny zakłada ponowną weryfikację<br />
i wskazanie najcenniejszych obiektów przyrodniczych do ochrony przed degradacją.<br />
I.1. PODSTAWA FORMALNO-PRAWNA<br />
„Aktualizacja <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong> Polkowice” realizowana była<br />
w oparciu o Umowę pomiędzy Gminą Polkowice a Biurem Urządzania Lasu i Geodezji<br />
Leśnej Oddział w Brzegu nr 220/04/11 zawartą w dniu 7 kwietnia 2011 roku. Zakres prac<br />
obejmował wykonanie <strong>inwentaryzacji</strong> w terenie oraz wykonanie dokumentacji zgodnie<br />
z opisem podanym w załączniku do Umowy. W drodze konsultacji za zgodą Zamawiającego<br />
i Wykonawcy Umowa została uszczegółowiona notatką służbową z dnia 25 sierpnia 2011<br />
roku, w której Strony doprecyzowały zakres prac do wykonania oraz szczegóły metodyczne<br />
i techniczne.<br />
I.2. CEL OPRACOWANIA<br />
Głownym celem opracowania była weryfikacja i wzbogacenie o dodatkowe informacje<br />
istniejącej <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong> Polkowice poprzez ponowną inwentaryzację<br />
flory i fauny. W oparciu o cel główny zespół autorski określił cele cząstkowe, na które<br />
składały się:<br />
1. Wykonanie obserwacji terenowych flory i fauny, badań literaturowych oraz wywiadów<br />
z przedstawicielami samorządu lokalnego i pracownikami administracji PGL LP;<br />
7
2. Weryfikacja stanu najcenniejszych obszarów i obiektów zlokalizowanych na terenie<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice w celu podtrzymania lub odrzucenia objęcia ich ochroną prawną;<br />
3. Inwentaryzacja siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG oraz innych cennych pod względem botanicznym i faunistycznym<br />
obszarów;<br />
4. Inwentaryzacja zabytków kulturowych;<br />
5. Ocena stanu zagospodarowania turystycznego z określeniem szans jego rozwoju;<br />
6. Ocena stanu przyrody wraz ze wskazaniem ewentualnych zagrożeń i miejsc<br />
szczególnej troski dla zinwentaryzowanej przyrody na terenie <strong>gminy</strong>;<br />
7. Określenie wytycznych i wniosków do Studium zagospodarowania przestrzennego<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice i miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego.<br />
I.3. ZAKRES OPRACOWANIA<br />
Opracowanie obejmuje wykonanie <strong>inwentaryzacji</strong> w terenie oraz wykonanie<br />
dokumentacji zgodnie z załącznikiem do umowy nr 220/04/11 z dnia 7 kwietnia 2011 roku.<br />
Prace terenowe objęły jeden pełny sezon obserwacyjny, co w wielu przypadkach okazało się<br />
zbyt krótkim czasem do właściwego rozpoznania i potwierdzenia występowania wielu<br />
gatunków, szczególnie zwierząt. Badania prowadzili eksperci w składzie: dr Dariusz Rosiński<br />
(zabytki i dobra materialne), dr Anna Wójcicka-Rosińska (flora, siedliska przyrodnicze,<br />
grzyby wielkoowocnikowe), inż. Hanna Fałtynowicz (biomonitoring środowiska),<br />
mgr Katarzyna Pietrzykowska (biomonitoring środowiska), mgr inż. Iwona Kijora<br />
(ichtiofauna), dr Dariusz Łupicki (herpetofauna, teriofauna), dr Adam Malkiewicz<br />
(entomofauna), mgr Janusz Stępniewski (ornitofauna). Ponadto w pracach kameralnych przy<br />
opracowaniu całości udział wzięli: mgr inż. Urszula Franczak (fizjografia terenu, turystyka<br />
i rekreacja), mgr inż. Katarzyna Drozd (baza danych GIS, opracowanie kartograficzne),<br />
dr Grzegorz Kosior (mszaki).<br />
Nadzór naukowy nad całością wykonywanych prac inwentaryzacyjnych<br />
i kameralnych prowadzili dr Anna Wójcicka-Rosińska i dr Dariusz Rosiński (Biuro<br />
Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej).<br />
Opracowanie składa się następujących części:<br />
<br />
Opis ogólny przedstawiający wyniki <strong>inwentaryzacji</strong> pn. „Aktualizacja <strong>inwentaryzacji</strong><br />
<strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong> Polkowice”<br />
o część opisowa,<br />
o wyniki <strong>inwentaryzacji</strong> i analiza poszczególnych elementów przyrody,<br />
o podsumowanie poszczególnych elementów przyrody z analizą stanu<br />
aktualnego do <strong>inwentaryzacji</strong> z lat 1996-1997,<br />
8
o ocenę stanu przyrody wraz ze wskazaniem ewentualnych zagrożeń i miejsc<br />
szczególnej troski dla zinwentaryzowanej przyrody na terenie <strong>gminy</strong>,<br />
o podsumowanie zawierające syntetyczne wnioski końcowe z omówieniem<br />
obszarów proponowanych do objęcia ochroną.<br />
Karty ewidencyjne i zestawienia – skatalogowane informacje dotyczące<br />
zinwentaryzowanych stanowisk fauny i flory oraz pozostałych elementów objętych<br />
inwentaryzacją (ogółem 2006 kart) w tym:<br />
o Zwierzęta (840 kart)<br />
• Mięczaki (2 karty)<br />
• Owady (57 kart)<br />
• Ryby (17 kart)<br />
• Płazy (111 kart)<br />
• Gady (47 kart)<br />
• Ptaki (352 karty)<br />
• Ssaki (254 karty)<br />
o Rośliny (884 karty)<br />
• Mszaki (495 kart)<br />
• Rośliny naczyniowe (389 kart)<br />
o Grzyby (119 kart)<br />
• Porosty (118 kart)<br />
• Grzyby wielkoowocnikowe (1 karta)<br />
o Pomniki przyrody ożywionej (2 karty)<br />
o Obiekty o cechach pomników przyrody ożywionej (108 kart)<br />
o Obiekty o cechach pomników przyrody nieożywionej (10 kart)<br />
o Parki podworskie wpisane do rejestru zabytków (6 kart)<br />
o Cmentarze wpisane do rejestru zabytków (2 karty)<br />
o Parki podworskie niewpisane do rejestru zabytków (4 karty)<br />
o Cmentarze niewpisane do rejestru zabytków (10 kart)<br />
o Aleje niewpisane do rejestru zabytków (21 kart)<br />
o Zestawienie pomników przyrody ożywionej<br />
o Zestawienie obiektów o cechach pomników przyrody ożywionej<br />
o Zestawienie cennych obiektów przyrody nieożywionej<br />
<br />
Dokumentacja kartograficzna – mapy w skali 1 : 10 000 (z podziałem na 4 arkusze)<br />
przedstawiające wyniki <strong>inwentaryzacji</strong>:<br />
o Mapa stanowisk roślin naczyniowych, porostów i grzybów<br />
wielkoowocnikowych,<br />
o Mapa stanowisk zwierząt,<br />
9
o Mapa cennych i rzadkich siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I<br />
Dyrektywy Rady 92/43/EWG,<br />
o Mapa istniejących i proponowanych form ochrony przyrody (obszarowej<br />
i indywidulanej) w tym:<br />
• istniejące pomniki przyrody ożywionej i nieożywionej<br />
• obiekty przyrody proponowane do objęcia ochroną prawną w formie<br />
pomników przyrody lub w innej formie<br />
• istniejące obszary objęte ochroną prawną<br />
• obszary proponowane do objęcia ochroną.<br />
Dokumentacja kartograficzna – mapa w skali 1 : 20 000 (bez podziału na arkusze) na<br />
podkładzie projektu Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania<br />
Przestrzennego <strong>gminy</strong> Polkowice (wyk. Biuro Urbanistyczne Ecoland, aktualność na<br />
dzień 31 lipca 2012 roku)<br />
o Ustalenia i wskazania do planów zagospodarowania przestrzennego i studiów<br />
uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego.<br />
Dokumentacja kartograficzna – mapy w tekście opracowania<br />
o Zagrożenia wewnętrzne i zewnętrzne dla istniejących i proponowanych<br />
obszarowych form ochrony przyrody.<br />
Dokumentacja fotograficzna (łącznie 469 fotografii). Fotografie przedstawiają<br />
najcenniejsze ekosystemy, wybrane chronione i rzadkie gatunki roślin i zwierząt,<br />
pomniki przyrody (po 2 zdjęcia) oraz obiekty proponowane do ochrony na badanym<br />
terenie (po 3 zdjęcia). Fotografie istniejących i proponowanych form ochrony przyrody<br />
odnoszą się do konkretnych obiektów zinwentaryzowanych podczas prac<br />
terenowych; fotografie roślin, siedlisk przyrodniczych i zwierząt nie przedstawiają<br />
konkretnych lokalizacji (nie zawsze pochodzą z terenu <strong>gminy</strong> Polkowice), a jedynie<br />
prezentują wygląd rośliny, siedliska przyrodniczego i zwierzęcia.<br />
Płyta DVD, na której znajdują się:<br />
o w katalogu „Polkowice”<br />
• opis ogólny (tekst i tabele) przedstawiający wyniki <strong>inwentaryzacji</strong> pn.<br />
„Aktualizacja <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong> Polkowice” (MS Word<br />
2010 *.docx i Adobe Acrobat *.pdf),<br />
• karty ewidencyjne i zestawienia (Adobe Acrobat *.pdf),<br />
• baza pomników przyrody i obiektów cennych proponowanych<br />
do ochrony (MS Access 2003 *.mdb),<br />
• katalogi: fotografie, mapy, wydruki map.<br />
10
o w katalogu „fotografie” znajduje się dokumentacja fotograficzna<br />
przeprowadzonej aktualizacji <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> podzielona na<br />
katalogi niższego rzędu odpowiadające podziałom stosowanym w tekście<br />
<strong>inwentaryzacji</strong>; fotografie przedstawiają najcenniejsze ekosystemy, wybrane<br />
chronione i rzadkie gatunki roślin i zwierząt, pomniki przyrody (po 2 zdjęcia)<br />
oraz obiekty proponowane do ochrony na badanym terenie (po 3 zdjęcia);<br />
fotografie istniejących i proponowanych form ochrony przyrody odnoszą się<br />
do konkretnych obiektów zinwentaryzowanych podczas prac terenowych;<br />
fotografie roślin, siedlisk przyrodniczych i zwierząt nie przedstawiają<br />
konkretnych lokalizacji (nie zawsze pochodzą z terenu <strong>gminy</strong> Polkowice),<br />
a jedynie prezentują wygląd rośliny, siedliska przyrodniczego i zwierzęcia;<br />
wszystkie pliki zostały zapisane z kompresją JPG;<br />
o w katalogu „mapy” umieszczone zostały warstwy GIS, podkłady rastrowe,<br />
projekty map (przygotowane programem ArcMap ver. 10) wszystkie zapisane<br />
w Państwowym Układzie Współrzędnych Geodezyjnych 2000; katalog<br />
zawiera 7 podkatalogów:<br />
• dane_warstwy – warstwy przekazane przez Zamawiającego do<br />
wykonania aktualizacji <strong>inwentaryzacji</strong> w tym Studium<br />
Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice (wyk. Biuro Urbanistyczne Ecoland, aktualność<br />
11
o<br />
na dzień 31 lipca 2012 roku), dane z ewidencji gruntów<br />
i budynków, projektowane zalesienia pochodzące<br />
z opracowywanego w trakcie prac nad aktualizacją<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> przez Dolnośląskie Biuro Geodezji i Terenów<br />
Rolnych we Wrocławiu Oddział w Legnicy projektu granicy rolnoleśnej<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice;<br />
• inne_warstwy – warstwy pomocnicze do prawidłowego wyświetlania<br />
projektów map (*.mxd) zapisanych w katalogu „projekty_mxd”;<br />
• ortofotomapa – ortofotomapa wykorzystywana w wydrukach map<br />
• projekty_mxd – projekty map wykonane przy wykorzystaniu programu<br />
ArcMap ver. 10 (*.mxd);<br />
• rastry – mapy topograficzne wykorzystywane w trakcie prac nad<br />
<strong>aktualizacja</strong> <strong>inwentaryzacji</strong> (*.tif);<br />
• warstwy_inwentaryzacja_przyrodnicza – wyniki <strong>inwentaryzacji</strong> – baza<br />
danych GIS zapisana zgodnie ze Standardem danych GIS w ochronie<br />
przyrody (warstwy shape, dodatkowe tabele *.dbf, metadane);<br />
• warstwy_wskazania_do_SUiKZP_MPZP – wyniki analiz do aktualizacji<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> jako wskazania do istniejących dokumentów<br />
planistycznych w tym projektowanym Studium Uwarunkowań i<br />
Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego <strong>gminy</strong> Polkowice oraz<br />
miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego (warstwy<br />
shape, metadane).<br />
W katalogu „wydruki_map” umieszczone zostały obrazy map – wyników<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong> Polkowice w postaci wydruków<br />
wielkoformatowych w plikach Adobe Acrobat *.pdf:<br />
• w skali 1 : 10 000 (z podziałem na 4 arkusze):<br />
Mapa stanowisk roślin naczyniowych, porostów i grzybów<br />
wielkoowocnikowych,<br />
Mapa stanowisk zwierząt,<br />
Mapa cennych i rzadkich siedlisk przyrodniczych wymienionych<br />
w załączniku I Dyrektywy Rady 92/43/EWG,<br />
Mapa istniejących i proponowanych form ochrony przyrody<br />
(obszarowej i indywidulanej) w tym:<br />
o istniejące pomniki przyrody ożywionej i nieożywionej<br />
o obiekty przyrody proponowane do objęcia ochroną<br />
prawną w formie pomników przyrody lub w innej formie<br />
12
o istniejące obszary objęte ochroną prawną<br />
o obszary proponowane do objęcia ochroną<br />
• w skali 1 : 20 000 (bez podziału na arkusze) na podkładzie projektu<br />
Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania<br />
Przestrzennego <strong>gminy</strong> Polkowice (wyk. Biuro Urbanistyczne Ecoland,<br />
aktualność na dzień 31 lipca 2012 roku)<br />
Ustalenia i wskazania do planów zagospodarowania<br />
przestrzennego i studiów uwarunkowań i kierunków<br />
zagospodarowania przestrzennego.<br />
• Ponadto w podkatalogu „zagrozenia_wewnętrzne_i_zewnetrzne”<br />
zapisane zostały mapy użyte w tekście opracowania (mapy w różnej<br />
skali zapisane w postaci plików Adobe Acrobat *.pdf i plików<br />
graficznych z kompresją JPG *.jpg)<br />
Zagrożenia wewnętrzne i zewnętrzne dla istniejących<br />
i proponowanych obszarowych form ochrony przyrody.<br />
W opracowaniu użyto nazw geograficznych zgodnych z Państwowym Rejestrem<br />
Nazw Geograficznych udostępnianej przez Geoportal Infrastruktury Informacji Przestrzennej<br />
poprzez portal internetowy geoportal.gov.pl. Baza danych portalu aktualna na dzień 5 lipca<br />
2012 roku.<br />
13
II. CHARAKTERYSTYKA FIZYCZNOGEOGRAFICZNA<br />
II.1. POŁOŻENIE ADMINISTRACYJNE<br />
Gmina miejsko-wiejska Polkowice położona jest w północno-zachodniej części<br />
województwa dolnośląskiego, blisko granicy z województwem lubuskim, w centrum powiatu<br />
polkowickiego. Graniczy z trzema gminami powiatu: Radwanice i Chocianów na zachodzie<br />
oraz Grębocice na północnym-wschodzie. Od północy sąsiaduje z gminą Jerzmanowa,<br />
leżącą w powiecie głogowskim, zaś od południa i wschodu z gminami Lubin i Rudna,<br />
należącymi do powiatu lubińskiego. Gmina Polkowice jest drugą co do wielkości gminą<br />
powiatu i jedną z większych w województwie dolnośląskim - 32. miejsce ze 169 gmin<br />
w województwie (źródło: GUS, stan na 2010 r.). Jej powierzchnia wynosi 168 km 2 (16 765<br />
ha). Podzielona jest na 15 sołectw, a na jej obszarze znajduje się 15 miejscowości oraz<br />
miasto Polkowice. Obszar <strong>gminy</strong> zamieszkiwany jest przez 26 411 mieszkańców. Teren<br />
miasta zajmuje ok. 14% powierzchni <strong>gminy</strong> i zamieszkuje go ponad 84% ludności. Gęstość<br />
zaludnienia wynosi 158 osób/km 2 i należy do najwyższych w powiecie oraz jednych<br />
z wyższych w województwie (źródło: GUS stan na 2010 r.).<br />
II.2. POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE<br />
Zgodnie z regionalizacją fizycznogeograficzną Kondrackiego (Kondracki, 2009) gmina<br />
położona jest na terenie następujących jednostek:<br />
Prowincji Nizin Środkowopolskich (318)<br />
Makroregionu Wał Trzebnicki (318.4).<br />
Mezoregionu Wzgórza Dalkowskie (318.42)<br />
Mikroregionu Wzgórza Polkowickie (318.424)<br />
Mikroregionu Grzbiet Dalkowski (318.423).<br />
Południowo-zachodnia część <strong>gminy</strong> w obrębie miejscowości Jędrzychów, Sobin<br />
i Nowa Wieś Lubińska należy do:<br />
Prowincji Niziny Śląsko-Łużyckiej (317)<br />
Makroregionu Nizina Sasko-Łużycka (317.7)<br />
Mezoregionu Wysoczyzna Lubińska (317.76)<br />
Mezoregionu Równina Szprotawska (317.75)<br />
Mezoregion Wzgórza Dalkowskie położony jest pomiędzy Wzniesieniami Żarskimi<br />
na zachodzie a Obniżeniem Ścinawskim na wschodzie i stanowi środkową część<br />
makroregionu Wału Trzebnickiego. Jest to wał moren czołowych i kemów o szerokości do<br />
15 km w części wschodniej i wysokości do 223 m n.p.m., wyróżniający się w krajobrazie<br />
wysokością względną około 100-150 m w stosunku do otaczających obniżeń. W budowie<br />
14
Wzgórz Dalkowskich biorą udział spiętrzone warstwy neogenu i starszego plejstocenu.<br />
Warstwy te zostały wyciśnięte podczas dwóch pierwszych zlodowaceń -<br />
południowopolskiego i środkowopolskiego (stadiał Odry) i przykryte resztkami osadów<br />
lodowcowych i fluwioglacjalnych. Spiętrzenie moren końcowych nastąpiło tu ponownie<br />
w stadiale Warty przed około 200-180 tys. lat, którego maksymalny zasięg wytyczają<br />
Wzgórza Dalkowskie. W obrębie tego obszaru w zasięgu terytorialnym <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
znajdują się dwa mikroregiony - Wzgórza Polkowickie i Grzbiet Dalkowski, pomiędzy którymi<br />
przebiega dolina rzeki Moskorzynki. Pierwszy mikroregion zaczyna się pod miastem<br />
Polkowice i tworzy w kierunku wschodnim łuk wygięty na południe, osiągając miejscami<br />
wysokość do 224 m n.p.m. Z kolei Grzbiet Dalkowski ma formę wału wznoszącego się ponad<br />
doliną Moskorzynki i opadającego łagodnie ku południu do Równiny Szprotawskiej<br />
(Kondracki, 2009).<br />
Mezoregion Wysoczyzna Lubińska wznosi się kilkadziesiąt metrów ponad<br />
otaczającymi ją obniżeniami Równiny Szprotawskiej, Obniżenia Ścinawskiego i Równiny<br />
Legnickiej. Obejmuje niewielki południowo-zachodni fragment <strong>gminy</strong> położony poniżej<br />
miejscowości Jędrzychów. Budują go głównie gliny morenowe częściowo przykryte lessem,<br />
zagospodarowane jako pola uprawne oraz łąki (Kondracki, 2009).<br />
Mezoregion Równina Szprotawska jest kotlinowatym obniżeniem doliny rzeki<br />
Szprotawy pomiędzy Wzgórzami Dalkowskimi a Wysoczyzną Lubińską. Jest to obszar<br />
akumulacji glacjalnej i fluwioglacjalnej (wodnolodowcowej), zmieniony holoceńską erozją<br />
i akumulacją. Przepływa tędy rzeka Szprotawa, prawy dopływ Bobru. Północne obrzeża<br />
stanowią równinę moreny dennej i wykazują niewielki spadek z kierunku Wzgórz<br />
Dalkowskich. Dno kotliny jest płaskie, podmokłe i rozczłonkowane przez sieć drobnych<br />
cieków. Cechuje je wysoki poziom wód gruntowych. W obrębie tej jednostki<br />
fizycznogeograficznej znajduje się przygraniczny, wysunięty ku południowemu-zachodowi<br />
fragment <strong>gminy</strong>, poniżej linii miejscowości Jędrzychów-Nowy Dwór-Nowa Wieś Lubińska,<br />
pokryty lasami i polami uprawnymi (Kondracki, 2009).<br />
II.3. POŁOŻENIE GEOBOTANICZNE<br />
Regionalizacja geobotaniczna jest podstawową informacją o pokrywie roślinnej<br />
regionów i przedstawiana jest jako usystematyzowany podział przestrzeni, konstruowany na<br />
podstawie zróżnicowania roślinności danego regionu geograficznego. W latach<br />
pięćdziesiątych XX w. powstał geobotaniczny podział Polski autorstwa Władysława Szafera<br />
(Szafer, 1959; Szafer i Zarzycki, 1972), zmodyfikowany przez Jana Matuszkiewicza (1993,<br />
2008). Według niego obszar <strong>gminy</strong> Polkowice przypisany został do zasięgu następujących<br />
jednostek geobotanicznych:<br />
15
Prowincja Środkowoeuropejska<br />
Podprowincja Środkowoeuropejska Właściwa<br />
B. Dział Brandenbursko-Wielkopolski<br />
B.4. Kraina Południowowielkopolsko – Łużycka<br />
B.4b. Kraina Południowowielkopolska<br />
B.4.9. Okręg Szprotawsko-Prochowicki<br />
B.4.9.a Podokręg Szprotawsko-Chocianowski<br />
B.4.10. Okręg Wzgórz Dalkowskich<br />
B.4.10.a Podokręg Głogowski<br />
B.4.10.b Podokręg Lubiński<br />
Pod koniec lat 90-tych w oparciu o szczegółową analizę aktualnego zróżnicowania<br />
roślinności naturalnej i naturalnych krajobrazów regionu został opublikowany geobotaniczny<br />
podział Dolnego Śląska opracowany przez Zespół Zakładu Systematyki i Fitosocjologii<br />
Uniwersytetu Wrocławskiego pod kierownictwem Ireny Kuczyńskiej (Szafer, 1972; zmienione<br />
przez Kuczyńska i in., 1997). Podział ten lokalizuje gminę Polkowice w granicach<br />
następujących jednostek geobotanicznych:<br />
Prowincja Niżowo-Wyżynna<br />
A. Dział Bałtycki<br />
Poddział Pas Wyżyn Środkowych<br />
2. Kraina Wał Trzebnicki<br />
2.1 Okręg Żarsko-Trzebnicko-Ostrzeszowski<br />
2.1.2 Podokręg Dalkowski<br />
oraz w niewielkiej części południowej:<br />
Poddział Pas Kotlin Podgórskich<br />
6. Kraina Kotlina Śląska<br />
6.1 Okręg Nizina Śląsko-Łużycka<br />
6.1.2 Podokręg Równina Szprotawska<br />
Okręg Żarsko-Trzebnicko-Ostrzeszowski wyróżnia wśród wszystkich okręgów<br />
niżowych Dolnego Śląska największe zróżnicowanie. Jego fragment – podokręg Dalkowski –<br />
obejmuje większość obszaru <strong>gminy</strong> aż do linii zabudowy miejscowości Jędrzychów-Nowy<br />
Dwór-Sobin. Południkowy układ wyniesień i zróżnicowana pokrywa glebowa powodują, że<br />
stoki północne i południowe mają odmienną pokrywę roślinną. Warunki glebowo-klimatyczne<br />
południowych stoków sprzyjają rozwojowi ciepłolubnych postaci grądów, łęgów oraz dąbrów,<br />
a także ciepłolubnych zarośli, okrajków i zbiorowisk murawowych. Potencjalnie jest to obszar<br />
występowania bardzo rzadkich obecnie gatunków roślin, m.in. sasanki łąkowej Pulsatilla<br />
16
pratensis, róży francuskiej Rosa gallica, pięciornika skalnego Potentilla rupestris i in. Na<br />
stokach południowych odpowiednie siedliska znajdują również zbiorowiska higrofilne, m.in.<br />
lasy z udziałem buka i jodły, osiągających tu lokalne granice zasięgów. W buczynach mogą<br />
pojawić się gatunki subatlantyckie górskie, m.in. paprotnik kolczysty Polystichum aculeatum,<br />
podrzeń żebrowiec Blechnum spicant, widłaczek torfowy Lycopodiella inundata, przenęt<br />
purpurowy Prenanthes purpurea, wiciokrzew pomorski Lonicera periclymenum. Aktualnie na<br />
obszarze <strong>gminy</strong> Polkowice wskutek degradacji większości cennych zbiorowisk leśnych oraz<br />
ograniczeniu ich powierzchni doszło do zaniku i utraty wielu gatunków roślin związanych<br />
z cienistymi lasami liściastymi. Z wymienionych wyżej obecnie spotyka się jedynie<br />
wiciokrzew pomorski Lonicera periclymenum.<br />
Okręg Nizina Śląsko-Łużycka obejmuje podokręgi Bory Dolnośląskie i Równinę<br />
Szprotawską. W granicach <strong>gminy</strong> znajduje się fragment podokręgu Równiny Szprotawskiej,<br />
gdzie na ubogich piaszczystych glebach dominuje sosna. Swój zasięg występowania mają tu<br />
gatunki atlantyckie i subatlantyckie, m.in.: wrzosiec bagienny Erica tetralix, nadbrzeżyca<br />
nadrzeczna Corrigiola litoralis, gałuszka kulecznica Pilularia globulifera, widłaczek torfowy<br />
Lycopodiella inundata niewystępujące jednak na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice.<br />
II.4. POŁOŻENIE PRZYRODNICZO-LEŚNE<br />
Według regionalizacji przyrodniczo-leśnej na podstawach ekologicznofizjograficznych<br />
(źródło: zaktualizowana regionalizacja Tramplera, SGGW 2008) obszar<br />
<strong>gminy</strong> położony jest w zasięgu Krainy Śląskiej (V), w mezoregionie Wzgórz Dalkowskich (V-<br />
1).<br />
Mezoregion Wzgórz Dalkowskich, stanowiący północno-zachodnią część Krainy<br />
Śląskiej, charakteryzuje się występowaniem środkowoeuropejskich zespołów leśnych i ich<br />
odmian. Pierwotnie na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice, w jej zachodniej części wśród zespołów<br />
leśnych tego typu dominowały przede wszystkim suboceaniczne bory świeże Leucobryo-<br />
Pinetum, obecnie w dużej mierze zastąpione ubogimi monokulturami sosnowymi. Z kolei na<br />
południowych krańcach obszaru <strong>gminy</strong>, w okolicach Jędrzychowa w powierzchniowym<br />
udziale zbiorowisk leśnych wyróżniały się fragmenty olsu porzeczkowego Ribo nigri-Alnetum,<br />
które stanowiły w przeszłości istotny element kompleksu leśnego na Obszarze Chronionego<br />
Krajobrazu „Lasy Chocianowskie”. Uległy one jednak znacznej degeneracji i zanikowi<br />
wskutek prowadzonych przez lata melioracji wodnych terenów podmokłych. Kompleksy<br />
leśne północno-wschodniej części <strong>gminy</strong> reprezentowały większe zróżnicowanie siedliskowe.<br />
Żyzne siedliska świeże porastał zespół żyznej buczyny niżowej Galio odorati-Fagetum,<br />
zajmujący z reguły wypukłe formy terenu; oraz grąd środkowoeuropejski Galio-Carpinetum<br />
w formie niżowej, zajmujący formy wklęsłe. Obecnie buczyny uległy niemal całkowitej<br />
17
eliminacji. W ich miejscu wykształciły się głównie kwaśne dąbrowy z klasy Quercetea roboripetraeae,<br />
które dominują na znacznych obszarach pomiędzy Polkowicami i zbiornikiem<br />
odpadów poflotacyjnych „Gilów”. Z panujących tu niegdyś zbiorowisk grądowych pozostały<br />
jedynie drobne fragmenty grądów wysokich Galio-Carpinetum typicum oraz grądów niskich<br />
Galio-Carpinetum stachyetosum na obszarze Wzgórz Dalkowskich na północ od Obiektu<br />
Unieszkodliwiania Odpadów Wydobywczych (OUOW) Żelazny Most w rejonie Tarnówka<br />
i Żelaznego Mostu. Łęgi, związane głównie z dolinami rzecznymi i reprezentowane<br />
w obszarze przez zbiorowiska łęgu wiązowo-jesionowego Ficario-Ulmetum campestris, łęgu<br />
jesionowo-olszowego Circaeo-Alnetum oraz podgórskiego łęgu jesionowego Carici remotae-<br />
Fraxinetum, zostały niemal całkowicie zastąpione użytkami rolnymi. Ich fragmenty zachowały<br />
się jedynie w dolinach rzek i potoków m.in. w dolinach Lipówki i Guzickiego Potoku koło<br />
Żukowa w postaci łęgów jesionowo-olszowych oraz łęgów jesionowych na północ od OUOW<br />
„Żelazny Most” (Krajewski i in., 1996).<br />
II.5. RZEŹBA TERENU I TYPY KRAJOBRAZU NATURALNEGO<br />
Rzeźba terenu <strong>gminy</strong> Polkowice jest w znaczącej mierze efektem działania stadiału<br />
Warty w zlodowaceniu środkowopolskim. W północnej części <strong>gminy</strong> dominują formy<br />
pochodzenia lodowcowego wykształcone w postaci spiętrzonych wzgórz i pagórków<br />
morenowych. Deniwelacje terenu przekraczają tu 126 m. Dno doliny rzeki Moskorzynki<br />
poniżej Żukowa położone jest na wysokości 94,5 m n.p.m., zaś najwyżej położonym punktem<br />
jest szczyt wzgórza o wysokości 223 m n.p.m., zlokalizowany w rejonie miejscowości<br />
Żelazny Most, po północnej stronie wyłączonego z eksploatacji zbiornika odpadów<br />
flotacyjnych „Gilów”. W południowej części <strong>gminy</strong> Polkowice, w obrębie mezoregionu<br />
Równiny Szprotawskiej wykształciły się formy pochodzenia wodnolodowcowego w postaci<br />
równin sandrowych i wodnolodowcowych. Wzdłuż południowej granicy <strong>gminy</strong> przebiega dno<br />
doliny rzecznej Szprotawy, ponad którą wykształciły się tarasy akumulacyjne zalewowe oraz<br />
erozyjno-akumulacyjne zalewowe i nadzalewowe. Wysokość tarasów waha się od 1 do 10 m<br />
nad poziomem rzeki. Powierzchnia terenu w rejonie Równiny Szprotawskiej leży na poziomie<br />
od 138 m n.p.m. w rejonie doliny Szprotawy, do 153 m n.p.m. w rejonie Sobina<br />
(Kondracki, 2009).<br />
Ze względu na typologię krajobrazu naturalnego Polski (Richling, 2009) na terenie<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice rozpoznano następujące rodzaje i gatunki krajobrazu:<br />
Klasa: Krajobrazy nizin<br />
Rodzaj: Peryglacjalne<br />
Gatunek: Równinne i faliste<br />
Gatunek: Wzgórzowe<br />
18
Rodzaj: Fluwioglacjalne<br />
Gatunek: Równinne i faliste<br />
Klasa: Krajobrazy dolin i obniżeń<br />
Rodzaj: Zalewowe dna dolin – akumulacyjne<br />
Gatunek: Równin zalewowych w terenach nizinnych i wyżynnych<br />
Krajobrazy równinne i faliste oraz wzgórzowe wyróżniono w północno-wschodniej<br />
części <strong>gminy</strong>, gdzie związane są one z denudacją peryglacjalną. Wzdłuż denudacyjnej<br />
równiny morenowej przebiega dolina Moskorzynki. Tereny te wykorzystywane są przede<br />
wszystkim do celów gospodarki rolnej, zaś lasy reprezentują głównie bory mieszane i lasy<br />
mieszane. Wzgórza peryglacjalne przekraczają 100 m wysokości względnej i tworzą formy<br />
bardzo wyraźnie wyróżniające się w krajobrazie. Pokrywają je lasy pełniące funkcje<br />
krajobrazowe.<br />
Część wschodnia i południowa <strong>gminy</strong> reprezentuje krajobraz fluwioglacjalny -<br />
równinny i falisty. Są to tereny sandrowe, nachylone ku południowi, zbudowane<br />
z warstwowych piasków i żwirów o miąższościach malejących w miarę oddalania się od<br />
czoła lodowca i noszących ślady starych odpływów. W obrębie ich powierzchni wyróżniają<br />
się często poziomy odpowiadające różnym fazom odpływu. Sandry położone w zasięgu<br />
najmłodszego zlodowacenia urozmaicone są przez zagłębienia wytopiskowe, zajęte w części<br />
przez jeziora lub torfowiska, a w przypadku głębokich piasków i intensywnego odpływu<br />
podziemnego – suche. Wody gruntowe występują tu głęboko. Ze względu na mało żyzne<br />
siedliska, tereny fluwioglacjalne są w znacznej części pokryte lasami, głównie borami<br />
świeżymi.<br />
Krajobraz akumulacyjnych den dolin występuje w części południowej <strong>gminy</strong>,<br />
położonej na równinie Szprotawskiej, w obrębie doliny Szprotawy. Równiny zalewowe<br />
w terenach nizinnych i wyżynnych cechuje płytkie występowanie wód gruntowych i okresowe<br />
zalewanie wodami rzecznymi, bogatymi w substancje mineralne. Stanowią one siedliska<br />
lasów łęgowych i łąk typu zalewowego, częściowo przekształconych na pola uprawne.<br />
II.6. BUDOWA GEOLOGICZNA I HYDROGEOLOGICZNA<br />
Obszar <strong>gminy</strong> Polkowice położony jest na obszarze dużej jednostki geologicznej<br />
zwanej monokliną przedsudecką. Głębsze podłoże monokliny przedsudeckiej budują skały<br />
prekambru i starszego paleozoiku wykształcone w postaci łupków metamorficznych oraz<br />
granitów i granitognejsów. Wyżej zalegają osady permu wykształcone w postaci lądowych<br />
osadów czerwonego spągowca i morskich osadów cechsztynu (piaskowce, wapienie,<br />
dolomity z iłołupkami miedzionośnymi, iłowce i anhydryty). Cechą charakterystyczną tej<br />
19
warstwy jest występowanie złóż rud miedzi i złóż węglowodorów. Na nich zalegają utwory<br />
lądowe piaskowca pstrego dolnego i środkowego triasu (piaskowce drobnoziarniste<br />
z wkładkami łupków ilastych i mułowców), z przewarstwieniami wapieni, margli i dolomitów.<br />
Miąższość tych utworów waha się od 120 do 250 m. Podłoże pocięte jest uskokami. Na nim<br />
zalegają na całym obszarze utwory trzeciorzędowe (neogeńsko-paleogeńskie) (źródło: Mapa<br />
geologiczna utworów starszych od trzeciorzędu 1: 500000).<br />
Utwory neogeńsko-paleogeńskie reprezentowane są przez oligoceńskie piaski i iły<br />
z przewarstwieniami węgli brunatnych, mioceńskie iły z węglem brunatnym oraz plioceńskie<br />
iły pstre. Utwory te tworzą dość monotonny kompleks o miąższości od 300 do 350 m.<br />
Stropowe partie neogeńsko-paleogeńskie w rejonie Wzgórz Dalkowskich wykazują<br />
zaburzenia glacitektoniczne. Utwory czwartorzędowe występują na całym obszarze poza<br />
rejonami, gdzie odsłaniają się na powierzchni w formie płatów, utwory trzeciorzędowe.<br />
Elementy te wskazują na istnienie różnic miąższości osadów czwartorzędowych, jak również<br />
na urozmaiconą powierzchnię utworów podczwartorzędowych. Ich spąg stanowią na ogół<br />
piaski, żwiry i iły peryglacjalne o miąższości od kilku do kilkunastu metrów, przykryte<br />
piaskami i żwirami wodnolodowcowymi zlodowacenia środkowopolskiego o miąższości<br />
przekraczającej lokalnie 50 m. Utwory peryglacjalne są częściowo izolowane od<br />
fluwioglacjalnych płatami glin morenowych zlodowacenia południowopolskiego. Wśród<br />
utworów fluwioglacjalnych występuje nieciągła warstwa glin morenowych zlodowacenia<br />
środkowopolskiego, rozdzielająca w wielu miejscach piaski i żwiry na dwa horyzonty. Gliny te<br />
tworzą rozległe wychodnie, nawet w strefach słabiej zaburzonych glacitektonicznie.<br />
W strefach silnych zaburzeń glacitektonicznych, związanych z osiową częścią Wzgórz<br />
Dalkowskich, obserwuje się wychodnie iłów plioceńskich i utworów peryglacjalnych. Na<br />
znacznym obszarze <strong>gminy</strong>, ciągnącym się szerokim pasem od północnego zachodu przez<br />
Polkowice do rejonu położonego pomiędzy OUOW Gilów i Żelazny Most, budowa utworów<br />
czwartorzędowych i plioceńskich jest bardzo zmienna i skomplikowana (źródło: Mapa<br />
geologiczna utworów starszych od czwartorzędu 1: 500000).<br />
Wśród utworów powierzchniowych widoczna jest wyraźna przewaga lokalnie<br />
zawydmionych piasków i żwirów wodnolodowcowych zlodowacenia środkowopolskiego<br />
stadiału Warty. Z pozostałych utworów większe powierzchnie zajmują jedynie gliny zwałowe<br />
tego zlodowacenia. W dolinach cieków występują na ogół mułki, piaski i żwiry rzeczne. Na<br />
obszarze położonym pomiędzy Sobinem i Jędrzychowem występują duże powierzchnie<br />
zajmowane przez torfy oraz osady jeziorne - iły, piaski, mułki, kredę jeziorną (źródło: Mapa<br />
geologiczna utworów czwartorzędowych 1: 500000).<br />
Obecność formacji cechsztyńskiej na terenie <strong>gminy</strong> decyduje o jej dużym bogactwie<br />
surowców naturalnych, do których należą głównie surowce metaliczne, skalne, chemiczne,<br />
20
energetyczne oraz zasoby kruszyw naturalnych i piasków (źródło: dane Państwowego<br />
Instytutu Geologicznego).<br />
Surowce metaliczne reprezentują stratoidalne, polimetaliczne złoża rud miedzi (Cu-<br />
Ag), zlokalizowane niemal na całym obszarze <strong>gminy</strong>, z wyłączeniem niewielkich powierzchni<br />
na południu i wschodzie. Występują one w złożach Retków (przy północnej granicy <strong>gminy</strong>),<br />
Sieroszowice, Polkowice, Rudna oraz Lubin-Małomice i Radwanice-Wschód (źródło:<br />
Centralna Baza Danych Geologicznych). Ich eksploatacja prowadzona jest obecnie<br />
w obrębie ostatnich czterech spośród wymienionych. Złoża rud miedzi na terenie <strong>gminy</strong><br />
należą do typu pokładowego, charakteryzującego się zróżnicowaną miąższością<br />
i intensywnością okruszcowania, a także zróżnicowaną budową wewnętrzną. Złoża te<br />
związane są z cechsztyńską formacją łupków miedzionośnych. Okruszcowanie obejmuje trzy<br />
typy litologiczne skał: wapienie i dolomity, łupki ilaste i dolomityczne oraz piaskowce.<br />
Pierwiastkami współwystępującymi w rudzie miedzi są: srebro, złoto, nikiel, wanad,<br />
molibden, ołów, kobalt, platyna, pallad, cynk, kadm, ren i arsen. Z eksploatowanej rudy<br />
miedzi odzyskuje się srebro, złoto, ołów i platynowce. Pozostałą część wymienionych metali<br />
w ilościach śladowych, jak również inne pierwiastki metaliczne i skalne, po procesie<br />
przeróbczym deponowano pierwotnie w składowisku „Gilów”, a obecnie deponuje się<br />
w OUOW „Żelazny Most”. Surowce skalne reprezentowane są przez złoża cechsztyńskich<br />
siarczanów towarzyszące złożom miedzi. W spągowej części utworów cechsztynu można<br />
wyróżnić pięć poziomów anhydrytów, pomiędzy którymi występują przerosty skał wapiennodolomitowych.<br />
Surowcem chemicznym na terenie <strong>gminy</strong> jest sól kamienna złoża<br />
Kaźmierzów, zalegająca w nadkładzie złoża rud miedzi Sieroszowice w utworach<br />
cechsztynu. Z kolei surowcami energetycznymi są pokłady węgli brunatnych zalegające<br />
w utworach trzeciorzędowych. Wśród nich znaczenie gospodarcze posiadają jedynie pokłady<br />
węgla brunatnego z miocenu środkowego i górnego, jednakże dotychczas złoża te nie<br />
zostały udokumentowane. Małe miąższości warstw, znaczne głębokości występowania, jak<br />
i ich silne zawodnienie dyskwalifikują je z punktu widzenia wykorzystania gospodarczego. Do<br />
surowców energetycznych zaliczono także torfy występujące w obniżeniach dolinnych<br />
w pobliżu Jędrzychowa. Na obszarze <strong>gminy</strong> złoża te nie są eksploatowane (źródło: POŚ gm.<br />
Polkowice 2011-2014). Gmina zasobna jest także w złoża kruszywa naturalnego: Guzice,<br />
Guzice II, Żuków, Żelazny Most oraz złoże piasków podsadzkowych Sucha Górna. Jedynie<br />
złoże Guzice II jest zagospodarowane, zaś złoża Żelazny Most i Sucha Góra są rozpoznane<br />
szczegółowo.<br />
Na obszarze <strong>gminy</strong> Polkowice, ze względu na budowę geologiczną i własności<br />
kolektorskie serii skalnych w granicach obszaru miedzionośnego na monoklinie<br />
przedsudeckiej wyróżnia się dwa zasadnicze kompleksy wodonośne (Boheńska, 1988):<br />
<br />
kenozoiczny – obejmujący luźne i spoiste utwory czwartorzędu, neogenu i paleogenu;<br />
21
triasowo-permski – występujący w zwięzłych, porowatych, szczelinowatych, a także<br />
kawernistych skałach pstrego piaskowca, cechsztynu i czerwonego spągowca.<br />
Kompleksy te różnią się wyraźnie wykształceniem litologicznym, sposobem<br />
formowania i wielkością zasobów wodnych, rozkładem ciśnień piezometrycznych oraz<br />
chemizmem wód. Mają też wspólną cechę wynikającą ze subartezyjskiego zwierciadła<br />
występujących tam wód, za wyjątkiem większości wód przypowierzchniowych. Każdy<br />
kompleks składa się z kilku pięter i wielu poziomów wodonośnych. Piętra i poziomy<br />
wodonośne porozdzielane są seriami skał o cechach izolacyjnych lub pozostają ze sobą<br />
w kontaktach hydraulicznych o charakterze lokalnym. Wody w starszych piętrach są słabo<br />
rozpoznane i nie mają znaczenia użytkowego. Użytkowe piętra wodonośne stanowią wody<br />
kompleksu kenozoicznego.<br />
W kompleksie kenozoicznym, zalegającym od powierzchni terenu do głębokości<br />
220-440 m p.p.t. wyróżnia się dwa piętra wodonośne:<br />
<br />
<br />
czwartorzędowe, z poziomami wodonośnymi:<br />
<br />
<br />
holocenu<br />
plejstocenu<br />
neogeńsko-paleogeńskie, z poziomami:<br />
<br />
<br />
<br />
nadwęglowym (pliocen, górny miocen)<br />
międzywęglowym (średni dolny miocen) neogenu<br />
podwęglowym (oligocen) paleogenu<br />
W piętrze neogeńsko-paleogeńskim użytkowe wody podziemne występują<br />
w poziomie nadwęglowym. Związane są one z osadami piaszczysto-żwirowymi, które<br />
występują na głębokości od 14 do ponad 200 m. Najczęściej poziom wodonośny zalega<br />
w przedziale głębokości 50 m i ma ograniczony zasięg. Rozprzestrzenianie warstw<br />
zalegających na głębokości 60-120 m jest większe. Sumaryczna miąższość użytkowych<br />
poziomów wodonośnych trzeciorzędu na obszarze <strong>gminy</strong> wynosi ponad 40 m. Dla<br />
udostępnienia eksploatacji rud miedzi prowadzi się odwodnienie poziomu cechsztyńskiego,<br />
jak i trzeciorzędowego podwęglowego i międzywęglowego.<br />
Czwartorzędowe piętro wodonośne związane jest z występowaniem piasków i żwirów<br />
fluwioglacjalnych, glacjalnych i rzecznych zlodowaceń: południowo-, środkowo-,<br />
północnopolskiego i holocenu. Zasilanie piętra odbywa się bezpośrednio z infiltracji wód<br />
opadowych i powierzchniowych. Na obszarze <strong>gminy</strong> w utworach czwartorzędowych wydzielić<br />
można poziomy wodonośne o charakterze użytkowym związane z plejstoceńskimi osadami<br />
wodnolodowcowymi na obszarze Wzgórz Dalkowskich, w obrębie struktury kopalnej<br />
„Potoczek-Jabłonów” przy zachodniej granicy <strong>gminy</strong> oraz w południowej części <strong>gminy</strong> –<br />
strukturę „Sobin-Jędrzychów” (źródło: POŚ gm. Polkowice 2011-2014).<br />
22
Na obszarze <strong>gminy</strong> Polkowice występuje jedna struktura hydrogeologiczna tworząca<br />
Główny Zbiornik Wód Podziemnych. W południowej części <strong>gminy</strong> w rejonie Jędrzychowa<br />
występuje zbiornik GZWP nr 316 zwany Subzbiornikiem Lubińskim. Jest to zbiornik<br />
o charakterze porowym, gromadzący wody piętra trzeciorzędowego. Warstwa wodonośna<br />
w zbiorniku jest na obszarze <strong>gminy</strong> Polkowice mało odporna na przenikanie zanieczyszczeń,<br />
ponieważ istnieją tu okna hydrauliczne, które potencjalnie ułatwiają migrację zanieczyszczeń<br />
do wód trzeciorzędowych. Miąższość warstwy wodonośnej w obrębie zbiornika wynosi<br />
kilkanaście metrów (źródło: POŚ gm. Polkowice 2011-2014).<br />
II.7. WARUNKI KLIMATYCZNE<br />
Charakterystykę klimatyczną <strong>gminy</strong> Polkowice oparto o wielkości wieloletnich<br />
pomiarów meteorologicznych w stacji Legnica (=51 o 20’ N, =16 o 20’ E, H=124 m n.p.m.)<br />
znajdującej się poza granicami omawianego obszaru. Użyte do tego celu dane pomiarowe<br />
z lat 1951-2005 pochodzą z globalnej historycznej bazy danych meteorologicznych (GHCN)<br />
oraz z globalnej bazy danych wielkości dobowych (GLOBALSOD).<br />
W gminie Polkowice, podobnie jak w całym regionie, klimat w głównej mierze<br />
kształtują wielkoskalowe procesy cyrkulacyjne związane z obiegiem ciepła i wilgoci<br />
w atmosferze. Pogodę kształtują całoroczne ośrodki baryczne Niż Islandzki i Wyż Azorski,<br />
a także sezonowy Wyż Azjatycki oraz wyże powstające nad Europą Północną. W ciągu roku<br />
dominują wilgotne masy powietrza polarno-morskiego (46%), podczas gdy powietrze<br />
polarno-kontynentalne stanowi przeciętnie 38%. Sytuacje z napływem chłodnych mas<br />
arktycznych stanowią tylko 10% dni w roku. Wysoki udział mas polarno-morskich sprawia, że<br />
klimat jest dość ciepły i łagodny. Ciśnienie atmosferyczne jest wyrównane przez cały rok<br />
z wyraźnie zaznaczonym maksimum w zimie. Klimat przejściowy Polski odznacza się dużą<br />
częstością przemieszczających się frontów atmosferycznych, co wpływa na ogromną<br />
zmienność pogody z dnia na dzień. Przechodzeniu frontu chłodnego (przeciętnie 126 dni<br />
w roku) najczęściej towarzyszy wzrost prędkości wiatru i gwałtowny opad atmosferyczny.<br />
Front ciepły (65 dni) oznacza zazwyczaj długotrwałe pogorszenie pogody, deszcz ciągły<br />
o zmiennej intensywności.<br />
Sąsiedztwo Sudetów od południa znacząco wpływa na panujące w regionie warunki<br />
klimatyczne i pogodowe. Sudety ograniczają swobodny południkowy przepływ mas<br />
powietrza, a kiedy już do tego dojdzie wpływają na znaczne jego ogrzanie i osuszenie<br />
w procesach adiabatycznych związanych z przekraczaniem bariery orograficznej z południa<br />
na północ. W tym regionie Polski wyraźnie dominuje wiatr z sektora zachodniego notowany<br />
przeciętnie w trakcie ok. 52% pomiarów. Jego prędkość bardzo rzadko przekracza 5m/s.<br />
23
Średnia roczna prędkość wiatru w gminie Polkowice wynosi ok. 2 m/s, przy ok. 15% udziale<br />
cisz atmosferycznych.<br />
W stacji Legnica średnia wieloletnia temperatura powietrza wynosi 8,8 o C. Dane z tej<br />
stacji wskazują, że najcieplejszym miesiącem na tym obszarze jest zazwyczaj lipiec (19,1 o C)<br />
zaś najchłodniejszym styczeń (-2,6 o C). Wpływ lokalnej rzeźby terenu na przestrzenne<br />
zmiany temperatury ogranicza się do jej zróżnicowania następującego wraz z wysokością.<br />
W wieloleciu 1951-2005 najchłodniejsza dekadą był okres 1961-1970, kiedy średnia roczna<br />
temperatura powietrza wyniosła 8,2 o C, a najcieplejszą lata 1981-1990 (9,2 o C). Ostatnie<br />
dziesięć lat w analizowanym okresie charakteryzuje najwyższa średnia temperatura<br />
powietrza w wieloleciu 1951-2005 wynosząca 9,3 o C.<br />
Średnia wieloletnia (1951-2005) suma opadu atmosferycznego w stacji Legnica<br />
wynosi 542 mm. Należy przy tym zwrócić uwagę na dużą zmienność tej wielkości z roku na<br />
rok wynoszącą od 63 aż do 151% przeciętnej rocznej sumy opadu (1951-2005). Najwyższą<br />
roczną sumę opadów atmosferycznych zanotowano w stacji Legnica w 2001 roku, kiedy<br />
wyniosła ona 820 mm, zaś najwyższą przeciętną dziesięcioletnią wielkość tego parametru<br />
(667 mm) odnotowano za okres 1971-1980. W przebiegu miesięcznych sum opadu wyraźnie<br />
wyróżnia się letnie maksimum i zimowe minimum. W wieloleciu 1951-2005 miesiącem<br />
o najwyższej sumie opadu atmosferycznego był lipiec (87 mm), zaś o najniższej luty<br />
(23 mm). Na obszarze <strong>gminy</strong> w okresie dość łagodnej zimy notuje się pokrywę śnieżną<br />
o średniej grubości od 5 do 15 cm zalegającą łącznie do maksymalnie 70 dni w roku.<br />
Lokalna rzeźba terenu nie ma większego wpływu na wielkość sum opadu<br />
atmosferycznego w ciągu roku. Jedynym czynnikiem geograficznym, nie licząc<br />
makroskalowego wpływu Sudetów, nieznacznie różnicującym sumy opadów<br />
atmosferycznych jest wysokość nad poziomem morza.<br />
II.8. WODY POWIERZCHNIOWE<br />
Tereny należące administracyjnie do <strong>gminy</strong> Polkowice położone są w zlewni III rzędu<br />
rzeki Rudnej zlokalizowanej poza granicami <strong>gminy</strong> oraz Szprotawy, której pięciokilometrowy<br />
odcinek biegnie wzdłuż południowo-zachodniej granicy <strong>gminy</strong>. Średnia gęstość sieci rzecznej<br />
na terenie <strong>gminy</strong> wynosi 0,42 km/km 2 . Największy udział w odwadnianiu analizowanego<br />
obszaru mają zlewnie Mokrzycy, Zdżerowity i Moskorzynki oraz dopływ z Jędrzychowa-Nowy<br />
Dwór, położone w całości na terenie <strong>gminy</strong>. Rzeki te stanowią najdłuższe odcinki cieków<br />
w tym obszarze. Oprócz naturalnych cieków na terenie <strong>gminy</strong> istnieje gęsta sieć rowów<br />
odwadniających, będąca częścią systemu melioracji, który został przebudowany i odnowiony<br />
w ramach zapobiegania i usuwania skutków eksploatacji górniczej. Rowy charakteryzują się<br />
średnim spadkiem w granicach od 0,1 do 0,2% oraz szerokością dna od 0,4 do 0,6 m.<br />
24
Na terenie <strong>gminy</strong> znajduje się również duża liczba zbiorników wodnych o niewielkiej<br />
powierzchni. Większość zlokalizowana jest w północnej i środkowej części <strong>gminy</strong>, w rejonie<br />
miasta Polkowice, miejscowości Trzebcz, Guzice oraz Moskorzyn. Pozostałe zlokalizowane<br />
są m.in. w Tarnówku i Żelaznym Moście. Są to głównie zbiorniki retencyjne, retencyjnohodowlane<br />
i o innych funkcjach. Ich łączna powierzchnia wynosi ponad 11 ha, największy<br />
z nich znajduje się pod miejscowością Tarnówek. W południowo-zachodniej części <strong>gminy</strong><br />
w rejonie Jędrzychowa występują stawy i zalewiska, będące pozostałościami po eksploatacji<br />
torfów z lat dziewięćdziesiątych XX w.<br />
PODZIAŁ ZLEWNIOWY OBSZARU GMINY POLKOWICE (ŹRÓDŁO: WARSTWY KRAJOWEGO ZARZĄDU<br />
GOSPODARKI WODNEJ)<br />
Zlewnia<br />
I-rzędu<br />
Zlewnia<br />
II-rzędu<br />
Zlewnia<br />
III-rzędu<br />
Zlewnia<br />
IV-rzędu<br />
Zlewnia<br />
V-rzędu<br />
Zlewnia<br />
VI-rzędu<br />
Zielenica do Glibieli (l)<br />
Dopływ z Jędrzychowa<br />
Zielenica<br />
Zielenica od Glibieli do<br />
dopł. z Jędrzychowa (p)<br />
Zielenica od dopł. z<br />
Jędrzychowa do ujścia<br />
Szprotawa do<br />
Chocianowskiej<br />
Wody (l)<br />
Szprotawa od<br />
Zielenicy do dopł. z<br />
Nowego Dworu (p)<br />
Dopływ z Nowego<br />
Dworu<br />
Szprotawa od Zielenicy<br />
do dopł. z Nowego<br />
Dworu (p)<br />
Dopływ z Nowego<br />
Dworu<br />
Szprotawa od dopł.<br />
z Nowego Dworu do<br />
Mokrzycy (p)<br />
Szprotawa od dopł. z<br />
Nowego Dworu do<br />
Mokrzycy (p)<br />
Odra Bóbr Szprotawa<br />
Mokrzyca<br />
Szprotawa od<br />
Mokrzycy do<br />
Chocianowskiej<br />
Wody (l)<br />
Szprotawa od<br />
Chocianowskiej<br />
Wody do Leszczynki<br />
(l)<br />
Mokrzyca<br />
Szprotawa od Mokrzycy<br />
do Chocianowskiej<br />
Wody (l)<br />
Kalina<br />
Szprotawa od Kaliny do<br />
Leszczynki (l)<br />
Szprotawa od<br />
Chocianowskiej<br />
Wody do<br />
Szprotawicy (p)<br />
Błotna<br />
Kłębanówka<br />
Błotna<br />
Skłoba<br />
Kłębanówka od Suchej<br />
Górnej do Skłoby (l)<br />
Sucha Górna<br />
Kłębanówka do Suchej<br />
Górnej (l)<br />
25
Zlewnia<br />
I-rzędu<br />
Zlewnia<br />
II-rzędu<br />
Zlewnia<br />
III-rzędu<br />
Zlewnia<br />
IV-rzędu<br />
Zlewnia<br />
V-rzędu<br />
Zlewnia<br />
VI-rzędu<br />
Rudna do Kalinówki<br />
(l)<br />
Rudna do Kalinówki<br />
(l)<br />
Rudna do Kalinówki (l)<br />
Kalinówka<br />
Kalinówka do zb.<br />
Lipówka<br />
Zlewnia zb. Lipówka<br />
Kalinówka do zb.<br />
Lipówka<br />
Zlewnia zb. Lipówka<br />
Zdżerowita<br />
Zdżerowita<br />
Dopływ z Trzebcza<br />
Dopływ z Trzebcza<br />
Odra od<br />
Baryczy<br />
do Bobru<br />
(l)<br />
Rudna<br />
Moskorzynka<br />
Moskrzynka do<br />
dopł. z Trzebcza (p)<br />
Stobna<br />
Moskorzynka od<br />
Stobnej do<br />
Zdżerowity (p)<br />
Moskrzynka do dopł. z<br />
Trzebcza (p)<br />
Stobna<br />
Moskorzynka od<br />
Stobnej do Zdżerowity<br />
(p)<br />
Moskorzynka od<br />
Zdżerowity do<br />
Wstążki (p)<br />
Moskorzynka od<br />
Zdżerowity do Wstążki<br />
(p)<br />
Wstążka<br />
Wstążka<br />
Rudna od<br />
Moskorzynki do<br />
Kan. Południowego<br />
(p)<br />
Brusina<br />
Brusina<br />
II.9. GLEBY<br />
Czynnikiem glebotwórczym wpływającym na zróżnicowanie pokrywy glebowej w skali<br />
regionu jest budowa geologiczna powierzchniowej warstwy litosfery. W obszarze<br />
opracowania są to przede wszystkim osady czwartorzędowe w różnych formach akumulacji<br />
lodowcowej, eolicznej i rzecznej. O wartości glebotwórczej tych utworów decyduje ich<br />
uziarnienie, zaś ukształtowanie terenu wraz z warunkami wilgotnościowymi decydują<br />
o morfologii i właściwościach gleb.<br />
Na analizowanym terenie zaznacza się wyraźna przewaga gleb rdzawych,<br />
bielicowych oraz płowych. Najczęściej są to gleby wytworzone z piasków słabo gliniastych na<br />
piaskach luźnych oraz z piasków luźnych. Są to więc gleby lekkie i bardzo lekkie o małej<br />
zdolności sorpcyjnej, mało odporne na zanieczyszczenia. W części północno-wschodniej<br />
dominują gleby płowe, którym towarzyszą gleby brunatne właściwe, opadowoglejowe<br />
i rdzawe. W rejonie miejscowości Tarnówek i Komorniki występują gleby brunatne, bielicowe<br />
i czarne ziemie wytworzone na utworach gliniastych i piaskach gliniastych mokrych.<br />
W środkowym i zachodnim obszarze <strong>gminy</strong> wykształciły się gleby rdzawe, którym<br />
towarzyszą gleby bielicowe i brunatne. W części południowo-wschodniej i zachodnim krańcu<br />
<strong>gminy</strong> przeważają gleby bielicowe oraz bielice. W rejonach dolin rzecznych gleby zostały<br />
26
wykształcone jako gleby murszowe i torfowe oraz mady rzeczne – nad Moskorzynką,<br />
Zdżerowitą, Mokrzycą i Szprotawą. Na przeważającym obszarze <strong>gminy</strong> występuje opadoworetencyjny<br />
typ gospodarki wodnej gleb, a zwierciadło wód gruntowych występuje zwykle<br />
poniżej 2 m pod powierzchnią terenu. Lokalnie gleby i przypowierzchniowe grunty zostały<br />
zmodyfikowane procesami antropogenicznymi (źródło: Atlas Dolnego Śląska).<br />
II.10.<br />
LITERATURA<br />
1. Atlas Śląska Dolnego i Opolskiego. red. Pawlak W. Uniwersytet Wrocławski, PAN oddz.<br />
we Wrocławiu, Wrocław 2008;<br />
2. Kondracki J. Geografia regionalna Polski. PWN, Warszawa 2009;<br />
3. Matuszkiewicz J. M. Regionalizacja geobotaniczna Polski. IGiPZ PAN, Warszawa 2008;<br />
4. Matuszkiewicz J.M. Krajobrazy roślinne i regiony geobotaniczne Polski. Prace Geograficzne IGiPZ<br />
PAN, nr 158, Wrocław 1993;<br />
5. Opracowania ekofizjograficzne dla województwa dolnośląskiego. WBU, Wrocław 2005;<br />
6. Podział Hydrograficzny Polski. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Wydawnictwo<br />
Geologiczne, Warszawa 1983;<br />
7. Richling A., Ostaszewska K. Geografia fizyczna Polski. PWN, Warszawa 2009;<br />
8. Szata roślinna Polski: opracowanie zbiorowe. T. I-II. Red. Szafer W. PWN, Warszawa 1959;<br />
9. Szata roślinna Polski: opracowanie zbiorowe. T. I-II. Red. Szafer W., Zarzycki K. PWN, 1972;<br />
10. Trampler T., <strong>aktualizacja</strong> SGGW 2008 Regionalizacja przyrodniczo-leśna na podstawach<br />
ekologiczno-fizjograficznych. SGGW 2008;<br />
11. Kuczyńska I. Podział geobotaniczny województwa Dolnośląskiego [w:] Opracowania<br />
ekofizjograficzne dla województwa dolnośląskiego. WBU, Wrocław 2005;<br />
12. Boheńska T. „Kształtowanie się stosunków hydrodynamicznych w lubińsko-głogowskim obszarze<br />
miedzionośnym pod wpływem odwadniania kopalń”. Acta Universitatis Wratislaviensis: Prace<br />
Geologiczno-Mineralogiczne tom 14. Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego 1988;<br />
13. Kleczkowski A. Mapa obszarów głównych zbiorników wód podziemnych (GZWP) w Polsce<br />
wymagających szczególnej ochrony. Instytut Hydrogeologii i Geologii Inżynierskiej AGH, Kraków<br />
1990;<br />
14. Kleczkowski A. Adamczyk A. Główne zbiorniki wód podziemnych (GZWP) w Polsce - własności<br />
hydrogeologiczne, jakość wód, badania modelowe i poligonowe / A. F. Adamczyk [i in.]; [red. nauk.:<br />
Antoni S. Kleczkowski];<br />
15. Chmielewski T. J., Próba modelowania funkcjonowania fizjocenozy jako dynamicznego układu<br />
poliekosystemowego, [w:] red. Chmielewski T. J., Richling A., Wojciechowski K., Funkcjonowanie<br />
i waloryzacja krajobrazu, Polskie Towarzystwo Geograficzne, Lubelskie Towarzystwo Naukowe,<br />
Towarzystwo Wolnej Wszechnicy Polskiej, Lublin 1992, s. 25-38;<br />
16. Chmielewski T. J., System planowania przestrzennego harmonizującego przyrodę i gospodarkę,<br />
Politechnika Lubelska, Lublin 2001, t. 1, 2;<br />
17. Program Ochrony Środowiska dla Gminy Polkowice na lata 2011-2014 z perspektywą na lata<br />
2015-2018, przyjęty Uchwałą nr IX/91/11 Rady Miejskiej w Polkowicach, z dnia 10 czerwca 2011 r.<br />
27
III. WYNIKI PRAC INWENTARYZACYJNYCH<br />
III.1.<br />
MIKOBIOTA<br />
III.1.1.<br />
DOTYCHCZASOWE ROZPOZNANIE<br />
Wiedza o zróżnicowaniu gatunkowym mikobioty w gminie Polkowice jest niewielka.<br />
Badania w tym zakresie były wykonywane w 1996 roku na potrzeby <strong>inwentaryzacji</strong><br />
<strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong>. W grupie grzybów wielkoowocnikowych zidentyfikowano wówczas<br />
stanowiska gatunków z rodziny sromotnikowatych Phallaceae, muchomorowatych<br />
Amanitaceae, borowikowatych Boletaceae, krowiakowatych Paxillaceae, piestrzycowatych<br />
Helvellaceae, purchawkowatych Lycoperdaceae, pieczarkowatych Agaricaceae,<br />
tęgoskórowatych Sclerodermataceae, pniarkowatych Fomitopsidaceae, żagwiowatych<br />
Polyporaceae oraz gatunki z rodzaju mleczaj Lactarius i gołąbek Russula. Były to jednak<br />
gatunki w większości pospolite. Wyjątek stanowiła piestrzyca zatokowata Helvella lacunosa –<br />
gatunek zagrożony, wpisany na Czerwoną Listę Grzybów Wielkoowocnikowych w Polsce<br />
(Wojewoda i Ławrynowicz, 2006) ze statusem „gatunek rzadki” (R). Żaden z gatunków<br />
zinwentaryzowanych na terenie <strong>gminy</strong> w czasie <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 roku nie podlega<br />
obecnie ochronie prawnej według Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r.<br />
w sprawie gatunków dziko występujących grzybów objętych ochroną.<br />
Wśród dostępnych materiałów publikowanych istotne informacje na temat<br />
występowania rzadkich i cennych gatunków grzybów na terenie <strong>gminy</strong> zawiera publikacja<br />
Wojewody z 2003 roku „Checklist of Polish larger Basidiomycetes” oraz baza danych<br />
w rejestrze gatunków grzybów chronionych i zagrożonych (GREJ). Według pierwszego<br />
źródła danych w obrębie <strong>gminy</strong> Polkowice rozpoznano dotychczas następujące gatunki<br />
grzybów, wpisane do Czerwonej Listy Grzybów Wielkoowocnikowych w Polsce:<br />
<br />
Pieczarka słomkowa Agaricus macrosporus (F.H. Møller i Jul. Schäff.) Pilát – łąki,<br />
pastwiska koło Jędrzychowa. Status: R (rzadki);<br />
Podstawkorożek szary Ceratobasidium cornigerum (Bourdot) D.P. Rogers –<br />
związany z martwym drewnem, rozpoznany w okolicach Sobina. Status: I<br />
(o nieokreślonym zagrożeniu);<br />
<br />
Bocznianka białoszara Hohenbuehelia fluxilis (Fr.) P.D. Orton – związana z martwym<br />
drewnem, rozpoznana w lesie w okolicach Pieszkowic. Status: R (rzadki);<br />
Kolcóweczka białozielonawa Kavinia alboviridis (Morg.) Gilbertson i Budingt. -<br />
związana z martwym drewnem, rozpoznana w lesie w okolicach Sobina. Status: E<br />
(wymierający);<br />
28
Gęstoporek cynobrowy Pycnoporus cinnabarinus (Jacq.: Fr.) P. Karst. – związany<br />
z martwym drewnem, rozpoznany w lesie w okolicach Żelaznego Mostu. Status: R<br />
(rzadki).<br />
Poza wymienionymi powyżej gatunkami, na terenie <strong>gminy</strong> rozpoznano szereg innych<br />
gatunków, nieuwzględnionych w czerwonej liście i nieobjętych ochroną prawną. Należą do<br />
nich:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Kurzawka otrębiasta Bovista aestivalis (Bonord.) Demoulin - gatunek spotykany<br />
w miejscach suchych piaszczystych, nasłonecznionych, na skrajach lasów iglastych<br />
i liściastych, rozpoznana w okolicach Sobina i Żelaznego Mostu;<br />
Kurzawka drobiutka Bovista dermoxantha (Vittad.) Toni - gatunek spotykany<br />
w miejscach suchych, poza lasami na gruntach porolnych, rozpoznany w okolicach<br />
Sobina;<br />
Pieprzniczka szarawa Cantharellula umbonata (J.F. Gmel.) Singer – gatunek<br />
związany z mchem płonnikiem Polytrichum sp., rozpoznany w lesie w okolicach<br />
Sobina;<br />
Lejkówka odbielona Clitocybe dealbata (Sow.: Fr.) P. Kumm. – gatunek związany<br />
z miejscami trawiastymi, łąkami i pastwiskami, występuje również w parkach,<br />
rozpoznany w okolicy Jędrzychowa;<br />
Zasłonak purpurowoblaszkowy Cortinarius semisanguineus (Fr.) Gillet – gatunek<br />
związany z lasami iglastymi, rozpoznany w okolicy Żelaznego Mostu;<br />
Kisielnica kędzierzawa Exidia glandulosa (Bull.) Fr. – gatunek związany z martwym<br />
drewnem, rozpoznany w okolicy Żelaznego Mostu;<br />
Kisielnica karmelowata Exidia saccharina Fr. - gatunek związany z martwym<br />
drewnem, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Łysak plamistoblaszkowy Gymnopilus hybridus (Fr.: Fr.) Singer - gatunek związany<br />
z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Żelaznego Mostu i Sobina;<br />
Miękusz rabarbarowy Hapalopilus nidulans (Fr.) P. Karst. - gatunek związany<br />
z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Pieszkowic i Sobina;<br />
Hyphodontia alutaria (Burt) J. Erikss. - gatunek związany z martwym drewnem,<br />
rozpoznany w okolicy Żelaznego Mostu;<br />
Hyphodontia pallidula (Bres.) J. Erikss. - gatunek związany z martwym drewnem,<br />
rozpoznany w okolicy Żelaznego Mostu;<br />
Hyphodontia quercina (Pers.: Fr.) J. Erikss – gatunek związany z martwym drewnem,<br />
rozpoznany w okolicy Żelaznego Mostu;<br />
Hyphodontia subalutacea (P. Karst.) J. Erikss. - gatunek związany z martwym<br />
drewnem, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Hyphoderma praetermissum (P. Karst) J. Erikss. i Strid - gatunek związany<br />
z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
29
Mleczaj kamforowy Lactarius camphoratus Fr. – gatunek spotykany w lasach<br />
iglastych, rozpoznany w okolicy Żelaznego Mostu;<br />
Mleczaj pachnący Lactarius glyciosmus (Fr.: Fr.) Fr. – gatunek spotykany w lasach<br />
liściastych i mieszanych, związany z brzozą, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Mleczaj sutkowaty Lactarius mammosus (Weinm.: Fr.) Fr. – gatunek spotykany<br />
w lasach iglastych, rozpoznany w okolicy Żelaznego Mostu;<br />
Gąsówka dwubarwna Lepista personata (Fr.: Fr.) Cooke – gatunek związany<br />
z wilgotnymi miejscami trawiastymi, łąkami i pastwiskami, rozpoznany w okolicy<br />
Jędrzychowa;<br />
Purchawka czarniawa Lycoperdon nigrescens (Pers.: Pers.) Pers. - gatunek<br />
spotykany w lasach liściastych i iglastych, rozpoznany w okolicy Pieszkowic<br />
i Żelaznego Mostu;<br />
Kępkowiec węglolubny Lyophyllum anthracophilum (Lasch) M. Lange i Siverts. -<br />
rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Drobnoporek rozwierkowy Oligoporus leucomallellus (Murrill) Gilbertson i Ryvarden -<br />
gatunek związany z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Sobina;,<br />
Biedrzychowej i Żelaznego Mostu;<br />
<br />
Drobnoporek gorzki Oligoporus stypticus (Pers.: Fr.) Gilbertson i Ryvarden - gatunek<br />
związany z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Kołpaczek ostrowierzchołkowy Panaeolus acuminatus (Schaeff.) Quél. ss. Bres. –<br />
gatunek związany z terenami rolniczymi, rozpoznany w okolicy Jędrzychowa i Sobina;<br />
<br />
<br />
<br />
Ponurnik bocznotrzonowy Paxillus panuoides (F.: Fr.) Fr. – gatunek związany<br />
z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Biedrzychowej, Pieszkowic, Sobina<br />
i Żelaznego Mostu;<br />
Powłocznica lipowa Peniophora rufomarginata (Pers.) Litsch. - gatunek związany<br />
z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Korownica okazała Phanerochaete gigantea (Fr.) S.S. Rattan - gatunek związany<br />
z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Phanerochaete laevis (Pers.: Fr.) J. Erikss. i Ryvarden - gatunek rozpoznany<br />
w okolicy Sobina;<br />
Phanerochaete sanguinea (Fr.) Pouzar - gatunek rozpoznany w okolicy<br />
Biedrzychowej, Pieszkowic, Sobina i Żelaznego Mostu;<br />
<br />
<br />
Czyreń muszlowy Phellinus conchatus (Pers.: Fr.) Quél. - gatunek związany<br />
z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Żylak promienisty Phlebia radiata Fr. - gatunek związany z martwym drewnem,<br />
rozpoznany w okolicy Biedrzychowej;<br />
30
Żylaczka żółtobrązowa Phlebiella sulphurea (Pers.: Fr.) Ginns i M.N.L. Lefebvre -<br />
gatunek związany z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Pieszkowic, Sobina<br />
i Żelaznego Mostu;<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Koralówka sosnowa Ramaria eumorpha (P. Karst.) Comer - gatunek spotykany<br />
w lasach iglastych, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Resinicium bicolor (Alb. i Schwein.: Fr.) - gatunek rozpoznany w okolicy Pieszkowic<br />
i Sobina;<br />
Odgiętka czarniawa Resupinatus applicatus (Batsch: Fr.) Gray - gatunek związany<br />
z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Tarnówka;<br />
Resupinatus unguicularis (Fr.) Singer - gatunek związany z martwym drewnem,<br />
rozpoznany w okolicy Żelaznego Mostu;<br />
Monetnica plamista Rhodocollybia maculata (Alb. i Schwein.: Fr.) Singer – gatunek<br />
spotykany głównie w lasach iglastych, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Kosmatek strzępiastobrzegi Ripartites tricholoma (Alb. i Schwein.: Fr.) P. Karst. -<br />
gatunek spotykany głównie w lasach, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Gołąbek smaczny Russula delica Fr. - gatunek spotykany głównie w lasach iglastych,<br />
liściastych i mieszanych, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Gołąbek krwisty Russula sanguinea (Bull.) Fr. - gatunek spotykany głównie w lasach<br />
iglastych, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Subulicystidium longisporum (Pat.) Parmasto - gatunek związany z martwym<br />
drewnem, rozpoznany w okolicy Jędrzychowa;<br />
Gąska niepozorna Tricholoma inamoenum (Fr.: Fr.) Gillet - gatunek spotykany<br />
głównie w lasach iglastych, rzadki na terenie <strong>gminy</strong>, rozpoznany w okolicy Żelaznego<br />
Mostu;<br />
Gąska mydlana Tricholoma saponaceum (Fr.: Fr.) P. Kumm. - gatunek spotykany<br />
głównie w lasach iglastych, liściastych i mieszanych, rozpoznany w okolicyŻelaznego<br />
Mostu;<br />
Tubulicrinis subulatus (Bourdot i Galzin) Donk - gatunek związany z martwym<br />
drewnem, rozpoznany w okolicy Sobina;<br />
Powleczka podkorowa Vuilleminia comedens (Nees: Fr.) Maire – gatunek związany<br />
z martwym drewnem, rozpoznany w okolicy Sobina, Biedrzychowej, Pieszkowic<br />
i Żelaznego Mostu;<br />
Pępowniczka żółtawa Xeromphalia cauticinalis (Fr.) Kühner i Maire - gatunek<br />
spotykany głównie w lasach iglastych, rozpoznany w okolicy Żelaznego Mostu.<br />
Z kolei w dostępnych bazach danych rejestru gatunków grzybów chronionych<br />
i zagrożonych (GREJ) brak jest informacji na temat występowania cennych gatunków na<br />
terenie <strong>gminy</strong> Polkowice. Najbliższe doniesienia pochodzą z okolic miejscowości Obiszów<br />
w gminie Grębocice.<br />
31
III.1.2.<br />
ZAKRES PRAC I METODYKA BADAŃ<br />
Inwentaryzacja w zakresie mikobioty <strong>gminy</strong> Polkowice obejmowała z założenia dwie<br />
grupy organizmów – grzyby wielkoowocnikowe Macromycetes i porosty Lichenes.<br />
Ze względu na wyznaczone ramy czasowe projektu przyjęto, że opracowanie wykazu<br />
gatunków będzie opierać się na wynikach prac terenowych oraz badaniach literaturowych<br />
z obszaru <strong>gminy</strong> i aktualnych bazach danych (GREJ) dotyczących rozmieszczenia gatunków<br />
chronionych i zagrożonych na terenie kraju w sieci kwadratów ATPOL.<br />
Prace terenowe w zakresie <strong>inwentaryzacji</strong> grzybów wielkoowocnikowych ograniczyły<br />
się do eksploracji wybranych, szczególnie cennych fragmentów <strong>gminy</strong>. W trakcie obserwacji<br />
makrogrzybów gromadzono również informacje na temat występowania naziemnych<br />
porostów. Porosty nadrzewne były inwentaryzowane w trakcie prowadzonej na terenie <strong>gminy</strong><br />
bioindykacji zanieczyszczeń powietrza.<br />
Z uwagi na dużą liczbę zasiedlonych drzew przez porosty nadrzewne w dokumetacji<br />
nie wskazuje się precyzyjnej lokalizacji ich występowania. Podane stanowiska oznaczają<br />
występowanie porostów (zasiedonych drzew) w rejonie badań (kwadrat 1km x 1km).<br />
Przy sporządaniu map i części bazodanowej przyjęto, że w przypadku stwierdzenia<br />
występowania porostu epifitycznego danego gatunku będzie on oznaczany w punkcie<br />
centralnym kwadratu badawczego.<br />
III.1.3.<br />
GRZYBY WIELKOOWOCNIKOWE<br />
Najliczniejszą grupę grzybów stanowiły pospolite gatunki grzybów mikoryzowych<br />
związane naturalnie z występującymi na terenie <strong>gminy</strong> gatunkami drzew budujących<br />
drzewostany, tj. sosną, dębem, świerkiem, olszą, brzozą czy jesionem. Do najczęściej<br />
spotykanych grzybów mikoryzowych należały gatunki z rodzaju borowik Boletus, podgrzybek<br />
Xerocomus, muchomor Amanita, maślak Suillus, mleczaj Lactarius, włośnianka Hebeloma,<br />
gołąbek Russula, gąska Tricholoma, koźlarz Leccinum oraz nieco rzadziej spotykane gatunki<br />
pieprznik jadalny Cantharellus cibarius i goryczak żółciowy Tylopilus felleus. Gatunki te<br />
rozpoznano w większości siedlisk leśnych, szczególnie na powierzchniach borów<br />
mieszanych i borów świeżych. Do częstych gatunków grzybów naziemnych należały<br />
również:<br />
<br />
<br />
<br />
Kruchaweczka zaroślowa Psathyrella candolleana (Fr.) Maire<br />
Grzybówka krwista Mycena haematopus (Pers.) P. Kumm.<br />
Czasznica workowata Calvatia excipuliformis (Scop.) Perdeck<br />
32
Dużą grupę gatunków stanowiły grzyby związane z martwym drewnem. Należały do<br />
niej takie gatunki jak:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Skórnik pomarszczony Stereum rugosum Pers.: Fr. – stwierdzany często głównie na<br />
pniakach dębowych m.in. w kwaśnych dąbrowach (kod 9190) koło Biedrzychowej<br />
i grądach.<br />
Hubiak pospolity Fomes fomentarius (L.) J. Kickx – jeden z najczęstszych gatunków<br />
zasiedlających liściaste gatunki drzew, głównie brzóz, żywe lub martwe występujący<br />
w lasach na całym obszarze <strong>gminy</strong>;<br />
Lakownica spłaszczona Ganoderma applanatum (Pers.) Pat. – rzadko spotykany<br />
gatunek zasiedlający martwe pnie drzew liściastych;<br />
Uszak bzowy Auricularia auricula-judae (Bull.) Quél. – rzadki na terenie <strong>gminy</strong> grzyb<br />
zasiedlający martwe kłody, konary i gałęzie drzew liściastych. Spotykany jedynie<br />
w wilgotnych lasach liściastych w dolinie Lipówki, lasach Barszowskich i starych<br />
gliniankach koło Biedrzychowej.<br />
Drobnoporek ceglastoczerwony Oligoporus placentus (Fr.) Gilb. i Ryvarden – bardzo<br />
rzadki i cenny gatunek grzyba, wpisany na Czerwoną Listę Grzybów<br />
Wielkoowocnikowych w Polsce ze statusem E (wymierający). Rozpoznany na linii<br />
oddziałowej na pniaku sosny w sąsiedztwie uprawy leśnej na siedlisku boru świeżego<br />
na zachód od Paulinowa.<br />
Pięknoróg największy Calocera viscosa (Pers.) Fr. – dość rzadki gatunek na terenie<br />
<strong>gminy</strong>, spotykany w drzewostanach iglastych na martwych kłodach lub grubszych<br />
gałęziach, rozpoznany w drzewostanie świerkowym na północ od Sobina.<br />
Drobnoporek ceglastoczerwony Oligoporus placentus na pniaku sosny w uprawie leśnej na zachód od<br />
Paulinowa (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
33
III.1.4.<br />
POROSTY<br />
Zróżnicowanie flory porostów na terenie <strong>gminy</strong> określono na podstawie rozpoznania<br />
dwóch grup porostów – epifitycznych, czyli porastających drzewa oraz epigeicznych, czyli<br />
porostów naziemnych. Szczegółowych danych na temat pierwszej grupy dostarczył<br />
przeprowadzony na całej powierzchni <strong>gminy</strong> monitoring z użyciem porostów nadrzewnych<br />
jako wskaźników zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego. Dane na temat drugiej grupy<br />
gromadzono w czasie wizji terenowej w wybranych punktach <strong>gminy</strong>.<br />
III.1.4.1.<br />
POROSTY EPIGEICZNE<br />
Zróżnicowanie flory porostów naziemnych na terenie <strong>gminy</strong> jest stosunkowo<br />
niewielkie. Powodem jest dominacja siedlisk niesprzyjających występowaniu gatunków z tej<br />
grupy, tj. wilgotnych siedlisk lasowych i świeżych lub wilgotnych siedlisk borowych. Wśród<br />
zidentyfikowanych gatunków, które rozpoznano na terenie <strong>gminy</strong> dominowały przede<br />
wszystkim gatunki z rodzaju Cladonia. Największy udział miały jednak pospolite w skali kraju<br />
gatunki, tj. chrobotek cienki Cladonia macilenta, chrobotek leśny Cladonia arbuscula,<br />
chrobotek widlasty Cladonia furcata i chrobotek wysmukły Cladonia gracilis. Nieco rzadziej<br />
spotykano chrobotek reniferowy Cladonia rangiferina, chrobotek kubkowaty Cladonia<br />
pyxidata, chrobotek wcinany Cladonia polydactyla i chrobotek szydlasty Cladonia<br />
coniocraea. Największe skupiska tych gatunków spotykano zwykle na siedliskach borowych,<br />
na powierzchni dobrze nasłonecznionych linii oddziałowych lub obrzeżach upraw leśnych.<br />
W płatach chrobotków dość często identyfikowano płucnicę islandzką Cetraria islandica.<br />
Wśród wymienionych wyżej porostów na szczególną uwagę zasługują gatunki objęte<br />
częściową ochroną prawną zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 9 lipca<br />
2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących grzybów objętych ochroną (Dz.U. 2004 Nr<br />
168, poz. 1765). Należą do nich:<br />
<br />
<br />
<br />
chrobotek leśny Cladonia arbuscula<br />
chrobotek reniferowy Cladonia rangiferina<br />
płucnica islandzka Cetraria islandica.<br />
34
Skupiska porostów naziemnych na linii oddziałowej w zachodniej części <strong>gminy</strong><br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
III.1.4.2.<br />
POROSTY EPIFITYCZNE<br />
W trakcie badań bioty porostów nadrzewnych na obszarze <strong>gminy</strong> zidentyfikowano<br />
41 gatunków nadrzewnych porostów, z czego 8 gatunków stanowiły taksony ściśle<br />
chronione, a jeden objęty jest ochroną częściową.<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Włostka brązowa Bryoria fuscescens (Gyeln.) Brodo i D. Hawksw. – ochrona ścisła<br />
Mąkla tarniowa Evernia prunastri (L.) Ach. – ochrona częściowa<br />
Pustułka rurkowata Hypogymnia tubulosa (Schaer) Hav. – ochrona ścisła<br />
Popielak pylasty Imshaugia aleurites (Ach.) S.L.F. Meyer – ochrona ścisła<br />
Płaskotka rozlana Parmeliopsis ambigua (Wulfen) Nyl – ochrona ścisła<br />
Płaskotka reglowa Parmeliopsis hyperopta (Ach.) Arnold – ochrona ścisła<br />
Mąklik otrębiasty Pseudevernia furfuracea (L.) Zopf – ochrona ścisła<br />
Brodaczka kępkowa Usnea hirta (L.) Weber in Mot. – ochrona ścisła<br />
Złotlinka jaskrawa Vulpicida pinastri (Scop.) J.-E. Mattsson i M.J. Lai – ochrona<br />
ścisła.<br />
Szczegółowa analiza występowania porostów nadrzewnych została opisana w części<br />
dotyczącej biomonitoringu zanieczyszczeń powietrza.<br />
35
III.1.5.<br />
PODSUMOWANIE<br />
Przeprowadzone na terenie <strong>gminy</strong> badania pozwoliły na lepsze rozpoznanie<br />
zróżnicowania mikobioty, szczególnie w zakresie flory porostowej. W porównaniu z danymi<br />
z 1996 roku udało się potwierdzić występowanie niemal wszystkich stwierdzonych wówczas<br />
gatunków porostów nadrzewnych z wyjątkiem tarczownicy skalnej Parmelia saxatilis.<br />
Dodatkowo stwierdzono obecność 35 gatunków niewykazanych w poprzedniej<br />
<strong>inwentaryzacji</strong>. Szczególne znaczenie w ocenie warunków siedliskowych porostów<br />
epifitycznych na terenie <strong>gminy</strong> ma obecność takich gatunków, jak włostka brązowa Bryoria<br />
fuscescens i brodaczka kępkowa Usnea hirta. Zaobserwowany rozwój plech tych wrażliwych<br />
na skażenia atmosferyczne gatunków świadczy o poprawie stanu powietrza na terenie <strong>gminy</strong><br />
w ciągu ostatnich lat. Poza porostami epifitycznymi w czasie prowadzonych obserwacji<br />
wskazano również na występowanie 9 gatunków porostów naziemnych. Trzy z nich<br />
stanowiły gatunki chronione.<br />
W przypadku makrogrzybów okres prowadzonych obserwacji był zbyt krótki na<br />
zebranie wystarczającej ilości danych, które odzwierciedlałyby w pełni zróżnicowanie<br />
gatunkowe tej grupy grzybów. Wykonanie takich badań wykracza poza możliwości<br />
standardowej <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong>. W celu właściwej oceny zróżnicowania<br />
makrogrzybów podstawowe dane mikologiczne z określonego obszaru powinny być<br />
gromadzone przez co najmniej 3 sezony. Obecnie uzyskane wyniki oraz informacje<br />
z istniejących mikologicznych baz danych z terenu <strong>gminy</strong> Polkowice pozwalają jednak<br />
wnioskować, że grupą grzybów o największej liczbie cennych i rzadkich gatunków jest grupa<br />
grzybów związanych z martwym drewnem. Dlatego ochrona najlepiej zachowanych<br />
fragmentów starodrzewi na terenie <strong>gminy</strong> jest szczególnie ważna dla zapewnienia<br />
właściwych warunków siedliskowych tej grupy organizmów.<br />
III.1.6.<br />
LITERATURA<br />
1. Cieśliński S., Czyżewska K., Fabiszewski J. 2003. Czerwona lista porostów wymarłych<br />
i zagrożonych w Polsce. Monographiae Botanicae 91: 13-49;<br />
2. Domański S. 1965. Flora polska. Rośliny zarodnikowe Polski i Ziem Ościennych. Grzyby (Fungi). 2:<br />
Podstawczaki (Basidiomycetes), Bezblaszkowe (Aphyllophorales), Żagwiowate I (Polyporaceae I),<br />
Szczecinkowate I (Mucronoporaceae I). Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 278 pp.;<br />
3. Domański S. 1967. Flora polska. Rośliny zarodnikowe Polski i Ziem Ościennych. Grzyby (Mycota).<br />
3: Podstawczaki (Basidiomycetes), Bezblaszkowe (Aphyllophorales), Żagwiowate II (Polyporaceae<br />
Pileatae), Szczeciniakowate II (Mucronoporaceae Pileatae), Lakownicowate (Ganodermataceae),<br />
Bondarcewowate (Bondarzewiaceae), Boletkowate (Boletopsidaceae), Ozorkowate (Fistulinaceae).<br />
Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 398 pp.;<br />
36
4. Domański S. 1974. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe). 1. Bondarzewiaceae (Bondarcewowate), Fistulinaceae (Ozorkowate),<br />
Ganodermataceae (Lakownicowate), Polyporaceae (Żagwiowate). Państwowe Wydawnictwo<br />
Naukowe, Warszawa-Kraków, 316 pp.;<br />
5. Domański S. 1975. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe). 2. Auriscalpiaceae, Bankeraceae, Clavicoronaceae, Coniophoraceae,<br />
Echinodontiaceae, Hericiaceae, Hydnaceae, Hymenochaetaceae, Lachnocladiaceae. Państwowe<br />
Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Kraków, 318 pp.<br />
6. Domański S. 1978. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe), Thelephorales (Chropiatkowe). 3. Amylariaceae, Aphelariaceae, Cantharellaceae,<br />
Gomphaceae, Physalacriaceae, Punctulariaceae, Sparassidaceae, Thelephoraceae. Państwowe<br />
Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Kraków, 354 pp.<br />
7. Domański S. 1984. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe). 4. Clavariaceae, Clavariadelphaceae, Clavulinaceae, Pterulaceae, Ramariaceae,<br />
Stephanosporaceae, Gomphaceae (II), Hericiaceae (II). Państwowe Wydawnictwo Naukowe,<br />
Warszawa-Kraków, 406 pp.<br />
8. Domański S. 1988. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe). 5. Corticiaceae (Acanthobasidium - Irpicodon). Państwowe Wydawnictwo<br />
Naukowe, Warszawa-Kraków, 428 pp.<br />
9. Domański S. 1991. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe), Stephanosporales (Stefanosporowce). 6. Corticiaceae (Kavinia - Rogersella),<br />
Stephanosporaceae (Lindtneria). Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Kraków, 272 pp.<br />
10. Fałtynowicz W. 2003. The lichens, lichenicolous and allied fungi of Poland – an annotated<br />
checklist. – W. Szafer Institute of Botany Polish Academy of Sciences, Kraków, 435 ss;<br />
11. Narkiewicz C. 2005. Grzyby chronione Dolnego Śląska. Wydawnictwo Muzeum Przyrodniczego<br />
w Jeleniej Górze, Jelenia Góra, 79 pp.;<br />
12. Nowak J., Tobolewski Z. 1975. Porosty polskie. – PWN, Warszawa-Kraków, 1177 ss;<br />
13. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko<br />
występujących grzybów objętych ochroną;<br />
14. Rudnicka-Jezierska W. 1991. Flora Polski. Grzyby (Mycota). 23: Purchawkowate (Lycoperdales),<br />
Tęgoskórkowate (Sclerodermatales), Pałeczkowate (Tulostomatales), Gniazdnicowe (Nidulariales),<br />
Sromotnikowe (Phallales), Osiakowe (Podaxales). Instytut Botaniki PAN, Kraków, 210 pp.;<br />
15. Wojewoda W. 2003. Checklist of Polish larger Basidiomycetes. In: Mirek Z., (ed). Biodiversity of<br />
Poland. Vol. 7. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 7, Kraków, p. 1–812;<br />
16. Wójciak H. 2003. Porosty, mszaki, paprotniki. MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 368 ss;<br />
17. Zarabska D. 2012. Porosty w krajobrazie rolniczym sandru nowotomyskiego. – Praca doktorska<br />
wykonana na Wydziale Biologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu pod kierunkiem<br />
W. Fałtynowicza, Poznań, mscr.;<br />
18. Zarzycki K., Mirek Z., 2006, Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów<br />
Polski. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN. Kraków. ISBN 83-89648-38-5.<br />
37
III.2.<br />
FLORA<br />
III.2.1.<br />
HISTORIA BADAŃ FLORYSTYCZNYCH I STAN ZBADANIA FLORY<br />
Pierwsze prace florystyczne dostarczające większej ilości danych na temat flory<br />
okolic Polkowic ukazały się w drugiej połowie XIX w pracy Fieka (1881) i na początku XX w.<br />
pracach Schubego (1903). W chwili obecnej dane te są zdezaktualizowane. Po wojnie<br />
w 1974 r ukazała się praca dotycząca flory synantropijnej okolic Legnicy, Lubina i Polkowic<br />
Anioł-Kwiatkowskiej (1974). Większe i systematyczne informacje dotyczące roślin<br />
chronionych dostarczają opracowania inwentaryzacyjne Szlachetki (1985, 1989, 1995). Są to<br />
materiały niepublikowane, wykonane na zlecenie Konserwatora Przyrody Województwa<br />
Legnickiego. Najważniejszą pracą, będącą przedmiotem aktualizacji jest Inwentaryzacja<br />
przyrodnicza <strong>gminy</strong> Polkowice wykonana przez zespół badaczy pod kierunkiem<br />
Krajewskiego w 1996 r. Wśród autorów znaleźli się botanicy Krukowski M. i Świerkosz K.<br />
Kolejne opracowanie to praca Bobrowicza i Koniecznego (2002) wykonana na zlecenie<br />
Urzędu Gminy Polkowice, będąca próbą utworzenia sieci obiektów chronionych. Ostatnie<br />
opracowanie z 2009 r to opracowanie Szlachetki A. wykonanie na zlecenie Urzędu Gminy<br />
Polkowice, będące dokumentacją zespołów przyrodniczo-krajobrazowych „Guzicki Potok”<br />
i „Trzebcz”.<br />
III.2.2.<br />
METODYKA BADAŃ<br />
Celem określenia zmian we florze gatunków chronionych i rzadkich <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
przyjęto podobną metodę badań, jak zastosowana przez zespół Krajewskiego<br />
w Inwentaryzacji <strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong> Polkowice w 1996 r. Polegała ona na intensywnych<br />
badaniach terenowych trwających cały sezon wegetacyjny, a ze względów formalnych<br />
wykonywanych od drugiej połowy 2011 r. do sierpnia 2012 r. Przyjęto podobną metodę opisu<br />
stanowiska tj. lokalizacji z odnotowaniem współrzędnych geograficznych zajmowanej<br />
powierzchni, określenie powierzchni danego stanowiska, a jeśli to możliwe podanie<br />
liczebności, choćby szacowanej w przypadku gatunków bardzo licznych, co pozwala<br />
porównać stan aktualny z sytuacją z 1996 r. i określić trendy liczebności poszczególnych<br />
gatunków i kierunki zmian ich populacji. Analogicznie do opracowania z 1996 r. wypełniono<br />
karty ewidencyjne. Rozszerzono zakres opracowania o gatunki ekspansywne zagrażające<br />
florze rodzimej oraz zaktualizowano i rozszerzono listę gatunków niepodlegających ochronie<br />
prawnej, a rzadkich w regionie i gminie w oparciu o obecny stan wiedzy, w tym głównie<br />
o pracę pod redakcją Kąckiego Z.: „Zagrożone gatunki flory naczyniowej Dolnego Śląska”<br />
(2003).<br />
38
W związku z jednoczesną realizacją na terenie <strong>gminy</strong> <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong><br />
w otoczeniu OUOW „Żelazny Most” na zlecenie KGHM Miedź Polska S.A. w niniejszym<br />
opracowaniu uwzględniono również dane na temat rozmieszczenia gatunków chronionych,<br />
które rozpoznał zespół wykonawczy KGHM.<br />
III.2.3.<br />
I RZADKICH<br />
AKTUALNE STANOWISKA ROŚLIN CHRONIONYCH, ZAGROŻONYCH<br />
W trakcie prac terenowych w 2011-2012 r. na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice stwierdzono<br />
13 gatunków roślin naczyniowych, pozostających pod ochroną ścisłą. Należą do nich:<br />
kruszczyk połabski Epipactis albensis, szafirek miękkolistny Mucsari comosum, buławnik<br />
mieczolistny Cephalanthera longifolia, śnieżyca wiosenna Leucoium vernum, widłak<br />
jałowcowaty, Lycopodium annotinum, rosiczka okrągłolistna Drosera rotundifolia, wiciokrzew<br />
pomorski Lonicera periclymenum, centuria pospolita Centaurium erythraea, śniedek<br />
baldaszkowaty Ornithogalum umbellatum, kosaciec syberyjski Iris sibirica, przylaszczka<br />
pospolita Hepatica nobilis, wawrzynek wilczełyko Daphne mezereum i paprotka zwyczajna<br />
Polypodium vulgare. Z danych zespołu wykonawczego KGHM rozpoznano dodatkowo<br />
pojedyncze stanowiska 2 kolejnych gatunków - kukułki szerokolistnej Dactylorhiza majalis<br />
i podkolana białego Platanthera biforia.<br />
W ramach prac terenowych nie odnaleziono stanowisk 4 gatunków podawanych<br />
w <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 roku, a znajdujących się pod ochroną ścisłą: pełnika europejskiego<br />
Trollius europaeus, kukułki szerokolistnej Dactylorhiza majalis (stanowiska w okolicach<br />
Żelaznego Mostu), buławnika wielkokwiatowego Cephalanthera damasonium i listery<br />
jajowatej Listera ovata. Brak potwierdzenia występowania dwóch pierwszych gatunków<br />
(pełnika europejskiego Trollius europaeus, kukułki szerokolistnej Dactylorhiza majalis) wiąże<br />
się z zaawansowanym procesem degeneracji ich siedlisk. Gatunki te stwierdzono na łące<br />
trzęślicowej w dolinie Lipówki, która w wyniku zaprzestania prawidłowego użytkowania<br />
zarosła drzewami i krzewami skutkując wycofaniem się cennych gatunków łąkowych. Z kolei<br />
w przypadku buławnika wielkokwiatowego Cephalanthera damasonium doszło<br />
prawdopodobnie do błędnego oznaczenia gatunku w trakcie <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 roku.<br />
W miejscach wskazywanych jako lokalizacje tego gatunku nie stwierdzono jego<br />
występowania, za to rozpoznano wiele osobników buławnika mieczolistnego Cephalanthera<br />
longifolia. Brak potwierdzenia dla listery jajowatej Listera ovata w miejscach wskazanych<br />
w <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 roku nie wyklucza jej występowania. Obecność tego gatunku jest<br />
wysoce prawdopodobna, ponieważ siedlisko z którym jest związana zachowało się w dobrym<br />
stanie. Brak pozytywnych wyników weryfikacji może być skutkiem małej liczebności populacji<br />
listery i kwestią przypadkowego jej przeoczenia.<br />
39
Pod ochroną częściową znajduje się 13 gatunków tj.: pierwiosnek lekarski Primula<br />
veris, pierwiosnek wyniosły Primula elatior, kocanki piaskowe Helichrysum arenarium,<br />
porzeczka czarna Ribes nigrum, wilżyna ciernista Ononis spinosa, konwalia majowa<br />
Convallaria majalis, bluszcz pospolity Hedera helix, barwinek pospolity Vinca minor, przytulia<br />
wonna Galium odoratum, kopytnik pospolity Asarum europaeum, kruszyna pospolita<br />
Frangula alnus, kalina koralowa Viburnum opulus i grążel żółty Nuphar lutea.<br />
Wśród wyżej wymienionych gatunków trzy są szczególnie ważne z punktu widzenia<br />
krajowej ochrony przyrody tj. kruszczyk połabski Epipactis albensis, szafirek miękkolistny<br />
Muscari comosum i rosiczka okrągłolistna Drosera rotundifolia, gdyż ze względu na swe<br />
zagrożenie znalazły się w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin (2001), gdzie figurują<br />
ze statusem zagrożenia CR – krytycznie zagrożony (szafirek miękkolistny) i VU – narażony<br />
(kruszczyk połabski) oraz na Czerwonej Liście Roślin i Grzybów Polski ze statusem<br />
zagrożenia V – narażony (szafirek miękkolistny, rosiczka okrągłolistna). Zachowanie<br />
populacji tych gatunków w gminie Polkowice jest ważne dla skutecznej ochrony przyrody<br />
w skali kraju.<br />
GATUNKI PODLEGAJĄCE OCHRONIE ŚCISŁEJ - NAJWAŻNIEJSZE GATUNKI FLORY W GMINIE<br />
POLKOWICE Z PUNKTU WIDZENIA OCHRONY PRZYRODY<br />
Kruszczyk połabski Epipactis albensis jest gatunkiem zajmującym siedliska leśne,<br />
szczególnie pewne postacie lasów łęgowych towarzyszących drobnym strumieniom.<br />
Aktualny status – narażony na wyginięcie. W Polsce stopniowo zmniejsza się status<br />
zagrożenia tego gatunku, w związku z rosnącą liczbą odnajdywanych jego stanowisk,<br />
jednakże gatunek ten znany jest dotychczas wyłącznie z krajów Europy Środkowej, stąd<br />
szczególna odpowiedzialność naszego kraju w ochronie tego gatunku. Na terenie <strong>gminy</strong><br />
Polkowice stwierdzony po raz pierwszy w 1996 r w liczbie kilku okazów, w obszarze<br />
źródliskowym potoku Wstążka na południe od Grodowca, w kompleksie Lasów<br />
Barszowskich, przy północno-wschodniej granicy <strong>gminy</strong>. W 2009 r odnaleziono dużą<br />
populację tego gatunku, liczącą około 300 kwitnących pędów w obiekcie „Guzicki Potok”<br />
(Szlachetka, 2009). Obie populacje zachowały się w podobnym stanie liczebnym.<br />
40
Kruszczyk połabski Epipactis albensis przy północnej granicy <strong>gminy</strong> w pobliżu doliny Stobnej<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Drugi gatunek ujęty w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin to szafirek miękkolistny<br />
Muscari comosum. Związany jest on ze zbiorowiskami murawowymi o charakterze<br />
ciepłolubnym. W Polsce i na Dolnym Śląsku osiąga swoją północną granicę zasięgu, a jego<br />
główny obszar występowania to południowa, zachodnia i południowo-wschodnia Europa oraz<br />
afrykańskie wybrzeże Morza Śródziemnego.<br />
W Polsce jest gatunkiem krytycznie zagrożonym. Aktualnie utrzymuje się na około<br />
10 stanowiskach, z których część jest silnie zagrożona – bardzo mała liczebność populacji<br />
(źródło: Polska Czerwona Księga Roślin 2001). W 2012 r przy północnej granicy <strong>gminy</strong><br />
Polkowice, na południowy-zachód od Grodowca odnaleziono około 40 osobników tego<br />
gatunku, z których połowa wytworzyła kwiatostany. Rosną tam w obrębie resztek trawiastych<br />
muraw i nieeksploatowanych dzikich piaskowni, w części zasypanych gruzem budowlanym.<br />
Stan aktualny siedliska daje możliwość trwałej ochrony gatunku, pod warunkiem<br />
zorganizowania ochrony czynnej.<br />
41
Szafirek miękkolistny Muscari comosum na stanowisku na północnych krańcach <strong>gminy</strong><br />
(fot. A. Szlachetka, 2012)<br />
Rosiczka okrągłolistna Drosera rotundifolia jest gatunkiem zajmującym siedliska<br />
torfowiskowe, silnie uwilgotnione, kwaśne. Aktualny status – narażony na wyginięcie<br />
wg Polskiej Czerwonej Listy Roślin i Grzybów (Zarzycki i Mirek, 2006) oraz wg listy<br />
zagrożonych gatunków flory naczyniowej Dolnego Śląska (Kącki, 2003). Na terenie <strong>gminy</strong><br />
Polkowice stwierdzona tylko na jednym stanowisku w liczbie ponad 100 okazów, na<br />
brzegach małego śródleśnego zbiornika wodnego na północ od Sobina.<br />
Rosiczka okrągłolistna Drosera rotundifolia na stanowisku na północ od Sobina<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
42
WAŻNE GATUNKI FLORY W GMINIE POLKOWICE Z PUNKTU WIDZENIA OCHRONY PRZYRODY<br />
Następną grupę stanowią cztery gatunki pozostające pod ochroną ścisłą: buławnik<br />
mieczolistny Cephalanthera longifolia, kosaciec syberyjski Iris sibirica, wiciokrzew pomorski<br />
Lonicera periclymenum i śnieżyca wiosenna Leucoium vernum. Dwa ostatnie posiadają<br />
w Polsce i na Dolnym Śląsku swoje granice zasięgowe.<br />
Wiciokrzew pomorski Lonicera periclymenum występuje w Polsce w obszarze<br />
o wpływie klimatu atlantyckiego, tj. na Pomorzu w pasie przylegającym do Bałtyku oraz<br />
w części niżowej Dolnego Śląska, oderwane stanowiska tego gatunku znane są bardziej na<br />
wschód – Mazowsze. Jedno z największych znanych na Dolnym Śląsku stanowisk tego<br />
gatunku znajduje się na południowy-wschód od Grodowca w Lasach Barszowskich.<br />
Stanowisko to wyznacza lokalną granicę zasięgu tego gatunku. Wiciokrzew pomorski rośnie<br />
w postaci płatów zadarniających runo, najczęściej będąc tam gatunkiem dominującym.<br />
W sytuacjach takich nie wytwarza kwiatów. Osobniki pnące się w wyższe warstwy lasu<br />
zakwitają i wytwarzają owoce. Znany jest z niezwykle atrakcyjnego zapachu kwiatów, stąd<br />
jego obecność w starych parkach Dolnego Śląska. Takim stanowiskiem jest stanowisko<br />
w starym parku w Małych Rynarcicach oraz w pobliżu starych glinianek koło Pieszkowic. Jest<br />
gatunkiem związanym ze zbiorowiskami leśnymi o charakterze kwaśnych dąbrów,<br />
szczególnie lasów dębowo-brzozowych i sosnowo-dębowych. Poszczególne płaty osiągają<br />
wielkość od kilkunastu do kilkuset m 2 .<br />
Wiciokrzew pomorski Lonicera periclymenum na stanowisku w proponowanym rezerwacie przyrody<br />
„Lasy Barszowskie” (fot. A. Szlachetka, 2012)<br />
43
Śnieżyca wiosenna Leucoium vernum posiada w Polsce północną granicę zasięgu,<br />
zasiedlając drzewostany łęgowe, a w górach także jest spotykana na łąkach. Na terenie<br />
<strong>gminy</strong> zlokalizowano dwa stanowiska śnieżycy wiosennej. Na obszarze źródliskowym na<br />
południowy-wschód od Żukowa rośnie na powierzchni kilku ha, drugie pobliskie stanowisko<br />
to rozproszone kępy wzdłuż doliny potoku Zdżerowita na południe od Żukowa.<br />
Śnieżyca wiosenna Leucoium vernum w proponowanym rezerwacie przyrody „Żukowskie Śnieżyce”<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2011)<br />
Trzeci ważny z punktu widzenia ochrony przyrody w Polsce gatunek to jeden<br />
z przedstawicieli storczykowatych Orchidaceae - buławnik mieczolistny Cephalanthera<br />
longifolia posiadający kategorię zagrożenia – narażony. Gatunek ten związany jest głównie<br />
z ciepłymi lasami dębowymi i buczynami storczykowymi. Poza niższymi partiami Sudetów<br />
jest gatunkiem w Polsce dość rzadkim. Stanowisko z Lasów Barszowskich jest<br />
prawdopodobnie największym stanowiskiem tego gatunku w niżowej części Dolnego Śląska.<br />
Kosaciec syberyjski Iris sibirica posiada w gminie Polkowice jedno stanowisko,<br />
odnalezione w 1985 r (Szlachetka 1985) w dolinie potoku Lipówka na północny-wschód od<br />
Żelaznego Mostu. Podobną liczebność populacji zachowywał w 1996 r (Krajewski i in.,<br />
1996). Aktualnie występuje w liczbie około 30 kęp na śródleśnej polanie zajętej przez<br />
zbiorowiska zaroślowe i ziołoroślowe będące pozostałością po kompleksie zbiorowisk<br />
łąkowych. Dalsze zaniechanie użytkowania łąkowego doprowadzi do zaniku stanowiska<br />
w ciągu kilku sezonów. Uważany do niedawna za gatunek rzadki, zarówno w Polsce, jak i na<br />
Dolnym Śląsku, jednakże w ostatniej dekadzie odnaleziono wiele stanowisk, co sugeruje<br />
44
poprawę sytuacji gatunku. Jest to jednak sytuacja pozornie korzystna, gdyż jest on bardzo<br />
wrażliwy na zaniechanie gospodarki łąkarskiej powodującej przyśpieszenie sukcesji<br />
w kierunku leśnym.<br />
Buławnik mieczolistny Cephalanthera longifolia (fot. A. Szlachetka, 2012)<br />
Stanowisko kosaćca syberyjskiego Iris sibirica (fot. A. Szlachetka, 2012)<br />
45
POZOSTAŁE GATUNKI POD OCHRONĄ ŚCISŁĄ NIEWYKAZUJĄCE ISTOTNYCH ZAGROŻEŃ NA TERENIE<br />
GMINY I REGIONU<br />
Do grupy tej należy centuria pospolita Centaurium erythraea oraz śniedek<br />
baldaszkowaty Ornithogalum umbellatum.<br />
Centuria pospolita Centaurium erythraea (fot. A. Szlachetka, 2012)<br />
Śniedek baldaszkowaty Ornithogalum umbellatum (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
46
Centuria pospolita Centaurium erythraea spotykana jest najczęściej na starszych<br />
odłogach, będących zaawansowanymi stadiami regeneracji zbiorowisk łąkowych, a także np.<br />
wzdłuż rurociągu (infrastruktura techniczna KGHM). Występuje także w różnego typu<br />
zbiorowiskach łąkowych.<br />
Śniedek baldaszkowaty Ornithogalum umbellatum spotykany jest najczęściej na<br />
obrzeżach lasów, w zadrzewieniach robiniowych, na poboczach dróg oraz w starych sadach.<br />
POZOSTAŁE GATUNKI POD OCHRONĄ ŚCISŁĄ NIEWYKAZUJĄCE WIĘKSZYCH ZAGROŻEŃ NA<br />
TERENIE REGIONU, NATOMIAST RZADKIE NA TERENIE GMINY POLKOWICE<br />
Gatunki te uzyskały status ochrony ścisłej po wykonaniu <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. Do<br />
grupy tej należy: przylaszczka pospolita Hepatica nobilis, kukułka szerokolistna Dactylorhiza<br />
majalis, wawrzynek wilczełyko Daphne mezereum i paprotka zwyczajna Polypodium vulgare.<br />
Przylaszczka pospolita Hepatica nobilis była wykazana ze stanowiska pod<br />
Żelaznym Mostem w dolinie potoku Lipówka (Krajewski i in., 1996) i Guzickiego Potoku<br />
(Szlachetka, 2009). Stanowiska te pozostają aktualne.<br />
Kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis w 1996 roku była wykazana jedynie na<br />
stanowisku w dolinie Lipówki. W bieżącej <strong>inwentaryzacji</strong> nie udało się potwierdzić tego<br />
stanowiska, a w miejscu gdzie było ono zlokalizowane stwierdzono znaczne przeobrażenie<br />
pierwotnego siedliska gatunku w wyniku sukcesji wtórnej. W 2012 roku odnaleziono jednak<br />
nowe stanowisko kukułki w ramach prac zespołu wykonawczego KGHM na wschód od<br />
Tarnówka.<br />
Przylaszczka pospolita Hepatica nobilis (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
47
Kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis (z lewej) i wawrzynek wilczełyko Daphne mezereum (z prawej)<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Wawrzynek wilczełyko Daphne mezereum został wykazany w dwóch lokalizacjach<br />
na terenie <strong>gminy</strong> – na północny zachód od Biedrzychowej w oddziale 54 obrębu Lubin<br />
(nadleśnictwo Lubin) oraz na północnym skraju proponowanego użytku ekologicznego<br />
„Dolina Skłoby”.<br />
Paprotka zwyczajna Polypodium vulgare to gatunek odnotowany w czterech<br />
miejscach na terenie <strong>gminy</strong>: w obrębie proponowanego rezerwatu przyrody „Lasy<br />
Barszowskie” (oddz. 6 obrębu leśnego Polkowice, nadleśnictwo Lubin), w sąsiedztwie<br />
proponowanego rezerwatu przyrody „Lasy Barszowskie” (oddz. 5 obrębu leśnego Polkowice,<br />
nadleśnictwo Lubin), w drzewostanie w obrębie zespołu przyrodniczo-krajobrazowego<br />
„Guzicki Potok” oraz w obrębie proponowanego użytku ekologicznego „Leśne Glinianki koło<br />
Pieszkowic” (oddz. 72 obrębu leśnego Lubin, nadleśnictwo Lubin).<br />
48
Paprotka zwyczajna Polypodium vulgare (fot. A. Szlachetka, 2012)<br />
GATUNKI NIEODNALEZIONE W TRAKCIE AKTUALIZACJI INWENTARYZACJI PRZYRODNICZEJ GMINY<br />
POLKOWICE<br />
Do grupy tej należy listera jajowata Listera ovata, buławnik wielkokwiatowy<br />
Cephalanthera damasonium, pełnik europejski Trollius europaeus.<br />
GATUNKI POD OCHRONĄ CZĘŚCIOWĄ<br />
Gatunki pod ochroną częściową stwierdzone na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice to: bluszcz<br />
pospolity Hedera helix, barwinek pospolity Vinca minor, wilżyna ciernista Ononis spinosa,<br />
przytulia wonna Galium odoratum, pierwiosnek lekarski Primula veris i pierwiosnek wyniosły<br />
Primula elatior, kocanki piaskowe Helichrysum arenarium, kruszyna pospolita Frangula<br />
alnus, kalina koralowa Viburnum opulus, konwalia majowa Convallaria majalis, grążel żółty<br />
Nuphar lutea i porzeczka czarna Ribes nigrum.<br />
Spośród powyższych gatunków tylko pierwiosnek wyniosły Primula elatior, grążel<br />
żółty Nuphar lutea i przytulia wonna Galium odoratum to gatunki rzadsze w skali <strong>gminy</strong>, zaś<br />
wilżyna ciernista Ononis spinosa jest zagrożona regionalnie, z kategorią – narażone (Kącki,<br />
2003). Gatunek ten jest związany ze zbiorowiskami ciepłych muraw.<br />
49
Kalina koralowa Viburnum opulus (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Przytulia wonna Galium odoratum (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
50
Grążel żółty Nuphar lutea (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Pozostałe gatunki są częste na terenie <strong>gminy</strong>, niejednokrotnie występują na<br />
stanowiskach zdradzających ich antropogeniczne pochodzenie, np. przy ruinach starych<br />
zabudowań, w starych parkach (barwinek pospolity, bluszcz pospolity), bądź na odłogach<br />
(kocanki piaskowe). Kruszyna pospolita jest częsta w drzewostanach o kwaśnym<br />
charakterze podłoża, dodatkowo pojawia się w śródpolnych zadrzewieniach, wzdłuż rowów<br />
i drobnych cieków. Głównym miejscem występowania kaliny koralowej są wszelkie<br />
zadrzewienia łęgowe, także wąskie smugi zadrzewień i zakrzewień wzdłuż rowów i cieków<br />
w krajobrazie otwartym. Porzeczka czarna ogranicza się do siedlisk łęgowych zabagnionych<br />
na terenach leśnych. Pierwiosnek lekarski najczęściej spotykana jest na poboczach dróg, na<br />
siedliskach łąk świeżych oraz na obrzeżach suchszych typów lasów, głównie dąbrów<br />
i grądów. Konwalia majowa optymalne warunki rozwoju osiąga w grądach oraz ich stadiach<br />
regeneracyjnych, a także w starych parkach.<br />
GATUNKI NIEPODLEGAJĄCE OCHRONIE PRAWNEJ, POSIADAJĄCE STATUS ZAGROŻONYCH<br />
REGIONALNIE ORAZ RZADKICH W GMINIE POLKOWICE<br />
Rzadkie regionalnie i lokalnie gatunki roślin godne uwagi i ochrony, które nie<br />
podlegają ochronie gatunkowej, zaproponowane przez Krajewski i in., 1996 to: czarcikęs<br />
łąkowy Succisa pratensis i kokorycz wątła Corydalis intermedia (LC słabo zagrożony- dwa<br />
stanowiska: w zaroślach środkowej części Guzickiego Potoku oraz na skarpie przy potoku na<br />
południe od Żukowa). Aktualnie propozycję tę uzupełniają następujące gatunki: sierpnica<br />
51
pospolita Falcaria vulgaris (jedno stanowisko kilku okazów, na południowy zachód od<br />
Grodowca, gatunek towarzyszący szafirkowi miękkolistnemu), goździcznik wycięty<br />
Petrorhagia prolifera (w ciepłej murawie na południowy-zachód od Grodowca, kilkadziesiąt<br />
okazów), oman wierzbolistny Inula salicifolia (dwa stanowiska w płatach łąk<br />
zmiennowilgotnych przy potoku Lipówka), gruszkówka jednostronna Orthilia secunda (LC<br />
słabo zagrożony – dwa stanowiska zajmujące powierzchnię około 0,25 m 2 każde, na<br />
południe od Grodowca i w obrębie glinianek na południe od Biedrzychowej), przytulia<br />
okrągłolistna Galium rotundifolium (LC słabo zagrożony – dwa stanowiska kilka m 2 w lesie na<br />
południe od Grodowca oraz w lesie w pobliżu źródlisk Guzickiego Potoku), sit drobny Juncus<br />
bulbosus (LC słabo zagrożony – jedno stanowisko między Polkowicami Dolnymi a Sobinem,<br />
kilkanaście m 2 ).<br />
III.2.4.<br />
GATUNKI OBCE, W TYM INWAZYJNE<br />
Szczególnym składnikiem flory obszaru <strong>gminy</strong>, często decydującym o fizjonomii<br />
porastających go naturalnie zbiorowisk roślinnych, są gatunki obcego pochodzenia, tzw.<br />
antropofity. Duża część tych gatunków należy współcześnie do pospolitych chwastów<br />
polnych (m.in. chaber bławatek Centaurea cyanus, farbownik polny Anchusa arvensis)<br />
i ogrodowych (m.in. komosa biała Chenopodium album, bodziszek drobny Geranium<br />
pusillum) oraz roślin ruderalnych (m.in. ślaz zaniedbany Malva neglecta, komosa murowa<br />
Chenopodium murale), związanych z antropogenicznie przekształconymi terenami, takimi jak<br />
pola uprawne, ugory, przydroża, place, wysypiska, gruzowiska, hałdy itp. Część z nich<br />
stanowi jednak grupę nowych przybyszów na terenie naszego kraju tzw. kenofitów. Wśród<br />
nich wyróżniają się gatunki inwazyjne, które stwarzają zagrożenie dla naturalnych zbiorowisk<br />
roślinnych (leśnych, łąkowych i nadwodnych), ponieważ szybko i skutecznie wypierają z nich<br />
rodzime gatunki i zastępują je zwartymi jednogatunkowymi układami facjalnymi. Do grupy<br />
inwazyjnych gatunków obcych na terenie <strong>gminy</strong> zalicza się następujące taksony:<br />
CZEREMCHA AMERYKAŃSKA PADUS SEROTINA (EHRH.) BORKH<br />
Charakterystyka. Drzewo z rodziny różowatych Rosaceae dorastające do wysokości 15-25<br />
m o luźnej, kulistej lub jajowate koronie, rzadziej wysoki krzew. Kwitnie równocześnie<br />
z rozwojem liści, w maju-czerwcu, później niż rodzimy gatunek - czeremcha zwyczajna<br />
Padus avium.<br />
Status w Polsce. Inwazyjny gatunek, obcy na całym obszarze kraju. Rozmnażająca się<br />
populacja; liczebność wzrastająca na siedliskach leśnych oraz terenach zdegradowanych<br />
i porolnych.<br />
Status w gminie Polkowice. Gatunek pospolity na całym obszarze <strong>gminy</strong>, głównie na<br />
siedliskach leśnych, gdzie dominuje w warstwie podszytu. Otwarte powierzchnie śródleśne,<br />
jak np. linie oddziałowe w lasach, polany porasta zwartymi zapustami. Obecna również na<br />
52
odłogowanych gruntach porolnych. Gatunek powinien być stopniowo usuwany z obszarów<br />
chronionych lub cennych przyrodniczo w czasie prowadzenia przebudowy drzewostanów<br />
oraz innych działań ochronnych.<br />
ROBINIA AKACJOWA ROBINIA<br />
PSEUDACACIA L.<br />
Charakterystyka. Drzewo z rodziny<br />
bobowatych Fabaceae dorastające do<br />
25 m, o luźnej i nieregularnej koronie.<br />
Silnie miododajne. Preferuje miejsca<br />
ciepłe i suche – widne lasy, suche<br />
zarośla, skraje zwartych drzewostanów.<br />
Status w Polsce. Inwazyjny gatunek,<br />
obcy na całym obszarze kraju.<br />
Rozmnażająca się populacja;<br />
liczebność wzrastająca.<br />
Status w gminie Polkowice. Gatunek<br />
Zapusty robinii akacjowej w okolicach Żelaznego Mostu<br />
(fot. A.Wójcicka-Rosińska)<br />
częsty na całym obszarze <strong>gminy</strong>,<br />
występujący w rozproszeniu. Na większości terenów nie wykazuje nadmiernej inwazyjności,<br />
tylko w niektórych lokalizacjach (np. odłogowane grunty porolne na wschód od oddz. 108<br />
leśn. Żelazny Most) tworzy większe skupiska młodych nalotów na powierzchniach gruntów<br />
porolnych, poboczach dróg czy powierzchniach pod liniami energetycznymi. Mimo to<br />
gatunek powinien być stopniowo usuwany z obszarów chronionych i cennych przyrodniczo<br />
w czasie prowadzenia przebudowy drzewostanów oraz innych działań ochronnych.<br />
DĄB CZERWONY QUERCUS RUBRA L.<br />
Charakterystyka. Gatunek drzewa z rodziny bukowatych Fagaceae dorastający do 25 m,<br />
o szeroko rozgałęzionej koronie.<br />
Status w Polsce. Inwazyjny gatunek, obcy na całym obszarze kraju. Rozmnażająca się<br />
populacja; liczebność wzrastająca.<br />
Status w gminie Polkowice. Gatunek występujący w rozproszeniu na terenie <strong>gminy</strong>, często<br />
w postaci starych pojedynczych okazów lub przydrożnych alei. Nie wykazuje nadmiernej<br />
inwazyjności. Tylko w niektórych lokalizacjach wkracza do zbiorowisk leśnych do warstwy<br />
podszytu. Gatunek na terenach leśnych powinien być stopniowo usuwany z obszarów<br />
chronionych i cennych przyrodniczo w czasie prowadzenia przebudowy drzewostanów oraz<br />
innych działań ochronnych.<br />
53
WINOBLUSZCZ PIĘCIOLISTKOWY<br />
PARTHENOCISSUS INSERATA (A. KERN.) FRITSCH<br />
Winobluszcz pięciolistkowy w runie grądu<br />
przy starych gliniankach koło Biedrzychowej<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska)<br />
Charakterystyka. Gatunek silnie rosnącego<br />
pnącza ozdobnego z rodziny winoroślowatych<br />
Vitaceae.<br />
Status w Polsce. Inwazyjny gatunek, obcy na<br />
całym obszarze kraju. Rozmnażająca się<br />
populacja; liczebność wzrastająca szczególnie<br />
w zbiorowiskach łęgowych, gdzie wypiera m.in.<br />
rodzimy gatunek pnącza charakterystycznego<br />
dla tych zbiorowisk – chmiel zwyczajny Humulus<br />
lupulus.<br />
Status w gminie Polkowice. Gatunek<br />
występujący w rozproszeniu na terenie <strong>gminy</strong>.<br />
Spotykany w lasach łęgowych i grądach oraz<br />
w zadrzewieniach śródpolnych i w pobliżu<br />
zabudowań, skąd jest często zawlekany na<br />
siedliska naturalne wraz z odpadami z ogrodów.<br />
NIECIERPEK DROBNOKWIATOWY IMPATIENS<br />
PARVIFLORA DC.<br />
Charakterystyka. Gatunek rośliny zielnej z<br />
rodziny niecierpkowatych Balsaminaceae.<br />
Pochodzi z północno-wschodniej i centralnej<br />
Azji. Spotykany w lasach liściastych,<br />
wilgotnych parkach, w ogrodach i na terenach<br />
ruderalnych. Preferuje siedliska żyzne i<br />
wilgotne, silnie ocienione. Kwitnie od czerwca<br />
do października.<br />
Status w Polsce. Inwazyjny gatunek, obcy<br />
na całym obszarze kraju. Rozmnażająca się<br />
populacja; liczebność wzrastająca<br />
szczególnie w zbiorowiskach łęgowych, gdzie<br />
wypiera m.in. rodzimy gatunek - niecierpek pospolity Impatiens noli-tangere.<br />
Status w gminie Polkowice. Gatunek pospolity na całym obszarze <strong>gminy</strong> na siedliskach<br />
ruderalnych (wysypiska śmieci, gruzowiska) oraz w lasach łęgowych, grądach i wilgotnych<br />
fragmentach borów mieszanych, gdzie dominuje w warstwie runa. Gatunek trudny do<br />
54<br />
Runo boru mieszanego zdominowane przez<br />
niecierpka drobnokwiatowego w okolicach<br />
Pieszkowic (fot. A. Wójcicka-Rosińska)
zwalczenia ze względu na swoją liczebność i dynamikę istniejących populacji. Wskazane jest<br />
usuwanie siedlisk ruderalnych w obszarach chronionych lub cennych przyrodniczo.<br />
Zbiorowisko rdestowca ostrokończystego w sąsiedztwie<br />
zabudowań w Tarnówku (fot. A. Wójcicka-Rosińska)<br />
RDESTOWIEC OSTROKOŃCZYSTY<br />
REYNOUTRIA JAPONICA HOUTT.<br />
Charakterystyka. Gatunek rośliny<br />
zielnej z rodziny rdestowatych<br />
Polygonaceae.<br />
Pochodzi<br />
z południowej Azji. Rośnie bardzo<br />
szybko i swoim pokrojem przypomina<br />
krzew. Dorasta zwykle do 3m<br />
wysokości.<br />
Status w Polsce. Silnie inwazyjny<br />
gatunek, obcy na całym obszarze<br />
kraju. Rozmnażająca się populacja;<br />
szybko wzrastająca liczebność<br />
w szerokim spektrum siedlisk – od<br />
wilgotnych do suchych.<br />
Status w gminie Polkowice. Gatunek rzadki na obszarze <strong>gminy</strong>. Spotykany głównie na<br />
siedliskach ruderalnych (wysypiska śmieci, gruzowiska) oraz pojedynczo w pobliżu dróg.<br />
Niewielka, rozwijająca się populacja tego gatunku została odnotowana w proponowanym<br />
rezerwacie przyrody „Żukowskie Śnieżyce”. Znacznie większa porasta sąsiedztwo<br />
zabudowań podworskich w Tarnówku, gdzie tuż za przystankiem autobusowym wraz z mniej<br />
licznym rdestowcem sachalińskim tworzy zwartą fację o powierzchni kilkunastu metrów<br />
kwadratowych. Wskazane jest odpowiednio szybkie usunięcie gatunku, ponieważ zagraża<br />
proponowanemu użytkowi ekologicznemu „Tarnówek”. Prawdopodobny również w innych<br />
częściach <strong>gminy</strong> w sąsiedztwie szlaków komunikacyjnych, gdzie może pojawić się w związku<br />
z transportem ziemi spoza obszaru <strong>gminy</strong>.<br />
RDESTOWIEC SACHALIŃSKI REYNOUTRIA SACHALINENSIS (F. SCHMIDT) NAKAI<br />
Charakterystyka. Gatunek rośliny zielnej z rodziny rdestowatych Polygonaceae. Pochodzi<br />
ze wschodniej Azji. Rośnie bardzo szybko i swoim pokrojem przypomina krzew. Dorasta<br />
zwykle do 3m wysokości, a miejscami nawet do 4m.<br />
55
Rdestowiec sachaliński w sąsiedztwie zabudowań w<br />
Tarnówku (fot. A. Wójcicka-Rosińska)<br />
Status w Polsce. Silnie inwazyjny<br />
gatunek, obcy na całym obszarze kraju.<br />
Rozmnażająca się populacja; szybko<br />
wzrastająca liczebność w szerokim<br />
spektrum siedlisk – od wilgotnych do<br />
suchych.<br />
Status w gminie Polkowice. Gatunek<br />
rzadki na terenie <strong>gminy</strong>,<br />
zinwentaryzowany na jednym stanowisku,<br />
na którym współwystępuje z rdestowcem<br />
ostrokończystym (patrz: opis<br />
poprzedniego gatunku). Wskazane jest<br />
odpowiednio szybkie usunięcie gatunku,<br />
ponieważ zagraża proponowanemu<br />
użytkowi ekologicznemu „Tarnówek”.<br />
KOLCZURKA KLAPOWANA ECHINOCYSTIS LOBATA (MICHX.) TORR. ET A.GRAY<br />
Charakterystyka. Gatunek jednorocznego pnącza z rodziny dyniowatych Cucurbitaceae.<br />
Chętnie uprawiany w przydomowych ogrodach, skąd wymyka się do naturalnych zbiorowisk<br />
przez wywóz odpadów z ogrodu. Roślina silnie pnąca o długich i licznych wąsach czepnych,<br />
białych kwiatach i charakterystycznych owocach podobnych do małych kolczastych ogórków.<br />
Status w Polsce. Inwazyjny gatunek, obcy na całym obszarze kraju. Rozmnażająca się<br />
populacja; szybko wzrastająca liczebność szczególnie w dolinach dużych rzek i na<br />
wilgotnych siedliskach leśnych i zaroślowych. W zajmowanych siedliskach wypiera rodzime<br />
gatunki pnączy charakterystycznych dla zbiorowisk ziołoroślowych, jak np. kielisznik<br />
zaroślowy Calystegia sepium czy wyżpin jagodowy Cucubalus baccifer.<br />
Status w gminie Polkowice. Gatunek rzadki na terenie <strong>gminy</strong>, zinwentaryzowany na<br />
jednym stanowisku w Tarnówku na wysypisku odpadów z ogrodu i gruzu, gdzie<br />
zinwentaryzowano dwa gatunki rdestowców. Prawdopodobny również w innych częściach<br />
<strong>gminy</strong> w sąsiedztwie zabudowań.<br />
SŁONECZNIK BULWIASTY HELIANTHUS TUBEROSUS L.<br />
Charakterystyka. Gatunek rośliny zielnej z rodziny astrowatych Asteraceae, pochodzący<br />
z Ameryki Północnej. Dorasta do 2m. Kwiaty żółte zebrane w koszyczki, w liczbie od kilku do<br />
kilkunastu na roślinie.<br />
56
Płat zbiorowiska słonecznika bulwiastego w okolicach<br />
Trzebcza (fot. A. Wójcicka-Rosińska)<br />
Status w Polsce. Inwazyjny gatunek,<br />
obcy na całym obszarze kraju.<br />
Rozmnażająca się populacja; szybko<br />
wzrastająca liczebność szczególnie<br />
w dolinach dużych rzek i na wilgotnych<br />
siedliskach leśnych i zaroślowych.<br />
W zajmowanych siedliskach wypiera<br />
rodzime gatunki pnączy<br />
charakterystycznych dla zbiorowisk<br />
ziołoroślowych, jak np. kielisznik<br />
zaroślowy Calystegia sepium czy wyżpin<br />
jagodowy Cucubalus baccifer.<br />
Status w gminie Polkowice. Gatunek<br />
rzadki na terenie <strong>gminy</strong>,<br />
zinwentaryzowany na jednym stanowisku<br />
w Tarnówku na wysypisku odpadów<br />
z ogrodu i gruzu, gdzie zinwentaryzowano<br />
dwa gatunki rdestowców. Prawdopodobny<br />
również w innych częściach <strong>gminy</strong><br />
w sąsiedztwie zabudowań.<br />
NAWŁOĆ KANADYJSKA SOLIDAGO CANADENSIS L. I PÓŹNA SOLIDAGO GIGANTEA AITON<br />
Charakterystyka. Oba gatunki nawłoci to rośliny zielne, wieloletnie, należące do rodziny<br />
astrowatych Asteraceae. Do Europy zostały sprowadzone z Ameryki Północnej. W Polsce<br />
występują zwykle na siedliskach synatropijnych, gdzie tworzą zwarte jednogatunkowe<br />
zbiorowiska. Dorastają do 2m wysokości.<br />
Status w Polsce. Inwazyjne gatunki, obce na całym obszarze kraju. Rozmnażająca się<br />
populacja; szybko wzrastająca liczebność szczególnie na terenach porolnych<br />
i poprzemysłowych.<br />
Status w gminie Polkowice. Gatunki pospolite na terenie <strong>gminy</strong>, jednak niezajmujące<br />
dużych powierzchni. Dużą populację nawłoci stwierdzono m.in. w bezpośrednim sąsiedztwie<br />
zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Trzebcz”.<br />
III.2.5.<br />
CHARAKTERYSTYKA SZATY ROŚLINNEJ<br />
Obszar <strong>gminy</strong> Polkowice charakteryzuje się znacznym stopniem antropogenicznego<br />
przekształcenia, które w dużym stopniu determinuje fizjonomię lokalnej szaty roślinnej.<br />
W związku z obecnością powierzchni trwale lub cyklicznie przeobrażanych na terenach<br />
57
przemysłowych lub powierzchniach służących infrastrukturze przemysłowej na obszarze<br />
<strong>gminy</strong> obserwuje się duży udział zbiorowisk o charakterze antropogenicznym,<br />
reprezentowanych przez zbiorowiska ruderalne z klasy Artemisietea. Spotyka się je również<br />
w strefach ekotonowych na styku naturalnych zbiorowisk leśnych i miejsc zniekształconych,<br />
na wysypiskach, gruzowiskach, w bezpośrednim otoczeniu gospodarstw i tym podobnych<br />
miejscach. Dominują w nich gatunki roślin synantropijnych. Jednym z ciekawszych<br />
zbiorowisk tej klasy jest zbiorowisko z wiesiołkiem dwuletnim Oenothera biennis porastające<br />
odsłonięte i nasłonecznione piaszczyste powierzchnie wzdłuż rurociągów, szczególnie<br />
w okolicach Dąbrowy i Żelaznego Mostu oraz Jędrzychowa. Z jego obecnością,<br />
a szczególnie z występującym w nim wiesiołkiem, związana jest zwiększona liczba<br />
obserwacji cennego, ściśle chronionego gatunku motyla nocnego - postojaka wiesiołkowca<br />
Proserpinus proserpina. W zakresie cennych gatunków flory, które sporadycznie spotyka się<br />
w zbiorowiskach o ruderalnym charakterze, należy wymienić sierpnicę pospolitą Falcaria<br />
vulgaris (wysypisko gruzu na południe od Grodowca) i centurię pospolitą Centaurium<br />
erythraea (zbiorowisko przy rurociągu na północ od Żelaznego Mostu).<br />
Drugą grupę zbiorowisk roślinnych pochodzenia antropogenicznego stanowią<br />
zbiorowiska jedno- i dwuletnich chwastów towarzyszących uprawom roślin okopowych<br />
i zbożowych z klasy Stellarietea. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje zbiorowisko<br />
kąkola polnego Agrostemma githago – gatunku narażonego na wymieranie na obszarze<br />
Dolnego Śląska (Kącki, 2003). Płaty tego zbiorowiska zinwentaryzowano w uprawach<br />
w okolicach Guzic.<br />
Wśród zbiorowisk związanych z działalnością człowieka na obszarze <strong>gminy</strong> duże<br />
powierzchnie zajmują zbiorowiska seminaturalnych łąk z klasy Molinio-Arhenatheretea.<br />
Największe kompleksy łąk tego typu zinwentaryzowano pomiędzy Nową Wsią Lubińską<br />
a Sobinem, następnie na północ od Jędrzychowa-Nowiny i Guzic, na południe od Kolonii<br />
Jędrzychów, w okolicach Paulinowa oraz na wschód od Żukowa i Komornik Górnych.<br />
Największy udział mają w nich niżowe łąki dwukośne ze związku Arrhenatherion. Ze względu<br />
na coraz częstsze zmiany użytkowania oraz osiadanie gruntu w niektórych częściach <strong>gminy</strong><br />
skutkujące trwałym zwiększeniem uwodnienia podłoża, typowe łąki świeże ulegają<br />
stopniowej degeneracji. W wielu miejscach ustępują one zbiorowiskom łąk wilgotnych<br />
i mokrych ze związku Calthion (okolice Paulinowa w dolinie Skłoby) lub wręcz zbiorowiskom<br />
szuwarowym z klasy Phragmitetea. Największe powierzchnie takich zbiorowisk położone są<br />
w okolicach Jędrzychowa.<br />
58
Zbiorowisko kąkola polnego Agrostemma githago w uprawie zbożowej koło Trzebcza<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Wśród łąk niewielką powierzchnię w gminie zajmują zmiennowilgotne łąki trzęślicowe<br />
ze związku Molinion. Ich fragmenty zachowały się jedynie w dolinie Lipówki na wschód od<br />
Żelaznego Mostu oraz w kompleksie leśnym na południowy-wschód od Biedrzychowej.<br />
Zbiorowisko tego typu łąk jest bardzo rzadkie w skali <strong>gminy</strong> i zazwyczaj skupia cenne<br />
taksony flory. Przykładem może być płat łąki trzęślicowej w dolinie Lipówki, gdzie<br />
zinwentaryzowano kosaćca syberyjskiego Iris sibirica. Z tą samą lokalizacją związane były<br />
jeszcze pełnik europejski Trollius europaeus i kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis,<br />
których jednak nie udało się potwierdzić w bieżącej <strong>inwentaryzacji</strong>.<br />
Na obszarach dawnej aktywności rolniczej wśród zbiorowisk seminaturalnych<br />
wyróżnić można również zbiorowiska nawiązujące do ciepłolubnych muraw z klasy Festuco-<br />
Brometea. Ich niewielkie fragmenty, silnie już zdegenerowane, porastające południowe stoki<br />
niewielkich wyniesień zachowały się w północnych krańcach <strong>gminy</strong> na południowy-wschód<br />
od Grodowca. Na zarastających wtórnie krzewami powierzchniach muraw zinwentaryzowano<br />
rzadkie gatunki roślin: goździcznik wycięty Petrorhagia prolifera, wilżynę ciernistą Ononis<br />
spinosa i szafirka miękkolistnego Muscari comosum. Z powodu postępującego zaniku<br />
siedliska populacje tych gatunków należy uznać obecnie za silnie zagrożone.<br />
59
Kompleks świeżych łąk kośnych w dolinie Skłoby (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Na mniej żyznych i piaszczystych powierzchniach odłogowanych gruntów porolnych<br />
w wielu miejscach <strong>gminy</strong> rozwinęły się wtórnie zbiorowiska psammofilnych muraw<br />
Corynephoretalia canescentis. Największe ich powierzchnie zlokalizowane są w okolicy<br />
Guzic oraz Jędrzychowa m.in. wzdłuż istniejącej tam ścieżki <strong>przyrodniczej</strong>. Zbiorowiska tego<br />
typu są dość ubogie i charakteryzują się małym zwarciem. Spotyka się w nich pojedynczo<br />
kocanki piaskowe Helichrysum arenarium – gatunek objęty częściową ochroną prawną,<br />
zinwentaryzowany na północ i południe od Polkowic, na północ od Sobina, w Lasach<br />
Barszowskich i w okolicach Pieszkowic, Żelaznego Mostu i Dąbrowy oraz gatunki dość<br />
rzadkie w skali <strong>gminy</strong>, tj.: goździk kropkowany Dianthus deltoides czy zawciąg pospolity<br />
Armeria maritima.<br />
Skutkiem postępującej sukcesji wtórnej na porzuconych gruntach ornych jest<br />
budowanie się leśnych zbiorowisk zastępczych na dużych powierzchniach dawnych pól.<br />
Charakteryzują się one obecnością zwartych zapustów sosnowych i sosnowo-brzozowych<br />
z dużym udziałem czeremchy amerykańskiej Padus serotina. W miejscach bardziej<br />
wilgotnych obecne są zbiorowiska krzewiastych wierz. Zbiorowiska tego typu dominują<br />
w centralnej i zachodniej części <strong>gminy</strong>.<br />
60
Murawy napiaskowe na odłogowanych gruntach porolnych w okolicach Guzic w sąsiedztwie zespołu<br />
przyrodniczo-krajobrazowego „Guzicki Potok” (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Zapusty sosnowo-brzozowe na terenie Polkowic (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
61
W wielu miejscach <strong>gminy</strong>, gdzie obecne są niewielkie zbiorniki wodne lub rozlewiska<br />
wyróżnia się szereg zbiorowisk roślinnych związanych z wodami. Najczęściej spotyka się<br />
zespoły szuwarowe z klasy Phragmitetea:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
szuwar trzcinowy Phragmitetum australis – rozlewiska koło Jędrzychowa, zbiornik<br />
wodny przy dawnym parku w Tarnówku oraz zbiorowiska olsowe i wilgotne ugory;<br />
szuwar szerokopałkowy Typhetum latifoliae - zbiornik wodny w Tarnówku;<br />
zespół ponikła błotnego Eleocharitetum palustris – rozlewiska w Jędrzychowie;<br />
szuwary turzycowe Caricetum sp. – zbiornik wodny przy dawnym parku w Tarnówku,<br />
małe zbiorniki o charakterze stawów w Żelaznym Moście i w północnej części <strong>gminy</strong>;<br />
szuwar mozgowy Phalaridetum arundinaceae – dość częsty, m. in. miejsca stałego<br />
stagnowania wody w obrębie OUOW Gilów;<br />
szuwar oczeretowy Scirpetum lacustris – zbiornik wodny przy dawnym parku<br />
w Tarnówku.<br />
Oprócz nich na mniejszych i płytkich zbiornikach wodnych obecne są zbiorowiska<br />
roślin pleustonowych z klasy Lemnetea. Zinwentaryzowano je m.in. w starych gliniankach<br />
koło Pieszkowic oraz w śródleśnych gliniankach na terenie Polkowic. W klasie tej wyróżniono<br />
zespół rzęsy trójrowkowej Lemnetum trisulcae (glinianki w Polkowicach) oraz zbiorowisko<br />
z rzęsą drobną Lemna minor.<br />
Zbiorowisko z rzęsą drobną Lemna minor w starych gliniankach koło Pieszkowic<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
62
Szuwar trzcinowy Phragmitetum australis w rozlewisku koło Jędrzychowa<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Wśród zbiorowisk pływających makrofitów z klasy Potametea rozpoznano jedynie<br />
zespół rdestnicy pływającej Potametum natantis na niewielkim zbiorniku na cieku Stobna tuż<br />
przy północnej granicy <strong>gminy</strong>.<br />
W zasięgu terytorialnym <strong>gminy</strong> leśne zbiorowiska cechuje znaczny stopień<br />
antropogenicznego zniekształcenia. W zdecydowanej większości przeważają wśród nich<br />
wielkopowierzchniowe monokultury sosnowe lub dębowe, zarówno na siedliskach borowych,<br />
jak i lasowych. Obecnie duża część tego typu drzewostanów podlega procesowi stopniowej<br />
przebudowy w kierunku zgodności z zajmowanym siedliskiem. Wśród najlepiej zachowanych<br />
zbiorowisk leśnych na szczególną uwagę zasługują zbiorowiska mezo- i eutroficznych lasów<br />
liściastych z klasy Querco-Fagetea. Reprezentują je niżowe łęgi olszowo-jesionowe Fraxino-<br />
Alnetum, które wykształciły się wzdłuż cieków na terenie <strong>gminy</strong> i na obszarach<br />
źródliskowych. Przykładem mogą być kompleksy wzdłuż doliny Lipówki, Guzickiego Potoku<br />
i Trzebcza oraz fragmenty Lasów Barszowskich oraz proponowanego rezerwatu Żukowskie<br />
Śnieżyce. Oprócz właściwie wykształconych zespołów łęgowych w wielu miejscach<br />
obserwuje się ich regeneracyjne postacie, szczególnie w miejscach sztucznych nasadzeń<br />
olszowych lub zapustów olszowych powstałych na drodze sukcesji wtórnej, często na<br />
powierzchniach bezpośrednio sąsiadujących z łęgiem, jak np. powierzchnie dawnych łąk<br />
w dolinie Lipówki czy dolinie Skłoby.<br />
63
Łęg olszowo-jesionowy Fraxino-Alnetum w dolinie Lipówki (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Drugim cennym zbiorowiskiem leśnym na terenie <strong>gminy</strong> są grądy<br />
środkowoeuropejskie Galio sylvatici-Carpinetum betuli. Skupiają one największą liczbę<br />
cennych gatunków flory na terenie <strong>gminy</strong>, takich jak m.in. wiciokrzew pomorski Lonicera<br />
periclymenum, paprotka zwyczajna Polypodium vulgare, buławnik wielkokwiatowy<br />
Cephalanthera damasonium, buławnik mieczolistny C. longifolia, listera jajowata Listera<br />
ovata i podkolan biały Platanthera bifolia. Największe ich powierzchnie zlokalizowane są<br />
w Lasach Barszowskich, w okolicach Tarnówka, Pieszkowic i Żelaznego Mostu. Oprócz<br />
cennych taksonów, w lasach tych zachowały się stare okazy drzew o wymiarach<br />
pomnikowych. Najlepiej zachowane powierzchnie grądów proponuje się do objęcia ochroną<br />
obszarową.<br />
Pozostałe zbiorowiska leśne nie wyróżniają się wysokimi walorami przyrodniczymi.<br />
Należą do nich wielkopowierzchniowe, jednowiekowe monokultury sosnowe na siedliskach<br />
boru świeżego i mieszanego oraz pozostałe lasy gospodarcze.<br />
III.2.6.<br />
MSZAKI<br />
Badania brioflory na terenie <strong>gminy</strong> skupiały się na identyfikacji gatunków chronionych<br />
występujących na siedliskach leśnych. Obserwacje przeprowadzono metodą marszrutową<br />
w 2012 roku, koncentrując się na stwierdzanych w terenie szczególnie cennych naturalnych<br />
fragmentach lasów, stanowiących obszary chronione i proponowane do objęcia ochroną<br />
prawną. Gatunki objęte ochroną prawną wyróżniono na podstawie Rozporządzenia Ministra<br />
64
Środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. 2012 nr 0<br />
poz. 81]. Nomenklaturę taksonomiczną mchów przyjęto za pracą Ochyry (Ochyra i in., 2003);<br />
natomiast nomenklaturę taksonomiczną wątrobowców przyjęto za pracą Szwejkowskiego<br />
(Szweykowski, 2006). W trakcie prac inwentaryzacyjnych stwierdzono występowanie<br />
12 chronionych gatunków mszaków.<br />
Gatunki objęte ochroną ścisłą:<br />
1. Torfowiec błotny Sphagnum palustre L.<br />
Gatunki objęte ochroną częściową:<br />
1. Mokradłoszka zaostrzona Calliergonella cuspidata (Hedw.) Loeske<br />
2. Widłoząb kędzierzawy Dicranum polysetum Sw. ex anon.<br />
3. Widłoząb miotłowy Dicranum scoparium Hedw.<br />
4. Dzióbkowiec bruzdowany Eurhynchium striatum (Schreb. ex Hedw.) Schimp.<br />
5. Gajnik lśniący Hylocomium splendens (Hedw.) Schimp.<br />
6. Rzęsiak pospolity Ptilidium ciliare (L.) Hampe<br />
7. Płonnik pospolity Polytrichum commune Hedw.<br />
8. Rokietnik pospolity Pleurozium schreberi (Willd. ex Brid.)Mitt.<br />
9. Brodawkowiec czysty Pseudoscleropodium purum (Hedw.) M. Fleisch. ex Broth.<br />
10. Fałdownik nastroszony Rhytidiadelphus squarrosus (Hedw.) Warnst.<br />
11. Torfowiec nastroszony Sphagnum squarrosum Crome.<br />
III.2.7.<br />
MIKROFLORA<br />
Pojęcie mikroflory obejmuje ogół mikroorganizmów, który w aktualnym ich podziale<br />
taksonomicznym określa się jako mikrobiom lub mikrobiota. Zwykle charakterystyka<br />
mikrobioty i badania w tym zakresie odnoszą się do określonego, ograniczonego<br />
w przestrzeni siedliska, w którym występuje dany zespół mikroorganizmów i jest istotny np.<br />
ze względów sanitarnych. W takich przypadkach szczegółowym badaniom podlega<br />
najczęściej woda, gleba, produkty żywnościowe i tym podobne potencjalne siedliska<br />
chorobotwórczych mikroorganizmów, które mogą zagrozić zdrowiu i życiu ludzi bądź<br />
zwierząt. Analiza mikrobiologiczna tych elementów środowiska skupia się jednak jedynie na<br />
jakościowych i ilościowych pomiarach chorobotwórczych organizmów wskaźnikowych, takich<br />
jak np.: Escherichia coli, Enterococcus faecalis czy Clostridium perfringens. Bardziej<br />
szczegółowe badania prowadzone są w przypadku produktów żywnościowych. Obejmują<br />
one szersze spektrum mikroogranizmów i dotyczą wielu innych gatunków chorobotwórczych,<br />
jak np. bakterii z rodziny Enterobacteriaceae (Salmonella sp., Shigella sp.) i Bacillaceae czy<br />
odpowiedzialnych za psucie produktów roślinnych grzybów (Penicillium, Aspergillus,<br />
Sclerotinia, Rhizopus).<br />
65
Analiza, a tym bardziej inwentaryzacja mikrobioty w odniesieniu do obszaru całej<br />
<strong>gminy</strong> nie jest możliwa i nie ma właściwego uzasadnienia. Możliwe jest jedynie wskazanie na<br />
niektóre, wybrane zjawiska wywoływane przez mikroorganizmy, które mogą mieć znaczenie<br />
w odniesieniu do elementów środowiska przyrodniczego na terenie <strong>gminy</strong>. Do tego typu<br />
zjawisk należy zaliczyć przede wszystkim choroby grzybowe gatunków drzewiastych<br />
budujących drzewostany na terenach leśnych <strong>gminy</strong>. Obecnie największym problemem<br />
w tym zakresie są zidentyfikowane zjawiska pasożytniczej zgorzeli siewek gatunków<br />
iglastych i liściastych, osutki sosny i modrzewia, mączniaka dębu oraz skrętaka sosny.<br />
Danych w tym zakresie z terenów leśnych <strong>gminy</strong> dostarcza coroczny monitoring stanu<br />
zdrowotnego lasów realizowany przez nadleśnictwa w ramach kontroli występowania<br />
i ograniczania chorób drzew leśnych spowodowanych przez czynniki abiotyczne<br />
i antropogeniczne oraz grzyby patogeniczne.<br />
Największa powierzchnia drzewostanów na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice, na których<br />
rozpoznano objawy chorób grzybowych dotyczy skrętaka sosny (ponad 150 ha; źródło:<br />
Raport z kontroli ..., nadleśnictwo Lubin 2007) - choroby powodowanej przez patogenicznego<br />
grzyba Melampsora populea, najgroźniejszej dla sosen do 12 roku życia (Mańka, 2005). Na<br />
drugim miejscu pod względem powierzchni zaatakowanej przez patogeny są osutki sosny<br />
(źródło: Raport z kontroli ..., nadleśnictwo Lubin 2007), które rozpoznano na powierzchni<br />
blisko 148 ha. Jest to choroba o dużym znaczeniu gospodarczym, porażająca igły drzew<br />
wszystkich klas wieku. Z uwagi na wiek najgroźniejsza jest dla młodych sosen obecnych<br />
w szkółkach leśnych i młodych uprawach. Czynnikiem patogenicznym wywołującym tę<br />
chorobę są grzyby z rodzaju Lophodermium, najczęściej L. pinastri i L. seditiosum (Mańka<br />
i Mańka, 1993). Pozostałe patogeny odpowiedzialne za zjawiska chorobowe<br />
w drzewostanach <strong>gminy</strong> to m.in.: Microsphaera alphitoides (mączniak prawdziwy dębu),<br />
grzyby odpowiedzialne za zgorzel siewek drzew leśnych – gatunki z rodzaju Fusarium<br />
i Cylindrocarpon oraz Thanatephorus cucumeris, Phoma lineolata, a także grzybopływki<br />
(Chromista) Phytophthora spp. i Pythium spp. (Mańka, 2005).<br />
III.2.8.<br />
LITERATURA<br />
1. Anioł-Kwiatkowska J. 1974. Flora i zbiorowiska synantropijne Legnicy, Lubina i Polkowic. - Acta<br />
Univ. Wrat., Prace Bot. XIX: 1-151;<br />
2. Bobrowicz G., Konieczny K., 2002, Przyroda Gminy Polkowice. Potoki Wzgórz Dalkowskich.<br />
Guzicki Potok - Trzebcz - Stobna, CICONIA Grzegorz Bobrowicz, Wołów;<br />
3. Dajdok Z., Śliwiński M. 2007. Rośliny inwazyjne Dolnego Śląska. Polski Klub Ekologiczny – Okręg<br />
Dolnośląski, Wrocław;<br />
4. Danielewicz W. 1993. Występowanie drzew i krzewów obcego pochodzenia jako problem ochrony<br />
przyrody w rezerwatach i parkach narodowych. Przegląd Przyrodniczy 4, 3: 25–31;<br />
66
5. Fiek E. 1881. Floro von Schlesien preussischen und osterreichischen Antheils, enthaltend die<br />
wildwachsenden verwilderten und angebauten Phanerogamen und Gefass-Cryptogamen. Unter<br />
Mitwirgung von Rudolf von Uechtritz. J.U.Kern Breslau;<br />
6. Jackowiak B. 1999. Modele ekspansji roślin synantropijnych i transgenicznych. Phytocoenosis vol.<br />
11 (N.S.);<br />
7. Kowalski T., 1994. Skrętak sosny. Folder nr 9 z serii Choroby Drzew Lesnych. PWRiL, Poznań<br />
Instrukcja Ochrony Lasu, 2004. Państwowe Gospodarstwo Leśne lasy Państwowe, Warszawa;<br />
8. Raport z kontroli występowania i ograniczania chorób drzew leśnych spowodowanych przez<br />
czynniki abiotyczne i antropogeniczne oraz grzyby patogeniczne, nadleśnictwo Lubin, 2011;<br />
9. Mańka K., 2005. Fitopatologia Leśna. Wydanie VI zmienione i poprawione. PWRiL Warszawa;<br />
10. Mańka K., Mańka M., 1993. Choroby drzew i krzewów leśnych. Warszawa;<br />
11. Ochyra R., Żarnowiec J., Bednarek-Ochyra H. 2003. Census Catalogue of Polish Mosses. Polish<br />
Academy of Sciences, Institute of Botany, Kraków;<br />
12. Praca zbiorowa koordynator J. Krajewski, botanika M. Krukowski, 1996, Inwentaryzacja<br />
przyrodnicza Gminy Polkowice;<br />
13. Praca zbiorowa pod redakcją Kąckiego Z., 2003, Zagrożone gatunki flory naczyniowej Dolnego<br />
Śląska, Instytut Biologii Roślin, Uniwersytet Wrocławski; Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody<br />
Pro Natura. Wrocław;<br />
14. Schube T.1903. Die Verbreitung der Gefasspflanzen in Schlesien preussischen und<br />
osterreischischen Antheils. Druck von. R. Nischkovsky. Breslau, Seminarium Geobotanicum 6.<br />
15. Szlachetka A, 2009, Dokumentacja przyrodnicza zespołu przyrodniczo krajobrazowego "Potoki<br />
Wzgórz Dalkowskich" obiekt Trzebcz;<br />
16. Szlachetka A, 2009, Dokumentacja przyrodnicza zespołu przyrodniczo krajobrazowego "Potoki<br />
Wzgórz Dalkowskich" obiekt "Guzicki Potok";<br />
17. Szlachetka A. Cieślak M. 1985, Ekspertyza botaniczna północno-wschodniej części województwa<br />
legnickiego. Maszynopis;<br />
18. Szweykowski J., 2006. An Annotated Checklist of Polish Liverworts and Hornworts, Krytyczna<br />
Lista Wątrobowców i Glewików Polski, W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences,<br />
Kraków;<br />
19. Tokarska-Guzik B. 2005. The Establishment and Spread of Alien Plant Species (Kenophytes) in<br />
the Flora of Poland. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego;<br />
20. Wysocki C., Sikorski P., 2009. Fitosocjologia stosowana w ochronie i kształtowaniu krajobrazu<br />
(podręcznik), SGGW, Warszawa;<br />
21. Żukowski W., Jackowiak B. (red.) 1995. Ginące i zagrożone rośliny naczyniowe Pomorza<br />
Zachodniego i Wielkopolski. Bogucki Wydawnictwo Naukowe. Poznań.<br />
67
III.3.<br />
SIEDLISKA PRZYRODNICZE Z ZAŁĄCZNIKA I DYREKTYWY 92/43/EWG<br />
Gmina Polkowice zlokalizowana jest poza siecią Natura 2000, tak więc występujące<br />
na jej terenie siedliska przyrodnicze z załącznika I Dyrektywy 92/43/EWG nie stanowią<br />
przedmiotów ochrony ostoi siedliskowych Natura 2000. Mimo to, na terenie <strong>gminy</strong> w ramach<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> wyróżniono szereg siedlisk przyrodniczych, które stanowią<br />
najcenniejsze fragmenty lasów i półnaturalnych siedlisk nieleśnych na obszarze<br />
opracowania. Płaty rozpoznanych siedlisk zajmują blisko 7% ogólnej powierzchni <strong>gminy</strong>.<br />
Należą do nich zarówno siedliska leśne, jak i łąkowe. Pierwsze zajmują ponad połowę<br />
zinwentaryzowanych siedlisk przyrodniczych (55%), pozostałe to siedliska łąkowe (45%).<br />
Ponad połowę powierzchni leśnych siedlisk przyrodniczych stanowią kwaśne<br />
dąbrowy Quercetea robori-petraeae (kod: 9190), zlokalizowane głównie w północnej<br />
i w południowo-wschodniej części <strong>gminy</strong>. Drugie miejsce pod względem ilościowym zajmuje<br />
priorytetowe siedlisko łęgów wierzbowych, topolowych, olszowych i jesionowych Salicetum<br />
albae, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsów źródliskowych (kod: 91E0),<br />
rozproszone na terenie wiejskim <strong>gminy</strong> wzdłuż głównych cieków i ich dopływów oraz<br />
lokalnych obniżeń terenu o charakterze źródliskowym. Nieco mniejszy udział mają na terenie<br />
<strong>gminy</strong> grądy środkowoeuropejskie i subkontynentalne Galio-Carpinetum, Tilio-Carpinetum<br />
(kod: 9170). Zajmują najczęściej małe powierzchnie rozproszone na całym obszarze <strong>gminy</strong>.<br />
Kwaśne dąbrowy Quercetea robori-petraeae (kod: 9190) koło Biedrzychowej<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
68
Łęg olszowo-jesionowy Fraxino-Alnetum w dolinie Lipówki (kod: 91E0)<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Fragment grądu środkowoeuropejskiego i subkontynentalnego Galio-Carpinetum, Tilio-Carpinetum (kod:<br />
9170) koło Pieszkowic (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
69
Pozostałe wyróżnione leśne siedliska przyrodnicze mają bardzo mały udział. Należą<br />
do nich: łęgowe lasy dębowo-wiązowo-jesionowe Ficario-Ulmetum (kod: 91F0)<br />
zlokalizowane głównie w południowo-zachodnim krańcu <strong>gminy</strong> oraz kwaśne buczyny Luzulo-<br />
Fagenion (kod: 9110) zinwentaryzowane w kompleksie leśnym przy północnej granicy<br />
z miastem Polkowice.<br />
Zmiennowilgotne łąki trzęślicowe Molinion (kod: 6410) (fot. A. Szlachetka, 2012)<br />
Drugą grupę siedlisk przyrodniczych stanowią półnaturalne siedliska łąkowe, wśród<br />
których wyróżniono dwa typy siedlisk: niżowe i górskie świeże łąki użytkowe ekstensywnie<br />
Arrhenatherion elatioris (kod: 6510) zajmujące powierzchnię stanowiącą 99,5% siedlisk<br />
łąkowych oraz zmiennowilgotne łąki trzęślicowe Molinion (kod: 6410) o udziale<br />
nieprzekraczającym 0,5%. Największe powierzchniowo płaty świeżych łąk użytkowych<br />
ekstensywnie zlokalizowane są w zachodniej części <strong>gminy</strong> w sąsiedztwie Paulina,<br />
Jędrzychowa-Nowy Dwór, Kolonii Jędrzychów, Nowej Wsi Lubińskiej oraz w północnowschodniej<br />
części <strong>gminy</strong> między Moskorzynem a Komornikami Górnymi. Łąki trzęślicowe<br />
obejmują dwa płaty, jeden położony między Sobinem a Nową Wsią Lubińską, drugi na<br />
południu od Biedrzychowej.<br />
70
Niżowe i górskie świeże łąki użytkowe ekstensywnie Arrhenatherion elatioris (kod: 6510) w dolinie Skłoby<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Do nieleśnych siedlisk przyrodniczych zalicza się również stwierdzone na terenie<br />
<strong>gminy</strong> na bardzo małych powierzchniach w okolicy Dąbrowy niżowe, nadrzeczne zbiorowiska<br />
okrajkowe Convolvuletalia sepium (kod: 6430) związane z ciekami i porastające ich strefy<br />
brzegowe.<br />
III.4.<br />
FAUNA<br />
III.4.1.<br />
III.4.1.1.<br />
BEZKRĘGOWCE<br />
WSTĘP<br />
Fauna bezkręgowa <strong>gminy</strong> Polkowice była do tej pory słabo poznana, poza nielicznymi<br />
wyjątkami z gromady owadów (Insecta). Z uwagi na znikome podstawy literaturowe oraz<br />
małe doświadczenie metodyczne i terenowe autorów w zakresie innych grup bezkręgowców<br />
niż owady uskrzydlone, przyjęto założenie, że wybrane ich rzędy będą reprezentatywne dla<br />
ochrony siedlisk bezkręgowców lądowych <strong>gminy</strong>. Entomofauna badanego terenu,<br />
a w szczególności jej części centralnej i zachodniej, też zbadana była dotychczas bardzo<br />
powierzchownie. W ostatnich latach przeprowadzono tutaj dwie inwentaryzacje, których<br />
przedmiotem były tzw. „naturowe” gatunki owadów z II i IV załącznika Dyrektywy 92/43/EWG<br />
z dnia 21 maja 1992r. w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory, tzw.<br />
Dyrektywy Siedliskowej (Stelmaszczyk i in., 2007; Grotowski i in., 2010). Punktem<br />
71
odniesienia pod kątem siedlisk przyrodniczych oraz niektórych siedlisk owadów, pozostaje<br />
inwentaryzacja przyrodnicza <strong>gminy</strong> Polkowice z 1996 roku (Krajewski i in., 1996). Nie<br />
uwzględniono wówczas entomologii w najmniejszym nawet zakresie. Ponadto, zupełnie<br />
niezależnie, od ok. 5 lat z obszaru Rynarcice-Żelazny Most-osadnik Gilów zbierane są dane<br />
dotyczące motyli nocnych i motyli dziennych (Malkiewicz, Miśków - w przygotowaniu). Jak<br />
dotąd udało się wykazać tutaj kilka cennych gatunków, zarówno „naturowych”, chronionych,<br />
z czerwonej księgi zwierząt zagrożonych, jak i nieujętych w żadnych ramach tego typu,<br />
a niekiedy niezwykle rzadkich. Do najciekawszych z nich można zaliczyć gatunki<br />
z załączników Dyrektywy Rady 92/43/EWG (Lycaena dispar, Eriogaster catax, Osmoderma<br />
eremita) czy pozostałe chronione, ujęte w czerwonej księdze bezkręgowców lub bardzo<br />
rzadkie i warte specjalnej troski, lecz niewpisane na żadne listy (Apatura iris, Theria<br />
rupicapraria, Artiora evonymaria, Phyllodesma tremulifolia czy chrząszcze z rodzaju<br />
Protaetia i Carabus). Równie interesujące są stwierdzenia koszówek Diplodoma<br />
laichartingella, Bacotia claustrella i Psyche crassiorella (Malkiewicz i Dobrzański, 2010,<br />
2011).<br />
III.4.1.2.<br />
METODYKA BADAŃ<br />
W obecnej aktualizacji <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>gminy</strong> szczególną uwagą objęto gatunki<br />
z załączników Dyrektywy Rady 92/43/EWG, gatunki chronione ściśle prawem w Polsce,<br />
gatunki z Czerwonej Księgi Zwierząt – Bezkręgowce (Głowaciński i Nowacki, 2004) oraz<br />
wymienione w Czerwonej Liście Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce (Głowaciński,<br />
2002). Ponadto inwentaryzowane były gatunki rzadko spotykane w Polsce południowozachodniej,<br />
często ważne dla ochrony przyrody <strong>gminy</strong> np. parasolowe, wskaźnikowe,<br />
a nieobecne na żadnej z powyższych list.<br />
1. Podstawową metodą stosowaną przy <strong>inwentaryzacji</strong> było aktywne poszukiwanie<br />
dorosłych osobników w okresach ich pojawu w pobliżu płatów roślinności, w obrębie<br />
których spodziewane jest występowanie poszczególnych gatunków, np. łąk trzęślicowych<br />
z krwiściągiem lekarskim w okresie późnego lata w celu znalezienia modraszków<br />
Phengaris (= Maculinea).<br />
2. Dodatkowa metoda to wyszukiwanie larw, ich śladów żerowania, wylinek, oprzędów<br />
(główna metoda dla barczatki kataks i przeplatki maturny), a dla niektórych innych<br />
gatunków także złóż jaj.<br />
3. Dla motyli i chrząszczy nocnych możliwe jest zastosowanie pułapek lub wabików<br />
świetlnych w postaci samołówki ze źródłem światła UV lub ekranu oświetlonego światłem<br />
o jego znacznej zawartości. To podstawowa metoda dla większości nocnych<br />
miernikowców i sówek, a dodatkowa dla barczatki kataks i innych barczatkowatych.<br />
72
4. Stanowiska lub obszary występowania/siedliska gatunków były w terenie nanoszone<br />
na mapy w skali 1: 10000 oraz namierzane przy pomocy odbiorników Garmin GPSmap<br />
60CSx.<br />
5. Wytypowane potencjalne stanowiska pachnicy dębowej, były monitorowane wg<br />
„Opinii GDOŚ na temat właściwej metody oraz terminu <strong>inwentaryzacji</strong> pachnicy dębowej<br />
w alejach przydrożnych”, a także na podstawie obecności jednego z ważnych gatunków<br />
towarzyszących pachnicy – tęgosza rdzawego Elater ferrugineus – oba gatunki z PCzKZbezkręgowce<br />
(Głowaciński i Nowacki, 2004).<br />
6. Na wczesnym etapie wytypowano trzy główne rzędy owadów dla <strong>inwentaryzacji</strong><br />
(chrząszcze, motyle i prostoskrzydłe) najbardziej reprezentatywne dla siedlisk<br />
entomofauny w gminie Polkowice. Zwracano też uwagę na ważki, rekomendowane<br />
początkowo do <strong>inwentaryzacji</strong>, lecz w trakcie jej trwania nie udało się zauważyć ani<br />
jednego chronionego lub zagrożonego gatunku.<br />
7. Stanowiska lub obszary <strong>inwentaryzacji</strong> szczegółowej typowano na podstawie<br />
informacji zawartych w poprzednich inwentaryzacjach lub innych źródłach.<br />
III.4.1.3.<br />
WYNIKI<br />
A. CHRZĄSZCZE COLEOPTERA<br />
Pachnica dębowa Osmoderma eremita<br />
Rodzina: poświętnikowate Scarabaeidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku II Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, obejmującym gatunki, których utrzymanie wymaga ochrony właściwych im<br />
siedlisk i wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony, w randze gatunku o znaczeniu<br />
priorytetowym oraz w załączniku IV Dyrektywy Rady 92/43/EWG obejmującym gatunki<br />
ważne dla Wspólnoty, które wymagają ścisłej ochrony. Gatunek figuruje na krajowej<br />
czerwonej liście zwierząt zagrożonych ze statusem VU – narażone (Głowaciński, 2002).<br />
Stanowiska:<br />
- prop. rezerwat przyrody „Żukowskie Śnieżyce" N 51° 32’ 21” E 16° 09’ 01”<br />
- Żuków - w parku zabytkowym N 51° 32’ 37,4” E 16° 08’ 38,6”<br />
- Żelazny Most - park zabytkowy N 51° 28’33’’ E 16 10’ 36”<br />
- Guzicki Potok: N 51° 32’ 14.2’’ E 16° 06’ 58.9’’<br />
- Guzicki Potok - dziuplaste dęby (potencjalnie siedlisko): N 51° 32’ 09.2’’ E 16° 06’ 51.3’’<br />
N 51° 32’ 08.4’’ E 16° 06’ 46.7’’<br />
73
N 51° 32’ 08.2’’ E 16° 06’ 46.3’’<br />
- Paulinów: N 51° 31’ 10.9’’ E 16° 00’ 39.8’’ - przełamany dąb na północnym skraju oddz.<br />
169, przy drodze leśnej do Suchej Górnej.<br />
- Dąbrowa – ścięta kłoda z wysypującym się próchnem N 51° 29’ 15.1’’ E 16° 07’ 56.0’’<br />
Wepa marmurkowa Protaetia lugubris<br />
Rodzina: poświętnikowate Scarabaeidae<br />
Rzadki gatunek nieobjęty jednak ochroną prawną zgodnie z Rozporządzeniem<br />
Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej<br />
zwierząt i niefigurujący na krajowej czerwonej liście zwierząt zagrożonych (Głowaciński,<br />
2002), ale cenny w skali <strong>gminy</strong> Polkowice.<br />
Stanowisko:<br />
- Małe Rynarcice - szpaler przydrożnych dębów na granicy gmin Rudna i Polkowice: od N<br />
51° 28’ 39” E 16° 11’ 48” do N 51° 28’ 18” E 16° 11’ 44”<br />
Kwietnica okazała Protaetia aeruginosa<br />
Rodzina: poświętnikowate Scarabaeidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Umieszczony na<br />
krajowej czerwonej liście zwierząt zagrożonych ze statusem VU – narażone (Głowaciński,<br />
2002).<br />
Kwietnica okazała Protaetia aeruginosa (fot. A. Malkiewicz, 2012)<br />
74
Stanowiska:<br />
- Dąbrowa N 51° 30’ 12” E 16° 08’ 58” – dąb przydrożny o wymiarach pomnikowych<br />
Tęgosz rdzawy Elater ferrugineus<br />
Rodzina: sprężykowate Elateridae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Gatunek figuruje na krajowej czerwonej liście zwierząt<br />
zagrożonych ze statusem VU – narażone (Głowaciński, 2002).<br />
Stanowiska:<br />
- ZPK Trzebcz - zamierający dąb na obszarze zespołu przyrodniczo – krajobrazowego: N 51°<br />
32’ 09.9’’ E 16° 06’ 54.6’’;<br />
- Sobin - grupa około 10 zamierających dębów przy drodze koło Sobina, niedaleko<br />
okorowanego dębu (28) N 51° 29’ 04.8’’ E 16° 02’ 31.0’’.<br />
Ciołek matowy Dorcus paralellipipedus<br />
Rodzina: jelonkowate Lucanidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Gatunek figuruje na krajowej czerwonej liście zwierząt<br />
zagrożonych ze statusem VU – narażone (Głowaciński, 2002).<br />
Stanowisko:<br />
- przełamany dąb na północnym skraju oddz. 169, przy drodze leśnej do Suchej Górnej.:<br />
N 51° 31’ 10.9’’ E 16° 00’ 39.8’’<br />
Pasterek blady Opilo pallidus<br />
Rodzina: przekraskowate Cleridae<br />
Rzadki gatunek nieobjęty ochroną prawną zgodnie z Rozporządzeniem Ministra<br />
Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.<br />
Figuruje na krajowej czerwonej liście zwierząt zagrożonych ze statusem EN – zagrożone<br />
(Głowaciński, 2002).<br />
Stanowiska:<br />
- Sobin - od N 51° 29’ 07,3” E 16° 02’ 20,2” do N 51° 29’ 06,5” E 16° 02’ 25” – częściowo<br />
okorowany dąb na brzegu polderu koło Sobina (28); w otoczeniu grupa około 10 dębów<br />
możliwych do zasiedlenia i ochrony.<br />
75
Dorosły osobnik pasterka bladego Opilo pallidus w okolicy Sobina (fot. A. Malkiewicz, 2012)<br />
Przekrasek Dermestoides sanguinicollis<br />
Rodzina: przekraskowate Cleridae<br />
Rzadki gatunek nieobjęty jednak ochroną prawną. Gatunek figuruje na krajowej<br />
czerwonej liście zwierząt zagrożonych ze statusem EN – zagrożone (Głowaciński, 2002).<br />
Stanowiska:<br />
- Sobin - od N 51° 29’ 07,3” E 16° 02’ 20,2” do N 51° 29’ 06,5” E 16° 02’ 25” – częściowo<br />
okorowany dąb na brzegu polderu koło Sobina (29); w otoczeniu grupa około 10 dębów<br />
możliwych do zasiedlenia i ochrony.<br />
B. MOTYLE LEPIDOPTERA<br />
Czerwończyk nieparek Lycaena dispar<br />
Rodzina: modraszkowate Lycaenidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto<br />
umieszczony na liście II załącznika Konwencji Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny<br />
i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego gatunki bardzo zagrożone i ściśle<br />
chronione; oraz w załączniku II Dyrektywy Rady 92/43/EWG, obejmującym gatunki, których<br />
utrzymanie wymaga ochrony właściwych im siedlisk i wyznaczenia specjalnych obszarów<br />
ochrony i w załączniku IV Dyrektywy Rady 92/43/EWG obejmującym gatunki ważne dla<br />
76
Wspólnoty, które wymagają ścisłej ochrony. Gatunek figuruje na krajowej czerwonej liście<br />
zwierząt zagrożonych ze statusem LC – najmniejszej troski (Głowaciński, 2002).<br />
Stanowiska:<br />
- okolica Paulinowa - dolina Skłoby między Paulinowem a Sieroszowicami<br />
1) N 51° 31.392 E15° 59.122127 m<br />
2) N 51° 31.383 E15° 59.065128 m<br />
3) N 51° 31.376 E15° 59.029128 m<br />
4) N 51° 31.389 E15° 59.384132 m<br />
5) N 51° 31.469 E15° 59.629133 m<br />
6) N 51° 31.470 E15° 59.697133 m<br />
7) N 51° 31.468 E15° 59.881134 m<br />
8) N 51° 31.468 E15° 59.922135 m<br />
- okolica Paulinowa - dolina Skłoby między Paulinowem a Polkowicami<br />
9) N 51° 31.115 E 16° 00.695 139 m<br />
10) N 51° 31.114 E 16° 00.676 139 m<br />
11) N 51° 31.123 E 16° 00.671 138 m<br />
12) N 51° 31.134 E 16° 00.634 141 m<br />
13) N 51° 31.121 E 16° 00.537 142 m<br />
- na mokradłach na północ od Jędrzychowa<br />
N 51° 27.733 E 16° 03.067;<br />
N 51° 27.471 E 16° 03.248<br />
- przyujściowy odcinek potoku między Komornikami a Żukowem:<br />
N 51° 32’ 24,1” E 16° 08’ 13,7”<br />
N 51° 32’ 28” E 16° 08’ 07”<br />
Modraszek korydon Polyommatus coridon<br />
Rodzina: modraszkowate Lycaenidae<br />
Rzadki gatunek nieobjęty ochroną prawną zgodnie z Rozporządzeniem Ministra<br />
Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt<br />
i nieumieszczony na krajowej czerwonej liście zwierząt zagrożonych (Głowaciński, 2002), ale<br />
cenny w skali <strong>gminy</strong> Polkowice.<br />
Stanowiska:<br />
- Sobin – Polkowice: w pasie wzdłuż ul. Kopalnianej i na sąsiednich suchych ugorach (działki<br />
nr 100-105): od N 51° 28’ 59” E 16° 03’ 02” do N 51° 29' 06" E 16° 03' 11"<br />
77
Siedlisko czerwończyka nieparka Lycaena dispar w proponowanym użytku ekologicznym<br />
„Dolina Skłoby” (fot. A. Malkiewicz, 2012)<br />
Barczatka kataks Eriogaster catax<br />
Rodzina: barczatkowate Lasiocampidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto<br />
umieszczony na liście II załącznika Konwencji Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny<br />
i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego gatunki bardzo zagrożone i ściśle<br />
chronione; oraz w załączniku II Dyrektywy Rady 92/43/EWG, obejmującym gatunki, których<br />
utrzymanie wymaga ochrony właściwych im siedlisk i wyznaczenia specjalnych obszarów<br />
ochrony; oraz w załączniku IV Dyrektywy Rady 92/43/EWG obejmującym gatunki ważne dla<br />
Wspólnoty, które wymagają ścisłej ochrony. Gatunek figuruje na krajowej czerwonej liście<br />
zwierząt zagrożonych ze statusem EN – zagrożone (Głowaciński, 2002).<br />
Stanowisko:<br />
- pomiędzy ZPK Guzicki Potok a wsią Trzebcz: od N 51° 31’ 23” E 16° 05’ 56” do N 51° 31’<br />
12” E 16° 06’ 04”<br />
78
Oprzędy barczatki kataks Eriogaster catax w okolicy zespołu przyrodniczo-krajobrazowego<br />
„Trzebcz” (fot. A. Malkiewicz, 2012)<br />
Barczatka osiczanka Phyllodesma tremulifolia<br />
Rodzina: barczatkowate Lasiocampidae<br />
Gatunek nieobjęty ochroną prawną zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Figuruje na<br />
krajowej czerwonej liście zwierząt zagrożonych ze statusem VU – narażony (Głowaciński,<br />
2002).<br />
Stanowisko:<br />
- okolica osadnika Gilów: N 51° 27’ 34” E 16° 09’ 47”<br />
Postojak wiesiołkowiec Proserpinus proserpina<br />
Rodzina: zawisakowate Sphingidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto<br />
umieszczony w załączniku IV Dyrektywy Rady 92/43/EWG obejmującym gatunki ważne dla<br />
79
Wspólnoty, które wymagają ścisłej ochrony. Gatunek figuruje na krajowej czerwonej liście<br />
zwierząt zagrożonych ze statusem LC – najmniejszej troski (Głowaciński, 2002).<br />
Stanowisko:<br />
- piaszczyste ugory na przecięciu drogi 331 z rurociągiem KGHM: N 51° 28' 41" E 16° 11' 14"<br />
oraz N 51° 30’ 19” E 16° 09’ 09”<br />
Paź żeglarz Iphiclides podalirius<br />
Rodzina: paziowate Papilionidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Figuruje na<br />
krajowej czerwonej liście zwierząt zagrożonych ze statusem VU – narażony (Głowaciński,<br />
2002).<br />
Stanowisko:<br />
- Sobin: N 51° 28’ 47” E 16° 02’ 50”<br />
Siedlisko pazia żeglarza Iphiclides podalirius (fot. A. Malkiewicz, 2012)<br />
Rojnik morfeusz Heteropterus morpheus<br />
Rodzina: karłątkowate Hesperiidae<br />
Gatunek nieobjęty ochroną prawną zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Figuruje na<br />
krajowej czerwonej liście zwierząt zagrożonych ze statusem NT – bliski zagrożenia<br />
(Głowaciński, 2002).<br />
80
Stanowiska:<br />
- rozlewiska koło Jędrzychowa: N 51° 27’ 42.7” E 16° 01’ 50.1”<br />
N 51° 27’ 46.8" E 16° 01’ 58.3’’<br />
N 51° 27’ 49.0" E 16° 01’ 59.6’’<br />
N 51° 27’ 56.0" E 16° 02’ 08.0’’<br />
N 51° 27’ 56.4" E 16° 02’ 08.8’’<br />
N 51° 28’ 01.5” E 16° 02’ 18.4’’<br />
N 51° 28’ 02.1’’ E 16° 02’ 22.7’’<br />
C. PROSTOSKRZYDŁE ORTHOPTERA<br />
Siwoszek niebieski Oedipoda caerulescens<br />
Rodzina: szarańczowate Acrididae<br />
Gatunek nieobjęty ochroną prawną zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Figuruje na<br />
krajowej czerwonej liście zwierząt zagrożonych ze statusem NT – bliski zagrożenia<br />
(Głowaciński, 2002).<br />
Stanowiska:<br />
- Sobin – Polkowice: w pasie wzdłuż ul. Kopalnianej i na sąsiednich suchych ugorach (działki<br />
nr 100-105): od N 51° 28’ 59” E 16° 03’ 02” do N 51° 29' 06" E 16° 03' 11"<br />
Długoskrzydlak Phaneroptera falcata<br />
Rodzina: pasikonikowate Tettigoniidae<br />
Gatunek nieobjęty ochroną prawną zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Figuruje na<br />
krajowej czerwonej liście zwierząt zagrożonych ze statusem NT – bliski zagrożenia<br />
(Głowaciński, 2002).<br />
Stanowiska:<br />
- Sobin – Polkowice: od N 51° 28’ 57” E 16° 02’ 56” do N 51° 29’ 02” E 16° 03’ 08” – w pasie<br />
wzdłuż ul. Kopalnianej i na sąsiednich suchych ugorach (działki nr 100-105).<br />
III.4.1.4.<br />
DYSKUSJA I PODSUMOWANIE<br />
W ostatnich latach przeprowadzono na terenach <strong>gminy</strong> dwie inwentaryzacje, których<br />
przedmiotem były tzw. „naturowe” gatunki owadów z II i IV załącznika Dyrektywy 92/43/EWG<br />
z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory, tzw.<br />
Dyrektywy Siedliskowej (Stelmaszczyk i in., 2007; Grotowski i in., 2010). Punktem<br />
odniesienia pod kątem siedlisk przyrodniczych, w tym niektórych siedlisk owadów, pozostaje<br />
81
inwentaryzacja przyrodnicza <strong>gminy</strong> Polkowice z 1996 roku (Krajewski i in., 1996). Nie objęła<br />
ona jednak samych gatunków owadów, ani innych bezkręgowców chronionych.<br />
Wyniki tzw. „Inwentaryzacji leśnej” z nadleśnictwa Lubin (Stelmaszczyk i in., 2007)<br />
miały charakter fragmentaryczny z uwagi na przyjęte tam terminy i metodykę badań.<br />
Potwierdzono jedno ze stanowisk pachnicy dębowej w Żelaznym Moście (park zabytkowy),<br />
drugie okazało się poza granicą <strong>gminy</strong> Polkowice (oddz. 113-f leśnictwo Żelazny Most, obręb<br />
Lubin, nadleśnictwo Lubin), a trzecie (koło „Góry Czarownic”) nie zostało obecnie<br />
potwierdzone, ale potencjalnie jest odpowiednie dla gatunku – pomnikowe i martwe, stojące<br />
dęby. Pozostałe dwa stanowiska pachnicy tam wykazane, znajdują się poza granicami<br />
<strong>gminy</strong>. Podobnie wygląda sytuacja z czerwończykiem nieparkiem Lycaena dispar, gdzie<br />
jedno stanowisko jest poza gminą, a drugie – dobrze zachowane, zostało potwierdzone jako<br />
siedlisko potencjalne (koło wsi Tarnówek, oddz. 12-12y leśnictwo Damówka, obręb<br />
Polkowice, nadleśnictwo Lubin), bez stwierdzenia gatunku. Potencjalne stanowisko innego<br />
gatunku, ważki zalotki większej Leucorhinia pectoralis w tym leśnictwie (oddz. 12, 26c<br />
leśnictwo Damówka, obręb Polkowice, nadleśnictwo Lubin) nie zostało potwierdzone jako<br />
stanowisko tego gatunku, który nigdy nie był notowany na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice.<br />
Podobnie rzeczy się mają ze znanym w gminie stanowiskiem kozioroga dębosza<br />
w parku zabytkowym w Jędrzychowie-Nowy Dwór z pomnikową aleją dębową. Nie<br />
znaleziono tam obecnie śladów żerowania tego gatunku. Analiza żerowisk kózkowatych na<br />
sąsiedniej alei przydrożnej wzdłuż wsi Jędrzychów i w kierunku Nowej Wsi Lubińskiej,<br />
wskazuje, że ten gatunek musiał być uprzednio mylony z inną kózką – dylążem garbarzem<br />
Prionus coriarius, która tworzy podobne ślady żerowania. Tego rodzaju błędne wnioski<br />
zostały wysunięte podczas <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> dla celów OOŚ eksploatacji złoża<br />
miedzi KGHM Polkowice II (Grotowski i in., 2010) oraz wcześniej, gdy ustanawiano<br />
pomnikową aleję w Jędrzychowie-Nowy Dwór. Kolejnym gatunkiem, którego nie<br />
potwierdzono w obecnej <strong>inwentaryzacji</strong>, a wymieniono w powyżej cytowanej ekspertyzie dla<br />
KGHM, jest modraszek nausitous Phengaris nausithous. Stanowisko określane jako: „łąka z<br />
niewielkim płatem krwiściągu lekarskiego między Jędrzychowem-Nowy Dwór a Sobinem”<br />
zostało sprawdzone pod kątem występowania tego motyla w latach 2011 i 2012 z wynikiem<br />
negatywnym. Znaleziono tam natomiast innego cennego motyla z Czerwonej listy zwierząt<br />
(Głowaciński, 2002), mianowicie rojnika morfeusza Heteropterus morpheus, który występuje<br />
też licznie na sąsiednich Jędrzychowskich mokradłach. Na tym, jak też na innych terenach<br />
podmokłych <strong>gminy</strong>, nie udało się stwierdzić ani jednego z chronionych lub zagrożonych<br />
gatunków ważek (Odonata), wymienianych we wstępnych warunkach <strong>inwentaryzacji</strong>. W ich<br />
miejsce, dodatkowo, wymieniono tutaj stanowiska dwóch gatunków prostoskrzydłych<br />
Orthoptera, traktowanych jako zagrożone w Polsce (Głowaciński, 2002). Te dla odmiany<br />
82
stwierdzano tylko na terenach komunalnych i przemysłowych pomiędzy Sobinem<br />
a Polkowicami.<br />
Bez wątpienia jednym z najcenniejszych składników przyrody i siedlisk entomofauny<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice są aleje dębowe i lipowe, parkowe i inne świetliste zadrzewienia oraz<br />
fragmenty drzewostanów dębowych, a także stare samotne dęby lub ich grupy. Z punktu<br />
widzenia ochrony entomofauny, stanowiska takie są cenne bez względu na stan zdrowotny<br />
i wiek drzew, czyli zachowania wymagają także te w stanie terminalnym, rozpadające się<br />
i martwe. Gatunkiem priorytetowym i zarazem parasolowym dla tego typu siedlisk owadów<br />
saproksylicznych jest pachnica dębowa Osmoderma eremita, którą stwierdzono na<br />
9 stanowiskach, a gatunki znane jako jej towarzyszące (o podobnej biologii) na kolejnych<br />
4 lokalizacjach. Dodatkowo znalezione zostały trzy inne rzadkie i bardzo rzadkie gatunki,<br />
biologicznie związane z żerowiskami chrząszczy ksylofagicznych, z reguły związane<br />
z dębami, na których bądź polują (przekraskowate) bądź spijają wyciekający sok z drewna<br />
(ciołek matowy). Są to z reguły gatunki termo-higrofilne, wymagające siedlisk zarówno<br />
ciepłych, wilgotnych, jak też dobrze nasłonecznionych. Stanowiska ulegające postępującemu<br />
zacienianiu mogą tracić swoje cechy, właściwe dla rozwoju przedmiotów ochrony. Do<br />
stanowisk cennych z uwagi na tę grupę owadów, wymagających podjęcia/utrzymania<br />
odpowiednich działań ochronnych należą:<br />
1) proponowany rezerwat przyrody „Żukowskie Śnieżyce";<br />
2) park zabytkowy w Żelaznym Moście;<br />
3) park zabytkowy w Żukowie;<br />
4) grupa dębów na obszarze zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Guzicki Potok”;<br />
5) przełamany dąb na północnym skraju oddz. 169, przy drodze leśnej do Suchej<br />
Górnej;<br />
6) częściowo okorowane dęby przydrożne na brzegu polderu koło Sobina; w otoczeniu<br />
grupa około 10 dębów możliwych do zasiedlenia i ochrony; po drugiej stronie<br />
polderu szpaler dębów na brzegu uregulowanego właśnie kanału;<br />
7) szpaler przydrożnych dębów na granicy gmin Polkowice i Rudna koło wsi Żelazny<br />
Most;<br />
8) osamotniony dąb dziuplasty przy samej drodze 331, blisko końca wsi Dąbrowa;<br />
stwierdzono występowanie chrząszcza chronionego Protaetia aeruginosa żyjącego<br />
w dziuplach nasłonecznionych drzew, głównie dębów.<br />
9) Aleja dębów wzdłuż drogi lokalnej pomiędzy miejscowościami Jędrzychów i Nowa<br />
Wieś Lubińska wraz z odgałęzieniami w kierunku Sobina i dawnego PGR Nowy<br />
Dwór.<br />
83
Praktyczne sposoby ochrony alei i podobnych stanowisk entomofauny, jak<br />
wymienione powyżej omawia podręcznik „Aleje – skarbnice przyrody” (red. Tyszko –<br />
Chmielowiec, 2012).<br />
Następnym siedliskiem owadów godnym ochrony są mokradła i wilgotne łąki<br />
w dolinkach rzek i potoków Moskorzynka, Guzicki Potok, Zdżerowita, Skłoba oraz rozlewiska<br />
koło Jędrzychowa z miejscami bytowania wielu motyli, w tym czerwończyka nieparka<br />
Lycaena dispar i rojnika morfeusza Heteropterus morpheus. Ich ulubionymi roślinami,<br />
zarówno żywicielskimi dla gąsienic, jak nektaryzującymi dla motyli dorosłych są rośliny<br />
bagienne i higrofilne gatunki łąkowe (Buszko i Masłowski, 2008). Jako przykłady można<br />
podać szczaw lancetowaty (dla czerwończyka nieparka), trzęślicę modrą (dla rojnika<br />
morfeusza) i sadziec konopiasty (dla motyli obu gatunków). Warunkami utrzymania tych<br />
gatunków i ich siedlisk są przede wszystkim zachowanie odpowiednio wysokiego poziomu<br />
wód gruntowych (rozważne melioracje) oraz utrzymanie bogatych gatunkowo łąk<br />
jednokośnych, przy zachowaniu brzegów wód niewykaszanych (zalecany 2-metrowy<br />
margines „niedokosów” wzdłuż potoków i rowów) dla ochrony stadiów przejściowych motyli<br />
i ważek.<br />
Dla ochrony siedlisk rozwoju barczatek (Lasiocampidae): kataks Eriogaster catax<br />
oraz osiczanki Phyllodesma tremulifolia koniecznym warunkiem jest lokalne utrzymanie<br />
żywopłotów/zarośli tarniny i głogu oraz zarośli/odrośli osikowych w rejonach ich<br />
występowania, z możliwymi zabiegami przycinania starszego pokolenia krzewów i drzew,<br />
poza sezonem pojawiania się motyli oraz ich jaj i gąsienic. Dla barczatki kataks jest to okres<br />
czerwiec – wrzesień, dla osiczanki wrzesień – marzec, kiedy motyle znajdują się w stadium<br />
poczwarki (ukryte w kokonach). Należy też unikać w rejonach ich występowania stosowania<br />
środków ochrony roślin/lasu, kryjących się pod szerokim terminem pestycydy.<br />
Zapewnienie warunków przetrwania dla sucholubnych gatunków związanych<br />
z murawami napiaskowymi i ubogimi ugorami porośniętymi luźną roślinnością psammofilną,<br />
wiąże się z zagrożeniem przez zabudowę mieszkaniową lub przemysłową terenów blisko<br />
strefy ekonomicznej i rozrastających się osiedli domków jednorodzinnych (jak w rejonie<br />
Sobina). Tego typu tereny są jednak jeszcze dość rozległe na przedmieściach Polkowic<br />
i w rejonach szybów kopalnianych, tam gdzie zachowały się rozległe ugory piaszczyste.<br />
Miejscami, na terenach otwartych, zapewniają je także szerokie magistrale rurociągów<br />
KGHM. Gatunkami znajdującymi tam swoje miejsca rozwoju i żerowania są motyle:<br />
modraszek korydon Polyommatus coridon i postojak wiesiołkowiec Proserpinus proserpina<br />
a z prostoskrzydłych siwoszek niebieski Oedipoda caerulescens, a niekiedy także<br />
długoskrzydlak sierposz Phaneroptera falcata, który spotykany jest ostatnio zarówno na<br />
łąkach wilgotnych, jak i suchych. Gatunków tych zatem nie można tymczasem uznać za<br />
84
zagrożone wyginięciem na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice i nie proponuje się dla nich obecnie<br />
specjalnych form ochrony.<br />
III.4.1.5.<br />
LITERATURA<br />
1. Buszko J., Masłowski J., 2008. Motyle dzienne Polski. Koliber, Nowy Sącz. 274 str.<br />
2. Grotowski A., (oprac. zespołowe) 2010. Raport o oddziaływaniu na środowisko wydobycia rudy<br />
miedzi w obszarze górniczym Polkowice II. Na zlecenie KGHM Polska Miedź S.A. w Lubinie. Str.<br />
60-62.<br />
3. Głowaciński Z. (red.) 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Red list of<br />
threatened animals in Poland. IOP PAN, Kraków. 155 pp.<br />
4. Głowaciński Z., Nowacki J. (red.): Polska Czerwona Księga Zwierząt - bezkręgowce. Instytut<br />
ochrony przyrody PAN, Kraków, Akademia Rolnicza im. A. Cieszkowskiego, Poznań. 447 pp.<br />
5. Malkiewicz A., Dobrzański, 2010. Studia nad koszówkowatymi Dolnego Śląska (Lepidoptera:<br />
Psychidae). Cz. 1. Naryciini. Przyroda Sudetów, 13: 125-130.<br />
6. Malkiewicz A., Dobrzański, 2011. Studia nad koszówkowatymi Dolnego Śląska (Lepidoptera:<br />
Psychidae). Cz. 2. Psychini. Przyroda Sudetów, 14: 73-78.<br />
7. Sielezniew M., Dziekańska I., 2010. Motyle dzienne. Multico, Warszawa.<br />
8. Stelmaszczyk R., Kadej M, Żuk K. 2007. Raport z powszechnej <strong>inwentaryzacji</strong> leśnej – owady.<br />
Na zlecenie nadleśnictwa Lubin. 6 str. + mapa.<br />
9. Svensson G. P., Larsson M. C., Hedin J., 2004. Attraction of the larval predator elater ferrugineus<br />
to the sex pheromone of its prey, Osmoderma eremita, and its implication for conservation<br />
biology. Journal of chemical ecology 30, 353–363.<br />
10. Tyszko - Chmielowiec P. (red.) 2012. Aleje – skarbnice przyrody. Praktyczny podręcznik ochrony<br />
alej i ich mieszkańców. Fundacja ekorozwoju, Wrocław. 160 pp.<br />
III.4.2.<br />
III.4.2.1.<br />
RYBY<br />
WSTĘP<br />
Inwentaryzacja miała na celu zlokalizowanie stanowisk chronionych, rzadkich<br />
i zagrożonych gatunków ryb oraz minogów na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice w tym<br />
zamieszczonych w załączniku II i IV Dyrektywy Rady 92/43/EWG dla grupy minogi i ryby<br />
oraz przeanalizowanie ich pod kątem zagrożeń i możliwości przeciwdziałania im wraz<br />
z wytypowaniem miejsc do ochrony.<br />
III.4.2.2.<br />
METODYKA BADAŃ<br />
Inwentaryzacja <strong>gminy</strong> Polkowice objęła wody płynące dorzecza Szprotawy:<br />
Szprotawa, Kalinka, Skłoba, Sucha Górna oraz dorzecza Rudnej: Rudna, Moskorzynka,<br />
Zdżerowita, Trzebcz, Stobna.<br />
85
Odłowy kontrolne na ciekach zostały przeprowadzone między 28 -29. 06.2011 oraz<br />
24.09.2011 r za pomocą agregatu IUP – 12. Wszystkie stanowiska zostały wstępnie<br />
wyznaczone na podstawie mapy i skorygowane w terenie w sposób umożliwiający pobór<br />
próby. Długość stanowisk wyniosła średnio 200 m.<br />
III.4.2.1.<br />
WYNIKI<br />
Opis cieków i skład stwierdzonej ichtiofauny<br />
a) Moskorzynka – stanowisko nr 1, 2, 3<br />
Lewostronny dopływ Rudnej o długości 15,3 km i powierzchni zlewni 84,17 km.<br />
Źródła rzeki znajdują się przy trasie Polkowice – Zielona Góra. Brzegi rzeki w większości<br />
uregulowane dno piaszczysto –żwirowe, miejscami zamulone, ale twarde. Stan wody niski.<br />
Stwierdzono obecność 4 gatunków ryb:<br />
- pstrąg potokowy Salmo trutta morpha fario<br />
- strzebla potokowa Phoxinus phoxinus,<br />
- okoń Perca fluviatilis<br />
- ciernik Gasterosteus aculeatus<br />
Zdecydowanym dominantem na wszystkich stanowiskach jest pstrąg reprezentowany<br />
przez różne roczniki, ale przeważa pstrąg jednoroczny.<br />
Pstrąg jednoroczny (fot. I. Kijora, 2011)<br />
86
Pstrąg potokowy – osobnik dorosły (fot. I. Kijora, 2011)<br />
b) Zdżerowita – stanowisko nr 4, 5<br />
Prawostronny dopływ Moskorzynki o długości 7,1 km, jej źródła znajdują się w pobliżu<br />
wsi Dąbrowa. Ciek uregulowany. Dno piaszczyste, stan wody niski. Odłów przeprowadzono<br />
na dwóch stanowiskach w Komornikach i Tarnówku. Stwierdzono obecność ciernika<br />
Gasterosteus aculeatus dość liczne występującego na jednym stanowisku w Tarnówku,<br />
w Komornikach nie stwierdzono obecności ryb.<br />
c) Zielenica – stanowisko nr 6<br />
Prawostronny dopływ Szprotawy. Dno twarde pokryte warstwą mułu. Brzegi<br />
zarośnięte, ślady faszynowania. Odłowy przeprowadzono na stanowisku poniżej mostu na<br />
drodze szutrowej między Jędrzychowem a Szklarami Dolnymi. Stwierdzono obecność tylko<br />
jednego gatunku – okonia Perca fluviatilis jednorocznego i dwuletniego, występującego<br />
licznie.<br />
87
Zielenica (po lewej) i Szprotawa (po prawej) (fot. I. Kijora, 2011)<br />
d) Szprotawa – stanowisko nr 7<br />
Prawy dopływ Bobru. Początek bierze w okolicach wsi Ogrodzisko. Odłowy<br />
przeprowadzono przy moście w lesie. Odcinek głęboki, zarośnięty. Stwierdzono obecność<br />
czterech gatunków ryb:<br />
- okonia Perca fluviatilis<br />
- szczupaka Esox lucius<br />
- płoci Rutilus rutilus<br />
- ciernika Gasterosteus aculeatus<br />
e) Rów S – stanowisko nr 8<br />
Prawobrzeżny dopływ Szprotawy. Odłowy przeprowadzono przy drodze pomiędzy<br />
Nową Wsią Lubińską a Jędrzychowem-Nowy Dwór. Rów płytki, gęsto zarośnięty.<br />
Stwierdzono pojedyncze szczupaki Esox lucius.<br />
f) Kalinka – stanowisko nr 9<br />
Odłowy przeprowadzono w miejscowości Sobin w dół od ujścia Młynówki.<br />
Stwierdzono obecność trzech gatunków ryb występujących nielicznie:<br />
- ciernika Gasterosteus aculeatus<br />
- czebaczka amurskiego Pseudorasbora parva<br />
88
- śliza Noemacheilus barbatulus<br />
g) Trzebcz – stanowisko nr 10<br />
Dopływ Moskorzynki. Odłowy przeprowadzono we wsi Trzebcz od mostu w górę<br />
rzeki. Dno twarde, piaszczyste, woda czysta, obecności ryb nie stwierdzono.<br />
h) Guzicki Potok – stanowisko 11<br />
Prawobrzeżny dopływ Moskorzynki. Stanowisko wyznaczono w lesie poniżej wsi<br />
Guzice. Stan wody niski, dno piaszczyste z osadem mułu. Ryb nie stwierdzono.<br />
i) Kalinówka – stanowisko 12<br />
Lewobrzeżny dopływ Rudnej. Stanowisko we wsi Żelazny Most. Dno piaszczyste,<br />
potok zarośnięty. Obecny pojedynczy czebaczek amurski Pseudorasbora parva.<br />
j) Skłoba – stanowisko 13<br />
Prawobrzeżny dopływ Szprotawy. Odłowy przeprowadzono poniżej zbiornika<br />
Paulinki. Rzeka silnie zarośnięta z dużą ilością mułu na badanym odcinku nie stwierdzono<br />
obecności ryb.<br />
k) Sucha Górna – stanowisko 14<br />
Lewostronny dopływ Kłębanówki, która jest prawostronnym dopływem Szprotawy.<br />
Potok uregulowany. Stanowisko powyżej miejscowości Sucha Górna. Brak ryb.<br />
GATUNKI RYB I MINOGÓW STWIERDZONE PODCZAS PRZEPROWADZONYCH ODŁOWÓW<br />
KONTROLNYCH NA TERENIE GMINY POLKOWICE WRAZ Z SZACUNKOWYM OKREŚLENIEM<br />
LICZEBNOŚCI<br />
Numer<br />
stanowiska<br />
Ciek<br />
Miejscowość<br />
(najbliższa)<br />
Gatunek<br />
Liczebność<br />
Status<br />
ochronny<br />
Pstrąg potokowy<br />
Salmo trutta trutta m.<br />
fario<br />
liczny<br />
W<br />
1<br />
2<br />
Moskorzynka<br />
Kazimierzów<br />
Moskorzyn<br />
Strzebla potokowa<br />
Phoxinus phoxinus<br />
sporadyczny<br />
N<br />
3<br />
Żuków<br />
Okoń<br />
Perca fluviatilis<br />
pojedynczy<br />
W<br />
Ciernik<br />
Gasterosteus aculeatus<br />
liczny<br />
N<br />
4,5 Zdżerowita<br />
Komorniki,<br />
Tarnówek<br />
Ciernik<br />
Gasterosteus aculeatus<br />
liczny<br />
N<br />
89
Numer<br />
stanowiska<br />
Ciek<br />
Miejscowość<br />
(najbliższa)<br />
Gatunek<br />
Liczebność<br />
Status<br />
ochronny<br />
6 Zielenica<br />
Jędrzychów ,<br />
Szklary Dolne<br />
Okoń<br />
Perca fluviatilis<br />
liczny<br />
W<br />
Płoć<br />
Rutilus rutilus<br />
liczny<br />
W<br />
7 Szprotawa<br />
Okoń<br />
Perca fluviatilis<br />
Szczupak<br />
Esox lucius<br />
pojedynczy<br />
pojedynczy<br />
W<br />
W<br />
Ciernik<br />
Gasterosteus aculeatus<br />
sporadyczny<br />
N<br />
8 Rów S<br />
Nowa Wieś<br />
Lubińska,<br />
Jędrzychów-Nowy<br />
Dwór<br />
Szczupak<br />
Esox lucius<br />
pojedynczy<br />
W<br />
Czebaczek amurski<br />
Pseudorasbora parva<br />
sporadyczny<br />
O<br />
9 Kalinka Sobin<br />
Ciernik<br />
Gasterosteus aculeatus<br />
pojedynczy<br />
N<br />
Śliz Noemacheilus<br />
barbatulus<br />
sporadyczny<br />
Ch<br />
12 Kalinówka Żelazny Most<br />
Czebaczek amurski<br />
Pseudorasbora parva<br />
sporadyczny<br />
Ch – chroniony , N – niechroniony , W – niechroniony ,ważny wędkarsko O – obcy naszej ichtiofaunie, niepożądany<br />
Sporadyczny – 1-2 szt.<br />
Pojedynczy – 3-10 szt.<br />
Liczny – 11-30 szt.<br />
Bardzo liczny – 31-100 szt.<br />
Wyjątkowo liczny – powyżej 100 szt.<br />
O<br />
III.4.2.2.<br />
PODSUMOWANIE<br />
Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice stwierdzono występowanie 1 gatunku objętego ochroną<br />
gatunkową – śliza Barbatula barbatula, natomiast nie stwierdzono obecności innych<br />
gatunków wymienionych w Załączniku II Dyrektywy Rady 92/43/EWG.<br />
W odniesieniu do <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 roku ilość stanowisk i liczebność śliza<br />
zmniejszyła się. Zarówno aktualna inwentaryzacja, jak i odłowy kontrolne prowadzone przez<br />
Polski Związek Wędkarski w obwodzie rybackim rzeki Szprotawa nr 1 w latach 2007 i 2009,<br />
nie potwierdziły występowania piskorza Misgurnus fossilis w rzece Szprotawa i jej<br />
dopływach.<br />
Biorąc pod uwagę charakter siedlisk, jakie zajmuje piskorz – płytkie, zamulone<br />
zbiorniki wodne z występującymi często deficytami tlenowymi, które nie pozwalają na<br />
przeżycie innym gatunkom, jego brak w rzece może świadczyć o poprawie warunków<br />
środowiskowych w dorzeczu Szprotawy.<br />
90
Należy zaznaczyć, że skład gatunkowy ichtiofauny w rzekach i potokach na terenie<br />
<strong>gminy</strong> jest ubogi, a jej liczebność jest niewielka. Stwierdzono obecność zaledwie ośmiu<br />
gatunków ryb, z tego jeden inwazyjny, obcy w naszej ichtiofaunie – czebaczek amurski<br />
Pseudorasbora parva. Duży wpływ na taki stan rzeczy ma regulacja cieków, niewielki poziom<br />
wody w badanych ciekach, a także traktowanie ich jako odprowadzalników ścieków. Mimo<br />
znacznego upływu czasu od ostatniej <strong>inwentaryzacji</strong> wnioski dotyczące stanu ichtiofauny<br />
i możliwości ochrony cieków i bytujących w niej organizmów są bardzo podobne. Biorąc pod<br />
uwagę liczebność gatunków chronionych, nie wydaje się konieczne ich dodatkowe prawne<br />
chronienie. Większość cieków w gminie nie posiada większego znaczenia przyrodniczego.<br />
Z punktu widzenia ichtiologa na uwagę zasługuję dorzecze rzeki Szprotawy<br />
i Moskorzynka wraz z dopływami Guzicki Potok i Trzebcz. Dorzecze Szprotawy cechuje<br />
gęsta sieć wodna. Rzeka i jej dopływy mocno zarastają szuwarami i sitowiem, co utrudnia<br />
prawidłowy spływ wód i sprzyja zamuleniu. Skład ichtiofauny rzeki Szprotawy jest<br />
charakterystyczny dla rzeki typu nizinnego. O poprawie warunków środowiskowych<br />
w dorzeczu Szprotawy świadczy obecność drapieżników - okonia i szczupaka w jej<br />
dopływach. Od 2005 roku rzeka jest intensywnie zarybiana materiałem zarybieniowym<br />
szczupaka i gatunkami reofilnymi, takimi jak jaź i kleń.<br />
Aby stworzyć możliwości dla powodzenia akcji zarybieniowych prowadzonych przez<br />
użytkownika rybackiego, jakim jest Polski Związek Wędkarski Okręg w Legnicy należałoby<br />
zadbać o :<br />
- ograniczenie spływu zanieczyszczeń do rzeki i jej dopływów<br />
- niedopuszczenie do nadmiernego zarastania cieków, co może skutkować<br />
zamuleniem i w konsekwencji deficytami tlenowymi<br />
Na szczególną uwagę zasługuje Moskorzynka i jej dopływy - Guzicki Potok i Trzebcz.<br />
W 1995 roku Polski Związek Wędkarski Okręg w Legnicy podjął próbę wsiedlenia do<br />
Moskorzynki wylęgu pstrąga potokowego. W wynikach <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 autorzy<br />
opracowania stwierdzili, iż próba ta zakończyła się niepowodzeniem, wyniki aktualnej<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> pokazały, że próba ta zakończyła się sukcesem. W całej rzece jest pstrąg<br />
potokowy różnych roczników, przy czym dominuje pstrąg jednoroczny. Wyniki badań<br />
monitoringowych rzeki Rudna, przeprowadzone w czerwcu 2011 przez PZW Okręg<br />
w Legnicy, potwierdzają obecność dorosłych osobników pstrąga potokowego w rzece.<br />
Najprawdopodobniej wytworzyła się lokalna populacja pstrąga, który rozradza się<br />
w Moskorzynce, świadczy o tym obecność pstrąga 1+, a dorosłe osobniki spływają do<br />
Rudnej. Z powodu udanej introdukcji należałoby podjąć działania mające na celu ochronę<br />
populacji pstrąga w Moskorzynce, które można realizować poprzez:<br />
- renaturyzację Moskorzynki poza obszarami zabudowanymi<br />
- utworzenie obrębu ochronnego na rzece<br />
91
- podjęcie próby wsiedlenia pstrąga do Guzickiego Potoku ze względu na jego<br />
naturalny charakter i szczególną formę ochrony.<br />
Dzierżawcą obwodów rybackich rzek: Szprotawa i Rudna jest Polski Związek<br />
Wędkarski Okręg w Legnicy. Obowiązkiem dzierżawcy jest prowadzenie racjonalnej<br />
gospodarki rybackiej na powierzonych wodach polegające na zarybianiu, monitoringu<br />
i odłowach oraz ochronie przed kłusownictwem i zanieczyszczeniami. Zadania te<br />
realizowane są w tzw. obwodzie zasadniczym, czyli głównym cieku, dopływom rzek<br />
poświęca się mniej uwagi ze względu na brak znaczenia wędkarskiego tych cieków i bariery<br />
finansowe. Bardzo korzystne dla podniesienia wartości <strong>przyrodniczej</strong> Moskorzynki i rzeki<br />
Szprotawy wraz z dopływani byłoby wspólne działanie PZW Okręgu w Legnicy, <strong>gminy</strong><br />
Polkowice i Społecznej Straży Rybackiej Powiatu Polkowickiego.<br />
III.4.2.3.<br />
LITERATURA<br />
1. Błachuta J., Witkowski A., Kusznierz J. 1993. Ichtiofauna dorzecza Bobru. Acta Univesitatis<br />
Wratislaviensis. Prace Zoologiczne XXVI. Wrocław.<br />
2. Inwentaryzacja Przyrodnicza Gminy Polkowice. 1996.<br />
3. Raporty odłowów kontrolnych w obwodzie rybackim rzeki Rudna nr 1. 1999.2007.2009. PZW<br />
Okręg Legnica.<br />
4. Raporty odłowów kontrolnych w obwodzie rybackim rzeki Szprotawa nr 1. 2007.2009. 2011. PZW<br />
Okręg Legnica.<br />
III.4.3.<br />
III.4.3.1.<br />
PŁAZY I GADY<br />
WSTĘP<br />
W Polsce występuje obecnie 18 gatunków płazów i 9 gatunków gadów (Głowaciński<br />
i Rafiński, 2003). Wszystkie gatunki objęte są ochroną prawną. Podczas trwania prac nad<br />
niniejszym opracowaniem w życie weszła nowa regulacja prawna „w sprawie ochrony<br />
gatunkowej zwierząt” (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r.<br />
Dz.U. nr 237, poz. 1419). Nakłada ona obowiązek czynnej ochrony wszystkich gatunków<br />
płazów oraz 3 gatunków węży (gniewosza, żmii i węża eskulapa) i żółwia błotnego.<br />
Ostatnim pełnym opracowaniem herpetofauny dla terenów <strong>gminy</strong> Polkowice była<br />
inwentaryzacja wykonana w 1996 r. przez „Centrum Informacji Ekologicznej i Gospodarczej<br />
w Legnicy” Sp. z o.o. przez zespół koordynowany przez dr Jerzego Krajewskiego. Wskazano<br />
wówczas na występowanie 13 gatunków płazów (żabę wodną potraktowano jako gatunek –<br />
podobne założenie przyjęto w niniejszym opracowaniu) i 4 gatunków gadów na opisywanym<br />
obszarze. Po upływie 17 lat w ramach realizacji projektu aktualizacji <strong>inwentaryzacji</strong><br />
<strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong> Polkowice w trakcie badań nad miejscową herpetofauną wykazano<br />
11 gatunków płazów bezogonowych, 3 gatunki traszek oraz 3 gatunki jaszczurek i 2 gatunki<br />
92
węży. Wśród rozpoznanych gatunków dwa gatunki płazów – traszka grzebieniasta Triturus<br />
cristatus i kumak nizinny Bombina bombina oraz jeden gad - gniewosz plamisty Coronella<br />
austriaca figurują na krajowej czerwonej liście (Głowaciński, 2002). Aktualne wyniki<br />
potwierdziły występowanie wszystkich gatunków z poprzedniej <strong>inwentaryzacji</strong> oraz wskazały<br />
na występowanie dwóch dodatkowych – traszki górskiej Ichthyosaura alpestris oraz<br />
gniewosza plamistego Coronella austriaca. Ostatnie doniesienia na temat występowania<br />
gniewosza plamistego na tym terenie zawarte są w publikacji Paxa (1925). Z kolei na<br />
najbliższy obszar, na którym stwierdzono dotąd występowanie traszki górskiej wskazuje<br />
Juszczyk (1987) podając ten gatunek z okolic Głogowa. Odniesienia do stwierdzeń<br />
poszczególnych gatunków podczas <strong>inwentaryzacji</strong> Krajewskiego (1996) znajdują się<br />
w rozdziale „Wyniki” przy każdym omawianym gatunku.<br />
III.4.3.2.<br />
METODYKA BADAŃ<br />
W sezonie godowym płazy bezogonowe wyszukiwano głównie metodą słuchową.<br />
Wykorzystując wokalizację samców w tym czasie wyszukiwano stanowiska, które następnie<br />
przeszukiwano. Na stanowiskach, wspomagając się lornetką liczono godujące samce.<br />
Obserwacje prowadzono zarówno za dnia, jak i o zmroku i w nocy – wtedy wspomagano się<br />
silną latarką (dającą światło o natężeniu pow. 200 lumenów).<br />
Obserwacje w sezonie godowym płazów bezogonowych łączono z obserwacją<br />
traszek, których stwierdzenie jest trudniejsze. W przypadku traszek dodatkowym<br />
utrudnieniem jest to, że zaloty i gody odbywają się głębiej pod wodą. Podczas ich<br />
wyszukiwania uwzględniano również pozostałe gatunki stwierdzanych w tym czasie płazów.<br />
W trakcie poszukiwań traszek podstawową jednostką badawczą był zbiornik wodny,<br />
w którym określano ich obecność lub brak oraz liczbę stwierdzonych osobników.<br />
Wyszukiwanie odbywało się w maju lub czerwcu (połów osobników dorosłych lub<br />
wyszukiwanie jaj) oraz pod koniec czerwca i w lipcu (połów larw). Do tego celu posługiwano<br />
się trzema metodami wg Rybackiego i Maciantowicza (2006) oraz Pabijana (2010):<br />
1. Obserwacje z brzegu. Obserwacje tego typu prowadzono tak, aby nie płoszyć<br />
płazów w ich trakcie. Jeżeli to nie przynosiło rezultatu, wchodzono do wody<br />
i szukano osobników wśród roślinności;<br />
2. Metoda wzrokowa (na upatrzonego). Polegała na obserwowaniu toni wodnej<br />
zbiornika, szczególnie w miejscach z bujną roślinnością podwodną. Traszki co<br />
kilka minut podpływają do powierzchni w celu zaczerpnięcia powietrza. Jeżeli po<br />
około 10 minutach nic nie zaobserwowano – zmieniano miejsce obserwacji.<br />
W ciągu dnia obserwacje przynoszą zwykle słabe efekty, ze względu na typowo<br />
nocną aktywność gatunku. Bardzo dobrze metoda sprawdza się po zapadnięciu<br />
zmroku. Przy pomocy mocnej latarki oświetla się dno zbiornika, na którym łatwo<br />
93
dostrzec dorosłe osobniki. Metoda ta sprawdza się także w stosunku do płazów<br />
bezogonowych;<br />
3. Metoda odłowu siatką w zbiorniku (czerpakowania). Łowienie dorosłych traszek<br />
oraz larw obu gatunków najczęściej odbywało się wśród roślinności wodnej na<br />
zasadzie przeciągania wśród roślin siatką herpetologiczną (siatka o oczkach<br />
o boku 3-5 mm). Do identyfikacji larw używano płaskiego naczynia (plastikowej<br />
kuwety lub miski) o jasnym dnie lub słoika. Wtedy dokładnie można ocenić<br />
morfologię larw: kształt płetwy ogonowej, plamistość boków ciała, czyli cech<br />
najważniejszych dla oznaczenia larw. Siatką przeczesywano możliwie duży,<br />
przybrzeżny obszar zbiornika, a jeżeli był on zbyt duży to losowo co kilka,<br />
kilkanaście metrów. Odłowy wykonywano zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy;<br />
4. Metoda poszukiwania jaj. Polegała na dokładnym oglądaniu roślinności wodnej<br />
o drobnych liściach, na których traszki składają pojedyncze jaja, zawijając liście<br />
w charakterystyczny sposób. Rośliny takie znajdują się zwykle na głębokości do<br />
50 cm. Liść ze złożonym jajem posiada nienaturalnie prosty brzeg w miejscu<br />
zagięcia blaszki liściowej przez samicę traszki, wyglądający jak po zagięciu kartki<br />
papieru. Rozklejanie blaszki liściowej nie jest korzystne dla zarodka, dlatego<br />
sprawdzano w ten sposób tylko 2-3 jaja, a inne przez analogię, bez rozklejania<br />
blaszki liściowej. Jajo traszki grzebieniastej wraz z przejrzystymi osłonkami<br />
jajowymi mierzy około 5 mm długości, jest mniej więcej dwa razy większe od jaja<br />
traszki zwyczajnej. Komórka jajowa ma kolor białawy lub jasnożółty,<br />
w odróżnieniu od jasnobrązowego koloru jaja traszki zwyczajnej.<br />
Poza okresem godowym płazy bezogonowe odławiano metodą „na upatrzonego”<br />
w celu ich oznaczenia. Metodę tę traktowano jednak jako uzupełnienie wyników zebranych<br />
w trakcie okresu godowego ze względu na jej małą efektywność.<br />
Gady wyszukiwano metodą wzrokową. Penetrując teren, szukano gadów<br />
wygrzewających się na słońcu, a także przeszukiwano wszelkiego rodzaju miejsca ukrycia<br />
(także z wykorzystaniem boroskopu).<br />
Jako dodatkową metodę pomocną do określania obecności płazów i gadów<br />
stosowano wyszukiwanie płazów i gadów zabitych przez pojazdy na drogach. Metodę<br />
stosowano, gdy w pobliżu zbiornika znajdowała się ruchliwa droga, przebiegająca pomiędzy<br />
potencjalnymi zimowiskami a miejscem rozrodu.<br />
W celu oznaczenia gatunków wykorzystywano prace Juszczyka (1987), Bergera<br />
(2000) oraz Głowacińskiego i Rafińskiego [red.] (2003).<br />
Uwaga! Lokalizacje miejsc potwierdzonych wystąpień gatunków chronionych<br />
zamieszczono na mapach poglądowych w tekście. Nie stanowią one jednak zobrazowania<br />
94
zeczywistego rozmieszczenia niektórych pospolitych gatunków chronionych, które<br />
występują praktycznie na terenie całej <strong>gminy</strong> w odpowiednich dla siebie siedliskach.<br />
III.4.3.3.<br />
WYNIKI<br />
W trakcie badań terenowych wykazano 11 gatunków płazów bezogonowych,<br />
3 gatunki traszek oraz 3 gatunki jaszczurek i 2 gatunki węży. Poniżej podano daty i miejsca<br />
stwierdzeń z poglądowymi mapami. Dane dokładne znajdują się w kartach ewidencyjnych<br />
i dołączonych do części opisowej mapach. Pomocnicze mapy rozmieszczenia lokalizacji,<br />
w których dokonano bezpośrednich obserwacji danego gatunku chronionego zamieszczono<br />
w poniższym tekście<br />
PŁAZY<br />
Grzebiuszka ziemna Pelobates fuscus<br />
Rodzina: grzebiuszkowate Pelobatidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku IV Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, uwzględniającym gatunki wymagające ochrony ścisłej.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1<br />
24.09.2011<br />
01.10.2011<br />
Osadnik „Gilów”<br />
2 23.04.2012<br />
śródpolny zbiornik wodny/rozlewisko na Moskorzynce nieopodal E65 na<br />
południowy-zachód od Szybu Sieroszowice<br />
Zasiedla tereny o glebach piaszczystych, piaszczysto-gliniastych, czarnoziemach,<br />
lessach, występuje także na torfowiskach. Wybiera podłoża, w których łatwo może się<br />
zagrzebać. Występuje w całej Polsce za wyjątkiem gór. Nigdzie nie jest liczna. Na terenie<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice grzebiuszka ziemna występuje rzadko. W <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r.<br />
wykazana była tylko na obszarze osadnika „Gilów”. Obecnie stwierdzono ją 3 razy na<br />
2 stanowiskach. Wydaje się, że populacja, choć nieliczna, jest stabilna.<br />
95
Ropucha szara Bufo bufo<br />
Rodzina: ropuchowate Bufonidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą podlegać<br />
ochronie jedynie częściowej.<br />
Najpospolitszy polski gatunek ropuchy. Występuje w całej Polsce. Gatunek o dużej<br />
plastyczności – rzadsza na terenach bardzo suchych i bardzo podmokłych. Na terenie <strong>gminy</strong><br />
Polkowice ropucha szara występuje stosunkowo często na całym obszarze. Stwierdzono ją<br />
na 10 stanowiskach. Zasiedlenie całej <strong>gminy</strong> przez tego płaza postulowane było także<br />
w <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r.<br />
96
Ropucha szara Bufo bufo (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 01.10.2011 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
2 01.10.2011 Osadnik „Gilów”<br />
3 02.10.2011 Sucha Górna, park przypałacowy<br />
4 06.11.2011 glinianki pod Polkowicami<br />
5 23.04.2012 zadrzewienia z oczkiem wodnym przy linii kolejowej Kaźmierzów-Szyb<br />
Sieroszowice<br />
6 08.05.2012 Polkowice ul. Działkowa<br />
7 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
8 16.06.2012 Mokrzyca na zachód od Sobina<br />
9 24.07.2012 śródleśne oczko wodne na cieku Kalina<br />
10 24.07.2012 okolice kościoła w Jędrzychowie<br />
97
Ropucha paskówka Epidalea calamita (=Bufo calamita)<br />
Rodzina: ropuchowate Bufonidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku IV Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, uwzględniającym gatunki wymagające ochrony ścisłej.<br />
W Polsce paskówka jest najrzadziej spotykaną ropuchą. Prowadzi bardzo skryty tryb<br />
życia. Wykazywana głównie na terenach suchych. Uważana jest także za najbardziej<br />
sucholubną spośród naszych ropuch. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice ropucha paskówka<br />
stwierdzona tylko raz, na jednym stanowisku. Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w roku 1996 poza<br />
osadnikiem „Gilów” wykazana była także w okolicach Jędrzychowa. Obecnie stanowiska<br />
tego nie udało się potwierdzić. Populacja „Gilowska” w 1996 r. zasięgiem dochodziła do wsi<br />
Żelazny Most. Obecnie w tej okolicy nie wykazano paskówki. Z uwagi na skryty tryb życia<br />
tego płaza, przy niewielkiej populacji wykrycie bywa trudne – nie należy więc wykluczać<br />
występowania paskówki na tych terenach.<br />
98
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 01.10.2011 Osadnik „Gilów”<br />
Ropucha zielona Pseudepidalea viridis (=Bufo viridis)<br />
Rodzina: ropuchowate Bufonidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku IV Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, uwzględniającym gatunki wymagające ochrony ścisłej.<br />
Występuje w całej Polsce, nieco rzadsza na południu kraju. Gatunek o bardzo dużej<br />
plastyczności środowiskowej. Spotykana jest na terenach bardzo suchych i gorących<br />
(np. odkryte zbocza skalne). Uważa się, że unika terenów podmokłych, jednak także tutaj<br />
można ją spotkać. W przeciwieństwie do ropuchy szarej nie jest osiadła – przemieszcza się<br />
na stosunkowo duże odległości. Migruje najczęściej wzdłuż cieków wodnych. Na terenie<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice stwierdzona na 3 stanowiskach. Na początku lipca praktycznie na całym<br />
obszarze osadnika „Gilów” spotykano młodociane ropuszki zielone (ok. 15-20 mm).<br />
Świadczy to o niewątpliwym rozrodzie tego gatunku w zbiorniku wodnym osadnika. Pomimo,<br />
iż nie udało się wykazać z tego terenu osobników dorosłych uznać należy, że zasiedlają ten<br />
99
teren. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice rzadka. Wykazana na 3 stanowiskach. Podczas<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. niewykazana z okolic Trzebcza. Jednak w dalszym ciągu gatunek<br />
ten należy uważać za rzadki na terenie <strong>gminy</strong>.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza” w Trzebczu<br />
2 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
3 08.07.2012 Osadnik „Gilów”<br />
Kumak nizinny Bombina bombina<br />
Rodzina: kumakowate Bombinatoridae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku II Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, obejmującym gatunki, których utrzymanie wymaga ochrony właściwych im<br />
siedlisk i wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony; i w załączniku IV Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG obejmującym gatunki ważne dla Wspólnoty, które wymagają ścisłej ochrony.<br />
Gatunek umieszczony na krajowej czerwonej liście zagrożonych gatunków zwierząt<br />
100
ze statusem DD – słabo rozpoznane (Głowaciński, 2002). Występuje na całym niżu Polski.<br />
Gatunek silnie związany z wodami wszelkiego typu. Po wyschnięciu zasiedlanego akwenu,<br />
migruje w poszukiwaniu kolejnego zbiornika. Zwykle pozostaje w pierwszym spotkanym –<br />
stąd kumaki spotkać można nawet w niewielkich kałużach, czy wykopach. Na terenie <strong>gminy</strong><br />
Polkowice stwierdzony na 4 stanowiskach. W porównaniu do <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. nie<br />
wykazano kumaka w okolicach Jędrzychowa. Nie wydaje się, aby na tych stanowiskach<br />
w okresie od 1996 r. zaszły na tyle drastyczne zmiany środowiska, aby stanowisko to<br />
zanikło. Prawdopodobnie mamy do czynienia z naturalną fluktuacją liczebności –<br />
występowanie kumaka nizinnego na tych stanowiskach jest nadal możliwe i prawdopodobne.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 08.05.2012 glinianki pod Polkowicami<br />
2 16.05.2012 przy cieku Skłoba na zachód od Paulinowa<br />
3 24.05.2012 na zachód od Żelaznego Mostu<br />
4 06.06.2012 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
Żaba wodna Pelophylax esculentus (=Rana esculenta)<br />
Rodzina: żabowate Ranidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
101
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą podlegać<br />
ochronie jedynie częściowej; oraz w załączniku V Dyrektywy Rady 92/43/EWG, obejmującym<br />
gatunki ważne dla Wspólnoty, których pozyskiwanie ze stanu dzikiego i eksploatacja może<br />
podlegać działaniom w zakresie zarządzania.<br />
Żaba wodna Pelophylax esculentus (=Rana esculenta) (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Płodna hybryda żaby jeziorkowej i śmieszki. Jako taka współwystępuje z którymś<br />
z tych gatunków. W Polsce bardzo pospolita na niżu. Związana ze wszelkiego rodzaju<br />
zbiornikami i ciekami wodnymi. Podczas długotrwałych opadów deszczu podejmuje<br />
wędrówki i spotkać ją można w znacznym oddaleniu do zbiorników i cieków wodnych. Na<br />
terenie <strong>gminy</strong> Polkowice stwierdzano ją na 13 stanowiskach. Stosunkowo częsty płaz<br />
w gminie Polkowice. Występuje prawdopodobnie we wszystkich ciekach i zbiornikach<br />
wodnych na terenie <strong>gminy</strong>. Podobnie szerokie rozmieszczenie tego gatunku wykazano<br />
w <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r.<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1<br />
01.10.2011<br />
06.06.2012<br />
okolice zbiornika w Tarnówku<br />
2 01.10.2011 Zdżerowita na północ od Tarnówka<br />
102
Lp. DATA STANOWISKO<br />
3 01.10.2011 Zdżerowita na północ od Dąbrowy<br />
4 15.10.2011 Moskorzynka na południe od Moskorzyna<br />
5 15.10.2011 Moskorzynka na południe od Żukowa<br />
6 16.10.2011 zarośnięte rozlewisko na cieku Skłoba k. Paulinowa<br />
7<br />
06.11.2011<br />
08.05.2012<br />
glinianki pod Polkowicami<br />
8 23.04.2012 śródpolne rozlewisko/oczko wodne na Moskorzynce<br />
9 24.05.2012 w pobliżu cieku "Dopływ z Trzebcza" w Trzebczu<br />
10 24.05.2012 w pobliżu cieku "Dopływ z Trzebcza" na północ od Trzebcza<br />
11 24.05.2012 Guzicki Potok<br />
12 24.05.2012 na zachód od Żelaznego Mostu<br />
13 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
103
Żaba jeziorkowa Pelophylax lessonae (=Rana lessonae)<br />
Rodzina: żabowate Ranidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą podlegać<br />
ochronie jedynie częściowej; oraz w załączniku IV Dyrektywy Rady 92/43/EWG,<br />
uwzględniającym gatunki wymagające ochrony ścisłej.<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1<br />
01.10.2011<br />
06.06.2012<br />
okolice zbiornika w Tarnówku<br />
2 01.10.2011 Zdżerowita na północ od Tarnówka<br />
3 01.10.2011 Zdżerowita na północ od Dąbrowy<br />
4 16.10.2011 zarośnięte rozlewisko na cieku Skłoba k. Paulinowa<br />
5<br />
06.11.2011<br />
08.05.2012<br />
glinianki pod Polkowicami<br />
6 23.04.2012 śródpolne rozlewisko/oczko wodne na Moskorzynce<br />
7 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
104
Gatunek o bardzo podobnej biologii i rozmieszczeniu jak żaba wodna, z którą często<br />
współwystępuje. W Polsce pospolita na niżu. Związana ze wszelkiego rodzaju zbiornikami<br />
i ciekami wodnymi. Podczas długotrwałych opadów deszczu podejmuje wędrówki i spotkać<br />
ją można w znacznym oddaleniu do zbiorników i cieków wodnych. Na terenie <strong>gminy</strong><br />
Polkowice stwierdzano ją na 7 stanowiskach. Stosunkowo częsty płaz w gminie Polkowice.<br />
Występuje prawdopodobnie we wszystkich ciekach i zbiornikach wodnych na terenie <strong>gminy</strong>.<br />
Podobnie szerokie rozmieszczenie tego gatunku wykazano w <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r.<br />
Żaba śmieszka Pelophylax ridibundus (=Rana ridibunda)<br />
Rodzina: żabowate Ranidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą podlegać<br />
ochronie jedynie częściowej; oraz w załączniku V Dyrektywy Rady 92/43/EWG, obejmującym<br />
gatunki ważne dla Wspólnoty, których pozyskiwanie ze stanu dzikiego i eksploatacja może<br />
podlegać działaniom w zakresie zarządzania.<br />
Gatunek o bardzo podobnej biologii i rozmieszczeniu jak żaba wodna, z którą często<br />
współwystępuje. W Polsce najrzadsza spośród żab zielonych. Związana ze wszelkiego<br />
rodzaju zbiornikami i ciekami wodnymi. Uważa się, że preferuje jednak duże cieki i zbiorniki.<br />
Podczas długotrwałych opadów deszczu podejmuje wędrówki i spotkać ją można<br />
w znacznym oddaleniu do zbiorników i cieków wodnych. Na terenie <strong>gminy</strong> płaz bardzo<br />
rzadki. Stwierdzono ją na tylko na jednym stanowiskach. Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r.<br />
wykazano tylko jednego osobnika w okolicach Tarnówka. Wtedy autorzy sugerowali, że był<br />
to osobnik migrujący z innych terenów. Także obecnie nie można wykluczyć takiej<br />
ewentualności, jednak wydaje się, że gatunek ten może stanowić stały, choć akcesoryczny,<br />
składnik batrachofauny <strong>gminy</strong>.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" w Trzebczu<br />
105
Żaba trawna Rana temporaria<br />
Rodzina: żabowate Ranidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą podlegać<br />
ochronie jedynie częściowej; oraz w załączniku V Dyrektywy Rady 92/43/EWG, obejmującym<br />
gatunki ważne dla Wspólnoty, których pozyskiwanie ze stanu dzikiego i eksploatacja może<br />
podlegać działaniom w zakresie zarządzania.<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1<br />
24.09.2011<br />
06.06.2012<br />
ciek na północny-wschód od Guzic<br />
2 01.10.2011 Zdżerowita na północ od Dąbrowy<br />
3 01.10.2011 Zdżerowita na północ od Tarnówka<br />
4<br />
16.10.2011<br />
17.05.2012<br />
przy cieku Sucha Górna<br />
5 16.10.2011 zarośnięte rozlewisko na cieku Skłoba k. Paulinowa<br />
6 22.10.2011 okolice Księżego Lasu k. Jędrzychowa<br />
106
Lp. DATA STANOWISKO<br />
7<br />
06.11.2011<br />
08.05.2012<br />
glinianki pod Polkowicami<br />
8 23.04.2012 śródpolne rozlewisko/oczko wodne na Moskorzynce<br />
9 08.05.2012 przy drodze leśnej na południe od Paulinowa, przy cieku Skłoba<br />
10 16.05.2012 przy cieku Skłoba na zachód od Paulinowa<br />
11 24.05.2012 Guzicki Potok<br />
12 24.05.2012 skraj lasu k. Guzickiego Potoku<br />
13 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" na północ od Trzebcza<br />
14 24.05.2012 na zachód od Żelaznego Mostu<br />
15 24.05.2012 na wschód od Biedrzychowej<br />
16 06.06.2012 Zdżerowita na północ od Komornik<br />
17 06.06.2012 Zdżerowita na południe od Komornik<br />
18 06.06.2012 Żuków, park dworski<br />
19 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
20 16.06.2012 ciek k. drogi między Jędrzychowem-Nowy Dwór a Sobinem<br />
21 16.06.2012 śródleśne oczko wodne na cieku Kalina<br />
Gatunek bardzo pospolity w całej Polsce. Bardzo plastyczny siedliskowo. Najczęstszy<br />
w lasach (zarówno liściastych jak i iglastych. Jednak niemal równie często spotykany na<br />
łąkach. Jak wszystkie żaby brunatne - gatunek wilgociolubny jednak dużo luźniej związany<br />
z wodami niż żaby zielone. Żaba trawna bardzo często współwystępuje z żabą moczarową.<br />
107
Bardzo pospolity płaz w gminie Polkowice. Stwierdzano ją na 21 stanowiskach.<br />
Występuje prawdopodobnie we wszystkich odpowiadających mu siedliskach. Podobnie<br />
szerokie rozmieszczenie tego gatunku wykazano w <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r.<br />
Żaba moczarowa Rana arvalis<br />
Rodzina: żabowate Ranidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku IV Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, uwzględniającym gatunki wymagające ochrony ścisłej.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1<br />
24.09.2011<br />
06.06.2012<br />
ciek na północny-wschód od Guzic<br />
2 01.10.2011 osadnik „Gilów"<br />
3 01.10.2011 na zachód od Żelaznego Mostu<br />
4 01.10.2011 Zdżerowita na północ od Tarnówka<br />
5 01.10.2011 Zdżerowita na północ od Dąbrowy<br />
6 06.11.2011 przy drodze leśnej przy E65 na południe od Biedrzychowej<br />
7 16.10.2011 zarośnięte rozlewisko na cieku Skłoba k. Paulinowa<br />
8 22.10.2011 okolice Księżego Lasu k. Jędrzychowa<br />
9<br />
06.11.2011<br />
08.05.2012<br />
glinianki pod Polkowicami<br />
10 23.04.2012 śródpolne rozlewisko/oczko wodne na Moskorzynce<br />
11 08.05.2012 przy cieku Skłoba, przy skraju lasu<br />
12 08.05.2012 przy drodze leśnej na południe od Paulinowa, przy cieku Skłoba<br />
13 16.05.2012 przy cieku Skłoba na zachód od Paulinowa<br />
14 17.05.2012 przy cieku Sucha Górna<br />
15 24.05.2012 Moskorzynka na północny-wschód od Żukowa<br />
16 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" w Trzebczu<br />
17 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" na północ od Trzebcza<br />
18 24.05.2012 Guzicki Potok<br />
19 24.05.2012 na zachód od Żelaznego Mostu<br />
20 24.05.2012 na wschód od Biedrzychowej<br />
108
L.p. DATA STANOWISKO<br />
21 06.06.2012 Moskorzynka na południe od Żukowa<br />
22 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
23 16.06.2012 śródleśne oczko wodne na cieku Kalina<br />
24 16.06.2012 Mokrzyca na zachód od Sobina<br />
25 16.06.2012 ciek k. drogi między Jędrzychowem-Nowy Dwór a Sobinem<br />
26 06.06.2012 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
Gatunek bardzo pospolity w całej Polsce. Bardzo plastyczny siedliskowo. Najczęstszy<br />
w lasach (zarówno liściastych, jak i iglastych). Jednak niemal równie często spotykany na<br />
łąkach. Toleruje siedliska suche. Spośród naszych żab najluźniej związana z wodami. Żaba<br />
moczarowa bardzo często współwystępuje z żabą trawną. Najpospolitszy płaz w gminie<br />
Polkowice. Występuje prawdopodobnie we wszystkich odpowiadających mu siedliskach.<br />
Podobnie szerokie rozmieszczenie tego gatunku wykazano w <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r.<br />
Aktualnie stwierdzano ją na tylko na 26 stanowiskach.<br />
109
Rzekotka drzewna Hyla arborea<br />
Rodzina: rzekotkowate Hylidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku IV Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, uwzględniającym gatunki wymagające ochrony ścisłej.<br />
Rzekotka drzewna Hyla arborea (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1 08.05.2012 glinianki pod Polkowicami<br />
2 06.06.2012 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
3 16.06.2012 ciek k. drogi między Jędrzychowem-Nowy Dwór a Sobinem<br />
110
W Polsce gatunek pospolity. Najczęściej związany z lasami liściastymi,<br />
zadrzewieniami i zakrzaczeniami. Stosunkowo częsta w roślinności nadwodnej. Rzadko<br />
oddala się od zbiorników wodnych dalej niż kilkaset metrów. Na terenie <strong>gminy</strong> nieliczna,<br />
podobnie jak podczas <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. Potwierdzono występowanie rzekotki<br />
w okolicach Tarnówka i glinianek pod Polkowicami. Dodatkowo wykazano rzekotkę na<br />
północ od Jędrzychowa-Nowy Dwór. Aktualnie wykazana na 3 stanowiskach.<br />
Traszka zwyczajna Lissotriton vulgaris<br />
Rodzina: salamandrowate Salamandridae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą podlegać<br />
ochronie jedynie częściowej.<br />
W Polsce gatunek pospolity, zwłaszcza na niżu. Lokalnie liczny. Zwykle związany<br />
z lasami, zadrzewieniami i zakrzaczeniami, ale spotykany także na łąkach i w terenie<br />
zurbanizowanym. Środowiskowo stosunkowo plastyczny. W miejscach licznego<br />
występowania spotkać ją można nawet w zaśmieconych zbiornikach pochodzenia<br />
111
antropogenicznego. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice lokalnie liczna. Występuje na zachód od<br />
Polkowic. W porównaniu do <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. nie udało się potwierdzić stanowisk<br />
z południowej części <strong>gminy</strong>. Nie wydaje się, aby w okresie od 1996 r. zaszły na tyle<br />
drastyczne zmiany środowiska, aby stanowiska te zanikły. Prawdopodobnie mamy do<br />
czynienia z naturalną fluktuacją liczebności, występowanie traszki zwyczajnej na tych<br />
stanowiskach jest nadal możliwe i prawdopodobne. Aktualnie stwierdzona na<br />
5 stanowiskach, w pobliżu których zasiedla prawdopodobnie wszystkie odpowiednie<br />
środowiska.<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1 08.05.2012 glinianki pod Polkowicami<br />
2 08.05.2012 Zdżerowita na północ od Dąbrowy<br />
3 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" w Trzebczu<br />
4 24.05.2012 Guzicki Potok<br />
5 06.06.2012 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
Traszka grzebieniasta Triturus cristatus<br />
Rodzina: salamandrowate Salamandridae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
112
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku II Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, obejmującym gatunki, których utrzymanie wymaga ochrony właściwych im<br />
siedlisk i wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony i w załączniku IV Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, uwzględniającym gatunki wymagające ochrony ścisłej. Gatunek umieszczony<br />
na krajowej czerwonej liście zagrożonych gatunków zwierząt ze statusem NT – bliskie<br />
zagrożenia (Głowaciński, 2002).<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1 08.05.2012 glinianki pod Polkowicami<br />
2 06.06.2012 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
Występuje w całej Polsce – częstsza na niżu. Zasiedla silnie zarośnięte zbiorniki<br />
wodne, najlepiej niezarybione i niedostępne dla ptaków blaszkodziobych. Lokalnie może być<br />
bardzo liczna i wtedy zasiedlać może silnie zeutrofizowane zbiorniki pochodzenia<br />
antropogenicznego. Często związana ze zbiornikami okresowo wysychającymi.<br />
W porównaniu do <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. nie wykazano traszki grzebieniastej ze stanowisk<br />
w Guzicach i Moskorzynie oraz na rozlewisku w Jędrzychowie. Na stanowisku w Guzicach<br />
obserwowano samce traszki zwyczajnej ze szczególnie ładnie wykształconą płetwą<br />
grzbietowo-ogonową. Możliwe jest, że podczas poprzedniej <strong>inwentaryzacji</strong> osobniki takie<br />
113
zostały błędnie oznaczone. Z kolei Moskorzynka została zarybiona (pstrągiem), co mogło<br />
odbić się na lokalnej populacji. Jeśli chodzi o stanowisko w Jędrzychowie-Nowiny to<br />
podobnie jak w przypadku „południowych” stanowisk traszki zwyczajnej - nie wydaje się, aby<br />
w okresie od 1996 r. zaszły na tyle drastyczne zmiany środowiska, aby stanowisko to<br />
zanikło. Prawdopodobnie mamy do czynienia z naturalną fluktuacją liczebności,<br />
występowanie traszki grzebieniastej na tym stanowisku jest nadal możliwe i prawdopodobne.<br />
Aktualnie wykazano ją na 2 stanowiskach.<br />
Traszka górska Ichthyosaura alpestris<br />
Rodzina: salamandrowate Salamandridae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą podlegać<br />
ochronie jedynie częściowej.<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1 24.05.2012 Guzicki Potok<br />
114
Występuje w południowej części Polski. Zwyczajowo kojarzona z terenami górskimi.<br />
Rozmnaża się w zbiornikach wodnych, najchętniej o mulistym dnie. Często w zbiornikach<br />
okresowych: np. rozlewiskach, ale także w większych kałużach. Traszka górska nie składa<br />
skrzeku w wodach płynących. Tym dziwniejsza jest obserwacja jednego osobnika (ładnie<br />
wybarwionego samca) w Guzickim Potoku – aktualnie jedyne stanowisko gatunku w gminie.<br />
Być może był to osobnik migrujący lub sztucznie zawleczony. Gatunku tego nie wykazała<br />
inwentaryzacja z 1996 r.<br />
GADY<br />
Jaszczurka zwinka Lacerta agilis<br />
Rodzina: jaszczurkowate Lacertidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku IV Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, uwzględniającym gatunki wymagające ochrony ścisłej.<br />
Najpospolitszy polski gad. Występuje w całej Polsce, częstsza na niżu. Gatunek<br />
ciepłolubny, spotykany na terenach dobrze nasłonecznionych (także ruderalnych), stąd<br />
preferuje siedliska porośnięte niską roślinnością. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice najczęściej<br />
spotykany gatunek gada. Występuje prawdopodobnie w całej gminie na wszystkich<br />
odpowiadających jej siedliskach. Podobnie szerokie występowanie postulowali autorzy<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. Aktualnie wykazano ją na 18 stanowiskach.<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1<br />
2<br />
3<br />
24.09.2011<br />
01.10.2011<br />
24.05.2012<br />
15.10.2011<br />
06.06.2012<br />
06.11.2011<br />
08.05.2012<br />
osadnik „Gilów"<br />
Moskorzynka na południe od Żukowa<br />
glinianki pod Polkowicami<br />
4 23.04.2012 północna część lasu przeciętego drogą Sucha Górna - Polkowice<br />
5 08.05.2012 przy drodze leśnej na południe od Paulinowa, przy cieku Skłoba<br />
6 08.05.2012 droga w pobliżu wyrobisk pod Polkowicami<br />
7 08.05.2012 hałdy/glinianki na północ Polkowic<br />
8 08.05.2012 śródleśna droga Polkowice-Guzice<br />
9 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" w Trzebczu<br />
10 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" na północ od Trzebcza<br />
115
Lp. DATA STANOWISKO<br />
11 24.05.2012 Guzicki Potok<br />
12 24.05.2012 skraj lasu k. Guzickiego Potoku<br />
13 24.05.2012 na wschód od Biedrzychowej<br />
14 06.06.2012 Zdżerowita na północ od Komornik<br />
15 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
16 16.06.2012 śródleśne oczko wodne na cieku Kalina<br />
17 24.07.2012 skraj lasu na południe od Grodowca<br />
18 25.07.2012 ruiny kościoła w Jędrzychowie-Nowiny<br />
Jaszczurka żyworodna Zootoca vivipara<br />
Rodzina: jaszczurkowate Lacertidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu<br />
Występuje w całej Polsce. Częstsza w górach, gdzie zastępuje jaszczurkę zwinkę, od<br />
której jest wyraźnie mniej ciepłolubna. Zasiedla zwykle tereny podmokłe, lasy z niewielkimi<br />
polanami. Wykazuje znaczną plastyczność ekologiczną, zdolna do zasiedlania środowisk<br />
116
zmienionych antropogenicznie. Na terenie <strong>gminy</strong> gatunek skrajnie nieliczny. Nie udało się<br />
potwierdzić występowania jaszczurki żyworodnej na stanowiskach wykazanych<br />
w <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. – w Jędrzychowie i na zachód od Moskorzyna. Nie wydaje się,<br />
aby w okresie od 1996 r. zaszły na tyle drastyczne zmiany środowiska, aby stanowiska te<br />
zanikły. Prawdopodobnie mamy do czynienia z naturalną fluktuacją liczebności,<br />
występowanie jaszczurki żyworodnej na tym stanowisku jest nadal możliwe<br />
i prawdopodobne. Aktualnie stwierdzono tylko jednego osobnika, w północnej części<br />
Osadnika „Gilów”.<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1 08.07.2012 osadnik "Gilów"<br />
Padalec zwyczajny Anguis fragilis<br />
Rodzina: padalcowate Anguidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu.<br />
117
Gatunek pospolity w całej Polsce. Zasiedla skraje lasów i zadrzewień, tereny<br />
zakrzaczone niemniej ciepłe i dobrze nasłonecznione. Występuje prawdopodobnie w całej<br />
gminie na wszystkich odpowiadających mu siedliskach. Podobnie szerokie występowanie<br />
postulowali autorzy <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. Aktualnie stwierdzony na 9 stanowiskach.<br />
Padalec zwyczajny Anguis fragilis (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1 23.04.2012 północna część lasu przeciętego drogą Sucha Górna - Polkowice<br />
2 08.05.2012 przecinka leśna na północ od drogi Polkowice Dolne - Parchów<br />
3 08.05.2012 przy drodze leśnej na południe od Paulinowa<br />
4 16.05.2012 droga przez las Polkowice Dolne - Sieroszowice<br />
5 16.06.2012 przecinka leśna niedaleko śródleśnego oczka wodnego na cieku Kalina<br />
6 16.06.2012 Aleja Dworska - skraj lasu na południe od Jęrzychowa-Nowy Dwór<br />
7 24.05.2012 skraj lasu k. Guzickiego Potoku<br />
8 24.05.2012 osadnik „Gilów"<br />
9 24.07.2012 skraj lasu na południe od Grodowca<br />
118
Zaskroniec zwyczajny Natrix natrix<br />
Rodzina: połozowate Colubridae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu.<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1 01.10.2011 osadnik „Gilów"<br />
2 16.10.2011 zarośnięte rozlewisko na cieku Skłoba k. Paulinowa<br />
3<br />
06.11.2011<br />
08.05.2012<br />
glinianki pod Polkowicami<br />
4 23.04.2012 śródpolne rozlewisko/oczko wodne na Moskorzynce<br />
5 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" w Trzebczu<br />
6 06.06.2012 ciek na północny-wschód od Guzic<br />
7 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
8 08.07.2012 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
119
Zaskroniec zwyczajny Natrix natrix (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Najpospolitszy polski wąż. Zasiedla tereny podmokłe, w pobliżu zbiorników wodnych.<br />
Występuje prawdopodobnie w całej gminie na wszystkich odpowiadających mu siedliskach.<br />
Podobnie szerokie występowanie postulowali autorzy <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. Aktualnie<br />
stwierdzony na 8 stanowiskach.<br />
120
Gniewosz plamisty Coronella austriaca<br />
Rodzina: połozowate Colubridae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku IV Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, uwzględniającym gatunki wymagające ochrony ścisłej. Gatunek umieszczony<br />
na krajowej czerwonej liście zagrożonych gatunków zwierząt ze statusem VU – narażony<br />
(Głowaciński, 2002).<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1 20.04.2003 hałdy/wyrobiska na północ od Polkowic<br />
2 24.07.2012 przy drodze polnej między Tarnówkiem a Komornikami<br />
Zasiedla całą Polskę, jednak liczniejszy jest w części południowej i zachodniej.<br />
Występuje w różnych środowiskach. Najczęściej stosunkowo suchych jednak bardzo<br />
odpowiada mu mozaika różnorodnych biotopów. Nigdzie nie jest liczny. Żywi się niemal<br />
wyłącznie jaszczurkami, występuje więc w miejscach w nie obfitujących. Gniewosz plamisty<br />
na terenie <strong>gminy</strong> jest prawdopodobnie skrajnie nieliczny. Spodziewać się go można<br />
121
w miejscach o heterogennej strukturze roślinności oraz ze znacznym zagęszczeniem<br />
jaszczurek. Miejscem potencjalnego występowania gniewosza może być teren nieczynnego<br />
osadnika Gilów. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice gniewosza stwierdzono 2 razy, przy czym jedno<br />
ze stanowisk (koło Tarnówka) potwierdzono niezależnie w trakcie dwóch prowadzonych<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> przyrodniczych w 2012 roku.<br />
Stanowisko z 2003 r. podano na podstawie fotografii (powyżej) wykonanej przez Państwa Puchalskich z<br />
Polkowic. W toku prac nad niniejszą inwentaryzacją występowania gniewosza na tym stanowisku nie udało<br />
się potwierdzić, jednak jego występowanie należy uznać za wysoce prawdopodobne<br />
Areał osobniczy gniewosza plamistego jest zwykle niewielki od ok. 0,5 do 1 hektara.<br />
Jednak u aktywnych płciowo samców wynosi nawet kilka hektarów. U żadnego<br />
z zaobserwowanych na terenie <strong>gminy</strong> osobników gniewosza nie oznaczono płci. Ponadto<br />
gniewosze podejmują kilkusetmetrowe, a rzadziej nawet kilkukilometrowe wędrówki<br />
związane z opuszczaniem miejsc hibernacji i migracją na stanowiska godów, poszukiwaniem<br />
osobników płci przeciwnej, przemieszczaniem się do nowych obszarów łowieckich, miejsc<br />
obfitujących w bezpieczne kryjówki, miejsc porodu oraz powrotem do miejsc hibernacji<br />
(B. Najbar. 1283 Gniewosz plamisty Coronella austriaca austriaca Laurenti, 1768. Monitoring<br />
gatunków i siedlisk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem specjalnych obszarów<br />
ochrony siedlisk Natura 2000. <strong>aktualizacja</strong> 2011-07-21). Z powodu skrajnie niewielkiej<br />
liczebności i skrytego trybu życia, dane na temat występowania tego gatunku na terenie<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice są wysoce fragmentaryczne. Na żadnym z wykazanych stanowisk nie był<br />
stwierdzany regularnie. Promień strefy ochrony całorocznej miejsca rozrodu lub regularnego<br />
122
przebywania gniewosza wynosi 100 m, a ochrony okresowej (od 1.03. do 31.10) 500m.<br />
Na obecnym etapie wiedzy o rozmieszczeniu tego gatunku na terenie <strong>gminy</strong> nie ma<br />
możliwości utworzenia strefy ochronnej tego gatunku. Konieczne są dalsze badania w celu<br />
uniknięcia wysoce prawdopodobnego przypadku błędnego wyznaczenia strefy ochrony.<br />
24 lipca 2012 r. stwierdzono gniewosza na północ od Tarnówka przy polnej drodze między Tarnówkiem a<br />
Komornikami. Niestety nie udało się go sfotografować. Spłoszony przez przejeżdżający samochód ukrył się w<br />
roślinności (fot. D. Łupicki, 2012)<br />
III.4.3.4.<br />
PODSUMOWANIE<br />
Ogółem wykazano 14 gatunków płazów (z 18 występujących w Polsce) – są to<br />
wszystkie gatunki których można spodziewać się w tej części kraju. Wykazano równocześnie<br />
5 gatunków gadów. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice dodatkowo należy spodziewać się<br />
występowania żmii zygzakowatej stwierdzanej w okolicach Lubina i Głogowa (obserwacje<br />
własne). Jednosezonowy cykl badań jest wysoko niewystarczający dla poznania pełnego<br />
obrazu gatunków rzadkich i o skrytym trybie życia – jak np. ropucha paskówka, traszki czy<br />
gniewosz plamisty. Dłużej prowadzone badania zaowocowałyby zapewne kolejnymi<br />
stanowiskami tych gatunków. Jednak otrzymane wyniki pozwalają już teraz wskazać na<br />
terenie <strong>gminy</strong> kilka obszarów cennych dla płazów (patrz: mapa)<br />
123
Wszystkie wskazane obszary są znacznie zmienione przez działalność człowieka. Są<br />
jednak cenne na poziomie <strong>gminy</strong>, jako miejsca o dużej bioróżnorodności płazów i gadów.<br />
Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje niedoceniany obszar nieczynnego<br />
zbiornika osadów poflotacyjnych „Gilów”. Zbiornik ten oddany został do eksploatacji<br />
w 1968 r., a ostatecznie zamknięto go w 1980 r. W latach 1982-1986 przeprowadzono<br />
rekultywację całego zbiornika. W latach 1986-87 po wcześniejszym zastosowaniu nawożenia<br />
mineralnego, przeprowadzono awiohydroobsiew (Kutyna i Dziubak, 2005a). W chwili obecnej<br />
powierzchnia osadnika samoistnie zarasta i bardzo wyraźnie widoczne są kolejne stadia<br />
sukcesji ekologicznej, w tym z zespołem rajgrasu wyniosłego Arrhenatherum elatius (Kutyna<br />
i Dziubak, 2005b). Na terenie nieczynnego osadnika pojawiła się mozaika siedlisk<br />
odpowiadająca płazom i gadom, jednak w przeważającej mierze leżącej na terenie<br />
sąsiedniej <strong>gminy</strong> Lubin. W nieco uboższej „polkowickiej” części tego terenu wykazano<br />
5 gatunków płazów, w tym wszystkie 3 gatunki krajowych ropuch i grzebiuszkę ziemną oraz<br />
4 gatunki gadów z potencjalnym gniewoszem i obserwowaną nieopodal poza granicami<br />
<strong>gminy</strong> żmiją zygzakowatą.<br />
Jedyne uwagi i zalecenia ochronne dotyczące herpetofauny <strong>gminy</strong> Polkowice dotyczą<br />
szczególnej rozwagi podczas prac melioracyjnych. Każde osuszanie terenu negatywnie<br />
wpływa batrachofaunę i tylko nieco słabiej na reptiliofaunę. Przy planowaniu inwestycji<br />
drogowych konieczne jest zapewnienie płazom i gadom możliwości migracji, a więc<br />
124
zaprojektowanie odpowiednich przejść dla płazów. Specyfiką <strong>gminy</strong> jest obecność często<br />
leżących na ziemi rurociągów. W tej chwili nie widać efektu fragmentacji siedlisk<br />
herpetofauny spowodowanej tymi elementami infrastruktury przemysłowej. Potwierdzenie<br />
tego typu tezy wymagałoby badań z zakresu zróżnicowania genetycznego między<br />
populacjami. Potencjalnej fragmentacji zapobiegałoby wykonanie co kilkadziesiąt metrów<br />
„podkopów” pod rurociągiem (wystarczy prześwit o świetle ok. 1 m 2 ). Działanie takie nie<br />
wpłynie zapewne na stabilność konstrukcji rurociągu, a drobnym zwierzętom ułatwi<br />
przemieszczanie się po obszarze <strong>gminy</strong>.<br />
W świetle obecnych obserwacji składu, liczebności poszczególnych gatunków<br />
(z poprawką na krótki, jednosezonowy okres badań) oraz stanu środowiska, lokalne<br />
populacje płazów i gadów wydają się stabilne i przy uwzględnieniu ogólnych zaleceń<br />
ochronnych nie przewiduje się poważniejszych zagrożeń.<br />
III.4.3.5.<br />
LITERATURA<br />
1. Berger L. 2000. Płazy i gady Polski. Klucz do oznaczania. Wyd. Naukowe PWN,<br />
2. Głowaciński Z. 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Kraków<br />
3. Głowaciński Z., Rafiński J. 2003. Atlas płazów i gadów Polski. Status-rozmieszczenie-ochrona.<br />
Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa-Kraków 2003.<br />
4. Juszczyk W. 1987. Płazy i gady krajowe. Wyd. Naukowe PWN,<br />
5. Kurek R.T., Rybacki M., Sołtysiak M. 2011. Poradnik ochrony płazów. Stowarzyszenie Pracownia<br />
na rzecz Wszystkich Istot, Bystra.<br />
6. Kutyna I., Dziubak K. 2005a. Biotop składowiska osadów poflotacyjnych „Gilów”, Cz. I i II Folia.<br />
Univ. Agric. Stetin. Ser., Agric.,244 (99) 53-72.<br />
7. Kutyna I., Dziubak K. 2005b. Fitocenozy na obszarze składowiska osadów poflotacyjnych „Gilów”<br />
Cz. II. Zespoły Arrhenatheretum elatioris i Echio-Melilotetum Folia. Univ. Agric. Stetin. Ser., Agric.,<br />
244 (99), 113–124.<br />
8. Najbar B. 2011. 1283 Gniewosz plamisty Coronella austriaca austriaca Laurenti, 1768; Monitoring<br />
gatunków i siedlisk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem specjalnych obszarów<br />
ochrony siedlisk Natura 2000 Metodyka monitoringu, <strong>aktualizacja</strong> 2011-07-21<br />
9. Pabijan M. 2010. Traszka grzebieniasta Triturus cristatus (Laurenti, 1768). W: Monitoring gatunków<br />
zwierząt. Przewodnik metodyczny. Cz.I. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa: 195-219.<br />
10. Pax F., 1925. Wirbeltierfauna von Schlesien. Gebruder Borntraeger. Berlin;<br />
11. Rybacki M., Maciantowicz M. 2006. Ochrona żółwia błotnego, traszki grzebieniastej i kumaka<br />
nizinnego z instrukcjami do wyszukiwania gatunków w terenie. Wyd. Klubu Przyrodników,<br />
Świebodzin.<br />
125
III.4.4.<br />
III.4.4.1.<br />
PTAKI<br />
WSTĘP<br />
Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice dotychczas przeprowadzono jedną kompleksową<br />
inwentaryzację ptaków w 1996 roku (Krajewski i in. 1996), wykonaną na zlecenie Urzędu<br />
Gminy Polkowice. Wcześniej nie prowadzono na tym obszarze żadnych badań ptaków, nie<br />
licząc jednodniowego liczenia ptaków wzdłuż wału OUOW „Żelazny Most” (Owczarek 1995<br />
za Krajewski i in. 1996) opublikowanego w numerze Informatora Przyrodniczego<br />
Województwa Legnickiego. Jest to jednak doniesienie dotyczące wybranego fragmentu<br />
terenu <strong>gminy</strong> Polkowice. Przeprowadzona na potrzeby bieżącej aktualizacji <strong>inwentaryzacji</strong><br />
analiza pism i wydawnictw ornitologicznych nie zawiera danych na temat awifauny <strong>gminy</strong><br />
Polkowice. Prezentowane wyniki w zakresie <strong>inwentaryzacji</strong> ornitofauny na terenie <strong>gminy</strong> są<br />
kontynuacją badań przeprowadzonych w 1996 roku.<br />
III.4.4.2.<br />
METODYKA BADAŃ<br />
Przed rozpoczęciem prac terenowych mających na celu inwentaryzację awifauny<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice, dokładnie przeanalizowano wyniki poprzednio przeprowadzonej<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> badanego terenu (Krajewski i in., 1996), które pomogły wytypować<br />
środowiska szczególnie wartościowe ornitologicznie, tj.: zbiorniki wodne, tereny podmokłe<br />
oraz wiekowe lasy liściaste i parki. Terenom tym oraz występującym na nich ptakom<br />
poświęcono najwięcej uwagi. Przeprowadzono szczegółowe badania całego terenu <strong>gminy</strong>.<br />
W miejscach szczególnie atrakcyjnych ornitologicznie (Krajewski i in., 1996) badania<br />
przeprowadzono dwukrotnie w ciągu sezonu lęgowego ptaków (tzn. od 1 marca do 31 lipca<br />
2012 r.).<br />
Przy ustalaniu metodyki <strong>inwentaryzacji</strong> kierowano się zasadami metodycznymi<br />
zawartymi w atlasach i poradnikach metodycznych poświęconych temu zagadnieniu<br />
(Czapulak i in., 1987; Mikusek, 2005; Sikora i in., 2007; Chylarecki i in., 2009). Kluczowym<br />
elementem przeprowadzonej <strong>inwentaryzacji</strong> było określenie bogactwa gatunkowego całego<br />
zgrupowania ptaków lęgowych na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice. Szczególny nacisk położono na<br />
występowanie, liczebność i status lęgowy gatunków zagrożonych, tj. wymagających<br />
szczególnej ochrony w granicach Unii Europejskiej (Załącznik I Dyrektywy 2009/147/WE),<br />
w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt (PCKZ) oraz w skali regionu, czyli na terenie Śląska<br />
(Dyrcz i in., 1991).<br />
Prowadząc badania brano pod uwagę szczegóły dotyczące biologii lęgu<br />
poszczególnych gatunków ptaków, których spodziewano się na badanym terenie, tzn.<br />
preferencje siedliskowe, fenologię przeprowadzania toków i gniazdowania oraz zmienność<br />
ich aktywności dobowej. Obserwacje prowadzono przy pomocy lornetki 10x42 i lunety<br />
126
(Opticron), poruszając się piechotą. Posługiwano się również metodą nasłuchu głosów<br />
ptaków. Celem zwiększenia prawdopodobieństwa wykrycia gatunków prowadzących skryty<br />
tryb życia, stosowano stymulację głosową polegającą na wabieniu ptaków przy pomocy<br />
odtwarzania ich głosów z płyt CD. Metoda ta okazała się szczególnie efektywna w przypadku<br />
trudno wykrywalnych gatunków z rzędu sów Strigiformes oraz rodzin: dzięciołowate Picidae<br />
i chruścieli Rallidae. Uzupełnieniem zebranego materiału były dane uzyskane od miejscowej<br />
ludności.<br />
Stanowiska rzadkich gatunków ptaków wymienionych w Załączniku I Dyrektywy<br />
Ptasiej oraz w PCKZ oraz dla Śląska zostały ponumerowane i naniesione na mapy. Przy<br />
ustalaniu kategorii lęgowości poszczególnych gatunków ptaków przyjęto klasyfikację według<br />
Polskiego Atlasu Ornitologicznego (PAO) (Sikora i in., 2007). Przedstawione poniżej<br />
„Kryteria klasyfikacji statusu lęgowego dla obserwacji ptaków w okresie lęgowym” (Sikora<br />
i in., 2007) przypisują rozmaitym sposobom zachowania ptaka odnotowanym w trakcie<br />
pojedynczej obserwacji odpowiednie kategorie, opisujące prawdopodobieństwo<br />
rzeczywistego gniazdowania. Tak skategoryzowane prawdopodobieństwo posiadania lęgu<br />
określone jest również jako status lęgowy, a wyróżnione klasy zachowań są często<br />
nazywane kryteriami lęgowości. Trzy zasadnicze kategorie statusu lęgowego, znajdujące<br />
zastosowanie w interpretacji wyników prac terenowych to: gniazdowanie możliwe,<br />
gniazdowanie prawdopodobne i gniazdowanie pewne. Taka kolejność kategorii odpowiada<br />
rosnącemu prawdopodobieństwu posiadania lęgu przez obserwowanego ptaka. Z reguły<br />
tylko obserwacje spełniające kryteria gniazdowania pewnego i prawdopodobnego są<br />
traktowane jako odnoszące się do ptaków rzeczywiście lęgowych na obszarze objętym<br />
badaniami (Chylarecki i in., 2009).<br />
Kryteria klasyfikacji statusu lęgowego dla obserwacji ptaków w okresie lęgowym<br />
Kat. A – gniazdowanie możliwe<br />
O – pojedynczy ptak obserwowany w siedlisku lęgowym.<br />
S – jednorazowa obserwacja śpiewającego lub odbywającego loty godowe<br />
samca<br />
R – obserwacja rodziny (jeden ptak lub para) z lotnymi młodymi<br />
Kat. B – gniazdowanie prawdopodobne<br />
P – para ptaków obserwowana w siedlisku lęgowym.<br />
TE – śpiewający lub odbywający loty godowe samiec stwierdzony co najmniej<br />
przez dwa dni w tym samym miejscu (zajęte terytorium) lub równoczesne<br />
stwierdzenie kilku samców w siedlisku lęgowym danego gatunku.<br />
KT – kopulująca lub tokująca para<br />
OM – odwiedzanie miejsca nadającego się na gniazdo<br />
127
NP – niepokój sugerujący bliskość gniazda lub piskląt.<br />
PL – plama lęgowa (u ptaka trzymanego w ręku)<br />
BU – budowa gniazda lub drążenie dziupli.<br />
Kat. C – gniazdowanie pewne<br />
UDA – ptaki dorosłe odwodzące od młodych, względnie atakujące<br />
obserwatora w ich obronie.<br />
GNS – gniazdo nowe lub skorupy jaj z danego roku.<br />
WYS – gniazdo wysiadywane.<br />
POD – ptaki z pokarmem dla młodych lub z odchodami piskląt.<br />
JAJ – gniazdo z jajami<br />
PIS – gniazdo z pisklętami<br />
MŁO – młode zagniazdowniki nielotne lub słabo lotne albo podloty<br />
gniazdowników poza gniazdem.<br />
III.4.4.3.<br />
WYNIKI<br />
Na badanym obszarze podczas prac terenowych stwierdzono łącznie występowanie<br />
134 gatunki ptaków. 121 z obserwowanych gatunków objętych jest ścisłą ochroną<br />
gatunkową, 4 ochroną częściową, a 8 należy do gatunków łownych. Jeden gatunek (gołąb<br />
miejski Columba livia f. urbana) pozostaje bez statusu ochronnego. Odnotowano<br />
115 gatunków lęgowych (kat. C), prawdopodobnie (kat. B) i możliwie (kat. A) gniazdujących<br />
na terenie badanej <strong>gminy</strong>. Wśród nich dominowały gatunki o statusie gniazdowania pewnego<br />
-55,7% i prawdopodobnego - 37,4%. Niewielki procent (6,9%) ze stwierdzonej grupy ptaków<br />
lęgowych stanowiły gatunki z kategorii A (możliwie gniazdujące). 14 gatunków spośród<br />
gatunków lęgowych zostało wykazane w Załączniku I Dyrektywy 2009/147/WE i są to: bocian<br />
biały Ciconia ciconia, kania ruda Milvus milvus, błotniak stawowy Circus aeruginosus,<br />
derkacz Crex crex, żuraw Grus grus, lelek Caprimulgus europaeus, zimorodek Alcedo atthis,<br />
dzięcioł czarny Dryocopus martius, dzięcioł zielonosiwy Picus canus, dzięcioł średni<br />
Dendrocopos medius, lerka Lullula arborea, jarzębatka Sylvia nisoria, gasiorek Lanius<br />
collurio i ortolan Emberiza hortulana. Spośród gatunków z Polskiej Czerwonej Księgi<br />
Zwierząt (Głowaciński, 2001) spotkano 5 gatunków – przepiórka Coturnix coturnix, kania<br />
ruda, derkacz, turkawka Streptopelia turtur i dudek Upupa epops. Pod względem<br />
systematycznym stwierdzone gatunki lęgowe należą do 15 rzędów gromady ptaków Aves.<br />
Podział oraz nazwy rzędów przyjęto według Mielczarka i Cichockiego (1999). Pełna lista<br />
gatunków ptaków lęgowych stwierdzonych w czasie <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>gminy</strong> w 2012 roku wraz<br />
z ich statusami lęgowymi i ochronnymi została przedstawiona w tabeli.<br />
128
Czapla biała Egretta alba (fot. M. Stajszczyk, 2012)<br />
Bocian czarny Ciconia nigra (fot. M. Stajszczyk, 2012)<br />
W trakcie badań stwierdzono również 19 gatunków o statusie nielęgowym, to znaczy<br />
gatunków wędrownych lub koczujących, których nie uwzględniono w spisie gatunków<br />
lęgowych inwentaryzowanego terenu. Wśród nich odnotowano 7 gatunków z Zał. I<br />
Dyrektywy 2009/147/WE (czapla biała Egretta alba, bocian czarny Ciconia nigra, bielik<br />
129
Haliaeetus albicilla, kania czarna Milvus migrans, błotniak łąkowy Circus cyaneus, łęczak<br />
Tringa glareola i rybitwa rzeczna Sterna hirundo) i 5 z Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt<br />
(Głowaciński, 2001): bielik, kania czarna, kulik wielki Numenius arquata, łęczak i czeczotka<br />
Carduelis flammea.<br />
Bielik Haliaeetus albicilla (fot. M. Stajszczyk, 2012)<br />
LISTA GATUNKÓW PTAKÓW STWIERDZONYCH NA TERENIE GMINY POLKOWICE W SEZONIE<br />
LĘGOWYM 2012 ROKU<br />
Łabędź niemy<br />
Gęś zbożowa<br />
Gęś białoczelna<br />
Gęgawa<br />
Krzyżówka<br />
Głowienka<br />
Kuropatwa<br />
Przepiórka<br />
Bażant<br />
Perkozek<br />
Czapla biała<br />
Czapla siwa<br />
Bocian czarny<br />
Cygnus olor<br />
Anser fabalis<br />
Anser albifrons<br />
Anser anser<br />
Anas platyrhynchos<br />
Aythya ferina<br />
Perdix perdix<br />
Coturnix coturnix<br />
Phasianus colchicus<br />
Tachybaptus ruficollis<br />
Egretta alba<br />
Ardea cinerea<br />
Ciconia nigra<br />
130
Bocian biały<br />
Kania czarna<br />
Kania ruda<br />
Bielik<br />
Błotniak stawowy<br />
Błotniak łąkowy<br />
Jastrząb<br />
Krogulec<br />
Myszołów<br />
Pustułka<br />
Kobuz<br />
Wodnik<br />
Derkacz<br />
Kokoszka<br />
Łyska<br />
Żuraw<br />
Sieweczka rzeczna<br />
Czajka<br />
Kszyk<br />
Kulik wielki<br />
Krwawodziób<br />
Samotnik<br />
Łęczak<br />
Śmieszka<br />
Rybitwa rzeczna<br />
Gołąb miejski<br />
Siniak<br />
Grzywacz<br />
Sierpówka<br />
Turkawka<br />
Kukułka<br />
Puszczyk<br />
Uszatka<br />
Lelek<br />
Jerzyk<br />
Zimorodek<br />
Dudek<br />
Ciconia ciconia<br />
Milvus migrans<br />
Milvus milvus<br />
Haliaeetus albicilla<br />
Circus aeruginosus<br />
Circus pygargus<br />
Accipiter gentilis<br />
Accipiter nisus<br />
Buteo buteo<br />
Falco tinnunculus<br />
Falco subbuteo<br />
Rallus aquaticus<br />
Crex crex<br />
Gallinula chloropus<br />
Fulica atra<br />
Grus grus<br />
Charadius dubius<br />
Vanellus vanellus<br />
Gallinago gallinago<br />
Numenius arquata<br />
Tringa totanus<br />
Tringa ochropus<br />
Tringa glareola<br />
Larus ridibundus<br />
Sterna hirundo<br />
Columba livia f. urbana<br />
Columba oenas<br />
Columba palumbus<br />
Streptopelia decaocto<br />
Streptopelia turtur<br />
Cuculus canorus<br />
Strix aluco<br />
Asio otus<br />
Caprimulgus europaeus<br />
Apus apus<br />
Alcedo atthis<br />
Upupa epops<br />
131
Krętogłów<br />
Dzięcioł czarny<br />
Dzięcioł zielony<br />
Dzięcioł zielonosiwy<br />
Dzięcioł duży<br />
Dzięcioł średni<br />
Dzięciołek<br />
Lerka<br />
Skowronek<br />
Brzegówka<br />
Dymówka<br />
Oknówka<br />
Świergotek drzewny<br />
Świergotek łąkowy<br />
Pliszka żółta<br />
Pliszka siwa<br />
Strzyżyk<br />
Pokrzywnica<br />
Rudzik<br />
Słowik rdzawy<br />
Kopciuszek<br />
Pleszka<br />
Pokląskwa<br />
Kląskawka<br />
Białorzytka<br />
Kos<br />
Kwiczoł<br />
Śpiewak<br />
Droździk<br />
Paszkot<br />
Świerszczak<br />
Brzęczka<br />
Rokitniczka<br />
Łozówka<br />
Trzcinniczek<br />
Trzciniak<br />
Zaganiacz<br />
Jynx torquilla<br />
Dryocopus martius<br />
Picus viridis<br />
Picus canus<br />
Dendrocopos major<br />
Dendrocopos medius<br />
Dendrocopos minor<br />
Lullula arborea<br />
Alauda arvensis<br />
Riparia riparia<br />
Hirundo rustica<br />
Delichon urbicum<br />
Anthus trivialis<br />
Anthus pratensis<br />
Motacilla flava<br />
Motacilla alba<br />
Troglodytes troglodytes<br />
Prunella modularis<br />
Erithacus rubecula<br />
Luscinia megarhynchos<br />
Phoenicurus ochruros<br />
Phoenicurus phoenicurus<br />
Saxicola rubetra<br />
Saxicola rubicola<br />
Oenanthe oenanthe<br />
Turdus merula<br />
Turdus pilaris<br />
Turdus philomelos<br />
Turdus iliacus<br />
Turdus viscivorus<br />
Locustella naevia<br />
Locustela luscinioides<br />
Acrocephalus schoenobaenus<br />
Acrocephalus palustris<br />
Acrocephalus scirpaceus<br />
Acrocephalus arundinaceus<br />
Hippolais icterina<br />
132
Jarzębatka<br />
Piegża<br />
Cierniówka<br />
Gajówka<br />
Kapturka<br />
Świstunka leśna<br />
Pierwiosnek<br />
Piecuszek<br />
Mysikrólik<br />
Muchołówka szara<br />
Muchołówka żałobna<br />
Raniuszek<br />
Bogatka<br />
Sosnówka<br />
Modraszka<br />
Czubatka<br />
Sikora uboga<br />
Czarnogłówka<br />
Kowalik<br />
Pełzacz leśny<br />
Pełzacz ogrodowy<br />
Wilga<br />
Gąsiorek<br />
Srokosz<br />
Sójka<br />
Sroka<br />
Kawka<br />
Gawron<br />
Wrona siwa<br />
Kruk<br />
Szpak<br />
Wróbel<br />
Mazurek<br />
Zięba<br />
Jer<br />
Kulczyk<br />
Dzwoniec<br />
Sylvia nisoria<br />
Sylvia curruca<br />
Sylvia communis<br />
Sylvia borin<br />
Sylvia atricapilla<br />
Phylloscopus sibilatrix<br />
Phylloscopus collybita<br />
Phylloscopus trochilus<br />
Regulus regulus<br />
Muscicapa striata<br />
Ficedula hypoleuca<br />
Aegithalos caudatus<br />
Parus major<br />
Periparus ater<br />
Cyanistes caeruleus<br />
Lophophanes cristatus<br />
Poecila palustris<br />
Poecile montanus<br />
Sitta europaea<br />
Certhia familiaris<br />
Certhia brachydactyla<br />
Oriolus oriolus<br />
Lanius collurio<br />
Lanius excubitor<br />
Garrulus glandarius<br />
Pica pica<br />
Corvus monedula<br />
Corvus frugilegus<br />
Corvus cornix<br />
Corvus corax<br />
Sturnus vulgaris<br />
Passer domesticus<br />
Passer montanus<br />
Fringilla coelebs<br />
Fringilla montifringilla<br />
Serinus serinus<br />
Carduelis chloris<br />
133
Szczygieł<br />
Czyż<br />
Makolągwa<br />
Czeczotka<br />
Gil<br />
Grubodziób<br />
Trznadel<br />
Ortolan<br />
Potrzos<br />
Potrzeszcz<br />
Carduelis carduelis<br />
Carduelis spinus<br />
Carduelis cannabina<br />
Carduelis flammea<br />
Pyrrhula pyrrhula<br />
Coccothraustes coccothraustes<br />
Emberiza citrinella<br />
Emberiza hortulana<br />
Emberiza schoeniclus<br />
Emberiza calandra<br />
WYKAZ GATUNKÓW STWIERDZONYCH W 2012 ROKU NA TERENIE GMINY POLKOWICE, DLA<br />
KTÓRYCH USTALONO STATUS: GNIAZDOWANIA PEWNEGO, PRAWDOPODOBNEGO I MOŻLIWEGO<br />
WRAZ Z ICH STATUSAMI OCHRONNYMI<br />
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
134<br />
Ochrona<br />
gatunkowa<br />
DP<br />
PCKZ<br />
PAO<br />
Symbol<br />
1 Łabędź niemy Cygnus olor OS GNS C<br />
2 Krzyżówka Anas platyrhynchos Ł MŁO C<br />
3 Kuropatwa Perdix perdix Ł P B<br />
4 Przepiórka Coturnix coturnix OS DD TE B<br />
5 Bażant Phasianus colchicus Ł TE B<br />
6 Perkozek Tachybaptus ruficollis OS TE B<br />
7 Bocian biały Ciconia ciconia OS * PIS C<br />
8 Kania ruda Milvus milvus OS * NT O A<br />
9 Błotniak stawowy Circus aeruginosus OS * POD C<br />
10 Myszołów Buteo buteo OS GNS C<br />
11 Krogulec Accipiter nisus OS O A<br />
12 Jastrząb Accipiter gentilis OS O A<br />
13 Pustułka Falco tinnunculus OS P B<br />
14 Kobuz Falco subbuteo OS TE B<br />
15 Wodnik Rallus aquaticus OS MŁO C<br />
16 Derkacz Crex crex OS * DD S A<br />
17 Kokoszka Gallinula chloropus OS MŁO C<br />
18 Łyska Fulica atra Ł MŁO C<br />
19 Żuraw Grus grus OS * NP B<br />
20 Sieweczka rzeczna Charadius dubius OS P B<br />
21 Czajka Vanellus vanellus OS OM B<br />
22 Samotnik Tringa ochropus OS UDA C<br />
23 Kszyk Gallinago gallinago OS TE B<br />
24 Gołąb miejski Columba livia f. urbana - MŁO C<br />
PAO<br />
Kategoria
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
135<br />
Ochrona<br />
gatunkowa<br />
DP<br />
PCKZ<br />
PAO<br />
Symbol<br />
25 Grzywacz Columba palumbus OS GNS C<br />
26 Siniak Columba oenas OS WYS C<br />
27 Sierpówka Streptopelia decaocto OS GNS C<br />
28 Turkawka Streptopelia turtur OS DD TE B<br />
29 Kukułka Cuculus canorus OS 0M B<br />
30 Puszczyk Strix aluco OS GNS C<br />
31 Uszatka Asio otus OS GNS C<br />
32 Lelek Caprimulgus europaeus OS * S A<br />
33 Jerzyk Apus apus OS GNS C<br />
34 Zimorodek Alcedo atthis OS * POD C<br />
35 Dudek Upupa epops OS DD S A<br />
36 Dzięcioł czarny Dryocopus martius OS * GNS C<br />
37 Dzięcioł zielony Picus viridis OS TE B<br />
38 Dzięcioł zielonosiwy Picus canus OS * TE B<br />
39 Dzięcioł duży Dendrocopos major OS POD C<br />
40 Dzięcioł średni Dendrocopos medius OS * POD C<br />
41 Dzięciołek Dendrocopos minor OS BU B<br />
42 Krętogłów Jynx torquilla OS TE B<br />
43 Skowronek Alauda arvensis OS POD C<br />
44 Lerka Lullula arborea OS * POD C<br />
45 Brzegówka Riparia riparia OS BU B<br />
46 Dymówka Hirundo rustica OS POD C<br />
47 Oknówka Delichon urbicum OS POD C<br />
48 Świergotek łąkowy Anthus pratensis OS POD C<br />
49 Świergotek drzewny Anthus trivialis OS TE B<br />
50 Pliszka siwa Motacilla alba OS POD C<br />
51 Pliszka żółta Motacilla flava OS POD C<br />
52 Pokrzywnica Prunella modularis OS TE B<br />
53 Rudzik Erithacus rubecula OS BU B<br />
54 Słowik rdzawy Luscinia megarhynchos OS NP B<br />
55 Kopciuszek Phoenicurus ochruros OS POD C<br />
56 Pleszka Phoenicurus phoenicurus OS TE B<br />
57 Białorzytka Oenanthe oenanthe OS POD C<br />
58 Pokląskwa Saxicola rubetra OS MŁO C<br />
59 Kląskawka Saxicola rubicola OS POD C<br />
60 Śpiewak Turdus philomelos OS GNS C<br />
61 Kwiczoł Turdus pilaris OS GNS C<br />
62 Paszkot Turdus viscivorus OS GNS C<br />
63 Kos Turdus merula OS POD C<br />
64 Jarzębatka Sylvia nisoria OS * GNS C<br />
PAO<br />
Kategoria
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
136<br />
Ochrona<br />
gatunkowa<br />
DP<br />
PCKZ<br />
PAO<br />
Symbol<br />
65 Gajówka Sylvia borin OS TE B<br />
66 Kapturka Sylvia atricapilla OS POD C<br />
67 Cierniówka Sylvia communis OS BU B<br />
68 Piegża Sylvia curruca OS TE B<br />
69 Rokitniczka Acrocephalus schoenobaenus OS TE B<br />
70 Świerszczak Locustella naevia OS O A<br />
71 Brzęczka Locustela luscinioides OS TE B<br />
72 Trzcinniczek Acrocephalus scirpaceus OS TE B<br />
73 Łozówka Acrocephalus palustris OS BU B<br />
74 Trzciniak Acrocephalus arundinaceus OS POD C<br />
75 Zaganiacz Hippolais icterina OS TE B<br />
76 Piecuszek Phylloscopus trochilus OS POD C<br />
77 Świstunka leśna Phylloscopus sibilatrix OS BU B<br />
78 Pierwiosnek Phylloscopus collybita OS POD C<br />
79 Mysikrólik Regulus regulus OS O A<br />
80 Strzyżyk Troglodytes troglodytes OS TE B<br />
81 Muchołówka szara Muscicapa striata OS POD C<br />
82 Muchołówka żałobna Ficedula hypoleuca OS POD C<br />
83 Bogatka Parus major OS POD C<br />
84 Sosnówka Periparus ater OS POD C<br />
85 Modraszka Cyanistes caeruleus OS POD C<br />
86 Czubatka Lophophanes cristatus OS TE B<br />
87 Sikora uboga Poecila palustris OS TE B<br />
88 Czarnogłówka Poecile montanus OS TE B<br />
89 Raniuszek Aegithalos caudatus OS GNS C<br />
90 Kowalik Sitta europaea OS POD C<br />
91 Pełzacz leśny Certhia familiaris OS POD C<br />
92 Pełzacz ogrodowy Certhia brachydactyla OS POD C<br />
93 Srokosz Lanius excubitor OS GNS C<br />
94 Gąsiorek Lanius collurio OS * GNS C<br />
95 Sroka Pica pica OC GNS C<br />
96 Sójka Garrulus glandarius OS GNS C<br />
97 Kawka Corvus monedula OS OM B<br />
98 Wrona siwa Corvus cornix OC GNS C<br />
99 Kruk Corvus corax OC PIS C<br />
100 Szpak Sturnus vulgaris OS POD C<br />
101 Wilga Oriolus oriolus OS GNS C<br />
102 Wróbel Passer domesticus OS POD C<br />
103 Mazurek Passer montanus OS POD C<br />
104 Zięba Fringilla coelebs OS GNS C<br />
PAO<br />
Kategoria
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
Ochrona<br />
gatunkowa<br />
DP<br />
PCKZ<br />
PAO<br />
Symbol<br />
105 Makolągwa Carduelis cannabina OS POD C<br />
106 Szczygieł Carduelis carduelis OS BU B<br />
107 Dzwoniec Carduelis chloris OS GNS C<br />
108 Czyż Carduelis spinus OS TE B<br />
109 Kulczyk Serinus serinus OS TE B<br />
110 Gil Pyrrhula pyrrhula OS P B<br />
111 Grubodziób Coccothraustes coccothraustes OS BU B<br />
112 Potrzos Emberiza schoeniclus OS POD C<br />
113 Ortolan Emberiza hortulana OS * TE B<br />
114 Trznadel Emberiza citrinella OS POD C<br />
115 Potrzeszcz Emberiza calandra OS NP B<br />
PAO<br />
Kategoria<br />
OS – ochrona ścisła; OC – ochrona częściowa; Ł – łowny; DP – I zał.Dyrektywy Ptasiej; PCKZ – Polska<br />
Czerwona Księga Zwierząt; CR – krytycznie zagrożone, VU – narażone, NT – bliskie zagrożenia, LC –<br />
najmniejszej troski, DD – dane niepełne<br />
WYKAZ GATUNKÓW NIELĘGOWYCH (WĘDROWNE, KOCZUJĄCE) WRAZ Z ICH STATUSAMI<br />
OCHRONNYMI STWIERDZONYCH NA TERENIE GMINY POLKOWICE W 2012 ROKU<br />
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
Ochrona<br />
gatunkowa<br />
DP<br />
PCKZ<br />
1 Gęś zbożowa Anser fabalis Ł<br />
2 Gęś białoczelna Anser albifrons Ł<br />
3 Gęgawa Anser anser Ł<br />
4 Głowienka Aythya ferina Ł<br />
5 Czapla siwa Ardea cinerea OC<br />
6 Czapla biała Casmerodius albus OS *<br />
7 Bocian czarny Ciconia nigra OS *<br />
8 Bielik Haliaeetus albicilla OS * LC<br />
9 Kania czarna Milvus migrans OS * NT<br />
10 Błotniak łąkowy Circus pygargus OS *<br />
11 Kulik wielki Numenius arquata OS VU<br />
12 Łęczak Tringa glareola OS * CR<br />
13 Krwawodziób Tringa totanus OS<br />
14 Śmieszka Larus ridibundus OS<br />
15 Rybitwa rzeczna Sterna hirundo OS *<br />
16 Droździk Turdus iliacus OS<br />
17 Gawron Corvus frugilegus OC<br />
18 Jer Fringilla montifringilla OS<br />
19 Czeczotka Carduelis flammea OS LC<br />
OS – ochrona ścisła; OC – ochrona częściowa; Ł – łowny; DP – I zał.Dyrektywy Ptasiej; PCKZ – Polska<br />
Czerwona Księga Zwierząt; CR – krytycznie zagrożone, VU – narażone, NT – bliskie zagrożenia, LC –<br />
najmniejszej troski, DD – dane niepełne<br />
137
Zespoły ptaków lęgowych dominujących środowisk<br />
Krajobraz <strong>gminy</strong> Polkowice i występująca w nim szata roślinna w głównej mierze<br />
decydują o składzie gatunkowym i liczebności tutejszej awifauny. Stosownie do nich,<br />
większa część obszaru <strong>gminy</strong> charakteryzuje się składem awifauny złożonym przeważnie<br />
z szeroko rozprzestrzenionych i dość pospolitych w Polsce gatunków ptaków, związanych<br />
z dominującymi tutaj rodzajami środowisk.<br />
SKŁAD AWIFAUNY LĘGOWEJ ZASIEDLAJĄCEJ DOMINUJĄCE ŚRODOWISKA GMINY POLKOWICE<br />
Lp. Typ środowiska Dominujące gatunki ptaków<br />
1. Pola uprawne skowronek, pliszka żółta, potrzeszcz<br />
2.<br />
Zarośla przydrożne, kępy<br />
krzewów na miedzach i<br />
wzdłuż rowów, zadrzewienia<br />
śródpolne, skraje lasów,<br />
większe zadrzewienia<br />
śródpolne<br />
3. Łąki suche i świeże skowronek, pokląskwa<br />
3 Bory sosnowe i mieszane<br />
4.<br />
Tereny zabudowane (w tym<br />
miasto Polkowice)<br />
5. Zakłady przemysłowe<br />
trznadel, piegża, cierniówka, kos, śpiewak,<br />
pierwiosnek, zięba, bogatka, kowalik, grzywacz, szpak<br />
sikory: czubatka, sosnówka, bogatka, lerka, kos,<br />
śpiewak, paszkot, dzięcioł duży, dzięcioł czarny,<br />
świergotek drzewny, świstunka leśna, piecuszek, wilga<br />
sierpówka, grzywacz, kawka, sroka, kopciuszek,<br />
dymówka, oknówka, wróbel, mazurek, szpak, bogatka,<br />
modraszka, pliszka siwa<br />
kopciuszek, kawka, sierpówka, jerzyk, wróbel,<br />
piecuszek, pliszka siwa<br />
Pozostałe<br />
gatunki<br />
przepiórka,<br />
kuropatwa,<br />
trznadel<br />
gąsiorek, ortolan,<br />
jarzębatka,<br />
srokosz, uszatka,<br />
sroka<br />
pliszka żółta,<br />
świergotek łąkowy<br />
modraszka, kruk,<br />
myszołów, lelek,<br />
dudek, gil,<br />
pokrzywnica,<br />
pierwiosnek,<br />
turkawka<br />
jerzyk, pleszka,<br />
pustułka, kapturka,<br />
piegża, zaganiacz<br />
kląskawka,<br />
białorzytka,<br />
pustułka<br />
SKŁAD AWIFAUNY LĘGOWEJ ZASIEDLAJĄCEJ RZADSZE TYPY ŚRODOWISK GMINY POLKOWICE<br />
Lp. Typ środowiska Dominujące gatunki ptaków<br />
Pozostałe<br />
gatunki<br />
1.<br />
Większe zbiorniki wodne o<br />
brzegach porośniętych<br />
szuwarami<br />
krzyżówka, łyska, pliszka żółta, świergotek łąkowy,<br />
potrzos, łozówka, pierwiosnek, rokitniczka, trzciniak,<br />
trzcinniczek, łyska<br />
łabędź niemy,<br />
perkozek, wodnik,<br />
błotniak stawowy<br />
2. Łąki wilgotne i podmokłe<br />
skowronek, pokląskwa, pliszka żółta, świergotek<br />
łąkowy<br />
czajka, kszyk<br />
3.<br />
Fragmenty starych lasów<br />
liściastych typu grądów i<br />
łęgów<br />
sikory: bogatka, modraszka, czarnogłówka, kos,<br />
śpiewak, dzięcioł duży, dzięcioł czarny, dzięcioł<br />
zielony, dzięcioł zielonosiwy, świstunka leśna, wilga,<br />
pierwiosnek, pełzacz ogrodowy<br />
sikora uboga,<br />
myszołów, dudek,<br />
gil, pokrzywnica,<br />
pierwiosnek,<br />
pełzacz leśny<br />
138
Lp. Typ środowiska Dominujące gatunki ptaków<br />
4.<br />
Zabytkowe parki podworskie<br />
i wiejskie ze stawami<br />
bogatka, modraszka, szpak, dzięcioł duży, dzięcioł<br />
średni, dzięciołek, zaganiacz, zięba, kowalik, pełzacz<br />
ogrodowy<br />
Pozostałe<br />
gatunki<br />
muchołówka<br />
żałobna,<br />
muchołówka<br />
szara, kokoszka,<br />
krzyżówka,<br />
grzywacz, kos,<br />
śpiewak, kwiczoł,<br />
łabędź niemy,<br />
krętogłów, dzięcioł<br />
zielony, dzięcioł<br />
zielonosiwy,<br />
trzciniak,<br />
trzcinniczek,<br />
wodnik, łyska<br />
Podział stwierdzonych gatunków ptaków ze względu na stopień ich zagrożenia<br />
W trakcie obecnej <strong>inwentaryzacji</strong> ptaków na terenie <strong>gminy</strong> stwierdzono zarówno<br />
bardzo rzadkie i zagrożone wymarciem gatunki ptaków nie tylko w skali kraju, ale i na<br />
obszarze całej Europy, jak i gatunki pospolite i średnio liczne w skali regionu. Do gatunków<br />
ptaków bardzo rzadkich, czyli wymagających szczególnej troski zaliczono gatunki narażone<br />
na wymarcie ze względu na bardzo małą liczebność reprezentujących je osobników bądź<br />
gatunki ptaków stosunkowo jeszcze dość licznych, ale zagrożonych w bliskiej przyszłości<br />
przez gwałtowne zmniejszanie się zamieszkiwanych przez nie siedlisk. Poniżej<br />
przedstawiono zestawienia wszystkich stwierdzonych w 2012 roku na terenie <strong>gminy</strong><br />
Polkowice ptaków lęgowych (Kat.: A, B i C) zaliczanych do jednej z kategorii zagrożenia:<br />
europejskiej (Załącznik I DP), krajowej (Polska czerwona księga zwierząt) lub regionalnej<br />
(Dyrcz i in. 1991). Oprócz gatunków rzadkich i zagrożonych występujących na terenie <strong>gminy</strong><br />
stwierdzono tam również szereg gatunków pospolitych i średnio licznych oraz nielicznych dla<br />
Śląska (Dyrcz i in. 1991). Gatunki te występują w stosunkowo dużej liczebności, a ich<br />
stopień zagrożenia wymarciem jest znacznie niższy od wcześniej opisywanej grupy ptaków.<br />
Zasiedlają obecnie mało zagrożone siedliska przez co ich egzystencja wydaje się być nie<br />
zagrożona. Gatunki te przedstawiono odpowiednio w kolejnych tabelach.<br />
139
Bocian biały Ciconia ciconia (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
GATUNKI LĘGOWE ZAGROŻONE W SKALI EUROPEJSKIEJ (WG ZAŁĄCZNIKA I DYREKTYWY PTASIEJ)<br />
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
1. Bocian biały Ciconia ciconia<br />
2. Kania ruda Milvus milvus<br />
3. Błotniak stawowy Circus aeruginosus<br />
4. Derkacz Crex crex<br />
5. Żuraw Grus grus<br />
6. Lelek Caprimulgus europaeus<br />
7. Zimorodek Alcedo atthis<br />
8. Dzięcioł czarny Dryocopus martius<br />
9. Dzięcioł zielonosiwy Picus canus<br />
10. Dzięcioł średni Dendrocopos medius<br />
11. Lerka Lullula arborea<br />
12. Jarzębatka Sylvia nisoria<br />
13. Gąsiorek Lanius collurio<br />
14. Ortolan Emberiza hortulana<br />
140
Gąsiorek Lanius collurio (fot. M. Stajszczyk, 2012)<br />
Błotniak stawowy Circus aeruginosus (fot. M. Stajszczyk, 2012)<br />
141
GATUNKI LĘGOWE ZAGROŻONE W SKALI POLSKI WEDŁUG POLSKIEJ CZERWONEJ KSIĘGI<br />
ZWIERZĄT (GŁOWACIŃSKI, 2001)<br />
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
1. Przepiórka Coturnix coturnix<br />
2. Kania ruda Milvus milvus<br />
3. Derkacz Crex crex<br />
4. Turkawka Streptopelia turtur<br />
5. Dudek Upupa epops<br />
GATUNKI LĘGOWE ZAGROŻONE W SKALI REGIONU 1 (WG DYRCZ I IN., 1991)<br />
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
1. Przepiórka Coturnix coturnix<br />
2. Kania ruda Milvus milvus<br />
3. Kobuz Falco subbuteo<br />
4. Derkacz Crex crex<br />
5. Żuraw Grus grus<br />
6. Kszyk Gallinago gallinago<br />
7. Samotnik Tringa ochropus<br />
8. Siniak Columba oenas<br />
9. Turkawka Streptopelia turtur<br />
10. Lelek Caprimulgus europaeus<br />
11. Zimorodek Alcedo atthis<br />
12. Dudek Upupa epops<br />
13. Dzięcioł średni Dendrocopos medius<br />
14. Lerka Lullula arborea<br />
15. Świergotek łąkowy Anthus pratensis<br />
16. Paszkot Turdus viscivorus<br />
17. Świerszczak Locustella naevia<br />
18. Jarzębatka Sylvia nisoria<br />
19. Gąsiorek Lanius collurio<br />
20. Srokosz Lanius excubitor<br />
GATUNKI ŚREDNIO LICZNE I POSPOLITE (WG DYRCZ I IN., 1991)<br />
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
1. Krzyżówka Anas platyrhynchos<br />
2. Kuropatwa Perdix perdix<br />
3. Bażant Phasianus colchicus<br />
1 w skali regionu czyli na terenie Śląska.<br />
142
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
4. Perkozek Tachybaptus ruficollis<br />
5. Bocian biały Ciconia ciconia<br />
6. Myszołów Buteo buteo<br />
7. Wodnik Rallus aquaticus<br />
8. Kokoszka Galliinula chloropus<br />
9. Łyska Fulica atra<br />
10. Czajka Vanellus vanellus<br />
11. Gołąb miejski Columba livia f. urbana<br />
12. Grzywacz Columba palumbus<br />
13. Sierpówka Streptopelia decaocto<br />
14. Kukułka Cuculus canorus<br />
15. Puszczyk Strix aluco<br />
16. Uszatka Asio otus<br />
17. Jerzyk Apus apus<br />
18. Dzięcioł duży Dendrocopos major<br />
19. Skowronek Alauda arvensis<br />
20. Brzegówka Riparia riparia<br />
21. Dymówka Hirundo rustica<br />
22. Oknówka Delichon urbicum<br />
23. Świergotek drzewny Anthus trivialis<br />
24. Pliszka żółta Motacilla flava<br />
25. Pliszka siwa Motacilla alba<br />
26. Strzyżyk Troglodytes troglodytes<br />
27. Pokrzywnica Prunella modularis<br />
28. Rudzik Erithacus rubecula<br />
29. Słowik rdzawy Luscinia megarhynchos<br />
30. Kopciuszek Phoenicurus ochruros<br />
31. Pokląskwa Saxicola rubetra<br />
32. Białorzytka Oenanthe oenanthe<br />
33. Kos Turdus merula<br />
34. Kwiczoł Turdus pilaris<br />
35. Śpiewak Turdus philomelos<br />
36. Rokitniczka Acrocephalus schoenobaenus<br />
37. Łozówka Acrocephalus palustris<br />
38. Trzcinniczek Acrocephalus scirpaceus<br />
39. Trzciniak Acrocephalus arundinaceus<br />
40. Zaganiacz Hippolais icterina<br />
41. Piegża Sylvia curruca<br />
42. Cierniówka Sylvia communis<br />
43. Gajówka Sylvia borin<br />
143
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
44. Kapturka Sylvia atricapilla<br />
45. Świstunka leśna Phylloscopus sibilatrix<br />
46. Pierwiosnek Phylloscopus collybita<br />
47. Piecuszek Phylloscopus trochilus<br />
48. Mysikrólik Regulus regulus<br />
49. Muchołówka szara Muscicapa striata<br />
50. Muchołówka żałobna Ficedula hypoleuca<br />
51. Raniuszek Aegithalos caudatus<br />
52. Sikora uboga Poecile palustris<br />
53. Czarnogłówka Poecile montanus<br />
54. Sosnówka Periparus ater<br />
55. Czubatka Lophophanes cristatus<br />
56. Bogatka Parus major<br />
57. Modraszka Cyanistes caeruleus<br />
58. Kowalik Sitta europaea<br />
59. Pełzacz leśny Certhia familiaris<br />
60. Pełzacz ogrodowy Certhia brachydactyla<br />
61. Wilga Oriolus oriolus<br />
62. Sójka Garrulus glandarius<br />
63. Sroka Pica pica<br />
64. Kawka Corvus monedula<br />
65. Wrona siwa Corvus cornix<br />
66. Szpak Sturnus vulgaris<br />
67. Wróbel Passer domesticus<br />
68. Mazurek Passer montanus<br />
69. Zięba Fringilla montifringilla<br />
70. Kulczyk Serinus serinus<br />
71. Dzwoniec Carduelis chloris<br />
72. Szczygieł Carduelis carduelis<br />
73. Makolągwa Carduelis cannabina<br />
74. Grubodziób Coccothraustes coccothraustes<br />
75. Trznadel Emberiza citrinella<br />
76. Potrzos Emberiza schoeniclus<br />
GATUNKI NIELICZNE (WG DYRCZ I IN., 1991)<br />
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
1. Łabędź niemy Cygnus olor<br />
2. Jastrząb Accipiter gentilis<br />
144
Lp. Gatunek Nazwa naukowa<br />
3. Krogulec Accipiter nisus<br />
4. Pustułka Falco tinnunculus<br />
5. Sieweczka rzeczna Charadius dubius<br />
6. Krętogłów Jynx torquila<br />
7. Dzięcioł zielony Picus viridis<br />
8. Dzięciołek Dendrocopos minor<br />
9. Pleszka Phoenicurus phoenicurus<br />
10. Kląskawka Saxicola rubicola<br />
11. Brzęczka Locustella luscinioides<br />
12. Kruk Corvus corax<br />
13. Czyż Carduelis spinus<br />
14. Gil Pyrrhula pyrrhula<br />
15. Potrzeszcz Emberiza calandra<br />
Zmiany w awifaunie lęgowej w latach 1996 i 2012<br />
Dla 37 gatunków ptaków zasiedlających gminę Polkowice zestawiono dane<br />
dotyczące trendów ich liczebności w latach 1996 i 2012 (Krajewski i in. 1996; niniejsze<br />
opracowanie). W przedstawionym zestawieniu znamienny jest fakt, iż 14 gatunków przestało<br />
gniazdować na obszarze <strong>gminy</strong>, do lęgowej awifauny przybyły tylko 3 gatunki, 8 wykazało<br />
spadek liczebności, a 12 odnotowało wzrost liczebności. W opracowaniu przedstawiono<br />
także liczebność ważniejszych gatunków lęgowych wraz z numerami stanowisk<br />
odpowiadającymi ich lokalizacji na mapie.<br />
PORÓWNANIE LICZEBNOŚCI WYBRANYCH RZADSZYCH GATUNKÓW PTAKÓW LĘGOWYCH NA<br />
TERENIE GMINY POLKOWICE W LATACH W LATACH 1996 I 2012<br />
Lp. Nazwa gatunkowa Nazwa łacińska<br />
Liczebność 2<br />
1996 2012<br />
Trendy<br />
liczebności<br />
1. Perkoz rdzawoszyi Podiceps grisegena 4 0 0<br />
2. Perkoz dwuczuby Podiceps cristatus 1 0 0<br />
3. Bąk Botaurus stelaris 1 0 0<br />
4. Bocian biały Ciconia ciconia 3 5 ↑<br />
2 Liczebność= pary ptaków, stanowiska, terytoria, śpiewające bądź tokujące samce<br />
145
Lp. Nazwa gatunkowa Nazwa łacińska<br />
Liczebność 2<br />
1996 2012<br />
Trendy<br />
liczebności<br />
5. Łabędź niemy Cygnus olor 2 1 ↓<br />
6 Sieweczka rzeczna Charadius dubius 3 1 ↓<br />
7. Krakwa Anas strepera 1 0 0<br />
8. Cyranka Anas querquedula 3 0 0<br />
9. Płaskonos Anas clypeata 2 0 0<br />
10. Kania ruda Milvus milvus 2 1 () ↓<br />
11. Bielik Haliaeetus albicilla 1 0 0<br />
12. Błotniak stawowy Circus aeruginosus 4 7 ↑<br />
13. Błotniak łąkowy Circus pygargus 1 0 0<br />
14. Jastrząb Accipiter gentilis 4 5 ↑<br />
15. Krogulec Accipiter nisus 1 3 ↑<br />
16. Pustułka Falco tinninculus 9 12 ↑<br />
17. Kobuz Falco subbuteo 0 1 N<br />
18. Wodnik Rallus aquaticus 4 2 ↓<br />
19. Derkacz Crex crex 1 3 ↑<br />
20. Żuraw Grus grus 1 (2-3 ) 6 ↑<br />
21. Kszyk Gallinago gallinago 3-4 2 ↓<br />
22. Słonka Scolopax rusticola 1 0 0<br />
23. Krwawodziób Tringa totanus 2 0 0<br />
24. Samotnik Tringa ochropus 0 1 N<br />
25. Śmieszka Larus ridibundus 2 0 0<br />
26. Mewa siwa 3 Larus canus 3 0 0<br />
27. Zimorodek Alcedo atthis 0 1 N<br />
3 W opracowaniu (Krajewski i in.. 1996) gatunek ten występuje pod nazwą – mewa pospolita Larus canus<br />
146
Lp. Nazwa gatunkowa Nazwa łacińska<br />
Liczebność 2<br />
1996 2012<br />
Trendy<br />
liczebności<br />
28. Dudek Upupa epops 2 7 ↑<br />
29. Dzięcioł zielony Picus viridis 6 11 ↑<br />
30. Dzięcioł zielonosiwy Picus canus 1 8 ↑<br />
31. Dzięcioł średni Dendrocopos medius 9 39 ↑<br />
32. Świergotek polny Anthus campestris 3 0 0<br />
33. Świergotek łąkowy Anthus pratensis 18 10 ↓<br />
34. Świerszczak Locustella naevia 12 8 ↓<br />
35. Trzciniak Acrocephalus arundinaceus 4 2 ↓<br />
36. Remiz Remiz pendulinus 2 0 0<br />
37. Srokosz Lanius excubitor 8 12 ↑<br />
0 – gatunki stwierdzone tylko w roku 1996 (Krajewski i in. 1996); N – gatunki stwierdzone tylko w roku 2012; ↑<br />
gatunki, których liczebność wzrosła w roku 2012; ↓ - gatunki, których liczebność spadła w roku 2012.<br />
LICZEBNOŚĆ WAŻNIEJSZYCH GATUNKÓW LĘGOWYCH WRAZ Z NUMERAMI STANOWISK<br />
ODPOWIADAJĄCYMI LOKALIZACJI NA MAPIE<br />
Lp. Nazwa gatunkowa Nazwa naukowa Liczebność 4 Numer stanowiska<br />
1. Łabędź niemy Cygnus olor 1 1<br />
2. Przepiórka Coturnix coturnix 12 2-9<br />
3. Bocian biały Ciconia ciconia 5 10-14<br />
4. Kania ruda Milvus milvus 1 15<br />
5. Błotniak stawowy Circus aeruginosus 7 16-22<br />
6. Jastrząb Accipiter gentilis 5 23-27<br />
7. Krogulec Accipiter nisus 3 28-30<br />
8. Pustułka Falco tinnunculus 12 31-41<br />
9. Kobuz Falco subbuteo 1 42<br />
10. Wodnik Rallus aquaticus 2 43-44<br />
11. Derkacz Crex crex 3 45-47<br />
12. Żuraw Grus grus 6 48-53<br />
13. Sieweczka rzeczna Charadius dubius 2 54-55<br />
14. Kszyk Gallinago gallinago 3 56-57<br />
15. Samotnik Tringa ochropus 1 58<br />
4 Liczebność= pary ptaków, stanowiska, terytoria, śpiewające bądź tokujące samce<br />
147
Lp. Nazwa gatunkowa Nazwa naukowa Liczebność 4 Numer stanowiska<br />
16. Siniak Columba oenas 14 59-72<br />
17. Turkawka Streptopelia turtur 13 73-85<br />
18. Lelek Caprimulgus europaeus 1 86<br />
19. Zimorodek Alcedo atthis 1 87<br />
20. Dudek Upupa epops 7 88-94<br />
21. Krętogłów Jynx torquila 13 95-105<br />
22. Dzięcioł zielonosiwy Picus canus 8 106-113<br />
23. Dzięcioł zielony Picus viridis 13 114-124; 352<br />
24. Dzięcioł czarny Dryocopus martius 24 125-145; 333; 351<br />
25. Dzięcioł średni Dendrocopos medius 42 146-173; 348-350<br />
26. Lerka Lullula arborea 53 174-202; 334; 345-347<br />
27. Świergotek łąkowy Anthus pratensis 10 203-209<br />
28. Pleszka Phoenicurus phoenicurus 3 210-211<br />
29. Paszkot Turdus viscivorus 15 212-222<br />
30. Świerszczak Locustella naevia 8 223-229<br />
31. Trzciniak Acrocephalus arundinaceus 2 230-231<br />
32. Jarzębatka Sylvia nisoria 10 232-241<br />
33. Gąsiorek Lanius collurio 76 242-305; 335-342<br />
34. Srokosz Lanius excubitor 12 306-317<br />
35. Ortolan Emberiza hortulana 17 318-332; 343-344<br />
WYKAZ TERENÓW NAJATRAKCYJNIEJSZYCH ORNITOLOGICZNIE WYTYPOWANYCH DO OCHRONY<br />
Do cennych i zarazem rzadkich zespołów roślinnych <strong>gminy</strong> Polkowice należą<br />
wszystkie naturalne zbiorowiska łąkowe, fragmenty lasów z pozostałościami starodrzewu<br />
oraz parki podworskie i wiejskie. Tereny te w odróżnieniu od ubogich środowisk, stanowią<br />
dogodne siedliska lęgowe oraz żerowiskowe dla wielu, w tym również zagrożonych<br />
gatunków ptaków. Poniżej przedstawiono najciekawsze ornitologicznie tereny proponowane<br />
do objęcia ochroną:<br />
1. Podmokłe siedliska łąkowe<br />
<br />
W południowo-zachodniej części <strong>gminy</strong>, wokół rozlewisk obok Jędrzychowa duże<br />
powierzchnie zajmują zbiorowiska łąk bagiennych oraz zbiorowiska szuwarowe.<br />
Zbiornik wodny, który utworzył się w wyniku osiadania terenu będącego efektem<br />
eksploatacji złoża rud miedzi, zbiornik ten połączony jest z akwenem powstałym<br />
w wyniku eksploatacji torfu (Krajewski i in., 1996). Ze względu na istniejący tam<br />
bardzo duży potencjał siedliskowy proponuje się objąć go ochroną w formie użytku<br />
ekologicznego. Na tym terenie stwierdzono lęgi kilku rzadkich gatunków, np. żuraw,<br />
błotniak stawowy i kszyk.<br />
148
Zagrożenia: zaburzenie stosunków wodnych przez melioracje i odwodnienie,<br />
zaniechanie wszelkich zabiegów gospodarskich (łąki winny być koszone jeden raz<br />
w roku), przekształcenie łąk w pola uprawne, sukcesja roślinna (krzewy, drzewa),<br />
dzikie wysypiska śmieci.<br />
Podmokłe łąki w okolicach Jędrzychowa (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
2. Parki podworskie i wiejskie<br />
• Staw wraz z otuliną w postaci zadrzewień parkowych w Tarnówku. Stwierdzono tam<br />
występowanie m.in.: dzięciołów - czarnego, średniego i zielonego, puszczyka,<br />
łabędzia niemego, trzciniaka, wodnika, muchołówki żałobnej;<br />
<br />
Starodrzew z przewagą dębów (oddział 108a) na południe od wsi Żelazny Most.<br />
Stwierdzono tam występowanie m. in.: krogulca, dzięciołów: czarnego i średniego,<br />
siniaka, kruka, myszołowa, gila, paszkota i in.<br />
Zagrożenia: dzikie wysypiska śmieci, zaśmiecanie<br />
149
Park w Tarnówku (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
3. Naturalne zbiorowiska leśne:<br />
• rejony kompleksu leśnego między OUOW „Żelazny Most” i Grodowcem<br />
(proponowany rezerwat przyrody). Stwierdzono tam występowanie, m. in.: krogulca,<br />
dzięciołów: czarnego i średniego, siniaka, kruka, myszołowa, gila, paszkota i in.;<br />
Łęgi w dolinie Lipówki (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
150
Zagrożenia: regulacja potoków, usuwanie drzew i krzewów wzdłuż brzegów ich koryt,<br />
zachwianie struktury wiekowej drzewostanów.<br />
III.4.4.4.<br />
DYSKUSJA I PODSUMOWANIE<br />
Pod względem urozmaicenia warunków środowiskowych, istotnych dla ptaków<br />
lęgowych, gmina Polkowice reprezentuje poziom pośredni pomiędzy bardzo urozmaiconymi<br />
siedliskowo gminami sąsiadującymi z doliną Odry (np. <strong>gminy</strong> Rudna, Ścinawa, Prochowice)<br />
lub innymi obfitującymi w większe zbiorniki wodne gminami województwa legnickiego (np.<br />
<strong>gminy</strong>: Przemków, Chojnów, Kunice) a ubogimi przyrodniczo, odlesionymi i typowo<br />
rolniczymi gminami południowo-wschodniej części województwa (np. <strong>gminy</strong> Udanin, Ruja,<br />
Mściwojów).<br />
Do czynników wpływających pozytywnie na skład gatunkowy i liczebność awifauny<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice należą przede wszystkim:<br />
• korzystne proporcje terenów zalesionych i otwartych (duża powierzchnia<br />
lasów oraz obecność licznych stref styku środowisk leśnych i otwartych),<br />
• urozmaicona rzeźba tereny; współwystępowanie obszarów równinnych<br />
i pagórkowatych,<br />
• obecność większych powierzchni łąk,<br />
• obecność dużego, płytkiego rozlewiska wśród łąk, na północ od Jędrzychowa,<br />
• e) skupiony charakter zabudowy wiejskiej, co warunkuje występowanie wielu<br />
obszarów położonych z dala od osad ludzkich,<br />
• f) obecność niektórych elementów krajobrazu związanych z działalnością<br />
przemysłową (szyby zakładów górniczych, zapory OUOW „Żelazny Most”, wyłączony<br />
z eksploatacji zbiornik „Gilów” itp.)<br />
Do czynników wpływających negatywnie na rozmaitość gatunkową i liczebność<br />
awifauny <strong>gminy</strong> należą natomiast:<br />
• stosunkowo niewielkie zróżnicowanie siedliskowe lasów i znaczna przewaga<br />
ubogich borów sosnowych,<br />
• brak większych rzek, sporadyczne występowanie większych zbiorników<br />
wodnych (z wyjątkiem akwenów nadosadowych wód na terenach OUOW „Żelazny Most”<br />
i zbiornika „Gilów”).<br />
• niewielkie występowanie terenów podmokłych, zmeliorowanie (osuszenie)<br />
większości mokradeł i łąk wilgotnych,<br />
• obecność licznych zakładów przemysłowych oraz związanej z mini<br />
infrastruktury (drogi, torowiska, rurociągi, linie energetyczne).<br />
Przeważającą część obszaru <strong>gminy</strong> Polkowice zajmują mniej wartościowe<br />
ornitologicznie kategorie środowisk: bory sosnowe i mieszane, pola uprawne, łąki świeże<br />
151
(zmeliorowane) i suche oraz tereny zabudowane. Nie ma tu większych rzek (z wyjątkiem<br />
0,75 km odcinka Szprotawy przy południowo-zachodniej granicy <strong>gminy</strong>, bardzo niewiele jest<br />
też zbiorników wodnych. Tereny podmokłe występują tu sporadycznie. Lasy liściaste,<br />
zwłaszcza wilgotniejsze i starsze, występują na terenie <strong>gminy</strong> zaledwie w kilku miejscach,<br />
zajmując łącznie bardzo niewielką powierzchnię. Charakterystycznym elementem krajobrazu<br />
<strong>gminy</strong> są natomiast liczne zakłady i obiekty przemysłowe (zakłady górnicze, dwa zbiorniki<br />
odpadów poflotacyjnych) i związana z nimi infrastruktura (rurociągi, drogi, torowiska),<br />
(Krajewski i in. 1996).<br />
Wyniki niniejszej <strong>inwentaryzacji</strong>, biorąc pod uwagę liczbę gatunków ptaków lęgowych<br />
występujących na terenie <strong>gminy</strong>, w znacznym stopniu odbiegają od danych zebranych<br />
w 1996 roku (Krajewski i in., 1996). Zanotowano spadek z 128 gatunków w 1996 roku<br />
(Krajewski i in., 1996) do 115 gatunków przedstawionych w niniejszym opracowaniu.<br />
Wykazano ubytek 14 gatunków z awifauny lęgowej omawianej <strong>gminy</strong>. Wśród tych gatunków<br />
zdecydowanie dominują gatunki związane z otwartymi podmokłymi siedliskami – perkoz<br />
rdzawoszyi, perkoz dwuczuby, bąk, krakwa, cyranka, płaskonos, krwawodziób, śmieszka,<br />
mewa siwa, strumieniówka i remiz. Sytuacja ta została spowodowana jest bardzo niskim<br />
poziomem wody na terenie <strong>gminy</strong> w 2012 roku, co doprowadziło do znacznego wysuszenia<br />
podmokłych środowisk w okolicy Paulinowa, Jędrzychowa-Nowy Dwór, Sobina<br />
i Jędrzychowa, stanowiących tradycyjne siedliska lęgowe gatunków wodno-błotnych.<br />
Większość ze stwierdzonych przez Krajewskiego i in. w 1996 roku gatunków, a aktualnie nie<br />
występujących na terenie <strong>gminy</strong> zasiedlała obecnie rozlewiska w okolicy Jędrzychowa.<br />
Z powyższą sytuacją związany jest również odnotowany w 2012 roku spadek liczebności<br />
wielu gatunków wodno-błotnych oraz związanych z siedliskami podmokłymi, takich jak na<br />
przykład: łabędź niemy, wodnik, kszyk, sieweczka rzeczna, świerszczak, świergotek łąkowy.<br />
Nieobecność bielika i niejasny status lęgowy kani rudej jest również związany z brakiem<br />
zbiorników wodnych, mokradeł i podtopionych terenów stanowiących bazę żerowiskową<br />
tych dwóch przedstawicieli ptaków szponiastych Falconiformes. Status lęgowości bielika,<br />
kani rudej czy błotniaka łąkowego wymienionych wśród ptaków lęgowych <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
przez Krajewskiego i in. (1996) jest niejasny, ponieważ zostały one zaszeregowane do<br />
awifauny lęgowej omawianego terenu na podstawie jednorazowych obserwacji bądź<br />
przekazu ustnego opierającego się na jednorazowych obserwacjach. Należy nadmienić tutaj,<br />
że nawet w sezonie lęgowym można spotkać koczujących przedstawicieli tych gatunków.<br />
Spadek liczebności gatunków związanych z terenami podmokłymi jest zjawiskiem<br />
występującym zarówno w Polsce jak i w całej Europie (Neubauer i in., 2011). W latach 2007-<br />
2009 w ramach prowadzonych w Polsce monitoringów badających trendy liczebności<br />
różnych grup ptaków, między innymi gatunków ptaków związanych z mokradłami (Monitoring<br />
Ptaków Mokradeł) odnotowano najsilniejszy spadek (około 6% rocznie) ptaków związanych<br />
152
z tymi siedliskami. Mimo krótkiej serii danych dotyczących gatunków z tej grupy, ptaki<br />
związane z mokradłami są wskazywane jako jedne z najbardziej zagrożonych od kilku<br />
dekad. Sytuacja ta znalazła potwierdzenie w trakcie prowadzonych obecnie badań terenu<br />
<strong>gminy</strong>. Inwentaryzacja ptaków w 2012 roku wykazała obecność na badanej powierzchni<br />
dwóch gatunków lęgowych – kobuz Falco subbuteo i samotnik Tringa ochropus. Na terenie<br />
<strong>gminy</strong> w roku 2012 odnotowano natomiast wzrost populacji takich gatunków jak: bocian<br />
biały, błotniak stawowy, jastrząb, krogulec, derkacz, żuraw, dudek, dzięcioł zielony, dzięcioł<br />
zielono siwy, dzięcioł średni. W grupie tych ptaków jest zarówno żuraw, dla którego<br />
Neubauer i in. (2011) podają silny wzrost liczebności, jak również jastrząb, którego populacja<br />
według tego samego źródła znacząco się zmniejszyła w skali kraju. Żeby poznać<br />
wystarczająco dobrze czynniki wpływające na trendy liczebności poszczególnych gatunków<br />
należy prowadzić długoterminowe monitoringi danych terenów i gatunków. W przypadku<br />
trudnych do wykrycia grup ptaków, takich jak: dzięcioły, ptaki szponiaste czy sowy jedyna<br />
skuteczną metodą wykrycia gatunku i stwierdzenia faktycznej liczby par, a zatem trendów<br />
rozwoju ich populacji na danym terenie zalecane są wieloletnie monitoringi tych grup ptaków<br />
(Neubauer i in., 2011). W trakcie obecnych badań stwierdzono również 19 gatunków<br />
o statusie nielęgowym, tzn. gatunków wędrownych lub koczujących, co stanowi znaczny<br />
spadek w porównaniu z 32 gatunkami o tym statusie stwierdzonymi w poprzedniej<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> <strong>gminy</strong> (Krajewski i in., 1996).<br />
W związku z głównym celem prac, jakim była inwentaryzacja stanu awifauny lęgowej,<br />
lista ptaków nielęgowych obejmuje jedynie gatunki stwierdzone okazyjnie podczas kontroli<br />
terenu i nie jest przedmiotem dyskusji. Należy jednak zaznaczyć, że zdecydowana<br />
większość z nich związana jest również z siedliskami wodno-błotnymi – na przykład:<br />
zausznik Podiceps nigricollis, kormoran Phalacrocorax carbo, czapla purpurowa Ardea<br />
purpurea, czernica Aythya fuligula, rybołów Pandion haliaeetus, sieweczka obrożna<br />
Charadius hiaticula, batalion Philomachus pugnax, biegus zmienny Calidris alpina, biegus<br />
malutki C. minuta, bekasik Lymnocryptes minimus, brodziec śniady Tringa erythropus,<br />
kwokacz T. nebularia, brodziec piskliwy Actitis hypoleucos czy rybitwa czarna Chlidonias<br />
niger. Świergotka polnego wpisuje się również w ogólne trendy zmian liczebności ptaków<br />
odnotowanych w ostatnich latach w Polsce. Opierając się na danych monitoringowych<br />
(Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych, Monitoring Flagowych Gatunków Ptaków)<br />
obejmujących niemal 120 gatunków, wskazano grupę 24 gatunków, których populacje<br />
w ostatniej dekadzie znacząco zmniejszyły liczebność. Niniejsze spadki dotyczą między<br />
innymi świergotka polnego (Neubauer i in., 2011). Podobne tendencje wykazują również<br />
w swoich opracowaniach Dyrcz i in. (1991), Tomiałojć i Stawarczyk, (2003) i Sikora i in.<br />
(2007). Trudno odnieść się natomiast do aktualnego stanu i trendów niektórych ważnych<br />
gatunków, np.: dzięcioła czarnego, lelka, lerki, gąsiorka, jarzębatki, siniaka, turkawki,<br />
153
paszkota i ortolana zagrożonych w skali europejskiej, Polski bądź regionu. W opracowaniu<br />
z 1996 roku (Krajewski i in.) nie podano liczebności dla tych gatunków. Raport Neubauera<br />
i in. (2011) nie wspomina również nic o tych gatunkach, co może oznaczać, że nie<br />
odnotowano zasadniczych zmian w liczebności tych gatunków lub też brakuje w kraju<br />
dokładnych danych dotyczących ich liczebności. Dla większości tych gatunków zdaniem<br />
innych autorów (Tomiałojć i Stawarczyk, 2003; Chylarecki i in., 2006; Sikora i in., 2007)<br />
brakuje miarodajnych danych pozwalających ocenić ich właściwą liczebność na terenie kraju,<br />
a zatem ustalenie ich liczebności wydaje się niemożliwe do zrealizowania. U takich gatunków<br />
jak gąsiorek, jarzębatka, lerka, siniak, turkawka i ortolan występuje duża fluktuacja<br />
liczebności (Tomiałojć i Stawarczyk, 2003; Chylarecki i in., 2006; Sikora i in., 2007), co<br />
powoduje dodatkową trudność w ustaleniu kierunkowego trendu zmian liczebności tych<br />
gatunków. Lokalnie spadki liczebności powodowane są przez niszczenie siedlisk,<br />
intensyfikację rolnictwa i postępująca urbanizację (Sikora i in., 2007). Paszkota i siniaka<br />
Neubauer i in. (2011) zaliczają do gatunków zwiększających swoją liczebność. Natomiast<br />
Sikora i in.. wskazują wyraźny wzrost liczebności lerki na terenie całego kraju. Wymieniany<br />
przez niego Bednorz (Bednorz w: Bednorz i in., 2000) stwierdził wkraczanie lerki na terenie<br />
Wielkopolski w strefę podmiejską większych miast, co zostało również stwierdzone<br />
w niniejszej <strong>inwentaryzacji</strong> przez obecność dwóch par lerki w obrębie miasta Polkowice.<br />
Kontynuując wątek stepowienia krajobrazu <strong>gminy</strong> Polkowice należ wskazać na tereny,<br />
którym należy się szczególna uwaga i troska. W pozbawionym w dużym stopniu wody,<br />
krajobrazie <strong>gminy</strong> Polkowice ogromną rolę odgrywają parki podworskie i wiejskie<br />
charakteryzujące się bogatym składem gatunkowym ptaków. Niewątpliwie najciekawszymi<br />
są tutaj parki w Żelaznym Moście i Tarnówku.<br />
Oddzielny rozdział – bardzo specyficzny dla <strong>gminy</strong> – przy omawianiu awifauny <strong>gminy</strong><br />
Polkowice stanowią tereny przemysłowe i ich otoczenie oraz duża aglomeracja miejska jaką<br />
jest miasto Polkowice. Nagromadzenie obiektów przemysłowych związanych z wydobyciem<br />
rudy wyróżnia gminę Polkowice na tle innych gmin usytuowanych na Dolnym Śląsku. Ich<br />
obecność postrzegana jest jako zagrożenie dla lokalnej przyrody, a zatem również dla<br />
tamtejszej awifauny. Obecności zakładów przemysłowych można przypisywać zarówno<br />
negatywny wpływ (zajmowanie środowisk lęgowych pod budowę zakładów, hałas i emisje<br />
substancji towarzyszące produkcji, degradacje środowisk wodnych i podmokłych w wyniku<br />
zrzutów ścieków, degradacja lasów wskutek emisji zanieczyszczeń do atmosfery, zaburzenie<br />
stosunków wodnych wskutek poboru wody do produkcji, itp.), jak i pozytywny, jakim jest<br />
przekształcenie krajobrazu sprzyjające pojawom nowych, nieistniejących dotąd elementów<br />
krajobrazu lub środowisk które mogą być zasiedlane przez niektóre gatunki ptaków. Ocena<br />
oddziaływania zakładów przemysłowych na kondycję awifauny <strong>gminy</strong> dotyczy oczywiście<br />
obserwowanego aktualnie wpływu istniejących już obiektów. W tej chwili trudno jest bowiem<br />
154
określić wielkość strat, jakie poniosła lokalna awifauna w związku z zajmowaniem terenów<br />
i samą budową tych obiektów. Zakłady przemysłowe (budynki, szyby kopalń) oraz<br />
otaczające je tereny ruderalne, skarpy czy nasypy kolejowe stanowią miejsce rozrodu wielu<br />
gatunków ptaków, na przykład pustułek, kopciuszków, kawek, sierpówek, jerzyków i wróbli,<br />
białorzytki, kląskawki i lerki. Poza możliwością zasiedlania przez ptaki samych obiektów<br />
przemysłowych i ich otoczenia, działalność przemysłowa prowadzona w gminie Polkowice<br />
przyczynia się niekiedy do wzbogacania lokalnej awifauny, również w sposób pośredni.<br />
Przykładem takich przemian jest najwartościowszy przyrodniczo, w tym również<br />
najcenniejszy ornitologicznie obiekt na terenie <strong>gminy</strong>, jakim jest duże rozlewisko na północ<br />
od Jędrzychowa, powstałe w wyniku lokalnego osiadania terenu na skutek prowadzonej<br />
eksploatacji górniczej. W około piętnastu wsiach <strong>gminy</strong> Polkowice i ich bezpośrednim<br />
otoczeniu gniazdują pospolite w kraju gatunki ptaków, jak: wróbel, mazurek, dymówka,<br />
oknówka, kopciuszek i pliszka siwa, zięba, kulczyk, dzwoniec, szczygieł, muchołówka szara,<br />
kos, szpak, sierpówka grzywacz i sroka. Centralną część <strong>gminy</strong> zajmują tereny miejskie<br />
Polkowic. Niestety początkowemu rozwojowi architektonicznemu i szybkiemu powiększaniu<br />
się miasta nie towarzyszyła wystarczająca troska o równoległy rozwój terenów zielonych,<br />
będących podstawowym miejscem rozrodu ptaków zasiedlających tak dużą aglomerację<br />
miejską. Skupiska starszej, wysokiej zieleni w większości zostały usunięte. W miarę upływu<br />
lat jednak część wcześniej sadzonych drzew osiągnęła wiek umożliwiający gnieżdżenie wielu<br />
gatunków ptaków, takich jak dzięcioł duży, kowalik, szpak, kos, kwiczoł, grzywacz, bogatka<br />
czy modraszka. Pomimo tego polkowicka awifauna w dalszym ciągu ma charakter typowy<br />
dla nowo powstających osiedli mieszkaniowych i jest zdominowana przez cztery, za to<br />
bardzo licznie występujące gatunki – kawkę, wróbla, sierpówkę i gołębia miejskiego.<br />
Wszystkie pozostałe gatunki ptaków występują nielicznie, stanowiąc nikły procent. W ten<br />
procent wpisują się lęgi pustułki i lerki na terenie miasta Polkowice.<br />
Niemożliwe jest uniknięcie kontaktu na linii awifauna i szybko postępująca<br />
urbanizacja <strong>gminy</strong> (zakłady przemysłowe, duża aglomeracja miejska jaką jest miasto<br />
Polkowice). Trzeba zrobić wszystko, żeby zminimalizować negatywny wpływ tych czynników<br />
na siedliska ptasie, które są podstawą występowania lokalnej awifauny. Należy pamiętać<br />
przy planowaniu, tworzeniu oraz późniejszej eksploatacji nowych obiektów przemysłowych,<br />
żeby nie pogłębiać już istniejących problemów z poziomem wód gruntowych, co może<br />
doprowadzić do dalszego osuszenia terenów <strong>gminy</strong> Polkowice. Bardzo ważne jest również<br />
otoczenie ochroną (użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe) najciekawszych<br />
ornitologicznie naturalnych siedlisk sprzyjających ptasim lęgom. W niniejszym opracowaniu<br />
wymieniono najbogatsze siedliska wraz ze składem gatunkowym ważniejszych gatunków<br />
ptaków oraz wskazano na ich zagrożenia. Na większość z tych terenów zwrócono już uwagę<br />
i obszernie je scharakteryzowano w 1996 roku (Krajewski i in., 1996).<br />
155
III.4.4.5.<br />
LITERATURA<br />
1. Adamski A. 1996. Inwentaryzacja Ptaków. W: Krajewski J. (koordynator, praca zbiorowa):<br />
Inwentaryzacja przyrodnicza <strong>gminy</strong> Polkowice, ss. 174-229. Centrum Informacji Ekologicznej<br />
i Gospodarczej w Legnicy.<br />
2. Chylarecki P., Jawińska D., Kuczyński L. 2006. Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych – Raport<br />
z lat 2003-2004. OTOP, Warszawa.<br />
3. Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z. (red.). 2009. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik<br />
metodyczny dotyczący gatunków chronionych Dyrektywą Ptasią. GIOŚ, Warszawa.<br />
4. Czapulak A., Lontkowski J., Nawrocki P., Stawarczyk T. 1987. ABC obserwatora ptaków. Muzeum<br />
Okręgowe w Radomiu.<br />
5. Dyrcz A., Grabiński W., Stawarczyk T., Witkowski J. 1991. Ptaki Śląska – monografia faunistyczna.<br />
Wrocław.<br />
6. Głowaciński Z. (red.) 2001. Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce. PWRiL, Warszawa.<br />
7. Mielczarek P., Cichocki W. 1999. Polskie nazewnictwo ptaków świata. Notatki Ornitologiczne 40,<br />
1999.<br />
8. Mikusek R. (red.). 2005. Metody Badań i Ochrony Sów. FWIE. Kraków 2005.<br />
9. Neubauer G., Sikora A., Chodkiewicz T., Cenian Z., Chylarecki P., Archita B., Betleja J., Rohde Z.,<br />
Wieloch M., Woźniak B., Zieliński P., Zielińska M. 2011. Monitoring populacji ptaków Polski<br />
w latach 2008 – 2009. <strong>Biuletyn</strong> Monitoringu Przyrody 8/1: 1-40.<br />
10. Polski Atlas Ornitologiczny – Instrukcja. 1986. Stacja Ornitologiczna IE PAN, Gdańsk.<br />
11. Sikora A., Rohde Z., Gromadzki M., Neubauer G., Chylarecki P. (red.). 2007. Atlas rozmieszczenia<br />
ptaków lęgowych Polski 1985–2004. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań.<br />
12. Sikora A., Chylarecki P., Meissner W., Neubauer G. (red.) 2011. Monitoring ptaków wodnobłotnych<br />
w okresie wędrówek. Poradnik metodyczny. GDOS, Warszawa.<br />
13. Tomiałojć L. 1990. Ptaki Polski – rozmieszczenie i liczebność. PWN Warszawa.<br />
14. Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP<br />
„pro Natura”, Wrocław.<br />
III.4.5.<br />
III.4.5.1.<br />
SSAKI<br />
WSTĘP<br />
Ostatnim pełnym opracowaniem teriofauny dla terenów <strong>gminy</strong> Polkowice była<br />
inwentaryzacja wykonana w 1996 r. przez „Centrum Informacji Ekologicznej i Gospodarczej<br />
w Legnicy” Sp. z o.o. przez zespół koordynowany przez dr Jerzego Krajewskiego. Wykazano<br />
wtedy 35 gatunków ssaków. W niniejszym opracowaniu wykazano 39 gatunków.<br />
Podczas trwania prac nad niniejszym opracowaniem w życie weszła nowa regulacja<br />
prawna „w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt” (Rozporządzenie Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 r. Dz.U. nr 237, poz. 1419). Na terenie <strong>gminy</strong> wykazano gatunki<br />
ujęte w załącznikach 1 i 2 rozporządzenia:<br />
156
z załącznika 1 ww. rozporządzenia gatunki dziko występujących zwierząt objętych<br />
ochroną ścisłą z wyszczególnieniem (*) gatunków wymagających ochrony czynnej:<br />
o jeż zachodni *<br />
o<br />
ryjówkowate – wszystkie gatunki<br />
o nietoperze – wszystkie gatunki *<br />
o<br />
o<br />
wiewiórka pospolita<br />
łasica<br />
<br />
z załącznika 2 ww. rozporządzenia gatunki dziko występujących zwierząt objętych<br />
ochroną częściową:<br />
o kret – z wyjątkiem występującego na terenie ogrodów, upraw ogrodniczych,<br />
szkółek, lotnisk, ziemnych konstrukcji hydrotechnicznych oraz obiektów<br />
sportowych,<br />
o bóbr europejski<br />
o badylarka<br />
o karczownik – z wyjątkiem występującego na terenie sadów, ogrodów oraz<br />
upraw leśnych,<br />
o mysz zaroślowa<br />
o wydra<br />
III.4.5.2.<br />
METODYKA BADAŃ<br />
Obserwacje dotyczące nietoperzy prowadzono z wykorzystaniem detektora<br />
ultrasonicznego Pettersson D1000x, D500x oraz D-230x (Pettersson Elektronik AB;<br />
UPPSALA, Szwecja). Analizę zarejestrowanych sygnałów dokonano w programie BatSound<br />
Pro v. 3.31b. Wspomagano się także noktowizorami (UNITEC, Kanada). Miejsca aktywności<br />
nietoperzy wyszukiwano głównie metodą transektów pieszych i samochodowych (samochód<br />
jadący z maksymalną prędkością 15 km/h). Na mapie transekty samochodowe zaznaczono<br />
żółtymi liniami. Miejsca nasłuchów „pieszych” zaznaczono czerwonymi okręgami.<br />
Do identyfikacji gatunków nietoperzy wykorzystywano głosy echolokacyjne i socjalne.<br />
Za głosy echolokacyjne uważa się głosy wydawane przez nietoperza w celu zorientowania<br />
się w przestrzeni (mówiąc niefachowo – to typowy „radar”), natomiast za głosy socjalne<br />
uważa się całą gamę głosów wydawanych w celu „komunikacji” czy zaznaczenia swojej<br />
obecności dla innych nietoperzy. W tym przypadku mowa o głosach wydawanych w celach<br />
godowych i te są specyficzne dla gatunku.<br />
Dokonano odłowów drobnych ssaków. Micromammalia odławiano w żywołowne<br />
pułapki typu Sherman. Na mapie miejsca odłowów zaznaczono zielonymi okręgami (na biało<br />
podświetlono miejsca odłowów podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r.). Miejsca odłowów<br />
wyznaczono w reprezentatywnych dla <strong>gminy</strong> środowiskach.<br />
157
Miejsca występowania pozostałych ssaków dokonywano metodą obserwacji<br />
bezpośrednich. Z powodu bezśnieżnej zimy niemożliwe było systematyczne wykorzystanie<br />
metody tropień. Wyszukiwano także wszelkie tropy i ślady ssaków w celu potwierdzenia<br />
158
ytności danego gatunku na omawianym terenie. Nazwy gatunkowe zwierząt przyjęto za<br />
Wilson, Reeder (2005).<br />
Uwaga! Lokalizacje miejsc odłowów lub potwierdzonych wystąpień gatunków<br />
chronionych zamieszczono na mapach poglądowych zamieszczonych w tekście. Nie<br />
stanowią one jednak zobrazowania rzeczywistego rozmieszczenia niektórych pospolitych<br />
gatunków chronionych, które występują praktycznie na terenie całej <strong>gminy</strong> w odpowiednich<br />
dla siebie siedliskach.<br />
III.4.5.3.<br />
WYNIKI<br />
W trakcie badań terenowych zinwentaryzowano 39 gatunków ssaków.<br />
Jeż zachodni Erinaceus europaeus<br />
Rodzina: jeżowate Erinaceidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony w III załączniku Konwencji Berneńskiej<br />
o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującym gatunki<br />
o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą podlegać ochronie<br />
jedynie częściowej.<br />
Przez Dolny Śląsk przebiega granica występowania dwóch gatunków jeży. Mniej<br />
więcej od zachodniej części wyżyny Wielkopolsko-Kujawskiej, Wzgórz Trzebnickich<br />
i Dolnego Śląska na zachód od Wrocławia występuje jeż zachodni Erinaceus europaeus,<br />
natomiast na wschód od tych obszarów jeż wschodni Erinaceus concolor. Obydwa gatunki<br />
są przyżyciowo trudne do oznaczenia. Osobnicza zmienność ubarwienia obu gatunków<br />
powoduje, że stosunkowo częste są osobniki o cechach typowych dla obu gatunków.<br />
Pewność dają pomiary kraniometryczne. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice wykazano, jak można<br />
się było spodziewać, jeża zachodniego Erinaceus europaeus. Potwierdzono to wykonując<br />
pomiary kraniometryczne czaszki jeża potrąconego przez samochód w Polkowicach na<br />
ul. Działkowej. Jeż zachodni zasiedla głównie lasy z bogatym podszytem, parki, ogrody,<br />
obrzeża osiedli ludzkich. Od połowy ubiegłego wieku obserwuje się postępującą<br />
synurbanizację jeży. Obserwacje z terenów <strong>gminy</strong> Polkowice potwierdzają to zjawisko,<br />
ponieważ wszystkie rozpoznane osobniki stwierdzono w osiedlach ludzkich. Można stąd<br />
wnioskować, że gatunek ten występuje prawdopodobnie we wszystkich osiedlach ludzkich<br />
(mieście i wsiach) oraz w ich pobliżu na terenie całej <strong>gminy</strong>. Jego liczebność jest jednak<br />
niewielka. Potwierdza to wyniki poprzedniej <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. Aktualnie w gminie<br />
Polkowice jeża zachodniego Erinaceus europaeus wykazano na 4 stanowiskach.<br />
159
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 06.11.2011 glinianki pod Polkowicami<br />
2 08.05.2012 Polkowice ul. Działkowa<br />
3 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" w Trzebczu<br />
4 15.06.2012 Jędrzychów<br />
Kret Talpa europaea<br />
Rodzina: kretowate Talpidae<br />
Gatunek objęty ochroną częściową zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 06.10.2012 na wschód od Moskorzyna<br />
Występuje na terenie całego kraju, wszędzie pospolity. Zamieszkuje pola, łąki, sady,<br />
ogrody oraz skraje lasów liściastych. Nieco rzadszy na glebach piaszczystych, kamienistych<br />
i terenach podmokłych. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice występuje niemal na wszystkich<br />
spenetrowanych łąkach i nieużytkach, co potwierdzają spotykane pojedyncze kopce kretów.<br />
W tej sytuacji należy przyjąć, że gatunek ten występuje na terenie całej <strong>gminy</strong>. Podobnie<br />
160
szerokie występowanie postulowali autorzy <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. Jeden martwy okaz<br />
znaleziono na wschód od Moskorzyna.<br />
Ryjówka aksamitna Sorex araneus<br />
Rodzina: ryjówkowate Soricidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.<br />
Lp. DATA STANOWISKO<br />
1 01.10.2011 osadnik „Gilów"<br />
2 16.10.2011 zarośnięte rozlewisko na cieku Skłoba k. Paulinowa<br />
3 16.10.2011 śródleśne oczko wodne na cieku Kalina<br />
4 06.11.2011 glinianki pod Polkowicami<br />
5 23.04.2012 śródpolne rozlewisko/oczko wodne na Moskorzynce<br />
6 17.05.2012 przy cieku Sucha Górna<br />
7 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" w Trzebczu<br />
8 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
9 06.06.2012 ciek na północny-wschód od Guzic<br />
10 06.06.2012 Żuków, park dworski<br />
11 06.06.2012 Zdżerowita na północ od Komornik<br />
161
Ryjówka aksamitna występuje w całej Polsce. Miejscami stosunkowo liczna. Zasiedla<br />
lasy, śródpolne zarośla, zadrzewienia, ogrody, parki, cmentarze. Gatunek dosyć plastyczny<br />
ekologicznie. Występuje na terenie całej <strong>gminy</strong>, prawdopodobnie na wszystkich<br />
odpowiednich dla niej siedliskach. Podobnie szerokie występowanie postulowali autorzy<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. Aktualnie na terenie <strong>gminy</strong> stwierdzona na 11 stanowiskach.<br />
Ryjówka malutka Sorex minutus<br />
Rodzina: ryjówkowate Soricidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 16.10.2011 zarośnięte rozlewisko na cieku Skłoba k. Paulinowa<br />
2 06.11.2011 glinianki pod Polkowicami<br />
3 17.05.2012 przy cieku Sucha Górna<br />
4 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
162
Występuje w całej Polsce w biotopach podobnych, jak ryjówka aksamitna. Preferuje<br />
siedliska wilgotne. Na terenie <strong>gminy</strong> mniej liczna niż ryjówka aksamitna. Podobne<br />
obserwacje podają autorzy <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. Prawdopodobnie jednak ryjówka malutka<br />
występuje na wszystkich odpowiednich dla niej siedliskach na terenie <strong>gminy</strong>. Aktualnie<br />
stwierdzona na 4 stanowiskach.<br />
Rzęsorek rzeczek Neomys fodiens<br />
Rodzina: ryjówkowate Soricidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.<br />
Występuje w całej Polsce, jednak nigdzie nie jest liczny. Gatunek ściśle związany<br />
z wodami. Preferuje brzegi zakrzaczone. Stosunkowo częsty na zakrzaczonych podmokłych<br />
łąkach. Na terenie <strong>gminy</strong> gatunek skrajnie nieliczny. Można się go jednak spodziewać na<br />
innych stanowiskach w odpowiadających mu biotopach. Sugerować to może stwierdzenie<br />
podczas <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. jednego osobnika rzęsorka rzeczka w innej lokalizacji<br />
(w pobliżu Żukowa). Aktualnie gatunek stwierdzony tylko raz na północ od Komornik.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 06.06.2012 Zdżerowita na północ od Komornik<br />
163
Zając szarak Lepus capensis<br />
Rodzina: zającowate Leporidae<br />
Gatunek nieobjęty ochroną prawną, jednak zamieszczony w III załączniku Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującym<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą podlegać<br />
ochronie jedynie częściowej. Występuje w całej Polsce. Zasiedla tereny otwarte: pola, suche<br />
łąki i nieużytki. Pod koniec ubiegłego wieku wykazywał drastyczny spadek liczebności. Na<br />
terenie <strong>gminy</strong> nieliczny. Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. był on także skrajnie nieliczny –<br />
stwierdzono jednego martwego osobnika przy drodze Polkowice-Lubin. Po okresie spadku<br />
liczebności – wiele krajowych populacji zająca odbudowuje się lub jest odbudowywana<br />
sztucznie na drodze reintrodukcji. Gmina Polkowice obfituje w siedliska odpowiednie dla tego<br />
gatunku, Niewykluczone, że w niedalekiej przyszłości stanie się liczniejszy.<br />
Wiewiórka pospolita Sciurus vulgaris<br />
Rodzina: wiewiórkowate Sciuridae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto<br />
umieszczony na liście III załącznika Konwencji Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny<br />
i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym<br />
zapewnia się ochronę i które mogą podlegać ochronie jedynie częściowej. Występuje na<br />
164
terenie całej Polski. Gatunek typowo leśny, często zasiedlająca stare parki. Podczas<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. wiewiórki obserwowano w okolicach Jędrzychowa, Kaźmierzowa,<br />
Suchej Górnej, Żelaznego Mostu i Żukowa. Obecnie gatunek na naturalnych stanowiskach<br />
wydaje się mniej liczny – nawet jeśli pod uwagę weźmie się niepewne stanowiska<br />
w Jędrzychowie, Kaźmierzowie i Tarnówku. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice żywe wiewiórki<br />
obserwowano tylko na jednym stanowisku – w parku w Żukowie. Stare ślady żerowania<br />
wiewiórek obserwowano natomiast w parku w Jędrzychowie, Kaźmierzowie i Tarnówku.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 15.10.2011 Żuków, park dworski<br />
Szczur wędrowny Rattus norvegicus<br />
Rodzina: myszowate Muridae<br />
Występuje w całej Polsce. Gatunek synantropijny – związany z osiedlami ludzkimi.<br />
Szczur jest gatunkiem wybitnie synantropijnym. W Polsce niemal wyłącznie występuje<br />
w osiedlach ludzkich, które podczas prac nad inwentaryzacjami przyrodniczymi siłą rzeczy<br />
nie leżą w centrum uwagi. Pojedyncze stwierdzenie martwego osobnika podczas<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. i odłowienie 1 osobnika podczas prac nad niniejszym opracowaniem<br />
– na pewno nie wyczerpują zagadnienia rozmieszczenia tego gatunku na terenie <strong>gminy</strong>.<br />
165
Z dużą dozą prawdopodobieństwa należy stwierdzić, że szczur wędrowny występuje<br />
we wszystkich osiedlach ludzkich na terenie <strong>gminy</strong>. Aktualnie odłowiono jednego osobnika<br />
pod Polkowicami.<br />
Mysz domowa Mus musculus<br />
Rodzina: myszowate Muridae<br />
Występuje w całej Polsce. Gatunek synantropijny – związany z osiedlami ludzkimi.<br />
Mysz domowa w naszym klimacie jest silnie związana z osiedlami ludzkimi,<br />
w zabudowaniach, w których zimuje. Jest to gatunek bardzo środowiskowo i behawioralnie<br />
plastyczny. Stąd można go spotkać w bardzo nietypowych miejscach. Podobnie, jak<br />
w przypadku szczura, osiedla ludzkie podczas prac nad inwentaryzacjami przyrodniczymi<br />
siłą rzeczy nie leżą w centrum uwagi. Zaciera to znacznie obraz liczebności populacji myszy<br />
domowej na terenie <strong>gminy</strong>. Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. odłowiona tylko na jednym<br />
stanowisku (ogródki działkowe w Polkowicach). Z dużą dozą prawdopodobieństwa należy<br />
stwierdzić, że mysz domowa występuje we wszystkich osiedlach ludzkich na terenie <strong>gminy</strong>.<br />
Mysz polna Apodemus agrarius<br />
Rodzina: myszowate Muridae<br />
Występuje na terenie całej Polski. Raczej unika terenów suchych. Zasiedla łąki, pola<br />
uprawne, brzegi zbiorników i cieków wodnych, brzegi lasów i zarośla. W miastach często<br />
dominuje w parkach, ogrodach i na cmentarzach. Obecnie wykazane stanowiska myszy<br />
polnej nie pokrywają się ze stanowiskami, na których stwierdzano ją podczas <strong>inwentaryzacji</strong><br />
w 1996 r. Wtedy podano ją z Tarnówka, Moskorzyna i południowej części Polkowic. Wynik<br />
taki świadczyć może o występowaniu tego gatunku na wszystkich odpowiadających mu<br />
siedliskach rozsianych na całym terenie <strong>gminy</strong>.<br />
Mysz leśna Apodemus flavicollis<br />
Rodzina: myszowate Muridae<br />
Występuje w całej Polsce. Związana głównie z lasami liściastymi i mieszanymi. Na<br />
zrębach zasiedla zarośla jeżyn i leszczyny. Preferuje miejsca wilgotne i zacienione. Obecnie<br />
wykazane stanowiska myszy leśnej nie pokrywają się ze stanowiskami na których<br />
stwierdzano ją podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. Wynik taki świadczyć może o występowaniu<br />
tego gatunku na wszystkich odpowiadających mu siedliskach rozsianych na całym terenie<br />
<strong>gminy</strong>.<br />
166
Mysz zaroślowa Apodemus sylvaticus<br />
Rodzina: myszowate Muridae<br />
Gatunek objęty ochroną częściową zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 01.10.2011 osadnik „Gilów"<br />
2 16.10.2011 śródleśne oczko wodne na cieku Kalina<br />
3 06.11.2011 glinianki pod Polkowicami<br />
Występuje w całej Polsce. Zamieszkuje głównie rzadkie lasy sosnowe i mieszane.<br />
Preferuje miejsca jasne, ciepłe i suche. Liczna na zrębach oraz śródpolnych zaroślach. Na<br />
terenie <strong>gminy</strong> wydaje się nieco mniej częsta niż mysz leśna.<br />
Obecnie wykazane stanowiska nie pokrywają się ze stanowiskami, na których<br />
stwierdzano ją podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. Wynik taki świadczyć może o występowaniu<br />
tego gatunku na wszystkich odpowiadających mu siedliskach rozsianych na całym terenie<br />
<strong>gminy</strong>. Aktualnie na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice wykazana na 3 stanowiskach.<br />
167
Badylarka Micromys minutus<br />
Rodzina: myszowate Muridae<br />
Gatunek objęty ochroną częściową zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 06.06.2012 ciek na północny-wschód od Guzic<br />
2 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
Występuje na terenie całej Polski. Występuje głównie na wilgotnych łąkach<br />
w zaroślach, nad brzegami wód, ale spotkać ją można także na polach i w lasach. Populacje<br />
badylarki wykazują bardzo duże wahania liczebności. Po latach z niewielką liczebnością,<br />
zdarzają się nawet masowe pojawy. Na terenie <strong>gminy</strong> nieliczna. Obecnie wykazane<br />
stanowiska nie pokrywają się ze stanowiskami na których stwierdzano ją podczas<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. Wynik taki świadczyć może o występowaniu tego gatunku na<br />
wszystkich odpowiadających mu siedliskach rozsianych na całym terenie <strong>gminy</strong>. Aktualnie<br />
na terenie <strong>gminy</strong> stwierdzona na 2 stanowiskach.<br />
168
Nornik zwyczajny (polnik) Microtus arvalis<br />
Rodzina: nornikowate Arvicolidae<br />
Występuje w całej Polsce. Preferuje tereny otwarte: pola uprawne, pastwiska, łąki,<br />
obrzeża lasów, polany i zręby. Obecnie wykazane stanowiska nie pokrywają się<br />
ze stanowiskami, na których stwierdzano ją podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. Wynik taki<br />
świadczyć może o występowaniu tego gatunku na wszystkich odpowiadających mu<br />
siedliskach rozsianych na całym terenie <strong>gminy</strong>. W odpowiednich dla siebie środowiskach<br />
prawdopodobnie liczny.<br />
Nornik bury Microtus agrestis<br />
Rodzina: nornikowate Arvicolidae<br />
Występuje w całej Polsce. Zasiedla tereny wilgotne: torfowiska, mokradła, wilgotne<br />
łąki, pastwiska i obrzeża lasów. Nornika burego nie wykazano podczas <strong>inwentaryzacji</strong><br />
z 1996 r. Wtedy nie prowadzono odłowów w siedliskach odpowiednich dla tego gatunku.<br />
W odpowiednich dla siebie środowiskach prawdopodobnie liczny.<br />
Karczownik ziemnowodny Arvicola terrestris<br />
Rodzina: nornikowate Arvicolidae<br />
Gatunek objęty ochroną częściową zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.<br />
Występuje w całej Polsce. Występuje głównie nad wodami, zwykle na terenach<br />
otwartych – łąkach, polach i pastwiskach. Obecnie wykazane stanowiska nie pokrywają się<br />
ze stanowiskami, na których stwierdzano ją podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. Wtedy nie<br />
prowadzono odłowów (a prawdopodobnie także obserwacji kopczyków powstałych po<br />
usunięciu nadmiaru ziemi z drążonych korytarzy) w siedliskach odpowiednich dla tego<br />
gatunku. W odpowiednich dla siebie środowiskach prawdopodobnie liczny. Aktualnie na<br />
terenie <strong>gminy</strong> wykazany na 5 stanowiskach.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 15.10.2011 zarośnięte rozlewisko na cieku Skłoba k. Paulinowa<br />
2 17.05.2012 przy cieku Sucha Górna<br />
3 06.06.2012 ciek na północny-wschód od Guzic<br />
4 06.06.2012 Zdżerowita na północ od Komornik<br />
5 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
169
Nornica ruda Myodes glareolus<br />
Rodzina: chomikowate Cricetidae<br />
Występuje na terenie całej Polski. Związana z terenami zadrzewionymi z bogatym<br />
podszytem. Częsta w lasach liściastych i mieszanych, zadrzewionych dolinach rzecznych<br />
oraz parkach. Zasiedla także śródpolne zarośla. Uważana za gatunek sucho i ciepłolubny.<br />
Obecnie wykazane stanowiska nie pokrywają się ze stanowiskami, na których stwierdzano ją<br />
podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. Podczas obecnych obserwacji odłowów nie prowadzono<br />
w optymalnych dla tego gatunku biotopach. Prawdopodobnie zaniżyło to faktyczną<br />
liczebność tego gatunku. W odpowiednich dla siebie środowiskach prawdopodobnie liczna.<br />
Bóbr europejski Castor fiber<br />
Rodzina: bobry Castoridae<br />
W prawie międzynarodowym bóbr europejski objęty jest ochroną na podstawie<br />
Konwencji Berneńskiej (załącznik III) oraz Dyrektywy Rady 92/43/EWG z 21 maja 1992 roku<br />
w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej flory i fauny (tzw. Dyrektywa Siedliskowa)<br />
(załącznik II, IV). W czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych IUCN od 2002 do 2007 r.<br />
miał status gatunku podwyższonego ryzyka (NT), natomiast od 2008 r. określany jest jako<br />
LC – gatunek nie zagrożony wyginięciem. Bóbr europejski chroniony jest także na mocy<br />
Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony<br />
170
gatunkowej zwierząt (Dz.U. nr 237, poz. 1419). Wymieniony jest tam w załączniku 2<br />
obejmującym zwierzęta podlegające ochronie częściowej.<br />
Po II wojnie światowej w Polsce skrajnie nieliczny. Istniały tylko niewielkie izolowane<br />
populacje na północnym-wschodzie kraju. Od połowy ubiegłego wieku obserwuje się wzrost<br />
populacji bobra. W 1976 r. rozpoczęto „Program aktywnej ochrony bobra europejskiego<br />
w Polsce”, mający na celu „powrót tego gatunku w przyrodniczy krajobraz naszego Kraju”.<br />
W latach 1976-1986 na Suwalszczyźnie odłowiono w górne dorzecze Wisły i Odry 223 bobry<br />
(Kasperczyk 1987). Po dwuletniej przerwie w 1988 r. program został wznowiony i do 2003 r.<br />
z północno-wschodniej Polski przesiedlono ponad 1300 bobrów.<br />
Obecnie bóbr jest gatunkiem częstym, występującym na terenie całej Polski. Jako<br />
gatunek czynnie zmieniający zajmowane siedlisko może powodować poważne szkody.<br />
Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. bóbr nie był wykazany. Obecnie występuje na północy<br />
<strong>gminy</strong>. Część obserwacji dotyczy prawdopodobnie osobników migrujących. Na przykład na<br />
stanowisku na obrzeżach Komornik zgryzy obserwowane były w ubiegłym roku (zgłoszono<br />
szkodę), ale nowe zgryzy nie pojawiają się od jesieni ubiegłego roku (informacja ustna od<br />
właściciela terenu). Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice ślady bytowania bobrów stwierdzono na<br />
6 stanowiskach.<br />
Zgryzy bobrowe (fot. M. Stajszczyk, 2012)<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 23.04.2012 zgryzy, przy Moskorzynce między Kaźmierzowem a E65<br />
2 16.05.2012 zgryzy, przy cieku Błotna na zachód od Paulinowa<br />
171
L.p. DATA STANOWISKO<br />
3 17.05.2012 zgryzy, przy cieku Sucha Górna<br />
4 24.05.2012 zgryzy, Moskorzynka na pn.wsch. od Żukowa<br />
5 06.06.2012 zgryzy oczko wodne Komorniki-Komorniki Górne<br />
6 06.06.2012 zgryzy (ubiegłoroczne), Komorniki, Zdżerowita ogródki<br />
Lis Vulpes vulpes<br />
Rodzina: psowate Canidae<br />
Występuje w całej Polsce. Bardzo plastyczny gatunek. Zamieszkuje zarówno lasy, jak<br />
i pola i łąki. Często wchodzi do osiedli ludzkich. Gatunek pospolity i liczny. Występuje na<br />
terenie całej <strong>gminy</strong>. Podobny status gatunku podawali autorzy <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r.<br />
Jenot Nyctereus procyonoides<br />
Rodzina: psowate Canidae<br />
W Polsce występuje od mniej więcej połowy XX w. Obecnie spotkać go można<br />
w całej Polsce. Jest gatunkiem napływowym ze wschodu i we wschodniej Polsce jest<br />
liczniejszy. W <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. niewykazany. Cytowane jest doniesienie od myśliwych<br />
pochodzące z 1995 r. Prawdopodobnie na terenie <strong>gminy</strong> jest to gatunek rzadki, ale będący<br />
172
już stałym elementem miejscowej fauny. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice odnotowany na<br />
1 stanowisku.<br />
Borsuk Meles meles<br />
Rodzina: łasicowate Mustelidae<br />
Gatunek nieobjęty w Polsce ochroną prawną, jednak wymieniony w załączniku III<br />
Konwencji Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk<br />
obejmującego gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą<br />
podlegać ochronie jedynie częściowej.<br />
Występuje na terenie całej Polski. Gatunek leśny. Preferuje tereny leśne leżące<br />
w pobliżu pól i łąk. Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. brak danych oryginalnych cytowane są<br />
dane uzyskane od leśniczych z których wynika, że na terenie <strong>gminy</strong> borsuk jest gatunkiem<br />
stosunkowo rzadkim. W świetle obecnych obserwacji wydaje się, że jest stałym elementem<br />
teriofauny <strong>gminy</strong> i występuje na większości siedlisk odpowiednich dla siebie. Na terenie<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice wykazany na 5 stanowiskach.<br />
Kuna domowa (kamionka) Martes foina<br />
Rodzina: łasicowate Mustelidae<br />
Gatunek nieobjęty w Polsce ochroną prawną, jednak wymieniony w załączniku III<br />
Konwencji Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk<br />
obejmującego gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą<br />
podlegać ochronie jedynie częściowej.<br />
Występuje na terenie całej Polski. Zamieszkuje w pobliżu zabudowań ludzkich.<br />
Spotykana w ruinach, zwałach kamieni, ale także w lasach. Bardzo często wkracza do wsi<br />
i miast, zasiedlając także strychy zamieszkałych budynków. Gatunek niebywale plastyczny –<br />
we Wrocławiu spotykana jest np. w ścisłym centrum miasta, z zabudową ciągłą, zasiedlając<br />
strychy zamieszkałych przez ludzi wielopiętrowych przedwojennych kamienic (L. Duduś –<br />
informacja ustna – dane niepublikowane). Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. podawana<br />
z kościoła w Żelaznym Moście, pałacu w Jędrzychowie-Nowy Dwór oraz zrujnowanego<br />
kościoła w Jędrzychowie-Nowiny. Obecnie potwierdzona na dwóch ostatnich stanowiskach.<br />
Poszycie dachu i strych kościoła w Żelaznym Moście zostały wyremontowane w roku 2011<br />
(informacja od miejscowego księdza) i „obecnie nie przebywają tam żadne zwierzęta”.<br />
W <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. cytowane są także dane leśników mówiące o częstym<br />
występowaniu kun na danym terenie. Liczne występowanie kuny domowej na terenie <strong>gminy</strong><br />
potwierdzają obecne obserwacje.<br />
173
Kuna leśna (tumak) Martes martes<br />
Rodzina: łasicowate Mustelidae<br />
Gatunek nieobjęty w Polsce ochroną prawną, jednak wymieniony w załączniku III<br />
Konwencji Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk<br />
obejmującego gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą<br />
podlegać ochronie jedynie częściowej.<br />
Występuje w całej Polsce. Zwyczajowo kojarzona z terenami leśnymi – spotykana<br />
jest także we wsiach i na obrzeżach miast. Wydaje się mniej liczna od kuny domowej. Obraz<br />
taki może być pozorny i wynikać z bardziej skrytego trybu życia kuny leśnej. Podczas<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. dane o występowaniu kuny leśnej uzyskane od leśników<br />
poddawane są w wątpliwość. Jest to o tyle niezrozumiałe, że znaleziono jeden martwy okaz<br />
na drodze Polkowice-Lubin. Obecne obserwacje pozwalają stwierdzić, że kuna leśna jest<br />
nielicznym, aczkolwiek stałym elementem fauny <strong>gminy</strong>.<br />
Łasica Mustela nivalis<br />
Rodzina: łasicowate Mustelidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto<br />
umieszczony na liście III załącznika Konwencji Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny<br />
i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym<br />
zapewnia się ochronę i które mogą podlegać ochronie jedynie częściowej.<br />
Występuje w całej Polsce. Nigdzie nie jest liczna. Zamieszkuje brzegi lasów, zarośla,<br />
pola, łąki, parki i cmentarze. Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. brak danych oryginalnych<br />
cytowane są dane uzyskane od leśniczych z których wynika, że łasica „występuje pospolicie<br />
na terenie całej <strong>gminy</strong>”. Twierdzenie to wydaje się nie mieć potwierdzenia w obserwacjach<br />
prowadzonych w obu inwentaryzacjach. Niemniej stwierdzić należy, że łasica jest nielicznym,<br />
aczkolwiek stałym elementem fauny <strong>gminy</strong>. Na terenie <strong>gminy</strong> wykazana na 2 stanowiskach.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 08.05.2012 Polkowice ul. Działkowa<br />
2 24.07.2012 okolice kościoła w Jędrzychowie<br />
174
Norka amerykańska Mustela vison<br />
Rodzina: łasicowate Mustelidae<br />
W Polsce pierwsze przypadki zabicia zbiegłych z niewoli norek amerykańskich miały<br />
miejsce na początku lat 60-tych ubiegłego wieku. Od tego czasu notowana była niemal<br />
w całej Polsce. Zamieszkuje głównie silnie zarośnięte brzegi cieków wodnych, stawów<br />
i jezior. Przy tym preferuje tereny leśne. Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. gatunku tego nie<br />
wykazano. Wydaje się, że ekspansja tego gatunku jest na tyle duża, że w chwili obecnej<br />
norka amerykańska jest nielicznym, aczkolwiek stałym elementem fauny <strong>gminy</strong>.<br />
Wydra Lutra lutra<br />
Rodzina: łasicowate Mustelidae<br />
Gatunek objęty ochroną częściową zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska<br />
z dnia 12 października 2011 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. W prawie<br />
międzynarodowym wydra objęta jest ochroną na podstawie konwencji berneńskiej (załącznik<br />
II) oraz Dyrektywy Rady 92/43/EWG z 21 maja 1992 roku w sprawie ochrony siedlisk<br />
naturalnych oraz dzikiej flory i fauny (tzw. Dyrektywa Siedliskowa) (załącznik II, IV).<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 23.04.2012 śródpolne rozlewisko/oczko wodne na Moskorzynce<br />
175
L.p. DATA STANOWISKO<br />
2 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
3 16.05.2012 przy cieku Błotna na zachód od Paulinowa<br />
4 17.05.2012 odchody, ślady, przy cieku Sucha Górna<br />
5 24.05.2012 Moskorzynka na północny-wschód od Żukowa<br />
6 24.05.2012 w pobliżu cieku „Dopływ z Trzebcza" w Trzebczu<br />
7 24.05.2012 Guzicki Potok<br />
8 06.06.2012 ciek na północny-wschód od Guzic<br />
9 08.07.2012 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
Występuje w całym kraju. Nigdzie nie jest zbyt liczna. Gatunek bardzo silnie związany<br />
z wodami. Zasiedla brzegi wszelkiego rodzaju wód płynących i stojących. Warunkiem jest<br />
obecność ryb które stanowią jej główny pokarm. Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. gatunek<br />
ten nie był wykazany. Wydra jest gatunkiem pośrednio wrażliwym na zanieczyszczenia wód<br />
(co zubaża jej bazę pokarmową). Prawdopodobnie jakość wód od 1996 r. uległa polepszeniu<br />
na tyle, że wydra zaczęła zasiedlać teren <strong>gminy</strong>. Obecnie ślady jej bytowania spotkać można<br />
głównie na Moskorzynce i pobliskich ciekach. Wiąże się to zapewne z zarybieniem<br />
Moskorzynki pstrągiem. Wydra w ciągu jednej nocy, szukając nowych siedlisk, może przebyć<br />
odległość 10-15 km. Przy, wydaje się, już stałej obecności na terenie <strong>gminy</strong>, może pojawiać<br />
176
się na wszystkich zarybianych stawach, na których może niestety powodować szkody. Na<br />
terenie <strong>gminy</strong> obecność wydry wykazano na 9 stanowiskach.<br />
Dzik Sus scrofa<br />
Rodzina: świniowate Suidae<br />
Występuje w całej Polsce. Zamieszkuje głownie lasy liściaste i mieszane, ale także<br />
niewielkie śródpolne laski, nadbrzeżne zarośla i trzcinowiska. Często żeruje na polach<br />
odbywając wędrówki z lasów na żerowiska. Preferuje tereny podmokłe. Podczas<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 r. dzika podawano tylko z okolic Jędrzychowa, Sobina i Dąbrowy.<br />
Obserwacje te wydają się niepełne. Obecnie ślady dzików na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
można spotkać praktycznie na wszystkich terenach leśnych, a także polach z dogodną dla<br />
niego bazą pokarmową (np. ziemniaki, kukurydza, buraki).<br />
Sarna Capreolus capreolus<br />
Rodzina: jeleniowate Cervidae<br />
Występuje w całej Polsce. Sarna zamieszkuje rzadkie lasy liściaste i mieszane.<br />
Spotkać ją można zarówno w zwartych kompleksach leśnych, jak i na bezleśnych<br />
wielkoobszarowych polach uprawnych. Preferuje tereny mozaikowe, rolniczo leśne. Obecnie<br />
ślady sarny na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice można spotkać praktycznie na wszystkich terenach<br />
leśnych, a także polach z dogodną dla niej bazą pokarmową.<br />
Jeleń europejski Cervus elaphus<br />
Rodzina: jeleniowate Cervidae<br />
Występuje na terenie całej Polski. Preferuje większe kompleksy leśne. Na terenie<br />
<strong>gminy</strong> nie wydaje się być zbyt liczny. Spotykany był na obrzeżach większych kompleksów<br />
leśnych. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice stwierdzony na 3 stanowiskach.<br />
NIETOPERZE<br />
Borowiec wielki Nyctalus noctula<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione.<br />
177
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 24.09.2011 na drodze od wsi Żuków do Moskorzyna – od rozwidlenia na Guzice do Moskorzyna<br />
2 23.04.2012 zadrzewienia z oczkiem wodnym przy torach kolejowych Kaźmierzów - Szyb<br />
Sieroszowice<br />
3 23.04.2012 śródpolne rozlewisko/oczko wodne na Moskorzynce<br />
4 16.05.2012 przy cieku Skłoba na zachód od Paulinowa<br />
5 16.05.2012 droga przez las Polkowice Dolne - Sieroszowice<br />
6 17.05.2012 przy cieku Sucha Górna<br />
7 17.05.2012 droga Kaźmierzów - Sucha Górna<br />
8 24.05.2012 Guzicki Potok, kolonia w dziupli<br />
9 18.05.2012 Sucha Górna park przypałacowy<br />
10 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
11 16.06.2012 okolice kościoła w Sobinie<br />
12 25.07.2012 droga między Jędrzychowem-Nowy Dwór a Sobinem<br />
13 24.07.2012 okolice kościoła w Jędrzychowie<br />
14 08.07.2012 osadnik „Gilów"<br />
W Polsce uznany za niezagrożony. Jeden z najliczniejszych Polskich nietoperzy.<br />
Gatunek związany z lasami i parkami. Na żerowiska wylatuje bardzo wcześnie. Poluje nad<br />
lasami i łąkami, nie unika otwartych przestrzeni. Kolonie rozrodcze najczęściej w dziuplach.<br />
Gatunek migrujący na znaczne odległości – do 2000 km. Dla ochrony gatunku istotne jest<br />
178
przede wszystkim zachowanie miejsc rozrodu (lasów o bogatej strukturze ze starym<br />
drzewostanem) oraz nie przegradzanie tras migracji (np. przez farmy wiatrowe). Najliczniej<br />
reprezentowany gatunek nietoperza na badanym terenie. Podobnie przedstawiała się jego<br />
liczebność podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 roku. Aktualnie stwierdzany na 14 stanowiskach.<br />
W dziupli nad Guzickim Potokiem znaleziono kolonię rozrodczą tego gatunku.<br />
Gacki nieoznaczone do gatunku Plecotus ssp.<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochrona ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 16.05.2012 droga przez las Polkowice Dolne - Sieroszowice<br />
2 29.05.2012 ruiny kościoła w Jęrzychowie-Nowiny<br />
Na stanowiskach poniższych zaobserwowano przelatujące gacki. Na podstawie sygnałów<br />
echolokacyjnych niemożliwe jest rozróżnienie gacka brunatnego od gacka szarego. Na<br />
179
podstawie głosów socjalnych ustalono, że na terenie <strong>gminy</strong> występują obydwa gatunki (patrz<br />
poniżej).<br />
Gacek brunatny Plecotus auritus<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochrona ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione.<br />
W Polsce niezagrożony. Gatunek eurytopowy. Poluje w lasach, parkach i ogrodach.<br />
Kolonie rozrodcze zakłada głównie w dziuplach drzew, budkach dla ptaków i nietoperzy, ale<br />
także na strychach budynków. Gatunek osiadły – migrujący tylko na nieznaczne odległości –<br />
rzadko powyżej 50 km. W terenie gatunek trudny do stwierdzenia. Niewielki zasięg<br />
echolokacji ogranicza jego wykrycie za pomocą detektora. Ponadto głosy echolokacyjne nie<br />
pozwalają na rozróżnienie z gackiem szarym Plecotus austriacus. Bardzo dobrą metodą<br />
wykrywania gacków jest wykrywanie jego wokalizacji godowej. Te głosy socjalne są dobrze<br />
słyszalne nawet bez użycia specjalistycznego sprzętu. Okres godowy to wrzesieńpaździernik.<br />
Dla ochrony gatunku ważna jest ochrona miejsc rozrodu (starych lasów,<br />
strychów) oraz zachowanie dużej mozaikowości roślinności, a także jak najbardziej<br />
rozwiniętą sieć zieleni śródmiejskiej. Z uwagi na trudności związane z jego wykrywalnością<br />
w terenie, na terenie <strong>gminy</strong> prawdopodobnie jest częstszy niż wynikałoby to z ilości<br />
stwierdzeń. W pałacu w Jędrzychowie-Nowy Dwór możliwa kolonia rozrodcza tego gatunku.<br />
Osoba wpuszczająca na strych pozwoliła tylko na pobieżną lustrację bez robienia zdjęć.<br />
Pozwoliło to stwierdzić obecność tego gatunku. Jednak nie obserwowano młodych. Na<br />
terenie <strong>gminy</strong> stwierdzony na 3 stanowiskach.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 22.10.2011 na drodze od wsi Żuków do Moskorzyna – od rozwidlenia na Guzice do<br />
Moskorzyna; głos socjalny<br />
2 24.09.2011 droga od wsi Żuków do Moskorzyna – od Żukowa do rozwidlenia na Guzice; głos<br />
socjalny<br />
3 16.06.2012 strych pałacu w Jędrzychowie-Nowy Dwór<br />
180
Gacek szary Plecotus austriacus<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochrona ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione.<br />
W Polsce niezagrożony. Gatunek często związany z siedzibami ludzkimi. Poluje w lasach,<br />
parkach i ogrodach. Kolonie rozrodcze zakłada na strychach budynków. Gatunek osiadły –<br />
migrujący tylko na nieznaczne odległości – rzadko powyżej 50 km. W terenie gatunek trudny do<br />
stwierdzenia. Niewielki zasięg echolokacji ogranicza jego wykrycie za pomocą detektora. Ponadto<br />
głosy echolokacyjne nie pozwalają na rozróżnienie z gackiem brunatnym Plecotus auritus. Bardzo<br />
dobrą metodą wykrywania gacków jest wykrywanie jego wokalizacji godowej. Głosy socjalne tego<br />
typu są dobrze słyszalne nawet bez użycia specjalistycznego sprzętu. Dla ochrony gatunku ważna<br />
jest ochrona miejsc rozrodu (strychów) oraz zachowanie dużej mozaikowości roślinności, a także<br />
jak najbardziej rozwiniętą sieć zieleni śródmiejskiej. Z uwagi na trudności związane z jego<br />
wykrywalnością w terenie, na terenie <strong>gminy</strong> prawdopodobnie jest częstszy niż wynikałoby to<br />
z ilości stwierdzeń. Prawdopodobnie, jednak rzadszy od gacka brunatnego. Na terenie <strong>gminy</strong><br />
stwierdzony na 1 stanowisku.<br />
181
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 24.09.2011 na drodze Dąbrowa - Tarnówek; głos socjalny<br />
Karlik malutki Pipistrellus pipistrellus<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochrona ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście III załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki o mniejszym zagrożeniu, którym zapewnia się ochronę i które mogą podlegać<br />
ochronie jedynie częściowej.<br />
W Polsce niezagrożony. Gatunek związany z lasami, stosunkowo częsty w pobliżu<br />
osiedli ludzkich. Poluje w lasach i na ich obrzeżach oraz w parkach i ogrodach, często nad<br />
wodami. Kolonie rozrodcze w dziuplach drzew, budkach, a także w szczelinach budynków.<br />
Gatunek migrujący prawdopodobnie nawet do 1000 km, zdarzają się jednak populacje<br />
osiadłe (czy – niemal osiadłe). Dla ochrony gatunku istotne jest przede wszystkim<br />
zachowanie miejsc rozrodu (lasów o bogatej strukturze ze starym drzewostanem) oraz nie<br />
przegradzanie tras migracji (np. przez farmy wiatrowe). Występuje na terenie całej <strong>gminy</strong>,<br />
182
wykorzystując prawdopodobnie wszystkie odpowiednie dla siebie siedliska. Na terenie <strong>gminy</strong><br />
stwierdzony na 15 stanowiskach.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 24.09.2011<br />
22.10.2011<br />
25.07.2012<br />
2 24.09.2011<br />
22.10.2011<br />
3 24.09.2011<br />
22.10.2011<br />
droga między Jędrzychowem-Nowy Dwór a Sobinem<br />
na drodze od wsi Żuków do Moskorzyna – od rozwidlenia na Guzice do Moskorzyna<br />
droga od wsi Żuków do Moskorzyna – od Żukowa do rozwidlenia na Guzice<br />
4 22.10.2011 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
5 22.10.2011 droga śródleśna od Małych Rynarcic do granicy <strong>gminy</strong><br />
6 06.11.2011 droga k. glinianek pod Polkowicami<br />
7 16.05.2012 przy cieku Błotna na zachód od Paulinowa<br />
8 17.05.2012 przy cieku Sucha Górna<br />
9 18.05.2012 Sucha Górna; park przypałacowy<br />
10 23.04.2012 śródpolne rozlewisko/oczko wodne na Moskorzynce<br />
11 06.06.2012 Żuków, park dworski<br />
12 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
13 16.06.2012 śródleśne oczko wodne na cieku Kalina<br />
14 16.06.2012 okolice kościoła w Sobinie<br />
15 08.07.2012 osadnik „Gilów"<br />
183
Karlik większy Pipistrellus nathusii<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochrona ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione.<br />
W Polsce uznany za niezagrożony. Gatunek związany z lasami, stosunkowo częsty<br />
w pobliżu osiedli ludzkich. Poluje w lasach i na ich obrzeżach oraz w parkach i ogrodach,<br />
często nad wodami. Kolonie rozrodcze w dziuplach drzew, budkach, a także w szczelinach<br />
budynków. Gatunek migrujący na znaczne odległości – do 2000 km. Dla ochrony gatunku<br />
istotne jest przede wszystkim zachowanie miejsc rozrodu (lasów o bogatej strukturze ze<br />
starym drzewostanem) oraz nie przegradzanie tras migracji (np. przez farmy wiatrowe).<br />
Nieliczny, jednak prawdopodobnie występuje na terenie całej <strong>gminy</strong>, wykorzystując<br />
prawdopodobnie wszystkie odpowiednie dla siebie siedliska. Na terenie <strong>gminy</strong> stwierdzony<br />
na 4 stanowiskach.<br />
184
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 22.10.2011 droga przez las Polkowice Dolne - Sieroszowice<br />
2 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
3 16.06.2012 śródleśne oczko wodne na cieku Kalina<br />
4 08.07.2012 osadnik „Gilów"<br />
Mroczek późny Eptesicus serotinus<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochrona ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 24.09.2011 droga Kaźmierzów. Sucha Górna<br />
2 24.09.2011 na drodze od wsi Żuków do Moskorzyna – od rozwidlenia na Guzice do Moskorzyna<br />
3 22.10.2011 droga Kaźmierzów. Sucha Górna<br />
4 22.10.2011 na drodze od wsi Żuków do Moskorzyna – od rozwidlenia na Guzice do Moskorzyna<br />
5 06.11.2011 droga k. glinianek pod Polkowicami<br />
6 16.05.2012 droga przez las Polkowice Dolne. Sieroszowice<br />
8 16.06.2012 okolice kościoła w Sobinie<br />
9 18.05.2012 Sucha Górna park przypałacowy<br />
10 29.05.2012 ruiny kościoła w Jęrzychowie-Nowiny<br />
11 24.07.2012 strych gorzelni w Jędrzychowie-Nowy Dwór– kolonia kilka szt.<br />
12 24.07.2012 okolice kościoła w Jędrzychowie<br />
185
W Polsce niezagrożony. Gatunek często związany z osiedlami ludzkimi. Poluje na<br />
skrajach lasu, w parkach, ogrodach, także nad łąkami, pastwiskami i w terenie<br />
zabudowanym. Często w pobliżu ulicznych latarni. Kolonie rozrodcze zwykle na strychach<br />
budynków. Gatunek migrujący na niewielkie odległości – do 250 km.<br />
Siedlisko mroczka późnego w starej gorzelni koło Jędrzychowa (fot. D. Łupicki, 2012)<br />
186
Dla ochrony gatunku najważniejsze jest zachowanie łąk i trwałych terenów zielonych<br />
o bogatym składzie gatunkowym oraz zaniechanie stosowania pestycydów. Jeden<br />
z częstszych nietoperzy na terenie <strong>gminy</strong>. Na strychu gorzelni w Jędrzychowie-Nowy Dwór<br />
znajduje się niewielka kolonia tego gatunku (kilka osobników). Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
stwierdzony na 12 stanowiskach.<br />
Nocek duży Myotis myotis<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochrona ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku II Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, uwzględniającym gatunki ważne dla Wspólnoty, których ochrona wymaga<br />
wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony.<br />
W Polsce uznany za niezagrożony. Gatunek często związany z osiedlami ludzkimi.<br />
W Polsce kolonie tego gatunku spotyka się niemal wyłącznie na strychach budynków. Żeruje<br />
w świetlistych lasach, parkach i nad łąkami latając nisko nad poziomem gruntu – nieraz<br />
nawet 25 km od miejsca schronienia dziennego. Gatunek migrujący na średnie odległości –<br />
do ok. 400 km. Dla gatunku najgroźniejsze jest stosowanie pestycydów, ważne jest także<br />
zachowanie miejsc żerowania – lasów o rzadkim podszycie i bogatej strukturze gatunkowej.<br />
Gatunek odbywający stosunkowo dalekie wędrówki dobowe. Co noc może żerować nawet<br />
w promieniu 25 kilometrów od kolonii, czy schronienia dziennego. Możliwy jest rozród tego<br />
gatunku w niedostępnych ruinach kościoła w Jęrzychowie-Nowiny. Na terenie <strong>gminy</strong><br />
stwierdzony na 2 stanowiskach.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 15.06.2012 rozlewiska na północny-wschód od Jędrzychowa<br />
2 25.07.2012 ruiny kościoła w Jęrzychowie-Nowiny<br />
187
Nocek Natterera Myotis nattereri<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochrona ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione.<br />
W Polsce uznany za niezagrożony. Gatunek związany z lasami. Poluje w świetlistych<br />
lasach, parkach i ogrodach, najczęściej w pobliżu roślinności. Kolonie rozrodcze zakłada<br />
zwykle w dziuplach drzew, na strychach i szczelinach budynków oraz w budkach dla ptaków,<br />
czy nietoperzy. Gatunek w większości osiadły, migruje na niewielkie odległości do 150 km.<br />
Dla ochrony gatunku istotne jest przede wszystkim zachowanie miejsc rozrodu (lasów<br />
o bogatej strukturze ze starym drzewostanem) oraz zapobieganie fragmentacji siedlisk (np.<br />
przez drogi). Na strychu gorzelni w Jędrzychowie-Nowy Dwór znajduje się niewielka kolonia<br />
tego gatunku (kilka osobników). Współwystępuje tam z mroczkiem późnym. Na terenie<br />
<strong>gminy</strong> stwierdzony na 3 stanowiskach.<br />
188
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 22.10.2011 osadnik „Gilów"<br />
2 24.07.2012 strych gorzelni w Jędrzychowie-Nowy Dwór–kilka szt.; kolonia<br />
3 25.07.2012 droga między Jędrzychowem-Nowy Dwór a Sobinem<br />
Nocek rudy Myotis daubentonii<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochrona ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione.<br />
Jeden z częściej spotykanych w naszym kraju nietoperzy – uznany za gatunek<br />
niezagrożony. Związany jest z lasami i wodami. Poluje latając nisko nad powierzchnią wody,<br />
a także w pobliżu zadrzewień i zakrzewień. Kolonie rozrodcze zakłada zwykle w dziuplach<br />
i spękaniach drzew, rzadziej w budkach dla nietoperzy, szczelinach mostów i budynkach.<br />
Migruje na niewielkie odległości – do 250 km.<br />
189
Dla ochrony gatunku istotne jest przede wszystkim zachowanie miejsc rozrodu<br />
(podmokłych lasów, lasów w pobliżu zbiorników wodnych – w obu przypadkach ze starym<br />
drzewostanem) oraz zapobieganie fragmentacji siedlisk (np. przez drogi). Gatunek związany<br />
z wodami – spotkać go można na wszystkich ciekach i oczkach wodnych. Raczej unika<br />
akwenów zarośniętych. Na terenie <strong>gminy</strong> obserwowany na 15 stanowiskach.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 24.09.2011 Moskorzynka na południe od Moskorzyna<br />
2 24.09.2011 ciek na północny-wschód od Guzic<br />
3 01.10.2011 droga Dąbrowa - Tarnówek<br />
4 16.10.2011 zarośnięte rozlewisko na cieku Skłoba k. Paulinowa<br />
5 22.10.2011 Moskorzynka na południe od Moskorzyna<br />
6 22.10.2011 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
7 22.10.2011 ciek na północny-wschód od Guzic<br />
8 22.10.2011 droga śródleśna od Małych Rynarcic do granicy <strong>gminy</strong><br />
9 06.11.2011 droga k. glinianek pod Polkowicami<br />
10 23.04.2012 śródpolne rozlewisko/oczko wodne na Moskorzynce<br />
11 16.05.2012 przy cieku Błotna na zachód od Paulinowa<br />
12 17.05.2012 przy cieku Sucha Górna<br />
13 18.05.2012 Sucha Górnapark przypałacowy<br />
190
L.p. DATA STANOWISKO<br />
14 06.06.2012 Żuków, park dworski<br />
15 15.06.2012 rozlewiska na pn.-wsch. od Jędrzychowa<br />
Mopek Barbastella barbastellus<br />
Rodzina: mroczkowate Vespertilionidae<br />
Gatunek objęty ochrona ścisłą, wymagający ochrony czynnej zgodnie<br />
z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 roku w sprawie<br />
ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto umieszczony na liście II załącznika Konwencji<br />
Berneńskiej o ochronie europejskiej fauny i flory oraz ich naturalnych siedlisk obejmującego<br />
gatunki bardzo zagrożone i ściśle chronione; oraz w załączniku II Dyrektywy Rady<br />
92/43/EWG, uwzględniającym gatunki ważne dla Wspólnoty, których ochrona wymaga<br />
wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony.<br />
W Polsce gatunek o nieokreślonym statusie ochronnym (zbyt mało danych). Gatunek<br />
eurytopowy, spotykany jednak głównie na terenach lesistych. Najczęściej żeruje na<br />
obrzeżach lasów, w parkach i ogrodach, nierzadko w pobliżu zabudowań. Gatunek migrujący<br />
na średnie odległości – do ok. 300 km. Wszędzie nieliczny. Kolonie tego gatunku<br />
odnajdowane są tylko przypadkowo i bardzo rzadko (jak dotąd w Polsce znaleziono tylko<br />
kilka). Kolonie mopków nawet w ciągu jednego sezonu mogą kilkakrotnie zmieniać<br />
lokalizację. Mapowanie tego gatunku jest bardzo problematyczne. Dla ochrony gatunku<br />
istotne jest przede wszystkim zachowanie miejsc rozrodu (lasów o bogatej strukturze ze<br />
starym drzewostanem) oraz nie przegradzanie tras migracji (np. przez farmy wiatrowe).<br />
Podczas <strong>inwentaryzacji</strong> w 1996 r. gatunek niewykazany. Obecnie wszystkie obserwacje<br />
dokonano jednej nocy w drugiej połowie października, a więc podczas szczytu jesiennej<br />
migracji. Nie należy wykluczyć możliwości, że mopek na stałe na terenie <strong>gminy</strong> nie<br />
występuje, ale leży ona na tracie jego wędrówek. Na terenie <strong>gminy</strong> stwierdzony na<br />
3 stanowiskach.<br />
L.p. DATA STANOWISKO<br />
1 22.10.2011 droga przez las Polkowice Dolne - Sieroszowice<br />
2 22.10.2011 okolice zbiornika w Tarnówku<br />
3 22.10.2011 droga śródleśna od Małych Rynarcic do granicy <strong>gminy</strong><br />
191
III.4.5.4.<br />
PODSUMOWANIE<br />
Teriofauna obszaru, jak na gminę przemysłową jest stosunkowo bogata. Na terenie<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice stwierdzono występowanie 39 gatunków ssaków. W porównaniu<br />
z inwentaryzacją w roku 1996, nie udało się potwierdzić obserwowanego na rozlewiskach<br />
pod Jędrzychowem borowiaczka (Łupicki, 1998) oraz daniela (łania obserwowana<br />
w okolicach między Gilowem a Żelaznym Mostem). W przypadku daniela mogło dojść do<br />
błędnego oznaczenia. Wykazano natomiast nienotowane wcześniej, wydrę, bobra, norkę<br />
amerykańską, jenota oraz mopka i nornika burego.<br />
Gmina na znacznym obszarze wykazuje mozaikowy charakter roślinności oraz<br />
stosunkowo gęstą sieć cieków wodnych, co wyraźnie ssakom służy. Paradoksalnie dobra<br />
sytuacja materialna <strong>gminy</strong> nie służy nietoperzom. Ogromna większość budynków, w których<br />
mogłyby zakładać kolonie rozrodcze jest świeżo wyremontowana. Dotyczy to wszystkich<br />
czynnych kościołów. Natomiast stan techniczny zrujnowanych zabudowań pałacowych np.<br />
w Żukowie, Jędrzychowie-Nowiny czy Jędrzychowie-Nowy Dwór nie pozwala na penetrację<br />
w celu potwierdzenia wysoce prawdopodobnego występowania tam kolonii rozrodczych<br />
nietoperzy. Jedyne uwagi i zalecenia ochronne dotyczące teriofauny <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
dotyczą szczególnej rozwagi podczas prac melioracyjnych. Każde osuszanie terenu<br />
negatywnie wpływa na Micromammalia. Przy planowaniu inwestycji drogowych konieczne<br />
192
jest zapewnienie ssakom możliwości migracji, a więc zaprojektowanie odpowiednich przejść<br />
dla zwierząt. W przypadku nietoperzy konieczne jest projektowanie, zwłaszcza na ciekach<br />
wodnych, zintegrowanych przejść dolnych (które nietoperze chętnie wykorzystują). W tabeli<br />
podano stwierdzone na terenie <strong>gminy</strong> gatunki nietoperzy wraz z syntetycznymi<br />
wiadomościami dotyczącymi ich biologii i behawioru. Przy inwestycjach drogowych może<br />
dochodzić do konfliktu z gatunkami „niskolatającymi”, natomiast przy inwestycjach farm<br />
wiatrowych będzie dochodziło do kolizji z gatunkami latającymi wysoko.<br />
Nietoperze na żerowiska wykorzystują miejsca o największym zagęszczeniu owadów.<br />
Naturalne są np. miejsca rojenia jętek czy ochotek, masowe pojawy chrabąszcza majowego<br />
czy guniaka czerwczyka. Owady gromadzą się jednak także z przyczyn „antropogenicznych”.<br />
Coraz więcej mówi się o tzw. zanieczyszczeniu środowiska światłem (Light Pollution;<br />
Lichtschmutzung). Często jasno oświetlone konstrukcje i obiekty przemysłowe wabią owady,<br />
do których z kolei zlatują się nietoperze. Z punktu widzenia ochrony tych ssaków nie jest to<br />
korzystne. Oświetlenie dróg i ulic ma także wpływ na nietoperze (np. Rydell, Racey, 1995).<br />
Światło wabiąc owady przyciąga także polujące na nie nietoperze, a te z kolei padają<br />
ofiarami ruchu drogowego (Institute of lighting engineers. 1992. Guidance Notes for the<br />
Reduction of Light Pollution.). Dlatego właśnie poniższe zalecenia mają charakter ogólny.<br />
Realna jest sytuacja, że w fazie budowy na danym terenie nietoperze nie są obserwowane<br />
natomiast pojawiają się, gdy oświetlenie będzie już działać i tym samym wabić owady.<br />
Pomimo, iż oświetlenie dróg i ulic jest konieczne, jednak jego negatywny wpływ<br />
można znacznie minimalizować. Przede wszystkim należy stosować oświetlenie niewabiące<br />
owadów. Najlepsze są niskociśnieniowe lampy sodowe (SOX), dużo gorsze są<br />
wysokociśnieniowe lampy sodowe (SON), natomiast niedopuszczalne jest stosowanie lamp<br />
rtęciowych (MBF). Bardzo ważny jest także sposób montowania lamp. Generalna zasada<br />
jest jedna – należy unikać zbędnego rozpraszania światła! Na rysunkach poniżej<br />
schematycznie przedstawiono zalecany sposób montażu lamp oraz przykłady niewłaściwego<br />
ich użycia. Warto podkreślić, że właściwie skierowany strumień światła jest bardziej<br />
efektywny dla ludzi, tak więc istnieje wspólnota interesów, co pozwala poprawić stan<br />
oświetlenia i zmniejszyć negatywne oddziaływanie na nietoperze.<br />
Niektóre gatunki nietoperzy np. nocek rudy, unikają światła, a jak dowodzą badania<br />
rozproszone światło może stanowić dla nich poważną barierę. Podobnie negatywny wpływ<br />
stwierdzono na nocki łydkowłose Myotis dasycneme (Kuijper i in., 2008). W takim przypadku<br />
nietoperze wyszukują miejsc nieoświetlonych w celu przebycia drogi. Ważne jest<br />
skierowania światła na drogę, a nie na otaczające ją zarośla. Często montowanie oświetlenia<br />
w innych miejscach jak przepusty pod drogami czy oświetlanie mostów lub kładek nad drogą<br />
mogą skutkować rezygnacje przez nietoperze z wykorzystywania takich miejsc.<br />
193
W związku ze stwierdzonym oddziaływaniem światła na nietoperze proponuje się na<br />
wszystkich oświetlanych odcinkach dróg i obiektach:<br />
1. instalowanie lamp o odpowiednim skierowaniu strumienia światła<br />
2. stosowaniu lamp sodowych nie przywabiających owadów.<br />
Przykłady prawidłowej i wadliwej instalacji oświetlenia ulicznego<br />
Ponadto specyfiką <strong>gminy</strong> jest obecność często leżących na ziemi rurociągów. W tej<br />
chwili nie widać efektu fragmentacji siedlisk drobnych ssaków spowodowanej tymi<br />
elementami infrastruktury przemysłowej. Potwierdzenie tego typu tezy wymagałoby badań<br />
z zakresu zróżnicowania genetycznego między populacjami (a wiadomo, że populacje<br />
ryjówek mogą być rozdzielone i izolowane nasypem kolejowym). Potencjalnej fragmentacji<br />
zapobiegałoby wykonanie co kilkadziesiąt metrów „podkopów” pod rurociągiem (wystarczy<br />
prześwit o świetle ok. 1 m 2 ). Działanie takie nie wpłynie zapewne na stabilność konstrukcji<br />
rurociągu, a drobnym zwierzętom ułatwi przemieszczanie się po obszarze <strong>gminy</strong>. Rurociągi<br />
te paradoksalnie wykorzystywane są przez nietoperze – bardzo chętnie wzdłuż nich migrują,<br />
traktując je jak linearnych kształtów krajobraz, wzdłuż którego zwykle się przemieszczają<br />
(Limpens i Kapteyn, 1991).<br />
W świetle obecnych obserwacji składu, liczebności poszczególnych gatunków<br />
(z poprawką na krótki, jednosezonowy okres badań) oraz stanu środowiska, lokalne<br />
populacje ssaków wydają się stabilne i przy uwzględnieniu ogólnych zaleceń ochronnych nie<br />
przewiduje się poważniejszych zagrożeń.<br />
194
STATUS OCHRONNY (EN . GATUNKI BARDZO WYSOKIEGO RYZYKA, SILNIE ZAGROŻONE; NT . GATUNKI NIŻSZEGO RYZYKA, ALE BLISKIE<br />
EKOLOGII GATUNKÓW NIETOPERZY STWIERDZANYCH NA TERENIE GMINY POLKOWICE<br />
LC<br />
LC<br />
LC<br />
LC<br />
ZAGROŻENIA; LC . GATUNKI NA RAZIE NIE ZAGROŻONE WYMARCIEM, DD – GATUNEK O NIEOKREŚLONYM ZAGROŻENIU ) ORAZ WYBRANE ASPEKTY<br />
nocek duży Myotis myotis<br />
nocek Natterera Myotis nattereri<br />
nocek rudy Myotis daubentonii<br />
mroczek późny Eptesicus serotinus<br />
karlik malutki Pipistrellus pipistrellus<br />
karlik większy Pipistrellus nathusii<br />
borowiec wielki Nyctalus noctula<br />
gacek brunatny Plecotus auritus<br />
gacek szary Plecotus austriacus<br />
Mopek Barbastella barbastellus<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
średniodysta<br />
nsowe<br />
osiadły<br />
krótkodystan<br />
sowe<br />
osiadły<br />
długodystan<br />
sowe<br />
długodystan<br />
sowe<br />
długodystan<br />
sowe<br />
osiadłe<br />
osiadłe<br />
średniodysta<br />
nsowe<br />
lasy, łąki<br />
w zadrzewieniach i<br />
zakrzewieniach<br />
nad wodami,<br />
zadrzewienia<br />
obrzeża lasów, parki, łąki<br />
obrzeża lasów<br />
obrzeża lasów nad<br />
wodami<br />
obrzeża lasów<br />
w lasach i<br />
zadrzewieniach<br />
w lasach i<br />
zadrzewieniach<br />
tereny zamknięte,<br />
obrzeża lasów, ogrody<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II<br />
II i IV<br />
IV<br />
IV<br />
IV<br />
IV<br />
IV<br />
IV<br />
IV<br />
IV<br />
II i IV<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
DD<br />
LC<br />
LC<br />
LC<br />
LC<br />
LC<br />
NT<br />
STATUS OCHRONNY<br />
IUCN<br />
POLSKA CZERWONA<br />
KSIĘGA ZWIERZĄT<br />
DYREKTYWA<br />
92/43/EWG (załącznik)<br />
KONWENCJA BOŃSKA<br />
(załącznik)<br />
KONWENCJA<br />
BERNEŃSKA (załącznik)<br />
ŚRODOWISKO<br />
ŻEROWANIA<br />
MIGRACJE<br />
wiosenne i jesienne<br />
LOT NA DUŻYCH<br />
WYSOKOŚCIACH<br />
(>40m)<br />
LOT NA MAŁYCH<br />
WYSOKOŚCIACH<br />
PRZYCIĄGANIE PRZEZ<br />
OŚWIETLENIE<br />
ZNANE KOLIZJE<br />
ŚMIERTELNE<br />
GATUNKI<br />
195
III.4.5.5.<br />
LITERATURA<br />
1. Kasperczyk B., 1987. Rozprzestrzenienie się bobra (Castor fiber) w Europie w XX wieku.<br />
Przegląd Zoologiczny 31.<br />
2. Kuijperi P. J. D., Schut1 J., Dullemen D., Toorman H ., Goossens N., Ouwehand J., Limpens<br />
J.G.A.H. 2008. Experimental evidence of light disturbance along the commuting routes of pond<br />
bats (Myotis dasycneme). Lutra 2008 51 (1): 37-49.<br />
3. Limpens H.J.G.A., Kapteyn K. 1991. Bats, their behaviour and linear landscape elements.<br />
Myotis, 29: 39-48.<br />
4. Łupicki D. (1999): Borowiaczek Nyctalus leisleri (Kuhl, 1818) na rozlewisku w Jędrzychowie<br />
(woj. dolnośląskie). Chrońmy Przyrodę Ojczystą; R. LV (55), 2: s. 120-122.<br />
5. Pucek Z, (red.): Klucz do oznaczania ssaków Polski. PWN, Warszawa, 387 s.<br />
6. Pucek Z., Raczyński J. 1983. Atlas rozmieszczenia ssaków w Polsce. PWN Warszawa.<br />
7. Rydell J., Racey P.A. 1995. Street lamps and the feeding ecology of insectivorous bats, Symp.<br />
Zool. Soc. Lond. 67: 291–307<br />
8. Wilson D.E., Reeder D.M. (red). 2005. Mammal Species of the World. A Taxonomic and<br />
Geographic Reference (3rd ed), Johns Hopkins University Press.<br />
196
IV. OCHRONA PRZYRODY<br />
IV.1.<br />
WSTĘP<br />
W tej części opracowania scharakteryzowano istniejące i proponowane formy<br />
ochrony przyrody oraz określono na bazie aktualnych badań terenowych i prac kameralnych<br />
nad zapisami istniejących i projektowanych dokumentów planistycznych zagrożenia<br />
zewnętrzne i wewnętrzne dla obszarowych form ochrony.<br />
ISTNIEJĄCE I PROPONOWANE FORMY OCHRONY OBSZAROWEJ W GMINIE POLKOWICE<br />
Zgodnie z zapisami Ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r.<br />
(Dz.U. 2004 nr 92 poz. 880 z późn. zmianami; tekst jednolity - Dz.U. z 2009 r. nr 151 poz.<br />
1220) za zagrożenia wewnętrzne przyjęto czynniki mogące „wywołać niekorzystne zmiany<br />
cech fizycznych, chemicznych lub biologicznych zasobów, tworów i składników chronionej<br />
przyrody, walorów krajobrazowych oraz przebiegu procesów przyrodniczych, wynikający<br />
z przyczyn naturalnych lub z działalności człowieka w granicach obszarów lub obiektów<br />
podlegających ochronie prawnej”. Z kolei za zagrożenia zewnętrzne przyjęto czynniki<br />
mogące „wywołać niekorzystne zmiany cech fizycznych, chemicznych lub biologicznych<br />
zasobów, tworów i składników chronionej przyrody, walorów krajobrazowych oraz przebiegu<br />
197
procesów przyrodniczych, wynikający z przyczyn naturalnych lub z działalności człowieka,<br />
mający swoje źródło poza granicami obszarów lub obiektów podlegających ochronie<br />
prawnej” (art. 5 Ustawy o ochronie przyrody).<br />
W związku z dużą liczbą proponowanych do ochrony obszarów w postaci nowych<br />
form ochrony rozpoznanie zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych poszerzono o te obszary.<br />
Dla każdego obszaru obok opisów zagrożeń przedstawiono ich zobrazowania kartograficzne.<br />
Dodatkowo w rozdziale tym sprecyzowano zalecenia ochronne dla niektórych<br />
obszarów chronionych i proponowanych do ochrony. Zalecenia te nie mają jednak<br />
charakteru zadań ochronnych i stanowią ogólne wskazania do działań mogących poprawić<br />
funkcjonowanie całych ekosystemów we wskazanych obszarach.<br />
IV.2.<br />
ISTNIEJĄCE FORMY OCHRONY PRZYRODY<br />
IV.2.1.<br />
IV.2.1.1.<br />
OBSZAROWE FORMY OCHRONY PRZYRODY<br />
OBSZAR CHRONIONEGO KRAJOBRAZU „LASY CHOCIANOWSKIE”<br />
Powołany Rozporządzeniem Wojewody Legnickiego z dnia 1 czerwca 1998 r.<br />
w sprawie uznania za Obszary Chronionego Krajobrazu (Dz. Urz. Woj. Leg. nr 28 z dnia<br />
06.10.1998 r. poz. 250), zmienionym Rozporządzeniem Wojewody Dolnośląskiego<br />
nr 26 z dnia 28 listopada 2008 r. w sprawie Obszaru Chronionego Krajobrazu „Lasy<br />
Chocianowskie” (Dz. Urz. Woj. Dol. Nr 317 z dnia 10.12.2008 r. poz. 3925). Obszar objęto<br />
ochroną ze względu na wyróżniający się krajobraz i zróżnicowanie ekosystemowe,<br />
wartościowe ze względu na możliwość zaspokajania potrzeb związanych z turystyką<br />
i wypoczynkiem oraz pełnioną funkcję korytarzy ekologicznych. Zgodnie z obowiązującym<br />
rozporządzeniem nadzór nad obszarem o powierzchni 5132 ha położonym w powiecie<br />
polkowickim na terenie gmin Chocianów i Polkowice sprawuje Wojewoda Dolnośląski (patrz:<br />
mapa - nr 1 – oznacz. czerwone). Opis przebiegu granic obszaru określa załącznik nr 1 do<br />
rozporządzenia.<br />
Obszar Chronionego Krajobrazu „Lasy Chocianowskie” obejmuje dolinę rzeki<br />
Szprotawy wraz z całym jej systemem wód powierzchniowych. Na jego terenie znajdują się<br />
zwarte powierzchnie leśne, rozległe obszary łąk w dolinach rzecznych oraz północna część<br />
miasta Chocianów z bardzo ciekawym florystycznie parkiem podworskim. Obszar ten ma<br />
charakter krajobrazu nizinnych dolin rzecznych. Rzeki płyną słabo wciętymi dolinami z dużą<br />
ilością kanałów, odgałęzień i rozlewisk. Duże wartości przyrodnicze prezentuje szata<br />
roślinna. Zbiorowiska leśne są reprezentowane przez lasy mieszane, fragmenty lasów<br />
dębowych oraz lasy łęgowe. Interesujące są torfowiskowe zbiorowiska roślinne. W miejscach<br />
stale podmokłych rozwija się bujna roślinność szuwarowa (źródło: http://crfop.gdos.gov.pl).<br />
198
W granicach <strong>gminy</strong> Polkowice znajduje się 609,62 ha gruntów objętych ochroną<br />
w ramach obszaru chronionego krajobrazu „Lasy Chocianowskie”, z czego ponad 60%<br />
powierzchni stanowią lasy znajdujące się w zarządzie nadleśnictwa Chocianów położone<br />
w oddziałach 161, 178, 189-193, 216-218, 231-235, 249-252, 267. W większości są to<br />
jednowiekowe gospodarcze drzewostany sosnowe pełniące funkcje krajobrazowe<br />
i wodochronne. Zajmują one siedliska borów mieszanych i lasów mieszanych świeżych<br />
i wilgotnych. Pozostałą część obszaru zajmują pola uprawne i łąki.<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA OBSZARU CHRONIONEGO KRAJOBRAZU „LASY<br />
CHOCIANOWSKIE”<br />
199
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
<br />
<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – rozwój populacji czeremchy amerykańskiej<br />
oraz niecierpka drobnokwiatowego (kod 2);<br />
Usuwanie starych drzew – nielegalne pozyskanie pojedynczych starych dębów na<br />
obrzeżach drzewostanu (kod 3);<br />
Zmiana stosunków wodnych – deficyty wody stymulujące procesy degeneracyjne<br />
siedlisk hydrogenicznych i wilgotnych (kod 9).<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
Zaśmiecanie – zarówno przez odwiedzających obszar, jak i nielegalny wywóz<br />
nieczystości (kod 7).<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
IV.2.1.2.<br />
ZESPÓŁ PRZYRODNICZO-KRAJOBRAZOWY „GUZICKI POTOK”<br />
Zespół został powołany Uchwałą Nr XXXIII/343/10 Rady Miejskiej w Polkowicach<br />
z dnia 28 czerwca 2010 r. w sprawie ustanowienia „zespołu przyrodniczo-krajobrazowego<br />
Guzicki Potok". Obejmuje on odcinek doliny potoku o naturalnym charakterze, z licznymi<br />
źródliskami oraz przylegającymi do niego zbiorowiskami żyznych lasów liściastych<br />
o powierzchni 23,7871 ha położony w północnej części <strong>gminy</strong> Polkowice, pomiędzy<br />
miejscowościami Guzice i Polkowice. Obiekt zlokalizowany jest na działkach oznaczonych<br />
w ewidencji gruntów nr: 324/8 (1,2982 ha) i 324/13 (3,7889 ha) obrębu Guzice oraz na<br />
częściach działek o nr: 324/27 (3,77 ha), 354/231 (6,06 ha) i 374/227 (8,87 ha) obrębu<br />
Guzice (patrz: mapa - nr 2 – oznacz. czerwone). Działki nr 354/231 i 374/227 stanowią<br />
własność Skarbu Państwa w zarządzie nadleśnictwa Lublin.<br />
Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Guzicki Potok” składa się z trzech części:<br />
<br />
<br />
<br />
obszar źródliskowy z siecią drobnych strumieni, w tym część o charakterze<br />
okresowym;<br />
fragment silnie meandrujący o mniejszych spadkach w obrębie otwartego krajobrazu<br />
rolniczego;<br />
park zabytkowy z pozostałościami budowli hydrotechnicznych.<br />
Obszar źródliskowy tworzy kilkadziesiąt źródeł i obszarów wysiękowych oddających<br />
wody kilku strumieniom, łączącym się u wylotu lasu w jeden potok. Porasta go kompleks<br />
żyznych lasów liściastych otoczonych jednowiekowymi lasami gospodarczymi znajdującymi<br />
się w zarządzie nadleśnictwa Lubin. Lasy te tworzą naturalną otulinę źródliska, chroniąc je<br />
200
przed spływem zanieczyszczeń z terenów rolniczych. Gatunkiem panującym jest tu dąb<br />
w wieku ponad 100 lat. Naturalna struktura obiektu nie została zaburzona, dzięki czemu<br />
zachował on bogatą orografię i swój podgórski charakter. Stałe i okresowe strumienie<br />
wykazują szybki przepływ wody, skręcają pod ostrymi kątami, tworząc w kilku miejscach<br />
niewielkie wodospady i kaskady oraz ukryte wśród drzew liczne wąwozy i jary. Po<br />
opuszczeniu terenów leśnych potok płynie szerszą doliną, silnie meandrując. Występują tu<br />
tarasy akumulacyjne powstałe z materiałów wypłukanych z części źródliskowej. Ten odcinek<br />
doliny potoku wykazuje ogromne zdolności retencyjne – koryto potoku ma długość 500 m na<br />
70 m długości doliny. W dolnym biegu potok przepływa przez XIX-wieczny zabytkowy park<br />
w Guzicach, stanowiąc jego zasadniczy element kompozycyjny. Południową granicę parku<br />
tworzy szpaler wiekowych lip. Ta część zespołu stanowi własność prywatną. Na terenie<br />
zespołu występuje szereg cennych gatunków roślin, m. in.: przytulia wonna Galium<br />
odoratum, pierwiosnek lekarski Primula veris, porzeczka czarna Ribes nigrum, kalina<br />
koralowa Viburnum opulus, kokorycz wątła Corydalis intermedia, paprotka zwyczajna<br />
Polypodium vulgare, kruszczyk połabski Epipactis albensis, przylaszczka pospolita Hepatica<br />
nobilis, bluszcz pospolity Hedera helix, przytulia okrągłolistna Galium rotundifolium.<br />
Meandry Guzickiego Potoku w zespole przyrodniczo-krajobrazowym „Guzicki Potok”<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
201
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA ZESPOŁU PRZYRODNICZO-KRAJOBRAZOWEGO<br />
„GUZICKI POTOK”<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – rozwój populacji czeremchy amerykańskiej,<br />
niecierpka drobnokwiatowego na siedlisku grądu i łęgu (kod 2);<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
<br />
<br />
Synantropizacja flory – wnikanie gatunków synantropijnych z otaczających pól<br />
(kod 4);<br />
Nadmierna penetracja terenu wynikająca z łatwej dostępności obszaru i bliskiego<br />
sąsiedztwa zabudowań (kod 6);<br />
Zaśmiecanie – zarówno przez odwiedzających obszar, jak i nielegalny wywóz<br />
nieczystości (kod 7).<br />
202
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
<br />
<br />
Zabudowa – w bezpośrednim sąsiedztwie wschodniej części obszaru przeznaczono<br />
tereny pod zabudowę mieszkaniowo-usługową, która w przypadku zbyt bliskiej<br />
lokalizacji od granicy obszaru może stanowić źródło potencjalnie negatywnych<br />
oddziaływań na elementy przyrodnicze obszaru (kod 13);<br />
Oddziaływanie liniowych elementów infrastruktury – budowa nowych dróg w bliskim<br />
sąsiedztwie obszaru (kod 12).<br />
IV.2.1.3.<br />
ZESPÓŁ PRZYRODNICZO-KRAJOBRAZOWY „TRZEBCZ”<br />
Zespół powołano Uchwałą Nr XXXIII/344/10 Rady Miejskiej w Polkowicach z dnia<br />
28 czerwca 2010 r. w sprawie ustanowienia „zespołu przyrodniczo-krajobrazowego Trzebcz”.<br />
Celem ochrony obiektu jest zachowanie walorów przyrodniczych, krajobrazowych,<br />
estetycznych i historycznych odcinka doliny potoku o naturalnym charakterze, z licznymi<br />
źródliskami oraz przylegającymi do niego zbiorowiskami żyznych lasów liściastych.<br />
Przedmiot ochrony stanowi tu dolina potoku z zachowanym w stanie naturalnym ciekiem<br />
wodnym Trzebcz wraz z mniejszymi dopływami i przylegającymi do niego lasami, położona<br />
w północnej części <strong>gminy</strong> Polkowice, w pobliżu miejscowości Trzebcz na powierzchni<br />
21,5277 ha. Obiekt zlokalizowany jest na działkach oznaczonych w ewidencji gruntów nr:<br />
1 (Wp 0,4678 ha) i 2 (Wp 0,0099 ha) obrębu Trzebcz oraz na częściach działek o nr: 378<br />
(5,88 ha) i 379 (12,93 ha) obrębu Komorniki i 328 (2,24 ha) obrębu Guzice (patrz: mapa –<br />
nr 3 – oznacz. czerwone). Grunty te stanowią własność Skarbu Państwa i znajdują się<br />
w zarządzie Starostwa Powiatowego w Polkowicach (działki nr 1 i 2 – wody płynące) oraz<br />
nadleśnictwa Lubin.<br />
Lasy porastające tereny przyległe do potoku Trzebcz stanowią drzewostany dębowe<br />
i olszowe rosnące na siedlisku olsu jesionowego, lasu wilgotnego i lasu mieszanego<br />
świeżego. Głównym walorem obiektu jest obficie meandrujący potok ze strefami erozji<br />
i akumulacji, zakolami, podcięciami, stromymi ściankami, odcinkami bystrzy i plos oraz<br />
niewielkimi naturalnymi wodospadami i kaskadami. Na opisywanym terenie dominują<br />
zbiorowiska leśne reprezentujące łęgi i grądy, którym towarzyszą zbiorowiska zaroślowe<br />
tworzące okrajki i oszyjki kompleksów leśnych, a także zbiorowiska ziołoroślowe, będące<br />
pozostałością niewielkich łąk i polan.<br />
203
Koryto potoku Trzebcz w ZPK „Trzebcz” (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – rozwój populacji czeremchy amerykańskiej,<br />
niecierpka drobnokwiatowego na siedlisku grądu i łęgu (kod 2).<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
<br />
<br />
Synantropizacja flory – wnikanie gatunków synantropijnych z otaczających pól<br />
(kod 4).<br />
Nadmierna penetracja terenu wynikająca z łatwej dostępności obszaru i bliskiego<br />
sąsiedztwa zabudowań (kod 6);<br />
Zaśmiecanie – zarówno przez odwiedzających obszar, jak i nielegalny wywóz<br />
nieczystości (kod 7).<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
<br />
<br />
Oddziaływanie liniowych elementów infrastruktury – budowa nowych dróg lub<br />
przesyłowych sieci energetycznych w bliskim sąsiedztwie obszaru (kod 12).<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – rozwój populacji słonecznika bulwiastego<br />
i możliwość jego przeniesienia na teren chroniony; presja ze strony dużych populacji<br />
nawłoci na wschodniej „ścianie” drzewostanów obszaru skutkująca ograniczeniem<br />
powierzchni naturalnych zbiorowisk okrajkowych (kod 2).<br />
204
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA ZESPOŁU PRZYRODNICZO-KRAJOBRAZOWEGO<br />
„TRZEBCZ”<br />
IV.2.2.<br />
IV.2.2.1.<br />
INDYWIDUALNE FORMY OCHRONY PRZYRODY<br />
POMNIKI PRZYRODY<br />
ALEJA DĘBOWA W NOWYM DWORZE<br />
Dnia 16 czerwca 2008 roku na mocy uchwały Rady Miejskiej w Polkowicach za<br />
pomnik przyrody uznana została „Aleja Dębowa w Nowym Dworze" położona w południowozachodniej<br />
części <strong>gminy</strong> Polkowice. Aleja ta przylega od południa do naturalistycznego parku<br />
podworskiego w Jędrzychowie-Nowy Dwór i znajduje się przy drodze gruntowej do<br />
Trzmielowa, na częściach działek oznaczonych w ewidencji gruntów nr 618/249 oraz 118/33.<br />
Obejmuje 345 egzemplarzy dębu szypułkowego Quercus robur oraz jeden egzemplarz dębu<br />
czerwonego Quercus rubra, tworzących podwójny szpaler wzdłuż drogi gruntowej na<br />
205
długości 795 m. Obiekt ten łączy kompleks leśny obszaru chronionego krajobrazu „Lasy<br />
Chocianowskie” z parkiem podworskim w Jędrzychowie-Nowy Dwór.<br />
DĄB W ŻELAZNYM MOŚCIE<br />
Dnia 25 października 1994 r. na mocy Rozporządzenia Wojewody Legnickiego<br />
(Dz.Urz.Woj. Leg. Nr 22 poz.148) za pomnik przyrody uznany został dąb szypułkowy<br />
w Żelaznym Moście. Dąb rośnie na skraju śródleśnej drogi ok. 1,5 km na południe od<br />
miejscowości Żelazny Most, w oddziale 115 c położonym na działce ewidencyjnej 336/115<br />
obrębu Żelazny Most będącej własnością Skarbu Państwa w zarządzie PGL LP<br />
nadleśnictwa Lubin. Obwód pnia wynosi 360 cm, wysokość 23 m.<br />
IV.3.<br />
PROPONOWANE FORMY OCHRONY PRZYRODY<br />
IV.3.1.<br />
HISTORIA TERENÓW PROPONOWANYCH DO OBSZAROWEJ OCHRONY<br />
PRZYRODY NA TERENIE GMINY<br />
Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice prowadzono<br />
szereg obserwacji przyrodniczych, które pozwoliły wskazać najcenniejsze przyrodniczo<br />
fragmenty tego obszaru. Stało się to podstawą do utworzenia kolejnych po obszarze<br />
chronionego krajobrazu „Lasy Chocianowskie” obszarowych form ochrony przyrody - dwóch<br />
zespołów przyrodniczo-krajobrazowych „Guzicki Potok” i „Trzebcz”. Pozostałe cenne tereny<br />
wskazywano w różnych opracowaniach jako proponowane formy ochrony w postaci<br />
najczęściej rezerwatów przyrody lub użytków ekologicznych. W przeprowadzonej na terenie<br />
<strong>gminy</strong> <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> w 1996 roku wskazano na dwa obszary, które<br />
proponowano do objęcia ochroną rezerwatową (proponowany rez. przyrody „Lasy<br />
Barszowskie” (Krajewski i in., 1996) oraz „Łąki nad Lipówką” (Krajewski i in., 1996)) oraz<br />
dwanaście niewielkich obszarów, które zaproponowano do ochrony jako użytki ekologiczne.<br />
W kolejnych latach na zlecenie <strong>gminy</strong> dokonano waloryzacji <strong>przyrodniczej</strong> wybranych<br />
obiektów, które miała stanowić podstawę dokumentacji koniecznej do powołania nowych<br />
form ochrony. W ten sposób w 2002 i 2003 roku powstały opracowania dla czterech<br />
proponowanych form ochrony: „Żukowskie Śnieżyce” (wcześniej proponowany jako użytek<br />
ekologiczny „Śnieżyce koło Żukowa”), „Tarnówek” (wcześniej proponowany jako użytek<br />
ekologiczny „Grąd koło Tarnówka”), „Dolina Lipówki” (wcześniej proponowany jako rezerwat<br />
przyrody „Łąki nad Lipówką”) i „Dolina Skłoby” (wcześniej proponowany jako użytek<br />
ekologiczny „Łąki w Paulinowie”). Pomimo wysokich walorów przyrodniczych wymienionych<br />
powyżej obiektów, żaden z nich nie został do tej pory powołany jako forma ochrony.<br />
Z wymienionych w <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong> z 1996 roku proponowanych form<br />
ochrony zostały powołane jedynie dwa zespoły przyrodniczo-krajobrazowe „Guzicki Potok”<br />
206
i „Trzebcz”. W 2011 roku na zlecenie nadleśnictwa Lubin powstało opracowanie obiektu<br />
„Żukowskie Śnieżyce”, które ma w najbliższej przyszłości posłużyć jako dokumentacja do<br />
utworzenia rezerwatu przyrody.<br />
W ramach prac nad aktualizacją <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong> w 2011 i 2012<br />
roku dokonano ponownej oceny walorów przyrodniczych wszystkich obszarów<br />
proponowanych do ochrony we wcześniejszych latach oraz wskazano nowe miejsca<br />
zasługujące na ochronę. Wśród badanych w czasie prac terenowych obszarów znalazło się<br />
kilka, które w ciągu ostatnich lat utraciły walory przyrodnicze decydujące o ich wyjątkowym<br />
charakterze. Do takich obszarów należą:<br />
PROPONOWANY W 1996 ROKU UŻYTEK EKOLOGICZNY „KWITNĄCE BLUSZCZE KOŁO GRODOWCA”<br />
(KRAJEWSKI I IN., 1996)<br />
Obiekt położony około 800 m od Grodowca w oddziale 9 h obrębu Polkowice<br />
będącego w zarządzie nadleśnictwa Lubin. Wydzielenie to znajduje się na skraju<br />
drzewostanu i otoczone jest z trzech stron polami uprawnymi. Zajmuje żyzne siedlisko lasu<br />
świeżego. Zbiorowisko leśne znajduje się w fazie zaawansowanej degeneracji wskutek<br />
nadmiernego prześwietlenia drzewostanu.<br />
Wycięty mechanicznie fragment dolnego pędu kwitnącego okazu bluszczu pospolitego Hedera helix<br />
porastającego dąb szypułkowy w oddziale 9h, obręb Polkowice (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
207
Na wskazanej do ochrony powierzchni znajdowało się do niedawna największe<br />
naturalne stanowisko kwitnącego bluszczu pospolitego Hedera helix na terenie <strong>gminy</strong>.<br />
Oprócz niego zinwentaryzowano tu kilka pospolitych gatunków objętych częściową ochroną<br />
prawną: pierwiosnek lekarski Primula veris, kruszynę pospolitą Frangula alnus i kalinę<br />
koralową Viburnum opulus. Obecnie duża część najstarszych kwitnących okazów bluszczu<br />
obumarła w efekcie celowego działania, jakim było przepiłowanie głównych pędów bluszczy<br />
porastających dęby. Zabieg ten spowodował utratę głównego waloru tego obiektu, który<br />
czynił go unikatowym w skali <strong>gminy</strong>.<br />
PROPONOWANY W 1996 ROKU UŻYTEK EKOLOGICZNY „ZBIORNIK GILÓW” (KRAJEWSKI I IN.,<br />
1996)<br />
Obszar stanowiący 600-hektarowy nieczynny zbiornik osadów poflotacyjnych „Gilów”,<br />
położony około 1 km na południe od Pieszkowic. Na terenie <strong>gminy</strong> znajduje się około 330 ha<br />
zbiornika. Powierzchnia zbiornika podlega procesom sukcesji pierwotnej od ponad 30 lat.<br />
Ze względu na ubogie pokrycie gruntu roślinnością i strukturę gruntu, jest to także unikalne<br />
miejsce do nauki tropienia i rozpoznawania tropów zwierząt. Z tych samych powodów<br />
stosunkowo łatwo wyszukuje się płazy i gady. Nie zmienia to jednaj faktu, że środowisko to<br />
jest wysoce przez człowieka przekształcone i ubogie.<br />
Miejsca rozrodu płazów na powierzchni byłego zbiornika poflotacyjnego „Gilów” (fot. D. Łupicki, 2012)<br />
208
Jeśli chodzi o występowanie na tym terenie płazów, to najcenniejsze miejsca znajdują<br />
się na południu obszaru, w okolicy istniejącego zbiornika wodnego poza granicami <strong>gminy</strong><br />
Polkowice. Nawet one nie są na tyle wyjątkowe, aby tworzyć tu użytek ekologiczny. Ponadto<br />
teren ten ulega stosunkowo szybko postępującym zmianom (wspomniana sukcesja), które<br />
dość szybko wpływają na zmniejszanie się powierzchni siedlisk sprzyjających występowaniu<br />
płazów.<br />
Teren ten można wykorzystać edukacyjnie. Jest to świetne miejsce do utworzenia<br />
ścieżki <strong>przyrodniczej</strong> dotyczącej szeroko rozumianej sukcesji. Obszar leży blisko zarówno<br />
Polkowic, jak i Lubina, w związku z czym zainteresowanie szkół mogłoby być duże.<br />
PROPONOWANY W 1996 ROKU UŻYTEK EKOLOGICZNY „LAS W SUCHEJ GÓRNEJ” (KRAJEWSKI<br />
I IN. 1996)<br />
Obiekt stanowi fragment dużego kompleksu leśnego i obejmuje swoim zasięgiem cały<br />
oddział 122 obrębu Polkowice, będącego w zarządzie nadleśnictwa Lubin. Powierzchnię<br />
proponowaną pierwotnie (Krajewski i in., 1996) do objęcia ochroną prawną porasta las<br />
mieszany oraz monokultury sosnowe. Znaczna część tych ostatnich została<br />
zagospodarowana rębniami, przez co we wskazanym obszarze przez najbliższe lata<br />
dominować będą uprawy leśne. Obszar nie wyróżnia się szczególnym bogactwem<br />
przyrodniczym. Występuje tu szereg pospolitych gatunków chronionych związanych<br />
z siedliskami leśnymi.<br />
IV.3.2.<br />
AKTUALNIE PROPONOWANE OBSZAROWE FORMY OCHRONY<br />
W wyniku szeroko zakrojonych prac terenowych na terenie <strong>gminy</strong> udało się wskazać<br />
miejsca aktualnie zasługujące na ochronę prawną w ramach krajowego systemu obszarów<br />
chronionych. O wartości <strong>przyrodniczej</strong> tych obszarów zadecydowały przede wszystkim:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Występowanie dobrze zachowanych kompleksów siedlisk lasowych z cennymi<br />
elementami flory („Dolina Lipówki”, „Lasy Barszowskie”, „Strumień Stobna”);<br />
Unikatowe stanowiska rzadkich, chronionych gatunków flory („Żukowskie Śnieżyce”,<br />
„Strumień Stobna”, „Dolina Lipówki”, „Lasy Barszowskie”, „Rosiczka pod Sobinem”,<br />
„Leśne glinianki koło Pieszkowic”, „Szafirek”);<br />
Występowanie rzadkich na terenie <strong>gminy</strong> zespołów ornitofauny („Tarnówek”,<br />
„Rozlewisko w Jędrzychowie”);<br />
Występowanie stanowisk cennych gatunków entomofauny („Dolina Skłoby”);<br />
Okazała i zachowana zieleń parkowa („Tarnówek”, „Park podworski w Nowym<br />
Dworze”, „Źródło w Żelaznym Moście”);<br />
Zbiorniki pochodzenia antropogenicznego o istotnym znaczeniu w krajobrazie leśnym<br />
(„Leśne glinianki koło Pieszkowic”, „Glinianki w Polkowicach”).<br />
209
IV.3.2.1.<br />
PROPONOWANY REZERWAT PRZYRODY „ŻUKOWSKIE ŚNIEŻYCE”<br />
POŁOŻENIE (PATRZ: MAPA - NR 1 – OZNACZ. ŻÓŁTE)<br />
Proponowany rezerwat zajmuje powierzchnię 16,23 ha i jest zlokalizowany w północnowschodniej<br />
części <strong>gminy</strong> Polkowice, przy drodze gminnej Żuków–Komorniki. W jego skład<br />
wchodzi jedno wydzielenie leśne graniczące w większości z terenami nieleśnymi. Zgodnie<br />
z podziałem powierzchniowym nadleśnictwa jest to wydzielenie 11a w obrębie Komorniki.<br />
Według rejestru gruntów obejmuje ono działkę geodezyjną nr 199/23 w obrębie<br />
ewidencyjnym Komorniki, należącą do Skarbu Państwa i pozostającą w zarządzie PGL LP<br />
nadleśnictwa Lubin.<br />
Przedmiot ochrony: głównym przedmiotem ochrony w proponowanym rezerwacie jest<br />
jedno z najobfitszych na Wzgórzach Dalkowskich stanowisk śnieżycy wiosennej Leucoium<br />
vernum - rośliny zagrożonej w skali kraju i regionu.<br />
Łęg olszowo-jesionowy Fraxino-Alnetum – środkowa część (fot. P. Orzełek, 2011)<br />
Zbiorowiska roślinne: obszar proponowanego rezerwatu porastają zbiorowiska leśne.<br />
Największy udział ma wśród nich łęg jesionowo-olszowy Fraxino-Alnetum W. Mat. 1952<br />
budowany głównie przez olszę czarną Alnus glutinosa w wieku od 55 do 75 lat i pojedynczo<br />
przez jesion wyniosły Fraxinus excelsior. Domieszkę w drzewostanie stanowi ponadto:<br />
brzoza brodawkowata Betula pendula, topola osika Populus tremula i wierzba krucha Salix<br />
fragilis. Warstwę podszytu budują: czeremcha zwyczajna Padus avium, porzeczka czerwona<br />
210
Ribes spicatum i czarna R. nigrum, jarząb pospolity Sorbus aucuparia, dereń świdwa Cornus<br />
sanguinea, bez czarny Sambucus nigra, malina właściwa Rubus idaeus, trzmielina<br />
zwyczajna Euonymus europaea, kruszyna pospolita Frangula alnus i pojedynczo spotykana<br />
kalina koralowa Viburnum opulus.<br />
W runie łęgu obecne są m.in.: pokrzywa zwyczajna Urtica dioica, ziarnopłon<br />
wiosenny Ficaria verna, złoć żółta Gagea lutea, zawilec gajowy Anemone nemorosa i żółty<br />
A. ranunculoides, śledziennica skrętolistna Chrysosplenium alternifolium, czartawa pospolita<br />
Circaea lutetiana, kostrzewa olbrzymia Festuca gigantea, niecierpek pospolity Impatiens nolitangere,<br />
podagrycznik pospolity Aegopodium podagraria, Do najcenniejszych składników<br />
runa należy śnieżyca wiosenna Leucoium vernum i kopytnik pospolity Asarum europaeum.<br />
W zachodniej części obiektu fragmenty łęgu porastające największe obniżenia terenu<br />
posiadają pewne cechy olsów porzeczkowych Ribeso nigri-Alnetum Sol.-Górn. (1975) 1987.<br />
Woda stagnuje tu przez dużą część roku. Drzewostan cechuje mniejsze zwarcie, a w jego<br />
składzie jest jedynie olsza czarna Alnus glutinosa w wieku 50-60 lat. Warstwa krzewów jest<br />
budowana głównie przez podrost olszy, porzeczkę czarną Ribes nigrum oraz pojedynczo<br />
przez wierzbę szarą Salix cinerea i czeremchę zwyczajną Padus avium. W niektórych<br />
miejscach drzewa i krzewy spowijają pnącza chmielu zwyczajnego Humulus lupulus.<br />
W runie rosną: zachylnik błotny Thelypteris palustris, przytulia błotna Galium palustre,<br />
wietlica samicza Athyrium filix-femina, kosaciec żółty Iris pseudacorus, gorysz błotny<br />
Peucedanum palustre, karbieniec pospolity Lycopus europaeus, skrzyp bagienny Equisetum<br />
fluviatile, szczaw lancetowaty Rumex hydrolapathum, turzyca pospolita Carex nigra, fiołek<br />
błotny Viola palustris, psianka słodkogórz Solanum dulcamara, a w nieco suchszych<br />
miejscach: szczawik zajęczy Oxalis acetosella i nerecznica krótkoostna Dryopteris<br />
carthusiana.<br />
Wschodnia część obiektu wyróżnia się najwyższym położeniem w stosunku do<br />
pozostałej jego powierzchni. Przecina ją koryto bezimiennego cieku biegnącego<br />
z południowego-wschodu na północny-zachód o szerokości ok. 1m. Na wyniesieniach po<br />
obu stronach cieku wykształcił się grąd środkowoeuropejski Galio sylvatici-Carpinetum betuli<br />
Oberd. 1957. W związku z niewielką powierzchnią, bezpośrednim sąsiedztwem otwartej<br />
przestrzeni pól uprawnych oraz zmianami w składzie drzewostanu zespół ten cechuje<br />
pewien stopień degeneracji. W drzewostanie grądu dominuje dąb szypułkowy Quercus<br />
robur, z którym współwystępuje: grab pospolity Carpinus betulus, klon pospolity Acer<br />
platanoides, klon polny Acer campestre, lipa drobnolistna Tilia cordata, wiąz szypułkowy<br />
Ulmus laevis, wiąz polny Ulmus minor i czereśnia ptasia Padus avium.<br />
211
Grąd środkowoeuropejski Galio sylvatici-Carpinetum betuli (fot. P. Orzełek, 2011)<br />
W podszycie grądu rosną: leszczyna pospolita Corylus avellana, głóg dwuszyjkowy<br />
Crataegus laevigata, pojedynczo wiciokrzew pomorski Lonicera periclymenum oraz podrost<br />
grabu Carpinus betulus. Runo budują gatunki charakterystyczne dla eutroficznych lasów<br />
liściastych Fagetalia sylvaticae: czworolist pospolity Paris quadrifolia, fiołek leśny Viola<br />
reichenbachiana, kokoryczka wielokwiatowa Polygonatum multiflorum, kopytnik pospolity<br />
Asarum europaeum, kokorycz wątła Corydalis intermedia, miodunka ćma Pulmonaria<br />
obscura, gajowiec żółty Galeobdolon luteum, pierwiosnek wyniosły Primula elatior, przytulia<br />
wonna Galium odoratum, turzyca leśna Carex sylvatica, czyściec leśny Stachys sylvatica,<br />
nerecznica samcza Dryopteris filix-mas, jarzmianka większa Astrantia major; oraz gatunki<br />
typowo grądowe: gwiazdnica wielkokwiatowa Stellaria holostea, kupkówka Aschersona<br />
Dactylis aschersoniana. Cechą wyróżniającą tę część drzewostanu w proponowanym<br />
rezerwacie jest obecność wiekowych drzew, głównie dębów szypułkowych w wieku ponad<br />
120 lat oraz klonu polnego. Wśród nich rozmiary drzew pomnikowych osiągnęły trzy<br />
egzemplarze drzew:<br />
dąb szypułkowy Quercus robur – obwód: 411 cm, wysokość: 28m;<br />
<br />
dąb szypułkowy Quercus robur – obwód: 402 cm, wysokość: 29m (uszkodzony);<br />
klon polny Acer campestre - obwód: 198 cm, wysokość: 13m.<br />
Ostatnim wyróżnionym zbiorowiskiem roślinnym w obrębie proponowanego rezerwatu<br />
jest krzewiaste zbiorowisko z klasy Rhamno-Prunetea związane ze strefą ekotonową lasu na<br />
granicy pole-las. Buduje je głównie śliwa tarnina Prunus spinosa. Oprócz niej w zbiorowisku<br />
212
obecne są: trzmielina zwyczajna Euonymus europaea, głóg jednoszyjkowy Crataegus<br />
monogyna, róża dzika Rosa canina, klon polny Acer campestre i leszczyna pospolita Corylus<br />
avellana. Miejscami spotyka się chmiel zwyczajny Humulus lupulus.<br />
Flora: o zróżnicowaniu flory i jej bogactwie gatunkowym w obrębie proponowanego<br />
rezerwatu decyduje szereg czynników. Głównym są przede wszystkim warunki siedliskowe,<br />
szczególnie w zakresie wilgotności podłoża. Źródliskowy charakter zachodniej części<br />
obiektu, obecność długotrwałych zastoisk wody oraz wysoki poziom uwilgotnienia<br />
pozostałych powierzchni decyduje o dużym udziale gatunków o wysokich wymaganiach<br />
wilgotnościowych. Kolejnym czynnikiem kształtującym skład gatunkowy lokalnej flory jest<br />
śródpolny charakter kompleksu leśnego opisywanego obiektu. Sprawia on, że<br />
w zbiorowiskach leśnych obecna jest znaczna liczba gatunków charakterystycznych dla<br />
zbiorowisk okrajkowych. W południowej części obiektu, głównie w otoczeniu drogi<br />
wchodzącej od południa na teren obiektu spotyka się również gatunki ruderalne oraz gatunki<br />
obce – mahonię pospolitą Mahonia aquifolium (jeden osobnik) i rdestowca ostrokończystego<br />
Reynoutria japonica.<br />
Gatunki chronione: śnieżyca wiosenna Leucoium vernum, wiciokrzew pomorski Lonicera<br />
periclymenum, porzeczka czarna Ribes nigrum, kruszyna pospolita Frangula alnus, kopytnik<br />
pospolity Asarum europaeum, pierwiosnek lekarski Primula veris, pierwiosnek wyniosły<br />
Primula elatior, przytulia wonna Galium odoratum, kalina koralowa Viburnum opulus.<br />
Gatunki nieobjęte ochroną prawną, zagrożone w skali Dolnego Śląska: kokorycz wątła<br />
Corydalis intermedia<br />
Siedliska przyrodnicze: Wyniki szczegółowych badań terenowych wskazują na obecność<br />
dwóch typów siedlisk - priorytetowego siedliska *91E0 - łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe<br />
i jesionowe Salicetum albae, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsy źródliskowe,<br />
w podtypie *91E0-3 niżowy łęg jesionowo-olszowy Fraxino-Alnetum oraz siedliska 9170 -<br />
grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny Galio-Carpinetum, Tilio-Carpinetum w podtypie<br />
9170-1 grąd środkowoeuropejski Galio-Carpinetum.<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
<br />
<br />
Presja zwierzyny łownej – nadmierna liczebność zwierzyny, szczególnie dzików<br />
powodująca rozległe uszkodzenia drzew i płatów śnieżycy wiosennej (kod 1);<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – rozwój niewielkiej populacji rdestowca<br />
ostrokończystego stwierdzonego w centralnej części obszaru (kod 2);<br />
Usuwanie starych drzew – nielegalne pozyskanie pojedynczych starych dębów na<br />
obrzeżach drzewostanu (kod 3).<br />
213
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
Eutrofizacja – eutrofizacja gleby i wód w wyniku spływów powierzchniowych<br />
z sąsiadujących pól uprawnych w południowo-zachodniej i południowej części obiektu<br />
(kod 5);<br />
Synantropizacja flory – wnikanie gatunków synantropijnych z pól (kod 4).<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
<br />
<br />
Nadmierna penetracja terenu wynikająca z łatwej dostępności obszaru i bliskiego<br />
sąsiedztwa zabudowań (kod 6);<br />
Zaśmiecanie – zarówno przez odwiedzających obszar, jak i nielegalny wywóz<br />
nieczystości (kod 7);<br />
Nielegalne pozyskiwanie roślin chronionych - śnieżycy wiosennej (kod 8).<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO REZERWATU PRZYRODY<br />
„ŻUKOWSKIE ŚNIEŻYCE”<br />
214
IV.3.2.2.<br />
PROPONOWANY REZERWAT PRZYRODY „DOLINA LIPÓWKI”<br />
Położenie (patrz: mapa - nr 3 – oznacz. żółte): proponowany rezerwat zajmuje<br />
powierzchnię ok. 7,8 ha i jest zlokalizowany we wschodniej części <strong>gminy</strong> Polkowice,<br />
w pobliżu miejscowości Żelazny Most. W jego skład wchodzą zbiorowiska lasów łęgowych<br />
i fragmentarycznie grądu porastające brzegi Lipówki. Teren znajduje się w zarządzie PGL<br />
„Lasy Państwowe” i obejmuje wydzielenia 28 j, n, r obrębu Lubin, będącego w zarządzie<br />
nadleśnictwa Lubin (dz. ew. 353 i 325/28 obr. ew. Żelazny Most). Oprócz nich w zasięgu<br />
proponowanych granic znajdują się również: działka nr 181 oraz część działki 178/1 obr.<br />
ewidencyjnego Żelazny Most. Obszar obejmuje cenne zbiorowiska leśne oraz rzadkie<br />
siedliska łąkowe.<br />
Przedmiot ochrony: głównym przedmiotem ochrony w proponowanym rezerwacie jest łęg<br />
jesionowo-olszowy Fraxino-Alnetum W. Mat. 1952 wraz z naturalnym meandrującym<br />
korytem Lipówki oraz zachowane powierzchnie zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych<br />
Molinion z populacją kosaćca syberyjskiego Iris sibirica.<br />
Dolina Lipówki – łęg jesionowo-olszowy Fraxino-Alnetum (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Zbiorowiska roślinne: obszar proponowanego rezerwatu porastają zbiorowiska leśne,<br />
łąkowe i ziołoroślowe. W dolinie cieku rozwinęło się zbiorowisko łęgu jesionowo-olszowego<br />
Fraxino-Alnetum W. Mat. 1952 budowane przez olszę czarną Alnus glutinosa i jesion<br />
wyniosły Fraxinus excelsior. Wśród gatunków domieszkowych w drzewostanie spotyka się<br />
215
wierzbę kruchą Salix fragilis, brzozę brodawkowatą Betula pendula, świerk pospolity Picea<br />
abies i dąb szypułkowy Quercus robur. Warstwę podszytu budują: czeremcha zwyczajna<br />
Padus avium, porzeczka czerwona Ribes spicatum i czarna R. nigrum, bez czarny<br />
Sambucus nigra, malina właściwa Rubus idaeus, kruszyna pospolita Frangula alnus i kalina<br />
koralowa Viburnum opulus. W runie spotyka się szereg gatunków typowych dla łęgu. Do<br />
najcenniejszych zaliczyć można: zawilec żółty Anemone ranunculoides, pierwiosnka<br />
wyniosłego Primula elatior, łuskiewnik różowy Lathraea squamaria i kopytnik pospolity<br />
Asarum europaeum.<br />
Wyżej położone krawędzie doliny porasta zbiorowisko nawiązujące do grądu<br />
środkowoeuropejskiego Galio sylvatici-Carpinetum betuli Oberd. 1957. W jego drzewostanie<br />
spotyka się lipę drobnolistną Tilia cordata i klon pospolity Acer platanoides. W podszycie<br />
miejscami występuje leszczyna pospolita Corylus avellana. Runo jest tu dość ubogie<br />
w gatunki, szczególnie w miejscach większych skupisk świerka pospolitego w drzewostanie.<br />
Z gatunków typowych dla grądu spotyka się: gwiazdnicę wielkokwiatową Stellaria holostea,<br />
jarzmiankę większą Astrantia major, kokoryczkę wielokwiatową Polygonatum multiflorum<br />
i zawilec gajowy Anemone nemorosa.<br />
Wśród zbiorowisk leśnych opisywanego obszaru obecne są niewielkie enklawy<br />
śródleśne, które porasta zbiorowisko zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych ze związku<br />
Molinion stanowiące jednocześnie siedlisko przyrodnicze Natura 2000. W porównaniu do<br />
danych z poprzedniej <strong>inwentaryzacji</strong> obecnie zasięg tego siedliska jest znacznie mniejszy<br />
i ulega stopniowej degeneracji. Jej skutkiem jest wycofywanie się z powierzchni siedliska<br />
cennych gatunków flory. Aktualne wyniki badań terenowych wskazują na zmniejszenie się<br />
populacji kosaćca syberyjskiego, który jeszcze w 2003 roku liczył blisko 400 osobników<br />
(Bobrowicz, Konieczny, 2003).<br />
Gatunki chronione: porzeczka czarna Ribes nigrum, kruszyna pospolita Frangula alnus,<br />
kopytnik pospolity Asarum europaeum, pierwiosnek lekarski Primula veris, pierwiosnek<br />
wyniosły Primula elatior, przytulia wonna Galium odoratum, kalina koralowa Viburnum<br />
opulus, kosaciec syberyjski Iris sibirica. W porównaniu z wynikami poprzedniej <strong>inwentaryzacji</strong><br />
nie udało się potwierdzić występowania kukułki szerokolistnej Dactylorhiza majalis, którą<br />
w 2003 roku stwierdzono na powierzchniach łąkowych obszaru (Bobrowicz, Konieczny,<br />
2003) oraz listery jajowatej Listera ovata i pełnika europejskiego Trollius europaeus.<br />
Siedliska przyrodnicze: Wyniki szczegółowych badań terenowych wskazują na obecność<br />
dwóch typów siedlisk - priorytetowego siedliska *91E0 - łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe<br />
i jesionowe Salicetum albae, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsy źródliskowe,<br />
w podtypie *91E0-3 niżowy łęg jesionowo-olszowy Fraxino-Alnetum oraz siedliska 6410 –<br />
zmiennowilgotne łąki trzęślicowe Molinion.<br />
216
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO REZERWATU PRZYRODY<br />
„DOLINA LIPÓWKI”<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – dalszy rozwój populacji niecierpka<br />
drobnokwiatowego w zbiorowisku grądu (kod 2);<br />
Sukcesja wtórna – zarastanie powierzchni łąk w obrębie obszaru skutkujące<br />
wycofywaniem się cennych gatunków flory i zanikiem cennych nieleśnych siedlisk<br />
przyrodniczych (kod 10).<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
Tereny przemysłowe i rozbudowa infrastruktury przemysłowej – bliska lokalizacja<br />
obiektu OUOW „Żelazny Most” skutkuje ograniczeniem zdolności migracyjnych<br />
gatunków roślin i zwierząt i zwiększoną izolacją lokalnych populacji gatunków<br />
chronionych (kod 11);<br />
217
Oddziaływanie liniowych elementów infrastruktury – w bliskim sąsiedztwie obszaru<br />
znajdują się utwardzone drogi i rurociąg, które sprzyjają zwiększonej presji obcych<br />
gatunków wykorzystujących te elementy jako swoje szlaki migracyjne oraz stanowią<br />
bariery ekologiczne (kod 12).<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
<br />
<br />
Zmiana stosunków wodnych - zmiany stosunków wodnych powyżej i poniżej obszaru<br />
polegające na spiętrzaniu wód Lipówki lub prostowaniu jej naturalnego koryta<br />
skutkującego przyspieszonym spływem i zmniejszeniem uwodnienia siedlisk<br />
w obrębie obszaru (kod 9).<br />
Tereny przemysłowe i rozbudowa infrastruktury przemysłowej – planowana<br />
rozbudowa OUOW „Żelazny Most” (kod 11).<br />
IV.3.2.3.<br />
PROPONOWANY REZERWAT PRZYRODY „LASY BARSZOWSKIE”<br />
Położenie (patrz: mapa - nr 2 – oznacz. żółte): proponowany rezerwat to obszar<br />
o powierzchni ok. 50 ha zlokalizowany w kompleksie leśnym w północno-wschodnim krańcu<br />
<strong>gminy</strong>, pomiędzy miejscowością Grodowiec a OUOW „Żelazny Most”. W jego skład wchodzą<br />
zbiorowiska lasów o charakterze grądu i łęgów olszowych porastających brzegi drobnych<br />
bezimiennych cieków w głębi drzewostanu. Teren znajduje się w zarządzie PGL „Lasy<br />
Państwowe” i obejmuje wydzielenia leśne oddziałów 1-6 obrębu Polkowice oraz oddział 238i<br />
obrębu Tymowa, będących w zarządzie nadleśnictwa Lubin (dz. ew. 360/213, 362/214,<br />
364/215, 365/216, 363/220, 366/221, 375 obr. ew. Tarnówek).<br />
Przedmiot ochrony: głównym przedmiotem ochrony w proponowanym rezerwacie są<br />
zbiorowiska roślinne na siedliskach lasowych o charakterze grądów i łęgów olszowych<br />
obfitujące w liczne chronione gatunki flory.<br />
Gatunki chronione: pierwiosnek lekarski Primula veris, pierwiosnek wyniosły Primula<br />
elatior, porzeczka czarna Ribes nigrum, kruszyna pospolita Frangula alnus, kopytnik<br />
pospolity Asarum europaeum, konwalia majowa Convallaria majalis, kalina koralowa<br />
Viburnum opulus, paprotka zwyczajna Polypodium vulgare, wiciokrzew pomorski Lonicera<br />
periclymenum, buławnik mieczolistny Cephalanthera longifolia, przytulia wonna Galium<br />
odoratum, bluszcz pospolity Hedera helix oraz duża populacja kruszczyka połabskiego<br />
Epipactis albensis – gatunku stanowiącego o wartości <strong>przyrodniczej</strong> tego obszaru<br />
i wiciokrzewu pomorskiego Lonicera periclymenum. W porównaniu z wynikami poprzedniej<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> nie udało się potwierdzić występowania buławnika wielkokwiatowego<br />
Cephalanthera damasonium oraz listery jajowatej Listera ovata i podkolana białego<br />
218
Platanthera bifolia. Istnieje jednak duże prawdopodobieństwo zachowania się stwierdzonych<br />
wcześniej populacji tych gatunków w opisywanym kompleksie.<br />
Bezimienny ciek w głębi drzewostanu w kompleksie „Lasów Barszowskich”<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Stan zachowania siedlisk leśnych: obecnie duża część proponowanego rezerwatu<br />
przyrody nosi silne ślady degeneracji. Zbiorowiska nawiązujące składem gatunkowym do<br />
grądu i łęgów cechuje duży stopień zniekształcenia. Najlepiej zachowane fragmenty siedlisk<br />
leśnych obserwuje się w części kompleksu znajdującym się poza granicami <strong>gminy</strong><br />
Polkowice. Za taki stan odpowiedzialny jest przede wszystkim znaczny udział gatunków<br />
obcych – czeremchy amerykańskiej i niecierpka drobnokwiatowego negatywnie<br />
wpływających na fizjonomię naturalnych. Część zachodnia opisywanego obszaru to lasy<br />
gospodarcze z zaznaczonymi w różnym stopniu procesami regeneracyjnymi grądu.<br />
Obserwuje się tu jednak występowanie cennych gatunków flory, m.in. buławnika<br />
mieczolistnego. Z kolei część wschodnia to obszar źródlisk, meandrujący strumień<br />
i przylegające do niego dobrze zachowane łęgi. Występuje tu nieliczna populacja kruszczyka<br />
połabskiego. Najbardziej odpowiednim sposobem ochrony tej części byłaby ochrona<br />
zachowawcza.<br />
219
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO REZERWATU PRZYRODY<br />
„LASY BARSZOWSKIE”<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
<br />
<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – dalszy rozwój populacji niecierpka<br />
drobnokwiatowego, pojedynczych stanowisk winobluszczu pięciolistkowego oraz<br />
obcych geograficznie gatunków drzew – czeremchy amerykańskiej i robinii akacjowej<br />
w zbiorowiskach grądu i łęgu (kod 2);<br />
Synantropizacja flory – sieć dróg leśnych w obrębie obszaru sprzyja wnikaniu do<br />
zbiorowisk leśnych gatunków synantropijnych (kod 4).<br />
Przekształcenia gruntu – w obrębie obszaru występuje szereg powierzchni<br />
przekształconych antropogenicznie w wyniku dawnej budowy elementów<br />
infrastruktury technicznej (kod 18).<br />
220
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
<br />
<br />
Tereny przemysłowe i rozbudowa infrastruktury przemysłowej – bliska lokalizacja<br />
obiektu OUOW „Żelazny Most” skutkuje ograniczeniem zdolności migracyjnych<br />
gatunków roślin i zwierząt i zwiększoną izolacją lokalnych populacji gatunków<br />
chronionych (kod 11);<br />
Zaśmiecanie – zarówno przez odwiedzających obszar, jak i nielegalny wywóz<br />
nieczystości (kod 7);<br />
Oddziaływanie liniowych elementów infrastruktury – w bliskim sąsiedztwie obszaru<br />
znajdują się utwardzone drogi i rurociąg, które sprzyjają zwiększonej presji obcych<br />
gatunków wykorzystujących te elementy jako swoje szlaki migracyjne oraz stanowią<br />
bariery ekologiczne (kod 12).<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
Zmiana stosunków wodnych – obniżenie poziomu wód gruntowych (kod 9);<br />
<br />
Tereny przemysłowe i rozbudowa infrastruktury przemysłowej – planowana<br />
rozbudowa OUOW „Żelazny Most” (kod 11).<br />
IV.3.2.4.<br />
PROPONOWANY ZESPÓŁ PRZYRODNICZO-KRAJOBRAZOWY „TARNÓWEK”<br />
Propozycja objęcia ochroną terenów znajdujących się w miejscowości Tarnówek i jej<br />
bezpośrednim sąsiedztwie była dwukrotnie przedstawiana, zarówno w <strong>inwentaryzacji</strong><br />
<strong>przyrodniczej</strong> z 1996 roku (Krajewski i in., 1996), jak i w 2002 roku, kiedy na zlecenie <strong>gminy</strong><br />
Polkowice zostało przygotowane szczegółowe opracowanie przyrodnicze tego obszaru<br />
(Bobrowicz i Konieczny, 2002). Obecnie w świetle wyników aktualnej <strong>inwentaryzacji</strong><br />
<strong>przyrodniczej</strong> w dalszym ciągu podtrzymuje się propozycję objęcia tego terenu ochroną<br />
prawną w postaci zespołu przyrodniczo-krajobrazowego. Zespół obejmowałby powierzchnię<br />
ok. 20 ha, w skład której wchodziłyby fragmenty wilgotnych lasów liściastych – łęgów<br />
Fraxino-Alnetum i grądów Galio-Carpinetum, zarośli, łąk, trzcinowisk oraz stawu i dawnego<br />
parku naturalistycznego z licznymi okazami kwitnącego bluszczu Hedera helix. Teren<br />
znajduje się częściowo w zarządzie PGL „Lasy Państwowe” i obejmuje wydzielenia leśne<br />
oddziałów 27a, b, c obrębu Polkowice będących w zarządzie nadleśnictwa Lubin (dz. ew.<br />
652/292 obr. ew. Dąbrowa) oraz działki ewidencyjne 270/3, 270/15, 273/13, 273/16, 292/1,<br />
część działki 273/17 obrębu ewidencyjnego Tarnówek (patrz: mapa - nr 4 – oznacz. żółte).<br />
221
Ziołorośla w parku w Tarnówku (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
Celem ochrony tego obszaru byłoby zachowanie miejsc rozrodu stwierdzonych na<br />
tym obszarze płazów, żerowisk ptaków wodno-błotnych oraz cennych siedlisk grądów<br />
i łęgów zlokalizowanych wzdłuż potoku Zdżerowita.<br />
Zbiornik wodny przy parku w Tarnówku (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
222
W ramach ochrony tego obszaru zaleca się utrzymanie dotychczasowego sposobu<br />
użytkowania bez prowadzenia działań, które mogłyby wpłynąć na zaburzenie<br />
dotychczasowych stosunków wodnych. Właściwym byłoby również podjęcie odpowiednich<br />
kroków w celu rewitalizacji dawnego parku, który zachował cenne elementy starodrzewia<br />
i stałby się częścią chronionego obszaru.<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO ZESPOŁU PRZYRODNICZO-<br />
KRAJOBRAZOWEGO „TARNÓWEK”<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – dalszy rozwój populacji niecierpka<br />
drobnokwiatowego oraz obcych geograficznie gatunków drzew – czeremchy<br />
amerykańskiej w zbiorowiskach grądu i łęgu (kod 2);<br />
223
Zaśmiecanie – zaśmiecanie brzegów zbiornika wodnego oraz terenów otaczających<br />
zbiornik, samowolne utwardzanie istniejących dróg gruzem poremontowym,<br />
nielegalne składowanie śmieci na terenie park (kod 7).<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
Nadmierna penetracja terenu wynikająca z łatwej dostępności obszaru i bliskiego<br />
sąsiedztwa zabudowań (kod 6).<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Eutrofizacja – eutrofizacja zbiornika wodnego w wyniku jego dalszego<br />
zanieczyszczania (kod 5).<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
<br />
Tereny przemysłowe i rozbudowa infrastruktury przemysłowej – planowana<br />
rozbudowa OUOW „Żelazny Most” (kod 11).<br />
IV.3.2.5.<br />
PROPONOWANY ZESPÓŁ PRZYRODNICZO-KRAJOBRAZOWY „STRUMIEŃ<br />
STOBNA”<br />
Proponowany pierwotnie (Krajewski i in., 1996) do ochrony prawnej jako użytek<br />
ekologiczny obszar obejmuje powierzchnie leśne wzdłuż strumienia Stobna płynącego przy<br />
północnej granicy <strong>gminy</strong>. W jego skład wchodzą następujące wydzielenia leśne oddziałów<br />
179, 180, 181, 190A, 191 i 200 obrębu Duża Wólka, nadleśnictwo Głogów (dz. ew. 221,<br />
6/179, 7/180, 8/181 obr. ew. Moskorzyn, oraz dz.ew. 373/191, 377/200 obr. ew. Guzice) oraz<br />
część działek ewidencyjnych znajdujących się poza gruntami Lasów Państwowych, są to<br />
działki nr 370, 367/206, 188/199, obrębu ewidencyjnego Komorniki oraz działka nr 27/2, 30<br />
obrębu ewidencyjnego Moskorzyn (patrz: mapa - nr 5 – oznacz. żółte). Powierzchnia<br />
proponowanego zespołu przyrodniczo-krajobrazowego obejmuje ok. 70 ha. Obszar wyróżnia<br />
się dość głęboko wciętą doliną z szeregiem ciekawych, naturalnych form morfologicznych<br />
terenu. Dno doliny zajmuje siedlisko łęgu olszowo-jesionowego Fraxino-Alnetum z dobrze<br />
ukształtowaną strukturą pionową drzewostanu. Występuje tu szereg chronionych gatunków<br />
roślin i zwierząt. Do najcenniejszych należą: kruszczyk połabski Epipactis albensis, kumak<br />
nizinny Bombina bombina i nocek duży Myotis myotis. Obszar stanowi istotny łącznik<br />
pomiędzy obszarami chronionymi na wschód i zachód od terenów <strong>gminy</strong> Polkowice,<br />
Grębocice i Jerzmanowa oraz korytarz ekologiczny łączący Stobną z systemem chronionych<br />
terenów wzdłuż Trzebcza i Guzickiego Potoku.<br />
Celem ochrony tego obszaru byłoby zachowanie miejsc rozrodu stwierdzonych na<br />
tym obszarze płazów oraz cennych siedlisk łęgów zlokalizowanych wzdłuż strumienia<br />
Stobna.<br />
224
W ramach ochrony tego obszaru zaleca się utrzymanie dotychczasowego sposobu<br />
użytkowania bez prowadzenia działań, które mogłyby wpłynąć na zaburzenie<br />
dotychczasowych stosunków wodnych.<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO ZESPOŁU PRZYRODNICZO-<br />
KRAJOBRAZOWEGO „STRUMIEŃ STOBNA”<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – dalszy rozwój populacji niecierpka<br />
drobnokwiatowego w zbiorowiskach łęgu (kod 2).<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
<br />
Zmiana stosunków wodnych - zmiany stosunków wodnych powyżej i poniżej obszaru<br />
polegające na spiętrzaniu wód Stobnej lub prostowaniu jej naturalnego koryta<br />
225
skutkującego przyspieszonym spływem i zmniejszeniem uwodnienia siedlisk<br />
w obrębie obszaru (kod 9).<br />
IV.3.2.6.<br />
PROPONOWANY UŻYTEK EKOLOGICZNY „DOLINA SKŁOBY”<br />
Propozycja objęcia ochroną terenów znajdujących się w okolicach osady Paulinów<br />
oraz wzdłuż doliny cieku Skłoba była, podobnie jak w przypadku „Tarnówka”, dwukrotnie<br />
przedstawiana, zarówno w <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> z 1996 roku (Krajewski i in., 1996),<br />
jak i w 2003 roku, kiedy na zlecenie <strong>gminy</strong> Polkowice zostało przygotowane szczegółowe<br />
opracowanie przyrodnicze tego obszaru (Bobrowicz i Konieczny, 2003). Obecnie w świetle<br />
wyników aktualnej <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> w dalszym ciągu podtrzymuje się propozycję<br />
objęcia tego terenu ochroną prawną w postaci użytku ekologicznego. Zajmowałby on<br />
powierzchnię ponad 190 ha, w skład której wchodziłby obszar położony na działkach<br />
ewidencyjnych nr: 484-499, 752-800 obrębu ewidencyjnego Polkowice Dolne oraz 358-361,<br />
363-365, 367-369, 371, 372, część 374, 375, 376, 411-422, 424-427, 429, 434-<br />
437,440,448-451,460-462, 552,555-557,561,563,566,569,571,573,666-672, 234/1, 234/2,<br />
235/2, 235/3, część 235/4, 238/3, 238/5, 238/6, 238/7, 362/1, 362/2, 366/2, 370/1, 370/2,<br />
część 373/1, 377/1, 423/1, 423/2, 428/1, 428/2, 430/1, 432/1, 438/1, 439/1, 441/1, 445/3,<br />
445/4, 446/3, 446/4, 447/3, 447/4, 457/2, 457/3, 459/1, 464/3, 464/4, 508/2, 521/1, część<br />
521/2,część 551/1, 553/1, 553/2, 560/2, 564/5, 565/1, 565/2, 565/3, 572/1, 572/2, 576/1,<br />
579/1, 579/2, 579/3, 579/4 obrębu ewidencyjnego Sucha Górna (patrz: mapa -nr 6 – oznacz.<br />
żółte).<br />
Łąki w dolinie Skłoby (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
226
Celem ochrony proponowanego użytku ekologicznego byłoby zachowanie cennych<br />
fragmentów łęgów źródliskowych, miejsc rozrodu płazów oraz siedlisk dużej populacji<br />
czerwończyka nieparka Lycaena dispar i chronionych gatunków chrząszczy stwierdzonych<br />
na tym terenie w trakcie prac inwentaryzacyjnych w 2011 i 2012 roku.<br />
Na opisywanym obszarze konieczne jest zachowanie właściwego użytkowania<br />
powierzchni łąkowych, w przeciwnym razie może dojść do zaniku lub zmniejszenia<br />
powierzchni siedlisk gatunków związanych z łąkami. Zaleca się również ochronę<br />
przydrożnych starych drzew liściastych z uwagi na związane z nimi gatunki chronionych<br />
chrząszczy.<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO UŻYTKU EKOLOGICZNEGO<br />
„DOLINA SKŁOBY”<br />
227
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
<br />
<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – dalszy rozwój populacji niecierpka<br />
drobnokwiatowego w zbiorowiskach łęgu oraz obcych geograficznie gatunków drzew<br />
– czeremchy amerykańskiej (kod 2);<br />
Sukcesja wtórna – sukcesja drzew i krzewów na powierzchniach łąk, gdzie<br />
zaprzestano właściwego użytkowania (kod 10);<br />
Zmiana stosunków wodnych – obniżenie poziomu wód gruntowych w wyniku<br />
ograniczenia opadów w ostatnich latach i funkcjonowaniu rozbudowanej sieci rowów<br />
melioracyjnych (kod 9).<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
Oddziaływanie liniowych elementów infrastruktury – w bliskim sąsiedztwie obszaru<br />
funkcjonują drogi, które stanowią liniowe bariery ograniczające możliwości migracyjne<br />
gatunków (kod 12).<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
<br />
<br />
<br />
Zmiana stosunków wodnych – likwidacja misy dawnego stawu, który szczególnie<br />
w okresach wiosennych stanowi cenne siedlisko płazów (kod 9);<br />
Usuwanie starych drzew – niebezpieczne w związku z obecnością cennych gatunków<br />
ksylofagicznych owadów na wskazanym obszarze (kod 3);<br />
Oddziaływanie liniowych elementów infrastruktury – ponowienie prób planowania<br />
rozbudowy drogi przecinającej obszar w kierunku północ-południe, która będzie<br />
stanowić barierę ekologiczną oraz skutkować zwiększoną dostępnością obszaru<br />
(kod 12).<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
<br />
<br />
Zmiana stosunków wodnych - zmiany stosunków wodnych powyżej i poniżej obszaru<br />
polegające na spiętrzaniu wód Skłoby lub pogłębianiu jej koryta skutkującego<br />
przyspieszonym spływem i zmniejszeniem uwodnienia siedlisk w obrębie obszaru<br />
(kod 9);<br />
Zabudowa – lokalizacja w bezpośrednim sąsiedztwie obszaru (południowowschodnia<br />
część) terenów przewidzianych dla sportu i rekreacji może skutkować<br />
rozwojem obiektów i infrastruktury, które będą w konflikcie z założeniami ochrony<br />
tego obszaru (kod 13).<br />
IV.3.2.7.<br />
PROPONOWANY UŻYTEK EKOLOGICZNY „ROZLEWISKO W JĘDRZYCHOWIE”<br />
W wyniku procesów osiadania gruntu z powodu działalności wydobywczej KGHM<br />
Miedź Polska S.A. w okolicach Jędrzychowa od wielu lat zaczęły okresowo funkcjonować<br />
rozległe rozlewiska na dawnych użytkach rolnych. Skutkiem ich powstania w miejscu tym<br />
zaczęły systematycznie pojawiać się nowe zespoły ornitofauny oraz płazów, dla których<br />
228
w gminie Polkowice brakuje odpowiedniego zasobu właściwych siedlisk. Proponowany do<br />
ochrony obszar obejmuje ponad 80 ha gruntów. W ich skład wchodzi rozległy zbiornik wodny<br />
w miejscu dawnych glinianek wraz z przyległymi terenami trzcinowisk i turzycowisk<br />
zlokalizowanymi na działkach ewidencyjnych nr 179-182, 185-191, części 194, 195-198, 638,<br />
183/1, 183/2, 184/1, 184/2, 192/1, 192/2, części 200/1, 200/2 obrębu ewid. Jędrzychów<br />
(patrz: mapa - nr 7 – oznacz. żółte). Celem ochrony proponowanego użytku ekologicznego<br />
byłoby zachowanie siedlisk cennych gatunków ornitofauny wodno-błotnej oraz lokalnej<br />
herpetofauny.<br />
Rozlewiska w okolicy Jędrzychowa (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – dalszy rozwój populacji nawłoci (kod 2);<br />
<br />
<br />
Sukcesja wtórna – sukcesja drzew i krzewów na powierzchniach łąk, gdzie<br />
zaprzestano właściwego użytkowania (kod 10);<br />
Zmiana stosunków wodnych – obniżenie poziomu wód gruntowych w wyniku<br />
ograniczenia opadów w ostatnich latach i funkcjonowaniu rozbudowanej sieci rowów<br />
melioracyjnych (kod 9);<br />
Zaśmiecanie – nielegalny wywóz śmieci na tereny przyległe do lokalnej drogi (kod 7).<br />
229
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
<br />
Zmiana stosunków wodnych – pogłębianie się deficytu wody, szczególnie w suchych<br />
latach (kod 9).<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO UŻYTKU EKOLOGICZNEGO<br />
„ROZLEWISKO KOŁO JĘDRZYCHOWA”<br />
230
IV.3.2.8.<br />
PROPONOWANY UŻYTEK EKOLOGICZNY „PARK PODWORSKI W NOWYM<br />
DWORZE”<br />
Obszar proponowany do ochrony już w 1996 roku (Krajewski i in. 1996) na<br />
powierzchni ponad 10 ha. W jej skład wchodził wpisany do rejestru zabytków (A/3196/635/L)<br />
park podworski w Jędrzychowie-Nowy Dwór zlokalizowany na części działki ewidencyjnej<br />
ew. nr 118/33 obrębu ewid. Jędrzychów (patrz: mapa - nr 8 – oznacz. żółte). Park stanowił<br />
założenie naturalistyczne, ukształtowane po południowej stronie okazałej rezydencji, która w<br />
1903 r. uległa gruntownej przebudowie. Do rezydencji prowadziły liczne trakty obsadzone<br />
rzędami drzew. W okresie modernizacji powiększeniu w kierunku południowo-wschodnim<br />
uległ również sam park dworski. Wówczas powstały liczne aleje, które charakteryzują układ<br />
tego parku. W rozległym układzie parkowym najczęściej spotykane drzewa to dęby<br />
szypułkowe, kasztanowce białe i lipy drobnolistne. Najokazalszym założeniem jest podwójna<br />
aleja ok. 90-letnich dębów wzdłuż drogi na południe w kierunku Trzmielowa (gm.<br />
Chocianów).<br />
Fragment parku z aleją lipową wzdłuż jednej z dróg w Jędrzychowie-Nowy Dwór<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
W parku znajduje się obecnie szereg ciekawych i cennych egzemplarzy drzew, tj.:<br />
dęby szypułkowy, lipa drobnolistna, wiąz szypułkowy, platan klonolistny, dąb czerwony,<br />
sosna czarna i jedlica Douglasa odm. zielona.<br />
231
Aktualnie park i jego sąsiedztwo w postaci pałacu i zabudowań gospodarczych<br />
ulegają stopniowej degradacji. Sterty odpadów, popiołu, działki z warzywami utworzone<br />
przez obecnych mieszkańców rezydencji od południowej strony budynku oraz stopniowe<br />
ubożenie starodrzewu parkowego wskazują na potrzebę podjęcia określonych zabiegów<br />
ochronnych pozwalających na uporządkowanie przestrzeni oraz utrzymanie dotychczas<br />
zachowanych cennych elementów tego obiektu. Dodatkowym argumentem za podjęciem<br />
takich kroków jest niewątpliwie zabytkowy charakter założenia parkowego.<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO UŻYTKU EKOLOGICZNEGO<br />
„PARK PODWORSKI W NOWYM DWORZE”<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – dalszy rozwój populacji niecierpka<br />
drobnokwiatowego i czeremchy amerykańskiej w obrębie parku (kod 2);<br />
232
Usuwanie starych drzew – nielegalne pozyskanie drzew z terenu parku (kod 3).<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
<br />
Synantropizacja flory – wnikanie do drzewostanu gatunków synantropijnych<br />
z pobliskich terenów rolnych i otoczenia pobliskiej zabudowy (kod 4);<br />
Zaśmiecanie - zarówno przez odwiedzających obszar, jak i nielegalny wywóz<br />
nieczystości (kod 7).<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
IV.3.2.9.<br />
PROPONOWANY UŻYTEK EKOLOGICZNY „ROSICZKA POD SOBINEM”<br />
Obiekt proponowany do ochrony już w 1996 roku (Krajewski i in., 1996),<br />
zlokalizowany ponad 2 km na północny-zachód od Sobina, w oddziale 209h, obrębu<br />
Polkowice, będącego w zarządzie nadleśnictwa Lubin o powierzchni 0,27 ha (dz. ew. 825<br />
obr. ew. Sobin) (patrz: mapa - nr 9 – oznacz. żółte). Obecne w tym miejscu dawne torfowisko<br />
uległo zanikowi. Przyczyniło się do tego obniżenie poziomu wód gruntowych. W miejscu<br />
dawnego torfowiska znajduje się obecnie niewielki zbiornik w otoczeniu boru świeżego.<br />
Stanowisko rosiczki okrągłolistnej Drosera rotundifolia w kompleksie leśnym w okolicy Sobina<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
233
Na dość stromych, przesychających w okresie susz brzegach zbiornika rośnie wąski<br />
pas torfowców Sphagnum sp. budowany głównie przez Sphagnum palustre z niewielkim<br />
udziałem płonnika pospolitego Polytrichum commune. W tym samym miejscu zlokalizowane<br />
jest bogate stanowisko rosiczki okrągłolistnej Drosera rotundifolia. Roślinność zbiornika jest<br />
uboga i tylko w nikłym stopniu nawiązuje do zbiorowisk torfowisk przejściowych z klasy<br />
Scheuchzerio-Caricetea nigrae. Oprócz wspomnianych wyżej gatunków spotyka się tu<br />
również sit drobny Juncus bulbosus oraz turzycę pospolitą Carex nigra. O wysokiej wartości<br />
<strong>przyrodniczej</strong> tego obiektu stanowi przede wszystkim jedyne na terenie <strong>gminy</strong> stanowisko<br />
rosiczki okrągłolistnej. Sam zbiornik z racji swojego położenia stanowi istotny element<br />
w krajobrazie dużego, zwartego kompleksu borów jako źródło wody dla lokalnej zwierzyny<br />
oraz miejsce rozrodu płazów.<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO UŻYTKU EKOLOGICZNEGO<br />
„ROSICZKA POD SOBINEM”<br />
234
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
Zmiana stosunków wodnych – wysychanie spowodowane deficytami wody (kod 9);<br />
Przekształcenia gruntu - skutki prac budowlanych (pogłębienie zbiornika),<br />
z odłożeniem urobku w centralnej części obiektu skutkujące ograniczeniem<br />
powierzchni siedliska cennych gatunków flory – przede wszystkim rosiczki<br />
okrągłolistnej (kod 18).<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
<br />
Zmiana stosunków wodnych – pogłębiające się wysychanie skutkujące zmianą<br />
warunków siedliskowych, które warunkują właściwy stan siedliska chronionych<br />
i rzadkich gatunków flory tego obiektu (kod 9).<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
Nielegalne pozyskiwanie roślin chronionych – rosiczki okrągłolistnej (kod 8).<br />
IV.3.2.10. PROPONOWANY UŻYTEK EKOLOGICZNY „ŹRÓDŁO W ŻELAZNYM MOŚCIE”<br />
Obiekt proponowany do ochrony już w 1996 roku (Krajewski i in. 1996). Znajduje się<br />
on w obrębie dawnego założenia parkowego włączonego obecnie do kompleksu leśnego<br />
w oddziale 108a obrębu Lubin, będącego w zarządzie nadleśnictwa Lubin o powierzchni<br />
5,25 ha (dz. ew. 331/108 obr. ew. Żelazny Most) (patrz: mapa - nr 11 – oznacz. żółte).<br />
Obszar źródliskowy w Żelaznym Moście (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
235
W jego południowo-wschodnim krańcu, znajduje się źródlisko o powierzchni kilku<br />
arów, otoczone starym drzewostanem z cennymi okazami drzew. Największe z nich<br />
osiągnęły wymiary drzew pomnikowych i są to:<br />
<br />
<br />
Dąb szypułkowy Quercus robur – obwód 420 cm;<br />
Lipa szerokolistna Tilia platyphyllos – obwód 468 cm.<br />
Powierzchnię źródliska porasta zbiorowisko rzeżuchy gorzkiej Cardamine amara.<br />
Pewne zagrożenie dla naturalnych zbiorowisk źródliskowych stanowi w tym miejscu dalsza<br />
ekspansja niecierpka drobnokwiatowego Impatiens parviflora, który już teraz porasta niektóre<br />
partie źródliska. W tej sytuacji wskazane byłoby podjęcie odpowiednich działań w celu<br />
ograniczenia populacji tego gatunku na powierzchni i w otoczeniu źródliska.<br />
Drzewostan wokół źródliska nosi cechy grądu, na dnie którego występuje kilka<br />
chronionych, pospolitych na tego typu siedliskach gatunków roślin, tj. bluszcz pospolity<br />
Hedera helix, przytulia wonna Galium odoratum, kruszyna pospolita Frangula alnus,<br />
barwinek pospolity Vinca minor i konwalia majowa Convallaria majalis. Na południe od<br />
źródliska w drzewostanie rozpoznać można elementy dawnego założenia parkowego. Biorąc<br />
pod uwagę walory przyrodnicze tej wyraźnie wyróżniającej się części drzewostanu<br />
i obecnych tu źródlisk oraz wyjątkowych okazów pojedynczych drzew, obszar ten zasługuje<br />
na objęcie go ochroną.<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
<br />
Zmiana stosunków wodnych – wprowadzanie obcych elementów do naturalnego<br />
koryta cieku płynącego z powierzchni źródliska (rur, opon, itp.) (kod 9);<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – dalszy rozwój populacji niecierpka<br />
drobnokwiatowego w obrębie źródliska wypierającej naturalne zbiorowisko rzeżuchy<br />
gorzkiej w tym miejscu; oraz w obrębie dawnego parku (kod 2).<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
<br />
Nadmierna penetracja terenu – związana z bliską lokalizacją zabudowy miejscowości<br />
Żelazny Most (kod 6);<br />
Zaśmiecanie – zarówno przez odwiedzających obszar, jak i nielegalny wywóz<br />
nieczystości (kod 7).<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
<br />
Zabudowa – dalsza rozbudowa mieszkaniowa pobliskiej miejscowości w kierunku<br />
północnej części obszaru (kod 13);<br />
236
Eksploatacja surowców mineralnych – przeznaczenie w projekcie studium na<br />
wschodzie obszaru terenów pod tereny powierzchniowej eksploatacji surowców<br />
mineralnych może skutkować potencjalnym negatywnym oddziaływaniem na<br />
wskazany obszar, szczególnie w zakresie stosunków wodnych na źródlisku (kod 14);<br />
Tereny przemysłowe i rozbudowa infrastruktury przemysłowej – planowana<br />
rozbudowa OUOW „Żelazny Most” (kod 11).<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO UŻYTKU EKOLOGICZNEGO<br />
„ŹRÓDŁO W ŻELAZNYM MOŚCIE”<br />
IV.3.2.11. PROPONOWANY UŻYTEK EKOLOGICZNY „SZAFIREK”<br />
Obiekt o powierzchni kilkunastu arów, z populacją około 40 osobników szafirka<br />
miękkolistnego Muscari comosum. Teren obejmuje niewielkie wyrobiska kruszyw (piasku,<br />
żwiru) z zaawansowanymi procesami sukcesji w kierunku muraw i zarośli oraz ocalałe<br />
fragmenty muraw z dominacją kostrzewy owczej Festuca ovina oraz udziałem sierpnicy<br />
237
pospolitej Falcaria vulgaris. Szafirek miękkolistny rośnie zarówno w obrębie starych wyrobisk<br />
jak i ocalałych fragmentów muraw. Proponowana do ochrony powierzchnia około 0,2 ha<br />
zlokalizowana jest w części oddziału 8i, 8h obręb Polkowice, nadleśnictwo Lubin (dz. ew.<br />
217 obr. ew. Komorniki) (patrz: mapa - nr 13 – oznacz. żółte).<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO UŻYTKU EKOLOGICZNEGO<br />
„SZAFIREK”<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
<br />
Sukcesja wtórna – skutkująca zmniejszaniem się powierzchni siedliska gatunku<br />
(kod 10);<br />
Izolacja – stanowisko gatunku jest niewielkie i zupełnie izolowane, co stanowi<br />
poważne zagrożenie dla jego populacji (kod 15).<br />
238
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
<br />
Zacienienie – wzrost otaczających młodych drzewostanów będzie z czasem<br />
powodował zacienienie stanowiska, co może w przyszłości być przyczyną zmiany<br />
właściwych warunków siedliskowych gatunku (kod 16).<br />
IV.3.2.12. PROPONOWANY UŻYTEK EKOLOGICZNY „GLINIANKI W POLKOWICACH”<br />
Obiekt proponowany do ochrony już w 1996 roku (Krajewski i in. 1996). Stanowią go<br />
śródleśne stawki zlokalizowane w części oddziału 66a, w oddziale 65g obrębu Polkowice,<br />
będącego w zarządzie nadleśnictwa Lubin (dz. ew. 467/330, 465/329 obr. ew. miasto<br />
Polkowice) oraz w części działki ewidencyjnej 468 obrębu ewidencyjnego miasta Polkowice.<br />
Ich łączna powierzchnia to blisko 2 ha (patrz: mapa - nr 12 – oznacz. żółte). Są one<br />
pozostałością po dawnych wyrobiskach gliny i stanowią obecnie cenne siedliska dla ochrony<br />
lokalnej herpetofauny. Roślinność wodną w zbiornikach reprezentują zbiorowiska rzęs<br />
z dominującym zespołem rzęsy trójrowkowej Lemnetum trisulcae. Strefę brzegową<br />
miejscami porasta szuwar turzycowy.<br />
Glinianki w Polkowicach (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
239
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO UŻYTKU EKOLOGICZNEGO<br />
„GLINIANKI W POLKOWICACH”<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
Zacienienie – miejscami, szczególnie we wschodniej enklawie proponowanego<br />
użytku ekologicznego obserwuje się nadmierne zacienienie tafli zbiornika, które może<br />
powodować pogorszenie warunków siedliskowych lokalnej herpetofauny w okresie<br />
rozrodu (kod 16);<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – rozwój populacji czeremchy amerykańskiej<br />
w drzewostanach w otoczeniu zbiorników wodnych (kod 2);<br />
Synantropizacja – w strefie brzegowej zbiorników obserwuje się rozwój gatunków<br />
synantropijnych (kod 4);<br />
Nadmierna penetracja terenu – związana z bliskim sąsiedztwem zabudowy miejskiej<br />
oraz popularnością miejsca (kod 6).<br />
240
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
<br />
Zaśmiecanie - zarówno przez odwiedzających obszar, jak i nielegalny wywóz<br />
nieczystości (kod 7).<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
IV.3.2.13. PROPONOWANY UŻYTEK EKOLOGICZNY „LEŚNE GLINIANKI KOŁO<br />
PIESZKOWIC”<br />
Obiekt proponowany do ochrony już w 1996 roku (Krajewski i in. 1996). Stanowią go<br />
ruiny starej, śródleśnej cegielni zlokalizowanej ok. 1 km na południowy wschód od<br />
Pieszkowic wraz z otaczającym je terenem leśnym w oddziale 72c obrębu Lubin, będącego<br />
w zarządzie nadleśnictwa Lubin o powierzchni 2,3 ha (dz. ew. 192/72 obr. ew.<br />
Biedrzychowa) (patrz: mapa - nr 10 – oznacz. żółte).<br />
Obszar cechuje znaczne zróżnicowanie siedliskowe. Występują tu zarówno drobne<br />
zbiorniki wodne ze zbiorowiskami szuwarowymi i zbiorowiskami rzęs, jak i zbiorowiska leśne<br />
– fragmenty grądów, zbiorowisk o charakterze łęgowym oraz fragmenty lasu z elementami<br />
dawnych nasadzeń przy zabudowaniach. Cenne walory przyrodnicze obiektu wzmacnia<br />
dodatkowo obecność kilku okazałych drzew m.in. dębu szypułkowego na skraju skarpy<br />
jednego z wyrobisk.<br />
Z uwagi na znaczny udział martwego drewna na dnie lokalnych zbiorowisk leśnych<br />
i wilgotny charakter podłoża obiekt wyróżnia się dużym zróżnicowaniem mikoflory<br />
epiksylicznej. Występuje tu również szereg chronionych gatunków flory naczyniowej<br />
i mszaków:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Wiciokrzew pomorski Lonicera periclymenum L. – gatunek ściśle chroniony<br />
Barwinek pospolity Vinca minor – gatunek częściowo chroniony<br />
Przytulia wonna Galium odoratum - gatunek częściowo chroniony<br />
Kruszyna pospolita Frangula alnus - gatunek częściowo chroniony<br />
Paprotka zwyczajna Polypodium vulgare - gatunek ściśle chroniony<br />
Mokradłoszka zaostrzona Calliergonella cuspidata (Hedw.) Loeske – gatunek<br />
częściowo chroniony<br />
Dzióbkowiec bruzdowany Eurhynchium striatum (Schreb. ex Hedw.) Schimp. –<br />
gatunek częściowo chroniony<br />
241
Leśne glinianki koło Pieszkowic (fot. A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE<br />
Zagrożenia istniejące wewnętrzne<br />
<br />
Nagromadzenie materii organicznej – w związku z lokalizacją zbiornika w otoczeniu<br />
drzewostanu liściastego w obrębie jego misy dochodzi do intensywnego gromadzenia<br />
się materii organicznej (liści), co skutkuje stopniowym zmniejszaniem się lustra wody<br />
i zarastaniem zbiornika (kod 17);<br />
Inwazja gatunków obcych geograficznie – rozwój populacji winobluszczu<br />
pięciolistkowego, który wkrótce może stanowić silną konkurencję dla rosnącego tu<br />
wiciokrzewu pomorskiego oraz dalszy rozwój populacji niecierpka drobnokwiatowego<br />
w zbiorowisku grądu (kod 2).<br />
Zagrożenia istniejące zewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
Zagrożenia potencjalne wewnętrzne<br />
Nie stwierdzono.<br />
242
Zagrożenia potencjalne zewnętrzne<br />
Oddziaływanie liniowych elementów infrastruktury – dalsza rozbudowa<br />
energetycznych napowietrznych linii przesyłowych w bezpośrednim sąsiedztwie<br />
północnej części obszaru (kod 12).<br />
ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE DLA PROPONOWANEGO UŻYTKU EKOLOGICZNEGO<br />
„LEŚNE GLINIANKI KOŁO PIESZKOWIC”<br />
IV.3.3.<br />
OBSZAROWEJ<br />
ZALECENIA OCHRONNE DLA PROPONOWANYCH FORM OCHRONY<br />
Propozycje utworzenia rezerwatów przyrody na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice oparto na<br />
zapisach Ustawy o ochronie przyrody (tekst jednolity: Dz.U. 2004 Nr 92 poz. 880 z późn.<br />
zmianami), która wskazuje, że „rezerwat przyrody obejmuje obszary zachowane w stanie<br />
naturalnym lub mało zmienionym, ekosystemy, ostoje i siedliska przyrodnicze, a także<br />
siedliska roślin, siedliska zwierząt i siedliska grzybów oraz twory i składniki przyrody nie<br />
243
ożywionej, wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi,<br />
kulturowymi lub walorami krajobrazowymi” (art. 13, pkt.1). Wszystkie proponowane obszary<br />
do ochrony rezerwatowej znajdują się na gruntach w zarządzie PGL Lasy Państwowe,<br />
nadleśnictwo Lubin. W przypadku proponowanego rezerwatu przyrody „Żukowskie Śnieżyce”<br />
propozycja powołania tej formy ochrony pokrywa się z aktualnymi planami nadleśnictwa<br />
odnośnie tego obszaru. Pozostałe dwie propozycje dotyczące rezerwatów – „Dolina Lipówki”<br />
i „Lasy Barszowskie” wymagają odrębnych ustaleń przed okresem rozpoczęcia prac nad<br />
nowym planem urządzenia lasu.<br />
Kolejnymi proponowanymi na obszarze <strong>gminy</strong> formami ochrony są zespół<br />
przyrodniczo-krajobrazowy oraz użytek ekologiczny. Zgodnie z art. 44, pkt.1 Ustawy<br />
o ochronie przyrody (tekst jednolity: Dz.U. 2004 Nr 92 poz. 880 z późn. zmianami)<br />
„Ustanowienie pomnika przyrody, stanowiska dokumentacyjnego, użytku ekologicznego lub<br />
zespołu przyrodniczo-krajobrazowego następuje w drodze uchwały rady <strong>gminy</strong>”.<br />
W przypadku dwóch proponowanych zespołów przyrodniczo-krajobrazowych – „Tarnówek”<br />
i „Strumień Stobna” oraz ośmiu proponowanych użytków ekologicznych nie widzi się<br />
potrzeby wprowadzania innych zakazów niż te, które wynikają z ustawy, tj.:<br />
1) niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu lub obszaru;<br />
2) wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu, z wyjątkiem prac<br />
związanych z zabezpieczeniem przeciwsztormowym lub przeciwpowodziowym albo<br />
budową, odbudową, utrzymywaniem, remontem lub naprawą urządzeń wodnych;<br />
3) uszkadzania i zanieczyszczania gleby;<br />
4) dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody albo<br />
racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej lub rybackiej;<br />
5) likwidowania, zasypywania i przekształcania naturalnych zbiorników wodnych,<br />
starorzeczy oraz obszarów wodno-błotnych;<br />
6) wylewania gnojowicy, z wyjątkiem nawożenia użytkowanych gruntów rolnych;<br />
7) zmiany sposobu użytkowania ziemi;<br />
8) wydobywania do celów gospodarczych skał, w tym torfu, oraz skamieniałości, w tym<br />
kopalnych szczątków roślin i zwierząt, a także minerałów i bursztynu;<br />
9) umyślnego zabijania dziko występujących zwierząt, niszczenia nor, legowisk zwierzęcych<br />
oraz tarlisk i złożonej ikry, z wyjątkiem amatorskiego połowu ryb oraz wykonywania<br />
czynności związanych z racjonalną gospodarką rolną, leśną, rybacką i łowiecką;<br />
10) zbioru, niszczenia, uszkadzania roślin i grzybów na obszarach użytków ekologicznych,<br />
utworzonych w celu ochrony stanowisk, siedlisk lub ostoi roślin i grzybów chronionych;<br />
11) umieszczania tablic reklamowych.<br />
244
Ponadto w stosunku do niektórych obiektów proponowanych do ochrony w postaci<br />
użytków ekologicznych zaleca się, co następuje:<br />
A) Proponowany użytek ekologiczny „Dolina Skłoby” (nr 6 – oznacz. żółte)<br />
a. Utrzymanie łąkarskiego sposobu użytkowania terenu;<br />
b. Zapobieganie sukcesji wtórnej na powierzchni łąk, na których proces ten<br />
rozpoczął się w ostatnich latach w wyniku zaprzestania właściwego użytkowania;<br />
c. Ochronę starych drzew w związku z bogatą unikatową entomofauną<br />
ksylofagiczną i pozostawianie zamierających egzemplarzy drzew do ich<br />
naturalnego rozpadu;<br />
d. Utrzymanie istniejącej misy dawnego stawu w dotychczasowym kształcie, jako<br />
siedliska i miejsca rozrodu płazów.<br />
B) Proponowany użytek ekologiczny „Park podworski w Nowym Dworze” (nr 8 –<br />
oznacz. żółte)<br />
a. Uporządkowanie przestrzeni w otoczeniu parku (sterty śmieci, dzikie zagrody,<br />
składowiska popiołu);<br />
b. Utrzymanie w południowej strefie ekotonowej zakrzewień tarniny i wprowadzenie<br />
nasadzeń gatunków krzewiastych (np. tarnina, głóg) w miejscach, gdzie pomiędzy<br />
drzewostanem parku a otwartą przestrzenią gruntów rolnych brak jest bariery<br />
w postaci krzewów ograniczających synantropizację flory wnętrza drzewostanu.<br />
c. Ochrona starodrzewia (alei, pojedynczych starych drzew, zadrzewień w otoczeniu<br />
budynków) w sąsiedztwie proponowanego użytku ekologicznego.<br />
C) Proponowany użytek ekologiczny „Rosiczka pod Sobinem” (nr 9 – oznacz. żółte)<br />
a. W sytuacji wydłużającej się procedury powołania tej formy ochrony zaleca się<br />
w planie urządzenia lasu dla nadleśnictwa Lubin na lata 2016-2025 wprowadzenie<br />
zapisów o niewykonywaniu zrębów zupełnych w najbliższym otoczeniu zbiornika<br />
wodnego (209h) w planie urządzenia lasu dla nadleśnictwa Lubin na lata 2016-<br />
2025.<br />
D) Proponowany użytek ekologiczny „Źródło w Żelaznym Moście” (nr 11 – oznacz.<br />
żółte)<br />
a. W sytuacji wydłużającej się procedury powołania tej formy ochrony zaleca się<br />
w planie urządzenia lasu dla nadleśnictwa Lubin na lata 2016-2025 pozostawienie<br />
wydzielenia 108a obrębu Lubin bez wskazań gospodarczych i przypisania go do<br />
szczególnej ochrony.<br />
E) Proponowany użytek ekologiczny „Leśne glinianki koło Pieszkowic” (nr 10 –<br />
oznacz. żółte)<br />
a. W sytuacji wydłużającej się procedury powołania tej formy ochrony zaleca się<br />
w planie urządzenia lasu dla nadleśnictwa Lubin na lata 2016-2025 pozostawienie<br />
245
wydzielenia 72c obrębu Lubin bez wskazań gospodarczych i przypisania go do<br />
szczególnej ochrony.<br />
F) Proponowany użytek ekologiczny „Szafirek” (nr 13 – oznacz. żółte)<br />
a. W sytuacji wydłużającej się procedury powołania tej formy ochrony zaleca się<br />
w planie urządzenia lasu dla nadleśnictwa Lubin na lata 2016-2025 wyodrębnienie<br />
osobnego wydzielenia leśnego w miejscu stanowiska szafirka miękkolistnego<br />
w obrębie obecnych wydzieleń 8i, 8h obręb Polkowice, nadleśnictwo Lubin<br />
i pozostawienia go bez wskazań gospodarczych;<br />
b. Stanowisko gatunku wymaga zabiegów z zakresu ochrony czynnej,<br />
tj. zapobieganiu sukcesji wtórnej drzew i krzewów, które wymagają ścisłej<br />
współpracy pomiędzy nadleśnictwem Lubin a władzami <strong>gminy</strong>.<br />
G) Proponowany użytek ekologiczny „Glinianki w Polkowicach” (nr 12 – oznacz. żółte)<br />
a. W sytuacji wydłużającej się procedury powołania tej formy ochrony zaleca się<br />
w planie urządzenia lasu dla nadleśnictwa Lubin na lata 2016-2025 pozostawienie<br />
bez wskazań gospodarczych oddziału 65g obrębu Polkowice oraz uwzględnienie<br />
potrzeby ochrony pasa drzewostanu w otoczeniu zbiornika wodnego w części<br />
oddziału 66a;<br />
b. Konieczne jest prowadzenie systematycznej kontroli obiektu pod względem<br />
czystości i jego sprzątanie zarówno w otoczeniu, jak i w obrębie misy zbiorników.<br />
IV.3.3.1.<br />
PODSUMOWANIE<br />
W wyniku przeprowadzonych prac zarówno terenowych, jak i kameralnych, które<br />
obejmowały analizę dostępnych materiałów w postaci istniejących i tworzonych dokumentów<br />
planistycznych oraz literatury i <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> <strong>gminy</strong> Polkowice z 1996 roku,<br />
zbudowano spójną bogatą bazę danych przyrodniczych z terenu <strong>gminy</strong>. Na bazie zebranych<br />
informacji i oceny stanu bieżących zasobów przyrodniczych zaproponowano 13 obszarów do<br />
objęcia ich ochroną prawną w postaci rezerwatów przyrody (3 obszary), zespołów<br />
przyrodniczo-krajobrazowych (2 obszary) i użytków ekologicznych (8 obszarów). W stosunku<br />
do <strong>inwentaryzacji</strong> z 1996 roku większość propozycji powołania obszarów chronionych<br />
została utrzymana. Są to:<br />
Proponowany rezerwat przyrody „Żukowskie Śnieżyce”<br />
Proponowany rezerwat przyrody „Dolina Lipówki”<br />
Proponowany rezerwat przyrody „Lasy Barszowskie”<br />
Proponowany zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Tarnówek”<br />
Proponowany zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Strumień Stobna”<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Dolina Skłoby”<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Rozlewisko w Jędrzychowie”<br />
246
Proponowany użytek ekologiczny „Park podworski w Nowym Dworze”<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Rosiczka pod Sobinem”<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Źródło w Żelaznym Moście”<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Glinianki w Polkowicach”<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Leśne glinianki koło Pieszkowic”<br />
W aktualnej propozycji nie utrzymano 3 obszarów z 1996 roku, które zostały opisane<br />
na początku rozdziału „Proponowane formy ochrony przyrody” i były to: „Las w Suchej<br />
Górnej”, „Zbiornik Gilów” i „Kwitnące bluszcze koło Grodowca”. Zaproponowano natomiast<br />
do ochrony zupełnie nowy obszar, gdzie w 2012 roku zostało odkryte cenne stanowisko<br />
chronionego gatunku rośliny – szafirka miękkolistnego. W tym miejscu zaproponowano<br />
utworzenie użytku ekologicznego „Szafirek”.<br />
W powyższym rozdziale dotyczącym proponowanych do ochrony obszarów<br />
wskazano również na istniejące i potencjalne zagrożenia wewnętrzne i zewnętrzne<br />
przygotowując dla każdego z obszarów mapki z proponowanym zasięgiem i graficznym<br />
wskazaniem zagrożeń. Opisano również zalecenia ochronne dla każdego obszaru.<br />
IV.3.4.<br />
INDYWIDUALNE PROPONOWANE FORMY OCHRONY PRZYRODY<br />
Jedną z najstarszych form ochrony obiektów przyrodniczych są pomniki przyrody.<br />
Ustawa o ochronie przyrody w następujący sposób definiuje pomnik przyrody: „Pomnikami<br />
przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska o szczególnej<br />
wartości <strong>przyrodniczej</strong>, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz<br />
odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów,<br />
okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady,<br />
wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie”. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice za<br />
pomniki przyrody proponuje się uznać okazałe egzemplarze drzew oraz głazy narzutowe.<br />
IV.3.4.1.<br />
METODYKA<br />
Dla drzew pomnikowych przyjęto kryteria zawarte w instrukcji sporządzania planów<br />
ochrony przyrody dla nadleśnictw oraz klasyfikację według Longina Majdeckiego (Ochrona<br />
i konserwacja zabytkowych założeń parkowych, Warszawa 1993). Powyższe klasyfikacje nie<br />
stanowią obowiązujących przepisów, są tylko wskazówką. Proponując objęcie danego<br />
drzewa ochroną pomnikową brano pod uwagę również:<br />
- wyjątkową dorodność<br />
- prawidłowo uformowaną, charakterystyczną dla danego gatunku koronę<br />
- umiejscowienie w często odwiedzanym punkcie<br />
- częstość występowania danego gatunku<br />
247
- czy są miejscem występowania lub potencjalnego występowania grzybów, roślin lub<br />
zwierząt objętych ochroną gatunkową lub rzadko występujących.<br />
Pomiaru obwodu drzewa dokonywano na wysokości 130 cm od ziemi, wysokość<br />
drzewa mierzono wysokościomierzem Suunto. Stan zdrowotny określano wg następującej<br />
skali:<br />
1 – stan bardzo zły - drzewo obumarłe powyżej 70%.<br />
2 – stan zły - drzewo mające koronę lub pień obumarłe do 70%.<br />
3 – stan średni - drzewo mające koronę lub pień obumarłe do 50%.<br />
4 – stan dobry - drzewo z częściowo obumierającymi cieńszymi gałęziami w wierzchołkowej<br />
części korony.<br />
5- stan bardzo dobry - drzewo bez widocznych obumarłych gałęzi i uszkodzeń liści(igieł).<br />
W przypadku głazów narzutowych przyjęto jedno kryterium kwalifikujące za pomnik<br />
przyrody:<br />
- obwód mierzony w najszerszym miejscu powyżej 3 m.<br />
Z uwagi na to, że wiele głazów narzutowych na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice, znajduje się<br />
w miejscach lub nosi inne cechy (wyryte napisy) mogące świadczyć o tym, że zostały tu<br />
przywiezione z innych rejonów, głazy te nie proponowano do objęcia ochroną pomnikową.<br />
Jako proponowane pomniki wskazano tylko te, które znajdują się wśród pól z dala od osad<br />
ludzkich.<br />
IV.3.4.2.<br />
INWENTARYZACJA DENDROFLORY<br />
Na badanym obszarze odnotowano występowanie 104 pojedynczych drzew oraz<br />
4 grup drzew w postaci alei drzew o wymiarach pomnikowych bądź godnych ochrony ze<br />
względów krajobrazowych. Wśród wyróżnionych drzew znalazły się zarówno gatunki<br />
rodzime, jak i obce. Największą liczbę okazów o wymiarach pomnikowych posiadał dąb<br />
szypułkowy (44 egzemplarze), następnie wiąz szypułkowy (8 egzemplarzy), głóg<br />
jednoszyjkowy (6 egzemplarzy), kasztanowiec biały (6 egzemplarzy, w tym 3 stanowiące<br />
grupy drzew w postaci alei), lipa szerokolistna (6 egzemplarzy) i klon zwyczajny<br />
(5 egzemplarzy, w tym 1 stanowiący grupę drzew w postaci alei). Do najbardziej okazałych<br />
drzew należało 7 dębów szypułkowych i jedna lipa szerokolistna. Zestawienie wszystkich<br />
wyróżnionych drzew przedstawia tabela poniżej.<br />
248
WYKAZ DRZEW SPEŁNIAJĄCYCH WYMOGI OCHRONY POMNIKOWEJ LUB CENNYCH ZE WZGLĘDÓW KRAJOBRAZOWYCH<br />
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
1 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 336 29 15 25<br />
2 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 337 30 10 25<br />
3 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 417 30 15 20<br />
4 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 434 30 20 26<br />
5 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 391 25 20 21<br />
6 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 337 30 15 20<br />
7 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 340 25 15 20<br />
8 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 356 25 15 21<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
249
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
9 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 413 30 30 26<br />
10<br />
kasztanowiec<br />
biały<br />
Aesculus<br />
hippocastanum<br />
drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 379 27 15 23<br />
11 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 654 30 23 26,5<br />
12 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 435 27 15 21,5<br />
13 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 443 30 25 24,5<br />
14 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 501 30 20 26,5<br />
15 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 443 30 30 26<br />
16 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 387 27 20 21,5<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
250
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
17 klon zwyczajny Acer platanoides drzewo park zabytkowy w Kazimierzowie 248 25 14 22<br />
18 jesion wyniosły<br />
Fraxinus<br />
excelsior<br />
drzewo park zabytkowy w Żukowie 299 30 10 25<br />
19 sosna wejmutka Pinus strobus drzewo park zabytkowy w Żukowie 295 22 8 14<br />
20 jesion wyniosły<br />
Fraxinus<br />
excelsior<br />
drzewo park zabytkowy w Żukowie 313 27 14 17<br />
21 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Żukowie 500 24 15 19<br />
22<br />
platan<br />
klonolistny<br />
Platanus x<br />
acerifolia<br />
drzewo park zabytkowy w Żukowie 376 25 30 22<br />
23 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park zabytkowy w Żukowie 390 15 8 12,5<br />
24 lipa drobnolistna Tilia cordata drzewo park zabytkowy w Żukowie 356 15 12 9<br />
25<br />
kasztanowiec<br />
biały<br />
Aesculus<br />
hippocastanum<br />
drzewo we wsi Komorniki przy potoku 290 25 16 8<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
3 – stan średni- drzewo mające<br />
koronę lub pień obumarłe do 50%<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
2 – stan zły- drzewo mające koronę<br />
lub pień obumarłe do 70%.<br />
2 – stan zły- drzewo mające koronę<br />
lub pień obumarłe do 70%.<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
251
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
26<br />
27<br />
28<br />
wiąz<br />
szypułkowy<br />
wiąz<br />
szypułkowy<br />
wiąz<br />
szypułkowy<br />
29 jesion wyniosły<br />
30<br />
wiąz<br />
szypułkowy<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
Ulmus laevis drzewo we wsi Komorniki przy potoku 373 30 14 28,5<br />
Ulmus laevis drzewo we wsi Komorniki przy potoku 396 30 18 28<br />
Ulmus laevis drzewo przy pałacu we wsi Komorniki 264 28 16 25<br />
Fraxinus<br />
excelsior<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
drzewo przy pałacu we wsi Komorniki 323 24 14 19,5<br />
Ulmus laevis drzewo przy pałacu we wsi Komorniki 355 27 10 25<br />
31 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo przy pałacu we wsi Komorniki 364 27 21 23<br />
32 lipa drobnolistna Tilia cordata drzewo przy pałacu we wsi Komorniki 325 27 14 25<br />
33<br />
wiąz<br />
szypułkowy<br />
Ulmus laevis drzewo we wsi Komorniki 345 27 22 23<br />
34 lipa drobnolistna Tilia cordata drzewo we wsi Komorniki 344 22 13 18,5<br />
35 wierzba krucha Salix fragilis drzewo<br />
we wsi Komorniki przy potoku<br />
przy domu nr 31<br />
484 10 6 8<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
3 – stan średni- drzewo mające<br />
koronę lub pień obumarłe do 50%<br />
3 – stan średni- drzewo mające<br />
koronę lub pień obumarłe do 50%<br />
3 – stan średni- drzewo mające<br />
koronę lub pień obumarłe do 50%<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
3 – stan średni- drzewo mające<br />
koronę lub pień obumarłe do 50%<br />
3 – stan średni- drzewo mające<br />
koronę lub pień obumarłe do 50%<br />
252
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
36 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
37<br />
38<br />
kasztanowiec<br />
biały<br />
kasztanowiec<br />
biały<br />
Aesculus<br />
hippocastanum<br />
Aesculus<br />
hippocastanum<br />
39 klon zwyczajny Acer platanoides<br />
aleja, 26<br />
sztuk<br />
aleja, 8<br />
sztuk<br />
aleja, 6<br />
sztuk<br />
40 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
41 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
42 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
43 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
44<br />
głóg<br />
jednoszyjkowy<br />
Crataegus<br />
monogyna<br />
drzewo<br />
we wsi Komorniki przy drodze do<br />
Trzebcza<br />
park przypałacowy we wsi<br />
Tarnówek<br />
południowo-zachodni skraj parku<br />
przypałacowego we wsi<br />
Tarnówek<br />
południowo-zachodni skraj parku<br />
przypałacowego we wsi<br />
Tarnówek<br />
zadzewienie śródpolne na północ<br />
od drogi Komorniki - Trzebcz<br />
zadzewienie śródpolne na północ<br />
od drogi Komorniki - Trzebcz<br />
zadzewienie śródpolne na północ<br />
od drogi Komorniki - Trzebcz<br />
zadzewienie śródpolne na północ<br />
od drogi Komorniki - Trzebcz<br />
zadzewienie śródpolne na północ<br />
od drogi Komorniki - Trzebcz<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
330 25 18 21<br />
334 25 14 12<br />
313 26 16 22<br />
276 26 16 22<br />
504 22 12 18<br />
424 20 18 16<br />
380 20 18 16<br />
310 27 25 24<br />
159 10 8 7<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
3 – stan średni- drzewo mające<br />
koronę lub pień obumarłe do 50%<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
2 – stan zły- drzewo mające koronę<br />
lub pień obumarłe do 70%.<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
3 – stan średni- drzewo mające<br />
koronę lub pień obumarłe do 50%<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
253
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
45<br />
46<br />
głóg<br />
jednoszyjkowy<br />
głóg<br />
jednoszyjkowy<br />
47 szakłak<br />
Crataegus<br />
monogyna<br />
Crataegus<br />
monogyna<br />
Rhamnus<br />
cathartica<br />
drzewo<br />
drzewo<br />
drzewo<br />
48 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
zadzewienie śródpolne na północ<br />
od drogi Komorniki - Trzebcz<br />
zadzewienie śródpolne na północ<br />
od drogi Komorniki - Trzebcz<br />
zadzewienie śródpolne na północ<br />
od drogi Komorniki - Trzebcz<br />
nieczynny cmentarz przy drodze<br />
Komorniki - Trzebcz<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
155 8 8 6<br />
146 12 12 11<br />
79 6 5 5<br />
325 22 13 19<br />
49 grab zwyczajny Carpinus betulus drzewo park we wsi Trzebcz 171 25 6 19<br />
50 jawor<br />
Acer<br />
pseudoplatanus<br />
drzewo park we wsi Trzebcz 290 25 12 6<br />
51 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park we wsi Trzebcz 400 27 16 10<br />
52 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park we wsi Trzebcz 437 26 20 12<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
254
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
53 lipa drobnolistna Tilia cordata drzewo<br />
54<br />
robinia<br />
akacjowa<br />
Robinia<br />
pseudoacacia<br />
we wsi Guzice naprzeciwko domu<br />
nr 14<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
514 16 6 14<br />
drzewo przy parku we wsi Guzice 301 12 22 10<br />
55 grab zwyczajny Carpinus betulus drzewo park we wsi Guzice 250 23 13 18<br />
56<br />
lipa<br />
szerokolistna<br />
57 jawor<br />
Tilia platyphyllos drzewo park we wsi Guzice 403 28 19 23<br />
Acer<br />
pseudoplatanus<br />
drzewo park we wsi Guzice 270 26 14 21<br />
58 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park we wsi Guzice 404 28 19 22<br />
59<br />
60<br />
lipa<br />
szerokolistna<br />
lipa<br />
szerokolistna<br />
Tilia platyphyllos drzewo park we wsi Guzice 430 27 20 24<br />
Tilia platyphyllos drzewo park we wsi Guzice 427 28 19 24<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
255
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
61<br />
62<br />
platan<br />
klonolistny<br />
skrzydłorzech<br />
kaukaski<br />
Platanus x<br />
acerifolia<br />
Pterocarya<br />
fraxinifolia<br />
63 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
64 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
65 grusza polna Pyrus communis drzewo<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
drzewo park we wsi Guzice 447 29 20 18<br />
drzewo park we wsi Guzice 192 20 6 14<br />
zespół przyrodniczo-krajobrazowy<br />
Guzicki Potok<br />
zespół przyrodniczo-krajobrazowy<br />
Guzicki Potok<br />
droga polna ze wsi Komorniki do<br />
wsi Komorniki Górne<br />
357 25 16 22<br />
352 29 30 72<br />
230 15 15 13<br />
66 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo we wsi Dąbrowa 423 23 14 17<br />
67 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
68 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
we wsi Małe Rynarcice, dawny<br />
park<br />
we wsi Małe Rynarcice, dawny<br />
park<br />
570 29 28 18<br />
420 29 16 14<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
256
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
69 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo we wsi Żelazny Most, park 420 29 16 25<br />
70<br />
lipa<br />
szerokolistna<br />
Tilia platyphyllos drzewo we wsi Żelazny Most, park 468 27 16 20<br />
71 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo we wsi Żelazny Most, park 350 25 15 20<br />
72<br />
73<br />
74<br />
klon<br />
jesionolistny<br />
głóg<br />
jednoszyjkowy<br />
kasztanowiec<br />
biały<br />
Acer negundo drzewo we wsi Żelazny Most, park 200 17 14 5<br />
Crataegus<br />
monogyna<br />
Aesculus<br />
hippocastanum<br />
drzewo we wsi Żelazny Most, park 117 13 4 3<br />
aleja, 8<br />
sztuk<br />
we wsi Żelazny Most, park 304 26 16 22<br />
75 klon zwyczajny Acer platanoides drzewo we wsi Żelazny Most, park 351 28 18 22<br />
76<br />
głóg<br />
jednoszyjkowy<br />
Crataegus<br />
monogyna<br />
drzewo we wsi Żelazny Most, park 158 11 5 4<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
257
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
77 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
78<br />
wiąz<br />
szypułkowy<br />
Ulmus laevis<br />
drzewo<br />
79 klon zwyczajny Acer platanoides drzewo<br />
80 dąb czerwony Quercus rubra drzewo<br />
droga polna od strony północnowschodniej<br />
wsi Sobin<br />
droga polna wzdłuż wschodniej<br />
granicy Lasów Chocianowskich<br />
do Jędrzychowa-Nowy Dwór<br />
droga polna wzdłuż wschodniej<br />
granicy Lasów Chocianowskich<br />
do Jędrzychowa-Nowy Dwór<br />
droga polna wzdłuż wschodniej<br />
granicy Lasów Chocianowskich<br />
do Jędrzychowa-Nowy Dwór<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
403 22 16 20<br />
424 8 4 3,5<br />
298 25 14 19<br />
300 22 13 19<br />
81 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park we wsi Jędrzychów 413 24 23 18<br />
82<br />
wiąz<br />
szypułkowy<br />
Ulmus laevis drzewo park we wsi Jędrzychów 491 30 14 24<br />
83 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo park we wsi Jędrzychów 528 25 20 14<br />
84 sosna czarna Pinus nigra drzewo park we wsi Jędrzychów 206 27 5 5<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
1- stan bardzo zły- drzewo<br />
obumarłe powyżej 70%.<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
258
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
85 grab zwyczajny Carpinus betulus drzewo park we wsi Jędrzychów 252 25 14 23<br />
86 jawor<br />
87 daglezja zielona<br />
Acer<br />
pseudoplatanus<br />
Pseudotsuga<br />
menziesii<br />
drzewo park we wsi Jędrzychów 336 27 20 22<br />
drzewo park we wsi Jędrzychów 188 29 4 10<br />
88 dąb czerwony Quercus rubra drzewo park we wsi Jędrzychów 314 28 14 18<br />
89 grab zwyczajny Carpinus betulus drzewo park we wsi Jędrzychów 261 27 11 19<br />
90 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo we wsi Jędrzychów 400 25 12 23<br />
91<br />
lipa<br />
szerokolistna<br />
Tilia platyphyllos drzewo park we wsi Sucha Górna 350 25 15 19<br />
92 klon zwyczajny Acer platanoides drzewo park we wsi Sucha Górna 365 25 15 19<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
259
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
93<br />
głóg<br />
jednoszyjkowy<br />
94 daglezja zielona<br />
95<br />
jodła<br />
jednobarwna<br />
Crataegus<br />
monogyna<br />
Pseudotsuga<br />
menziesii<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
drzewo park we wsi Sucha Górna 96 14 4 10<br />
drzewo park we wsi Sucha Górna 155 21 4 6<br />
Abies concolor drzewo park we wsi Sucha Górna 150 21 3 7<br />
96 wierzba biała Salix alba drzewo<br />
97 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
98<br />
99<br />
wiąz<br />
szypułkowy<br />
kasztanowiec<br />
biały<br />
Ulmus laevis<br />
Aesculus<br />
hippocastanum<br />
drzewo<br />
drzewo<br />
100 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
we wsi Sucha Górna, przy ulicy<br />
Sportowej<br />
droga polna na południe od wsi<br />
Sucha Górna<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
415 15 14 13<br />
450 22 20 20<br />
360 16 7 15<br />
383 27 10 21<br />
491 27 9 21<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
3 – stan średni- drzewo mające<br />
koronę lub pień obumarłe do 50%<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
260
Lp. Nazwa polska Nazwa łacińska Forma Lokalizacja<br />
101 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
102 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
103 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
104 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
105 dąb szypułkowy Quercus robur drzewo<br />
106 szakłak<br />
Rhamnus<br />
cathartica<br />
drzewo<br />
107 dąb błotny Quercus palustris drzewo<br />
108<br />
lipa<br />
szerokolistna<br />
Tilia platyphyllos<br />
drzewo<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
park w Polkowicach przy ulicy<br />
Chocianowskiej<br />
Obwód<br />
[cm]<br />
Wys.<br />
[m]<br />
Rozpiętość<br />
korony [m]<br />
391 26 13 24<br />
493 29 12 24<br />
475 28 18 21<br />
570 29 14 19<br />
430 27 15 15<br />
86 9 5 4<br />
193 28 8 21<br />
473 28 15 27<br />
Wys.<br />
korony<br />
[m]<br />
Stan zachowania<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
4 – stan dobry- drzewo z częściowo<br />
obumierającymi cieńszymi<br />
gałęziami w wierzchołkowej części<br />
korony<br />
261
IV.3.4.3.<br />
INWENTARYZACJA OBIEKTÓW PRZYRODY NIEOŻYWIONEJ<br />
Zgodnie z przyjętymi kryteriami na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice zinwentaryzowano<br />
10 obiektów (głazów narzutowych) spełniających warunki pomników przyrody.<br />
WYKAZ OBIEKTÓW SPEŁNIAJĄCYCH WYMOGI OCHRONY POMNIKOWEJ LUB CENNYCH ZE<br />
WZGLĘDÓW KRAJOBRAZOWYCH<br />
Lp. Nazwa obiektu Lokalizacja Wymiary<br />
1 głaz narzutowy park przypałacowy we wsi Tarnówek obwód 404cm<br />
2 głaz narzutowy droga polna łącząca wieś Guzice z Polkowicami obwód 403cm<br />
3 głaz narzutowy droga polna łącząca wieś Guzice z Polkowicami obwód 389cm<br />
4 głaz narzutowy droga polna łącząca wieś Guzice z Polkowicami obwód 340cm<br />
5 głaz narzutowy<br />
przy drodze polnej Komorniki-Komorniki Górne-<br />
Tarnówek<br />
obwód 340cm<br />
6 głaz narzutowy remiza śródpolna, obręb geodezyjny Tarnówek obwód 875cm<br />
7 głaz narzutowy remiza śródpolna, obręb geodezyjny Tarnówek obwód 399cm<br />
8 głaz narzutowy północno-zachodni skraj wsi Sucha Górna obwód 360cm<br />
9 głaz narzutowy północno-zachodni skraj wsi Sucha Górna obwód 330cm<br />
10 głaz narzutowy południowo-wschodni skraj wsi Sucha Górna obwód 370cm<br />
IV.4.<br />
EKOLOGICZNY SYSTEM PRZESTRZENNY<br />
Obszar <strong>gminy</strong> Polkowice znajduje się poza układem sieci ECONET-POLSKA.<br />
W najbliższym sąsiedztwie <strong>gminy</strong> znajdują się obszary w randze korytarza ekologicznego<br />
o znaczeniu międzynarodowym - Dolina Odry poniżej Ścinawy, obszar węzłowy o znaczeniu<br />
krajowym – Bory Dolnośląskie oraz łączący go z doliną Odry korytarz ekologiczny<br />
o znaczeniu krajowym (Liro 1995).<br />
Z kolei zgodnie z „Koncepcją korytarzy ekologicznych łączących Europejską Sieć<br />
Natura 2000 w Polsce” (Jędrzejewski i in. 2005) kompleksy leśne we wschodniej części<br />
<strong>gminy</strong>, pomiędzy miejscowościami Tarnówek – Żelazny Most – Jędrzychów są częścią<br />
Korytarza Południowo-Centralnego (KPdC). Lasy te stanowią łącznik pomiędzy Doliną Odry<br />
a Borami Dolnośląskimi i pełnią funkcje krajobrazowe.<br />
262
IV.4.1.<br />
UKŁAD PRZESTRZENNY ISTNIEJĄCYCH I PROPONOWANYCH OBSZAROWYCH<br />
FORM OCHRONY<br />
Obecnie na terenie <strong>gminy</strong> funkcjonuje kilka obszarów chronionych w randze zespołu<br />
przyrodniczo-krajobrazowego oraz obszaru chronionego krajobrazu. W celu zapewnienia<br />
właściwej ochrony pozostałym najcenniejszym przyrodniczo obszarom w ramach aktualizacji<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong> zaproponowano do ochrony obszarowej szereg nowych<br />
terenów.<br />
ZESTAWIENIE ISTNIEJĄCYCH I PROPONOWANYCH DO OCHRONY OBSZARÓW W GMINIE POLKOWICE<br />
Lp. Nazwa Akt powołujący Powierzchnia<br />
Formy istniejące<br />
1<br />
Obszar Chronionego Krajobrazu „Lasy<br />
Chocianowskie” (patrz mapa: nr 1– oznacz.<br />
czerwone)<br />
Dz. Urz. Woj. Leg. Nr<br />
28 z dnia 06.10.1998 r.<br />
poz. 250<br />
5132 ha (w granicach<br />
<strong>gminy</strong> 609,621 ha)<br />
2<br />
Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Guzicki Potok”<br />
(patrz mapa: nr 2– oznacz. czerwone)<br />
Uchwała Nr<br />
XXXIII/343/10 Rady<br />
Miejskiej w<br />
Polkowicach z dnia 28<br />
czerwca 2010 r.<br />
23,7871 ha<br />
3<br />
Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Trzebcz” (patrz<br />
mapa: nr 3– oznacz. czerwone)<br />
Uchwała Nr<br />
XXXIII/344/10 Rady<br />
Miejskiej w<br />
Polkowicach z dnia 28<br />
czerwca 2010 r.<br />
21,5277 ha<br />
Powierzchnia łącznie 654,9358<br />
Obszar Chronionego Krajobrazu 609,621<br />
Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe 45,3148<br />
Formy proponowane z szacunkową powierzchnią (w ha)<br />
1<br />
2<br />
3<br />
4<br />
5<br />
6<br />
7<br />
8<br />
Proponowany rezerwat przyrody „Żukowskie<br />
Śnieżyce” (patrz mapa: nr 1– oznacz. żółte)<br />
Proponowany rezerwat przyrody „Lasy Barszowskie”<br />
(patrz mapa: nr 2– oznacz. żółte)<br />
Proponowany rezerwat przyrody „Dolina Lipówki”<br />
(patrz mapa: nr 3– oznacz. żółte)<br />
Proponowany zespół przyrodniczo-krajobrazowy<br />
„Tarnówek” (patrz mapa: nr 4– oznacz. żółte)<br />
Proponowany zespół przyrodniczo-krajobrazowy<br />
„Strumień Stobna” (patrz mapa: nr 5– oznacz. żółte)<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Dolina Skłoby”<br />
(patrz mapa: nr 6– oznacz. żółte)<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Rozlewisko w<br />
Jędrzychowie” (patrz mapa: nr 7– oznacz. żółte)<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Park podworski w<br />
Nowym Dworze” (patrz mapa: nr 8– oznacz. żółte)<br />
- 16,23 ha<br />
- 47,65 ha<br />
- 7,83 ha<br />
- 19,71 ha<br />
- 70,82 ha<br />
- 193,3 ha<br />
- 81,81 ha<br />
- 11,72 ha<br />
263
Lp. Nazwa Akt powołujący Powierzchnia<br />
9<br />
10<br />
11<br />
12<br />
13<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Rosiczka pod<br />
Sobinem” (patrz mapa: nr 9– oznacz. żółte)<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Leśne glinianki<br />
koło Pieszkowic” (patrz mapa: nr 10– oznacz. żółte)<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Źródło w<br />
Żelaznym Moście” (patrz mapa: nr 11– oznacz.<br />
żółte)<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Glinianki w<br />
Polkowicach” (patrz mapa: nr 12– oznacz. żółte)<br />
Proponowany użytek ekologiczny „Szafirek” (patrz<br />
mapa: nr 13– oznacz. żółte)<br />
- 0,27 ha<br />
- 2,42 ha<br />
- 5,22 ha<br />
- 1,81 ha<br />
- 0,16 ha<br />
Powierzchnia łącznie 458,95<br />
Proponowane rezerwaty przyrody 71,71<br />
Proponowane zespoły przyrodniczo-krajobrazowe 90,53<br />
Proponowane użytki ekologiczne 296,71<br />
Obszary o wysokich walorach przyrodniczych razem z łączącymi je lokalnymi<br />
korytarzami oraz węzłami ekologicznymi powinny tworzyć ekologiczny system przestrzenny<br />
uzupełniający krajową sieć ekologiczną. Prawidłową konstrukcję ekologicznego systemu<br />
przestrzennego <strong>gminy</strong> zapewnia kształtowanie go zgodnie z modelem strefowo-pasmowowęzłowym,<br />
którego założenia i metodykę tworzenia opracował Chmielewski (1992).<br />
W koncepcji Chmielewskiego układy strefowe to zespoły podobnych do siebie ekosystemów<br />
powiązanych silnymi związkami funkcjonalno-przestrzennymi. Z kolei układy pasmowe to<br />
trasy uprzywilejowanego przemieszczania się materii, energii i informacji w krajobrazie.<br />
Mogą one przebiegać wewnątrz określonej strefy i wówczas noszą nazwę ciągów<br />
ekologicznych lub mogą łączyć ze sobą dwie podobne strefy, przekraczając strefę<br />
o odmiennym charakterze i wówczas są określane mianem korytarzy. Wreszcie węzły<br />
ekologiczne to obszary o szczególnym bogactwie gatunkowym, a często także dużej<br />
różnorodności siedliskowej, małym stopniu antropogenicznego przekształcenia i dojrzałej<br />
strukturze ekosystemów. Są zwykle rejonem zbiegania się lub skrzyżowania ciągów bądź<br />
korytarzy ekologicznych.<br />
Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice można wyróżnić cztery główne strefy ekologiczne, które<br />
cechują wysokie walory przyrodnicze. Należą do nich:<br />
I. południowo-zachodnia część <strong>gminy</strong> Polkowice z niewielkim fragmentem lasów<br />
należących do Obszaru Chronionego Krajobrazu „Lasy Chocianowskie”. Na obszarze<br />
tym występują fragmenty lasów łęgowych i olsów, zwłaszcza wzdłuż zmeliorowanych<br />
śródleśnych cieków, stanowiska lęgowe ptaków leśnych oraz kilka gatunków<br />
chronionych roślin wyższych. Teren ten nie ma dużej rangi <strong>przyrodniczej</strong>, niemniej<br />
264
zajmuje ważne miejsce w systemie obszarów chronionych, gdyż łączy teren <strong>gminy</strong><br />
Polkowice z lepiej zachowanymi przyrodniczo terenami poza jej granicami, głównie<br />
z kompleksem leśnym Borów Dolnośląskich;<br />
II. zachodnia część <strong>gminy</strong> z rozległym kompleksem leśnym ciągnącym się od Sobina aż po<br />
Suchą Górną. Na obszarze tym dominują siedliska borowe. Wyraźnie wyodrębnia się tu<br />
proponowana do ochrony w postaci użytku ekologicznego dolina Skłoby, która pełni<br />
ważną funkcję korytarza ekologicznego;<br />
III. południowa część <strong>gminy</strong> z rozległym kompleksem leśnym przylegającym do zbiornika<br />
„Gilów” ciągnącym się od Jędrzychowa na wschód poza granice <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
i towarzyszącymi mu rozlewiskami koło Jędrzychowa proponowanymi do ochrony jako<br />
użytek ekologiczny. Na terenie tym znajduje się szereg siedlisk wodnych i wodnobłotnych,<br />
stanowiących miejsca bytowania i rozrodu ptaków i płazów oraz siedlisk<br />
leśnych;<br />
IV. północna część <strong>gminy</strong> z kompleksem leśnym od linii Kaźmierzów-Żuków w kierunku<br />
Jerzmanowej (gm. Jerzmanowa), którego oś stanowi dolina Stobnej wraz z powiązanymi<br />
z nią cennymi siedliskami leśnymi proponowanymi do ochrony w postaci zespołu<br />
przyrodniczo-krajobrazowego.<br />
W wymienionych strefach ekologicznych znalazły się obszary chronione (OChK „Lasy<br />
Chocianowskie”) oraz tereny proponowane do objęcia ochroną, tj. proponowany użytek<br />
ekologiczny „Dolina Skłoby” w północno-zachodniej części <strong>gminy</strong>, proponowany zespół<br />
przyrodniczo-krajobrazowy „Strumień Stobna” w północnej części <strong>gminy</strong> oraz proponowany<br />
użytek ekologiczny „Rozlewisko w Jędrzychowie” w południowej części <strong>gminy</strong>.<br />
Łączności pomiędzy wyróżnionymi strefami zapewniają ciągi ekologiczne. Na<br />
obszarze <strong>gminy</strong> wyróżniono 4 główne ciągi ekologiczne (Krajewski i in., 1996) o układzie<br />
północ-południe oraz wschód-zachód:<br />
• Wzgórza Dalkowskie (część zachodnia i północna) – strumień Stobna -<br />
Guzicki Potok - kompleksy leśne pomiędzy Suchą Górną a Polkowicami –dolina Skłoby<br />
z otaczającymi lasami – kompleks leśny na północ od Sobina – Obszar Chronionego<br />
Krajobrazu „Lasy Chocianowskie”;<br />
• dolina Odry – Lasy Barszowskie – Tarnówek – zbiornik Gilów – kompleks<br />
leśny pomiędzy Polkowicami a Lubinem;<br />
• dolina Odry – Lasy Barszowskie – proponowany rezerwat przyrody<br />
„Żukowskie Śnieżyce” – fragment doliny Moskorzynki na wysokości Żukowa – Guzicki Potok<br />
– dolina Skłoby – dolina Szprotawy;<br />
• Wzgórza Polkowickie (część południowa i wschodnia) – dolina Lipówki –<br />
kompleksy leśne na południe od Żelaznego Mostu – zbiornik Gilów – kompleks leśny<br />
pomiędzy Polkowicami a Lubinem – rozlewiska w Jędrzychowie – proponowany użytek<br />
265
ekologiczny „Park podworski w Nowym Dworze” – Obszar Chronionego Krajobrazu „Lasy<br />
Chocianowskie”.<br />
Wyróżnione ciągi ekologiczne cechuje fragmentacja na niektórych odcinkach<br />
spowodowana występowaniem zabudowy oraz ciągów komunikacyjnych. Największą barierę<br />
ekologiczną zaburzającą naturalną łączność pomiędzy cennymi przyrodniczo obszarami we<br />
wschodniej i zachodniej części <strong>gminy</strong> stanowi istniejąca i planowana do rozbudowy sieć dróg<br />
o kierunku północ-południe. W celu kompensacji negatywnego oddziaływania celowa będzie<br />
skuteczna realizacja utworzenia nowych, proponowanych obecnie form ochrony obszarowej<br />
na terenie <strong>gminy</strong>, która pozwoli na zachowanie jej najcenniejszych fragmentów. Staną się<br />
one istotnymi elementami sieci powiązań ekologicznych i usprawnią powiązania funkcjonalne<br />
pomiędzy ważnymi obszarami sieci EKONET-POLSKA – doliną Odry i Borami<br />
Dolnośląskimi.<br />
EKOLOGICZNY SYSTEM PRZESTRZENNY W GMINIE POLKOWICE<br />
IV.4.2.<br />
BARIERY EKOLOGICZNE<br />
Istotnym problemem w prawidłowym funkcjonowaniu przestrzennego systemu<br />
ekologicznego są bariery ekologiczne. Zalicza się do nich struktury oddzielające<br />
266
poszczególne jednostki przestrzenne krajobrazu i zaburzające w nich naturalny przepływ<br />
materii i informacji. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice funkcjonuje szereg antropogenicznych barier<br />
ekologicznych w postaci głównie dróg, ale również infrastruktury przemysłowej o charakterze<br />
liniowym, tj. licznych linii przesyłowych w postaci rurociągów, linii energetycznych, nasypów<br />
kolejowych, itp. Powodują one fragmentację naturalnych siedlisk i dla wielu zwierząt<br />
stanowią przeszkody nie do przejścia. Największy problem stanowią wielopasmowe jezdnie,<br />
na których ginie szereg gatunków mniejszych i większych zwierząt, głównie płazów, gadów,<br />
ssaków, ale także cennych owadów. Dlatego tak ważne jest planowanie odpowiedniej liczby<br />
przejść pod drogami w postaci przepustów w nowo projektowanych przedsięwzięciach z tego<br />
zakresu.<br />
Bariery ekologiczne w postaci dróg dla jednych organizmów stanowią barierę,<br />
natomiast innym ułatwiają przemieszczanie się i zajmowanie nowych terenów. W ten sposób<br />
mogą rozprzestrzeniać się na duże odległości niepożądane gatunki niektórych roślin,<br />
szczególnie z grupy silnie inwazyjnych gatunków obcych. Dlatego w trakcie remontów czy<br />
budowy nowych dróg warto jest obserwować czy przywożony na miejsce materiał w postaci<br />
ziemi do nasypów nie jest zanieczyszczony fragmentami takich roślin. Obserwacje tego typu<br />
zwykle możliwe są po jakimś czasie od momentu zakończenia budowy kiedy zawleczona<br />
roślina zaczyna funkcjonować w nowym miejscu. Podjęcie w takiej sytuacji odpowiednich<br />
kroków w kierunku eliminacji niepożądanego przybysza pozwolą uchronić lokalne siedliska<br />
od zmian, jakie z czasem dokonałyby się wraz ze wzrostem liczebności populacji obcego<br />
gatunku.<br />
Pod względem barier ekologicznych gmina Polkowice wyróżnia się spośród innych<br />
obszarów istnieniem rozległych terenów przeznaczonych do unieszkodliwiania odpadów<br />
przemysłowych w postaci zbiornika odpadów poflotacyjnych OUOW „Żelazny Most”. Obiekt<br />
ten wraz z towarzyszącą mu infrastrukturą oraz obwałowaniami stanowi potężny hamulec dla<br />
wędrówki organizmów w kierunku wschód-zachód oraz północ-południe.<br />
IV.4.3.<br />
WSKAZANIA DO MIEJSCOWEGO PLANU ZAGOSPODAROWANIA<br />
PRZESTRZENNEGO GMINY<br />
W Miejscowym Planie Zagospodarowania Przestrzennego <strong>gminy</strong> funkcjonują<br />
rozwiązania, które w przypadku obszarów wskazanych do ochrony, jak również już<br />
funkcjonujących obszarów chronionych, mogą wywołać oddziaływania o charakterze<br />
negatywnym na cenne komponenty środowiska przyrodniczego.<br />
1. Istniejący zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Guzicki Potok” i „Trzebcz”<br />
oraz proponowany zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Strumień Stobna”<br />
a) Rozbudowa elementów liniowych infrastruktury technicznej (wodociągi,<br />
kanalizacja, linie energetyczne) powinna wykorzystywać istniejące drogi<br />
267
w celu ograniczenia fragmentacji cennych ekosystemów w obrębie<br />
wskazanych obszarów;<br />
2. Istniejący zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Guzicki Potok” i „Trzebcz”<br />
a. Nowa zabudowa mieszkaniowa powinna być lokalizowana nie bliżej niż<br />
50m od granicy zespołu przyrodniczo-krajobrazowego.<br />
3. Proponowany użytek ekologiczny „Źródło w Żelaznym Moście”<br />
a. Nowa zabudowa mieszkaniowa powinna być lokalizowana nie bliżej niż<br />
100m od granicy proponowanego do ochrony obszaru;<br />
b. Powierzchniowa eksploatacja surowców mineralnych powinna być<br />
lokalizowana nie bliżej niż 100m od granicy proponowanego do ochrony<br />
obszaru.<br />
4. Proponowany użytek ekologiczny „Rozlewisko koło Jędrzychowa”<br />
a. Ograniczenie budowy w obrębie obszaru nowych elementów liniowych<br />
infrastruktury technicznej (wodociągi, linie energetyczne, drogi, itp.);<br />
b. Ograniczenie budowy w bezpośrednim sąsiedztwie obszaru obiektów<br />
o znacznej uciążliwości akustycznej ze względu na cenne gatunki ptaków<br />
bytujące stale na wskazanym obszarze;<br />
5. Proponowany użytek ekologiczny „Leśne glinianki koło Pieszkowic”<br />
a. Ograniczenie ewentualnej rozbudowy istniejącej energetycznej sieci<br />
przesyłowej w sąsiedztwie wskazanego obszaru, tak aby nie przebiegała<br />
ona bezpośrednio przez wskazaną do ochrony powierzchnię. Nowe<br />
elementy sieci powinny być sytuowane w osi istniejącej sieci lub na północ<br />
od niej (po przeciwnej stronie niż obszar proponowany do ochrony).<br />
6. Proponowany użytek ekologiczny „Dolina Skłoby”<br />
a. Utrzymanie dotychczasowej formy ekstensywnego użytkowania gruntów<br />
w obrębie wskazanego obszaru;<br />
b. Ograniczenie budowy dużych ośrodków rekreacyjnych na terenach<br />
bezpośrednio przyległych do wskazanego obszaru.<br />
c. Niewprowadzanie nowych zalesień na gruntach rolnych w dolinie.<br />
7. Istniejący Obszar Chronionego Krajobrazu „Lasy Chocianowskie”<br />
a. Na terenach w obrębie wskazanego obszaru w granicach <strong>gminy</strong> poza<br />
istniejącą zwartą zabudową Nowej Wsi Lubińskiej ograniczyć<br />
wprowadzanie nowej zabudowy osadniczej. Obszar ten nie ma dużej rangi<br />
<strong>przyrodniczej</strong>, niemniej zajmuje ważne miejsce w systemie obszarów<br />
chronionych, gdyż łączy teren <strong>gminy</strong> Polkowice z lepiej zachowanymi<br />
przyrodniczo terenami poza jej granicami, głównie z kompleksem leśnym<br />
Borów Dolnośląskich. Wprowadzanie zabudowy osadniczej w obrębie<br />
268
obszaru poza fragmentem związanym z Nową Wsią Lubińską może<br />
powodować zmiany w charakterze naturalnego i półnaturalnego<br />
krajobrazu oraz zwiększać presję na środowisko przyrodnicze.<br />
IV.5.<br />
LITERATURA<br />
1. Bobrowicz G, Konieczny K., 2002. Tarnówek. Przyroda <strong>gminy</strong> Polkowice. Ciconia Grzegorz<br />
Bobrowicz;<br />
2. Bobrowicz G, Konieczny K., 2003. Dolina Lipówki. Przyroda <strong>gminy</strong> Polkowice. Ciconia<br />
Grzegorz Bobrowicz;<br />
3. Bobrowicz G, Konieczny K., 2003. Dolina Skłoby. Przyroda <strong>gminy</strong> Polkowice. Ciconia<br />
Grzegorz Bobrowicz;<br />
4. Bobrowicz G., Konieczny K., 2002, Przyroda Gminy Polkowice. Potoki Wzgórz Dalkowskich.<br />
Guzicki Potok – Trzebcz – Stobna, CICONIA Grzegorz Bobrowicz, Wołów.<br />
5. Bobrowicz G., Konieczny K., 2003. „Żukowskie Śnieżyce”. Przyroda <strong>gminy</strong> Polkowice.<br />
„Ciconia” Grzegorz Bobrowicz, Wołów;<br />
6. Chmielewski T. J. 1990. Parki krajobrazowe w Polsce. Metody delimitacji i zasady<br />
zagospodarowania przestrzennego. Wydawnictwo SGGW-AR, Warszawa.<br />
7. Chmielewski T. J. 1992. Ekologiczne podstawy projektowania parków krajobrazowych.<br />
W: Bałazy S., Ryszkowski L. (red.), Wybrane problemy ekologii krajobrazu. Mat. Konf. ZBŚRiL<br />
PAN, Poznań;<br />
8. Kaźmierczakowa R., Zarzycki K. i in., 2001, Polska czerwona księga roślin. Paprotniki i rośliny<br />
kwiatowe. PAN Instytut Botaniki im. W. Szafera, Instytut Ochrony Przyrody. Kraków<br />
9. Kącki Z., 2003. Zagrożone gatunki flory naczyniowej Dolnego Śląska. Polskie Towarzystwo<br />
Przyjaciół Przyrody „Pro Natura”, Wrocław;<br />
10. Krajewski J., 1996. Inwentaryzacja przyrodnicza <strong>gminy</strong> Polkowice. Maszynopis, Centrum<br />
Informacji Ekologicznej i Gospodarczej w Legnicy;<br />
11. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011r. w sprawie ochrony<br />
gatunkowej zwierząt; Dziennik Ustaw Nr 237, Poz.1419;<br />
12. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony gatunkowej<br />
roślin (Dz.U. 2012 nr 0 poz. 81);<br />
13. Szlachetka A, 2009, Dokumentacja przyrodnicza zespołu przyrodniczo krajobrazowego<br />
„Potoki Wzgórz Dalkowskich” obiekt Trzebcz.<br />
14. Szlachetka A, 2009, Dokumentacja przyrodnicza zespołu przyrodniczo krajobrazowego<br />
„Potoki Wzgórz Dalkowskich” obiekt „Guzicki Potok”.<br />
15. Wójcicka-Rosińska A., 2011. Projektowany rezerwat przyrody „Żukowskie Śnieżyce”. BULiGL,<br />
Brzeg.<br />
269
V. ZARYS ZAGROŻEŃ ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO<br />
V.1. ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO<br />
Obecnie monitoring jakości powietrza atmosferycznego jest prowadzony od 2002<br />
roku. Diagnozę jakości powietrza ze względu na ochronę zdrowia przeprowadza się przede<br />
wszystkim na terenach zamieszkałych, szczególnie o dużej gęstości zaludnienia, gdzie<br />
ocenie poddaje się zanieczyszczenia dwutlenkiem siarki, dwutlenkiem azotu, tlenkiem węgla,<br />
ozonem, benzenem, pyłem zawieszonym PM10, ołowiem, arsenem, kadmem, niklem<br />
i wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi w pyle PM10 oraz pyłem<br />
zawieszonym PM2.5. W miejscach oddalonych od bezpośrednich źródeł zanieczyszczeń,<br />
w strefach transgranicznych i miejscowych przepływów powietrza dokonuje się oceny<br />
ze względu na ochronę roślin. W takich miejscach pod uwagę bierze się związki dwutlenku<br />
siarki, tlenków azotu oraz ozon (źródło: WIOŚ, 2010).<br />
W celu oceny poziomów szkodliwych substancji w powietrzu atmosferycznym <strong>gminy</strong><br />
Polkowice, zakwalifikowano ją do strefy lubińsko-polkowickiej dla kryteriów ochrony zdrowia<br />
oraz ochrony roślin. Pod kątem monitoringu ozonu przypisano gminę do strefy województwa<br />
dolnośląskiego. W 2009 roku po przeprowadzeniu przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony<br />
Środowiska oceny stanu jakości powietrza w dwóch punktach na terenie <strong>gminy</strong> (Polkowice<br />
ul. Kasztanowa i Tarnówek) dokonano klasyfikacji strefy ze względu na poziom stężeń<br />
konkretnych zanieczyszczeń (źródło: NPOP, 2010).<br />
Ze względu na ochronę zdrowia strefę lubińsko-polkowicką dla SO 2 , NO 2 , benzenu<br />
i tlenku węgla sklasyfikowano jako klasę A, czyli strefę o poziomie stężeń nie<br />
przekraczających poziomu dopuszczalnego lub docelowego. Klasa C została przyznana<br />
dla pyłu zawieszonego PM10 (poziom stężeń powyżej poziomu dopuszczalnego,<br />
powiększonego o margines tolerancji lub poziomu docelowego; wymagany program ochrony<br />
powietrza). Dla ołowiu, arsenu, kadmu oraz niklu strefa zaliczona została do klasy A,<br />
natomiast dla benzo(a)pirenu do klasy C. Strefa dolnośląska pod względem kryterium<br />
ochrony zdrowia dla ozonu sklasyfikowana została do klasy C. Z kolei w osiągnięciu celów<br />
długoterminowych zaliczona została do klasy D2 (poziom stężeń powyżej celów<br />
długoterminowych; wymagany program ochrony powietrza). Ze względu na ochronę roślin<br />
strefa lubińsko - polkowicka dla SO 2 i tlenków azotu została zaliczona do klasy A. Strefie<br />
dolnośląskiej w odniesieniu do poziomu docelowego przyznano klasę C, zaś dla celów<br />
długoterminowych klasę D2.<br />
Coroczne pomiary dokonywane w ramach oceny jakości powietrza na terenie<br />
województwa dolnośląskiego w stacjach pomiarowych zlokalizowanych na terenie <strong>gminy</strong><br />
Polkowice (Polkowice, ul. Kasztanowa; Tarnówek) wykazały w 2011 roku przekroczenia<br />
270
dopuszczalnej liczby przekroczeń normy średniodobowej pyłu zawieszonego PM10 przez<br />
59 dni oraz przekroczenie wartości docelowej WWA - benzo(a)pirenu o 350% wynoszącej<br />
średniorocznie 1ng/m 3 . Wartości parametrów dla innych zanieczyszczeń powietrza nie<br />
zostały odnotowane w stacjach kontrolnych znajdujących się na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
(źródło: Ocena poziomów substancji w powietrzu oraz wyniki klasyfikacji stref województwa<br />
dolnośląskiego za 2011 r.).<br />
V.1.1. GŁÓWNE ŹRÓDŁA ZANIECZYSZCZEŃ POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO<br />
Gmina Polkowice ze względu na swoje położenie w Legnickiej Specjalnej Strefie<br />
Ekonomicznej narażona jest przede wszystkim na silny wpływ zanieczyszczeń pochodzenia:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
przemysłowego (punktowe źródła emisji powodujące podwyższone stężenia pyłu<br />
zawieszonego PM10, benzo(a)pirenu czy dwutlenku siarki i dwutlenku azotu) oraz<br />
OUOW „Żelazny Most” (powierzchniowe źródło emisji powodujące podwyższone<br />
stężenie pyłów);<br />
komunikacyjnego (liniowe źródła emisji powodujące podwyższone stężenia pyłu<br />
zawieszonego PM10 oraz benzenu);<br />
bytowo-komunalnego (powierzchniowe źródła emisji powodujące podwyższone<br />
stężenie SO2 i pyłów);<br />
emisji napływowej i tła (wpływ na przekroczenie norm jakości powietrza pod<br />
względem pyłu zawieszonego).<br />
Jako główną przyczynę przekroczeń dopuszczalnych stężeń gazów i pyłów<br />
zawieszonych w powietrzu w powiecie polkowickim określa się emisję napływową i tło.<br />
Stanowią one ponad 70% wielkości średniorocznego stężenia zanieczyszczeń pyłowych.<br />
Największy wpływ na ponadnormatywne stężenie zanieczyszczeń w gminie Polkowice ma<br />
sfera bytowo-komunalna o charakterze powierzchniowym. Dotyczy ona przede wszystkim<br />
tzw. „niskiej emisji”, czyli spalania węgla jako głównego paliwa do wytwarzania ciepła<br />
w domach, obiektach mieszkaniowych i użyteczności publicznej. Często do ogrzewania<br />
wykorzystywany jest surowiec niskiej wartości o dużej zawartości siarki, mało korzystnych<br />
parametrach grzewczych oraz spalanie śmieci. Duże znaczenie w przekraczaniu<br />
dopuszczalnych stężeń ma także zwarta zabudowa <strong>gminy</strong> Polkowice. Powoduje ona<br />
trudności w usuwaniu pyłów, które gromadzą się w głównej mierze w przyziemnej części<br />
atmosfery.<br />
Do wzrostu zanieczyszczeń powietrza na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice w ostatnich latach<br />
przyczynia się również szybki rozwój dróg. Zanieczyszczenia te mają charakter liniowy.<br />
Powodują one głównie zwiększenie stężenia PM10 powstającego w wyniku spalania paliw,<br />
ścierania jezdni, opon i hamulców oraz unoszenia drobin pyłów z dróg i poboczy.<br />
271
Najsilniejszy wpływ pod tym względem na terenie <strong>gminy</strong> ma droga krajowa, drogi<br />
wojewódzkie, drogi powiatowe oraz drogi gminne.<br />
Znaczący udział w ogólnym ładunku zanieczyszczeń pyłowych i gazowych powietrza<br />
atmosferycznego mają punktowe źródła zanieczyszczeń. Największym emiterem<br />
zanieczyszczeń w rejonie administracyjnym <strong>gminy</strong> Polkowice jest Spółka KGHM Polska<br />
Miedź S.A.: Oddział Zakłady Górnicze „Polkowice-Sieroszowice” w Kaźmierzowie, Oddział<br />
Zakłady Górnicze Rudna w Polkowicach oraz Oddział Zakłady Górnicze „Lubin” w Lubinie.<br />
Z instalacji przedsiębiorstwa emitowane do powietrza są pyły (pył zawieszony PM10 oraz<br />
PM2,5) i gazy m.in.: arsen, dwutlenek siarki, dwusiarczek węgla, dwutlenek azotu, octan<br />
butylu, toluen, ksylen, węglowodory alifatyczne, ołów, kadm, miedz, oraz ołów (źródło:<br />
NPOP, 2010).<br />
Oprócz Spółki KGHM Polska Miedź S.A. na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice usytuowanych<br />
jest również wiele innych zakładów wpływających na stan zanieczyszczenia powietrza<br />
atmosferycznego. Według decyzji Starosty Polkowickiego zezwalającej na wprowadzanie<br />
gazów i pyłów do powietrza (stan na dzień 23.03.2011) są to:<br />
Energetyka Sp. z o.o. w Lubinie, ul. M. Skłodowskiej-Curie 58; 59-301<br />
Lubin - Elektrociepłownia EC-2 Polkowice;<br />
Fabryka Silników Volkswagen Motor Polska Sp. z o.o., ul. Strefowa 1,<br />
59-101 Polkowice;<br />
Dolnośląska Fabryka Maszyn ZANAM-LEGMET Sp. z o.o., ul. Kopalniana 7,<br />
59-100 Polkowice;<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Sitech Sp. z o.o., ul. Strefowa 2, 59-101 Polkowice;<br />
Royal Europa Sp. z o.o., ul. Royal 1, 59-101 Polkowice;<br />
CCC Faktory Sp. z o.o., ul. Strefowa 9, 59-101 Polkowice;<br />
Przedsiębiorstwo Budowy Kopalń PeBeKa S.A. w Lubinie - Oddział Prefabrykacji<br />
w Trzebczu;<br />
Biuro Handlowe „RUDA” Trading International Jacek Ruda, Oddział Serwisowo-<br />
Remontowy w Polkowicach;<br />
Balzers Sp. z o.o., ul. Fabryczna 4, 59-101 Polkowice;<br />
SYSTEMY i TECHNOLOGIE Sp. z o.o., ul. Kopalniana 7, 59-100 Polkowice;<br />
Hormann Serwis Polska Sp. z o.o., ul. Fabryczna 6, 59-101 Polkowice;<br />
SADEN MANUFACTURING POLAND Sp. z o.o., ul. Fabryczna 11,<br />
59-101 Polkowice;<br />
DYKERHOFF BETON POLKA Sp. z o.o., 26-052 Sitkówka-Nowiny, ul. Zakładowa 3;<br />
<br />
Korporacja Budowlana „Budmax” sp. z o.o. ul. Działkowa 2, 59-100 Polkowice,<br />
Zakład Uwęglania Biomasy Roślinnej;<br />
272
„POL-MIEDŹ TRANS” Sp. z o.o. ul. M. Skłodowska-Curie 190, 59-301 Lubin<br />
(kompleksowa obsługa transportowa innych Zakładów (Oddziałów) wchodzących<br />
w skład KGHM „Polska Miedź” S.A.<br />
„MINOVA-KSANTE” Sp. z.o.o., ul. Polna 10, 59-100 Polkowice.<br />
V.1.2. DZIAŁANIA NIEZBĘDNE DO PRZYWRÓCENIA STANDARDÓW JAKOŚCI POWIETRZA<br />
W wyniku rocznej oceny jakości powietrza w województwie dolnośląskim w 2007 roku<br />
strefę lubińsko-polkowicką zobligowano do opracowania programu ochrony powietrza<br />
z uwagi na niebezpieczeństwo zbyt wysokich stężeń pyłu zawieszonego PM10 oraz<br />
benzo(a)pirenu. Problem ten dotyczył dopuszczalnej częstości przekraczania poziomu<br />
dopuszczalnego 24-godzinnych stężeń pyłu zawieszonego PM10 w roku kalendarzowym<br />
oraz przekroczenie poziomu docelowego benzo(a)pirenu w roku kalendarzowym.<br />
Dopuszczalne średniodobowe stężenia pyłu PM10 naruszało normę na terenie <strong>gminy</strong><br />
Polkowice (stacja pomiarowa przy ul. Kasztanowej) w 2009 roku 59 dni, a w 2010 roku<br />
73 dni. Stężenie docelowe benzo(a)pirenu wobec normy wynoszącej 1 ng/m 3 przekraczane<br />
było odpowiednio w 2009 roku o 372%, zaś w 2010 roku o 480%) (źródło: POŚ pow.<br />
polkowickiego na lata 2012-2015 z perspektywą do 2019 r.).<br />
Utworzony w 2010 roku dla strefy lubińsko-polkowickiej Program Ochrony Powietrza<br />
określił kierunki działania umożliwiające przywrócenie norm jakości powietrza. Ograniczenie<br />
emisji ze źródeł powierzchniowych z sektora komunalno-bytowego opierać ma się przede<br />
wszystkim na zmianie sposobu ogrzewania domów i instytucji publicznych. Planuje się<br />
likwidację lub modernizację pieców węglowych. Dodatkowo preferuje się zmianę ogrzewania<br />
na gazowe lub przyłączenie do sieci ciepłowniczej. Z kolei w celu ograniczenia emisji<br />
z obszarów odkrywek oraz z OUOW „Żelazny Most” proponuje się wprowadzanie szerokich<br />
pasów zieleni w celu ograniczenia zapylenia wokół zbiornika, systematyczne zraszanie<br />
miejsc narażonych na największe zapylenie oraz kontynuowanie monitoringu obiektu pod<br />
kątem zmniejszenia emisji wtórnej. Zmniejszenie emisji pyłów odbywać powinno się także na<br />
etapie planowania wydawania pozwoleń i koncesji na wydobywanie i transport urobków.<br />
Przywrócenie normatywnej jakości powietrza wiąże się także<br />
z budową i modernizacją dróg wszystkich kategorii. Budowa obwodnicy zachodniej Polkowic<br />
umożliwi wyprowadzenie ruchu tranzytowego z centrum miasta, a rozbudowa ścieżek<br />
rowerowych i stref płatnego parkowania spowoduje ograniczenie poruszania się tam<br />
samochodami mieszkańców. W Programie Ochrony Powietrza zaleca się także<br />
utrzymywanie dróg w należytym stanie technicznym, utwardzanie poboczy oraz czyszczenie<br />
ich metodą mokrą w celu zmniejszenia emisji wtórnej pyłu (źródło: NPOP, 2010 r.).<br />
Pomimo znacznego poziomu zanieczyszczeń atmosferycznych na terenie <strong>gminy</strong>,<br />
dotychczas podejmowane działania w celu poprawy jakości powietrza przynoszą pozytywne<br />
273
efekty. Dowodzą tego wyniki przeprowadzonego w ramach <strong>inwentaryzacji</strong> biomonitoringu<br />
porostów na terenie <strong>gminy</strong>. Za jeden z najważniejszych jego wyników uważa się<br />
stwierdzenie poprawy stanu aerosanitarnego na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice w porównaniu do<br />
stanu sprzed 16 lat (Krukowski i in., 1996). Powierzchnia stref o bardzo silnie i silnie<br />
zanieczyszczonym powietrzu uległa wyraźnemu zmniejszeniu. Na całym obszarze<br />
zauważono przesunięcie o jedną strefę wyżej w kierunku niższych poziomów<br />
zanieczyszczeń. Na terenie <strong>gminy</strong> nie stwierdzono występowania strefy bezwzględnej<br />
pustyni porostowej świadczącej o bardzo wysokich i długotrwałych zanieczyszczeniach<br />
powietrza; natomiast zanotowano pojawianie się strefy o nieznacznie zanieczyszczonym<br />
powietrzu.<br />
V.1.3. WPŁYW ZANIECZYSZCZEŃ POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO NA KOMPONENTY<br />
PRZYRODNICZE<br />
Zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego w istotny sposób wpływa m.in. na stan<br />
zdrowotny lasów. Lasy <strong>gminy</strong> Polkowice w przeważającej części zostały zakwalifikowane<br />
do I i II strefy uszkodzeń. Największe problemy ze stanem zdrowotności lasów związane są<br />
z silną imisją przemysłową Zakładów Górniczych „Rudna”, „Polkowice-Sieroszowice” oraz<br />
„Lubin”. Zniszczenia drzewostanów występują także wokół zbiorników poflotacyjnych.<br />
Spowodowane jest to zwiększonym poziomem pyłów oraz wzrostem zasolenia wód<br />
zasilających drzewostany. Tereny leśne znajdujące się na wschód od szybu „Rudna Główna”<br />
zakwalifikowano do III strefy uszkodzeń. Duży wpływ na ostateczną ocenę zniszczeń miał<br />
również silny wpływ zanieczyszczeń transgranicznych (źródło: PRL gm. Polkowice na lata<br />
2004–2006 i 2007–2013).<br />
Poziom zanieczyszczenia powietrza znajduje również odbicie w zróżnicowaniu flory<br />
porostowej na terenie <strong>gminy</strong>. Jak pokazały wyniki przeprowadzonego biomonitoringu<br />
z użyciem porostów jako organizmów wskaźnikowych, stan powietrza na terenie <strong>gminy</strong> jest<br />
zróżnicowany. W miejscach zwiększonego zanieczyszczenia flora porostowa jest zubożała,<br />
a warunki do rozwoju najcenniejszych jej gatunków silnie ograniczone (szczegóły: rozdz. VI).<br />
V.2. GOSPODARKA WODNA I ŚCIEKOWA<br />
V.2.1. STAN WÓD POWIERZCHNIOWYCH<br />
Województwo dolnośląskie należy do najuboższych w zasoby wodne obszarów<br />
Polski. Dodatkowo pokłady wodonośne są pod nieustającym wpływem silnie rozwiniętego<br />
przemysłu i urbanizacji. Położona w dorzeczu Szprotawy i Rudnej gmina Polkowice,<br />
podobnie jak region, jest słabo zasobna w cieki wodne. Cykliczny monitoring jakości wód<br />
powierzchniowych dokonywany przez Wojewódzki Inspektorat Środowiska we Wrocławiu<br />
274
w latach 2008-2009 nie obejmował punktów kontrolnych na jej terenie. W 2005 i 2007 roku<br />
dokonano tu jedynie analizy oddziaływania na wody OUOW „Żelazny Most”. Po kontroli<br />
składu chemiczno-fizycznego wód powierzchniowych stwierdzono pogorszenie się ich<br />
parametrów czystości. Klasyfikacja jakościowa zaliczyła cieki <strong>gminy</strong> do klasy od II do V<br />
w roku 2005, zaś w 2007 r. do klasy III i V. Klasyfikacja ogólna obejmująca wszystkie badane<br />
parametry wody dała wynik V klasy czystości wód ze względu na ponadnormatywne stężenie<br />
chlorków oraz wysoki wskaźnik zasolenia. Wpływ na te wyniki miało silne oddziaływania<br />
przemysłu miedziowego na lokalne cieki, które dotyczyło m.in. Zdżerowity i jej dopływów<br />
odwadniających przedpole zapory zachodniej OUOW „Żelazny Most”, przejmujących część<br />
wód infiltrujących z tego obiektu poprzez prawostronne dopływy: rów IIS i Kalinówkę<br />
Zachodnią, Młynówkę, Skłobę, Moskorzynkę, Stobną (oddziaływanie obszaru górniczego<br />
Sieroszowice) oraz Stobna i Kalina-Wilina (oddziaływanie obszaru górniczego Polkowice II)<br />
(źródło: Raport o oddziaływaniu na środowisko wydobycia rudy miedzi w obszarze górniczym<br />
Polkowice II, Raport środowiska na potrzeby uzyskania koncesji na wydobywanie rud<br />
miedzi ze złoża Sieroszowice). Badania w 2007 roku wykazały również, że pod wpływem<br />
oddziaływania zbiornika poflotacyjnego jest rzeka Rudna i jej dopływy. Dalsze badania<br />
w 2007 roku prowadzone przez WIOŚ stanu rzek m.in.: Kalinówka i Moskorzynka stwierdziły<br />
w nich zawartość zanieczyszczeń rozpuszczonych i przewodności przekraczających wartość<br />
graniczną dla klasy V czystości wód. W grupie wskaźników fizycznych zawartość zawiesiny<br />
ogólnej w punkcie na rzece Moskorzynka odpowiadała IV klasie i wynosiła 51 mg/l,<br />
natomiast w punkcie na rzece Kalinówka wynosiła 28 mg/l i mieściła się w III klasie. Stężenia<br />
substancji biogennych w przekroju ujściowym rzeki Kalinówki odpowiadały I i II klasie,<br />
w przekroju na rzece Moskorzynce większość wskaźników biogennych odpowiadała III<br />
klasie. Wskaźnik zanieczyszczenia związkami organicznymi BZT5 w obu punktach<br />
ujściowych nie przekraczał norm ustalonych dla III klasy (źródło: POŚ pow. polkowickiego na<br />
lata 2012-2015 z perspektywą do 2019 r.).<br />
V.2.2. STAN WÓD PODZIEMNYCH<br />
Monitoringiem przeprowadzanym przez WIOŚ obejmowane są również zbiorniki wód<br />
podziemnych. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice głównym zbiornikiem wód poziemnych dla <strong>gminy</strong><br />
Polkowice jest GZPW nr 316 Subzbiornik Lubiński. Gromadzi on wodę piętra<br />
trzeciorzędowego silnie podatną na zanieczyszczenia ze względu na słabą izolację oraz<br />
presję przemysłu, gospodarki rolnej oraz komunalnej. Monitoring przeprowadzony przez<br />
WIOŚ w 2009 roku sklasyfikował wody podziemne ze wszystkich ujęć powiatu do wód dobrej<br />
jakości (I do III klasy czystości). Wskaźnikami obniżającymi wartość wody były mangan (Mn),<br />
żelazo (Fe) oraz wapń (Ca) (źródło: WPOŚ dla woj. dolnośląskiego na lata 2008-2011<br />
z uwzględnieniem lat 2012-2015).<br />
275
V.2.3. GŁÓWNE ŹRÓDŁA ZANIECZYSZCZEŃ WÓD<br />
Głównymi czynnikami wpływającym na stopień czystości wód powierzchniowych<br />
i podziemnych ma przemysł, gospodarka rolna oraz stan zurbanizowania terenu <strong>gminy</strong>.<br />
Eksploatacja złóż miedzi przyczynia się do intensywnego poboru wody do celów<br />
wydobywczych, co w konsekwencji doprowadza do zaburzenia naturalnego obiegu wody<br />
w okolicach Polkowic. Woda nadosadowa odprowadzana z zakładów wydobywczych<br />
do OUOW „Żelazny Most” jest wysoko zmineralizowana i infiltruje w podłoże przenikając do<br />
zasobów wód podziemnych, a w także powierzchniowych. W wyniku tego zmienia się skład<br />
słodkich wód pitnych.<br />
Duży wpływ na jakość zasobów wodnych ma także gospodarka ściekowa <strong>gminy</strong>.<br />
Według GUS na koniec 2010 roku na terenie powiatu polkowickiego wytworzono 1874 dam 3<br />
ścieków komunalnych i przemysłowych, z których oczyszczono chemicznie i biologicznie<br />
37%, a resztę w oczyszczalniach z podwyższonym usuwaniem biogenów (źródło:<br />
GUS, 2011). Gmina Polkowice osiągnęła stan praktycznie pełnego zwodociągowania.<br />
Mniejszy odsetek ludności korzysta z sieci kanalizacyjnej (ukończenie budowy kanalizacji<br />
w ostatniej miejscowości na terenie <strong>gminy</strong> – Nowej Wsi Lubińskiej planowane jest w 2012 r.).<br />
Na terenie gminnym zlokalizowanych jest 5 wysoko wydajnych oczyszczalni ścieków<br />
mechaniczno–biologicznych z podwyższonym usuwaniem biogenów. Odbiornikiem<br />
oczyszczonych ścieków w gminie jest rzeka Szprotawa, ciek Zdżerowita, potok Kłębanówka,<br />
rzeka Moskrzynka, oraz rów melioracji szczegółowej (połączony ze zlewnią cieku<br />
Zdżerowita). Gmina w 2009 roku ukończyła budowę stacji podczyszczania wód deszczowych<br />
i roztopowych. Mimo zaangażowania władz w ochronę wód, zagrożeniem dla wodonośnych<br />
pokładów są przypadki usuwania nieczystości przez nieszczelności szamb lub bezpośrednio<br />
do wód lub do ziemi. Wody na terenie Polkowic są także narażone na substancje toksyczne<br />
pochodzące z dzikich wysypisk, środków ochrony roślin i nawozów stosowanych na polach<br />
uprawnych. W konsekwencji doprowadzić może to do nadmiernego wzbogacenia wód<br />
i rozwoju organizmów, których rozkład obniża normy biochemiczne wody.<br />
V.2.1. WPŁYW STANU WÓD NA KOMPONENTY PRZYRODNICZE<br />
Głównym skutkiem znacznego zanieczyszczenia wód powierzchniowych w gminie<br />
Polkowice jest skład gatunkowy ichtiofauny w lokalnych rzekach i potokach. Skład ten jest<br />
wyjątkowo ubogi, a liczebność poszczególnych gatunków jest niewielka. Duży wpływ na taki<br />
stan rzeczy ma zarówno regulacja cieków i niewielki poziom wody w badanych potokach, jak<br />
również traktowanie ich jako odprowadzalników ścieków. W trakcie prowadzonej<br />
<strong>inwentaryzacji</strong> ryb wielokrotnie w obrębie koryt rzecznych, szczególnie przy skupiskach<br />
zabudowań, stwierdzano obecność rur odprowadzających nieczystości do miejscowego<br />
276
cieku. Tego typu zrzuty zanieczyszczeń skutkują zwykle skażeniem wód na długich<br />
odcinkach, co następnie wpływa na zróżnicowanie fauny wodnej danego cieku.<br />
V.3. GOSPODARKA ODPADAMI<br />
Wzrost produkcji odpadów powoduje coraz większe problemy z ich utylizacją<br />
i składowaniem. Odpady komunalne na terenie <strong>gminy</strong> wytwarzane są m.in. przez:<br />
gospodarstwa domowe oraz obiekty infrastruktury tj.: zakłady usługowe, rzemieślnicze,<br />
handlowe, zakłady produkcyjne w części socjalnej, targowiska, zakłady użyteczności<br />
publicznej, szkolnictwo. Na terenie <strong>gminy</strong> zlokalizowane jest jedno składowisko odpadów<br />
w Trzebczu, wyposażone w stację segregacji komunalnych odpadów zmieszanych<br />
i pochodzących z selektywnej zbiórki, oddzielną powierzchnię do składowania azbestu oraz<br />
w system odprowadzania odcieków do oczyszczalni ścieków w Komornikach. Planowany<br />
czas zakończenia eksploatacji obiektu to 2027 rok.<br />
Odpady przemysłowe składowane są przede wszystkim w obrębie OUOW „Żelazny<br />
Most”. KGHM „Polska Miedź” S.A. jest obecnie największym wytwórcą odpadów tego<br />
rodzaju na terenie <strong>gminy</strong>, a obiekt którym bezpośrednio dysponuje ma niewątpliwie silny<br />
wpływ na środowisko przyrodnicze. W najbliższych latach planowana jest rozbudowa tego<br />
obiektu.<br />
V.3.1. WPŁYW GOSPODARKI ODPADAMI NA KOMPONENTY PRZYRODNICZE<br />
W zakresie gospodarki odpadami komunalnymi na terenie <strong>gminy</strong> największy problem<br />
stanowią nielegalne składowiska odpadów w postaci śmieci bytowych, gruzu, popiołu oraz<br />
śmieci wielkogabarytowych. Spotyka się je głównie w bliskim sąsiedztwie wsi i bezpośrednim<br />
otoczeniu miasta. Powstawanie tego typu składowisk powoduje, oprócz oczywistego<br />
punktowego zanieczyszczenia środowiska, degradację naturalnych i półnaturalnych siedlisk<br />
poprzez rozprzestrzenianie się obcych geograficznie gatunków dostających się do<br />
środowiska wraz z wywożonymi odpadami z ogrodów, synantropizację miejscowej flory oraz<br />
zanieczyszczenie i zmianę właściwości podłoża. Nielegalne składowiska śmieci powstają<br />
najczęściej w lasach, w dołach po eksploatacji piasku bądź gliny, przy drogach leśnych,<br />
w rowach przydrożnych oraz w zaniedbanych dawnych parkach podworskich, tj. park<br />
w Jędrzychowie-Nowy Dwór czy park w Tarnówku.<br />
Wpływ OUOW „Żelazny Most” na środowisko przyrodnicze jest złożony.<br />
Bezpośrednio oddziałuje on przede wszystkim na stan wód gruntowych w strefie swojego<br />
wpływu, miejscowe skażenie gruntu, poziom zanieczyszczeń pyłowych powietrza oraz na<br />
lokalny krajobraz. Planowana w najbliższych latach rozbudowa tego obiektu będzie miała<br />
znaczenie w rozszerzeniu zasięgu jego oddziaływania i zaniku wielu cennych elementów<br />
277
przyrodniczych <strong>gminy</strong>, m.in. potencjalnych i rzeczywistych siedlisk gniewosza plamistego,<br />
którego wystąpienia odnotowano na terenach wokół OUOW „Żelazny Most”.<br />
V.4. LITERATURA<br />
1. Naprawcze programy ochrony powietrza dla stref na terenie województwa dolnośląskiego,<br />
w których zostały przekroczone poziomy dopuszczalne i docelowe substancji w powietrzu—Strefa<br />
Lubińsko-Polkowicka, 2010 r., Atmoterm S.A., Wrocław 2010 r.;<br />
2. Ocena poziomów substancji w powietrzu oraz wyniki klasyfikacji stref województwa dolnośląskiego<br />
za 2012 r., WIOŚ, Wrocław 2012 r.;<br />
3. Plan gospodarki odpadami dla powiatu polkowickiego – <strong>aktualizacja</strong> na lata 2008-2015.;<br />
4. Plan rozwoju lokalnego <strong>gminy</strong> Polkowice na lata 2004–2006 i 2007–2013, Polkowice, 2004 r.;<br />
5. Program Ochrony Środowiska dla <strong>gminy</strong> Polkowice na lata 2011-2014 z perspektywą na lata 2015-<br />
2018, Eko-Projekt Doradztwo w ochronie Środowiska, Poznań, 2011r.;<br />
6. Program Ochrony Środowiska dla Powiatu Polkowickiego na lata 2012-2015 z perspektywą do<br />
2019 r. proGEO sp. z o. o., Wrocław 2011 r.;<br />
7. Program zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska w województwie dolnośląskim 2002 r.,<br />
Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego, 2002 r.;<br />
8. Raporty o stanie środowiska w województwie dolnośląskim w 2010 roku, WIOŚ, 2010 r.;<br />
9. Wojewódzki Program Ochrony Środowiska Województwa Dolnośląskiego na lata 2008-2011<br />
z uwzględnieniem lat 2012-2015, Wrocław, 2008 r.<br />
278
VI. BIOINDYKACJA ZANIECZYSZCZEŃ ATMOSFERYCZNYCH<br />
VI.1.<br />
WSTĘP<br />
Bioindykacja polega, między innymi, na wykorzystywaniu organizmów do jakościowej<br />
i ilościowej oceny zanieczyszczeń obecnych w powietrzu, wodzie i w glebie. Bioindykatorami<br />
(= biowskaźnikami, biotestami) mogą być całe ekosystemy, zbiorowiska roślin i zwierząt,<br />
populacje, a także pojedyncze organizmy należące do różnych grup taksonomicznych.<br />
Przykładowo, bakterie, glony oraz skorupiaki wykorzystuje się do oceny czystości wód;<br />
porosty, mchy i rośliny kwiatowe - przy analizie czystości powietrza, a grzyby, nicienie<br />
i dżdżownice - jako wskaźniki skażenia gleby. Teoretycznie, każdy organizm może być<br />
indykatorem, ale w rzeczywistości tylko nieliczne są dobrymi biowskaźnikami, gdyż spełniają<br />
następujące warunki:<br />
1) są pospolite, a dzięki temu łatwo dostępne dla obserwatora;<br />
2) dają możliwość oceny poziomu zanieczyszczenia we względnie krótkim przedziale<br />
czasu;<br />
3) reakcja, jaką wykazują w zetknięciu się z substancjami toksycznymi, jest szybka,<br />
jednoznaczna i wyraźna.<br />
Główne zalety biowskaźników w ocenie skażenia środowiska to:<br />
1) znacznie niższe koszty, niż przy stosowaniu aparatury pomiarowej;<br />
2) otrzymanie bezpośredniej informacji o reakcji żywego organizmu na związki toksyczne;<br />
3) znaczna szybkość reagowania i możliwość dostrzeżenia i oceny wizualnych objawów<br />
reakcji.<br />
Jednymi z najczęściej stosowanych na świecie biowskaźników służących do oceny<br />
zanieczyszczenia powietrza są porosty. Porosty są wyspecjalizowaną grupą grzybów<br />
i stanowią wynik symbiotycznego połączenia dwóch organizmów – grzyba (workowca lub<br />
podstawczaka) i glonu (zielenicy lub cyanobakterii). Wrażliwość porostów na<br />
zanieczyszczenia (a także na inne zmiany warunków ekologicznych) wynika m.in. z:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
braku tkanki okrywającej, co stwarza możliwość bezpośredniej infiltracji gazów, pyłów<br />
i roztworów do wnętrza plech;<br />
małej zdolności przystosowywania do zmieniających się warunków środowiska;<br />
niskiej tolerancji glonu na zanieczyszczenia;<br />
bardzo małej zawartości chlorofilu na jednostkę suchej masy, co sprawia, że rozkład<br />
chlorofilu pod wpływem toksyn daje efekty uszkodzenia wielokrotnie silniejsze niż<br />
u roślin (efekty na poziomie chemicznym, fizjologicznym, cytologicznym,<br />
anatomicznym i morfologicznym);<br />
279
pobierania wody bezpośrednio z opadów atmosferycznych, podczas gdy rośliny<br />
korzystają z wody częściowo przefiltrowanej przez glebę.<br />
Porosty rosną na czterech zasadniczych typach podłoży. Są to:<br />
1) kora drzew, krzewów i krzewinek (porosty epifityczne – epifity);<br />
2) drewno (porosty epiksyliczne – epiksyle);<br />
3) ziemia (porosty naziemne – epigeiczne);<br />
4) skały (porosty naskalne – epility).<br />
Do monitoringu stanu czystości powietrza wykorzystuje się prawie wyłącznie porosty<br />
nadrzewne (epifity). Porosty epifityczne występują na wszystkich gatunkach drzew.<br />
W warunkach względnie naturalnych pojawiają się już na drzewach kilku- i kilkunastoletnich.<br />
Z reguły inne gatunki rosną na drzewach młodych, a inne na starszych. Poza wiekiem<br />
drzewa, na występowanie epifitów wpływ mają takie właściwości podłoża, jak: odczyn kory,<br />
jej urzeźbienie, wysokość od podstawy pnia, ekspozycja i in.<br />
Do drzew o korze kwaśnej i ubogiej (oligotroficznej), na której osiedla się stosunkowo<br />
mało gatunków porostów, należą m.in. drzewa iglaste (sosny, świerki, modrzewie, jodły).<br />
Drzewami, których kora ma najwyższy odczyn i jest najbogatsza w substancje odżywcze,<br />
m.in. w związki azotu, są przykładowo topole i wierzby. Kora innych częściej spotykanych<br />
drzew, np. buków, dębów, grabów, olsz i jarzębin, jest umiarkowanie kwaśna i średnio żyzna.<br />
Na pniach o korze silnie urzeźbionej (spękania, bruzdy, szczeliny) wykształca się<br />
bardzo dużo różnych mikrosiedlisk, dlatego istnieją tutaj znacznie większe możliwości dla<br />
osiedlania się wielu gatunków porostów niż w przypadku drzew o korze gładkiej.<br />
W trakcie badań bioindykacyjnych mamy do czynienia z różnymi gatunkami drzew.<br />
Prowadząc monitoring w miastach, najczęściej spotykamy lipy (przede wszystkim lipę<br />
drobnolistną Tilia cordata, krymską T. euchlora i szerokolistną T. platyphyllos), klon Acer<br />
platanoides i jawor A. pseudoplatanus oraz mieszańce topól Populus. Gatunkami tymi<br />
najczęściej obsadzone są również szosy poza miastami. Czasami trafiają się drzewa obcego<br />
pochodzenia, jak grochodrzew Robinia pseudacacia, błędnie zwany akacją, kasztanowiec<br />
Aesculus hippocastanum czy też klon jesionolistny Acer negundo. Te i inne gatunki obce<br />
należy w miarę możliwości omijać, ponieważ jest regułą, że na drzewach obcego<br />
pochodzenia epifity rozwijają się bardzo słabo, nawet w sprzyjających warunkach. Często nie<br />
uwzględnia się również drzew iglastych, ponieważ ich flora epifityczna z natury jest bardzo<br />
uboga. Omijać należy również drzewa o silnie łuszczącej się korze; z rodzimych drzew<br />
liściastych jest to jawor Acer pseudoplatanus.<br />
Stopień reakcji porostów na substancje toksyczne zależy od wielu czynników. Żaden<br />
z nich nie oddziałuje samodzielnie; reakcja plechy jest odpowiedzią na cały kompleks<br />
czynników. Jednym z najważniejszych jest morfologia plech. Wynika to z faktu, że wymiana<br />
gazowa u porostów zachodzi całą powierzchnią plechy, dlatego największą wrażliwość na<br />
280
zanieczyszczenia wykazują gatunki o plechach najsilniej rozbudowanych i odstających od<br />
podłoża. Stopień wrażliwości podstawowych form morfologicznych przedstawia się<br />
następująco:<br />
bardzo wrażliwe mało wrażliwe<br />
krzaczkowate > listkowate > łuseczkowate > skorupiaste<br />
Powyższy schemat jest pewnym uproszczeniem, ponieważ wśród porostów<br />
o plechach skorupiastych znajdują się gatunki o różnym stopniu odporności na<br />
zanieczyszczenia, w tym również bardzo wrażliwe. Właściwa interpretacja wyników w dużej<br />
mierze zależy od doświadczenia osoby prowadzącej monitoring.<br />
Wyróżnia się cztery zasadnicze typy morfologiczne plech porostowych: skorupiaste,<br />
łuseczkowate, listkowate i krzaczkowate.<br />
Porosty skorupiaste ściśle przyrastają do podłoża (plecha zewnętrzna) lub wrastają<br />
w nie (plecha wewnętrzna). Plechy mają różną grubość, od bardzo cienkich, zanikających,<br />
po grube nawet do kilku milimetrów. Odmienna, ale z reguły charakterystyczna dla danego<br />
gatunku, jest struktura powierzchni: plecha może być proszkowata, ziarenkowata,<br />
brodawkowata, gładka lub spękana. W plechach skorupiastych z powietrzem styka się tylko<br />
górna strona.<br />
Porosty o plechach łuseczkowatych z reguły nieco odstają od podłoża i są<br />
w większym stopniu niż skorupiaste wystawione na działanie związków toksycznych. Łuski<br />
mają zwykle do kilku milimetrów średnicy i często są inaczej zabarwione na stronie górnej<br />
niż na dolnej. U niektórych gatunków łuski są pojedyncze i rozproszone, a u innych –<br />
skupione lub nawet dachówkowato na siebie zachodzące, jak to ma miejsce np.<br />
u paznokietnika ostrygowego Hypocenomyce scalaris.<br />
Gatunki listkowate mają plechy spłaszczone na kształt listków lub blaszek, często<br />
podzielone na odcinki, rozetkowate albo rosnące nieregularnie, o dolnej stronie mniej lub<br />
bardziej przylegającej do podłoża; przyczepione są chwytnikami, uczepem lub zmarszczkami<br />
dolnej kory.<br />
Porosty krzaczkowate złożone są z gałązek o różnym kształcie, od nitkowatych<br />
i obłych po taśmowate, przyczepionych zwykle do podłoża tylko w jednym miejscu, stąd<br />
praktycznie cała powierzchnia plechy ma bezpośredni kontakt z zanieczyszczeniami. Gałązki<br />
wznoszą się do góry (np. chrobotki), zwisają (np. brodaczki i włostki) lub płożą się (np.<br />
obrostnica rzęsowata Anaptychia ciliaris).<br />
281
W badaniach bioindykacyjnych z wykorzystaniem porostów (= lichenoindykacja)<br />
wyróżnia się następujące, podstawowe strefy:<br />
1/ pustynia porostowa, na obszarze której porosty nadrzewne nie występują;<br />
2/ strefa osłabionej wegetacji (strefa walki), charakteryzująca się obecnością mniej<br />
wrażliwych na zanieczyszczenia porostów skorupiastych i listkowatych; te ostatnie z reguły<br />
mają małe i często uszkodzone plechy; z gatunków o plechach krzaczkowatych występują<br />
tylko bardziej odporne porosty z rodzajów mąkla Evernia i odnożyca Ramalina;<br />
3/ strefa normalnej wegetacji, na obszarze której nie obserwuje się negatywnych<br />
zmian we florze porostów lub są one minimalne; występują gatunki reprezentujące wszystkie<br />
typy morfologiczne plech.<br />
Powyższą klasyfikację zwykle rozbudowuje się, co umożliwia bardziej dokładny<br />
monitoring. Używając porostów jako biowskaźników, wyróżniamy następujące strefy (według<br />
Fałtynowicza 1995):<br />
I - O SZCZEGÓLNIE SILNIE ZANIECZYSZCZONYM POWIETRZU (= bezwzględna<br />
pustynia porostowa), która charakteryzuje się całkowitym brakiem porostów nadrzewnych;<br />
kora jest pozbawiona epifitów lub występują na niej jednokomórkowe zielenice, które – przy<br />
masowym pojawie – nadają pniom zieloną barwę;<br />
II - O BARDZO SILNIE ZANIECZYSZCZONYM POWIETRZU (= względna pustynia<br />
porostowa), w której występują tylko najbardziej odporne na zanieczyszczenia porosty o<br />
plechach skorupiastych: misecznica proszkowa Lecanora conizaeoides i gatunki z rodzaju<br />
liszajec Lepraria;<br />
III - O SILNIE ZANIECZYSZCZONYM POWIETRZU (= wewnętrzna strefa osłabionej<br />
wegetacji), w której, poza gatunkami skorupiastymi, rosną również porosty o plechach<br />
łuseczkowatych, gatunkami wskaźnikowymi dla tej strefy są: brudziec kropkowaty<br />
Amandinea punctata, paznokietnik ostrygowy Hypocenomyce scalaris, obrost wzniesiony<br />
Physcia adscendens i złotorost postrzępiony Xanthoria candelaria;<br />
IV - O ŚREDNIO ZANIECZYSZCZONYM POWIETRZU (= środkowa strefa osłabionej<br />
wegetacji), w której występują już porosty o plechach listkowatych; strefę tę wyróżniają:<br />
pustułka pęcherzykowata Hypogymnia physodes i tarczownica bruzdkowana Parmelia<br />
sulcata;<br />
V - O WZGLĘDNIE MAŁO ZANIECZYSZCZONYM POWIETRZU (= zewnętrzna strefa<br />
osłabionej wegetacji), którą charakteryzuje obecność mniej wrażliwych na<br />
zanieczyszczenia porostów krzaczkowatych. Są to: mąkla tarniowa Evernia prunastri, mąklik<br />
otrębiasty Pseudevernia furfuracea i gatunki z rodzaju odnożyca Ramalina; porosty te zwykle<br />
występują nielicznie, a ich plechy są zwykle małe i zdeformowane;<br />
282
VI - O NIEZNACZNIE ZANIECZYSZCZONYM POWIETRZU (= wewnętrzna strefa<br />
normalnej wegetacji); na obszarze tym gatunki wyróżniające strefę V są typowo<br />
wykształcone, a ponadto rosną tu porosty listkowate i krzaczkowate wrażliwe na<br />
zanieczyszczenia, takie jak włostka brązowa Bryoria fuscescens, brodaczka kępkowa Usnea<br />
hirta i płucnik modry Platismatia glauca;<br />
VII - O POWIETRZU CZYSTYM LUB ZE ZNIKOMĄ ZAWARTOŚCIĄ ZANIECZYSZCZEŃ (=<br />
typowa strefa normalnej wegetacji), w której jedynym czynnikiem ograniczającym są<br />
naturalne warunki siedliskowe; w strefie tej występują bardzo wrażliwe na zanieczyszczenia<br />
gatunki z rodzajów włostka Bryoria, granicznik Lobaria, pawężniczka Nephroma i brodaczka<br />
Usnea.<br />
Brudziec kropkowaty Amandinea punctata<br />
Obrost wzniesiony Physcia adscendens<br />
Wyznaczenie wymienionych wyżej stref w wielu przypadkach jest wystarczające<br />
i zamyka problem oceny stanu czystości powietrza. Jeżeli są niezbędne większe<br />
uszczegółowienia lub dane ilościowe, to mapa z wykreślonymi strefami pozwala na<br />
precyzyjne umieszczenie aparatury pomiarowej lub organizmów z grupy tzw. akumulatorów,<br />
których analiza chemiczna po określonym czasie ekspozycji umożliwi uzyskanie<br />
dokładniejszych danych odnośnie składu chemicznego i ilości zanieczyszczeń.<br />
VI.2.<br />
METODYKA<br />
Metoda, której użyto do sporządzenia niniejszego raportu jest kompilacją<br />
i uproszczeniem dwóch obecnie powszechnie stosowanych metod: LDV (Lichen Diversity<br />
Value) i metody VDI (Verrein Deutscher Ingenieure). Szczegółowo metody te zostały opisane<br />
w licznych pracach (np. Asta i in. 2002, Davies i in. 2004, Loppi 2004, VDI 2005, Frati i in.<br />
283
2006, 2007, 2008, Berthelsen i in. 2008, De Bruyn i in. 2009, Zarabska 2012). Metoda VDI<br />
jest metodą szerszą, w której wykorzystane zostały również wszystkie elementy metody<br />
LDV. Obie te metody zostały opracowane z założeniem obiektywizacji wyników poprzez<br />
wykorzystanie narzędzi statystycznych.<br />
Obszar <strong>gminy</strong> podzielony został na kwadraty o boku 1 km. Do monitoringu wybrano<br />
co drugi kwadrat, eliminując również te, w których nie ma żadnych siedlisk odpowiednich dla<br />
porostów nadrzewnych (np. powierzchnia OUOW „Żelazny Most”). Nie uwzględniono<br />
również tych kwadratów brzeżnych, których większość powierzchni leży poza granicami<br />
<strong>gminy</strong>. W sumie, obserwacje prowadzono w 82 kwadratach (por. rycina poniżej).<br />
SIATKA KWADRATÓW MONITORINGOWYCH<br />
W każdym kwadracie wybrano po 2 drzewa liściaste rodzimego pochodzenia,<br />
położone najbliżej środka kwadratu. Każde z nich miało minimum 30 cm średnicy<br />
w pierśnicy, pionowo rosnący pień, bez odrośli u nasady, rosło pojedynczo lub na skraju<br />
lasu, pień nie był zacieniony przez krzewy i inne drzewa, pierwsze konary wyrastały na<br />
wysokości co najmniej 3 m, nie było widocznych uszkodzeń pnia oraz śladów substancji<br />
obcych na pniu (np. farby).<br />
284
Każdemu drzewu przypisano współrzędne geograficzne oraz zanotowano: nazwę<br />
gatunkową, pierśnicę, orientacyjną wysokość, ewentualnie inne uwagi. Dla każdego drzewa<br />
wykonano fotografię dolnej części pnia od strony zachodniej (od tej strony jest zwykle<br />
największe zróżnicowanie porostów).<br />
Na drzewie wyznaczono strefę między 0,5 a 1,5 m od podstawy pnia (walec<br />
o wysokości 1 m), gdzie wykonano spis wszystkich gatunków porostów tam rosnących,<br />
a także zanotowano obecność glonów, mchów i wątrobowców. Dla każdego gatunku podano<br />
orientacyjną ilościowość w 11-stopniowej skali Londo (skala Londo: + < 1% pokrywania, 1 –<br />
1-10%, 2- 11-20%, 3 – 21-30%; .... 10 – 91-100%). Zanotowano także uwagi odnośnie<br />
maksymalnej wielkości plech, obecności osobników młodocianych i zdrowotności plech<br />
ocenionej wizualnie. Porosty trudne do oznaczenia w terenie (praktycznie wszystkie<br />
o plechach skorupiastych) zebrano i oznaczono w laboratorium. Materiał zbierano wyłącznie<br />
w ilościach niezbędnych do identyfikacji taksonu. Oznaczenia wykonano metodami<br />
klasycznymi, ale w wielu przypadkach niezbędne były również metody mikrochemiczne (test<br />
plam barwnych z użyciem standardowych odczynników, takich jak parafenylodwuamina<br />
(PFDA), KOH, CaCl 2 , JKJ). Gatunki z rodzaju Lepraria oznaczono, wykonując<br />
chromatografię cienkowarstwową (TLC).<br />
Przy oznaczaniu wykorzystywano liczne klucze oraz monografie taksonomiczne;<br />
podstawą były prace: J. Nowaka i Z. Tobolewskiego (1975), O.W. Purvisa i in. (1995) oraz V.<br />
Wirtha (1995). Łacińska i polska nomenklatura porostów jest oparta na opracowaniu „The<br />
Polish lichens and lichenicolous fungi – an annotated checklist” (Fałtynowicz, 2003). Dla<br />
porostów listkowatych i krzaczkowatych sporządzono dokumentację fotograficzną.<br />
VI.3.<br />
WYNIKI<br />
VI.3.1.<br />
LISTA GATUNKÓW POROSTÓW NADRZEWNYCH<br />
Lista zawiera 41 gatunków porostów zebranych z dwóch drzew w każdym kwadracie<br />
monitoringowym. Przy poszczególnych taksonach podano gatunki drzew, na których rosły,<br />
ogólne określenie ilościowości i częstość występowania na powierzchniach oraz kategorię<br />
zagrożenia w Polsce (Cieśliński i in. 2003).<br />
Niektóre zebrane okazy oznaczono tylko do rodzaju (np. Cladonia sp., Xanthoria sp.,<br />
Lepraria sp.); wynikało to najczęściej z posiadania niewystarczającej ilości materiału lub<br />
słabego stopnia rozwoju plech (w przypadku chrobotków Cladonia braku podecjów);<br />
taksonów tych nie umieszczono na liście gatunków. Ilościowość poszczególnych gatunków<br />
(oparta na skali Londo – por. wyżej) wyrażono następującymi przedziałami:<br />
<br />
pojedynczo – co najwyżej kilka plech na drzewie<br />
nielicznie – ilościowość nie większa niż 2<br />
285
licznie – ilościowość zwykle w przedziale 2 - 4;<br />
bardzo licznie – ilościowość w przedziale 5 - 10.<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Częstość występowania określono następująco:<br />
bardzo rzadko – na < 5 drzewach;<br />
rzadko – na 5 - 25 drzewach;<br />
często – na 26 - 120 drzewach;<br />
pospolicie – na > 120 drzewach.<br />
Wykaz gatunków porostów:<br />
1. Amandinea punctata (Hoffm.) Coppins et Scheid. brudziec kropkowaty – pojedynczo,<br />
rzadko; kora dębu bezszypułkowego i szypułkowego, olszy czarnej, jesiona, klonu<br />
zwyczajnego, jaworu, lipy drobnolistnej, brzozy i gruszy.<br />
2. Bryoria fuscescens (Gyeln.) Brodo i D. Hawksw. włostka brązowa – pojedynczo, bardzo<br />
rzadko; kora dębu szypułkowego, VU<br />
3. Caloplaca holocarpa (Hoffm.) Wade jaskrawiec obojętny – pojedynczo, bardzo rzadko;<br />
kora jaworu.<br />
4. Candelariella aurella (Hoffm.) A. Zahlbr. liszajecznik złocisty – pojedynczo, bardzo<br />
rzadko; kora klonu zwyczajnego.<br />
5. Candelariella xanthostigma (Ach.) Lettau liszajecznik ziarnisty – pojedynczo, rzadko;<br />
kora dębu bezszypułkowego i szypułkowego, jesionu, topoli, brzozy i gruszy.<br />
6. Chaenotheca ferruginea (Turner ex Sm.) Migula trzonecznica rdzawa – pojedynczo,<br />
bardzo rzadko; kora dębu bezszypułkowego i szypułkowego.<br />
7. Cladonia coniocraea (Flk.) Vainio chrobotek szydlasty – pojedynczo, rzadko; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego oraz brzozy.<br />
8. Cladonia fimbriata (L.) Fr. chrobotek strzępiasty - pojedynczo, bardzo rzadko; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego oraz brzozy.<br />
9. Cladonia macilenta Hoffm. chrobotek cienki - pojedynczo, bardzo rzadko; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego oraz brzozy.<br />
10. Cladonia pyxidata (L.) Hoffm. chrobotek kubkowaty - pojedynczo, bardzo rzadko; kora<br />
brzozy.<br />
11. Evernia prunastri (L.) Ach. mąkla tarniowa - pojedynczo, rzadko; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego oraz jesionu.<br />
12. Hypocenomyce scalaris (Ach.) Choisy paznokietnik ostrygowy – nielicznie, często; kora<br />
dębu bezszypułkowego i szypułkowego, brzozy, klonu zwyczajnego, topoli.<br />
13. Hypogymnia physodes (L.) Nyl. pustułka pęcherzykowata – nielicznie, często; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego, jesionu, brzozy, olszy czarnej, klonu zwyczajnego<br />
i gruszy.<br />
286
14. Hypogymnia tubulosa (Schaer) Hav. pustułka rurkowata – pojedynczo, bardzo rzadko;<br />
kora brzozy i gruszy.<br />
15. Imshaugia aleurites (Ach.) S.L.F. Meyer popielak pylasty – pojedynczo, bardzo rzadko;<br />
kora topoli i jesionu.<br />
16. Lecania cyrtella (Ach.) Th. Fr. miseczniczka drobna - pojedynczo, bardzo rzadko; kora<br />
dębu bezszypułkowego i szypułkowego.<br />
17. Lecanora albescens (Hoffm.) Flk. misecznica biaława - pojedynczo, bardzo rzadko; kora<br />
dębu szypułkowego.<br />
18. Lecanora conizaeoides Nyl. misecznica proszkowata – nielicznie, pospolicie; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego, brzozy, olszy czarnej, jesionu, topoli, klonu<br />
zwyczajnego i jaworu oraz gruszy.<br />
19. Lecanora populicola (DC.) Duby misecznica topolowa - pojedynczo, bardzo rzadko; kora<br />
dębu bezszypułkowego i szypułkowego, topoli, klonu zwyczajnego i brzozy.<br />
20. Lepraria elobata Tønsberg liszajec bezłatkowy - pojedynczo, bardzo rzadko; kora dębu<br />
bezszypułkowego.<br />
21. Lepraria expallens (Ach.) Fr. liszajec bledszy - pojedynczo, bardzo rzadko; kora klonu<br />
zwyczajnego.<br />
22. Lepraria incana (L.) Ach. liszajec szary – licznie, często; kora dębu bezszypułkowego<br />
i szypułkowego, brzozy, klonu zwyczajnego i grabu.<br />
23. Melanelixia fuliginosa (Fr. ex Duby) Blanco i in.. przylepka okopcona – pojedynczo,<br />
bardzo rzadko; kora dębu szypułkowego, jesionu i brzozy.<br />
24. Melanohalea exasperatula (Nyl.) Blanco i in.. przylepka łuseczkowata – pojedynczo,<br />
często; kora dębu bezszypułkowego i szypułkowego, gruszy, brzozy i jesionu.<br />
25. Micarea prasina s.l. krużynka ziarenkowata - pojedynczo, bardzo rzadko; kora dębu<br />
szypułkowego.<br />
26. Parmelia sulcata Taylor tarczownica bruzdkowana - pojedynczo, często; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego, brzozy, olszy czarnej, klonu zwyczajnego i jaworu,<br />
grabu, topoli, lipy drobnolistnej, jesionu i gruszy.<br />
27. Parmeliopsis ambigua (Wulfen) Nyl. płaskotka rozlana – pojedynczo, często; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego, topoli, brzozy, jesionu, klonu zwyczajnego i gruszy.<br />
28. Parmeliopsis hyperopta (Ach.) Arnold płaskotka reglowa- pojedynczo, bardzo rzadko;<br />
kora dębu szypułkowego, klonu zwyczajnego, gruszy i brzozy, VU.<br />
29. Phaeophyscia nigricans (Flk.) Moberg orzast czarniawy - pojedynczo, bardzo rzadko;<br />
kora jesionu.<br />
30. Phaeophyscia orbicularis (Necker) Moberg orzast kolisty - nielicznie, rzadko; kora dębu<br />
szypułkowego, jesionu, klonu zwyczajny i jaworu, topoli, gruszy i lipy szerokolistnej.<br />
287
31. Physcia adscendens (Fr.) Oliver obrost wzniesiony – pojedynczo, często; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego, brzozy, olszy czarnej, jesionu, klonu zwyczajnego<br />
i jaworu, topoli, lipy szerokolistnej i gruszy.<br />
32. Physcia tenella (Scop.) DC. in Lam. i DC. obrost drobny – nielicznie, często; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego, jesionu, klonu zwyczajnego i jaworu, topoli, brzozy,<br />
gruszy i lipy drobnolistnej.<br />
33. Pseudevernia furfuracea (L.) Zopf mąklik otrębiasty - pojedynczo, bardzo rzadko; kora<br />
dębu szypułkowego i gruszy.<br />
34. Scoliciosporum chlorococcum (Graeve ex Stenh.) Vĕzda szadziec ciemnozielony –<br />
pojedynczo, rzadko; kora dębu bezszypułkowego i szypułkowego oraz brzozy.<br />
35. Strangospora moriformis (Ach.) Stein stuziarnka guzkowata – pojedynczo, bardzo<br />
rzadko; kora dębu bezszypułkowego i szypułkowego oraz brzozy.<br />
36. Strangospora pinicola (A. Massal.) Körb. stuziarnka sosnowa - pojedynczo, bardzo<br />
rzadko; kora dębu szypułkowego.<br />
37. Usnea hirta (L.) Weber in Mot. brodaczka kępkowa – pojedynczo, rzadko; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego, brzozy i gruszy, VU.<br />
38. Vulpicida pinastri (Scop.) J.-E. Mattsson i M.J. Lai złotlinka jaskrawa – pojedynczo,<br />
bardzo rzadko; kora jesionu i brzozy, NT.<br />
39. Xanthoria candelaria (L.) Arnold złotorost postrzępiony – pojedynczo, bardzo rzadko;<br />
kora dębu szypułkowego i jesionu.<br />
40. Xanthoria parietina (L.) Th. Fr. złotorost ścienny– pojedynczo, często; kora dębu<br />
bezszypułkowego i szypułkowego, olszy czarnej, jesionu, klonu zwyczajnego i jaworu,<br />
topoli, brzozy i gruszy.<br />
41. Xanthoria polycarpa (Ehrh.) Rieber złotorost wieloowocnikowy – pojedynczo, często;<br />
kora dębu bezszypułkowego i szypułkowego, brzozy, klonu zwyczajnego i jaworu,<br />
jesionu, topoli i gruszy.<br />
VI.3.2.<br />
ANALIZA BIOTY POROSTÓW NADRZEWNYCH<br />
Najliczniej reprezentowane były porosty listkowate - 17 gatunków , następnie porosty<br />
o plechach skorupiastych - 13, dwupostaciowych - 5 i proszkowatych - 4 gatunki. Najmniej<br />
liczne grupy stanowią porosty krzaczkowate i nitkowate – po 2 gatunki oraz porosty o plesze<br />
łuseczkowatej - 1 gatunek. Przewaga form listkowatych nad skorupiastymi (najbardziej<br />
odporne na zanieczyszczenia), pomimo niewielkiego udziału gatunków krzaczkowatych,<br />
świadczy o nienajgorszym stanie aerosanitarnym badanego terenu.<br />
288
LICZBA ZANOTOWANYCH GATUNKÓW POROSTÓW, REPREZENTUJĄCYCH POSZCZEGÓLNE FORMY<br />
MORFOLOGICZNE<br />
LISTA GATUNKÓW ODNALEZIONYCH NA TERENIE GMINY POLKOWICE. FORMA MORFOLOGICZNA<br />
PLECHY: P - PROSZKOWATA, S - SKORUPIASTA, Ł - ŁUSECZKOWATA, L - LISTKOWATA, K -<br />
KRZACZKOWATA, N - NITKOWATA, DP – DWUPOSTACIOWA.<br />
Lp.<br />
Nazwa gatunku<br />
Forma<br />
morfologiczna<br />
Liczba wystąpień<br />
Wystąpienia w %<br />
(100% - liczba wszystkich<br />
badanych drzew)<br />
1 Amandinea punctata S 24 14,6<br />
2 Bryoria fuscescens N 1 0,6<br />
3 Caloplaca holocarpa S 1 0,6<br />
4 Candelariella aurella S 1 0,6<br />
5 Candelariella xanthostigma S 11 6,7<br />
6 Chaenotheca ferruginea S 3 1,8<br />
7 Cladonia coniocraea DP 16 9,8<br />
8 Cladonia fimbriata DP 4 2,4<br />
9 Cladonia macilenta DP 4 2,4<br />
10 Cladonia pyxidata DP 3 1,8<br />
11 Cladonia sp. DP 34 20,7<br />
12 Evernia prunastri K 10 6,1<br />
13 Hypocenomyce scalaris Ł 42 25,6<br />
14 Hypogymnia physodes L 70 42,7<br />
15 Hypogymnia tubulosa L 2 1,2<br />
16 Imshaugia aleurites L 2 1,2<br />
17 Lecania cyrtella S 3 1,8<br />
18 Lecanora albescens S 1 0,6<br />
19 Lecanora conizaeoides S 131 79,9<br />
20 Lecanora populicola S 5 3,0<br />
21 Lepraria elobata P 1 0,6<br />
22 Lepraria expallens P 2 1,2<br />
23 Lepraria incana P 33 20,1<br />
289
Lp.<br />
Nazwa gatunku<br />
Forma<br />
morfologiczna<br />
Liczba wystąpień<br />
Wystąpienia w %<br />
(100% - liczba wszystkich<br />
badanych drzew)<br />
24 Lepraria sp. P 72 43,9<br />
25 Melanelixia fuliginosa L 4 2,4<br />
26 Melanohalea exasperatula L 29 17,7<br />
27 Micarea prasina S 1 0,6<br />
28 Parmelia sulcata L 89 54,3<br />
29 Parmeliopsis ambigua L 32 17,1<br />
30 Parmeliopsis hyperopta L 4 2,4<br />
31 Phaeophyscia nigricans L 1 0,6<br />
32 Phaeophyscia orbicularis L 16 9,8<br />
33 Physcia adscendens L 31 18,9<br />
34 Physcia tenella L 69 42,1<br />
35 Pseudevernia furfuracea K 2 1,2<br />
36 Scoliciosporum chlorococcum S 5 3,0<br />
37 Strangospora moriformis S 4 2,4<br />
38 Strangospora pinicola S 2 1,2<br />
39 Usnea hirta N 10 6,1<br />
40 Vulpicida pinastri L 2 1,2<br />
41 Xanthoria candelaria L 3 1,8<br />
42 Xanthoria parietina L 42 25,6<br />
43 Xanthoria polycarpa L 28 17,1<br />
44 Xanthoria sp. L 8 4,9<br />
NAJCZĘŚCIEJ SPOTYKANE TAKSONY POROSTÓW NA TERENIE BADAŃ<br />
290
Na badanym obszarze najczęściej spotykano misecznicę proszkowatą Lecanora<br />
conizaeoides, jeden z najbardziej odpornych na zanieczyszczenia gatunków. Rośnie ona na<br />
prawie 80% drzew monitoringowych. Co ciekawe, na drugim i czwartym miejscu plasują się<br />
Parmelia sulcata (ponad 50% wystąpień) oraz Hypogymnia physodes (ponad 40%),<br />
wyróżniające strefę IV, o średnio zanieczyszczonym powietrzu. Jednakże zaznaczyć należy,<br />
że na niektórych stanowiskach gatunki te miały plechy małe, zdeformowane i czasami<br />
zamierające. Równie często, bo na ponad 50% drzew, pojawiał się odporny na<br />
zanieczyszczenia liszajec Lepraria sp. Do innych częstych na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
należą porosty azotolubne i pyłolubne, takie jak: obrost drobny Physcia tenella i złotorost<br />
ścienny Xanthoria parietina oraz odporny na zanieczyszczenia paznokietnik ostrygowy<br />
Hypocenomyce scalaris.<br />
Hypogymnia physodes<br />
Parmelia sulcata<br />
Lepraria sp.<br />
Obrost drobny Physcia tenella<br />
291
Złotorost ścienny Xanthoria parietina<br />
Paznokietnik ostrygowy Hypocenomyce scalaris<br />
Dalsze taksony występują co najwyżej na 20% drzew monitoringowych, a 7 gatunków<br />
spotkano tylko raz. Przyjęta metoda sprawiła, iż wybierano wyłącznie rodzime drzewa<br />
liściaste. Gatunkiem najczęściej analizowanym okazał się być dąb szypułkowy Quercus<br />
robur. Natomiast największe zagęszczenie porostów zanotowano na topolach, których kora<br />
ma wysoki odczyn i bogata jest w substancje odżywcze. Duża ilość gatunków związana była<br />
również z drzewami o korze spękanej, tworzącej dogodne mikrosiedliska.<br />
PROCENTOWY UDZIAŁ POSZCZEGÓLNYCH GATUNKÓW DRZEW . INNE - WYSTĘPUJĄCE W ILOŚCI<br />
MNIEJSZEJ NIŻ 5 DRZEW: ACER PSEUDOPLATANUS, ALNUS GLUTINOSA, CARPINUS BETULUS,<br />
POPULUS SP., PYRRUS COMMUNIS, TILIA CORDATA I TILIA PLATYPHYLLOS<br />
292
VI.3.3.<br />
OCENA STANU ATMOSFERY<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Na badanym obszarze wyróżniono następujące strefy (Ryc. 6):<br />
o bardzo silnie zanieczyszczonym powietrzu (względna pustynia porostowa) [II];<br />
o silnie zanieczyszczonym powietrzu (wewnętrzna strefa osłabionej wegetacji) [III];<br />
o średnio zanieczyszczonym powietrzu (środkowa strefa osłabionej wegetacji) [IV];<br />
o względnie mało zanieczyszczonym powietrzu (zewnętrzna strefa osłabionej<br />
wegetacji) [V].<br />
o nieznacznie zanieczyszczonym powietrzu (wewnętrzna strefa normalnej wegetacji)<br />
[VI]<br />
Na analizowanym terenie nie znaleziono powierzchni, które odpowiadałyby<br />
standardom przyjmowanym dla strefy I - o szczególnie silnie zanieczyszczonym powietrzu<br />
(= bezwzględna pustynia porostowa) oraz nie wyznaczono strefy o powietrzu czystym (VII).<br />
MAPA LICHENOINDYKACYJNA GMINY POLKOWICE<br />
293
Strefa o bardzo silnie zanieczyszczonym powietrzu (II)<br />
Zajmuje niewielką powierzchnię zahaczając o wschodnią część miasta Polkowice<br />
oraz wieś Trzebcz i obejmując tereny nieleśne położone dalej na północny-wschód. Co<br />
istotne, w Trzebczu właśnie zlokalizowany jest zakład „MINOVA-KSANTE” Sp. z.o.o."<br />
zajmujący się m.in. produkcją ksantogenianów i klejów technicznych. Jest to również rejon<br />
Zakładu Górniczego „Rudna”, będącego oddziałem KGHM Polska Miedź. Pasowy, północnowschodni<br />
układ tej strefy zdaje się być wynikiem wiejących głównie z zachodu wiatrów.<br />
Strefa o silnie zanieczyszczonym powietrzu (III)<br />
Zajmuje dość sporą powierzchnię na omawianym obszarze. Obejmuje rejon miasta<br />
Polkowice, teren na północ od nieczynnego osadnika Gilów oraz tereny w pasie Dąbrowa-<br />
Komorniki-Żuków, podchodząc aż pod zwarte, stanowiące skuteczny bufor tereny leśne.<br />
Strefa III występuje także przy OUOW „Żelazny Most” od strony północnej, w zachodniej<br />
części <strong>gminy</strong> w pasie od Paulinowa w stronę Kaźmierzowa oraz w otoczeniu Nowej Wsi<br />
Lubińskiej.<br />
Strefa o średnio zanieczyszczonym powietrzu (IV)<br />
Zajmuje największą powierzchnię na terenie opracowania. Występuje w praktycznie<br />
każdej części <strong>gminy</strong>. Największe nieprzerwane obszary strefa IV tworzy na północ od miasta<br />
Polkowice, wzdłuż zachodniej granicy <strong>gminy</strong> oraz na wschodnich, bardziej zalesionych<br />
krańcach <strong>gminy</strong>.<br />
Strefa o względnie mało zanieczyszczonym powietrzu (V)<br />
Strefa ta znajduje się w południowo-zachodniej części <strong>gminy</strong>, co związane jest<br />
z największym zalesieniem na terenie badań. Obejmuje obszar w pasie od Kolonii<br />
Jędrzychów, przez Jędrzychów, Sobin, aż do Polkowic Dolnych. Niewielka wyspa strefy V<br />
usytuowana jest również w zalesionym rejonie na południe od wsi Pieszkowice, przy<br />
południowej granicy <strong>gminy</strong> oraz na północ od Suchej Górnej.<br />
Strefa o nieznacznie zanieczyszczonym powietrzu (VI)<br />
Strefa ta, najlepsza jakościowo spośród stwierdzonych na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
zajmuje bardzo małą powierzchnię i występuje w postaci dwóch wysp obejmujących tereny<br />
na północ od Sobina w okolicy Polkowic Dolnych oraz niewielki obszar w pobliżu Suchej<br />
Górnej.<br />
294
VI.4.<br />
PODSUMOWANIE<br />
Największą powierzchnię na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice zajmuje strefa o średnio<br />
zanieczyszczonym powietrzu, a niewiele mniej od niej strefa III, gdzie powietrze jest już<br />
bardziej zanieczyszczone. Obie strefy obejmują zarówno tereny znacznie przekształcone, jak<br />
i tereny rolne oraz leśne. Związane jest to m.in. z kierunkiem wiatrów oraz sporą ilością dróg<br />
o dużym natężeniu ruchu. Najmniejszą powierzchnię na terenie <strong>gminy</strong> zajmują strefy skrajne:<br />
strefa II oraz strefa VI. Ta pierwsza znajduje się na wschód od miasta Polkowice, natomiast<br />
strefa najlepsza jakościowo występuje na terenie lub w pobliżu zwartych kompleksów<br />
leśnych, podobnie jak strefa V. Ma to także związek z lepszym niż gdzie indziej<br />
przewietrzaniem tych terenów.<br />
Za jeden z najważniejszych wyników niniejszego opracowania uważa się<br />
stwierdzenie poprawy stanu aerosanitarnego na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice w porównaniu do<br />
stanu sprzed 16 lat (Krukowski i in. 1996). Powierzchnia stref o bardzo silnie i silnie<br />
zanieczyszczonym powietrzu (II, III) uległa wyraźnemu zmniejszeniu. Zauważono<br />
przesunięcie o jedną strefę wyżej. Na terenie <strong>gminy</strong> nie stwierdzono występowania strefy I,<br />
a więc bezwzględnej pustyni porostowej; natomiast zanotowano pojawianie się strefy VI<br />
o nieznacznie zanieczyszczonym powietrzu. W niej właśnie zanotowano gatunki rzadkie<br />
i chronione: włostkę brązową Bryoria fuscescens oraz brodaczkę kępkową Usnea hirta.<br />
Pomimo niewielkich rozmiarów plech wymienionych wyżej porostów, ich pojawianie się<br />
świadczy o coraz lepszych warunkach, w których mogą się rozwijać. Potwierdza to notowaną<br />
w ostatnich latach w całej Europie tendencję do rekolonizacji przez porosty miejsc, na<br />
których wcześniej organizmy te wymarły (Fałtynowicz, 2004). Jest to efekt wieloletnich<br />
działań zmierzających do ograniczenia emisji zanieczyszczeń, a w warunkach krajów byłego<br />
bloku wschodniego zdecydowany wpływ ma również głęboka restrukturyzacja przemysłu.<br />
VI.5.<br />
LITERATURA<br />
1. Asta J., Erhardt W., Ferretti M., Fornasier F., Kirschbaum U., Nimis P. L., Purvis O.W., Pirintsos S.,<br />
Scheidegger C., Van Haluwyn C. i Wirth V. 2002. Mapping lichen diversity as an indicator of<br />
environmental quality. – W: Nimis P. L., Scheidegger C. i Woolsey P. (eds), Monitoring with lichens<br />
– monitoring lichens. Kluver Academic Publishers, Hague, s. 273-279.<br />
2. Berthelsen K., Olsen H., Søchting U. 2008. Indicator values for lichens on Quercus as a tool to<br />
monitor ammonia pollution in Denmark. Sauteria 15: 59–77.<br />
3. Cieśliński S., Czyżewska K., Fabiszewski J. 2003. Czerwona lista porostów wymarłych<br />
i zagrożonych w Polsce. – Monographiae Botanicae 91: 13-49.<br />
295
4. Davies L., Purvis W., James P. 2004. A study of epiphytes in London under a climate of low<br />
sulphur dioxide. W: Lambley P., Wolseley P. (eds), Lichen in a changing pollution environment.<br />
English Nature, Peterborough, s. 21–26.<br />
5. De Bruyn U., Linders H.–W., Mohr K. 2009. Epiphytische Flechten im Wandel von Immissionen<br />
und Klima. Ergebnisse einer Vergleichskartierung 1989/2007 in Nordwestdeutschland. –<br />
Umweltwissenschaften und Schadstoff Forschung 21: 63–75.<br />
6. Fałtynowicz W. 1995. Wykorzystanie porostów do oceny zanieczyszczenia powietrza. Zasady,<br />
metody, klucze do oznaczania wybranych gatunków. – Wyd. Fundacja Centrum Edukacji<br />
Ekologicznej Wsi, Krosno, 141 ss.<br />
7. Fałtynowicz W. 2003. The lichens, lichenicolous and allied fungi of Poland – an annotated<br />
checklist. – W. Szafer Institute of Botany Polish Academy of Sciences, Kraków, 435 ss.<br />
8. Fałtynowicz W. 2004. Rekolonizacja przez porosty – optymistyczny trend w stanie środowiska. –<br />
W: Kejna, M. i Uscka, J. (red.), Zintegrowany Monitoring Środowiska Przyrodniczego:<br />
Funkcjonowanie i monitoring geoekosystemów w warunkach narastającej antropopresji. Biblioteka<br />
Monitoringu Środowiska, Wyd. UMK, Toruń, s. 321-325.<br />
9. Frati L., Brunialti G., Loppi S. 2008. Effects of reduced nitrogen compounds on epiphytic lichen<br />
communities in Mediterranean Italy. Science of the Total Environment 407: 630–637.<br />
10. Frati L., Caprasecca E., Santoni S., Gaggi C., Guttová A., Gaudino S., Pati A., Rosamilia S.,<br />
Pirintsos S.A., Loppi S. 2006. Effects of NO 2 and NH 3 from road traffic on epiphytic lichens. –<br />
Environmental Pollution 142: 58–64.<br />
11. Frati L., Santoni S., Nicolardi V., Gaggi C., Brunialti G., Guttová A., Gaudino S., Pati A., Pirintsos<br />
S.A., Loppi S. 2007. Lichen biomonitoring of ammonia emission and nitrogen deposition around a<br />
pig stockfarm. – Environmental Pollution 146: 311–316.<br />
12. Krukowski M. i in. 1996. Monitoring zanieczyszczenia powietrza w gminie Polkowice z użyciem<br />
porostów.<br />
13. Loppi S. 2004. Mapping the effects of air pollution, nitrogen deposition, agriculture and dust by the<br />
diversity of epiphytic lichens in central Italy. – W: Lambley P., Wolseley P. (eds), Lichen in a<br />
changing pollution environment. English Nature Research Report 525: 37–41.<br />
14. Nowak J., Tobolewski Z. 1975. Porosty polskie. – PWN, Warszawa-Kraków, 1177 ss.<br />
15. Purvis O.W., Coppins B.J., Hawksworth D.L., James P.W., Moore D.M. (ed.) 1992. The Lichen<br />
Flora of Great Britain and Ireland. – Britisk Lichen Society iNatural History Museum Publications,<br />
London.<br />
16. Wirth V. 1995. Die Flechten Baden-Württembergs. – II Aufl. Verl. Eugen Ulmer.<br />
17. Wójciak H. 2003. Porosty, mszaki, paprotniki. – MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 368<br />
ss.<br />
18. Zarabska D. 2012. Porosty w krajobrazie rolniczym sandru nowotomyskiego. – Praca doktorska<br />
wykonana na Wydziale Biologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu pod kierunkiem<br />
W. Fałtynowicza, Poznań, mscr.<br />
296
VII. WPŁYW SPOSOBU UŻYTKOWANIA GRUNTÓW<br />
NA WALORY PRZYRODNICZE GMINY<br />
VII.1.<br />
TERENY ROLNICZE<br />
Wśród użytków rolnych na terenie <strong>gminy</strong> dominują grunty orne i trwałe użytki zielone.<br />
Wraz z sadami zajmują one ok. 36% powierzchni. (źródło: GUS stan na dzień 01.01.2010,).<br />
Gmina posiada we własnym zarządzie 520 ha użytków rolnych (źródło: Informacja o stanie<br />
mienia jednostki samorządu terytorialnego na dzień 31.12.2010r.). Obraz wykorzystania<br />
użytków rolnych na terenie polkowickim przedstawia poniższa tabela.<br />
UŻYTKOWANIE GRUNTÓW NA TERENIE GMINY POLKOWICE (STAN NA DZIEŃ 01.01.2010 R.)<br />
(ŹRÓDŁO: POŚ GMINY POLKOWICE NA LATA 2011-2014 Z PERSPEKTYWĄ NA LATA 2015-2018)<br />
Wyszczególnienie<br />
Użytki rolne w ha<br />
Razem Grunty orne Sady Łąki trwałe Pastwiska trwałe<br />
Tereny wiejskie 5004 3632 7 995 370<br />
Tereny miasta 1043 923 1 68 51<br />
Razem 6047 4555 8 1063 421<br />
Obecnie z uwagi na spadek opłacalności produkcji rolniczej znaczna część gruntów<br />
rolnych jest odłogowana. Duży udział w ogólnej powierzchni odłogów mają dawne grunty<br />
orne na glebach V i VI klasy bonitacyjnej, które po wielu latach od zaprzestania użytkowania<br />
są aktualnie miejscem rozwoju wtórnych zbiorowisk zastępczych, częściowo o charakterze<br />
leśnym. Powierzchnie tego typu widoczne są szczególnie na południe i północ od Polkowic<br />
oraz w okolicach Guzic, Trzebcza, Sobina i Jędrzychowa. Część z nich jest obecnie<br />
przeznaczana do zalesień lub włączana do terenów zalesionych (wg projektu granicy rolnoleśnej<br />
będącej w trakcie opracowania przez Dolnośląskie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych,<br />
2012). W celu zabezpieczenia cennych fragmentów siedlisk nieleśnych na obszarach<br />
rolniczych w ramach przygotowywanej propozycji granicy rolno-leśnej problem zalesień był<br />
konsultowany przy okazji tworzonej równocześnie aktualizacji <strong>inwentaryzacji</strong> <strong>przyrodniczej</strong><br />
<strong>gminy</strong> pomiędzy wykonawcami obu projektów. Część gruntów przeznaczona pierwotnie pod<br />
zalesienia została wycofana z projektu z uwagi na walory przyrodnicze tych powierzchni.<br />
Dotyczyło to szczególnie śródleśnych enklaw i półenklaw oraz miejsc, w których<br />
zinwentaryzowano cenne łąkowe siedliska przyrodnicze. Tego typu miejsca są istotnym<br />
elementem krajobrazu leśnego i stanowią o różnorodności <strong>przyrodniczej</strong> obszaru <strong>gminy</strong>.<br />
Na terenie <strong>gminy</strong> powodem zmiany dotychczasowego sposobu użytkowania<br />
powierzchni rolnych jest również zjawisko osiadania gruntu na skutek prowadzonej przez<br />
297
KGHM Polska Miedź S.A. działalności wydobywczej. W tego typu miejscach dotychczasowe<br />
użytkowanie stało się niemożliwe. W powstałych nieckach obniżeniowych stale lub przez<br />
większą część roku stagnuje woda, tworząc rozległe rozlewiska, które sprzyjają rozwojowi<br />
trzcinowisk i wielkopowierzchniowych zbiorowisk turzycowych. Takie miejsca najlepiej<br />
widoczne są w okolicach Jędrzychowa i w miejscowościach: Komorniki, Biedrzychowa<br />
oraz Pieszkowice. Z uwagi na brak na terenie <strong>gminy</strong> dużych zbiorników wodnych powstałe<br />
w ten sposób rozlewiska sprzyjają pojawianiu się nowych siedlisk dla określonych grup<br />
zwierząt, takich jak wodno-błotne gatunki ptaków i przedstawiciele lokalnej herpetofauny.<br />
Najlepszym przykładem są proponowane do objęcia ochroną jako użytek ekologiczny<br />
rozlewiska w Jędrzychowie, gdzie zinwentaryzowano m.in. licznie występującego tu żurawia<br />
Grus grus – gatunku szczególnie cennego w Polsce i w Europie, wpisanego na listę<br />
I załącznika Dyrektywy Ptasiej.<br />
Pozytywne skutki porzucenia gruntów rolnych przejawiają się w stopniowym,<br />
naturalnym wzroście lesistości na terenie <strong>gminy</strong>. Duża część tworzących się wtórnie<br />
zbiorowisk leśnych na gruntach rolnych położonych w bezpośrednim sąsiedztwie lasów<br />
poprawia łączność pomiędzy istniejącymi kompleksami leśnymi i tym samym swobodne<br />
przemieszczanie się zwierzyny.<br />
Zjawisko odłogowania części terenów rolniczych ma jednak zarówno pozytywne, jak<br />
i negatywne skutki w odniesieniu do zasobów przyrodniczych <strong>gminy</strong>. Jego negatywny wpływ<br />
skutkuje m.in. postępującą degeneracją zbiorowisk roślinnych na dużej części porzuconych<br />
łąk. Prowadzi to do utraty znacznej części siedlisk cennych gatunków roślin i zwierząt. Taka<br />
sytuacja ma miejsce np. w dolinie Lipówki na wschód od miejscowości Żelazny Most –<br />
jednego z najcenniejszych obszarów na terenie <strong>gminy</strong> pod względem występowania<br />
nieleśnych siedlisk i towarzyszących im gatunków. W wyniku sukcesji wtórnej będącej<br />
skutkiem zaprzestania wykaszania tutejszych łąk stopniowemu zanikowi podlegają<br />
zbiorowiska łąk trzęślicowych z takimi gatunkami jak: kosaciec syberyjski Iris sibirica i pełnik<br />
europejski Trollius europaeus. Innym przykładem może być brak właściwego użytkowania<br />
łąk w dolinie Skłoby, gdzie na rozległych powierzchniach łąk występuje jedna z największych<br />
w gminie populacji cennego gatunku motyla – czerwończyka nieparka Lycaena dispar<br />
wpisanego na listę załącznika II Dyrektywy Rady 92/43/EWG.<br />
Zjawisko sukcesji wtórnej na gruntach porolnych sprzyja również zwiększaniu zasięgu<br />
występowania gatunków obcych geograficznie, szczególnie czeremchy amerykańskiej,<br />
a także na stopniowe zmniejszanie się siedlisk gatunków typowych dla suchych muraw,<br />
stanowiących dawne pastwiska oraz zbiorowisk polnych. Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice typowe<br />
zbiorowiska murawowe są bardzo rzadkie i z reguły zajmują niewielkie powierzchnie<br />
stopniowo zarastające krzewami i podrostem drzew. Jednym z miejsc ich występowania są<br />
północne krańce <strong>gminy</strong>, na południe od Grodowca. We fragmentach zachowanych muraw<br />
298
pomiędzy drogą polną a uprawą leśną zinwentaryzowano bardzo rzadki w skali Dolnego<br />
Śląska i kraju gatunek – szafirek miękkolistny Muscari comosum. Jego populacja w tym<br />
miejscu liczy kilkanaście osobników i obecnie jest silnie zagrożona.<br />
Na terenach, gdzie działalność rolnicza przetrwała i w krajobrazie wciąż funkcjonują<br />
pola uprawne, uprawom roślin użytkowych towarzyszą zbiorowiska chwastów polnych,<br />
z których wiele skupia cenne taksony, zagrożone w skali regionu. Przykładem może być<br />
zinwentaryzowane w okolicy Trzebcza zbiorowisko chwastów z udziałem kąkola polnego<br />
Agrostemma githago – gatunku narażonego na wymieranie na obszarze Dolnego Śląska.<br />
Ponadto obecność terenów rolniczych, jak pokazują wyniki bieżącej <strong>inwentaryzacji</strong>, sprzyja<br />
utrzymaniu bioróżnorodności gatunkowej, szczególnie w zakresie ornito- i entomofauny.<br />
VII.2.<br />
TERENY LEŚNE<br />
Gmina Polkowice charakteryzuje się wysoką lesistością wynoszącą prawie 49%.<br />
Powierzchnia gruntów leśnych ogółem na jej terenie wynosi ok. 8401 ha, w tym lasy zajmują<br />
8142 ha. Największe kompleksy leśne znajdują się na południowym-wschodzie oraz<br />
zachodzie <strong>gminy</strong>. W strukturze własności lasów dominują lasy znajdujące się w zarządzie<br />
Państwowego Gospodarstwa Leśnego „Lasy Państwowe”. Cały obszar <strong>gminy</strong> Polkowice leży<br />
w zasięgu terytorialnym trzech nadleśnictw: Chocianów, Głogów i Lubin. Wśród nich<br />
największy udział mają grunty w zarządzie nadleśnictwa Lubin, którego obręb leśny Lubin<br />
(leśnictwo Żelazny Most, leśnictwo Szklary) zajmuje około 1981 ha, obręb leśny Tymowa<br />
(leśnictwo Rudna) ok. 23 ha, a obręb leśny Polkowice (leśnictwo Sucha Górna, leśnictwo<br />
Damówka i leśnictwo Sieroszowice) 4923 ha (PUL na okres 01.01.2006 r. do 31.12. 2015 r.).<br />
Grunty wchodzące w skład tej jednostki PGL Lasy Państwowe znajdują się w następujących<br />
obrębach ewidencyjnych <strong>gminy</strong> Polkowice: Biedrzychowa, Dąbrowa, Guzice, Jędrzychów,<br />
Kaźmierzów, Komorniki, Moskorzyn, Pieszkowice, Sobin, Sucha Górna, Tarnówek, Trzebcz,<br />
Żelazny Most, Żuków, Nowa Wieś Lubińska oraz trzy obręby ewidencyjne na terenie miasta<br />
Polkowice (0002, 0003, 0004). Zasięg pozostałych dwóch nadleśnictw jest niewielki.<br />
Nadleśnictwo Głogów obejmuje tereny północno-wschodniego krańca <strong>gminy</strong>. Przynależące<br />
do niego leśnictwo Duża Wólka i leśnictwo Obisz (obręb leśny Duża Wólka) zlokalizowane<br />
są na ok. 554 ha terenów <strong>gminy</strong> (PUL na okres 1.01.2007 r. do 31.12.2016 r.). Grunty te<br />
znajdują się w następujących obrębach ewidencyjnych <strong>gminy</strong> Polkowice: Guzice,<br />
Kaźmierzów, Komorniki, Moskorzyn i Żuków. Ostatnie nadleśnictwo - Chocianów swoimi<br />
granicami sięga południowo-zachodnich krańców <strong>gminy</strong>. W należącym do niego leśnictwie<br />
Trzmiel i leśnictwie Parchów (obręb leśny Chocianów) znajduje się powierzchnia ok. 526 ha.<br />
(PUL na okres 01.01.2004 r. do 31.12.2013 r.). Grunty te znajdują się w obrębie<br />
ewidencyjnym <strong>gminy</strong> Polkowice Jędrzychów i Nowa Wieś Lubińska.<br />
299
Lasy niestanowiące własności skarbu Państwa, należące do gmin i osób fizycznych,<br />
zajmują w gminie odpowiednio: 35,1 ha i 215 ha (źródło: Bank Danych Lokalnych, 2011).<br />
Dodatkowo gmina posiada 22 ha gruntów zadrzewionych (źródło: Informacja o stanie mienia<br />
jednostki samorządu terytorialnego na dzień 31.12.2010 r.). Dwa duże kompleksy tych lasów<br />
znajdują się w południowo-zachodnim krańcu <strong>gminy</strong> w okolicy Nowej Wsi Lubińskiej, gdzie<br />
przylegają do kompleksów lasów państwowych leśnictw Polkowice i Trzmiel pozostających<br />
w zarządzie nadleśnictw Lubin i Chocianów. Jeszcze jeden mniejszy kompleks przylega do<br />
lasów leśnictwa Szklary w okolicach Jędrzychowa. Pozostała część lasów gminnych<br />
i prywatnych rozproszona jest na obszarze całej <strong>gminy</strong> tworząc głównie enklawy pośród<br />
terenów rolniczych w okolicach Tarnówka, Komornik, Żukowa, Guzic, Moskorzyna i Suchej<br />
Górnej. W 2005 roku dla lasów niestanowiących własności Skarbu Państwa w obrębach<br />
ewidencyjnych Biedrzychowa, Dąbrowa, Guzice, Jędrzychów, Kaźmierzów, Komorniki,<br />
Moskorzyn, Nowa Wieś Lubińska, Polkowice Dolne, Polkowice I, Sobin, Sucha Górna,<br />
Tarnówek, Trzebcz, Żelazny Most oraz Żuków na zlecenie Starostwa Powiatowego<br />
w Polkowicach sporządzono Inwentaryzację stanu lasu na okres od 01.01.2005 r. do<br />
31.12.2014 r. W 2011 roku Starosta Polkowicki zatwierdził również Inwentaryzację stanu<br />
lasu dla lasów położonych w obrębie ewidencyjnym Polkowice IV, a także Uproszczony plan<br />
urządzenia lasów w obrębie Sobin na okres od 01.01.2012 r. do 31.12.2021 r. W oparciu o te<br />
dokumenty sporządzane są zadania gospodarcze dla właścicieli tych lasów, przy czym<br />
nadzór nad gospodarką leśną sprawuje nadleśnictwo Lubin.<br />
Największe kompleksy leśne na terenie <strong>gminy</strong> zlokalizowane są głównie w środkowej<br />
i południowej części <strong>gminy</strong> wiejskiej, natomiast mniejsze o bardziej rozproszonym położeniu<br />
przeważają w północnej i północno-wschodniej części <strong>gminy</strong>. W granicach administracyjnych<br />
miasta Polkowice tereny leśne skupiają się w jego północnym i wschodnim zasięgu.<br />
W związku ze zdecydowaną dominacją lasów znajdujących się w zarządzie Państwowego<br />
Gospodarstwa Leśnego „Lasy Państwowe” poniższa charakterystyka opiera się o informacje<br />
pochodzące z tabeli taksacyjnych drzewostanów w zasięgu terytorialnym nadleśnictw:<br />
Głogów, Lubin i Chocianów.<br />
Wśród zajmowanych przez drzewostany siedlisk dominują siedliska borowe, które<br />
stanowią ponad połowę łącznej powierzchni siedlisk leśnych. Zalicza się do nich przede<br />
wszystkim bór mieszany świeży i bór świeży. Pozostałą powierzchnię pokrywają siedliska<br />
lasowe, w których dominują siedliska lasów mieszanych świeżych. Udział siedlisk leśnych<br />
wilgotnych i bardzo wilgotnych jest niewielki. Gatunkiem panującym w drzewostanach na<br />
obszarze <strong>gminy</strong> jest sosna zwyczajna. Dalej kolejno dąb i brzoza oraz pozostałe lasotwórcze<br />
gatunki, takie jak: buk, grab, olsza, świerk, jesion, lipa i modrzew.<br />
W całym zasięgu <strong>gminy</strong> obserwuje się wyraźnie zróżnicowanie wiekowe<br />
drzewostanów. Wszystkie kompleksy leśne rozproszone na terenie <strong>gminy</strong> składają się z grup<br />
300
drzewostanów w różnym wieku, co sprzyja zarówno stabilności lasów, jak podnosi walory<br />
krajobrazowe. Najmłodsze wiekiem drzewostany - do 20 lat tworzą uprawy i młodniki. Grupa<br />
ta stanowi blisko połowę drzewostanów. Jej dominacja wyraźnie zaznacza się we wschodniej<br />
części <strong>gminy</strong>, na siedliskach lasowych. Na drugim miejscu znajduje się grupa drzewostanów<br />
w przedziale od 20 do 40 lat oraz grupa średniowiekowa, czyli drzewostany z przedziału 40-<br />
80 lat. Drzewostany powyżej 80 lat zaliczają się do grupy starych drzewostanów i zajmują<br />
ok. 10% ogółu powierzchni drzewostanów. Wiek starszych drzewostanów zależy w dużej<br />
mierze od gatunków panujących, bowiem za drzewostany starsze uznaje się zarówno<br />
drzewostany olsowe w wieku 80 lat, jak i sosnowe 100-letnie czy dębowe 140-letnie. Ze<br />
względu na przeważającą dominację drzewostanów sosnowych ogólny średni wiek<br />
drzewostanów starszych na terenie <strong>gminy</strong> określają właśnie drzewostany borowe, które<br />
osiągają wiek 100-120 lat. Pojedyncze okazy drzew osiągają wiek 150-160 lat. Są to głównie<br />
długowieczne dęby oraz sosny, pozostawiane w młodszych drzewostanach w formie<br />
przestoi.<br />
Typowe drzewostany o borowym typie siedliskowym lasu koncentrują się<br />
w zachodniej części <strong>gminy</strong> oraz wokół miasta Polkowice. Płaty borów świeżych i borów<br />
mieszanych świeżych skupiają się pomiędzy miejscowościami Sobin i Sucha Górna, a także<br />
w południowej części między miejscowościami Sobin a Biedrzychowa. Są to zarówno<br />
drzewostany młode, jak i dojrzałe z gatunkiem panującym sosną, rzadziej brzozą. Głównym<br />
gatunkom borów mieszanych często towarzyszą dąb, buk, świerk, a w warstwie podszytu<br />
leszczyna, bez czarny i kruszyna. Mieszane drzewostany borowe graniczące z północnym<br />
i wschodnim zasięgiem miasta Polkowice oraz leżące we wschodnim zasięgu gruntów<br />
miejskich odznaczają się młodym wiekiem i większym zróżnicowaniem w składzie<br />
gatunkowym. Gatunkiem panującym jest w nich sosna i brzoza, często z domieszką dębu,<br />
buka, robinii akacjowej czy jarzębiny. Wilgotne siedliska boru mieszanego najliczniej<br />
występują w południowo-zachodniej części <strong>gminy</strong>, w zasięgu terytorialnym nadleśnictwa<br />
Chocianów. Na pozostałym obszarze <strong>gminy</strong> tworzą nielicznie płaty wśród borów świeżych<br />
i borów mieszanych świeżych.<br />
Typy siedlisk lasowych przeważają w północnych, wschodnich i południowozachodnich<br />
krańcach <strong>gminy</strong>. Siedliska lasów mieszanych świeżych wykształciły się<br />
w zwartym kompleksie północnej części <strong>gminy</strong>, leżącej w zasięgu terytorialnym nadleśnictwa<br />
Głogów. Typ siedliskowy lasów mieszanych świeżych obejmuje również dużą powierzchnię<br />
w środkowej i południowo-wschodniej części <strong>gminy</strong>, tworząc mozaikę z siedliskami<br />
borowymi. Ten typ siedliskowy lasu przeważa także w rozproszonych płatach leśnych<br />
północno-wschodniej części <strong>gminy</strong>. Na siedliskach lasów mieszanych świeżych drzewostany<br />
tworzą głównie gatunki: dąb, modrzew, sosna, świerk z udziałem buka, brzozy, jesiona,<br />
graba, dębu, lipy i sosny czarnej. W podszycie licznie występuje leszczyna i kruszyna.<br />
301
Wilgotne siedliska lasu mieszanego koncentrują się w południowo-zachodniej części<br />
<strong>gminy</strong>, w zasięgu terytorialnym nadleśnictwa Chocianów. Na pozostałym obszarze <strong>gminy</strong><br />
tworzą one nielicznie płaty wśród lasów mieszanych świeżych. Uwilgotnienie siedlisk<br />
lasowych, jak i borowych w tej części <strong>gminy</strong> wiąże się z silnym wpływem rzeki Szprotawy i jej<br />
dopływów. Silnie wilgotne siedliska olsowe olsu jesionowego, lasu łęgowego i lasu<br />
wilgotnego wykształciły się nielicznie wzdłuż głównych cieków. Ich drzewostan buduje<br />
głównie olsza z domieszką jesiona, gdzie w podszycie występuje jarzębina i leszczyna.<br />
Duża część lasów na terenie <strong>gminy</strong> pełni funkcje lasów ochronnych. Stanowią one<br />
blisko połowę wszystkich drzewostanów. Na obszarze <strong>gminy</strong> wyróżniono trzy klasy lasów<br />
ochronnych:<br />
<br />
<br />
<br />
lasy wodochronne, chroniące zasoby wód powierzchniowych i podziemnych, a także<br />
regulujące stosunki hydrologiczne;<br />
lasy ochronne w granicach administracyjnych miast i wokół nich;<br />
lasy trwale uszkodzone na skutek działalności przemysłu.<br />
Z wymienionych kategorii dominują dwie - lasy ochronne w miastach i wokół nich oraz<br />
lasy uszkodzone na skutek działalności przemysłu. Lasy ochronne miast skupiają się<br />
w południowo-wschodniej części <strong>gminy</strong>, natomiast lasy uszkodzone na skutek działalności<br />
przemysłu ciągną się pasem od Paulinowa na zachodzie <strong>gminy</strong>, przechodząc przez<br />
północną granicę miasta Polkowice do Komorników Górnych na północnym-wschodzie<br />
<strong>gminy</strong>. Część lasów uszkodzonych znajduje się również w południowo-wschodniej części<br />
<strong>gminy</strong>, tworząc mozaikę wśród lasów ochronnych miast. Najmniejszą powierzchnię zajmują<br />
lasy wodochronne skupione głównie w południowo-zachodniej części <strong>gminy</strong>, w dolinie<br />
Szprotawy i jej dopływów. Na szczególną uwagę wśród siedlisk leśnych zasługują te, które<br />
sklasyfikowano jako cenne przyrodniczo. Wśród nich wyróżniono kilka typów siedlisk<br />
przyrodniczych wpisanych na listę załącznika II Dyrektywy Rady 92/43/EWG, opisanych<br />
w osobnym rozdziale.<br />
Pomimo dominującego sposobu wykorzystania terenów nieleśnych <strong>gminy</strong> na cele<br />
przemysłowe i mieszkaniowe, w najbliższej przyszłości planuje się zwiększenie udziału<br />
lasów kosztem odłogowanych od wielu lat gruntów porolnych. Sporządzany aktualnie projekt<br />
granicy rolno-leśnej Dolnośląskiego Biura Geodezji i Terenów Rolnych (DBGiTR) przewiduje,<br />
że największe kompleksy planowanych zalesień obejmą północno-wschodnią i południowozachodnią<br />
część <strong>gminy</strong> m.in. w okolicach miejscowości Komorniki, Trzebcz, Guzice, na<br />
wschód od wsi Moskorzyn, na południe od wsi Kaźmierzów oraz w sąsiedztwie terenów<br />
przemysłowych. Z kolei w południowo-wschodniej części <strong>gminy</strong> planowane zalesienia<br />
powstać mają na północ od wsi Sobin oraz pasem na zachód od wsi Jędrzychów.<br />
302
VII.3.<br />
TERENY PRZEMYSŁOWE<br />
Największym przedsiębiorcą przemysłowym w Legnicko-Głogowskim Okręgu<br />
Miedziowym na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice jest KGHM Polska Miedź S.A. Główną działalnością<br />
tej firmy jest kopalnictwo rud miedzi, produkcja miedzi, metali szlachetnych i pozostałych<br />
metali nieżelaznych, odlewnictwo metali lekkich i nieżelaznych, a także gospodarowanie<br />
odpadami i złomem oraz odpadami przemysłowymi. W związku z charakterem prowadzonej<br />
działalności na obszarze <strong>gminy</strong> zlokalizowana jest bogata infrastruktura przemysłowa, która<br />
w dużym stopniu wpływa na silne przekształcenie krajobrazu. Należą do niej przede<br />
wszystkim zabudowania kopalniane w postaci szybów i rozległej sieci rurociągów<br />
przesyłowych odpadów poflotacyjnych, OUOW „Żelazny Most” oraz Gilów, drogi dojazdowe,<br />
przemysłowe linie kolejowe i linie wysokiego napięcia. Elementy tego typu widoczne są<br />
w szczególności w Polkowicach Dolnych, Sobinie, Sieroszowicach oraz na obszarach<br />
wiejskich Szklary Górne, Sucha Górna i Kaźmierzów, Komorniki, Tarnówek, Guzice,<br />
Jędrzychów i na znajdujących się pomiędzy nimi terenach rolno-leśnych. Oddziaływanie<br />
infrastruktury, szczególnie elementów o charakterze liniowym (rurociągi, linie energetyczne,<br />
drogi) w istotny sposób wpływa na środowisko przyrodnicze obszaru <strong>gminy</strong>, powodując silną<br />
fragmentację siedlisk, degenerację naturalnych zbiorowisk roślinnych i stanowiąc dla wielu<br />
organizmów bariery ekologiczne.<br />
Pomimo niekorzystnego wpływu na środowisko przyrodnicze obserwuje się jednak,<br />
że pewne elementy infrastruktury przemysłowej, szczególnie rurociągi, sprzyjają zwiększeniu<br />
ilości siedlisk pewnych grup zwierząt. Dzięki temu ich liczebność w otoczeniu takich obiektów<br />
jest większa niż na pozostałym obszarze <strong>gminy</strong>. Taką zależność zaobserwowano na<br />
przykład u postojaka wiesiołkowca Proserpinus proserpina – ściśle chronionego gatunku<br />
motyla, który na terenie <strong>gminy</strong> najliczniej obserwowany był w bezpośrednim otoczeniu<br />
rurociągów np. w okolicy Żelaznego Mostu i Dąbrowy. Wiąże się to bezpośrednio<br />
z występowaniem roślin żywicielskich tego gatunku – wiesiołków Oenothera i wierzbówek,<br />
w tym szczególnie wierzbówki kiprzycy Chamaenerion angustifolium, które porastają<br />
piaszczyste obrzeża rurociągów. Tego typu miejsca stanowią również dogodne siedliska dla<br />
obu gatunków jaszczurek – zwinki i jaszczurki żyworodnej, stwierdzonych na terenie <strong>gminy</strong>.<br />
W tworzonym aktualnie projekcie Studium uwarunkowań i kierunków<br />
zagospodarowania przestrzennego <strong>gminy</strong> Polkowice poddano analizie tereny przeznaczone<br />
pod działalność związaną z przemysłem w odniesieniu do ich walorów przyrodniczych.<br />
W większości przypadków nie stwierdzono konfliktu, jednak pewne wątpliwości budzi<br />
wskazanie terenów na północny zachód od OUOW „Żelazny Most” jako terenów<br />
przeznaczonych dla obiektów oraz sieci i urządzeń służących obsłudze obiektu<br />
unieszkodliwiania odpadów wydobywczych (PZO). Powierzchnie objęte tym wskazaniem<br />
303
w Studium zlokalizowane są w obrębie łąkowych siedlisk przyrodniczych i bezpośrednim<br />
sąsiedztwie cennych fragmentów siedlisk leśnych. Być może warto byłoby ponownie<br />
rozważyć celowość takiego planowania i zmienić lokalizację tego typu działalności.<br />
VII.4.<br />
KOMUNIKACJA<br />
Sieć komunikacyjna <strong>gminy</strong> Polkowice jest silnie rozbudowana. Przez jej obszar<br />
przebiega droga krajowa nr 3 (Świnoujście - granica państwa) oraz droga wojewódzka<br />
nr 331 łącząca Chocianów z Rudną. System dróg umożliwia szybką komunikację z liczącymi<br />
się miastami na terenie województwa dolnośląskiego (Wrocław, Legnica, Jelenia Góra),<br />
wielkopolskiego (Leszno) oraz lubuskiego (Zielona Góra).<br />
Najmniejsza gęstość dróg cechuje zachodnią część <strong>gminy</strong>. Głównym tego powodem<br />
jest obecność dużego zwartego kompleksu leśnego na tym terenie. Część centralna <strong>gminy</strong><br />
oraz północno-wschodnia zawierają szeroką bazę sieci komunikacyjnej. Koncepcja Studium<br />
Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego ukazuje szereg inwestycji<br />
drogowych przewidzianych do realizacji. Jednym z kierunków rozwoju komunikacji będzie<br />
uruchomienie wschodniej części <strong>gminy</strong> przez przeprowadzenie drogi klasy głównej łączącej<br />
Rudną z miejscowościami Żelazny Most, Dąbrowa i Tarnówek. Północne miejscowości m.in.:<br />
Żuków, Moskorzyn, Kaźmierzów połączone zostaną drogą o randze głównej, która dalej<br />
rozdzielać się będzie na dwie kolejne: w stronę Polkowic Dolnych oraz w stronę Suchej<br />
Górnej (źródło: Koncepcja Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania<br />
Przestrzennego dla <strong>gminy</strong> Polkowice). Największą planowaną inwestycją jest budowa drogi<br />
krajowej S3 w 2013 r., która ma usprawnić ruch tranzytowy i stanowić wschodnią obwodnicę<br />
miasta Polkowice.<br />
W trakcie prac nad projektem Studium w ramach konsultacji i spotkań pomiędzy<br />
realizującym go zespołem a zespołem prowadzącym prace inwentaryzacyjne zasobów<br />
przyrodniczych <strong>gminy</strong> wprowadzono pewne korekty w zakresie przebiegu nowych inwestycji<br />
drogowych. Wiązało się to z uwarunkowaniami przyrodniczymi określonych obszarów i ich<br />
cennym charakterem. Taka sytuacja miała miejsce w trzech przypadkach:<br />
1. Planowana droga Sucha Górna – Paulinów – przecinała duży kompleks leśny<br />
wzdłuż doliny Skłoby i samą dolinę proponowaną do objęcia ochroną w postaci<br />
użytku ekologicznego, stanowiącą obszar o szczególnych walorach<br />
przyrodniczych ze względu na występowanie rzadkich gatunków entomofauny.<br />
Aktualnie wycofano się z tego projektu.<br />
2. Planowana droga Guzice-Polkowice – biegnąca przez tereny rolno-leśne<br />
pomiędzy terenami dwóch zespołów przyrodniczo-krajobrazowych – „Trzebcz”<br />
i „Guzicki Potok”. Aktualnie w tym miejscu planowana jest droga rowerowa.<br />
304
3. Planowany łącznik między planowaną drogą Dąbrowa-Biedrzychowa a istniejącą<br />
drogą Tarnówek-Polkowice. Planowany łącznik przecinał tereny leśne<br />
zaklasyfikowane do siedlisk przyrodniczych kwaśnych dąbrów i wprowadzał<br />
dodatkową barierę ekologiczną. Początkowo wycofano się z projektu łącznika.<br />
Obecnie jednak przywrócono go w projekcie Studium jako ścieżkę rowerową.<br />
Pomimo wprowadzenia zmian w planowanej sieci nowych szlaków komunikacyjnych<br />
uwzględniających potrzeby ochrony przyrody i zachowania jej najcenniejszych fragmentów,<br />
już istniejąca sieć dróg, szczególnie tych o najwyższej randze, stanowi istotne bariery<br />
ekologiczne zaburzające łączność pomiędzy terenami leśnymi. Sposobem na minimalizację<br />
negatywnych oddziaływań szlaków komunikacyjnych jest stosowanie się do wskazówek<br />
zawartych w rozdziałach niniejszego opracowania opisujących poszczególne grupy zwierząt.<br />
VII.5.<br />
URBANIZACJA<br />
Obszar <strong>gminy</strong> Polkowice wyraźnie wyróżnia się ścisłym podziałem terenów<br />
zabudowanych na część miejską – zwartą i silnie zabudowaną i część wiejską – rozproszoną<br />
na terenie całej <strong>gminy</strong>. Dzięki takiemu układowi w strukturze osadniczej <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
można wyodrębnić (źródło: LPR dla zdegradowanych obszarów Polkowic na lata 2007-<br />
2013):<br />
<br />
<br />
zespół centralny – otoczony kompleksami lasów – leżący w środkowej części <strong>gminy</strong><br />
po obu stronach drogi krajowej nr 3. Stanowią go zabudowania miasta Polkowice<br />
i Polkowice Dolne (w tym teren LSSE–podstrefa Polkowice) oraz zakłady firmy<br />
KGHM „Polska Miedź” S.A.: ZG „Rudna” (szyb Rudna Główna i Rudna Zachodnia)<br />
i ZG „Polkowice – Sieroszowice” (szyb Polkowice Zachodnie i Polkowice Główne)<br />
wraz z sąsiednim szybem R-VI. Z zespołem centralnym funkcjonalnie silnie<br />
powiązane są: wieś Sobin i szyb P-VII oraz miejscowości Trzebcz i Biedrzychowa.<br />
Rozbudowana sieć powiązań drogowych, kolejowych, a zwłaszcza gęsta sieć<br />
infrastruktury technicznej powoduje, że oprócz północnych rozłogów Polkowic<br />
Dolnych można przyjąć, że obszar centralny <strong>gminy</strong> jest terenem w dużej mierze<br />
zagospodarowanym;<br />
zespół północny – to równoleżnikowy ciąg wsi: Sucha Górna, Kaźmierzów,<br />
Moskorzyn, Guzice i Żuków. Ze względu na charakter zagospodarowania można<br />
tu dołączyć również leżącą na południe od Guzic wieś Trzebcz. W północnej części<br />
<strong>gminy</strong> na granicy z gminą Jerzmanowa leżą szyby I i II kopalni „Polkowice-<br />
Sieroszowice” i szyb R-IX. Wsie leżące w większości w dolinach potoków<br />
charakteryzuje zwarta zabudowa. Poza rejonem wsi Kaźmierzów i Moskorzyn, nie ma<br />
tendencji do łączenia się poszczególnych miejscowości;<br />
305
zespół wschodni tworzą wsie leżące nad Zdżerowitą – Komorniki, Tarnówek<br />
i Dąbrowa. Uzupełniają go: szyb R-VII oraz OUOW „Żelazny Most”. Rozłogi wsi są<br />
poprzecinane licznymi linami elektroenergetycznymi i rurociągami łączącymi szyby<br />
i zbiornik osadów;<br />
przy granicy <strong>gminy</strong> leży zespół południowo-wschodni, sąsiadujący z gminami Rudna<br />
i Lubin. Największą wsią w tym rejonie jest Żelazny Most, sąsiadujący z wsią<br />
Pieszkowice i szybem R-VIII. Na granicy <strong>gminy</strong> leży nieczynny zbiornik osadów<br />
poflotacyjnych „Gilów”. Pomiędzy Żelaznym Mostem a Pieszkowicami na rozłogach<br />
występują liczne zalesienia śródpolne.<br />
zespół południowy tworzą leżące na południowo-zachodnim krańcu <strong>gminy</strong><br />
miejscowości Jędrzychów i Nowa Wieś Lubińska. Tworzą one ciąg zabudowy wzdłuż<br />
drogi Parchów – Lubin.<br />
Wśród osad wiejskich w gminie występuje przewaga miejscowości i wsi liczących<br />
poniżej 200 mieszkańców. Jedynie Sobin, Jędrzychów i Nowa Wieś Lubińska położone<br />
w południowo-zachodniej części <strong>gminy</strong>, Sucha Górna (północno-zachodnia część) oraz<br />
Komorniki i Tarnówek (północno-wschodnia część) stanowią większe miejscowości o liczbie<br />
zamieszkujących na stałe mieszkańców w przedziale 300–500 osób.<br />
Obecność terenów zabudowanych ma istotne znaczenie w odniesieniu do możliwości<br />
ochrony cennych przyrodniczo obszarów. Dlatego w tworzonym aktualnie projekcie Studium<br />
uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego <strong>gminy</strong> Polkowice poddano<br />
analizie tereny przeznaczone pod zabudowę mieszkaniową. Wyniki tej analizy wskazują, że<br />
w przypadku niemal wszystkich obszarów chronionych i proponowanych do ochrony, a także<br />
wskazanych jako cenne przyrodniczo nie ma zagrożenia zwiększonej antropopresji,<br />
spowodowanej zabudową terenów przyległych do tego typu obszarów. Wyjątek stanowi<br />
zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Guzicki Potok”, gdzie po wschodniej stronie doliny<br />
Studium wyznacza tereny pod zabudowę mieszkaniowo-usługową. W tym przypadku<br />
konieczne jest zabezpieczenie obszaru chronionego przed potencjalną zwiększoną<br />
antropopresją i wyznaczenie linii zabudowy odpowiednio oddalonej od wschodniej granicy<br />
zespołu i ściany lasu.<br />
VII.6.<br />
LITERATURA<br />
1. Koncepcja Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego dla <strong>gminy</strong><br />
Polkowice, Kierunki rozwoju przestrzennego, projekt 2012.<br />
2. Lokalny Program Rewitalizacji dla zdegradowanych obszarów Polkowic na lata 2007-2013,<br />
Aktualizacja: październik/listopad 2010 r. Agencja Rozwoju Regionalnego „ARLEG” S.A. w Legnicy<br />
3. Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Polkowice na lata 2004 – 2006 i 2007 – 2013<br />
306
4. Plan Urządzania Lasu dla Nadleśnictwa Lubin na okres od 1 stycznia 2006r. do 31 grudnia 2015 r.,<br />
Elaborat, opis ogólny<br />
5. Plan Urządzania Lasu dla Nadleśnictwa Głogów na okres od 1 stycznia 2007r. do 31 grudnia<br />
2016 r., Elaborat, opis ogólny<br />
6. Plan Urządzania Lasu dla Nadleśnictwa Chocianów na okres od 1 stycznia 2004r. do 31 grudnia<br />
2013 r., Elaborat, opis ogólny;<br />
7. Projekt granicy rolno-leśnej, Dolnośląskie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych (DBGiTR),<br />
18.05.2012r<br />
8. Program Ochrony Środowiska dla <strong>gminy</strong> Polkowice na lata 2011-2014 z perspektywą na lata 2015-<br />
2018, Eko-Projekt Doradztwo w ochronie Środowiska, Poznań, 2011<br />
9. Program Ochrony Środowiska Dla Powiatu Polkowickiego na lata 2012-2015 z perspektywą do<br />
2019 r. proGEO sp. z o. o., Wrocław 2011 r.<br />
10. Statystyczne Vademecum Samorządowca 2011, Urząd Statystyczny we Wrocławiu, 2011.<br />
307
VIII. TURYSTYKA I REKREACJA<br />
Odkryte w 50-tych latach złoża rud miedzi w rejonie Sieroszowic i Lubina przesądziły<br />
o dalszym kierunku rozwoju miasta i <strong>gminy</strong> Polkowice (Szydłowska-Szczecińska, 2009).<br />
Intensywny rozwój przemysłu wydobywczego na tym terenie, silne przekształcenie<br />
krajobrazu i wprowadzenie do niego szeregu obcych elementów infrastruktury przemysłowej<br />
sprawiły, że atrakcyjność turystyczną tego obszaru można określić jako niską. Na taką ocenę<br />
dodatkowo wpływa brak lub niewielka liczba czynników, które zwykle decydują o walorach<br />
turystycznych danego obszaru, takich jak: odpowiednia rzeźba terenu, obecność zbiorników<br />
wodnych i rzek, rozległe naturalne powierzchnie krajobrazu z bogatą florą i fauną czy dobrze<br />
zachowane zabytki kulturowe. Pomimo wielu niekorzystnych czynników, teren <strong>gminy</strong><br />
charakteryzuje się szczególnym układem przestrzennym terenów zurbanizowanych<br />
i wolnych od zabudowy terenów rolno-leśnych. Centralne położenie miasta względem całego<br />
obszaru <strong>gminy</strong> i bogata infrastruktura komunikacyjna w postaci dróg, szlaków i ścieżek<br />
pozwala na aktywny wypoczynek na tych terenach.<br />
VIII.1.<br />
WALORY KULTUROWE<br />
VIII.1.1.<br />
ZABYTKI<br />
Na terenie <strong>gminy</strong> zlokalizowanych jest wiele zabytków wpisanych do Wojewódzkiego<br />
Rejestru Zabytków. Ruiny niektórych budowli datuje się już na XIV wiek. Przeważają jednak<br />
obiekty pochodzące z XIX i początków XX wieku. Pomimo, że większość cennych zabytków<br />
przetrwało okres dwóch wojen, to jednak uległo silnej dewastacji lub zniszczeniu w latach<br />
powojennych w czasie stacjonowania na tym terenie wojsk radzieckich. Ocalałe majątki<br />
w postaci głównie pałaców przekształcono na Państwowe Gospodarstwa Rolne lub oddano<br />
w użytkowanie miejscowej ludności, która przebudowywała je na własne potrzeby.<br />
Późniejszy okres szkód górniczych oraz nieuregulowana sytuacja własnościowa wielu<br />
obiektów zabytkowych przyczyniły się do ich bezpowrotnej utraty. Samo miasto Polkowice<br />
dzięki zaangażowaniu władz i Konserwatora Zabytków zostało odbudowane praktycznie od<br />
poziomu gruntu. Dzięki temu obecnie posiada najmłodszą starówkę w Polsce (Szydłowska-<br />
Szczecińska, 2009).<br />
Wśród zachowanych zabytków na terenie <strong>gminy</strong> kilka zasługuje na szczególną<br />
uwagę. Należą do nich m.in.:<br />
KOŚCIÓŁ ŚW. BARBARY W ŻELAZNYM MOŚCIE<br />
Pochodzenie kościoła datowane jest na 1376 r. Pierwotna jego konstrukcja została<br />
rozebrana w 1664 r. i w jej miejsce postawiono obecną fasadę. W górnej części jest ona<br />
drewniana z dominującą wieżą. Obiekt był dwukrotnie restaurowany w 1891 i 1935 r.<br />
308
uzyskując ostateczny charakter konstrukcji ryglowej-otynkowanej. Ołtarz w prezbiterium<br />
pochodzi z 1425 r., ale był przebudowany w XVII i XVIII wieku. We wnętrzu uwagę zwraca<br />
kamienna chrzcielnica z 1666 r., drewniany sufit z ornamentem oraz obraz „Ecce Homo". Na<br />
cmentarzu znajdującym się wokół kościoła pochowany jest fundator kościoła Andrzej<br />
Kłobuczyński wraz z rodziną (Biliński, 1976).<br />
ZAMEK, DAWNY ZBÓR EWANGELICKI W JĘDRZYCHOWIE<br />
Pierwotna konstrukcja zamku obronnego pochodząca prawdopodobnie z XIV wieku<br />
wybudowana przez Henryka I Brodatego została zniszczona podczas wojny 30-letniej przez<br />
Szwedów. Na miejscu ruin właściciel ziemski von Busse wybudował typowy zbór<br />
ewangelicki. Położony jest on na planie prostokąta z niższymi przybudówkami.<br />
Charakteryzuje się trzykondygnacyjną budową z czterospadowym dachem łamanym.<br />
Wewnątrz znajduje się 12 pomieszczeń oraz 8 piwnic. Pod poziomem terenu zlokalizowane<br />
są kaplice grzebalne wraz z dwoma salami ze sklepieniami o charakterze gotyckim oraz<br />
krypty. Obok dawnego zboru w 1884 roku ulokowana została wolnostojąca neogotycka<br />
dzwonnica. Całość otacza owalny mur kamienny.<br />
Zbór ewangelicki w Jędrzychowie (A. Wójcicka-Rosińska, 2012)<br />
309
DWÓR W KAŹMIERZOWIE<br />
Renesansowy budynek z XVI wieku we wsi Kaźmierzów był kilkakrotnie<br />
przebudowywany. Pierwsze zmiany w konstrukcji budynku pochodzą z lat 1740-1744,<br />
a kolejne w XIX wieku gdy otrzymał skrzydło południowe. Dodatkowo uformowano także<br />
wielospadowe zróżnicowane dachy oraz pseudoryzalitową fasadę wzorującą się<br />
na barokowych wpływach architektury wiedeńskiej. Jego obecna neobarokowa forma<br />
pochodzi z początków XX wieku. Aktualnie pomieszczenia pałacu zasiedlane są przez<br />
lokatorów komunalnych mieszkań. Doprowadza to nieodwracalnych zniszczeń powstających<br />
m.in. z codziennego intensywnego i niewłaściwego użytkowania obiektu.<br />
KOŚCIÓŁ ŚW. MICHAŁA ARCHANIOŁA W SOBINIE<br />
Pierwotny drewniany kościół wybudowany był ok. 1376 r. Murowany obiekt na tym<br />
samym miejscu wzniesiony został w XV wieku, jednak spłonął na przełomie XVII i XVIII<br />
wieku. Odbudowany ostateczną formę otrzymał w XVIII w. Wnętrze kościoła bogate jest w<br />
wiele zabytkowych elementów. Szczególnie cennym jest barokowy ołtarz zwieńczony figurą<br />
Michała Archanioła oraz tryptyk ze zaśnięcia Najświętszej Marii Panny datowany na ok. 1520<br />
r. i wykonany prawdopodobnie przez ucznia Wita Stwosza. Remont dachu oraz położenie<br />
nowych tynków zewnętrznych przeprowadzono w 1970-1973 r.<br />
KOŚCIÓŁ ŚW. MICHAŁA ARCHANIOŁA W POLKOWICACH<br />
Pierwsze wzmianki o kościele sięgają 1366 i 1376 roku, była to wtedy drewniana<br />
świątynia wybudowana w południowo-zachodnim narożniku miasta. W następnych wiekach<br />
przebudowano świątynię używając cegieł i miejscowych kamieni. Obecnie kościół to gotycka<br />
jednonawowa budowla, która swój kształt otrzymała w 1679 roku. W 1690 roku wybudowano<br />
wieżę kościelną. Na jej dachu umieszczono drzewce chorągwi z przymocowaną pozłacaną<br />
kulą, wiatrowskaz przedstawiający postać św. Michała Archanioła oraz krzyż. W 1768 r.<br />
wymieniono gontowy dach dzwonnicy na dachówkę ceramiczną. Frontowa partia świątyni<br />
utrzymana jest w stylu renesansowym. Ołtarz główny z rzeźbami patrona oraz czterech<br />
ewangelistów wykonany jest w stylu neogotyckim. Po epidemii dżumy w Polkowicach<br />
w 1680 r. parafianie ufundowali ołtarz ku czci św. Sebastiana. Od tamtej pory stał się on<br />
patronem miasta. Dzisiaj świątynia ta jest najstarszym i najcenniejszym zabytkiem Polkowic.<br />
KOMPLEKS PAŁACOWY W JĘDRZYCHOWIE-NOWY DWÓR<br />
Zespół pałacowy z XIX wieku przebudowany w 1903 roku, wpisany do rejestru<br />
zabytków. Pałac zwrócony jest fasadą frontową na północ, przed którą znajduje się kolisty<br />
310
gazon i podjazd. Na zachód i północ od pałacu znajdowały się zabudowania gospodarcze.<br />
Ku rezydencji biegła od północy między budynkami folwarcznymi prosta droga dojazdowa,<br />
założona na osi fasady. Po zachodniej i północnej stronie zabudowy gospodarczej<br />
usytuowany był ogród warzywny, przecięty prostymi drogami obsadzony od północy rzędem<br />
drzew. Pałac połączony był z położonym na wschodzie zborem ewangelickim drogą<br />
uformowaną częściowo na grobli i obsadzoną lipami, tworzącymi aleję. W 1903 r.<br />
przeprowadzona została gruntowna rozbudowa rezydencji. Budowla została ozdobiona<br />
rozmaitymi detalami architektonicznymi, m.in. kartuszem herbowym rodu von der Recke-<br />
Volmerstein. We wschodniej części rezydencji wznosi się okazała wieża zwieńczona<br />
hełmem. Do dnia dzisiejszego wnętrza pałacowe stosunkowo dobrze zachowane, choć<br />
budynek wymaga ogólnej renowacji. Przed obiektem znajduje się stara żeliwna lampa<br />
i relikty fontanny.<br />
Pozostałe obiekty zabytkowe na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice zestawiono w formie<br />
tabelarycznej na podstawie gminnej ewidencji zabytków (Polkowice, 2009) oraz wykazu<br />
zabytków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków we Wrocławiu. Pośród cennych<br />
budowli przeważają budynki mieszkalne i gospodarcze pochodzące głównie z przełomu XIX<br />
i XX wieku oraz zespoły pałacowe i folwarczne datowane od XIV do początków XX w.<br />
Obecnie, jeżeli stan techniczny umożliwia użytkowanie, obiekty zabytkowe zamieszkiwane<br />
lub wykorzystywane są przez miejscową ludność. Pozostałe zaś znajdują się w stanie ruiny.<br />
WYKAZ ZABYTKÓW NA TERENIE GMINY POLKOWICE WEDŁUG GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW<br />
(GEZ, POLKOWICE, 2009)<br />
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
1<br />
Dzwonnica kościelna, ob.<br />
straży pożarnej<br />
Dąbrowa<br />
pocz. XX w. Dąbrowa, obok nr 16<br />
2 Dom ludowy nr 3 Dąbrowa, nr 3<br />
3 Budynek mieszkalny nr 5 Dąbrowa, nr 5<br />
4 Budynek mieszkalny nr 6 Dąbrowa, nr 6<br />
5 Budynek mieszkalny nr 7 Dąbrowa, nr 7<br />
6 Budynek mieszkalny nr 8 Dąbrowa, nr 8<br />
7<br />
8<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
17<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
18<br />
Dąbrowa, nr 17<br />
Dąbrowa, nr 18<br />
Guzice<br />
9 Budynek mieszkalny nr 8 Guzice, nr 8<br />
Nr w rej.<br />
zabytków<br />
Data<br />
wpisu<br />
311
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
10<br />
11<br />
12<br />
13<br />
14<br />
15<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
17<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
20<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
21<br />
Dom mieszkalny, dawny<br />
pałac oficerski nr 31<br />
Kościół parafialny p.w.<br />
Św. Bartłomieja<br />
Zamek, d. zbór<br />
ewangelicki, ob. ruina<br />
Guzice, nr 17<br />
Guzice, nr 20<br />
Guzice, nr 21<br />
XVIII w. Guzice, nr 31<br />
1729-1736 r.,<br />
1863 r.<br />
Jędrzychów<br />
Jędrzychów, nr 44<br />
Nr w rej.<br />
zabytków<br />
A/1963/605/L<br />
XVII w. Jędrzychów, nr 19 A/3206/797<br />
16 Budynek mieszkalny nr 1 Jędrzychów, nr 1<br />
17 Budynek mieszkalny nr 2 Jędrzychów, nr 2<br />
18<br />
19<br />
20<br />
21<br />
22<br />
23<br />
24<br />
25<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
2<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
5<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
10<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
10<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
20<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
22<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
27<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
31<br />
Jędrzychów, nr 2<br />
Jędrzychów, nr 5<br />
Jędrzychów, nr 10<br />
Jędrzychów, nr 10<br />
Jędrzychów, nr 20<br />
Jędrzychów, nr 22<br />
Jędrzychów, nr 27<br />
Jędrzychów, nr 31<br />
26 Stodoła nr 31 Jędrzychów, nr 31<br />
27<br />
28<br />
29<br />
30<br />
31<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
32<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
35<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
40<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
41<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
46<br />
Jędrzychów, nr 32<br />
Jędrzychów, nr 35<br />
Jędrzychów, nr 40<br />
Jędrzychów, nr 41<br />
Jędrzychów, nr 46<br />
32 Stodoła nr 46 Jędrzychów, nr 46<br />
33<br />
34<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
51<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
51<br />
Jędrzychów, nr 51<br />
Jędrzychów, nr 51<br />
Data<br />
wpisu<br />
14-04-<br />
1981<br />
16-11-<br />
1960<br />
312
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
35<br />
36<br />
37<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
54<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
59<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
64<br />
38 Stodoła nr 70<br />
39<br />
40<br />
41<br />
42<br />
43<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
70<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
73<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
74<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
77<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
78<br />
Jędrzychów, nr 54<br />
Jędrzychów, nr 59<br />
Jędrzychów, nr 64<br />
Jędrzychów, obok nr<br />
70<br />
Jędrzychów, obok nr<br />
70<br />
Jędrzychów, nr 73<br />
Jędrzychów, nr 74<br />
Jędrzychów, nr 77<br />
Jędrzychów, nr 78<br />
Nr w rej.<br />
zabytków<br />
44 Zespół pałacowy: pałac 1903 r. Jędrzychów, nr 9f A/3195/634/L<br />
45 Zespół pałacowy: oficyna 1903 r. Jędrzychów, nr 9e A/3195/634/L<br />
46 Zespół pałacowy: oficyna 1903 r. Jędrzychów, nr 9d A/3195/634/L<br />
47<br />
48<br />
49<br />
50<br />
51<br />
52<br />
53<br />
54<br />
Zespół dworski<br />
z folwarkiem i parkiem:<br />
pałac<br />
Zespół dworski z<br />
folwarkiem i parkiem:<br />
cielętnik<br />
Zespół dworski z<br />
folwarkiem i parkiem:<br />
obora<br />
Zespół dworski z<br />
folwarkiem i parkiem:<br />
dwie stodoły<br />
Zespół dworski z<br />
folwarkiem i parkiem:<br />
stodoła<br />
Zespół dworski z<br />
folwarkiem i parkiem:<br />
budynek mieszkalny<br />
Zespół dworski z<br />
folwarkiem i parkiem:<br />
owczarnia<br />
Zespół dworski z<br />
folwarkiem i parkiem:<br />
budynek mieszkalno -<br />
gospodarczy<br />
Kaźmierzów<br />
2 poł. XVI w. –<br />
i. 20-te XX w.<br />
2 poł. XVI w. -<br />
I. 20-te XX w.<br />
2 poł. XVI w. –<br />
I. 20-te XX w.<br />
2 poł. XVI w. -<br />
I. 20-te XX w<br />
2 poł. XVI w. -<br />
I. 20-te XX w<br />
2 poł. XVI w. -<br />
I. 20-te XX w<br />
2 poł. XVI w. –<br />
I. 20-te XX w.<br />
2 poł. XVI w. -<br />
I. 20-te XX w<br />
Kaźmierzów, nr 19<br />
Kaźmierzów, dz. nr<br />
187/21<br />
Kaźmierzów, dz. nr<br />
187/21<br />
Kaźmierzów, dz. nr<br />
187/21<br />
Kaźmierzów, dz. nr<br />
187/21<br />
Kaźmierzów, nr 17<br />
Kaźmierzów, dz. nr<br />
187/21<br />
Kaźmierzów, nr 18<br />
A/2976/728/L<br />
Data<br />
wpisu<br />
27-08-<br />
1982<br />
27-08-<br />
1982<br />
27-08-<br />
1982<br />
26-06-<br />
1986<br />
313
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
55<br />
56<br />
57<br />
Zespół dworski z<br />
folwarkiem i parkiem:<br />
budynek mieszkalny<br />
Ruina kościoła<br />
cmentarnego<br />
Kościół filialny pw. Św.<br />
Marii Magdaleny<br />
58 Dwór<br />
59 Zespół folwarczny: obora<br />
60<br />
61<br />
62<br />
63<br />
64<br />
65<br />
66<br />
67<br />
68<br />
69<br />
Zespół folwarczny:<br />
budynek mieszkalno -<br />
gospodarczy<br />
Zespół folwarczny:<br />
stajnia<br />
Zespół folwarczny:<br />
stodoła<br />
Zespół folwarczny:<br />
gołębnik<br />
Zespół folwarczny:<br />
budynek mieszkalny<br />
Zespół folwarczny:<br />
magazyn gorzelni<br />
Zespół folwarczny:<br />
gorzelnia<br />
Zespół folwarczny:<br />
brama gorzelni<br />
Zespół folwarczny:<br />
podwórza gospodarcze<br />
Zespół folwarczny:<br />
brama wjazdowa<br />
2 poł. XVI w. -<br />
I. 20-te XX w<br />
XV w., 1570 r.<br />
XVIII w., XIX<br />
w., XX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
1888 r., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
Komorniki<br />
Kaźmierzów, nr 20<br />
Kaźmierzów, dz. nr<br />
187/1<br />
Komorniki, dz. nr 80<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/36<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/36<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/36<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/36<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/36<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/36<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/31<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/36<br />
Komorniki, dz. Nr<br />
194/36<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/36<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/36<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/36<br />
70 Budynek mieszkalny nr 4 Komorniki, nr 4<br />
71 Budynek mieszkalny nr 6 Komorniki, nr 6<br />
72 Stodoła nr 6 Komorniki, nr 6<br />
73 Budynek mieszkalny nr 7 Komorniki, nr 7<br />
74 Budynek mieszkalny nr 8 Komorniki, nr 8<br />
75<br />
76<br />
77<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
14<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
15<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
15<br />
Komorniki, nr 14<br />
Komorniki, nr 15<br />
Komorniki, nr 15<br />
78 Stodoła nr 17 2 poł. XIX w. Komorniki, nr 17<br />
79<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
21<br />
Komorniki, nr 21<br />
Nr w rej.<br />
zabytków<br />
Data<br />
wpisu<br />
603/L 14.04.81<br />
A/2030/602/L<br />
A/2978/638/L<br />
158/A/03/1-<br />
10<br />
158/A/03/1-<br />
10<br />
158/A/03/1-<br />
10<br />
158/A/03/1-<br />
10<br />
158/A/03/1-<br />
10<br />
158/A/03/1-<br />
10<br />
158/A/03/1-<br />
10<br />
158/A/03/1-<br />
10<br />
158/A/03/1-<br />
10<br />
14-04-<br />
1981<br />
25-10-<br />
1982<br />
10-06-<br />
2003<br />
10-06-<br />
2003<br />
10-06-<br />
2003<br />
10-06-<br />
2003<br />
10-06-<br />
2003<br />
10-06-<br />
2003<br />
10-06-<br />
2003<br />
10-06-<br />
2003<br />
10-06-<br />
2003<br />
314
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
80<br />
81<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
22<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
39<br />
Moskorzyn<br />
Komorniki, nr 22<br />
Komorniki, nr 39<br />
82 Budynek mieszkalny nr 1 Moskorzyn, nr 1<br />
83 Kapliczka przydrożna 2 poł. XIX w Moskorzyn, obok nr 4<br />
84 Oficyna pocz. XX w. Moskorzyn, nr 9<br />
85 Oficyna I pocz. XX w. Moskorzyn, nr 9<br />
86 Oficyna II pocz. XX w. Moskorzyn, nr 9<br />
87<br />
88<br />
89<br />
90<br />
91<br />
92<br />
93<br />
94<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
14<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
16<br />
Budynek gospodarczy<br />
nr16<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
19<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
20<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
21<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
31<br />
Dom mieszkalno –<br />
gospodarczy nr 7<br />
Moskorzyn, nr 14<br />
Moskorzyn, nr 16<br />
Moskorzyn, nr 16<br />
Moskorzyn, nr 19<br />
Moskorzyn, nr 20<br />
Moskorzyn, nr 21<br />
Moskorzyn, nr 31<br />
Nowa Wieś Lubińska<br />
2 poł. XIX w<br />
95 Dom ze stodołą nr 19 pocz. XX w.<br />
96<br />
97<br />
98<br />
99<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
21<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
11<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
36<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
53<br />
k. XIX w.<br />
2 poł. XIX w.<br />
pocz. XX w.<br />
4 ćw. XIX w.<br />
100 Ratusz stary XVI, XIX w.<br />
101 Ratusz nowy XIX/XX w.<br />
102<br />
Kościół poewangelicki<br />
ob. katolicki (pomocniczy<br />
pw. Św. Barbary)<br />
k. XIX w.<br />
Polkowice<br />
Nowa Wieś<br />
Lubińska, nr 7<br />
Nowa Wieś<br />
Lubińska, nr 19<br />
Nowa Wieś<br />
Lubińska, nr 21<br />
Nowa Wieś<br />
Lubińska, nr 11<br />
Nowa Wieś<br />
Lubińska, nr 36<br />
Nowa Wieś<br />
Lubińska, nr 53<br />
Rynek Polkowice, dz.<br />
nr 190<br />
Rynek 1 Polkowice,<br />
dz. nr 190<br />
Rynek Polkowice, dz.<br />
nr 188/7<br />
Nr w rej.<br />
zabytków<br />
A/3336/946<br />
A/3336/946<br />
A/2316/609/L<br />
Data<br />
wpisu<br />
31-12-<br />
1990<br />
31-12-<br />
1990<br />
14-04-<br />
1981<br />
315
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
103<br />
Kościół parafialny (pw.<br />
Św. Michała Archanioła)<br />
XV/XVII w.<br />
104 Wiatrak holenderski k. XIX w.<br />
105 Budynek mieszkalny<br />
106 Budynek mieszkalny<br />
1. poł. XIX w.,<br />
XIX/XX w.<br />
1. poł. XIX w.,<br />
XIX/XX w.<br />
107 Budynek mieszkalny 1. poł. XIX w.<br />
108 Budynek mieszkalny 1. poł. XIX w.<br />
109 Budynek mieszkalny k. XIX w<br />
110<br />
Budynek mieszkalny, d.<br />
gospoda<br />
1892<br />
111 Budynek mieszkalny 2 poł. XIX w.<br />
112<br />
Kamienica, ob. Ognisko<br />
Muzyczne<br />
poł. XIX w.,<br />
XIX/XX w.<br />
113 Budynek mieszkalny XIX/XX w.<br />
114 Budynek mieszkalny pocz. XX w.<br />
115 Budynek mieszkalny XIX/XX w.<br />
116 Budynek mieszkalny k. XIX w.<br />
117 Budynek mieszkalny<br />
118 Budynek mieszkalny<br />
119 Budynek mieszkalny<br />
120<br />
121<br />
122<br />
123<br />
124<br />
Pozostałości zespołu<br />
pałacowego: oficyna<br />
Pozostałości zespołu<br />
pałacowego: bud.<br />
gospodarczy<br />
Pozostałości zespołu<br />
pałacowego: obora<br />
Pozostałości zespołu<br />
pałacowego: kuźnia<br />
Pozostałości zespołu<br />
pałacowego: stodoła<br />
1. poł. XIX w.,<br />
k. XIX w.<br />
pocz. XIX w.,<br />
k. XIX w., 1976<br />
r.<br />
XVIII/XIX w.,<br />
XX w.<br />
poł. XIV w.<br />
poł. XIV w.<br />
poł. XIV w<br />
poł. XIV w<br />
poł. XIV w<br />
Plac Kościelny 2<br />
Polkowice<br />
ul. Młyńska<br />
Polkowice<br />
ul. Gdańska 2,<br />
Polkowice<br />
ul. Gdańska 4,<br />
Polkowice<br />
ul. Gdańska 6,<br />
Polkowice<br />
ul. Głogowska 12,<br />
Polkowice<br />
ul. Głogowska 16, d.<br />
ul. Głogowska 18,<br />
Polkowice<br />
ul. Głogowska 20,<br />
Polkowice<br />
ul. Targowa 2,<br />
Polkowice<br />
ul. Targowa 5, d. ul.<br />
Targowa 3,<br />
Polkowice<br />
ul. Targowa 11,<br />
Polkowice<br />
ul. Zachodnia 2,<br />
Polkowice<br />
ul. Zachodnia 4,<br />
Polkowice<br />
ul. Zachodnia 8a,<br />
Polkowice<br />
ul. Zachodnia 8,<br />
Polkowice<br />
pl. Wolności 3,<br />
Polkowice<br />
pl. Wolności 4,<br />
Polkowice<br />
ul. Krokusowa 1, 2,<br />
Polkowice<br />
ul. Krokusowa 1, 2,<br />
Polkowice<br />
ul. Krokusowa 1, 2,<br />
Polkowice<br />
ul. Krokusowa 1, 2<br />
Polkowice<br />
ul. Krokusowa 1, 2,<br />
Polkowice<br />
Nr w rej.<br />
zabytków<br />
A/2315/848<br />
A/3219/604/L<br />
Data<br />
wpisu<br />
15-02-<br />
1961<br />
14-04-<br />
1981<br />
316
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
125<br />
126<br />
127<br />
128<br />
129<br />
130<br />
131<br />
132<br />
133<br />
134<br />
135<br />
136<br />
137<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
15<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
16<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
35<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
35<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
35<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
41<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
41<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
60<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
72<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
73<br />
Kościół parafialny pw.<br />
Św. Michała Archanioła<br />
Otoczenie zabytku –<br />
kościoła parafialnego pw.<br />
Św. Michała Archanioła<br />
Mur wokół kościoła pw.<br />
Św. Michała Archanioła<br />
138 Budynek mieszkalny nr 4<br />
139<br />
140<br />
141<br />
142<br />
143<br />
144<br />
145<br />
146<br />
147<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
15<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
41<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
52<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
52<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
57<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
66<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
69<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
74<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
75<br />
Sobin<br />
ul. Chocianowska 22,<br />
Polkowice<br />
ul. Chocianowska 26,<br />
Polkowice<br />
ul. Chocianowska 50,<br />
Polkowice<br />
ul. Chocianowska 50,<br />
Polkowice<br />
ul. Chocianowska 50,<br />
Polkowice<br />
ul. Chocianowska 58,<br />
Polkowice<br />
ul. Chocianowska 58,<br />
Polkowice<br />
ul. Chocianowska<br />
100, Polkowice<br />
ul. Chocianowska<br />
118, Polkowice<br />
ul. Chocianowska<br />
117, Polkowice<br />
Nr w rej.<br />
zabytków<br />
XIV – XVII w. Sobin, nr 70 A/2452/950<br />
XIV – XVII w. Sobin, nr 70 A/1049<br />
XVI w., 2 poł.<br />
XIX w.<br />
Sobin, dz. nr 335/2 A/1167<br />
Sobin, ul.<br />
Bursztynowa 13<br />
Sobin, ul. Polkowicka<br />
15<br />
Sobin, ul. Polkowicka<br />
56<br />
Sobin, ul. Myśliwska<br />
5<br />
Sobin, ul. Myśliwska<br />
5<br />
Sobin, ul. Biała 1<br />
Sobin, ul. Pawia 4<br />
Sobin, ul. Gaikowa 1<br />
Sobin, ul. Kwiatowa 3<br />
Sobin, ul. Kwiatowa 1<br />
Data<br />
wpisu<br />
13-09-<br />
1961<br />
12-03-<br />
2008<br />
12-03-<br />
2009<br />
317
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
148<br />
149<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
76<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
77<br />
150 Stacja trafo Sobin<br />
151 Pałac, obecnie szkoła<br />
152 Budynek mieszkalny nr 7<br />
153<br />
154<br />
155<br />
156<br />
157<br />
158<br />
159<br />
160<br />
161<br />
162<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
11<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
12<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
18<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
18<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
27<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
28<br />
Zabudowania<br />
gospodarcze nr 33<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
34<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
65<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
67<br />
163 Stodoła nr 67<br />
164<br />
165<br />
166<br />
167<br />
168<br />
169<br />
170<br />
171<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
68<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
69<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
71<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
77<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
78<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
79<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
80<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
85<br />
XVIII w., ok.<br />
1880 r<br />
1928 r.<br />
Sucha Górna<br />
318<br />
Sobin, ul. Turkusowa<br />
19<br />
Sobin, ul. Turkusowa<br />
23<br />
Sucha Górna, dz. nr<br />
320/1<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Leśna 5<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Akacjowa 1<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Akacjowa 2<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Sportowa 2a<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Sportowa 2a<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Kasztanowa 27<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Kasztanowa 5<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Kasztanowa 1<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Kasztanowa 2<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Lipowa 1<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Lipowa 8<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Lipowa 8<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Lipowa 6<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Lipowa 4<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Strumykowa 1<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Strumykowa 7<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Strumykowa 15<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Strumykowa 6<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Strumykowa 8<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Strumykowa 25<br />
Nr w rej.<br />
zabytków<br />
A/3335/600/L<br />
Data<br />
wpisu<br />
14-04-<br />
1981
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
172<br />
173<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
90<br />
Dom mieszkalno –<br />
gospodarczy nr 91<br />
Tarnówek<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Wierzbowa 7<br />
Sucha Górna, ul.<br />
Wierzbowa 9<br />
Nr w rej.<br />
zabytków<br />
Data<br />
wpisu<br />
174 Pałac Pocz. XX w. Tarnówek, nr 39 599/L 19.04.83<br />
175 Budynek mieszkalny nr 4 Tarnówek, nr 4<br />
176<br />
177<br />
178<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
4<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
6<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
21<br />
Tarnówek, nr 4<br />
Tarnówek, nr 6<br />
pocz. XX w Tarnówek, nr 21<br />
179 Stodoła 1861 r. Tarnówek, nr 22<br />
180<br />
181<br />
182<br />
183<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
24<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
28<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
36<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
45<br />
Trzebcz<br />
Tarnówek, nr 24<br />
Tarnówek, nr 28<br />
Tarnówek, nr 36<br />
Tarnówek, nr 45<br />
184 Budynek mieszkalny nr 9 Trzebcz, nr 9<br />
186<br />
186<br />
187<br />
188<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
11<br />
Budynek gospodarczy nr<br />
11<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
34<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
40<br />
189 Zespół dworski: dwór<br />
190 Zespół dworski: stodoła<br />
191<br />
192<br />
Grób jeńca wojennego<br />
(krzyż drewniany<br />
upamiętniający miejsce<br />
stracenia) „Śp. Ludwik<br />
Tasiemski Podof. Sap.<br />
14 Dyw. Ur. 20.8.1919<br />
zamordowany 4.12.1940<br />
„Cześć jego pamięci”<br />
Kościół filialny pw. Św.<br />
Barbary (ob. parafialny)<br />
XVII w., k. XIX<br />
w., 1882 r.<br />
XVII w., k. XIX<br />
w., 1882 r.<br />
1939-1944<br />
(ok.1950)<br />
XVI w.<br />
Żelazny Most<br />
Trzebcz, nr 11<br />
Trzebcz, nr 11<br />
Trzebcz, nr 34<br />
Trzebcz, nr 40<br />
Trzebcz, nr 46<br />
Trzebcz, nr 46<br />
na terenie parku<br />
dworskiego<br />
Żelazny Most, nr 13,<br />
dz. nr 78/1<br />
A/2557/854<br />
22-02-<br />
1961<br />
319
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
193 Budynek dawnego dworu<br />
Klasycyzm, 4<br />
ćw. XIX w.<br />
Żelazny Most, dz.nr<br />
100/5<br />
194 Budynek mieszkalny nr 3 Żelazny Most, nr 3<br />
195<br />
196<br />
197<br />
198<br />
199<br />
200<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
10<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
15<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
17<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
27<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
29<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
31<br />
Żuków<br />
Żelazny Most, nr 10<br />
Żelazny Most, nr 15<br />
Żelazny Most, nr 17<br />
Żelazny Most, nr 27<br />
Żelazny Most, nr 29<br />
Żelazny Most, nr 31<br />
201 Budynek mieszkalny nr 7 Żuków, nr 7<br />
202 Budynek mieszkalny nr 8 Żuków, nr 8<br />
203<br />
204<br />
205<br />
206<br />
207<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
15<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
17<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
21<br />
Budynek mieszkalny nr<br />
22<br />
Budynek mieszkalny, d.<br />
młyn, (pozostały mury<br />
parteru budynku)<br />
Żuków, nr 15<br />
Żuków, nr 17<br />
Żuków, nr 21<br />
Żuków, nr 22<br />
Żuków, nr 24<br />
Nr w rej.<br />
zabytków<br />
A/3446/1514<br />
Data<br />
wpisu<br />
27-01-<br />
1966<br />
WYKAZ CENNYCH OBIEKTÓW NIE WPISANYCH DO GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW (2012 R.).<br />
Lp. Obiekt Datowanie Położenie<br />
1 Stodoła nr 21 Komorniki, nr 21<br />
2 Stodoła nr 22 Komorniki, nr 22<br />
3 Stodoła nr 39 Komorniki, nr 39<br />
4<br />
5<br />
Głazy narzutowe z wygrawerowanymi napisami<br />
niemieckimi z okresu I wojny światowej; głazy<br />
tworzą krąg. Jedno nazwisko czytelne „Otto<br />
Popplof”<br />
Symboliczny grób jeńca wojennego Ludwika<br />
Tasiemskiego w postaci głazu<br />
6 Krąg kamienny<br />
1914-1920<br />
Las w Kierunku na Dąbrowę;<br />
oddz. 17 d leśnictwa<br />
Damówka, obręb Polkowice,<br />
Nadleśnctwo Lubin<br />
Park w Trzebczu<br />
Las w Żelaznym Moście,<br />
oddz. 24 leśnictwo Damówka<br />
320
WYKAZ OBSZARÓW ZABYTKOWYCH I STANOWISK ARCHEOLOGICZNYCH NA TERENIE GMINY<br />
POLKOWICE WYZNACZONYCH ZGODNIE Z ART. 7 USTAWY Z DNIA 18 MARCA 2010 O ZMIANIE<br />
USTAWY O OCHRONIE ZABYTKÓW I OPIECE NAD ZABYTKAMI ORAZ O ZMIANIE NIEKTÓRYCH INNYCH<br />
USTAW (DZ. U. NR 75, POZ. 474) (OPRACOWANIE WEDŁUG WYKAZU ZABYTKÓW<br />
WOJEWÓDZKIEGO URZĘDU OCHRONY ZABYTKÓW WE WROCŁAWIU – ZAKŁADKA OBSZARY)<br />
Lp. Miejscowość Opis obszarów zabytkowych<br />
Liczba stanowisk<br />
archeologicznych<br />
1 Dąbrowa 8<br />
2 Gilów 4<br />
3 Guzice 9<br />
4 Jędrzychów historyczny układ ruralistyczny wsi 4<br />
5 Kaźmierzów 10<br />
6 Komorniki 8<br />
7 Moskorzyn 14<br />
9 Pieszkowice 1<br />
10 Polkowice<br />
Obręb Starego Miasta, datowanie na 1265<br />
r., 1291 r.<br />
11 Polkowice Układ ruralistyczny Polkowic Dolnych 8<br />
12 Polkowice<br />
historyczny układ urbanistyczny Polkowicwpisany<br />
do rejestru zabytków decyzją z<br />
dnia 17.05.1967 r. pod numerem<br />
A/2682/1943<br />
14 Sobin historyczny układ ruralistyczny wsi 6<br />
15 Sucha Górna historyczny układ ruralistyczny wsi 19<br />
16 Tarnówek historyczny układ ruralistyczny wsi 12<br />
17 Trzebcz 4<br />
18 Żelazny Most 9<br />
19 Żuków 1<br />
VIII.1.2.<br />
CMENTARZE<br />
Na terenie <strong>gminy</strong> zlokalizowane są cmentarze zabytkowe nadal działające oraz<br />
cmentarze i tereny cmentarne wyłączone z użytkowania. Wiele obiektów jest zaniedbanych<br />
i wymaga gruntownej renowacji (poprzewracane płyty nagrobkowe, zarastające trawą<br />
i bujnym podszytem drzew i krzewów). Nieliczne tereny pocmentarne straciły całkowicie swój<br />
charakter i stanowią puste przestrzenie w zagospodarowaniu <strong>gminy</strong> (np. teren pocmentarny<br />
w Guzicach, we wsi Kaźmierzów, Moskorzyn czy Jędrzychów). Tego typu tereny często<br />
charakteryzują się obecnością cennych elementów przyrodniczych, zarówno chronionych<br />
gatunków roślin, jak i zwierząt. Duża część dawnych cmentarzy ma obecnie charakter leśny.<br />
321
WYKAZ OBIEKTÓW CMENTARNYCH NA TERENIE GMINY POLKOWICE WG GMINNEJ EWIDENCJI<br />
ZABYTKÓW (GEZ -POLKOWICE, 2009R.) ORAZ MIEJSCOWEGO PLANU ZAGOSPODAROWANIE<br />
PRZESTRZENNEGO GMINY POLKOWICE<br />
Lp. Obiekty cmentarne Miejscowość Nr karty GEZ<br />
Tereny pocmentarne<br />
1<br />
Teren pocmentarny ewangelicki z pocz. XX w.<br />
(datowanie ok. 1911 r.)<br />
Dąbrowa (na<br />
południowy-zachód od<br />
wsi), dz. nr 168/2<br />
9<br />
2<br />
Teren pocmentarny ewangelicki z pocz. XX w.<br />
(datowanie ok. 1907 r.)<br />
Guzice (w środku wsi),<br />
dz. nr 137<br />
7<br />
3<br />
Teren pocmentarny ewangelicki z poł. XIX w.<br />
(datowanie ok. 1869 r.)<br />
Jędrzychów (na zachód<br />
od wsi), dz. nr 108<br />
10<br />
4 Teren pocmentarny ewangelicki z początku XX w.<br />
Kaźmierzów (na północ<br />
od wsi), dz. nr 76<br />
13<br />
5<br />
Teren pocmentarny przy kościele filialnym pw. Św.<br />
Marii Magdaleny (nr A-2030/602/L z dn. 14.04.1981<br />
r. wojewódzkiego rejestru zabytków)<br />
Komorniki, dz. nr 80 (1)<br />
6 Teren pocmentarny na wzgórzu z ok. 1829 r.<br />
Pieszkowice (na<br />
północno-wschodnim<br />
krańcu wsi), dz. nr 28<br />
1<br />
7<br />
Teren pocmentarny (ewangelicki) z poł. XIX w. (ok.<br />
1861 r.)<br />
Tarnówek (na skraju<br />
wsi), dz. nr 193/5<br />
11<br />
8<br />
Teren pocmentarny ewangelicki z pocz. XX w. (ok.<br />
1907 r.)<br />
Trzebcz (na skraju wsi),<br />
dz. nr 7<br />
9<br />
9<br />
Teren pocmentarny ewangelicki z poł. XIX w.<br />
(datowany na 1848 r.)<br />
Żuków (na zachodnim,<br />
krańcu wsi), dz. nr 30<br />
9<br />
Cmentarze nieczynne<br />
10 Cmentarz przy kościele pw. Św. Bartłomieja z XIV w. Jędrzychów, nr 44 3<br />
11<br />
12<br />
Cmentarz parafialny przy ul. Gdańskiej, założony ok.<br />
1840 r.<br />
Cmentarz przy kościele pw. św. Michała Archanioła<br />
z XIV w.<br />
Polkowice, dz. nr 154 22<br />
Polkowice, pl. Kościelny<br />
2<br />
23<br />
13 Cmentarz parafialny z ok. 1937 r. Sobin, dz. nr 201 4<br />
14<br />
Cmentarz wokół kościoła p.w. Św. Michała<br />
Archanioła z XIV w. (nr A/1049 z dn. 12.03.2008 r. w<br />
wojewódzkim rejestrze zabytków)<br />
Sobin, ul. Turkusowa 6 3<br />
15 Cmentarz przy kościele p.w. Św. Barbary z XVII w. Żelazny Most 10<br />
Cmentarze czynne<br />
16<br />
Cmentarz parafialny z XIX w. (nr A/2248/755/L z dn.<br />
28.12.1987 r. w wojewódzkim rejestrze zabytków)<br />
Nowa Wieś Lubińska,<br />
dz. nr 322<br />
1<br />
17 Cmentarz parafialny poewangelicki z ok. 1860 r.<br />
Sucha Górna (za wsią),<br />
dz. nr 349/1<br />
24<br />
18 Cmentarz komunalny Polkowice, ul. Spokojna –<br />
322
Lp. Obiekty cmentarne Miejscowość Nr karty GEZ<br />
Cmentarze nieuwzględnione w gminnym rejestrze zabytków<br />
19 Teren pocmentarny na wzgórzu<br />
Komorniki (na północ<br />
od wsi), dz. nr 58/1 i<br />
58/2<br />
–<br />
20 Teren pocmentarny Moskorzyn, dz. nr 63 –<br />
21 Teren pocmentarny z poł. XIX w. Polkowice, dz. nr 21 –<br />
22<br />
23<br />
Cmentarz ewangelicki przy zrujnowanym zborze<br />
ewangelickim (dawny zamek) z XV i XVIII/XIX w.<br />
Fragmenty dawnego cmentarza rodowego wokół ruin<br />
kaplicy w południowo-zachodnim krańcu parku<br />
podworskiego<br />
Jędrzychów, dz. nr 96 –<br />
Kaźmierzów, dz. nr<br />
187/1<br />
–<br />
24 Cmentarz przy drodze powiatowej Kaźmierzów, dz. nr 183 –<br />
Dodatkowo na terenie <strong>gminy</strong> wykazano obecność jeszcze sześciu obszarów<br />
pocmentarnych: w Jędrzychowie przy zrujnowanym zborze ewangelickim (dawny zamek),<br />
w Kaźmierzowie na terenie parku podworskiego wokół ruin kaplicy cmentarnej oraz przy<br />
drodze powiatowej za kapliczką, w Moskorzynie za wsią w kierunku Guzic, w Komornikach<br />
na wzgórzu położonym na północ od wsi oraz w Polkowicach, gdzie znajduje się zamknięty<br />
cmentarz z poł. XIX w. Nie są one wykazane w gminnej ewidencji zabytków, a informacje<br />
o ich lokalizacji zamieszczone są w miejscowych planach zagospodarowania<br />
przestrzennego.<br />
VIII.1.3.<br />
ZESPOŁY ZIELENI ZABYTKOWEJ<br />
Na terenie <strong>gminy</strong> zachowały się pozostałości zespołów pałacowych i zespołów<br />
dworskich, na które oprócz zabudowań składały się ogrody reprezentacyjne i użytkowe oraz<br />
parki. Większość z tych obiektów powstało na przełomie wieków od siedemnastego do<br />
dziewiętnastego. Na początku XX wieku wiele założeń parkowych zostało przekształconych.<br />
Pozostałości pierwotnej stylistyki ogrodów można doszukać się jedynie w krajobrazowonaturalistycznym<br />
parku w Kaźmierzowie położonym w północno-zachodniej części<br />
tamtejszego założenia dworskiego. Pozostałe parki cechuje układ typowy dla ubiegłego<br />
stulecia, który obecnie jest silnie zniekształcony.<br />
323
WYKAZ ZIELENI ZABYTKOWEJ NA TERENIE GMINY POLKOWICE WEDŁUG GMINNEJ EWIDENCJI<br />
ZABYTKÓW (POLKOWICE, 2009R.) ORAZ WEDŁUG WYKAZU ZABYTKÓW WOJEWÓDZKIEGO<br />
URZĘDU OCHRONY ZABYTKÓW WE WROCŁAWIU (30.06.2012 R.)<br />
Lp. Zespoły zieleni zabytkowej Miejscowość<br />
Nr rejestru<br />
zabytków<br />
1 Park, datowanie: połowa XIX w.,<br />
2<br />
3<br />
4<br />
5<br />
6<br />
Zespół pałacowy: park, datowanie: lata 60-te XIX w., 1903<br />
r.<br />
Zespół dworski z folwarkiem i parkiem: park<br />
naturalistyczno – krajobrazowy, datowanie: koniec XVII<br />
w., początek XX w.<br />
Zespół dworski i folwarczny: kształtowana zieleń (aleja<br />
lipowa i szpaler dębowy) i układ wodny, datowanie: 1888<br />
r., 2 połowa XIX w.<br />
Park krajobrazowo – naturalistyczny, datowanie: koniec<br />
XIX w.<br />
Park przypałacowy o charakterze krajobrazowym,<br />
datowanie: XVIII w., 1880 r.<br />
7 Park przy zespole dworskim, datowanie: pocz. XX w.<br />
8<br />
9<br />
Zespół dworski: park dworski, datowanie: XVII w., koniec<br />
XIX w., 1882 r.<br />
Park podworski o charakterze krajobrazowym, datowanie:<br />
koniec XIX w.<br />
10 Park krajobrazowy, datowanie: po 1860 r., XIX/XX w.<br />
Guzice, dz. nr<br />
324/13<br />
Jędrzychów–Nowy<br />
Dwór, dz. nr<br />
118/33<br />
Kaźmierzów, dz. nr<br />
187/19<br />
Komorniki, dz. nr<br />
194/39<br />
Polkowice Dolne,<br />
ul. Chocianowska,<br />
dz. nr 263/1<br />
Sucha Górna, dz.<br />
nr 320/1<br />
Tarnówek, nr 39,<br />
część dz. 270/15 i<br />
273/17<br />
Trzebcz, dz. nr<br />
187/32<br />
Żelazny Most, dz.<br />
nr 100/5, 100/13,<br />
część dz. nr<br />
331/108<br />
Żuków, dz. nr 96/1<br />
i 96/2<br />
A/2859/675/L z dn.<br />
27.12.1983 r.<br />
A/3196/635/L z dn.<br />
27.08.1982 r.<br />
A/2977/672/L z dn.<br />
27.12.1983 r.<br />
158/A/03/1-10 z dn.<br />
10.06.2003 r.<br />
A/3220/674/L z dn.<br />
27.12.1983 r.<br />
–<br />
–<br />
–<br />
–<br />
A/3443/676/L z dn.<br />
27.12.1983 r.<br />
Park przy zespole pałacowym w Tarnówku (poz. 8) nie został włączony do gminnej ewidencji zabytków (GEZ –<br />
Polkowice, 2009 r.), figuruje natomiast w wykazie zabytków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków we<br />
Wrocławiu (2012 r.).<br />
MIEJSCOWOŚĆ: GUZICE<br />
Charakterystyka: Park krajobrazowy o charakterze romantycznym przyległy<br />
do zniszczonego założenia pałacowo-dworskiego. Przez park przepływa Guzicki Potok<br />
biorący swój początek w głębokich wąwozach od strony zachodniej parku. Drzewostan przy<br />
potoku ma charakter łęgowy, a zbocza wąwozu porasta grąd z okazałymi grabami<br />
pospolitymi i dębami szypułkowymi. Od strony południowo-zachodniej do parku prowadzi<br />
aleja z okazałych lip drobno- i szerokolistnych. Park obecnie wchodzi w skład zespołu<br />
przyrodniczo-krajobrazowego. Wpisany do rejestru zabytków (A/2859/675/L).<br />
Ciekawe i cenne drzewa: klon pospolity, dąb szypułkowy, lipa drobnolistna, topola biała,<br />
kasztanowiec biały. W części łęgowej na uwagę zasługuje okazała grupa skrzydłorzechów<br />
kaukaskich z licznymi odroślami korzeniowymi.<br />
324
Datowanie założenia: połowa XIX w.<br />
Powierzchnia: ok. 3,5 ha, w tym staw ok. 0,5 ha<br />
MIEJSCOWOŚĆ: JĘDRZYCHÓW – NOWY DWÓR<br />
Charakterystyka: Park podworski, naturalistyczny, ukształtowany po południowej stronie<br />
okazałej rezydencji, która w 1903 r. uległa gruntownej przebudowie. Na zachód i północ od<br />
pałacu znajdowały się zabudowania gospodarcze. Fasada frontowa, zwrócona ku północy<br />
poprzedzona była podjazdem i kolistym gazonem. Do rezydencji prowadziły liczne trakty<br />
obsadzone rzędami drzew. Pałac połączony był z położonym od wschodu zborem<br />
ewangelickim. Do zboru prowadziła aleja, częściowo biegnąca na grobli.<br />
W okresie modernizacji rezydencji w 1903 r. powiększeniu w kierunku południowo –<br />
wschodnim uległ również park dworski. Wówczas powstały liczne aleje które charakteryzują<br />
układ tego parku. W rozległym układzie parkowym najczęściej spotykane drzewa to dęby<br />
szypułkowe, kasztanowce białe i lipy drobnolistne. Najokazalszym założeniem jest podwójna<br />
aleja ok. 90-letnich dębów wzdłuż drogi na południe w kierunku Trzmielowa (gm.<br />
Chocianów). Wpisany do rejestru zabytków (A/3196/635/L).<br />
Ciekawe i cenne drzewa: dęby szypułkowy, lipa drobnolistna, wiąz szypułkowy, platan<br />
klonolistny, dąb czerwony, sosna czarna, jedlica Douglasa odm. Zielona.<br />
Datowanie założenia: lata 60-te XIX w.<br />
Powierzchnia: ponad 20 ha, w tym ok. 0,5 ha wód.<br />
MIEJSCOWOŚĆ: KAŹMIERZÓW<br />
Charakterystyka: Park krajobrazowo-naturalistyczny położony w północno-zachodniej<br />
części założenia dworskiego. Park ciekawy przyrodniczo, położony na zboczu wzniesienia<br />
z wysiękami wody. Cenny z uwagi na dobrze zachowany drzewostan, w tym drzewa<br />
o charakterze pomnikowym. Obecny jest też ślad po dawnej alei lipowej. Wpisany do rejestru<br />
zabytków (A/2976/728/L).<br />
Ciekawe i cenne drzewa i rośliny: lipy szeroko- i drobnolistne, dęby szypułkowe oraz<br />
kasztanowiec biały. W runie dominuje bluszcz pospolity Hedera helix. W parku rośnie dąb<br />
szypułkowy o największym obwodzie w odniesieniu do całej <strong>gminy</strong>.<br />
Datowanie założenia: XVI/XVII w., przekształcany w latach 20-tych XX w.<br />
Powierzchnia: 5,5 ha, w tym staw ok. 0,05 ha.<br />
Bieżące remonty i renowacje: gmina Polkowice w latach 2006-2007 przeprowadziła<br />
konserwację parku polegający na regulacji i pielęgnacji drzewostanu, konserwacji ruin<br />
kaplicy i otaczającego ją cmentarza, odbudowie układu wodnego i komunikacyjnego.<br />
325
MIEJSCOWOŚĆ: KOMORNIKI<br />
Charakterystyka: Zespół folwarczny: kształtowana zieleń i układ wodny. Wpisany<br />
do rejestru zabytków (158/A/03/1-10).<br />
Datowanie założenia: 1888 r., 2 połowa XIX w.<br />
Powierzchnia: ok. 3,3 ha.<br />
MIEJSCOWOŚĆ: POLKOWICE - POLKOWICE DOLNE, UL. CHOCIANOWSKA<br />
Charakterystyka: Park krajobrazowo–naturalistyczny zlokalizowany w północnej części<br />
założenia pałacowo-dworskiego. Cenny ze względu na dobrze zachowany układ wodny,<br />
ukształtowanie terenu oraz zadrzewienie. W parku rosną pojedyncze okazy dębów i wiązów<br />
o wymiarach pomnikowych. Wpisany do rejestru zabytków (A/3220/674/L).<br />
Ciekawe i cenne drzewa, krzewy i rośliny: wiąz szypułkowy, lipy drobnolistne, topole białe,<br />
platan klonolistny, dąb błotny. W podszycie występuje szakłak pospolity, głóg jednoszyjkowy<br />
oraz bluszcz pospolity.<br />
Datowanie założenia: koniec XIX w.<br />
Powierzchnia: 6,8 ha, w tym wód 0,05 ha.<br />
Bieżące remonty i renowacje: gmina Polkowice pod koniec XX w. przeprowadziła remont<br />
parku polegający na regulacji i pielęgnacji drzewostanu, założeniu trawników parkowych,<br />
odbudowie układu wodnego i komunikacyjnego. Park wzbogacono o drewniane mostki.<br />
MIEJSCOWOŚĆ: SUCHA GÓRNA<br />
Charakterystyka: Park przypałacowy o charakterze krajobrazowym. Założenie prawie<br />
całkowicie zatarte.<br />
Ciekawe i cenne drzewa: dęby szypułkowe, lipy drobnolistne, klony zwyczajne.<br />
Datowanie założenia: XVIII w.<br />
Bieżące remonty i renowacje: W 1995 r. park poddano renowacji polegającej<br />
na odbudowie alejek, trawników i pielęgnacji drzewostanu.<br />
MIEJSCOWOŚĆ: TARNÓWEK<br />
Charakterystyka: Park przypałacowy o charakterze naturalistycznym w stanie mocnego<br />
zniszczenia. Notorycznie zalewany przez okoliczny staw i przepływający przez niego potok.<br />
Proponuje się włączenie założenia parkowego w granice proponowanego zespołu<br />
przyrodniczo-krajobrazowego „Tarnówek” i podjęcie odpowiednich zabiegów pielęgnacyjnych<br />
drzewostanu parkowego. Ponadto konieczne jest usunięcie z jego powierzchni dzikich<br />
326
wysypisk śmieci oraz zagrażającej mu populacji rdestowców wykazanej na lewym brzegu<br />
potoku w pobliżu zabudowań.<br />
Ciekawe i cenne drzewa: dęby szypułkowe, kasztanowce białe.<br />
Datowanie założenia: XIX/XX w.<br />
MIEJSCOWOŚĆ: TRZEBCZ<br />
Charakterystyka: Park podworski położony na południowo-wschodnim końcu wsi. Dosyć<br />
silnie zaniedbany.<br />
Datowanie założenia: XVII w., przebudowany z końcem XIX w.<br />
MIEJSCOWOŚĆ: ŻELAZNY MOST<br />
Charakterystyka: Park podworski o charakterze krajobrazowym. Większa część parku<br />
znajduje się w posiadaniu Lasów Państwowych.<br />
Ciekawe i cenne drzewa: dęby szypułkowe, lipy drobno i szerokolistne, klony pospolite,<br />
kasztanowce białe.<br />
Datowanie założenia: koniec XIX w.<br />
MIEJSCOWOŚĆ: ŻUKÓW<br />
Charakterystyka: Park krajobrazowo-naturalistyczny przylegający od wschodu do<br />
zabudowań gospodarczych z pozostałościami po młynie i rezydencji z końca XIX w. Część<br />
centralną parku stanowi wydłużona polana widokowa ukształtowana na wprost istniejącego<br />
niegdyś pałacu. Na bokach polany rosną okazałe lipy drobnolistne, jawory, jesiony wyniosłe,<br />
klony pospolite oraz dęby szypułkowe. Od strony zachodniej polana dochodzi<br />
do niewielkiego wzgórka widokowego – dawnej lodowni. Ciekawy układ wodny: staw<br />
z meandrującą młynówką. Wpisany do rejestru zabytków (676/L z dn. 27.12.83).<br />
Ciekawe i cenne drzewa: dęby szypułkowe, okazała sosna wejmutka, soliterowy platan<br />
klonolistny oraz drzewiaste formy głogów jednoszyjkowych.<br />
Datowanie założenia: Założony w latach 60-tych XIX w. przekształcony na przełomie XIX<br />
i XX w.<br />
Powierzchnia: ok. 1,5 ha.<br />
Bieżące remonty i renowacje: W 1996 r. gmina Polkowice przeprowadziła remont parku<br />
polegający na regulacji i usunięciu drzew(samosiewów) renowacji trawników parkowych,<br />
odbudowie układu komunikacyjnego i wodnego oraz wprowadzeniu elementów małej<br />
architektury.<br />
327
Ponadto w obrębie miasta Polkowice funkcjonuje system zieleni, w skład którego<br />
wchodzą trzy parki miejskie (przy Starym Mieście, przy ulicy Henryka Dąbrowskiego, przy<br />
ulicy Kopalnianej na Osiedlu Hubala) oraz skwer przy ulicy K. B. Kominka i ulicy Skalników.<br />
Park przy ulicy Kopalnianej powstał w miejscu zlikwidowanego cmentarza ewangelickiego,<br />
w parku tym rosną cenne okazy igliczni trójciernistej. Obszar ten objęto projektem<br />
rewitalizacji, który znajduje się na liście rezerwowej w Lokalnym Programie Rewitalizacji dla<br />
zdegradowanych obszarów Polkowic na lata 2007-2013.<br />
VIII.1.4.<br />
ALEJE PRZYDROŻNE<br />
Aleje przydrożne są wyjątkowym elementem krajobrazu. Stanowią swoiste połączenie<br />
krajobrazu kreowanego przez człowieka z krajobrazem samoistnie tworzonym przez naturę.<br />
Najczęściej aleje tworzone były z lip, dębów, jesionów, klonów, grabów i kasztanowców. Przy<br />
drogach śródpolnych mieszkańcy wsi często sadzili drzewa owocowe: grusze, jabłonie,<br />
czereśnie i śliwy. Zwykle drzewa sadzone były jednorzędowo tj. po jednym rzędzie po obu<br />
stronach traktu, ale zdarzały się także aleje dwurzędowe tj. sadzone w dwóch rzędach po<br />
obu stronach szlaków komunikacyjnych. Wiele z ówczesnych tj. XIX i XX wiecznych alei<br />
przetrwało do dziś. Często stanowią one uzupełnienie zabudowy dworskiej, założeń<br />
parkowych, są ważnym i czytelnym składnikiem architektury krajobrazu. Organizują<br />
przestrzeń, wprowadzając ład i orientację, wskazując kierunki podróży, wyznaczając<br />
korytarze komunikacyjne, łączą układy przestrzenne (dwór ze wsi, wieś z miastem itd.).<br />
Aleje, głównie parkowe lub prowadzące do rezydencji, mają często zabytkowy charakter.<br />
Z kolei aleje przydrożne to nie tylko malownicze elementy krajobrazu kulturowego (często<br />
malowane, fotografowane i opisywane), to również wyjątkowo ważny element świata<br />
przyrody. Drzewa przydrożne są niekiedy cennymi okazami (pomnikami przyrody). Sadzone<br />
pojedynczo lub w grupach, tworzą enklawy istotne dla zachowania bioróżnorodności. Stare<br />
obumierające drzewa są schronieniem, miejscem rozwoju oraz żerowania wielu gatunków<br />
zwierząt. Na pniach drzew bytują liczne gatunki grzybów i porostów, w tym także rzadkie<br />
i chronione. Ponadto pełnią one funkcję korytarzy migracyjnych łącząc kompleksy leśne,<br />
umożliwiają migrację roślin i zwierząt, szczególnie w krajobrazie zurbanizowanym<br />
i rolniczym.<br />
Na terenie <strong>gminy</strong> Polkowice aleje przydrożne przetrwały w niewielu miejscach. Do<br />
najlepiej zachowanych należą:<br />
<br />
<br />
Sobin. Aleja dębowa rozpoczynająca się od dębu czerwonego Quercus rubra,<br />
a następnie przechodząca w dąb szypułkowy Quercus robur.<br />
Jędrzychów. Miejscowość bogata w aleje, zarówno przydrożne, jak i parkowe oraz<br />
prowadzące do rezydencji. W lokalnym parku znajduje się pojedyncza aleja lipowa<br />
budowana przez lipę drobnolistną Tilia cordata. Po kilkuset metrach przechodzi ona<br />
328
w podwójną aleję dębową dębów szypułkowych Quercus robur, a następnie już<br />
w obszarze pól podwójna aleja skręca w stronę zachodnią i przechodzi w pojedynczą<br />
aleję wielogatunkową. Tworzą ją klon zwyczajny Acer platanoides, jawor Acer<br />
pseudoplatanus, wiąz Ulmus sp. i dąb czerwony Quercus rubra. Aleja otaczając pola<br />
kieruje się z powrotem w stronę zabudowań folwarcznych. Po przeciwnej stronie<br />
założenia, od wschodniej strony pałacu, biegnie pojedyncza aleja kasztanowców<br />
Aesculus hippocastanum, następnie na grobli przechodzi w bardzo wąską aleję<br />
lipową, a dalej w podwójną aleję dębową. Końcowym akcentem tej alei są dwa<br />
kasztanowce. Ta aleja zmieniająca się geometrycznie i gatunkowo prowadzi od<br />
pałacu do zboru. Zapewne miała znaczenie religijno praktyczne, gdyż tworzyła<br />
najkrótszy pieszy trakt od folwarku do kościoła z kryptami. W Jędrzychowie<br />
najbardziej reprezentacyjną aleją, jest aleja kasztanowców białych prowadząca<br />
od głównej drogi do pałacu. Aleja ta kończyła się przy parterze ogrodowym, na<br />
którym soliterowo rośnie okazały dąb szypułkowy. Ta część Jędrzychowa nosi nazwę<br />
Nowy Dwór.<br />
Jędrzychów - Nowa Wieś Lubińska. Najdłuższą aleją w obrębie <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
jest aleja dębowa, która łączy Jędrzychów i Nową Wieś Lubińską. Ze względu na to,<br />
że od wielu lat została zaadoptowana do drogi powiatowej, jej malowniczość<br />
ucierpiała za sprawą koniecznych cięć prowadzonych przez służby drogowe.<br />
Jednakże należy podkreślić, że w czasach gdy powstawała stanowiła połączenie<br />
folwarku z gruntami uprawnymi.<br />
Jędrzychów-Nowinki. Na północny-wschód od szkoły integracyjnej biegnie<br />
wielogatunkowa aleja na grobli. W centrum wsi, dwie aleje sadzone na krzyż znajdują<br />
się na nieczynnym cmentarzu.<br />
Sucha Górna. W samej miejscowości występują dwie aleje: kasztanowcowa oraz<br />
fragment alei (nasadzenia po jednej stronie ulicy) morwy białej Morus alba. Do dziś<br />
pozostały także fragmenty alei lipowej w parku przy pałacu. Na zachód od wsi<br />
znajduje się aleja lipowa, która dziś rośnie wzdłuż drogi dojazdowej do pól. Do niej<br />
dochodzi aleja klonów zwyczajnych, których wiele jest uszkodzonych.<br />
Sucha Górna – Polkowice. W kierunku Polkowic obecna jest aleja jesionów<br />
pensylwańskich posadzonych naprzemiennie z gruszami.<br />
Kaźmierzów. Aleja w funkcji podkreślenia drogi dojazdowej do rezydencji. Obecnie<br />
z dawnej alei pozostało tyko kilka okazów lip.<br />
Komorniki. W obrębie założenia pałacowo-dworskiego napotyka się fragmenty alei<br />
głównie z kasztanowców białych.<br />
329
Tarnówek. Na terenie parku obecna jest aleja z kasztanowca białego prowadząca na<br />
południe. Od niej w stronę wschodnią odchodzi aleja klonu zwyczajnego biegnąca<br />
wzdłuż grobli i dochodząca do dawnego wejścia do parku od strony wschodniej.<br />
Pozostałe założenia alejowe na terenie <strong>gminy</strong> spotyka się najczęściej na starych<br />
cmentarzach. Są to głównie aleje lipowe, często sadzone na krzyż lub równolegle,<br />
wyznaczając kwatery lub całe kwartały cmentarzy. Takie aleje znajdują się również<br />
w samych Polkowicach, w parku powstałym po byłym cmentarzu, w okolicach obecnego<br />
Stadionu Miejskiego. Ślady dawnych alei można zauważyć również na terenie starych,<br />
nieczynnych cmentarzy we wsiach Sucha Górna, Kaźmierzów, Moskorzyn, Pieszkowice,<br />
Tarnówek, Komorniki, Jędrzychów i Trzebcz.<br />
VIII.2.<br />
TURYSTYCZNA BAZA KOMUNIKACYJNA<br />
VIII.2.1.<br />
SZLAKI I TRASY TURYSTYCZNE<br />
Przez teren <strong>gminy</strong> wytyczonych zostało kilka szlaków pieszych i rowerowych.<br />
Specyfika ukształtowania terenu, jak i znaczne oddalenie od siebie miejsc zabytkowych<br />
i przyrodniczych, umożliwia stworzenie bazy turystycznej mającej charakter często bardziej<br />
sportowy niż rekreacyjny. Duża część tras pieszych i rowerowych jest fragmentami ciągów<br />
dłuższych szlaków komunikacyjnych z punktami początkowymi i końcowymi oddalonymi<br />
o wiele kilometrów od terenu polkowickiego. Taki układ w sieci szlaków turystycznych<br />
umożliwia stworzenie odpowiedniej bazy przystankowej przystosowanej dla posiadającego<br />
różne możliwości finansowe turysty.<br />
SZLAKI TURYSTYKI PIESZEJ<br />
<br />
Szlak Polskiej Miedzi Głogów-Złotoryja (oznaczenie niebieskie). Odcinek<br />
Głogów-Lubin, całkowita długość 73,3 km. Łatwy szlak należący do historycznych<br />
szlaków turystycznych. Pokonanie całego odcinka niebieskiego zająć może dwa dni,<br />
przy czym połowa trasy znajduje się w okolicach Polkowic. Trasa turystyczna<br />
rozpoczyna się na terenie <strong>gminy</strong> na wysokości wsi Komorniki, następnie biegnie<br />
przez tereny wsi Trzebcz, a dalej ukazuje walory miasta Polkowice. Zabudowania<br />
miejskie opuszcza kierując się w stronę śródleśnych glinianek z zagospodarowaniem<br />
turystycznym (ławostoły i wyznaczone miejsce na ognisko). Opuszczając kompleks<br />
leśny z wieloma głazami narzutowymi szlak biegnie w kierunku wsi Pieszkowice,<br />
gdzie przy dobrych warunkach atmosferycznych można zobaczyć pasmo Sudetów<br />
Środkowych i Zachodnich wraz ze szczytem Śnieżki oraz krajobrazy poprzemysłowe<br />
330
ZG Rudna. Dalej szlak podąża w stronę miejscowości Żelazny Most, która jest<br />
ostatnim przystankiem na terenie <strong>gminy</strong>.<br />
<br />
<br />
Szlak Zabytków (oznaczenie żółte). Przemków-Lubiąż, całkowita długość 81,5 km.<br />
Fragment szlaku zabytków przeprowadzony jest przez południowo-wschodnią część<br />
<strong>gminy</strong>. Szlak wcina się na wschód od wsi Jędrzychów, biegnie przez miejscowość<br />
Jędrzychów-Nowy Dwór i opuszcza teren <strong>gminy</strong> w północnej części Obszaru<br />
Chronionego Krajobrazu „Lasy Chocianowskie”.<br />
Szlak Pielgrzymkowy św. Jakuba. Droga świętego Jakuba (Camino de Santiago,<br />
Via regia) - Droga Dolnośląska. Jest to fragment europejskiej sieci szlaków<br />
pątniczych prowadzących do sanktuarium w Santiago de Compostela, miejsca<br />
spoczynku św. Jakuba Apostoła w północno-zachodniej Hiszpanii. Szlak stanowiący<br />
część drogi dolnośląskiej prowadzi od miejscowości Jakubów do Zgorzelca i dalej do<br />
Hiszpanii. Może on być także szlakiem pątniczym prowadzącym do miejscowości<br />
Jakubów, jako polskiego Santiago. Szlak przez gminę Polkowice wiedzie przez:<br />
Moskorzyn–Żuków–Grodowiec–Komorniki–Polkowice–Sobin–Nową Wieś Lubińską.<br />
Trasa biegnąca przez gminę ukazuje piękno okolic wraz z zasobami historycznokulturowymi<br />
obszaru.<br />
SZLAKI TURYSTYKI ROWEROWEJ<br />
<br />
<br />
<br />
Szlak wokół <strong>gminy</strong> Polkowice (oznaczenie niebieskie), całkowita długość<br />
43,5 km. Szlak rowerowy tworzący pętlę wokół <strong>gminy</strong> Polkowice umożliwiający<br />
poznanie walorów przyrodniczych, a także architektonicznych okolicznych wsi<br />
i miejscowości. Szlak wyznaczony został głównie na drogach leśnych i gruntowych,<br />
dlatego należy do kategorii łatwych. Na trasie można poznać fragmenty krajobrazów<br />
Wzgórz Dalkowskich i niewielki fragment Równiny Szprotawskiej. Szlak biegnie na<br />
północ od miasta Polkowice przez wsie: Sucha Górna, Sobin, Biedrzychowa,<br />
Dąbrowa, Tarnówek, Komorniki, Guzice, a następnie od strony ścieżki <strong>przyrodniczej</strong><br />
„Meandry Guzickiego Potoku” ponownie wraca na teren Polkowic.<br />
Szlak „Lasy Chocianowskie”, odcinek XVII.b (oznaczenie czerwone). Całkowita<br />
długość 43,5 km. Szlak przemierzający Równinę Szprotawską, biegnący przez teren<br />
<strong>gminy</strong> na krótkim odcinku w okolicach wsi Jędrzychów-Nowy Dwór oraz wsi<br />
Jędrzychów.<br />
Szlak Wojszyn–Rokitki (oznaczenie czerwone), całkowita długość 57 km. Szlak<br />
ten jest fragmentem części szlaków, które łączyć będą proponowany Odrzański Park<br />
Krajobrazowy z obszarami chronionego krajobrazu „Lasy Chocianowskie” i „Dolina<br />
331
Czarnej Wody”. Na odcinku Polkowice–Rokitki szlak ten przecina trzy kompleksy<br />
leśne o krajobrazie typowym dla tych okolic. Trasa posiada liczne połączenia z innymi<br />
szlakami w regionie. Trasa szlaku pozwala na odwiedzenie m.in. starówki miasta<br />
Polkowice oraz miejscowości Nowa Wieś Lubińska i Jędrzychów-Nowy Dwór.<br />
Szlak Przemków–Krzyżowa k. Ścinawy (oznaczenie czerwone). Odcinek<br />
Przemków–Lubin, całkowita długość 69 km. Szlak ten należy do szlaków<br />
tranzytowych łączących Szlak Odry z Przemkowskim Parkiem Krajobrazowym.<br />
W gminie Polkowice biegnie on przez równinę Szprotawską. Głównymi atrakcjami<br />
szlaku jest miasto Polkowice, teren Polkowic Dolnych oraz miejscowości Dąbrowa<br />
i Żelazny Most. Dodatkowo przebiega przez tereny leśne porośnięte olsem.<br />
Szlak wokół Gminy Grębocice (oznaczenie zielone). Całkowita długość 61 km.<br />
Szlak ukazuje przede wszystkim walory <strong>gminy</strong> Grębocice. Część jego trasy biegnie<br />
po północno-zachodniej części granicy <strong>gminy</strong> Polkowice<br />
SZLAKI TURYSTYKI KONNEJ<br />
Na terenie <strong>gminy</strong> dzięki łagodnemu ukształtowaniu terenu rozwija się również<br />
turystyka konna. Szlaki konne biegną zazwyczaj równolegle ze szlakami pieszymi lub<br />
rowerowymi. Szlak pielgrzymkowy św. Jakuba, fragment niebieskiego szlaku wokół <strong>gminy</strong><br />
Polkowice oraz fragment pieszego Szlaku Polskiej Miedzi Głogów–Złotoryja z miejscowości<br />
Trzebcz do granic miasta Polkowice w całości pokonywany może być konno. Trasy konne<br />
łączą także większe miejscowości w północnej części <strong>gminy</strong> np.: Suchą Górną, Kaźmierzów,<br />
Moskorzyn, Guzice i Trzebcz. W okolicach Polkowic działają również ośrodki jazdy konnej:<br />
Gospodarstwo Agroturystyczne „Amazonka” w Ostaszowie, Ośrodek Hipoterapii i Sportów<br />
Konnych w Sobinie, Ośrodek Hipoterapii w Polkowicach Dolnych oraz ośrodek Krzysztofa<br />
Kazimirowicza w Trzebczu.<br />
VIII.2.2.<br />
ŚCIEŻKI EDUKACYJNO-TURYSTYCZNE<br />
Na terenie <strong>gminy</strong> funkcjonują dwie ścieżki edukacyjno-turystyczne. Na trasie każdej<br />
z nich znajdują się tablice informacyjne.<br />
<br />
Ścieżka przyrodnicza „Jędrzychowskie Krajobrazy”. Ścieżka o długości 3,4 km,<br />
której głównym tematem jest mozaika środowisk przyrodniczych w północnej części<br />
Równiny Szprotawskiej. Polecana jest szczególnie wczesną wiosną w okresie ptasich<br />
toków oraz w drugiej połowie lata w czasie najwyższej aktywności prostoskrzydłych.<br />
Na trasie obejrzeć można sześć tablic z opisem stanowisk oraz tablicę początkową<br />
(przy drodze z Jędrzychowa do Sobina). Przystanki zawierają informacje<br />
szczegółowe dotyczące m.in. wiekowych alei, łąk i pastwisk, lasów łęgowych oraz<br />
muraw napiaskowych. Początek ścieżki znajduję się na północ od Jędrzychowa.<br />
332
Ścieżka przyrodnicza „Jędrzychowskie Krajobrazy”. Przystanek IV – murawy napiaskowe<br />
(fot. A. Wójcicka-Rosińska)<br />
Ścieżka przyrodnicza „Meandry Guzickiego Potoku”. (fot. A. Wójcicka-Rosińska)<br />
333
„Meandry Guzickiego Potoku”. Ścieżka o długości około 1,5 km. Znajduje się przy<br />
drodze żużlowej Polkowice – Guzice. Dzięki swojemu umiejscowieniu i dobrze<br />
przygotowanej trasie jest możliwa do zwiedzania przez cały rok. Porusza tematykę<br />
śródleśnych oczek, łęgów i grądów, funkcji meandrów rzecznych oraz rolniczej<br />
mozaiki upraw, miedz i ugorów. Na trasie ustawionych zostało 5 przystanków<br />
tematycznych.<br />
334
IX. LITERATURA<br />
Adamski A. 1996. Inwentaryzacja Ptaków. W: Krajewski J. (koordynator, praca zbiorowa):<br />
Inwentaryzacja przyrodnicza <strong>gminy</strong> Polkowice, ss. 174-229. Centrum Informacji<br />
Ekologicznej i Gospodarczej w Legnicy.<br />
Anioł-Kwiatkowska J. 1974. Flora i zbiorowiska synantropijne Legnicy, Lubina i Polkowic. -<br />
Acta Univ. Wrat., Prace Bot. XIX: 1-151;<br />
Asta J., Erhardt W., Ferretti M., Fornasier F., Kirschbaum U., Nimis P. L., Purvis O.W.,<br />
Pirintsos S., Scheidegger C., Van Haluwyn C. i Wirth V. 2002. Mapping lichen diversity as<br />
an indicator of environmental quality. – W: Nimis P. L., Scheidegger C. i Woolsey P. (eds),<br />
Monitoring with lichens – monitoring lichens. Kluver Academic Publishers, Hague, s. 273-<br />
279.<br />
Atlas Śląska Dolnego i Opolskiego. red. Pawlak W. Uniwersytet Wrocławski, PAN oddz. we<br />
Wrocławiu, Wrocław 2008;<br />
Berger L. 2000. Płazy i gady Polski. Klucz do oznaczania. Wyd. Naukowe PWN,<br />
Berthelsen K., Olsen H., Søchting U. 2008. Indicator values for lichens on Quercus as a tool<br />
to monitor ammonia pollution in Denmark. Sauteria 15: 59–77.<br />
Błachuta J., Witkowski A., Kusznierz J. 1993. Ichtiofauna dorzecza Bobru. Acta Univesitatis<br />
Wratislaviensis. Prace Zoologiczne XXVI. Wrocław<br />
Bobrowicz G, Konieczny K., 2002. Tarnówek. Przyroda <strong>gminy</strong> Polkowice. Ciconia Grzegorz<br />
Bobrowicz;<br />
Bobrowicz G, Konieczny K., 2003. Dolina Lipówki. Przyroda <strong>gminy</strong> Polkowice. Ciconia<br />
Grzegorz Bobrowicz;<br />
Bobrowicz G, Konieczny K., 2003. Dolina Skłoby. Przyroda <strong>gminy</strong> Polkowice. Ciconia<br />
Grzegorz Bobrowicz;<br />
Bobrowicz G., Konieczny K., 2002, Przyroda Gminy Polkowice. Potoki Wzgórz Dalkowskich.<br />
Guzicki Potok - Trzebcz - Stobna, CICONIA Grzegorz Bobrowicz, Wołów;<br />
Bobrowicz G., Konieczny K., 2003. „Żukowskie Śnieżyce”. Przyroda <strong>gminy</strong> Polkowice.<br />
„Ciconia” Grzegorz Bobrowicz, Wołów;<br />
Boheńska T. „Kształtowanie się stosunków hydrodynamicznych w lubińsko-głogowskim<br />
obszarze miedzionośnym pod wpływem odwadniania kopalń”. Acta Universitatis<br />
Wratislaviensis: Prace Geologiczno-Mineralogiczne tom 14. Wyd. Uniwersytetu<br />
Wrocławskiego 1988;<br />
Buszko J., Masłowski J., 2008. Motyle dzienne Polski. Koliber, Nowy Sącz. 274 str.<br />
Chmielewski T. J. 1990. Parki krajobrazowe w Polsce. Metody delimitacji i zasady<br />
zagospodarowania przestrzennego. Wydawnictwo SGGW-AR, Warszawa.<br />
335
Chmielewski T. J. 1992. Ekologiczne podstawy projektowania parków krajobrazowych. W:<br />
Bałazy S., Ryszkowski L. (red.), Wybrane problemy ekologii krajobrazu. Mat. Konf.<br />
ZBŚRiL PAN, Poznań;<br />
Chmielewski T. J., 1992. Próba modelowania funkcjonowania fizjocenozy jako<br />
dynamicznego układu poliekosystemowego, [w:] red. Chmielewski T. J., Richling A.,<br />
Wojciechowski K., Funkcjonowanie i waloryzacja krajobrazu, Polskie Towarzystwo<br />
Geograficzne, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Wolnej Wszechnicy<br />
Polskiej, Lublin, s. 25-38;<br />
Chmielewski T. J., 2001. System planowania przestrzennego harmonizującego przyrodę i<br />
gospodarkę, Politechnika Lubelska, Lublin, t. 1, 2;<br />
Chylarecki P., Jawińska D., Kuczyński L. 2006. Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych –<br />
Raport z lat 2003-2004. OTOP, Warszawa.<br />
Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z. (red.). 2009. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik<br />
metodyczny dotyczący gatunków chronionych Dyrektywą Ptasią. GIOŚ, Warszawa.<br />
Cieśliński S., Czyżewska K., Fabiszewski J. 2003. Czerwona lista porostów wymarłych i<br />
zagrożonych w Polsce. – Monographiae Botanicae 91: 13-49.<br />
Czapulak A., Lontkowski J., Nawrocki P., Stawarczyk T. 1987. ABC obserwatora ptaków.<br />
Muzeum Okręgowe w Radomiu.<br />
Dajdok Z., Śliwiński M. 2007. Rośliny inwazyjne Dolnego Śląska. Polski Klub Ekologiczny –<br />
Okręg Dolnośląski, Wrocław;<br />
Danielewicz W. 1993. Występowanie drzew i krzewów obcego pochodzenia jako problem<br />
ochrony przyrody w rezerwatach i parkach narodowych. Przegląd Przyrodniczy 4, 3: 25–<br />
31;<br />
Davies L., Purvis W., James P. 2004. A study of epiphytes in London under a climate of low<br />
sulphur dioxide. W: Lambley P., Wolseley P. (eds), Lichen in a changing pollution<br />
environment. English Nature, Peterborough, s. 21–26.<br />
De Bruyn U., Linders H.–W., Mohr K. 2009. Epiphytische Flechten im Wandel von<br />
Immissionen und Klima. Ergebnisse einer Vergleichskartierung 1989/2007 in<br />
Nordwestdeutschland. – Umweltwissenschaften und Schadstoff Forschung 21: 63–75.<br />
Domański S. 1965. Flora polska. Rośliny zarodnikowe Polski i Ziem Ościennych. Grzyby<br />
(Fungi). 2: Podstawczaki (Basidiomycetes), Bezblaszkowe (Aphyllophorales), Żagwiowate<br />
I (Polyporaceae I) , Szczecinkowate I (Mucronoporaceae I). Państwowe Wydawnictwo<br />
Naukowe, Warszawa, 278 pp.;<br />
Domański S. 1967. Flora polska. Rośliny zarodnikowe Polski i Ziem Ościennych. Grzyby<br />
(Mycota). 3: Podstawczaki (Basidiomycetes), Bezblaszkowe (Aphyllophorales),<br />
Żagwiowate II (Polyporaceae Pileatae), Szczeciniakowate II (Mucronoporaceae Pileatae),<br />
Lakownicowate (Ganodermataceae), Bondarcewowate (Bondarzewiaceae), Boletkowate<br />
336
(Boletopsidaceae), Ozorkowate (Fistulinaceae). Państwowe Wydawnictwo Naukowe,<br />
Warszawa, 398 pp.;<br />
Domański S. 1974. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe). 1. Bondarzewiaceae (Bondarcewowate), Fistulinaceae (Ozorkowate),<br />
Ganodermataceae (Lakownicowate), Polyporaceae (Żagwiowate). Państwowe<br />
Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Kraków, 316 pp.;<br />
Domański S. 1975. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe). 2. Auriscalpiaceae, Bankeraceae, Clavicoronaceae, Coniophoraceae,<br />
Echinodontiaceae, Hericiaceae, Hydnaceae, Hymenochaetaceae, Lachnocladiaceae.<br />
Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Kraków, 318 pp.<br />
Domański S. 1978. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe), Thelephorales (Chropiatkowe). 3. Amylariaceae, Aphelariaceae,<br />
Cantharellaceae, Gomphaceae, Physalacriaceae, Punctulariaceae, Sparassidaceae,<br />
Thelephoraceae. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Kraków, 354 pp.<br />
Domański S. 1984. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe). 4. Clavariaceae, Clavariadelphaceae, Clavulinaceae, Pterulaceae,<br />
Ramariaceae, Stephanosporaceae, Gomphaceae (II), Hericiaceae (II). Państwowe<br />
Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Kraków, 406 pp.<br />
Domański S. 1988. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe). 5. Corticiaceae (Acanthobasidium - Irpicodon). Państwowe<br />
Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Kraków, 428 pp.<br />
Domański S. 1991. Mała flora grzybów I. Basidiomycetes (Podstawczaki), Aphyllophorales<br />
(Bezblaszkowe), Stephanosporales (Stefanosporowce). 6. Corticiaceae (Kavinia -<br />
Rogersella), Stephanosporaceae (Lindtneria). Państwowe Wydawnictwo Naukowe,<br />
Warszawa-Kraków, 272 pp.<br />
Dyrcz A., Grabiński W., Stawarczyk T., Witkowski J. 1991. Ptaki Śląska – monografia<br />
faunistyczna. Wrocław.<br />
Fałtynowicz W. 1995. Wykorzystanie porostów do oceny zanieczyszczenia powietrza.<br />
Zasady, metody, klucze do oznaczania wybranych gatunków. – Wyd. Fundacja Centrum<br />
Edukacji Ekologicznej Wsi, Krosno, 141 ss.<br />
Fałtynowicz W. 2003. The lichens, lichenicolous and allied fungi of Poland – an annotated<br />
checklist. – W. Szafer Institute of Botany Polish Academy of Sciences, Kraków, 435 ss;<br />
Fałtynowicz W. 2004. Rekolonizacja przez porosty – optymistyczny trend w stanie<br />
środowiska. – W: Kejna, M. i Uscka, J. (red.), Zintegrowany Monitoring Środowiska<br />
Przyrodniczego: Funkcjonowanie i monitoring geoekosystemów w warunkach narastającej<br />
antropopresji. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Wyd. UMK, Toruń, s. 321-325.<br />
337
Fiek E. 1881. Floro von Schlesien preussischen und osterreichischen Antheils, enthaltend<br />
die wildwachsenden verwilderten und angebauten Phanerogamen und Gefass-<br />
Cryptogamen. Unter Mitwirgung von Rudolf von Uechtritz. J.U.Kern Breslau;<br />
Frati L., Brunialti G., Loppi S. 2008. Effects of reduced nitrogen compounds on epiphytic<br />
lichen communities in Mediterranean Italy. Science of the Total Environment 407: 630–<br />
637.<br />
Frati L., Caprasecca E., Santoni S., Gaggi C., Guttová A., Gaudino S., Pati A., Rosamilia S.,<br />
Pirintsos S.A., Loppi S. 2006. Effects of NO 2 and NH 3 from road traffic on epiphytic<br />
lichens. – Environmental Pollution 142: 58–64.<br />
Frati L., Santoni S., Nicolardi V., Gaggi C., Brunialti G., Guttová A., Gaudino S., Pati A.,<br />
Pirintsos S.A., Loppi S. 2007. Lichen biomonitoring of ammonia emission and nitrogen<br />
deposition around a pig stockfarm. – Environmental Pollution 146: 311–316.<br />
Głowaciński Z. (red.) 2001. Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce. PWRiL, Warszawa.<br />
Głowaciński Z. (red.) 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Red<br />
list of threatened animals in Poland. IOP PAN, Kraków. 155 pp.<br />
Głowaciński Z., Nowacki J. (red.): Polska Czerwona Księga Zwierząt - bezkręgowce. Instytut<br />
ochrony przyrody PAN, Kraków, Akademia Rolnicza im. A. Cieszkowskiego, Poznań. 447<br />
pp.<br />
Głowaciński Z., Rafiński J. 2003. Atlas płazów i gadów Polski. Status-rozmieszczenieochrona.<br />
Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa-Kraków 2003.<br />
Grotowski A., (oprac. zespołowe) 2010. Raport o oddziaływaniu na środowisko wydobycia<br />
rudy miedzi w obszarze górniczym Polkowice ii . Na zlecenie KGHM Polska Miedź S.A. w<br />
Lubinie. Str. 60-62.<br />
Inwentaryzacja Przyrodnicza Gminy Polkowice. 1996.<br />
Jackowiak B. 1999. Modele ekspansji roślin synantropijnych i transgenicznych.<br />
Phytocoenosis vol. 11 (N.S.);<br />
Juszczyk W. 1987. Płazy i gady krajowe. Wyd. Naukowe PWN,<br />
Kasperczyk B., 1987. Rozprzestrzenienie się bobra (Castor fiber) w Europie w XX<br />
wieku.Przegląd Zoologiczny. 31.<br />
Kaźmierczakowa R., Zarzycki K. i in., 2001, Polska czerwona księga roślin. Paprotniki i<br />
rośliny kwiatowe. PAN Instytut Botaniki im. W. Szafera, Instytut Ochrony Przyrody.<br />
Kraków<br />
Kącki Z., 2003. Zagrożone gatunki flory naczyniowej Dolnego Śląska. Polskie Towarzystwo<br />
Przyjaciół Przyrody „Pro Natura”, Wrocław;<br />
Kleczkowski A. Adamczyk A. Główne zbiorniki wód podziemnych (GZWP) w Polsce -<br />
własności hydrogeologiczne, jakość wód, badania modelowe i poligonowe / A. F.<br />
Adamczyk [i in..] ; [red. nauk.: Antoni S. Kleczkowski];<br />
338
Kleczkowski A. Mapa obszarów głównych zbiorników wód podziemnych (GZWP) w Polsce<br />
wymagających szczególnej ochrony. Instytut Hydrogeologii i Geologii Inżynierskiej AGH,<br />
Kraków 1990;<br />
Koncepcja Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego dla<br />
<strong>gminy</strong> Polkowice, Kierunki rozwoju przestrzennego, projekt 2012.<br />
Kondracki J. Geografia regionalna Polski. PWN, Warszawa 2009;<br />
Kowalski T., 1994. Skrętak sosny. Folder nr 9 z serii Choroby Drzew Lesnych. PWRiL,<br />
Poznań Instrukcja Ochrony Lasu, 2004. Państwowe Gospodarstwo Leśne lasy<br />
Państwowe, Warszawa;<br />
Krajewski J., 1996. Inwentaryzacja przyrodnicza <strong>gminy</strong> Polkowice. Maszynopis, Centrum<br />
Informacji Ekologicznej i Gospodarczej w Legnicy;<br />
Krukowski M. i in. 1996. Monitoring zanieczyszczenia powietrza w gminie Polkowice z<br />
użyciem porostów.<br />
Kuczyńska I. Podział geobotaniczny województwa Dolnośląskiego [w:] Opracowania<br />
ekofizjograficzne dla województwa dolnośląskiego. WBU, Wrocław 2005;<br />
Kuijperi P. J. D., Schut1 J., Dullemen D., Toorman H ., Goossens N., Ouwehand J., Limpens<br />
J.G.A.H. 2008. Experimental evidence of light disturbance along the commuting routes of<br />
pond bats (Myotis dasycneme). Lutra 2008 51 (1): 37-49.<br />
Kurek R.T., Rybacki M., Sołtysiak M. 2011. Poradnik ochrony płazów. Stowarzyszenie<br />
Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, Bystra.<br />
Kutyna I., Dziubak K. 2005a. Biotop składowiska osadów poflotacyjnych „Gilów”, Cz. I i II<br />
Folia. Univ. Agric. Stetin. Ser., Agric.,244 (99)53-72.<br />
Kutyna I., Dziubak K. 2005b. Fitocenozy na obszarze składowiska osadów poflotacyjnych<br />
„Gilow” Cz. II. Zespoły Arrhenatheretum elatiorois i Echio-Melilotetum Folia. Univ. Agric.<br />
Stetin. Ser., Agric., 244 (99), 113–124.<br />
Limpens H.J.G.A., Kapteyn K. 1991. Bats, their behaviour and linear landscape elements.<br />
Myotis, 29: 39-48.<br />
Lokalny Program Rewitalizacji dla zdegradowanych obszarów Polkowic na lata 2007-2013,<br />
Aktualizacja: październik/listopad 2010 r. Agencja Rozwoju Regionalnego „ARLEG” S.A.<br />
w Legnicy<br />
Loppi S. 2004. Mapping the effects of air pollution, nitrogen deposition, agriculture and dust<br />
by the diversity of epiphytic lichens in central Italy. – W: Lambley P., Wolseley P. (eds),<br />
Lichen in a changing pollution environment. English Nature Research Report 525: 37–41.<br />
Łupicki D. (1999): Borowiaczek Nyctalus leisleri (Kuhl, 1818) na rozlewisku w Jędrzychowie<br />
(woj. dolnośląskie). Chrońmy Przyrodę Ojczystą; R. LV (55), 2: s. 120-122.<br />
Malkiewicz A., Dobrzański, 2010. Studia nad koszówkowatymi Dolnego Śląska (Lepidoptera:<br />
Psychidae). Cz. 1. Naryciini. Przyroda Sudetów, 13: 125-130.<br />
339
Malkiewicz A., Dobrzański, 2011. Studia nad koszówkowatymi Dolnego Śląska (Lepidoptera:<br />
Psychidae). Cz. 2. Psychini. Przyroda Sudetów, 14: 73-78.<br />
Mańka K., 2005. Fitopatologia Leśna. Wydanie VI zmienione i poprawione. PWRiL<br />
Warszawa;<br />
Mańka K., Mańka M., 1993. Choroby drzew i krzewów leśnych. Warszawa;<br />
Matuszkiewicz J. M. Regionalizacja geobotaniczna Polski. IGiPZ PAN, Warszawa 2008;<br />
Matuszkiewicz J.M. Krajobrazy roślinne i regiony geobotaniczne Polski. Prace Geograficzne<br />
IGiPZ PAN, nr 158, Wrocław 1993;<br />
Mielczarek P., Cichocki W. 1999. Polskie nazewnictwo ptaków świata. Notatki Ornitologiczne<br />
40, 1999.<br />
Mikusek R. (red.). 2005. Metody Badań i Ochrony Sów. FWIE. Kraków 2005.<br />
Najbar B. 2011. 1283 Gniewosz plamisty Coronella austriaca austriaca Laurenti, 1768;<br />
Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem<br />
specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000 METODYKA MONITORINGU<br />
<strong>aktualizacja</strong> 2011-07-21<br />
Naprawcze programy ochrony powietrza dla stref na terenie województwa dolnośląskiego, w<br />
których zostały przekroczone poziomy dopuszczalne i docelowe substancji w powietrzu—<br />
Strefa Lubińsko-Polkowicka, 2010 r., Atmoterm S.A., Wrocław 2010 r.;<br />
Narkiewicz C. 2005. Grzyby chronione Dolnego Śląska. Wydawnictwo Muzeum<br />
Przyrodniczego w Jeleniej Górze, Jelenia Góra, 79 pp.;<br />
Neubauer G., Sikora A., Chodkiewicz T., Cenian Z., Chylarecki P., Archita B., Betleja J.,<br />
Rohde Z., Wieloch M., Woźniak B., Zieliński P., Zielińska M. 2011. Monitoring populacji<br />
ptaków Polski w latach 2008 – 2009. <strong>Biuletyn</strong> Monitoringu Przyrody 8/1: 1-40.<br />
Nowak J., Tobolewski Z. 1975. Porosty polskie. – PWN, Warszawa-Kraków, 1177 ss;<br />
Ocena poziomów substancji w powietrzu oraz wyniki klasyfikacji stref województwa<br />
dolnośląskiego za 2012 r., WIOŚ, Wrocław 2012 r.;<br />
Ochyra R., Żarnowiec J., Bednarek-Ochyra H. 2003. Census Catalogue of Polish Mosses.<br />
Polish Academy of Sciences, Institute of Botany, Kraków;<br />
Opracowania ekofizjograficzne dla województwa dolnośląskiego. WBU, Wrocław 2005;<br />
Pabijan M. 2010. Traszka grzebieniasta Triturus cristatus (Laurenti, 1768). W: Monitoring<br />
gatunków zwierząt. Przewodnik metodyczny. Cz.I. Biblioteka Monitoringu Środowiska,<br />
Warszawa: 195-219.<br />
Pax F., 1925. Wirbeltierfauna von Schlesien. Gebruder Borntraeger. Berlin;<br />
Plan gospodarki odpadami dla powiatu polkowickiego – <strong>aktualizacja</strong> na lata 2008-2015.;<br />
Plan rozwoju lokalnego <strong>gminy</strong> Polkowice na lata 2004–2006 i 2007–2013, Polkowice, 2004<br />
r.;<br />
340
Plan Urządzania Lasu dla Nadleśnictwa Chocianów na okres od 1 stycznia 2004r. do 31<br />
grudnia 2013r., Elaborat, opis ogólny;<br />
Plan Urządzania Lasu dla Nadleśnictwa Głogów na okres od 1 stycznia 2007r. do 31 grudnia<br />
2016r., Elaborat, opis ogólny<br />
Plan Urządzania Lasu dla Nadleśnictwa Lubin na okres od 1 stycznia 2006r. do 31 grudnia<br />
2015r., Elaborat, opis ogólny<br />
Podział Hydrograficzny Polski. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Wydawnictwo<br />
Geologiczne, Warszawa 1983;<br />
Polski Atlas Ornitologiczny – Instrukcja. 1986. Stacja Ornitologiczna IE PAN, Gdańsk.<br />
Program Ochrony Środowiska dla <strong>gminy</strong> Polkowice na lata 2011-2014 z perspektywą na lata<br />
2015-2018, Eko-Projekt Doradztwo w ochronie Środowiska, Poznań, 2011<br />
Program Ochrony Środowiska dla Powiatu Polkowickiego na lata 2012-2015 z perspektywą<br />
do 2019 r. proGEO sp. z o. o., Wrocław 2011 r.;<br />
Program zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska w województwie dolnośląskim<br />
2002 r., Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego, 2002 r.;<br />
Projekt granicy rolno-leśnej, Dolnośląskie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych (DBGiTR),<br />
18.05.2012r<br />
Pucek Z, (red.): Klucz do oznaczania ssaków Polski. PWN, Warszawa, 387 s.<br />
Pucek Z., Raczyński J. 1983. Atlas rozmieszczenia ssaków w Polsce. PWN Warszawa.<br />
Purvis O.W., Coppins B.J., Hawksworth D.L., James P.W., Moore D.M. (ed.) 1992. The<br />
Lichen Flora of Great Britain and Ireland. – Britisk Lichen Society iNatural History Museum<br />
Publications, London.<br />
Raport z kontroli występowania i ograniczania chorób drzew leśnych spowodowanych przez<br />
czynniki abiotyczne i antropogeniczne oraz grzyby patogeniczne, nadleśnictwo Lubin,<br />
2011;<br />
Raporty o stanie środowiska w województwie dolnośląskim w 2010 roku, WIOŚ, 2010 r.;<br />
Raporty odłowów kontrolnych w obwodzie rybackim rzeki Rudna nr 1. 1999.2007.2009. PZW<br />
Okręg Legnica<br />
Raporty odłowów kontrolnych w obwodzie rybackim rzeki Szprotawa nr 1. 2007.2009. 2011.<br />
PZW Okręg Legnica.<br />
Richling A., Ostaszewska K. Geografia fizyczna Polski. PWN, Warszawa 2009;<br />
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011r. w sprawie ochrony<br />
gatunkowej zwierząt; Dziennik Ustaw Nr 237, Poz.1419;<br />
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony<br />
gatunkowej roślin (Dz.U. 2012 nr 0 poz. 81);<br />
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko<br />
występujących grzybów objętych ochroną;<br />
341
Rudnicka-Jezierska W. 1991. Flora Polski. Grzyby (Mycota). 23: Purchawkowate<br />
(Lycoperdales), Tęgoskórkowate (Sclerodermatales), Pałeczkowate (Tulostomatales),<br />
Gniazdnicowe (Nidulariales), Sromotnikowe (Phallales), Osiakowe (Podaxales). Instytut<br />
Botaniki PAN, Kraków, 210 pp.;<br />
Rybacki M., Maciantowicz M. 2006. Ochrona żółwia błotnego, traszki grzebieniastej i kumaka<br />
nizinnego z instrukcjami do wyszukiwania gatunków w terenie. Wyd. Klubu Przyrodników,<br />
Świebodzin.<br />
Rydell J., Racey P.A. 1995. Street lamps and the feeding ecology of insectivorous bats,<br />
Symp. Zool. Soc. Lond. 67: 291–307<br />
Schube T.1903 Die Verbreitung der Gefasspflanzen in Schlesien preussischen und<br />
osterreischischen Antheils. Druck von. R. Nischkovsky. Breslau, Seminarium<br />
Geobotanicum 6.<br />
Sielezniew M., Dziekańska I., 2010. Motyle dzienne. Multico, Warszawa.<br />
Sikora A., Chylarecki P., Meissner W., Neubauer G. (red.) 2011. Monitoring ptaków wodnobłotnych<br />
w okresie wędrówek. Poradnik metodyczny. GDOS, Warszawa.<br />
Sikora A., Rohde Z., Gromadzki M., Neubauer G., Chylarecki P. (red.). 2007. Atlas<br />
rozmieszczenia ptaków lęgowych Polski 1985–2004. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań.<br />
Statystyczne Vademecum Samorządowca 2011, Urząd Statystyczny we Wrocławiu, 2011.<br />
Stelmaszczyk R., Kadej M, Żuk K. 2007. Raport z powszechnej <strong>inwentaryzacji</strong> leśnej - owady<br />
. Na zlecenie nadleśnictwa Lubin. 6 str. + mapa.<br />
Svensson G. P., Larsson M. C., Hedin J., 2004. Attraction of the larval predator elater<br />
ferrugineus to the sex pheromone of its prey, Osmoderma eremita, and its implication for<br />
conservation biology. Journal of chemical ecology 30, 353–363.<br />
Szata roślinna Polski: opracowanie zbiorowe. T. I-II. Red. Szafer W. PWN, Warszawa 1959;<br />
Szata roślinna Polski: opracowanie zbiorowe. T. I-II. Red. Szafer W., Zarzycki K. PWN,<br />
Warszawa 1972;<br />
Szlachetka A, 2009, Dokumentacja przyrodnicza zespołu przyrodniczo krajobrazowego<br />
"Potoki Wzgórz Dalkowskich" obiekt Trzebcz;<br />
Szlachetka A, 2009, Dokumentacja przyrodnicza zespołu przyrodniczo krajobrazowego<br />
"Potoki Wzgórz Dalkowskich" obiekt "Guzicki Potok";<br />
Szlachetka A. Cieślak M. 1985, Ekspertyza botaniczna północno-wschodniej części<br />
województwa legnickiego. Maszynopis;<br />
Szweykowski J., 2006. An Annotated Checklist of Polish Liverworts and Hornworts,<br />
Krytyczna Lista Wątrobowców i Glewików Polski, W. Szafer Institute of Botany, Polish<br />
Academy of Sciences, Kraków;<br />
Tokarska-Guzik B. 2005. The Establishment and Spread of Alien Plant Species<br />
(Kenophytes) in the Flora of Poland. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego;<br />
342
Tomiałojć L. 1990. Ptaki Polski – rozmieszczenie i liczebność. PWN Warszawa.<br />
Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany.<br />
PTPP „pro Natura”, Wrocław.<br />
Trampler T. Regionalizacja przyrodniczo-leśna na podstawach ekologiczno-fizjograficznych.<br />
SGGW 2008;<br />
Tyszko - Chmielowiec P. (red.) 2012. Aleje – skarbnice przyrody. Praktyczny podręcznik<br />
ochrony alej i ich mieszkańców. Fundacja ekorozwoju, Wrocław. 160 pp.<br />
VDI 2005. Verein Deutscher Ingenieure 2005. Biologische Messverfahren zur Ermittlung und<br />
Beurteilung der Wirkung von Luftverunreinigungen mit Flechten (Bioindikation). Kartierung<br />
der Diversität epiphytischer Flechten als Indikator für Luftgüte. – VDI/DIN Handbuch<br />
Reinhaltung der Luft (3957) 13: 1–27.<br />
Wilson D.E., Reeder D.M. (red). 2005. Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic<br />
Reference (3rd ed), Johns Hopkins University Press.<br />
Wirth V. 1995. Die Flechten Baden-Württembergs. – II Aufl. Verl. Eugen Ulmer.<br />
Wojewoda W. 2003. Checklist of Polish larger Basidiomycetes. In: Mirek Z., (ed). Biodiversity<br />
of Poland. Vol. 7. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 7, Kraków,<br />
p. 1–812;<br />
Wojewódzki Program Ochrony Środowiska Województwa Dolnośląskiego na lata 2008-2011<br />
z uwzględnieniem lat 2012-2015, Wrocław, 2008 r.<br />
Wójciak H. 2003. Porosty, mszaki, paprotniki. – MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa,<br />
368 ss;<br />
Wójcicka-Rosińska A., 2011. Projektowany rezerwat przyrody „Żukowskie Śnieżyce”.<br />
BULiGL, Brzeg.<br />
Wysocki C., Sikorski P., 2009. Fitosocjologia stosowana w ochronie i kształtowaniu<br />
krajobrazu (podręcznik), SGGW, Warszawa;<br />
Zarabska D. 2012. Porosty w krajobrazie rolniczym sandru nowotomyskiego. – Praca<br />
doktorska wykonana na Wydziale Biologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w<br />
Poznaniu pod kierunkiem W. Fałtynowicza, Poznań, mscr.<br />
Zarzycki K., Mirek Z., 2006, Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i<br />
grzybów Polski. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN. Kraków. ISBN 83-89648-38-5.<br />
Żukowski W., Jackowiak B. (red.) 1995, Ginące i zagrożone rośliny naczyniowe Pomorza<br />
Zachodniego i Wielkopolski. Bogucki Wydawnictwo Naukowe. Poznań.<br />
343
X. SPIS ZAŁĄCZNIKÓW<br />
X.1. KARTY EWIDENCYJNE I ZESTAWIENIA<br />
– skatalogowane informacje dotyczące zinwentaryzowanych stanowisk fauny i flory<br />
oraz pozostałych elementów objętych inwentaryzacją.<br />
X.2. DOKUMENTACJA KARTOGRAFICZNA<br />
– mapy w skali 1 : 10 000 (z podziałem na 4 arkusze) przedstawiające wyniki<br />
<strong>inwentaryzacji</strong>:<br />
o Mapa stanowisk roślin naczyniowych, porostów i grzybów<br />
wielkoowocnikowych,<br />
o Mapa stanowisk zwierząt,<br />
o Mapa cennych i rzadkich siedlisk przyrodniczych wymienionych<br />
w załączniku I Dyrektywy Siedliskowej,<br />
o Mapa istniejących i proponowanych form ochrony przyrody<br />
(obszarowej i indywidulanej) w tym:<br />
istniejące pomniki przyrody ożywionej i nieożywionej<br />
obiekty przyrody proponowane do objęcia ochroną prawną<br />
w formie pomników przyrody lub w innej formie<br />
istniejące obszary objęte ochroną prawną<br />
obszary proponowane do objęcia ochroną<br />
– mapa w skali 1 : 20 000 (bez podziału na arkusze) na podkładzie projektu Studium<br />
Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego <strong>gminy</strong> Polkowice (wyk. Biuro<br />
Urbanistyczne Ecoland, aktualność na dzień 31 lipca 2012 roku):<br />
o Ustalenia i wskazania do planów zagospodarowania przestrzennego<br />
i studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego.<br />
X.3. DOKUMENTACJA FOTOGRAFICZNA<br />
– skatalogowane wydruki fotografii (łącznie 469 fotografii). Fotografie przedstawiają<br />
najcenniejsze ekosystemy, wybrane chronione i rzadkie gatunki roślin i zwierząt, pomniki<br />
przyrody (po 2 zdjęcia) oraz obiekty proponowane do ochrony na badanym terenie<br />
(po 3 zdjęcia).<br />
344