POZNAVANJE ROBE Pojam dobra, proizvoda i robe
POZNAVANJE ROBE Pojam dobra, proizvoda i robe
POZNAVANJE ROBE Pojam dobra, proizvoda i robe
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
<strong>POZNAVANJE</strong> <strong>ROBE</strong><br />
<strong>Pojam</strong> <strong>dobra</strong>, <strong>proizvoda</strong> i <strong>robe</strong><br />
Pod dobrom podrazumijevamo stvar ili uslugu kojom se zadovoljava<br />
neka ljudska potreba. Dobra se dijele na slobodna i ekonomska.<br />
Slobodna su ona koja nisu rezultat ljudskog rada, već se nalaze slobodna<br />
u prirodi. Dok ekonomska <strong>dobra</strong> proizvode ljudi svojom djelatnošću.<br />
Ekonomska <strong>dobra</strong> se mogu klasifikovati u dvije osnovne grupe:<br />
a) Materijalna – (sirovine, proizvodi i poluproizvodi)<br />
b) Materijalno-nematerijalna (proizvodne usluge, neproizvodne<br />
usluge).<br />
Sa aspekta namjene:<br />
a) Potrošna <strong>dobra</strong><br />
b) Proizvode široke potrošnje.<br />
Sa aspekta teorije marketinga:<br />
a) Obična <strong>dobra</strong>,<br />
b) Trgovačka <strong>dobra</strong>,<br />
c) Specijalna <strong>dobra</strong>,<br />
d) Netražena <strong>dobra</strong>.<br />
Sa aspekta životnog vijeka, tj.vijeka trajanja imamo stara <strong>dobra</strong> i<br />
usavršena <strong>dobra</strong> i nova <strong>dobra</strong>.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 1
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Proizvodi su materijalne strukture koje zbog tehnološke organizovanosti<br />
socioekonomskog sistema u interakciji sa ekološkim sistemom dobijaju<br />
odredjene funkcije.<br />
Roba je proizvod ljudskog rada koji se masovno reprodukuje za tržište<br />
preko koga stiče društvenu i upotrebnu vrijednost.<br />
Ne postoji jedinstvena klasifikacija <strong>robe</strong> ali se roba najčešće klasifikuje<br />
prema stepanu prerade, dužini upotreba, kvalitetu namjene i dr.<br />
U odnosu na stepen tehnološke prerade dijeli se na:<br />
-sirovine<br />
- poluproizvodi i<br />
- gotovi proizvodi.<br />
U odnosu na dužinu upotrebe dijele se na:<br />
• Netrajna-obična potrošna <strong>dobra</strong>,<br />
• Polutrajna potrišna <strong>dobra</strong>,<br />
• Trajna potrošna <strong>dobra</strong>.<br />
Prema kvalitetu roba se dijeli na:<br />
• Na pravu robu (original)<br />
• Zamjene ili surogati,<br />
• Imitacija.<br />
Prema ekonomskoj namjeni roba se dijeli:<br />
• Proizvode za reprodukciju (sirovine i pogonska goriva)<br />
• Proizvode opreme (mašine, transportna sredstva i ostala<br />
investiciona roba)<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 2
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
• Proizvodi za široku potrošnju (proizvodi prehrambene industrije,<br />
proizvodi od kože, kozmetičko proizvodi)<br />
DEKLARACIJA <strong>ROBE</strong><br />
Da bi se odredjena roba mogla u svakom trenutku identifikovati<br />
neminovno je postojanje deklaracije <strong>robe</strong> odnosno marke <strong>proizvoda</strong>. U<br />
tom smislu konstituisan je sistem univerzalnih kodova <strong>proizvoda</strong> (UPC)<br />
koji je u početku važio za Sjevernu Ameriku, a već preko 30 godina<br />
postoji Evropsko udruženje za kodiranje proizvida EAN. Proizvod<br />
označen EAN bar kodom ima jedinstven unikatni broj pomoću kojeg ga<br />
je moguće prepoznati širom svijeta I po kome se razlikuje od ostalih<br />
<strong>proizvoda</strong>. EAN sistem karakteriše ukupno 13 kodnih mjesta datih u<br />
vidu pravougaonika sa paralelnim prugama od čega prve 3 cifre i kodovi<br />
iznad njih su oznaka za zemlju proizvodjača, a sledeće 4 cifre su broj<br />
proizvodjača, sledećih 5 cifara predstavalja broj artikla dok je trinaesti<br />
kontrolni broj.<br />
Deklaracija <strong>robe</strong> sadrži sledeće podatke:<br />
• Naziv <strong>proizvoda</strong><br />
• Trgovačko ime <strong>proizvoda</strong><br />
• Broj serije<br />
• Količinu <strong>proizvoda</strong><br />
• Osnovne karakteristike <strong>proizvoda</strong>: satav, datum proizvodnje, rok<br />
upotrebe.<br />
• Oznaku za nivo kvaliteta- upustvo o čuvanju.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 3
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
MARKA PROIZVODA<br />
Marka je posebno obilježje u vidu riječi, simbola kojima se obilježava<br />
proizvod odredjenog proizvodjača ili trgovine, da bi se omogućila<br />
identifikacija i razlikovanje <strong>proizvoda</strong> na tržištu. Nosioci marke mogu<br />
biti proizvodjači ili trgovine te tako razlikujemo proizvidjačku marku,<br />
marku trgovine ili distributera, mješovitu i uslužnu marku.<br />
Za neke proizvode značajna oznaka je geografsko porijeklo koje se<br />
koristi kao neka vrsta pomoćne marke. Najčešće se koristi za<br />
poljoprivredno prehrambene proizvode kafa “Santos” i pomorandža<br />
“Jaffa”.<br />
Zaštitni znak (robin žig) je oznaka koji može biti marka ili dio marke.<br />
Preduzeće koje vrši orginalno pakovanje postavlja na proizvod žig radi<br />
lakše identifikacije.<br />
KVALITET <strong>ROBE</strong> I UPRAVLJANJE KVALITETOM<br />
Standardizacija i standardi<br />
Neophodno je definisati i konstituisati norme i propise kada je riječ o<br />
poznavanju <strong>robe</strong> da bi se obezbijedio sigurniji plasman i duže trajanjeza<br />
budućnost. Najčešće se klasifikacija po nivoima zasniva na<br />
razvrstavanje <strong>robe</strong> na klase kvaliteta. Uobičajne su I, II , i III klasa<br />
kvaliteta ili “ekstra”. Osim “ekstra” najviši nivo kvaliteta “superior”,<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 4
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
“de luxe”,”special”,”prima”,”export” i sl. Za robu prosječnog nivoa<br />
kvaliteta upotrebljavaju se oznake; II klasa, klasa, ”konzum”, ”skunda”,<br />
”merkantil” I dr.<br />
Propisi koji ragulišu kvalitet i imaju snagu zakona su:<br />
• Standardi,<br />
• Norme kvaliteta I<br />
• Tehnički normativi.<br />
Standardi su propisi kojima se utvrdjuju odredjene karakteristike nekog<br />
<strong>proizvoda</strong> ili definišu pojmovi, dimenzije, jedinice, grafički slovni<br />
simboli i dr. Predemet standardizacije mogu biti sirovine proizvodne<br />
usluge, tehnološki procesi i oprema tj, sva područja ljudskih aktivnosti.<br />
Robni standardi definišu karakteristična upotrebna svojstva <strong>proizvoda</strong><br />
(mehanička, fizička, hemiska, organoleptička svojstva, funkcionalnost,<br />
estetska svojstva i dr). Zatim dobijanje, kriterijume za ocjenu kvaliteta,<br />
način označavanja, pakovanja transporta, čuvanja <strong>robe</strong> i dr. U zavisnosti<br />
od nivoa standardizacije standardi mogu da budu:<br />
-interni, koji važe u okviru jednog preduzeća ili ustanove,<br />
-granski (grupni), koji važe na nivou jedne proizvodne grane ili<br />
grupacije<br />
- nacionalni- koji važe za teritoriju jedne države,<br />
-JUS standardi, njemački standardi koji nose oznaku DIN, britanski<br />
standardi BS, italijanski UNI, francuski NF, američki ASTM, japanski<br />
JIS i drugi.<br />
- medjunarodni (internacionalni), koji važe za najmanje dvije zemlje.<br />
Poznati standardi medjunarodnog nivoa su OECD, ZET, SEV-a. A za<br />
uskladjivanje standarda raznih zemalja formirana je Medjunarodna<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 5
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
organizacija za standardizaciju ISO sa sjedištem u Ženevi, i to su<br />
medjunarodni standardi.<br />
Danas ISO predstavlja najveću medjunarodnu organozaciju, ne samo za<br />
standardizaciju već i za indusrijsku, tehničku i ekonomsku saradnju.<br />
Početci izrade medjunarodnih standard datiraju od 1987 god, gdje je<br />
usvojen medjunarodni standard ISO 8402 koji je vremenom dopunjavan,<br />
razvijan i usaglašavan na meñunarodnom nivou i sa širom primjenom u<br />
svijetu.<br />
POJAM I DEFINICIJA KVALITETA <strong>ROBE</strong><br />
Evropska organizacije za kontrolu kvaliteta je usvojila opštu definiciju<br />
kvaliteta: “Kvalitet je stepen do koga proizvod zadovoljava potrebe<br />
korisnika-potrošač”. Vodeći američki stručnjak za problem kvaliteta<br />
(M.J.Imram). “kvalutet je prikladnist <strong>proizvoda</strong> za upotrbu”. U ovim<br />
definicijama kvalitete <strong>robe</strong> ne dvosmisleno je da<br />
-kvalitet <strong>robe</strong> predstavlja skup svojstava,<br />
-kvalitet <strong>robe</strong> treba da zadovolji zahtjeve za upotrebu.<br />
Svojstva <strong>proizvoda</strong> su tehnička (fizička, hemiska, mehanička)<br />
funkcionalna svojstva,ekploataciona,estatska u druga.<br />
Savremen tahnološki ciklu s omogućava izradu kvalitetnog <strong>proizvoda</strong> a<br />
na njega utiču kvalitet sredstava za rad, kvalitet alata, kvalitet materijala<br />
I kvalitet projektovanja tehnologije. U toku tehnološkog ciklusa<br />
obavezno se vrši tehnička kontrola koja obuhvata:<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 6
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
-ulaznu kontrolu (kontrolu ulaznih materijala),<br />
- medjufazna kontrola ptoizvodnje i<br />
- završnu kontrolu.<br />
SVOJSTVA I POKAZATELJI KVALITETA <strong>ROBE</strong><br />
Kvalitet <strong>robe</strong> je razultat većeg broja vrijednosti dobijenih ispitivanjem<br />
više različitih svijstava mehaničkih, fizičkih, hemiskih, tehnoloških,<br />
organoleptičkih, eskploatacionih, estetskih i dr. U fizička svojstva se<br />
ubrajaju ona koja karakterišu neki material i na osnovu kojih se stiče<br />
uvid u njegov kvalitet i mogućnost primjene. To su: zapreminska masa<br />
ili gustiva, poroznost, tačka topljenja, tačka ključanja, specifična toplota,<br />
provodnost toplote, vatrostalnost, provodnost elektriciteta, viskoznost i<br />
sl.<br />
Zapreminska masa ili gustina je masa u jednom kubnom metru nekog<br />
materijala, a izražava se u kg/m3. Merenje gustine se vrši pri uslovima<br />
odreñene temperature i pritiska, a svodi se na mjerenje mase i<br />
odreñivanje zapremine. Za odreñivanje se koriste vage, aerometri,<br />
piknometri.<br />
Poroznost predstavlja količinu svih pora i šupljina u jedinici zapremine<br />
nekog materijala, izražava se u procentima.<br />
Tačka topljenja je temperature na kojoj dolazi do prelaska materijala iz<br />
čvrste u tečnu fazu, i na osnovu nje se vrši identifikacija odredjenih<br />
supstanci.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 7
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Tačka ključanja je temperature na kojoj tečnost prelazi u gasovito<br />
stanje.<br />
Specifična toplota predstavlja količinu toplote koja je potrebna da se<br />
jedinica naše neke materije zagreje il ohladi za jedan stepen.<br />
Provodnost toplote je svojstvo nekih materijala da dobro provode<br />
toplotu- srebro, bakar, aluminijum.<br />
Vatrostalnost je svojstvo materijala da izdrži visoke temperature bez<br />
topljenja i deformacije.<br />
Provodnost elektriciteta je svojstvo materijala da provodi električnu<br />
struju.<br />
Viskoznost je izraz za veličinu sile unutrašnjeg trenja pri proticanju<br />
tečnosti.<br />
Mehanička svojstva su tvrdoća, čvrstoća, elastičnost, žilavost, krutost i<br />
istegljivost.<br />
Tvrdoća predstavlja otpor kojim se materijal odupire prodiranju nekog<br />
tijela pod dejstvom odreñene sile.<br />
Čvrstoća je svojstvo materijala da se odupre dejstvu spoljnih<br />
opterećenja.<br />
Elastičnost je svojstvo materijala da po prestanku djelovanja spoljnih<br />
opterećenja ponovo uspostavi prvobitnu dimenziju i oblik.<br />
Žilavost je svojstvo materijala da se pod učestalim udarima ne kida i ne<br />
lomi.<br />
Krtost je svojstvo materijala suprotno žilavisti.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 8
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Istegljivost je svojstvo materijala koje omogućava njegovo izduženje<br />
pod uticajem spoljnih sila.<br />
Hemijska i fizičko-hemijska svojstva spadaju: hemijski sastav, otpornost<br />
prema hemijskim agensima, vlaga, rastvorljivost i sl.<br />
Hemijski sastav se odredjuje kvalitativnom i kvantitativnom analizom.<br />
Hemijski sastav ima fundamentalan značaj pri praćenju kvaliteta<br />
<strong>proizvoda</strong>.<br />
Otpornost prema hemijskim agensima pokazuje u kojoj mjeri je neki<br />
proizvod otporan prema dejstvu kisjelina, baza, pojedinih rastvarača kao<br />
i prema atmosverskim uticajima.<br />
Vlaga se u proizvodima sreće kao gruba, hidroskopna ili kristalna.<br />
Gruba vlaga se odstranjuje sušenjem jer se nalazi apsorbovana na<br />
površini materijala. Hidroskopna vlaga je najčešće oblik vlage u<br />
proizodima i nalazi se kondezovana u vidu kapilara. Kristalna vlaga se<br />
daleko teže odstranjuje i katakteristična je za pojedine hemijske<br />
proizvode gips i td.<br />
Rastvorljivost je hemijsko svojstvo koje predstavlja sposobnost<br />
odreñene supstance da se rastvara u drugoj.<br />
Tehnološka svojstva predstavljaju podobnost sirovine ili<br />
reprodukcionog materijala da mijenja oblik. Tehnološka svojstva zavise<br />
od fizičkih hemijskih i mehaničkih.<br />
Organoleptička svojstva su najznačajnija za proizvode prehrambene<br />
industrije i predstavljaju identifikaciju, čulo mirisa, ukusa, sluha,<br />
mehaničkih nadražaja koji potiču od dodira sa površinom vode. Takoñe<br />
ovdje spadaju vizuelni utisci o boji, izgledu, obliku, makrostrukturi i dr.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 9
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Metode koje se najviše koriste u organoleptičkom ocjenjivanju su:<br />
testovi razlikovanja i sistemi bodovanja. Ocjena kvaliteta bodovanjem<br />
vrši se u slučaju kada se žele dobiti kompletna organoleptička svojstva<br />
nekog <strong>proizvoda</strong>. A testovi razlikovanja se zasnivaju na uporeñivanju<br />
ispitivanog uzorka sa standardom ili unapred odreñenim uzorkom.<br />
Pogodni su za ocjenjivanje ujednačenosti <strong>proizvoda</strong> po ukusu, mirisu,<br />
bistrini, konzistenciji i dr.<br />
Eksploataciona svojstva <strong>robe</strong> manifestuju se tokom upoterbe i tu spadaju<br />
funkcionalnost, pouzdanost, trajnost.<br />
Funkcionaknost se definiše kao sposobnost gotovog <strong>proizvoda</strong> da<br />
ispuni odreñenu funkciju.<br />
Pouzdanost se definiše kao vjerovatnoća da će proizvod obavljati svoju<br />
funkciju bez prekida ili kvarova, a TRAJNOST je sposobnost <strong>proizvoda</strong><br />
da pri minimalnim uslovima sačuva bitne tehničke karakteristike i<br />
funkcije.<br />
Estetska svojstva u estetska svojstva <strong>robe</strong> ubrajamo: privlačnost,<br />
dopadljivost i dizajn, a ove osobine <strong>robe</strong> su značajna komercijalna<br />
svojstva.<br />
Dizajn <strong>proizvoda</strong> konkratno industriski dizajn, podrazumijeva estatsko<br />
I funkcionalno oblikovanje <strong>proizvoda</strong>.<br />
Meñunarodni savjet društava industrijskog dizajna (ICSID)<br />
“Industijski dizajn je stvaralačka aktivnost čiji je cilj odreñivanje<br />
formalnih kvaliteta industrijski proizvedenih predmeta. Ti formalni<br />
kvaliteti obuhvatajui i spoljne karakteristike, ali prije svega one<br />
strukturne i funkcionalne elemnte i odnose , koji sistem pretvaraju u<br />
koherentnu cjelinu, kako sa stanovišta proizvoñača, tako i korisnika.<br />
Industrijski dizajn obuhvata sve aspekte ljudske okoline koji su<br />
uslovljeni industrijskom proizvodnjom.”<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 10
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Dizajn odražava izuzetnost a ne prosječnost. Proizvod dobrog i<br />
uspješnog dizajna pruža nesumnjiv doprinos unapreñenju nacionalne<br />
privreda, povećanju izvoza i smanjenju uvoza, a time i unapreñenju<br />
produktivnosti rada, te neposredno doprinosi nacionalnom dohotku<br />
zemlje.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 11
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
TEHNOLOGIJA VODA<br />
Od ukupne površine Zemlje pod vodom se nalazi preko 73 %, što se<br />
procjenjuje na oko 1400 moliona kubnih kilometara. Meñutim oko<br />
2,5 % odnosi se na slatku vodu, a od te količine samo je 0,8% pogodno<br />
da se koristi za ljudske potrebe. Značajna uloga vode je u procesima<br />
proizvodnje gdje služi i za hlañenje, rastvaranje i ispiranje bilo kao<br />
sredina ili reaktant.<br />
Prirodne vode su:<br />
• Površinska (okeani, mora, jezera, rijeke, glečeri)<br />
• Podzemna (izvori, vreka, dubinska voda,)<br />
• Atmosferska (kišnica, snijeg i druge padavine)<br />
Voda može da sadrži rastvorene gasove, kiseonik, ugljen dioksid, azot,<br />
mineralne soli, karbonate, silikate, hloride i sulfate, organske materije, i<br />
čestice suspendovane u vidu koloidnog rastvora, finije gline, humusne<br />
materije, masti, ulja i dr. pokazatelji kvaliteta vode se odredjuju na<br />
osnovu organoleptičkih, fizičkih, hemiskih i bioloških pokazatelja.<br />
U organoleptičke pokazatelje spadaju: ukus, miris, boja i bistrina.<br />
U fizičke pokazatelje kvaliteta vode spada: temperature.<br />
Podzemne vode karakteriše stalnost temperature koja se kreće oko 10<br />
stepeni Celzijusa, a kada je riječ o termalnim vodama, takve vode imaju<br />
temperature iznad 37C.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 12
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Hemijski pokazatelji su : tvrdoća, alkalitet, hemijska potreba kiseonika<br />
(HPK), biohemijska potreba kiseonika (BPK), sadržaj ugljen dioksida,<br />
željeza, mangana, sulfata, azota itd.<br />
Pod tvrdoćom vode se podrazumijeva sadržaj kalcijumovih i<br />
magnezijumovih jona. Tvrdoća se izražava preko količine kalcijum<br />
oksida ili kalcijum karbonata I dijeli se:<br />
- na veoma meke (tvrdoće 0-70 mg kalcijum karbonata u 1l vode)<br />
-meke (tvrdoće 70-140 mg kalcijum karbonata po 1l vode)<br />
- srednje tvrde (tvrdoće 140- 210 mg kalcijum karbonata po 1l vode)<br />
-tvrde (tvrdoće 210-320 mg kalcijum karbonata po 1l vode)<br />
- veoma tvrde (tvrdoće 320-540 mg kalcijum karbonata po 1l vode)<br />
Alkalitet vode je posledica prisustva hidroksilnih, karbonskih i<br />
hidrokarbonskih jona.<br />
Hemiska potreba kiseonika označava potrebnu količinu kiseonika za<br />
oksidaciju organskih i nekih neorganskih primjesa.<br />
Biohemiska potreba kiseonika je količina kiseonika u mg/l potrebna da<br />
se u datom vremenskom periodu obezbjedi oksidacija biorazgradljivih<br />
materija.<br />
Biološki pokazatelji kvliteta vode odreñiju vrste i broj organizama koji<br />
žive u prirodnoj vodi, njihovo prisustvo zavisi od fizičkih i hemijskih<br />
karakteristika vode.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 13
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
VODA ZA PIĆE<br />
Da bi svi neophodni uslovi bili ispunjeni i voda se koristila za piće.<br />
Potrebno je izvršiti prečišćavanje. Postupcu prečišćavanja su:<br />
• Bistrenje filtracijom,<br />
• Deferizacija i demanganizacija,<br />
• Dezinfekcija .<br />
Filtracijom se uklanjaju obojenost, zamućenost i bakterije. Tahnološki<br />
proces se sastoji od koagulacije, flokulacije, taloženja i filtracije.<br />
Koagulacija i flokulacija su procesi kojima se prevode u taložni oblik<br />
prisutne koloidne materije. Kao koagulanti se koriste sulfati aluminijuma<br />
i željeza i polielektroliti.<br />
Deferizacija i demanganizacija je proces uklanjanja željeza i mangana<br />
iz prirodnih voda najčešće se koristi metoda aeracije gdje se voda<br />
raspršava i u nju uvodi kiseonik potreban za oksidaciju, a istovremeno<br />
potiskuje ugljen dioksid što pogoduje izdvajanju željeza i mangana.<br />
Dezinfekcija vode se vrši da bi se uništili ili inaktivirali patogeni<br />
mikroorganizmi. U tu svthu se koriste različite fizičke ili hemijske<br />
metode:<br />
- dezinfekcije toplotom,<br />
- dezinfekcije hemijskim agensima,<br />
-dezinfekcija ultraljubičastim zracima, gama zracima, X zracima i<br />
ultrazvukom.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 14
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Termička dezinfekcija se obavlja na povišenoj temperaturi, a<br />
dezifenkcija hemijskim agensima se izvodi uz prisustvo hlora, hlornih<br />
jedinjenja, vodonik peroksida.<br />
U industriji se koriste sledeće vrste voda:<br />
• Procesna voda , tehnološka voda i kotlovska napojna voda.<br />
Procesna voda učestvuje u proizvodnom procesu ili se koristi kao<br />
sirovina. U prehrambenoj industriji to je voda za piće, dok tehnološka<br />
voda se koristi u pojedinim fazama tehnološkog postupka. Voda koja se<br />
koristi za napajanje parnih kotlova podliježe procesu omekšavanja. Za<br />
omekšavanje tvrdih voda koriste se hemijski agensi i izmjenjivači jona.<br />
Kao taložna sredstva koristi se kreč u obliku krečne vode ili krečnog<br />
mlijeka, soda, natrijum hidroksid i soli fosfornr kisjelina. Ovo je prvi<br />
stepen omekšavanja vode jer u omekšavanoj vodi zaostaje višak alkalnih<br />
soli. Potpuno omekšavanje se postiže jonski, izmanjivačima ili<br />
destilacijom.<br />
U zavisnosti od toga koje jone mjenjači izmjenjuju postoje katjonski<br />
mjenjači jona i anjonski mjenjači jona.<br />
Katjonski mjenjači jona imaju u svojoj strukturi karboksilnu grupu koja<br />
ispušta jon vodonika i na njegovo mjesto vezuje jone metala iz vode.<br />
Anjonski mjenjači jona imaju u svojoj strukturu hidroksilne jone.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 15
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
OTPADNE VODE I POSTUPCI NJIHOVOG PREČIŠĆAVANJA<br />
Prečišćavanje otpadnih voda obuhvata uklanjanje suspendovanih<br />
mehaničkih, rastvorenih organskih i dijelom neorganskih zagañivača.<br />
Postojr 3 postupka za prečišćavanje vode a to su .<br />
• Mehanički postupak,<br />
• Hemijski postupak i<br />
• Biološki postupak.<br />
Suština mehaničkog postupka prečišćavanja je u tome što se voda odnosi<br />
u bazene u kojima se poslije odreñenog vremena talože suspendovane<br />
nečistoće.<br />
Hemijski postupak se zasniva na taloženju ili neutralisanju zagadjivača<br />
pomoću hemikalija.<br />
Biološki postupak se zasniva na mikrobiološkom razmaztanju<br />
zagañivača dejstvom mikroorganizama enzima.<br />
Prema zakonskim propisima otpadne vode se moraju prečišćavati, što<br />
zahtijeva znatna ulaganja kako u izgradnju postrojenja za prečišćavanje,<br />
tako kasnije i u njihov rad i održavanje.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 16
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
ENERGETIKA<br />
Energetika je naučna disciplina koja izučava energiju, njene izvore,<br />
oblike, i pretvaranje jednog oblika energije u drugi. Najveći potrošači<br />
energije su industrija, široka ptrošnja i transport. Jedan od osnovnih<br />
uslova proizvodnje nekog <strong>proizvoda</strong> je energija. Goriva koja<br />
sagorijevaju daju energiju a istovremano oslobañaju produkte kao izvor<br />
zagañenja atmospfere, vode i zemljišta. Procesom sagorijevanja goriva<br />
izdvajaju se SO2, azotni oksidi, ugkjen dioksid, ugljen monoksid,<br />
ugljovodonici, čvrsti djelovi, pepeo i čañ, a iz sistema izduvnih<br />
transportnih sredstava oslobaña se olovo.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 17
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
POJAM, OBLICI I IZVORI ENERGIJE<br />
Energija je sposobnost tijela da obavlja rad.<br />
Oblici energije su:<br />
• Mehanička energija,<br />
• Toplotna energija,<br />
• Hemijska energija,<br />
• Energija zračenja,<br />
• Električna energija i<br />
• Nuklearna energija.<br />
Izvori energije se prema postanku dijele na:<br />
• Primarne izvore energije,<br />
• Sekundarne izvore energije.<br />
Primarnim izvorima se smatraju nosioci energije u obliku u kakvom se<br />
nalaze u prirodi.<br />
Mogu biti:<br />
• Konvencionalni (obnovljivi i neobnovljivi izvori energije)<br />
• Nekonvencionalni.<br />
Jednostepenom ili višestepenom transformacijom primarnih izvora<br />
energije nastaju sekundarni izvori energije.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 18
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
PRIMARNI IZVORI ENERGIJE<br />
Konvencionalni<br />
Nekonvencionalna<br />
-ugalj<br />
-nafta<br />
-gas<br />
-nuklearna<br />
fuziona<br />
goriva.<br />
-vodena<br />
snaga<br />
-drvo I druge<br />
biljne<br />
materije<br />
Neobnovljivi<br />
Obnovljivi<br />
-ulje biljnih<br />
škrilaca I<br />
bitumanoznog<br />
pijeska<br />
-geotermalna<br />
energija<br />
-unutrašnja toplotna<br />
energija mora i<br />
okeana<br />
-sunčevna energija<br />
-energija vjetra<br />
-Energija plime i<br />
osjeke<br />
-Nuklearna fuziona<br />
goriva i Tečni<br />
vodonik.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 19
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
GORIVA<br />
Goriva su materije koje služe za dobijanje toplotne energije. Mada<br />
goriva se preradjuju u hemijske proizvode. Da bi neka materija mogla da<br />
se koristi kao gorivo, ona treba da ispuni sledeće tehno-ekonomske<br />
uslove:<br />
• Mora da se nalazi u prirodi u dovoljnoj količini;<br />
• Mora da posjeduje odreñenu brzinu sagorijevanja;<br />
• Da je lako pristupačna i jeftina;<br />
• Da je u normalnim uslovima manipulacije dovoljno postojana;<br />
• Da tačka paljenja nije preniska niti previsoka;<br />
• Da produkti sagorijevanja budu bezopasni po živi svijet.<br />
Goriva se sastoje od sagorljivog i nesagorljivog dijela. Sagorljivi ,<br />
organski dio se sastoji od ugljenika vodonika i njihovih jedinjenja.<br />
Nesagorljivi dio čine vlaga, mineralne materije (pepeo, azot i kiseonik).<br />
Sadržaj sagorljivih i nesagorljivih materija se može izraziti sledećom<br />
jednačnom:<br />
G+H+O+N+S+P+W=100%<br />
Gdje je:<br />
• C,H,O,N,S- sadržaj ovih elemenata u gorivu u procentima<br />
• P-sadržaj pepela,%<br />
• W- sadržaj vlage,%.<br />
Postoje dvije vrijednosti za toplotnu moć goriva: gornja i donja.<br />
Gornja toplotna moć predstavlja količinu toplote koja se oslobodi<br />
potpunim sagorijevanjem jedinice mase ili zapremine goriva.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 20
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Donja toplotna moć predstavlja količinu toplote koja se dobija kada se<br />
od gornje oduzme količina toplote koja je utrošena za isparavanje vode<br />
iz goriva.<br />
Podjela goriva<br />
Prema porijeklu se dijele na :<br />
• Prirodna i<br />
• Vještačka .<br />
Prema agregatnom stanju:<br />
• Čvrsta,<br />
• Tečna,<br />
• Gasovita.<br />
Prema namjeni na.<br />
• Klasična,<br />
• Raketna,<br />
• Nuklearna<br />
Čvrsta goriva dijele se na primarna i sekundarna. U primarna spadaju<br />
drvo, vlaknaste biljke i otpaci njihove prerade. A u sekundarna čvrsta<br />
goriva spadaju ona nastala iz primarnih goriva pod uticajem<br />
temperature, pritiska i vremena.<br />
Proces nastajanja ugljeva može se predstaviti na sledeći način:<br />
Povećanje procenta ugljenika<br />
Treset-lignit-mrki ugalj- kameni ugalj-antracit<br />
Kameni ugalj je najstarije čvrsto gorivo I ima toplotnu vrijednost od<br />
30 000-35 500 kJ/kg.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 21
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Prerada uglja- različitim postupcima prerade prirodnih čvrstih goriva<br />
dobijaju se proizvodi pod nazivom vještačka goriva u koje spadaju<br />
briketi, ugljenu prah koji se dobija mehaničkom preradom, dok<br />
hemijskom preradom se dobija koks, drveni ugalj i veoma važni tečni i<br />
gasoviti proizvodi.<br />
TEČNA GORIVA<br />
Dobila su veliki značaj sa pronalaskom motora sa unitrašnjim<br />
sagorijevanjem, a kasnije razvojem petro hemije. Prednosti u odnosu na<br />
čvrsta goriva su sledeća:<br />
Visok sadržaj sagorljive materije,<br />
Visoka energetska vrijednost,<br />
Sadržaj pepela i vode neznatan,<br />
Dobro se miješaju sa vazduhom, sagorijevanje se može bolje<br />
ragulisati i automatizovati.<br />
NAFTA (sirovi petroleum, zemno ulje) je jedna od najvažnijih i<br />
najkvalitetnijih mineralnih sirovina. Po hemijskom sastavu je smješa<br />
ugljovodonika ,a osim ugljovodonika sadrži azot, kiseonik i sumpor.<br />
Redovni pratioci su i voda i mineralne materije. Toplotna vrijednost<br />
nafte se kreće od 40 000-48 000 kJ/kg, što zavisi od hemijskog sastava, a<br />
toplotna vrijednost se povećava sa sadržajem vodonika odnosno najvišu<br />
energetsku vrijednost imaju nafte parafinske baze.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 22
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Prerada nafte- preradom nafte dobijaju se:<br />
Tečna goriva;<br />
Ulja i masti za podmazivanje;<br />
Petrohemijski proizvodi;<br />
Parafin, vazelin, sumporna jedinjenja i čadj.<br />
Za primarnu preradu nafte koristi se:<br />
Atmosferska destilacija,<br />
Vakum destilacija.<br />
Atmosferskom destilacijom koja se odvija u frakcionim kolonama dobija<br />
se:<br />
1. Primarni benzin;<br />
2. Primarni petroleum;<br />
3. Gasno ulje za pogon dizel motora;<br />
4. Ostatak od atmosferske destilacije.<br />
Benzin se dobija u temperaturnom interval od 35-200 stepeni C.<br />
U temperaturnom interval od 35-150 destiliše se laki benzin, a od<br />
140-200 destiliše se teški benzin, koji se upotreblava kao komponenta u<br />
proizvodnji petrolejskih i dizel frakcija, mlaznih goriva i kao naftni<br />
rastvarač i rastvarač masnoće.<br />
Oktanski broj je mjerilo kvaliteta benzina i definisan je kao maseni udeo<br />
u smjesi sa normalnim heptanom izraženom u % i predstavlja pokazatelj<br />
otpornosti goriva prema detonaciji.<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 23
Fakultet za mediteranske poslovne studije<br />
Poznavanje <strong>robe</strong> Page 24