Zakres przedmiotowy ubezpieczenia społecznego
Zakres przedmiotowy ubezpieczenia społecznego
Zakres przedmiotowy ubezpieczenia społecznego
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Małgorzata Olszewska<br />
Zakład Ubezpieczeń Społecznych<br />
II Oddział w Łodzi<br />
<strong>Zakres</strong> <strong>przedmiotowy</strong> <strong>ubezpieczenia</strong> <strong>społecznego</strong><br />
<strong>Zakres</strong> <strong>przedmiotowy</strong> wyznaczony jest rodzajem zaspokajanych potrzeb przez<br />
ubezpieczenie społeczne, które w klasycznym ujęciu obejmuje ryzyka: choroby,<br />
inwalidztwa, starości, śmierci, a także wypadku przy pracy i choroby zawodowej.<br />
Poszczególne rodzaje ryzyk uzasadniają prawo do świadczeń z <strong>ubezpieczenia</strong><br />
<strong>społecznego</strong> krótko i długoterminowych. <strong>Zakres</strong> <strong>przedmiotowy</strong> <strong>ubezpieczenia</strong> zależy<br />
od ryzyk, ale także od formy <strong>ubezpieczenia</strong>.<br />
Po odzyskaniu niepodległości, a szczególnie w latach 20. i na początku lat 30.<br />
zakres <strong>ubezpieczenia</strong> <strong>społecznego</strong> obejmował niewielkie grono ubezpieczonych,<br />
wyróżnianych w odrębnych grupach zawodowych, z uwzględnieniem przywilejów<br />
adresowanych do niektórych z nich. Osoby objęte ubezpieczeniem społecznym<br />
/chorobowym/ stanowiły ok. 17 % ludności kraju. Jednak w związku z<br />
wprowadzeniem „ustawy scaleniowej” prawo do świadczeń uległo stopniowemu<br />
zwiększeniu.<br />
W okresie powojennym określone grupy zawodowe objęte były jednym,<br />
niepodzielnym ubezpieczeniem społecznym z różnymi ryzykami. Zastosowana<br />
formuła <strong>ubezpieczenia</strong> <strong>społecznego</strong> gwarantowała ochronę przede wszystkim<br />
pracownikom. Od 1962 roku rozpoczęło się obejmowanie ubezpieczeniem innych<br />
grup zawodowych.<br />
Charakterystyczne było wpisanie w przepisy prawa do tzw. renty starczej,<br />
zamienionej z czasem na emeryturę, która określana była jako świadczenie<br />
początkowo uzależnione od osiągnięcia określonego wieku i wymaganego stażu<br />
ubezpieczeniowego. W latach 70. w celu uniknięcia niekorzystnych zjawisk na rynku<br />
pracy wprowadzono emeryturę wcześniejszą, dla uzyskania prawa do takiego<br />
świadczenia należało wykazać się określonym: stażem ubezpieczeniowym, niższym<br />
wiekiem emerytalnym i dodatkowo zatrudnieniem w szczególnych warunkach lub w<br />
szczególnym charakterze, a czasem inwalidztwem.<br />
<strong>Zakres</strong> <strong>przedmiotowy</strong> <strong>ubezpieczenia</strong> zróżnicowano dla poszczególnych grup<br />
zawodowych. Podstawowy podział wyróżniał <strong>ubezpieczenia</strong> pracowników z pełną<br />
ochroną ubezpieczeniową oraz <strong>ubezpieczenia</strong> innych grup zawodowych, których<br />
prawo do świadczeń długoterminowych obejmowało wyłącznie emeryturę i rentę z<br />
tytułu I i II grupy.<br />
Także w zakresie świadczeń krótkoterminowych wskazać trzeba na<br />
uzależnienie prawa do świadczeń od okresu <strong>ubezpieczenia</strong> oraz od długości okresu<br />
niezdolności do pracy, ale przede wszystkim od uregulowania przez te osoby składki<br />
na ubezpieczenie społeczne.<br />
Przełomowe znaczenie dla współczesnych ubezpieczeń w Polsce ma<br />
wprowadzenie reformy systemu <strong>ubezpieczenia</strong> <strong>społecznego</strong>, polegające na<br />
1
wyodrębnieniu w ramach <strong>ubezpieczenia</strong> <strong>społecznego</strong> kilku rodzajów <strong>ubezpieczenia</strong><br />
/emerytalnego, rentowego, chorobowego i wypadkowego/, ale jednocześnie w<br />
zakresie ustalania obowiązku <strong>ubezpieczenia</strong> i opłacania składek połączono<br />
ubezpieczenie emerytalne z rentowym. Koszt składki na ubezpieczenie ponosi<br />
osoba ubezpieczona, pracodawca, i inne podmioty. Składka ustalana jest w takiej<br />
samej wysokości /z wyjątkiem <strong>ubezpieczenia</strong> wypadkowego/, ale od różnych<br />
podstaw wymiaru, co ma wpływ na wysokość przyszłego świadczenia. Każde z<br />
ubezpieczeń ma przypisany określony fundusz, z którego dokonuje się wypłat<br />
świadczeń krótko i długoterminowych.<br />
Obowiązujący system <strong>ubezpieczenia</strong> upowszechnił <strong>ubezpieczenia</strong> dobrowolne<br />
dla osób, które wcześniej podlegały obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu i<br />
rentowemu, albo z takiego <strong>ubezpieczenia</strong> w przeszłości nie korzystały. Od stycznia<br />
2013 roku dobrowolnie ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu może podlegać<br />
każda osoba, która nie ma tytułu do ustalenia <strong>ubezpieczenia</strong>, co dla osób nie<br />
związanych z żadnym podmiotem gospodarczym może stanowić istotną formę<br />
uzupełnienia składek.<br />
<strong>Zakres</strong> <strong>przedmiotowy</strong> <strong>ubezpieczenia</strong> w zreformowanym systemie uległ<br />
znaczącej modyfikacji poprzez wprowadzenie obok emerytury wynikającej przede<br />
wszystkim z osiągnięcia wieku, także emerytury pomostowej oraz okresowej<br />
emerytury kapitałowej, a w przyszłości być może i emerytury dożywotniej. Każda z<br />
tych form charakteryzuje się innymi zasadami i źródłami finansowania.<br />
Mimo podejmowanych prób w dalszym ciągu nie wypracowano nowego<br />
sposobu ustalania renty z tytułu niezdolności do pracy, co powoduje, że dla<br />
niektórych osób korzystniejsza jest zawsze renta z tytułu niezdolności do pracy,<br />
ustalana na podstawie kwoty bazowej, okresów składkowych i nieskładkowych oraz<br />
stażu hipotetycznego niż emerytura ustalana wg zasad w nowym systemie.<br />
W ramach <strong>ubezpieczenia</strong> chorobowego dokonano zmian w okresie wypłaty<br />
zasiłku chorobowego, ale także obciążenia pracodawcy kosztem wynagrodzenia za<br />
czas niezdolności do pracy, wysokości świadczenia rehabilitacyjnego, oraz<br />
wydłużeniu okresu wypłaty zasiłku macierzyńskiego.<br />
Ubezpieczenie wypadkowe gwarantuje prawo do świadczeń pieniężnych<br />
osobom, które uległy wypadkowi przy pracy, co ma istotne znaczenie szczególnie dla<br />
tych grup zawodowych, które dotychczas nie korzystały z takiej formy, a z racji<br />
wykonywanego zawodu narażone są na ryzyko wypadku.<br />
2