I BÃLMÆ OPTO NANOELEKTRONÄ°KA - Bakı DövlÉt Universiteti
I BÃLMÆ OPTO NANOELEKTRONÄ°KA - Bakı DövlÉt Universiteti
I BÃLMÆ OPTO NANOELEKTRONÄ°KA - Bakı DövlÉt Universiteti
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Fizikanın müasir problemləri VI Respublika konfransı<br />
CU 2 –X S SISTEMİ BIRLƏȘMƏLƏRİNİN FAZALARININ QARȘILIQLI<br />
ƏLAQƏSİ (0 ≤ X ≤ 0, 25 )<br />
H.B Qasımov, N.E. Həsənov, R.M. Rzayev<br />
Azərbaycan Dövlət İqtisad <strong>Universiteti</strong><br />
Məqalədə Cu 2-x S sistemi birləșmələrinin bircinsliliyi, 293-793 K temperaturda mövcud<br />
olan fazaların elementar kristal qəfəslərinin parametrləri və onların biri-birinə nəzərən<br />
yerləșməsi ,bu fazaların qarșılıqlı keçid temperaturları və keçidlərin xarakteiri tədqiq<br />
edilmișdir.<br />
Müəyyən edilmișdir ki, otaq temperaturunda, Cu 2 - x S sistemi birləșmələrinin yüksək<br />
temperatur kub fazaları metastabil formada kifayət qədər mövcud olur. Bu birləșmələrin<br />
monokristallarında yaddaș mövcud olduğundan, qarșılıqlı faza keçidləri [ 111] kristalloqrafik<br />
istiqamət üzrə baș verir.<br />
Tədqiq olunan birləșmələrin monokrstallrının tərkib hissəsi olan Cu 1.96 S –yurlit və<br />
Cu 1 . 75 S-anilit fazalarının nisbəti x-in dəyișməsi ilə dəyișir.Bu fazalar ciddi surətdə biri-biri ilə<br />
sıx surətdə bağlıdırlar və sanki birinin yaranması o birinin yaranmasna səbəb olur.<br />
Ədəbiyyatda məlum olduğu kimi , Cu-S sisteminin hal diaqramında așağıdakı<br />
birləșmələr məlumdur:<br />
Cu 2 S –xalkozin, Cu 1.96 S-yurlit, Cu 1 . 8O S -digenit, Cu 1 . 75 S-anilit, və CuS- kovellin ( 1-6).<br />
Bu birləșmələr ( CuS- istisna olmaqla ) 293 793 K temperatur intervalında bir neçə<br />
quruluș çevrilməsinə məruz qalırlar. Fazaları, otaq temperaturunda, metastabil formada uzun<br />
müddət mövcud olur.<br />
Monokristalları Bridcman metodu ilə alınmıș Cu 1.96 S, C 1 . 8O S və Cu 1 . 75 S<br />
qeyristexiometrik tərkibli birləșmələrin otaq temperaturundakı rentgenoqrafik tədqiqi zamanı<br />
müəyyən edilmișdir ki , onlar iki fazanın qarıșığından ibarətdirlər. Bu fazalardan biri a=7.84,<br />
b= 7.89, c=11.01 0 A , F. qr. Pnma, Z=4 parametrli ortorombik qurulușda kristallașan Cu 1 . 75 S –<br />
anilit, o biri isə a=26.897, b= 15.745, c=13.565 0 A , F. qr. P2 1 / n, β =9O , 13 o parametrli ,<br />
monoklin qurulușda kristallașan Cu 1.96 S –yurlitdir ( 7 ). Bu fazaların üzdən mərkəzləșmiș<br />
yüksək temperatur kub (ÜMK) 1 və (ÜMK) 2 . Tədqiq olunan Cu 2 –x S sistemi birləșmələrində<br />
və Cu 1. 9O S ,Cu 1 . 85 S tərkibli nümunələrdə müəyyən olunmuș fazaların :- Cu 1.96 S və Cu 1 . 75 S<br />
nisbəti x-in qiymətinin dəyișməsilə dəyișir.<br />
Beləki, x-in artası ilə nümunələrin tərkibində Cu 1.96 S fazasının miqdarı artır, Cu 1 . 75 S<br />
fazasının miqdarı isə azalır. Əksinə x-in azalması ilə Cu 1 . 75 S fazasının miqdarı nümunələrin<br />
tərkibində artır, Cu 1.96 S isə azalır.<br />
Bu fazalar biri-biri ilə çox sıx surətdə bağlıdırlar, birinin yaranması o birinin<br />
yaranmasına səbəb olur.<br />
Aparılan yüksək temperaturlu rentgenoqrafik tədqiqat nəticəsində müəyyən edilmiș faza<br />
keçidlərinin temperaturları və bu keçidlərin xarakteri sxematik olaraq șəkil 1-də verilmișdir.<br />
Șəkildən qöründüyü kimi fazalar arasında mövcud olan keçidlər qarșılıqlı xarakterlidir<br />
.Müəyyən edilmișdir ki , bu qarșılıqlı keçidlər zamanı nümunələrin monokristallığı pozulmur ,<br />
yəni keçidlər monokristal-monokristal xarakterli olur