Odnawialne i alternatywne źródła energii w Małopolsce 2007
Odnawialne i alternatywne źródła energii w Małopolsce 2007
Odnawialne i alternatywne źródła energii w Małopolsce 2007
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Odnawialne</strong> i <strong>alternatywne</strong> <strong>źródła</strong> <strong>energii</strong><br />
w <strong>Małopolsce</strong><br />
zbiór „dobrych praktyk”<br />
cz. II<br />
Kraków, listopad <strong>2007</strong>
SPIS TREŚCI<br />
WSTĘP 3<br />
Polityka ekologiczna województwa – odnawialne <strong>źródła</strong> <strong>energii</strong> 4<br />
Instytucje i programy wspomagające rozwój odnawialnych<br />
i alternatywnych źródeł <strong>energii</strong> 5<br />
Mała elektrownia wodna w Myślenicach 6-7<br />
System solarny w Klasztorze Cystersów w Szczyrzycu 8-9<br />
Kolektory słoneczne w Łętowni 10-11<br />
Biomasa z Niepołomic 12-13<br />
Mała elektrownia wodna przy stopniu Kościuszko na Wiśle 14-15<br />
Mała elektrownia wodna przy stopniu Łączany na Wiśle 16-17<br />
Spalanie biomasy w Korzennej 18-19<br />
Pompa ciepła w Trzebini 20-21<br />
Małe elektrownie wodne w Podczerwonem i Koniówce 22-23<br />
Andrychowskie kotły na biomasę 24-25<br />
System kolektorów słonecznych w Sułkowicach 26-27<br />
Odzysk ciepła w Dąbrowie Tarnowskiej 28-29<br />
Pompy ciepła w Oświęcimiu 30-31<br />
Kolektory słoneczne w Płazie 32-33<br />
Słoneczni Salwatorianie w Trzebini 34-35<br />
Basen geotermalny na Polanie Szymoszkowej w Zakopanem 36-37<br />
Kotły fluidalne w elektrowni Siersza 38-39<br />
Tynieckie pompy ciepła 40-41<br />
Mała elektrownia wodna w Smolicach 42-43<br />
Park Kulturowy Młynów Wodnych na Prądniku 44-45<br />
2<br />
ISBN: 978-83-920726-7-6
Wstęp<br />
Jednym z celów strategicznych rozwoju<br />
regionu jest zwiększenie udziału <strong>energii</strong><br />
ze źródeł odnawialnych w bilansie paliwowo-energetycznym<br />
regionu. Realizacja<br />
tego celu przyczyni się do oszczędzania<br />
zasobów surowców energetycznych<br />
oraz redukcji emisji zanieczyszczeń,<br />
zwłaszcza w kontekście obserwowanego<br />
ostatnio intensywnego rozwoju<br />
gospodarki.<br />
Wykorzystanie odnawialnych źródeł <strong>energii</strong><br />
zamiast paliw kopalnych jest najbardziej<br />
efektywną metodą ograniczenia<br />
emisji do atmosfery nie tylko tzw. gazów<br />
cieplarnianych jak dwutlenek węgla, ale<br />
także takich zanieczyszczeń atmosfery, jak<br />
tlenki siarki i azotu oraz pyły. Zastosowanie<br />
tych źródeł do wytwarzania <strong>energii</strong><br />
przynosi znaczny efekt ekologiczny zarówno<br />
w skali lokalnej, jak i globalnej. Ponadto<br />
wykorzystanie <strong>energii</strong> odnawialnej<br />
może przyczynić się do zwiększenia<br />
bezpieczeństwa energetycznego regionu,<br />
a zwłaszcza do poprawy zaopatrzenia<br />
w energię na terenach o słabo rozwiniętej<br />
infrastrukturze energetycznej.<br />
Niniejsza publikacja będąca kontynuacją<br />
ubiegłorocznej edycji „Popularyzacji<br />
dobrych praktyk z zakresu wykorzystania<br />
odnawialnych źródeł <strong>energii</strong>” zawiera<br />
kolejne przykłady możliwości wykorzystania<br />
<strong>energii</strong> wiatrowej, słonecznej,<br />
wodnej, geotermalnej oraz pochodzącej<br />
z biomasy w <strong>Małopolsce</strong>. Przedstawia<br />
rozwiązania techniczne infrastruktury<br />
służące do produkcji oraz przesyłu czystej<br />
<strong>energii</strong>, a także możliwości finansowania<br />
tego typu przedsięwzięć.<br />
Podniesienie poziomu wiedzy mieszkańców<br />
w zakresie ekorozwoju i zrozumienie<br />
zasad zrównoważonego rozwoju i<br />
ochrony środowiska pozwoli<br />
na podniesienie poziomu akceptacji<br />
społecznej dla działań zmierzających<br />
w kierunku rozwoju <strong>energii</strong> odnawialnej.<br />
W konsekwencji działania te przyczynią<br />
się do poprawy stanu jakości środowiska<br />
przyrodniczego oraz zapobiegną nieodwracalnym<br />
zmianom klimatu.<br />
Żywię głęboką nadzieję, że wydawnictwo<br />
to wzbudzi zainteresowanie instytucji<br />
publicznych, podmiotów gospodarczych<br />
oraz odbiorców indywidualnych<br />
tematyką odnawialnych źródeł <strong>energii</strong>, a<br />
w efekcie spowoduje wzrost liczby podejmowanych<br />
inicjatyw na rzecz ich<br />
wykorzystania.<br />
Marek Nawara<br />
Marszałek Województwa<br />
Małopolskiego<br />
3
Polityka ekologiczna województwa<br />
– odnawialne <strong>źródła</strong> <strong>energii</strong><br />
4<br />
Podstawowa odpowiedzialność samorządu<br />
województwa koncentruje się<br />
na nowoczesnym rozwoju gospodarczym,<br />
szeroko rozumianej sferze kulturowej<br />
oraz zrównoważonym gospodarowaniu<br />
środowiskiem i przestrzenią.<br />
30 stycznia 2006 r. Uchwałą Nr XL-<br />
I/527/06 Sejmik Województwa Małopolskiego<br />
przyjął Strategię Rozwoju<br />
Województwa Małopolskiego na lata<br />
<strong>2007</strong>-2013. Realizowana jest ona<br />
w dziewięciu obszarach polityki rozwoju<br />
województwa, w tym obszar dotyczący<br />
ochrony środowiska, w którym<br />
celem działań jest wysoka jakość życia<br />
w czystym i bezpiecznym środowisku<br />
przyrodniczym. W ramach tego obszaru<br />
rozwoju został wskazany kierunek<br />
polityki: VI.2 Ochrona powietrza<br />
i zwiększenie wykorzystania niekonwencjonalnych<br />
źródeł <strong>energii</strong>. Celem<br />
działań w zakresie ochrony powietrza<br />
jest spełnianie norm jakości powietrza<br />
atmosferycznego poprze redukcję<br />
emisji zanieczyszczeń oraz wzrost<br />
wykorzystania niekonwencjonalnych<br />
źródeł <strong>energii</strong>. Cel ten realizowany<br />
będzie poprzez budowę, rozbudowę<br />
i modernizację infrastruktury służącej<br />
do wykorzystania <strong>energii</strong> odnawialnej.<br />
Uchwałą nr XI/1333/07 w dniu<br />
24 września <strong>2007</strong> r., Sejmik Województwa<br />
Małopolskiego przyjął<br />
„Program ochrony środowiska Województwa<br />
Małopolskiego na lata <strong>2007</strong>-<br />
2014”. Dokument ten prezentuje działania<br />
do realizacji w latach <strong>2007</strong>-2010<br />
oraz w ogólnym zarysie kierunki działań<br />
do roku 2014. Celem nadrzędnym<br />
polityki ekologicznej województwa,<br />
sformułowanym w Programie, jest<br />
poprawa jakości życia mieszkańców<br />
województwa małopolskiego poprzez<br />
działania zmierzające do likwidacji<br />
zaniedbań w ochronie środowiska<br />
i racjonalnego gospodarowania jego<br />
zasobami.<br />
Długoterminowa polityka ochrony<br />
środowiska do roku 2014<br />
Cel: Spełnienie norm jakości powietrza<br />
atmosferycznego poprzez sukcesywną<br />
redukcję emisji zanieczyszczeń<br />
do powietrza.<br />
Kierunek działań:<br />
- Zwiększanie wykorzystania odnawialnych<br />
źródeł <strong>energii</strong>, w szczególności<br />
<strong>energii</strong> geotermalnej oraz wodnej.<br />
Plan działań krótkoterminowy na lata<br />
<strong>2007</strong>-2010<br />
Cel: Zwiększenie wykorzystania niekonwencjonalnych<br />
źródeł <strong>energii</strong>.<br />
Działania obejmują:<br />
- Budowę, rozbudowę i modernizację<br />
infrastruktury służącej do produkcji<br />
i przesyłu <strong>energii</strong> odnawialnej (energia<br />
wiatrowa, wodna, geotermalna, ogniwa<br />
słoneczne, biomas).<br />
- Aktywizację i wspieranie samorządów<br />
lokalnych w kierunku wykorzystania<br />
lokalnych zasobów OŹE.<br />
- Rozeznanie potrzeb i możliwości<br />
wykorzystania niekonwencjonalnych<br />
źródeł <strong>energii</strong> w województwie małopolskim.<br />
- Stworzenie bazy informacji o wykorzystaniu<br />
odnawialnych źródeł <strong>energii</strong>.<br />
- Zwiększenie udziału biopaliw<br />
w odniesieniu do paliw używanych<br />
w transporcie.<br />
- Promocję i wspieranie rozwoju odnawialnych<br />
źródeł <strong>energii</strong> oraz technologii<br />
zwiększających efektywne wykorzystanie<br />
<strong>energii</strong> i zmniejszających materiałochłonność<br />
gospodarki.<br />
- Prowadzenie upraw roślin energetycznych<br />
zwłaszcza na terenach<br />
o słabych parametrach rolniczych.
Instytucje wspomagające rozwój odnawialnych<br />
i alternatywnych źródeł <strong>energii</strong><br />
Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa<br />
al. Jana Pawła II 70, 00-175 Warszawa<br />
tel. 0800 38 00 84<br />
info@arimr.gov.pl, www.arimr.gov.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Bank Gospodarstwa Krajowego<br />
al. Jerozolimskie 7, 00-955 Warszawa<br />
tel. 0-801 66 76 55<br />
bgk@bgk.com.pl, www.bgk.com.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Bank Ochrony Środowiska S.A.<br />
al. Jana Pawła II 12, 00-950 Warszawa<br />
tel. 022 85 08 720<br />
bos@bosbank.pl, www.bosbank.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Fundacja EkoFundusz<br />
ul. Bracka 4, 00-502 Warszawa<br />
tel. 022 62 12 704<br />
info@ekofundusz.org.pl, www.ekofundusz.org.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Fundacja Wspomagania Wsi<br />
ul. Belottiego1, 01-022 Warszawa<br />
tel. 022 63 62 571-75<br />
fww@fww.org.pl, www.fww.org.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Fundusz na rzecz Globalnego Środowiska UNDP w Polsce<br />
(Global Environment Facility – GEF)<br />
al. Niepodległości 186, 00-608 Warszawa<br />
tel. 022 82 54 597<br />
przemek.czajkowski@undp.org, www.undp.org.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego<br />
ul. Wspólna 2/4, 00-926 Warszawa<br />
tel. 022 46 13 000<br />
www.mrr.gov.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Ministerstwo Środowiska<br />
ul. Wawelska 52/54, 00-922 Warszawa<br />
tel. 022 57 92 900<br />
info@mos.gov.pl, www.mos.gov.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej<br />
ul. Konstruktorska 3a, 02-673 Warszawa<br />
tel. 022 45 90 100<br />
fundusz@nfosigw.gov.pl, www.nfosigw.gov.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Norweski Mechanizm Finansowy i Mechanizm Finansowy<br />
Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG)<br />
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Departament Programów Pomocowych<br />
i Pomocy Technicznej<br />
ul. Wspólna 2/4, 00-926 Warszawa<br />
tel. 022 46 13 918<br />
eog@mrr.gov.pl, www.eog.gov.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego<br />
Departament Środowiska i Rozwoju Obszarów Wiejskich<br />
ul. Basztowa 22, 31-156 Kraków<br />
tel. 012 63 03 140<br />
amas@malopolska.mw.gov.pl, www.malopolskie.pl<br />
—————————————————————————————–————————<br />
Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej<br />
w Krakowie<br />
ul. Kanonicza 12, 31-002 Kraków<br />
tel. 012 42 29 490<br />
biuro@wfos.krakow.pl, www.wfos.krakow.pl<br />
5
Mała elektrownia wodna w Myślenicach<br />
Myślenice usytuowane są 30 km<br />
na południe od Krakowa, przy głównej<br />
drodze w kierunku Zakopanego. Leżą<br />
w dolinie rzeki Raby otoczone malowniczymi<br />
wzgórzami Beskidu Makowskiego<br />
i Pogórza Wielickiego. Budowa<br />
geologiczna terenu wykształciła charakterystyczne<br />
w tej okolicy głęboko<br />
wycięte doliny. Do Raby spływają<br />
dziesiątki potoków i strumieni z północnych<br />
zboczy Lubomira i Łysiny,<br />
tworząc łagodne wzniesienia i pagórki,<br />
miejsca ulubionych pieszych i rowerowych<br />
wycieczek myśleniczan.<br />
Gmina Myślenice liczy ponad<br />
40 tys. mieszkańców, z których niecała<br />
połowa zamieszkuje miasto.<br />
Raba i niektóre jej dopływy mają<br />
znaczący potencjał energetyczny,<br />
który mógłby zostać wykorzystany<br />
przez małą energetykę wodną, jednak<br />
inwestycje w tym zakresie są bardzo<br />
rzadkie i trudne do zrealizowania. Tym<br />
bardziej godni zauważenia są inwestorzy<br />
decydujący się na podjęcie ryzyka.<br />
Już w okresie międzywojennym działała<br />
w Myślenicach elektrownia zbudowana<br />
przez miejscowego przedsiębiorcę<br />
Jana Hołuja. Zaopatrywała w prąd<br />
kuźnię, stolarnię, tartak, kilka prywatnych<br />
domów i uliczne latarnie. Dzięki<br />
Hołujowi pojawił się w Myślenicach<br />
pierwszy jaz, miejsce kąpieli i wodnych<br />
zabaw turystów przyjeżdżających<br />
do dzielnicy rekreacyjnej miasta,<br />
a jego główne ulice nie tonęły w mroku.<br />
Dzisiaj przy innym myślenickim<br />
jazie, kilkaset metrów w górę<br />
rzeki zainstalowano małą elektrownię<br />
wodną.<br />
6
GMINA MYŚLENICE, POWIAT MYŚLENICKI<br />
200 kW. Energia sprzedawana jest<br />
do sieci, odbiera ją Zakład Energetyczny<br />
spółki Enion S.A. a świadectwa<br />
pochodzenia <strong>energii</strong> czyli tzw. „zielone<br />
certyfikaty” firma Polenergia S.A.<br />
z Warszawy.<br />
Źródła finansowania<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Inwestycja ma już także swoją historię.<br />
Przez wiele lat wszyscy przejeżdżający<br />
Zakopianką wzdłuż Raby obserwowali<br />
ciągnący się kilometrami<br />
„plac budowy” związany z regulacją<br />
rzeki, a na wysokości jazu powstającą<br />
powoli elektrownię. Pierwsze prace<br />
rozpoczęły się w 2000 roku, ale nie<br />
przyniosły zamierzonego efektu. Brakowało<br />
automatyki, nie sprawdziły się<br />
zaplanowane w pierwotnym projekcie<br />
dwie turbiny Francisa, elektrownia nie<br />
wykorzystywała więc swojego potencjału<br />
i nie pracowała na spłatę kredytu.<br />
Utknęła w miejscu. Drugi i obecny<br />
właściciel zmodernizował obiekt, instalując<br />
pełną automatykę i nową<br />
rozdzielnię wyprowadzenia mocy,<br />
wymieniając turbiny na dwa Kaplany<br />
o średnicy 1110 mm, dwie przekładnie<br />
planetarne i generatory po 110 kW.<br />
Dzisiejsza elektrownia, zrealizowana<br />
przez firmę Wodel z Nowej Soli, wyposażona<br />
jest także w sondy hydrostatyczne<br />
do określania poziomu zwierciadła<br />
wody oraz system elektronicznego<br />
powiadamiania o wielkości produkcji,<br />
czy stanach zagrożenia.<br />
Jej maksymalna moc – przy spadzie<br />
nominalnym 3,5 m i średnim rocznym<br />
przepływie 9,83 m 3 /s - wynosi<br />
Wartość elektrowni oceniana jest<br />
na ponad 3 mln zł. Same prace modernizacyjne<br />
kosztowały około miliona<br />
złotych, z których 70 % właściciel<br />
sfinansował z pomocą kredytu uzyskanego<br />
z Wojewódzkiego Funduszu<br />
Ochrony Środowiska i Gospodarki<br />
Wodnej w Krakowie, resztę ze środków<br />
własnych. Ponieważ inwestycja<br />
uzyskała zaplanowany efekt ekologiczny,<br />
przewiduje się, że część kredytu<br />
zostanie umorzona.<br />
7
System solarny w Klasztorze Cystersów<br />
w Szczyrzycu<br />
8<br />
Szczyrzyc znajduje się w północnozachodniej<br />
części powiatu limanowskiego,<br />
w gminie Jodłownik, około<br />
50 km na południowy-wschód<br />
od Krakowa. Leży w pięknej okolicy,<br />
w dolinie Stradomki, na pograniczu<br />
Beskidu Wyspowego i Pogórza Wiśnickiego.<br />
Ludność Szczyrzyca liczy<br />
niewiele ponad 500 mieszkańców,<br />
choć jest to miejsce o niezwykłej<br />
historii, które było niegdyś stolicą<br />
jednego z największych powiatów<br />
w <strong>Małopolsce</strong>. Ze względu na bliskość<br />
gór klimat w tej okolicy jest dosyć<br />
ostry ze średnią temperaturą w styczniu<br />
-4 o C a w lipcu 14 o C. Aż jedna<br />
czwarta roku jest tu zazwyczaj pochmurna<br />
i niemal tak samo długo leży<br />
śnieg. Tym bardziej warta zauważenia<br />
na tym terenie wydaje się inwestycja<br />
wykorzystująca energię słoneczną.<br />
Klasztor Cystersów w Szczyrzycu<br />
ufundował wojewoda krakowski<br />
Teodor Cedro w 1234 roku. Założone<br />
wówczas opactwo sprawowało pieczę<br />
nad kilkudziesięcioma parafiami<br />
i było ważnym centrum kulturalnym<br />
i gospodarczym regionu przez stulecia.<br />
Historia klasztoru odnotowuje<br />
najazdy Tatarów, Szwedów<br />
i „zbójników”, którzy wielokrotnie<br />
go plądrowali. Dzisiaj w XVII wiecznym<br />
spichlerzu znajduje się muzeum,<br />
budynek starego browaru<br />
bezustannie ratowany jest przed<br />
popadnięciem w ruinę, a kalendarz<br />
ostatnich lat publikowany na wirtualnych<br />
stronach opactwa pełen jest<br />
dat zakończenia kolejnych etapów<br />
renowacji kaplic, obrazów<br />
i budynków. Na liście przedsięwzięć<br />
służących zachowaniu dziedzictwa<br />
klasztoru znalazła się także inwestycja<br />
wykorzystująca odnawialne <strong>źródła</strong><br />
<strong>energii</strong>, która wspomaga przygo-
GMINA JODŁOWNIK, POWIAT LIMANOWSKI<br />
towanie ciepłej wody użytkowej<br />
oraz poprawia stan środowiska.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Na wzniesieniu za głównym budynkiem<br />
klasztoru zainstalowano<br />
na specjalnych konstrukcjach wsporczych<br />
14 kolektorów słonecznych<br />
typu WOLF TopSON F3. Ustawiono<br />
je w dwóch zespołach po siedem<br />
sztuk. Każdy kolektor ma całkowitą<br />
powierzchnię 2,3 m 2 , powierzchnię<br />
aktywnego absorbera 2 m 2, pojemność<br />
1,7 l i waży 40 kg. Całość systemu<br />
to, prócz kolektorów, kompletna<br />
stacja pompowa z pompą obiegową<br />
Grundfoss UPS 25-80 oraz instalacja<br />
solarna z miedzianych rur.<br />
Medium transferowym jest roztwór<br />
glikolu propylenowego z dodatkami.<br />
Instalację zabezpiecza przed nadmiernym<br />
wzrostem ciśnienia zawór<br />
bezpieczeństwa oraz przepompowe<br />
naczynie wzbiorcze Reflex S80 R1.<br />
Energia cieplna z kolektorów przekazywana<br />
jest za pomocą wężownic<br />
wodzie zgromadzonej w dwóch<br />
podgrzewaczach pojemnościowych<br />
o pojemności 500 dm 3 każdy. System<br />
ten jest w stanie wyprodukować<br />
w ciągu roku 19,6 tys. kWh <strong>energii</strong><br />
cieplnej.<br />
Źródła finansowania<br />
Od pomysłu na inwestycję w klasztorze<br />
do jej finalizacji upłynęło kilka lat.<br />
Tyle czasu potrzebne było na zgromadzenie<br />
niezbędnych środków<br />
i funduszy oraz zapewnienie przedsięwzięciu<br />
wsparcia ze strony Wojewódzkiego<br />
Funduszu Ochrony Środowiska<br />
i Gospodarki Wodnej w Krakowie.<br />
Na całkowity budżet w wysokości<br />
77 714,21 zł złożyło się 28% dotacji<br />
WFOŚiGW i 72% środków własnych<br />
opactwa.<br />
9
Kolektory słoneczne w Łętowni<br />
10<br />
Łętownia to miejscowość położona<br />
na wysokości 470 m n.p.m. na styku<br />
Beskidu Makowskiego i Wyspowego,<br />
w dolinie rzeki Łętówki. Usytuowanie<br />
wpływa na charakter klimatu Łętowni,<br />
który cechują niskie średnie temperatury,<br />
duża liczba opadów i oddziaływanie<br />
wiatrów halnych. Okolica<br />
jest zasobna w wodę, która tryskając<br />
z licznych źródeł pokrywa<br />
cały teren gęstą siecią potoków.<br />
Potoki te bywają tajemnicze i niedostępne,<br />
zwłaszcza w swoich górnych<br />
odcinkach, gdzie często zamieniają<br />
się w wodospady. W średniowieczu<br />
przez Łętownię przebiegał ważny<br />
szlak handlowy z Krakowa na Węgry<br />
zwany "drogą polską". Mimo to zaludnienie<br />
tych terenów było bardzo<br />
małe ze względu na trudne warunki<br />
naturalne i dzikie zwierzęta. Dzisiaj<br />
Łętownia liczy 2800 mieszkańców.<br />
Wędrując po Łętowni można jeszcze<br />
znaleźć tradycyjne domy drewniane<br />
z XIX wieku, które niegdyś zamieszkiwali<br />
kliszczacy na południe<br />
od rzeki Krzczonówki. Jednak coraz<br />
częściej ta zabudowa ustępuje pola<br />
nowoczesnej architekturze, współczesnym<br />
stylom, które próbują<br />
współgrać z tradycją. Budynek Zespołu<br />
Szkół w Łętowni jest funkcjonalny<br />
i przestronny, został rozbudowany<br />
i powiększony o pomieszczenia<br />
przeznaczone na salę gimnastyczną,<br />
które mogą być wykorzystywane<br />
do celów organizacji imprez<br />
rekreacyjno-sportowych, gdyż wyposażone<br />
są w zaplecze kulinarne.<br />
W czasie letnich wakacji szkoła może<br />
być teraz miejscem kolonii i obozów<br />
młodzieżowych, co powoduje<br />
znaczne zwiększenie zapotrzebowania<br />
budynku w tym okresie na ciepłą<br />
wodę użytkową.
GMINA JORDANÓW, POWIAT SUSKI<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Przez siedem miesięcy 2006 roku<br />
Zespół Szkół w Łętowni zmieniał się<br />
po raz kolejny. Tyle trwały prace<br />
i procedury związane z przeprowadzeniem<br />
postępowania przetargowego,<br />
pozyskaniem dofinansowania<br />
oraz wykonaniem instalacji w budynku.<br />
Celem przedsięwzięcia była<br />
modernizacja systemu przygotowania<br />
ciepłej wody użytkowej poprzez<br />
wykonanie instalacji kolektorów<br />
słonecznych współpracujących<br />
z istniejącym źródłem ciepła – kotłownią<br />
gazową o mocy 344 kW.<br />
Na dachu budynku szkoły zamontowano<br />
24 kolektory słoneczne<br />
(w dwóch rzędach po dwanaście<br />
sztuk) o łącznej powierzchni absorpcyjnej<br />
51,12 m 2 i mocy 40,8 kW.<br />
Zainstalowany system wyposażony<br />
jest w stację pompową i zasobniki<br />
ciepła wraz z automatyką. Uzyskana<br />
z niego energia może pokryć 45%<br />
zapotrzebowania całego obiektu<br />
na ciepłą wodę użytkową (120 GJ<br />
rocznie).<br />
Źródła finansowania<br />
Całkowity koszt instalacji wyniósł<br />
130 524 zł, z czego 51 120 zł stanowiła<br />
dotacja z EkoFunduszu,<br />
a 48 960 zł wsparcie z Wojewódzkiego<br />
Funduszu Ochrony Środowiska<br />
i Gospodarki Wodnej w Krakowie.<br />
11
Biomasa z Niepołomic<br />
temu miejscu dawną świetność. Dziś<br />
w mieście żyje ponad 8 tys. mieszkańców.<br />
W styczniu 2003 roku w niepołomickiej<br />
oczyszczalni ścieków zaczęto<br />
realizację jednego z najciekawszych<br />
przedsięwzięć ostatnich lat w <strong>Małopolsce</strong>.<br />
Biorąc pod uwagę podobieństwo<br />
komunalnych osadów ściekowych<br />
do innych rodzajów materiałów<br />
organicznych określanych jako<br />
biomasa próbowano znaleźć optymalny<br />
sposób ich utylizacji. Wybór<br />
padł na współspalanie odwodnionych<br />
w wirówce osadów ściekowych<br />
wraz z klasyczną biomasą i wykorzystanie<br />
uzyskanego w procesie spalania<br />
ciepła. Powstałą energię cieplną<br />
mogą teraz wykorzystywać lokalne<br />
systemy grzewcze, redukując<br />
spalanie paliw kopalnych.<br />
12<br />
Niepołomice leżą 24 km na południowy<br />
wschód od centrum Krakowa,<br />
w powiecie wielickim nad Wisłą.<br />
W XIV wieku król Kazimierz Wielki<br />
zbudował na granicy „niepołomnej”<br />
puszczy zamek myśliwski i wystawił<br />
piękny, gotycki kościół. Zamek stał<br />
się zaczynem osady, która przetrwała<br />
wieki i przekształciła się w dzisiejsze,<br />
nowoczesne miasto. Rezydencja<br />
Jagiellonów, miejsce, w którym niejednokrotnie<br />
ważyły się losy Polski<br />
i Europy z biegiem lat pozostały<br />
tylko historycznym wspomnieniem.<br />
W czasach po II wojnie światowej<br />
królewski zamek popadł w ruinę<br />
a Niepołomice stały się prowincjonalnym<br />
miasteczkiem. Dopiero lata<br />
90-te ubiegłego stulecia przywróciły<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Osad ściekowy prowadzony jest<br />
do mieszalnika, gdzie poprzez kontakt<br />
z odpowiednimi materiałami<br />
(trociny, wapno palone, gruby pył)<br />
pozbywa się wilgoci i uzyskuje sypką<br />
postać.<br />
Mieszalnik pełni rolę zasobnika<br />
o pojemności ok. 2 m 3 . Po przetarciu<br />
materiału przez kratę o oczku<br />
20 mm transportuje się go do<br />
dwóch zasobników dozowników, a<br />
stamtąd do spalarki. Następuje spalenie<br />
osadów ze zrębkami, a wypalony<br />
gruby popiół usuwany jest do<br />
kontenera i wywożony na składowisko.<br />
Drobniejsze frakcje dopalają się<br />
we freebordzie spalarki i wytrącają<br />
w komorze osadczej. Później w mia-
GMINA NIEPOŁOMICE, POWIAT WIELICKI<br />
WSPÓŁSPALANIE OSADÓW O WILGOTNOŚCI OK. 80% Z BIOMASĄ<br />
rę potrzeby dodawane są do surowego<br />
osadu jako materiał stabilizujący.<br />
Nadmiar materiału usuwany<br />
jest wraz z popiołem. Gazy spalinowe<br />
ze spalarki podgrzewają powietrze<br />
pierwotne oraz wodę<br />
do wykorzystania na cele centralnego<br />
ogrzewania i ciepłej wody użytkowej.<br />
Zastosowanie tej technologii<br />
umożliwiło utylizację osadów ściekowych<br />
w miejscu ich powstawania,<br />
bez konieczności transportu i składowania,<br />
a dzięki wykorzystaniu<br />
ciepła ze spalania osadów i zrębków<br />
do ogrzewania oczyszczalni pozwoliło<br />
także na rezygnację z dotychczasowego<br />
ogrzewania elektrycznego.<br />
Źródła finansowania<br />
Koszt całego projektu wyniósł<br />
1,14 mln euro, z czego aż 55 %<br />
Niepołomice uzyskały z Unii Europejskiej<br />
w ramach V Programu Ramowego,<br />
a 15% z funduszy Komitetu<br />
Badań Naukowych (Od 2005 roku<br />
Rada Nauki działająca przy Ministerstwie<br />
Nauki i Szkolnictwa Wyższego).<br />
13
Mała elektrownia wodna przy stopniu Kościuszko<br />
na Wiśle<br />
Stopień wodny Kościuszko usytuowany<br />
jest na 66+400 kilometrze<br />
rzeki Wisły, w pobliżu południowej<br />
obwodnicy Krakowa. W skład konstrukcji<br />
stopnia wchodzi jaz, śluza<br />
i zapora ziemna. Poniżej jazu na prawym<br />
brzegu rzeki zlokalizowana jest<br />
mała elektrownia wodna wybudowana<br />
przez Fundację ks. Siemaszki dla potrzeb<br />
centrum edukacyjnego<br />
„Radosna Nowina 2000” w Piekarach.<br />
Dnia 19 marca 2001 roku Starostwo<br />
Powiatowe w Krakowie wydało decyzję<br />
wodnoprawną o wykorzystaniu<br />
spiętrzonej wody rzeki Wisły dla celów<br />
energetycznych.<br />
W małej hydroenergetyce stosowany<br />
jest podział ze względu na wielkość<br />
mocy na trzy grupy: mikroelektrownie<br />
do 100 kW, minielektrownie do<br />
0,5 MW i małe elektrownie do 5 MW.<br />
Można je także dzielić w zależności<br />
od wysokości spadu na niskospadowe<br />
do 20 metrów, średniospadowe<br />
do 150 metrów i wysokospadowe,<br />
powyżej. Elektrownia na stopniu Kościuszko<br />
z trzema megawatami zainstalowanej<br />
mocy i około czterema<br />
metrami spadu należy do grupy małych<br />
niskospadowych. Pomysł jej budowy<br />
zrodził się już w 1998 roku,<br />
podczas pobytu Wizytatora Polskiej<br />
Prowincji Zgromadzenia Księży Misjonarzy<br />
w Szwajcarii. Pomysłem zainteresowała<br />
się szwajcarska fundacja<br />
Praxedis i bardzo szybko przystąpiono<br />
do jego realizacji.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Elektrownia składa się z kilku elementów:<br />
ujęcia wody, kanału energetycznego,<br />
którym woda doprowadzana<br />
jest do turbin oraz do istniejącego<br />
14
GMINA KRAKÓW, POWIAT GRODZKI<br />
obok toru kajakowego, bloku elektrowni,<br />
przepławki dla ryb i kanału<br />
wylotowego. Kanał ujęcia wody<br />
ma ponad 40 m szerokości i dno<br />
umocnione materacem faszynowokamiennym,<br />
kanał energetyczny,<br />
żelbetowy – ponad 100 m długości,<br />
blok elektrowni z płytą wypadową i<br />
wylotem jest także konstrukcją żelbetową.<br />
W elektrowni zainstalowano<br />
3 turbiny poziome rurowe Kaplana o<br />
średnicy wirnika 2240 mm oraz synchroniczne<br />
generatory firmy Siemens<br />
IFC2 632. System sterowania został w<br />
pełni zautomatyzowany i umożliwia<br />
awaryjne bezobsługowe odstawianie<br />
turbozespołów w przypadku zaniku<br />
napięcia w sieci odbiorczej, awarii<br />
turbozespołów, zalania stropu maszyn<br />
w czasie wezbrania, nagłego spadku<br />
poziomu górnej wody, albo konieczności<br />
doboru optymalnego sterowania<br />
pracą turbozespołów w zależności od<br />
ilości wody będącej w danej chwili do<br />
dyspozycji. Elektrownia posiada zdalny<br />
monitoring stanów eksploatacyjnych.<br />
Źródła finansowania<br />
Zyski ze sprzedaży <strong>energii</strong> z elektrowni<br />
stanowią zabezpieczenie finansowe<br />
statutowej działalności Fundacji<br />
i przeznaczone są przede wszystkim<br />
na kształcenie młodzieży najuboższej<br />
i najbardziej potrzebującej. 15
Mała elektrownia wodna przy stopniu Łączany<br />
na Wiśle<br />
16<br />
Łączany leżą na prawym brzegu<br />
Wisły, w powiecie wadowickim,<br />
w gminie Brzeźnica. Najdawniejsze<br />
wzmianki na temat tej miejscowości<br />
pochodzą z XII wieku. Wiek później<br />
książę Władysław Opolski przekazał<br />
ją benedyktynom z Tyńca, w których<br />
posiadaniu pozostała aż<br />
do 1815 roku. W 1813 roku wieś<br />
niemal doszczętnie zniszczył ogromny<br />
pożar. W latach sześćdziesiątych ubiegłego<br />
stulecia na 38+580 kilometrze<br />
rzeki Wisły, przy drodze powiatowej<br />
Łączany - Rusocice zbudowano stopień<br />
wodny. Konstrukcja stopnia<br />
stanowiła część programu zabudowy<br />
górnej Wisły. Stopień wodny<br />
Łączany składał się z jazu piętrzącego<br />
z przepławką dla ryb, zapory ziemnej<br />
czołowej oraz obwałowań bocznych.<br />
Od czerwca 2002 roku do stycznia<br />
2004 roku przy stopniu Łączany trwała<br />
budowa przyjaznej dla środowiska<br />
małej elektrowni wodnej<br />
o zainstalowanej mocy 2,5 MW. Inwestorem<br />
był Zespół Zbiorników Wodnych<br />
Czorsztyn-Niedzica-Sromowce<br />
Wyżne S.A. Elektrownia od momentu<br />
rozpoczęcia działania znacznie poprawiła<br />
parametry czystości wody. Turbiny,<br />
napowietrzając wodę obniżają<br />
poziom jej biologicznego zanieczyszczenia<br />
a kraty wlotowe przy ujęciu<br />
wody wyłapują śmieci płynące rzeką.<br />
Uruchomienie elektrowni wpłynęło na<br />
zmniejszenie emisji zanieczyszczeń<br />
atmosferycznych w regionie, a jej<br />
praca nie jest słyszalna nawet na<br />
drodze biegnącej koroną zapory.
GMINA BRZEŹNICA, POWIAT WADOWICKI<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Na elektrownię składa się kilka elementów:<br />
kanał dopływowy, przepust<br />
pod drogą, kanał łączący przepust<br />
z blokiem siłowni, blok siłowni<br />
z wypadem i kanał odpływowy. Kanał<br />
doprowadzający wodę do elektrowni<br />
jest kanałem otwartym o długości<br />
ponad 150 m z dnem umocnionym<br />
warstwą geowłókniny oraz materacy<br />
siatkowo–kamiennych o grubości<br />
30 cm. Pod drogą Łączany – Rusocice<br />
zbudowany jest przepust w formie<br />
zamkniętego kanału, który połączony<br />
jest z blokiem siłowni monolityczną<br />
konstrukcją żelbetową. Blok siłowni<br />
jest także konstrukcją żelbetową<br />
wykonaną w ścianach grodzy ze stalowych<br />
profili. Ściany bloku mają grubość<br />
50 cm. W elektrowni Łączany<br />
zastosowana została turbina Kaplana<br />
pionowa oraz generator synchroniczny<br />
o mocy 230 kW. Kanał odpływowy<br />
ma 185 m i dno umocnione materacem<br />
siatkowo-kamiennym. Spad elektrowni<br />
wynosi 5,4 m. Elektrownia jest<br />
bezobsługowa i całkowicie zautomatyzowana.<br />
Do jej obsługi wystarczy<br />
jedna osoba pełniąca dyżur telefoniczny.<br />
W razie jakichkolwiek problemów<br />
technicznych lub sytuacji awaryjnej,<br />
elektrownia sama się wyłącza.<br />
Źródła finansowania<br />
Koszt całej inwestycji wyniósł<br />
ok. 16 mln zł, z czego część pochodziła<br />
ze środków własnych inwestora,<br />
część z kredytu preferencyjnego Narodowego<br />
Funduszu Ochrony Środowiska<br />
i Gospodarki Wodnej.<br />
17
Spalanie biomasy w Korzennej<br />
18<br />
Korzenna leży na terenie pagórkowatej<br />
krainy Pogórza Rożnowsko-<br />
Ciężkowickiego, na południowowschodnich<br />
rubieżach powiatu nowosądeckiego,<br />
na północ od kotliny<br />
sądeckiej. Wzgórza w tej okolicy<br />
są przeważnie spłaszczone, a w ich<br />
grzbiety wcinają się wąskie jary.<br />
W obrębie gminy znajduje się rezerwat<br />
„Diable Skały” oraz leśny rezerwat<br />
chroniący stare cisy w Mogilnie.<br />
Teren gminy o powierzchni jedenastu<br />
hektarów zamieszkuje dzisiaj ponad<br />
13 tys. mieszkańców. Nadanie miejscowości<br />
imienia „Korzenna” przypisuje<br />
się królowi Kazimierzowi Wielkiemu.<br />
Pierwotnie, od XIV do XVII<br />
wieku Korzenną władał ród Strzemieńczyków<br />
herbu Strzemień, który<br />
z czasem przybrał nazwisko<br />
„Korzeński”, później dostała się ona<br />
w ręce Strońskich i Koczanowiczów,<br />
a po śmierci Aleksandra Józefa Koczanowicza<br />
w 1952 roku została<br />
wyprzedana miejscowym chłopom.<br />
Korzenna jest gminą typowo rolniczą,<br />
w której dominuje produkcja roślinna<br />
i sadownictwo, zwłaszcza uprawa<br />
zbóż i krzewów jagodowych. Większość<br />
gospodarstw to gospodarstwa<br />
małe, do 5 ha gruntu. W gminie<br />
działają także zakłady produkujące<br />
meble i materiały budowlane oraz<br />
piekarnie i ubojnie. Osadnictwo<br />
w dużej części szesnastu sołectw,<br />
które tworzą gminę skupione jest<br />
w dolinach. Pojawia się coraz więcej<br />
gospodarstw agroturystycznych,<br />
które wykorzystują naturalny potencjał<br />
Korzennej jako miejsca do rekreacji<br />
i wypoczynku.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
W 2004 roku Urząd Gminy Korzenna<br />
przystąpił do realizacji inwestycji<br />
wymiany jednego z kotłów centralnego<br />
ogrzewania. Przedsięwzięcie miało<br />
na celu wykorzystanie odnawialnego<br />
<strong>źródła</strong> <strong>energii</strong> występującego<br />
na terenie gminy, jakim jest biomasa.<br />
Początkowo w planach gminy<br />
było wykorzystanie własnej plantacji<br />
wierzby energetycznej, na której
GMINA KORZENNA, POWIAT NOWOSĄDECKI<br />
również hodowane miały być sadzonki<br />
roślin dla kolejnych potencjalnych<br />
plantacji. Zainstalowany kocioł Moderator<br />
z podajnikiem na biomasę<br />
ma moc 250 kW i waży 2 t. Jest<br />
to wodny, niskotemperaturowy kocioł<br />
grzewczy o konstrukcji stalowej,<br />
przystosowany do spalania odpadowych<br />
paliw stałych. Może być opalany<br />
wszelkiego rodzaju paliwami stałymi<br />
(trociny, drewno kawałkowe,<br />
zrzynki, słoma, kora lub torf). Utrzymanie<br />
stałej temperatury wody<br />
w kotle zapewnia układ nawiewu<br />
składający się z wentylatora i sterownika.<br />
Zainstalowany kocioł jest jednym<br />
z dwóch pracujących w systemie<br />
centralnego ogrzewania. Opalany<br />
jest zrębkami z okolicznych lasów<br />
i materiałem pozyskiwanym przy<br />
okazji utrzymywania porządku przy<br />
drogach gminnych. Produkowana<br />
w nim energia wykorzystywana<br />
jest do ogrzewania budynku Urzędu<br />
Gminy, Komisariatu Policji, Ochotniczej<br />
Straży Pożarnej oraz Ośrodka<br />
Zdrowia.<br />
Źródła finansowania<br />
Koszt zakupu kotła wyniósł 50 tys. zł.<br />
Inwestycja została sfinansowana ze<br />
środków własnych gminy.<br />
19
Pompa ciepła w Trzebini<br />
20<br />
Trzebinia leży na pograniczu Wyżyny<br />
Olkuskiej, Pagórów Jaworznickich<br />
i Rowu Krzeszowickiego, w zachodniej<br />
części województwa małopolskiego,<br />
w powiecie chrzanowskim. Historia<br />
okolic Trzebini sięga czasów kultury<br />
łużyckiej. W średniowieczu tereny<br />
te należały do państwa wielkomorawskiego,<br />
a od XV wieku kolejno<br />
do rodu Karwaczjanów, Kezingerów<br />
i Tęczyńskich. Pomiędzy XVI a XIX<br />
wiekiem Trzebinia była w posiadaniu<br />
rodziny Szilhra vel Silhra aż do lat<br />
dwudziestych XIX wieku, kiedy została<br />
sprzedana za długi.<br />
Od początku XIX wieku rozwijał się<br />
w Trzebini przemysł surowcowy,<br />
kopalnie węgla, galmanu, huty cynku<br />
i szkła. Od początku XX wieku zaczęły<br />
działać zakłady tłuszczowe, rafineria<br />
nafty, elektrownia i cementownia.<br />
Rozwój przemysłu stał się podłożem<br />
ekspansji ruchów lewicowych i religijnych.<br />
Parafia Niepokalanego Serca<br />
NMP powstała w 1946 roku. Do budowy<br />
pierwszej drewnianej świątyni<br />
wykorzystano materiał z rozbieranych<br />
właśnie baraków oświęcimskiego<br />
obozu zagłady. Murowany kościół<br />
pojawił się dopiero w latach 90-tych<br />
ubiegłego wieku.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Prace przygotowawcze do instalacji<br />
pompy ciepła w Kościele trwały<br />
12 miesięcy i zakończyły się 1 grudnia<br />
2003 roku. Pompa ma<br />
moc 70 kW. Jest to urządzenie typu<br />
woda-woda, dla którego dolne źródło<br />
ciepła stanowi płynąca pobliską<br />
rzeczką Kozi Bród woda zrzutowa<br />
z elektrowni. Przy ujęciu biorczym<br />
działa pompa zanurzeniowa, pompująca<br />
wodę do parownika. Tam jest<br />
ona chłodzona o 4°C, a później zrzucana<br />
do rzeczki, kilkanaście metrów<br />
poniżej ujęcia biorczego. Podczas<br />
chłodzenia pompa odbiera z wody<br />
ciepło i przekazuje je do górnego<br />
<strong>źródła</strong> na wyższy poziom temperaturowy.<br />
Tutaj znajduje się zbiornik<br />
buforowy wypełniony wodą. Pompa<br />
utrzymuje temperaturę wody w zbiorniku<br />
na poziomie zadanym w programie<br />
sterownika, czyli pomiędzy 30°C<br />
a 60°C. Ze zbiornika buforowego<br />
ciepła woda podawana jest dalej<br />
do instalacji centralnego ogrzewania.
GMINA TRZEBINIA, POWIAT CHRZANOWSKI<br />
Układ górnego <strong>źródła</strong> jest układem<br />
zamkniętym. Ciepła woda użytkowa<br />
jest podgrzewana poprzez wymiennik<br />
płytowy i magazynowana w zbiorniku.<br />
Zestaw posiada sterownik mikroprocesorowy,<br />
który steruje załączaniem<br />
pompy głębinowej oraz pomp<br />
obiegowych i utrzymuje zaprogramowaną<br />
temperaturę. Jest wyposażony<br />
w zabezpieczenie przed spadkiem<br />
lub wzrostem ciśnienia obiegu czynnika<br />
roboczego. Pomiędzy pompą<br />
a instalacją górnego <strong>źródła</strong> ciepła<br />
zamontowane są zawory odcinające<br />
oraz węże elastyczne Filbor. Pozyskana<br />
energia wykorzystywana jest<br />
do ogrzewania dolnego i górnego<br />
Kościoła o łącznej powierzchni<br />
140 m 2 oraz budynku plebanii<br />
o powierzchni 650 m 2 .<br />
Źródła finansowania<br />
Parafia starała się jak najbardziej<br />
obniżyć koszty inwestycji, więc<br />
wiele elementów instalacji zostało<br />
wykonanych metodami gospodarczymi.<br />
Całkowity koszt wyniósł około<br />
140 tys. zł. Wsparcia parafii udzieliły<br />
Wojewódzki i Powiatowy Fundusz<br />
Ochrony Środowiska i Gospodarki<br />
Wodnej (odpowiednio 42 tys.<br />
i 30 tys. zł).<br />
21
Małe elektrownie wodne w Podczerwonem<br />
i Koniówce<br />
Podczerwone usytuowane jest<br />
w odległości 24 km na północ<br />
od Zakopanego, nad rzeką Dunajec,<br />
w powiecie nowotarskim,<br />
na szerokiej równinie pomiędzy Wysokimi<br />
Tatrami a Babią Górą. Pierwszymi<br />
odnotowanymi w historii posiadaczami<br />
sołectwa Podczerwone byli<br />
Szymon i Barbara Podczerwieńscy.<br />
Przywilej własności otrzymali<br />
od króla Zygmunta III w dniu 4 lipca<br />
1604 roku.<br />
Koniówka jest niewielką wsią położoną<br />
w gminie Czarny Dunajec,<br />
w powiecie nowotarskim. Nazwa<br />
miejscowości pochodzi od wypasanych<br />
tu kiedyś koni i wołów.<br />
Najcenniejszym zabytkiem miejscowości<br />
jest stara dzwonnica.<br />
Przez wieki jej głos ostrzegał ludzi<br />
przed pożarami i burzami. Łaciński<br />
napis na dzwonie, „fulga frange”,<br />
oznacza „łamanie piorunów”.<br />
W 2004 roku obchodzono tu<br />
uroczyste 400-lecie wsi.<br />
W tym samym roku dwa zaplanowane<br />
na rzece Czarny Dunajec przedsięwzięcia<br />
hydroenergetyczne otrzymały<br />
pozwolenia wodno-prawne<br />
dla potrzeb eksploatacji małych elektrowni<br />
wodnych. Pomysł na ich realizację<br />
pojawił się już dwa lata wcześniej,<br />
ale stworzenie koncepcji przestrzennych,<br />
uzgodnienie ich<br />
z Regionalnym Zarządem Gospodarki<br />
Wodnej i wykonanie operatów wodno-prawnych<br />
zajęło sporo czasu.<br />
Przed wykonaniem projektów inwestorzy<br />
(w obu przypadkach osoby<br />
prywatne) musieli jeszcze uzyskać<br />
pozwolenia na budowę<br />
(elektrownia Podczerwone otrzymała<br />
je w 2005 roku a elektrownia Koniówka<br />
w 2006 roku).<br />
22
GMINA CZARNY DUNAJEC, POWIAT NOWOTARSKI<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Rozwiązania techniczne w przypadku<br />
obu lokalizacji są podobne. Obie<br />
realizowała firma Wodel. W MEW<br />
Podczerwone uzyskano moc 210 kW<br />
przy wysokości spadu 4.30 m oraz<br />
przełyku 8 m³ na sekundę. W MEW<br />
Koniówka, przy nieco wyższym spadzie<br />
(5 m) i tym samym przełyku<br />
zainstalowano 250 kW mocy.<br />
W obu elektrowniach działają po dwa<br />
turbozespoły Kaplana. Są to turbiny<br />
pionowe Kaplana o średnicy 1100<br />
i 700 mm współpracujące z generatorami<br />
asynchronicznymi. W przypadku<br />
elektrowni Podczerwone ujęcie<br />
wody dokonywane jest przy<br />
udziale membrany gumowej, zaś<br />
w elektrowni Koniówka za pomocą<br />
kanału derywacyjnego. Zgodnie<br />
z wymaganiami Unii Europejskiej<br />
zarówno MEW Podczerwone, jak<br />
i MEW Koniówka wyposażone zostały<br />
w specjalne przepławki dla ryb. Są to<br />
przepławki szczelinowe o długości<br />
45 metrów biegnące od progu<br />
na rzece aż do wylotu z elektrowni.<br />
Roczna produkcja <strong>energii</strong> w tych<br />
zakładach wodnych waha się pomiędzy<br />
700 tys. a 850 tys. kWh.<br />
Wyprodukowana energia sprzedawana<br />
jest w całości do sieci. Odbiera ją<br />
Zakład Energetyczny spółki Enion<br />
S.A. Osobno sprzedawane są świadectwa<br />
pochodzenia <strong>energii</strong> czyli<br />
tzw. „zielone certyfikaty”.<br />
Źródła finansowania<br />
MEW Podczerwone: koszt inwestycji<br />
wyniósł 1,9 mln zł. Inwestor<br />
otrzymał pożyczkę z Wojewódzkiego<br />
Funduszu Ochrony Środowiska<br />
i Gospodarki Wodnej w Krakowie<br />
i zaangażował własne środki finansowe.<br />
MEW Koniówka: koszty inwestycji<br />
wyniosły 2,3 mln zł i zostały w całości<br />
poniesione ze środków własnych<br />
inwestora.<br />
23
Andrychowskie kotły na biomasę<br />
24<br />
Andrychów leży nad rzeką Wieprzówką,<br />
u stóp Pańskiej Góry,<br />
w Beskidzie Małym, w Kotlinie Andrychowskiej.<br />
Od dawien dawna<br />
tradycyjną gałęzią andrychowskiej<br />
gospodarki było tkactwo.<br />
W 1906 roku powstała tutaj pierwsza<br />
Galicyjska Tkalnia Mechaniczna,<br />
własność żydowskich przedsiębiorców,<br />
braci Czeczowiczków. W<br />
1938 roku zatrudniali oni w swoim<br />
zakładzie 1,7 tys. osób. Dzisiaj<br />
Andrychów liczy około 22 tys.<br />
mieszkańców i jest największym<br />
miastem w powiecie wadowickim.<br />
W 1994 roku dawna fabryka Czeczowiczków<br />
została przekształcona<br />
w spółkę akcyjną i przeznaczona<br />
do prywatyzacji. Sprywatyzowany<br />
Andropol S.A. stał się jednym<br />
z największych potentatów branży<br />
włókienniczej w Polsce. W tym samym<br />
roku powstała Elektrociepłownia<br />
Andropol Przędzalnia S.A. zatrudniająca<br />
ponad 50 osób.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
W <strong>2007</strong> roku Elektrociepłownia<br />
zmodernizowała dwa kotły<br />
OSR 32/25 w celu przystosowania<br />
ich do współspalania węgla z biomasą<br />
i spełnienia standardów emisyjnych<br />
wymaganych dla źródeł<br />
ciepła. Po modernizacji sprawność<br />
brutto każdego z kotłów wzrosła do<br />
78%. Zakład emituje teraz do atmosfery<br />
13% mniej spalin. Zmodernizowano<br />
podmuch z podziałem na<br />
sterowane multistrefy oraz zastoso-
GMINA ANDRYCHÓW, POWIAT WADOWICKI<br />
wano dwustrumieniowy kaskadowy<br />
sposób podawania paliwa z wózkiem<br />
rewersyjnym, co pozwala na<br />
właściwe wymieszanie paliwa z<br />
powietrzem, zapobiega segregacji<br />
ziaren węgla, dynamizuje proces<br />
spalania i wpływa na ograniczenie<br />
ilości fałszywego powietrza, które<br />
nie bierze udziału w spalaniu, a<br />
które zmniejsza sprawność kotła.<br />
Zastosowanie zmodernizowanego<br />
podgrzewacza wody daje możliwość<br />
ochłodzenia spalin do 180°C, co<br />
zmniejsza stratę wylotową o 3–4%.<br />
Na poprawę sprawności wpłynął<br />
dodatkowo montaż czerpni gorącego<br />
powietrza z przodu kotła, właściwe<br />
wykorzystanie wtórnego powietrza,<br />
montaż falowników do napędów<br />
wentylatorów oraz wprowadzenie<br />
układu sterowania ilością powietrza<br />
i spalin, ilością podawanego<br />
paliwa, prędkością rusztu i utrzymywaniem<br />
właściwego podciśnienia w<br />
komorze paleniskowej. Wymiana<br />
instalacji odpylania spalin na układ<br />
2-stopniowy obniżyła emisję pyłów<br />
o 65%, zapewniając jednocześnie<br />
dotrzymanie standardów emisyjnych<br />
na poziomie trwale niższym<br />
niż 400 mg/m 3 (6% CO 2 ). Zastosowanie<br />
falowników w napędach wentylatorów<br />
umożliwiło płynną regulację<br />
obrotów w zależności od wydajności<br />
kotłów. Przyniosło<br />
to oszczędność w zużyciu <strong>energii</strong><br />
elektrycznej wynoszącą około 11 %<br />
w skali roku. Kaskadowy, dwustrumieniowy<br />
układ podawania paliwa<br />
pozwala na współspalanie węgla<br />
z biomasą poprzez właściwe wymieszanie<br />
tych surowców i podanie<br />
na ruszt jednorodnej mieszanki.<br />
Układ ten gwarantuje właściwy<br />
dobór proporcji między tymi paliwami.<br />
Źródła finansowania<br />
Koszty inwestycji dla jednego kotła<br />
wyniosły 1,377 mln zł, z czego 50%<br />
stanowiła dotacja z Sektorowego<br />
Programu Operacyjnego – Wzrost<br />
Konkurencyjności Przedsiębiorstw,<br />
30% pożyczka z Narodowego Funduszu<br />
Ochrony Środowiska i Gospodarki<br />
Wodnej, a 20% środki własne<br />
elektrociepłowni.<br />
25
System kolektorów słonecznych w Sułkowicach<br />
26<br />
Sułkowice usytuowane są w obrębie<br />
dwóch jednostek fizyczno-geograficznych:<br />
Pogórza Wielickiego i Beskidu<br />
Średniego. Teren Sułkowic cechuje urozmaicona<br />
rzeźba terenu, który w znacznej<br />
części porastają piękne lasy. Środkiem<br />
miasta wzdłuż całej jego długości płynie<br />
Harbutówka. W okolicach centrum wpadają<br />
do niej jeszcze dwa inne strumienie:<br />
Łubionka i Gościbia. Na terenie gminy<br />
Sułkowice znajdują się słynne Cisy Raciborskiego,<br />
które są najstarszymi cisami<br />
wieku pracowało w Sułkowicach sześćdziesięciu<br />
samodzielnych kowali, sto lat<br />
później było ich już tysiąc. Obecnie miasto<br />
liczy ponad 6 tys. mieszkańców.<br />
Gimnazjum im. S. Wyszyńskiego,<br />
w którym w lipcu 2005 roku zainstalowano<br />
system kolektorów słonecznych jest<br />
jednostką organizacyjną gminy Sułkowice.<br />
W budynku szkoły mieści się także<br />
Centrum Rehabilitacji podlegające Ośrodkowi<br />
Pomocy Społecznej.<br />
w Polsce. Ich wiek datuje się na Rozwiązania techniczne<br />
2 tys. lat. Pierwsza wzmianka o Sułkowicach<br />
pochodzi z 1136 roku. Aż do połowy<br />
Na dachu obiektu umieszczono 28 kolek-<br />
XVIII w. miejscowość ta stanowiła torów SCH - Sol typ K o łącz-<br />
uposażenie starostwa w Lanckoronie. nej powierzchni 60,2 m 2 i mocy 47,6 kW.<br />
W 771 roku odbyła się tu jedna z bitew Każdy z kolektorów waży 44 kg przy<br />
konfederatów barskich z Rosjanami.<br />
Ludność Sułkowic od wieków specjalizowała<br />
powierzchni pochłaniacza 2,15 m 2 . System<br />
solarny rozdzielono na dwa niezależ-<br />
się w kowalstwie. Pod koniec XVIII ne podsystemy. Podsystem dla<br />
Gimna-
GMINA SUŁKOWICE, POWIAT MYŚLENICKI<br />
zjum zasilany jest przez 24 kolektory<br />
i 2 stacje pompowe, podsystem dla<br />
Ośrodka Pomocy Społecznej bazuje na<br />
4 kolektorach i jednej stacji. Do systemu<br />
Gimnazjum zastosowano dwa podgrzewacze<br />
dwuwężownicowe typu Austria<br />
Email VT-N 800 FRMR o pojemności<br />
800 dm 3 każdy. Wężownice tych zasobników<br />
są spięte i zasilane przez solarną<br />
instalację glikolową. Do systemu Ośrodka<br />
zastosowano podgrzewacz dwuwężownicowy<br />
WW 400-2 o pojemności 385 dm 3 .<br />
Dolna wężownica zasobnika jest zasilana<br />
przez solarną instalację glikolową, natomiast<br />
do górnej wężownicy został wpięty<br />
układ wspomagania z kotła gazowego.<br />
Dodatkowo zastosowano podgrzewacz<br />
z jedną wężownicą o pojemności<br />
400 dm 3 typu elektrometr WGJ-S 400<br />
dla modernizowanej instalacji przygotowania<br />
c.w.u. dla sanitariatów przy hali<br />
sportowej. Sumarycznie pojemność<br />
podgrzewaczy w systemie wynosi<br />
2700 dm 3 . Obieg solarny łączy kolektory<br />
z wężownicami w nowych podgrzewaczach<br />
pojemnościowych. Obieg wodny<br />
zasila systemy przygotowania ciepłej<br />
wody użytkowej w budynku. Instalacja<br />
wodna w całym systemie wykonana<br />
została z zaizolowanych cieplnie rur miedzianych.<br />
Źródła finansowania<br />
Koszt inwestycji wyniósł 128,6 zł.<br />
Na przeprowadzenie projektu szkoła<br />
otrzymała dotację z Wojewódzkiego<br />
Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki<br />
Wodnej w Krakowie w wysokości<br />
33% budżetu oraz z fundacji EkoFundusz<br />
w Warszawie w wysokości 40%<br />
budżetu. Pozostałą część zapewniła<br />
Gmina Sułkowice.<br />
27
Odzysk ciepła w Dąbrowie Tarnowskiej<br />
Dąbrowa Tarnowska to niewielkie<br />
miasto w południowo-wschodniej<br />
Polsce położone na granicy Pogórza<br />
Karpackiego i Kotliny Sandomierskiej<br />
w dorzeczu Dunajca i Wisły.<br />
Najstarsze ślady pobytu człowieka<br />
na tym terenie pochodzą z końca<br />
epoki lodowcowej. Pierwsza historyczna<br />
wiadomość o istnieniu Dąbrowy<br />
pochodzi z 1442 roku, z dokumentu<br />
nadania sołectwa Mikołajowi<br />
ze Złotej. Swój rozwój Dąbrowa<br />
zawdzięcza rodom Ligęzów<br />
i Lubomirskich, którzy wybudowali<br />
tu jeden z najpiękniejszych niegdyś<br />
polskich zamków magnackich. Dzisiaj<br />
na powierzchni 23 km 2 mieszka<br />
w Dąbrowie Tarnowskiej ponad<br />
11 tys. osób.<br />
We wrześniu 2006 roku odbyło się<br />
uroczyste otwarcie nowo wybudowanej<br />
krytej pływalni w Dąbrowie<br />
Tarnowskiej. Na działce obok odkrytego<br />
basenu Miejsko Gminnego<br />
Ośrodka Sportu i Rekreacji powstał<br />
nowoczesny budynek z trzema nieckami<br />
do pływania, nauki i rehabilitacji,<br />
zjeżdżalnią wodną, jacuzzi,<br />
sauną, kawiarenką i małą galerią<br />
dla widowni. W ramach racjonalnego<br />
wykorzystania <strong>energii</strong> zainstalowano<br />
w całym obiekcie specjalny<br />
układ do odzysku ciepła.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
28<br />
System wentylacji budynku podzielono<br />
na 7 niezależnych układów.<br />
Centrale nawiewno-wywiewne obsługujące<br />
główną halę basenową<br />
i salę konferencyjną umieszczono<br />
w podbaseniu. Pozostałe zlokalizowano<br />
na dachu zaplecza. Zużyte<br />
powietrze wywiewane jest z podbasenia<br />
za pomocą wyciągowych<br />
wentylatorów dachowych lub central<br />
wentylacyjnych i po odzysku<br />
ciepła kierowane do wyrzutni dachowej.<br />
Recyrkulacja powietrza<br />
sterowana jest automatycznie<br />
w zależności od warunków panujących<br />
w hali basenowej. Powietrze<br />
zewnętrzne poddawane jest obróbce<br />
(odwilżanie, ogrzewanie, chłodzenie),<br />
której zakres jest także<br />
regulowany automatycznie. Halę<br />
basenową wentylują w pełni auto-
GMINA DĄBROWA TARNOWSKA, POWIAT DĄBROWSKI<br />
matyczne centrale wyposażone<br />
w odzysk ciepła z powietrza wywiewnego<br />
składający się z wymiennika<br />
krzyżowego z bypasem, pompy<br />
ciepła i sekcji przepustnic mieszających.<br />
Zaplecze wentylują centrale<br />
wyposażone w krzyżowy wymiennik<br />
ciepła, sekcję filtracji, nagrzewania<br />
i sekcję wentylatorową. Podbasenie<br />
i pomieszczenia techniczne wentyluje<br />
centrala z krzyżowym wymiennikiem<br />
ciepła zapewniającym odzysk<br />
około 55% <strong>energii</strong>. Kanały<br />
wentylacyjne prowadzące powietrze<br />
zewnętrzne oraz powietrze po odzysku<br />
ciepła ocieplono matami<br />
z Thermaflexu grubości 19 mm<br />
w płaszczu z folii aluminiowej. Przewody<br />
wentylacyjne prowadzone<br />
w podbaseniu zaizolowano matami<br />
z wełny mineralnej Gullfiber grubości<br />
20 mm w płaszczu z folii aluminiowej.<br />
Kanały nawiewne i wywiewne<br />
prowadzone po dachu ocieplono<br />
matami Gullfiber grubości 10 cm w<br />
płaszczu z blachy ocynkowanej.<br />
Instalacja pracuje 24 h/dobę, w<br />
godzinach nocnych wykorzystując<br />
jedynie połowę mocy.<br />
Źródła finansowania<br />
Koszt budowy wraz z projektem,<br />
nadzorem i wyposażeniem wyniósł<br />
prawie 9 mln zł. Inwestycję w pełni<br />
sfinansowała gmina przy wsparciu<br />
samorządu województwa, powiatu<br />
i Ministerstwa Sportu.<br />
29
Pompy ciepła w Oświęcimiu<br />
Oświęcim leży pomiędzy Pogórzem<br />
Karpackim a Wyżyną Śląską,<br />
przy ujściu Soły do Wisły, w centrum<br />
Kotliny Oświęcimskiej. Ma wielowiekową<br />
historię, należy do najstarszych<br />
piastowskich grodów kasztelańskich<br />
w Polsce. Prawa miejskie otrzymał<br />
w 1272 roku od księcia opolskiego<br />
Władysława I. Od tamtej pory losy<br />
miasta wiązały się z Polską, Czechami<br />
i Śląskiem. W czasach II wojny<br />
światowej powstał tu największy niemiecki<br />
obóz koncentracyjny i ośrodek<br />
zagłady europejskich Żydów.<br />
Oświęcim sąsiaduje dziś<br />
z trzema ważnymi regionami gospodarczymi<br />
- Górnośląskim Okręgiem<br />
Przemysłowym, aglomeracją<br />
krakowską i regionem podbeskidzkim.<br />
Powierzchnię 30,3 km 2 zamieszkuje<br />
43 tys. obywateli.<br />
Centrum Dialogu i Modlitwy<br />
w Oświęcimiu powstało w 1992 roku<br />
z inicjatywy ks. Arcybiskupa Kardynała<br />
Franciszka Macharskiego, biskupów<br />
całej Europy oraz przedstawicieli<br />
organizacji żydowskich jako forma<br />
uczczenia pamięci ofiar Auschwitz.<br />
Jest bardzo szczególnym i ważnym<br />
miejscem w Oświęcimiu. Spotykają<br />
się w nim członkowie różnych wyznań<br />
z całego świata po to, by przeżywać<br />
rekolekcje, uczestniczyć<br />
w konferencjach, a przede wszystkim<br />
modlić się o wzajemny szacunek<br />
pomiędzy ludźmi oraz pokój na świecie.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
W budynku Centrum działa 5 pomp<br />
ciepła VATRA B51S/2A1 o łącznej<br />
mocy 350 kW. Dolnym źródłem ciepła<br />
dla instalacji jest surowa woda wodo-<br />
30
GMINA OŚWIĘCIM, POWIAT OŚWIĘCIMSKI<br />
ciągowa z ujęcia „Zasole”<br />
w Oświęcimiu pobierana z rurociągów<br />
o średnicy 200 i 300 mm, które biegną<br />
wzdłuż posesji. Część wody pompowana<br />
jest poprzez pompki instalacji c.o.<br />
i c.w.u. (po oczyszczeniu przez filtr)<br />
do wymienników ciepła (gdzie odbierana<br />
jest temperatura z wody przez<br />
obwód dolnego <strong>źródła</strong> tj. roztwór<br />
glikolu). Ta sama ilość wody, tylko<br />
schłodzona, wtłaczana jest z powrotem<br />
do rurociągu, za zaworem zwrotnym.<br />
Temperatura zasilanej wody nie<br />
może być niższa niż 8°C. Sprężarki<br />
w pompach podwyższają temperaturę<br />
glikolu dolnego <strong>źródła</strong> z 10-15°C<br />
do temperatury maksymalnej 50°C.<br />
Do centralnego ogrzewania wykorzystywane<br />
są trzy pompy, do c.w.u. –<br />
dwie. Ogrzana woda doprowadzana<br />
jest do zasobnika c.o., a z niego poprzez<br />
pompki obiegowe do poszczególnych<br />
pomieszczeń. Taka sama<br />
sytuacja dotyczy c.w.u. z tym, że<br />
woda podgrzana tłoczona jest poprzez<br />
dwa wymienniki ciepła, z każdej pompy<br />
oddzielnie, do dwóch zasobników<br />
wody użytkowej po 800 dm³. Dalej<br />
woda za pomocą pompek cyrkulacyjnych<br />
dostarczana jest do łazienek,<br />
toalet, kuchni. Jest to bardzo nietypowe<br />
rozwiązanie, którego największą<br />
zaletą jest oszczędność terenu, jaki<br />
zajmuje dolne źródło ciepła, niski<br />
koszt wykonania dolnego <strong>źródła</strong> ciepła<br />
i wysoka wydajność systemu<br />
grzewczego.<br />
Źródła finansowania<br />
Inwestycja w Centrum Dialogu kosztowała<br />
około 400 tys. zł. Finansowego<br />
wsparcia udzieliły przedsięwzięciu<br />
Fundacja EkoFundusz oraz Wojewódzki<br />
Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki<br />
Wodnej w Krakowie.<br />
31
Kolektory słoneczne w Płazie<br />
32<br />
Płaza leży w powiecie chrzanowskim<br />
w gminie Chrzanów, w obrębie<br />
jednostki geomorfologicznej zwanej<br />
Blokiem Płazy. Blok Płazy to najbardziej<br />
na południowy - zachód wysunięta<br />
część Wyżyny Krakowsko -<br />
Częstochowskiej, a dokładniej jej<br />
południowego fragmentu zwanego<br />
Garbem Tęczyńskim. Charakterystycznym<br />
elementem krajobrazu<br />
są tu głębokie, spadziste doliny<br />
i wzgórza, z których rozciągają się<br />
malownicze widoki. Na dnie jednej<br />
z dolin znajduje się źródło rzeki Płazanki.<br />
Pierwsza wzmianka źródłowa<br />
o Płazie pochodzi z roku 1376. Miejscowość<br />
należała wówczas do Stefana<br />
Płazy herbu Topór. Jej właściciele<br />
zmieniali się wielokrotnie. Ostatnimi,<br />
aż do wybuchu II Wojny Światowej<br />
byli hr. Starzeńscy. Dziś ludność Płazy<br />
liczy 3,6 tys. osób.<br />
W 1954 roku otwarto w Płazie<br />
Dom Pomocy Społecznej dla osób<br />
przewlekle chorych psychicznie, na<br />
którego potrzeby zaadaptowany<br />
został zabytkowy, XVIII-wieczny<br />
dwór (dawny pałac Starzeńskich)<br />
otoczony pięknym parkiem. Dzisiaj<br />
jest to ulubione miejsce spacerów<br />
pensjonariuszy. W DPS Płaza prowadzone<br />
są najlepsze sposoby terapii,<br />
które mogą pomóc chorym zachować<br />
sprawność fizyczną organizmu oraz<br />
wypełnić aktywnie czas. Dyrekcja<br />
ośrodka stara się aktywnie pozyski-
GMINA CHRZANÓW, POWIAT CHRZANOWSKI<br />
wać środki finansowe na potrzeby<br />
instytucji poprzez udział w polskich<br />
i międzynarodowych programach<br />
współpracy.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
W <strong>2007</strong> roku w Domu Pomocy Społecznej<br />
w Płazie został wprowadzony<br />
system solarny do wspomagania<br />
procesu przygotowania ciepłej wody<br />
użytkowej. Energia pozyskana<br />
ze słońca wykorzystywana jest<br />
do podgrzewania wody zgromadzonej<br />
w zasobnikach c.w.u. Obok budynku<br />
kotłowni zainstalowano zestaw<br />
2 kolektorów w dwóch grupach<br />
po 12 sztuk umieszczonych<br />
na konstrukcjach wolnostojących.<br />
Kolektory mają moc 71,4 kW przy<br />
powierzchni absorpcyjnej wynoszącej<br />
89,46 m 2 . System składa się z dwóch<br />
odrębnych obiegów, z których pierwszy,<br />
solarny, łączy kolektory słoneczne<br />
z wężownicami dwóch zasobników<br />
c.w.u. o łącznej pojemności<br />
1960 dm 3 . Drugi obieg, wodny, zasila<br />
systemy przygotowania ciepłej wody<br />
użytkowej w budynku. Z instalacją<br />
42 kolektorów współpracuje kompletna<br />
stacja solarna Solarpol 01,<br />
której zadaniem jest wymuszenie<br />
obiegu płynu solarnego od kolektorów<br />
słonecznych do wężownic zasobników<br />
c.w.u. W skład systemu wchodzą<br />
dwa dwuwężownicowe zasobniki<br />
Austria typu VT-N 1000 FRMR o pojemności<br />
980 dm 3 każdy.<br />
Źródła finansowania<br />
Ogólny koszt tej inwestycji wyniósł<br />
236,6 tys. zł. DPS otrzymał wsparcie<br />
finansowe z Wojewódzkiego Funduszu<br />
Ochrony Środowiska i Gospodarki<br />
Wodnej w Krakowie w wysokości<br />
80,5 tys. zł oraz z warszawskiej Fundacji<br />
EkoFundusz w kwocie<br />
89,5 tys. zł. Pozostała część sumy<br />
pochodziła ze środków powiatu.<br />
33
Słoneczni Salwatorianie w Trzebini<br />
jest dzień 1 lipca 1903 roku. Trzy<br />
lata później działała tu już redakcja<br />
Posłańca Salwatoriańskiego przeniesiona<br />
z Rzymu. W 1910 roku rozpoczęła<br />
się budowa kościoła. Od tego<br />
momentu salwatorianie działają<br />
w Trzebini do dziś, wychowując<br />
młodzież, wspierając lokalną społeczność,<br />
prowadząc działalność<br />
religijną, wydawniczą i kulturalną.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Kolektory słoneczne składają się<br />
z przeźroczystej pokrywy wykonanej<br />
z hartowanego szkła o niskiej zawartości<br />
tlenku żelaza, które charakteryzuje<br />
się wysoką przepuszczalnością<br />
promieni słonecznych, absorbera<br />
oraz izolacji. Absorber jest głównym<br />
Obszar miasta i gminy Trzebinia<br />
położony jest na Wyżynie Śląsko-<br />
Krakowskiej, w zachodniej części<br />
województwa małopolskiego. Gminne<br />
włości zajmują ponad 100 km 2<br />
i są wyżyną wznoszącą się od 270<br />
do 470 m n.p.m. Przebiega przez nie<br />
granica ważnych regionów: śląskiego<br />
i krakowskiego. Jednym z atutów<br />
Trzebini są lasy i kompleksy leśne,<br />
które zajmują aż 43% powierzchni<br />
gminy. Przebiega przez nie 40 km<br />
szlaków turystycznych i ponad<br />
70 km tras rowerowych.<br />
34<br />
Na początku XX wieku pierwsi salwatorianie<br />
odwiedzili Polskę.<br />
Za oficjalną datę osiedlenia się salwatorianów<br />
w Trzebini uznawany
GMINA TRZEBINIA, POWIAT CHRZANOWSKI<br />
elementem kolektora słonecznego.<br />
Powinien być wykonany z metalu<br />
dobrze przewodzącego ciepło,<br />
na przykład z miedzi. Metal jest<br />
pokryty substancjami, które zwiększają<br />
absorpcję ciepła. Do płyty<br />
absorbera przylutowane są rurki,<br />
przez które przepływa ciecz robocza.<br />
Aby kolektory nie oddawały ciepła<br />
do otoczenia, muszą być zaizolowane.<br />
Zazwyczaj izolację stanowi bardzo<br />
szczelna obudowa kolektora.<br />
System zainstalowany w Domu Zakonnym<br />
Towarzystwa Boskiego<br />
Zbawiciela ks. Salwatorianów<br />
w Trzebini wspomaga podgrzewanie<br />
ciepłej wody użytkowej. Kolektory<br />
umocowane są na specjalnych konstrukcjach<br />
wspornych, na podłożu,<br />
w niewielkiej odległości od budynku.<br />
Tworzą jednolity szereg. System<br />
składa się z 50 kolektorów płaskich<br />
(typ WATT 3000 SU), 25 kolektorów<br />
próżniowych (10 sztuk kolektorów<br />
typu WATT CPC 15 o powierzchni<br />
1,93 m 2 , 15 sztuk kolektorów typu<br />
WATT CPC 9 o powierzchni<br />
3,21 m 2 ). W skład zaprojektowanego<br />
zestawu wchodzi dodatkowo<br />
13 podgrzewaczy płaszczowych<br />
c.w.u. firmy WATT, z których 4 obsługują<br />
kolektory próżniowe. Pojemność<br />
każdego z podgrzewaczy wynosi<br />
300 dm³. Układy sterowane<br />
są regulatorami firmy WATT typu<br />
SOLARWATT. Moc całej instalacji<br />
wynosi 37,61 kW.<br />
Źródła finansowania<br />
Inwestycję w Domu Zakonnym ks.<br />
Salwatorianów wsparł Narodowy<br />
Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki<br />
Wodnej oraz fundacja Eko-<br />
Fundusz.<br />
35
Basen geotermalny na Polanie Szymoszkowej<br />
w Zakopanem<br />
Zakopane, siedziba powiatu tatrzańskiego,<br />
leży u podnóża Tatr,<br />
w Rowie Podtatrzańskim, nad kilkoma<br />
potokami, z których najważniejszy<br />
to Zakopianka. Zakopane jest<br />
najwyżej położonym miastem<br />
w Polsce (838 m n.p.m.). Przywilej<br />
miejski nadał Zakopanemu prawdopodobnie<br />
król Stefan Batory<br />
w 1578 roku, ale jego prawdziwy<br />
rozkwit datuje się od drugiej połowy<br />
XIX wieku, kiedy dzięki staraniom<br />
Tytusa Chałubińskiego otrzymało<br />
status uzdrowiska. Dzisiaj na<br />
85 km 2 obszaru miasta mieszka<br />
ponad 28 tys. zakopiańczyków.<br />
36<br />
Pomiędzy Zakopanem a wsią Kościeliska<br />
rozciąga się obszerna Polana<br />
Szymoszkowa, miejsce zimowych<br />
wycieczek setek narciarzy. Na polanie<br />
stoi hotel Mercure Kasprowy,<br />
a w jego najbliższym sąsiedztwie<br />
usytuowane są wyciągi narciarskie<br />
oraz kąpielisko. Kąpielisko to jest<br />
jednym z miejsc, w których wykorzystuje<br />
się geotermalny potencjał<br />
Podhala. Źródła geotermalne<br />
w <strong>Małopolsce</strong> występują na obszarze<br />
pięciu jednostek geologicznych:<br />
zapadliska górnośląskiego, niecki<br />
miechowskiej, monokliny śląskokrakowskiej,<br />
zapadliska przedkarpackiego<br />
i Karpat. Najlepsze warunki<br />
geotermalne występują w niecce<br />
podhalańskiej. Wody znajdują się<br />
tu w warunkach artezyjskich, samoczynnie<br />
wypływają na powierzchnię<br />
pod ciśnieniem od 0,5 do 2,5 MPa,<br />
a ich mineralizacja na głębokości<br />
3000 m nie przekracza 3 g/dm 3 .<br />
W 1989 założono na Podhalu pierwszy<br />
geotermalny zakład doświadczalny,<br />
w 1994 wieś Bańska Niżna<br />
zasilana była ciepłem geotermalnym<br />
w 100%, w 1998 powstał PEC Geotermia<br />
Podhalańska.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Podstawowymi elementami systemu<br />
do wydobywania i zagospodarowania<br />
<strong>energii</strong> geotermalnej są: złoże<br />
w postaci warstwy wodonośnej,<br />
kanały dostępu, oprzyrządowanie<br />
podziemne (filtry, pompy głębinowe),<br />
powierzchniowe wymienniki<br />
ciepła i inne urządzenia pozwalające<br />
na produkcję <strong>energii</strong> elektrycznej
GMINA ZAKOPANE, POWIAT TATRZAŃSKI<br />
(w przypadku wysokich temperatur<br />
wody) lub technologiczne i grzewcze<br />
wykorzystanie ciepła. Kąpielisko<br />
na Polanie Szymoszkowej działa<br />
od czterech lat. Pierwotnie zbudowano<br />
tutaj zbiornik na wodę wykorzystywaną<br />
w zimie do śnieżenia<br />
stoku. Potem przerobiono go<br />
na basen kąpielowy, który zasilany<br />
był ciepłem dostarczanym przez PEC<br />
Geotermię Podhalańską. Woda pochodząca<br />
z rzeki była nim po prostu<br />
podgrzewana za pomocą specjalnego<br />
systemu rurek umieszczonego<br />
w podłożu. Kolejnym etapem inwestycji<br />
było wykonanie własnego<br />
odwiertu w celu bezpośredniego<br />
wykorzystania ciepłych źródeł.<br />
Po jego realizacji inwestorzy otrzymali<br />
zezwolenie na eksploatację<br />
próbną. Woda uzyskana z własnego<br />
odwiertu ma temperaturę 27°C.<br />
Źródła finansowania<br />
Przedsięwzięcie składało się z wielu<br />
etapów. Koszty całkowite wyniosły<br />
ponad 8 mln zł i były w całości poniesione<br />
przez inwestorów<br />
ze środków własnych. Pomimo czynionych<br />
starań, nie udało się<br />
im dotąd pozyskać finansowego<br />
wsparcia z zewnątrz.<br />
37
Kotły fluidalne w elektrowni Siersza<br />
przedsię wzię cie technicznoekologiczne.<br />
Bloki energetyczne nr 1<br />
i 2, które były eksploatowane bez<br />
przerwy przez 40 lat zostały zrewitalizowane.<br />
Wówczas podjęto decyzję<br />
o zamontowaniu kotłów fluidalnych.<br />
Pierwsze próby współspalania<br />
biomasy z węglem rozpoczęto<br />
w roku 2003. Rok później Urząd<br />
Regulacji Energetyki przyznał elektrowni<br />
wymaganą koncesję.<br />
Od grudnia 2004 r. do grudnia 2005<br />
r. wyprodukowano 55 117,095 MWh<br />
„zielonej <strong>energii</strong>”.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
38<br />
Elektrownia Siersza zlokalizowana<br />
jest na terenie Gminy Trzebinia,<br />
około siedmiu kilometrów na północ<br />
od centrum miasta. Elektrownia<br />
produkuje energię elektryczną<br />
i cieplną. Sprzedaż prowadzona jest<br />
w oparciu o zawarte umowy pomiędzy<br />
PKE S.A. a poszczególnymi odbiorcami.<br />
PKE S.A. otrzymał koncesję<br />
na wytwarzanie <strong>energii</strong> elektrycznej<br />
na blokach energetycznych<br />
nr 1 i 2 w Elektrowni Siersza poprzez<br />
współspalanie paliw konwencjonalnych<br />
z biomasą.<br />
W latach 1999-2002 Elektrownia<br />
Siersza zrealizowała ogromne<br />
Zainstalowane kotły fluidalne<br />
Ofz-425 współpracują z nowoczesną<br />
turbiną 16CK145 i generatorem<br />
chłodzonym powietrzem. Są to<br />
kotły parowe wyposażone w atmosferyczne<br />
palenisko fluidalne ze złożem<br />
cyrkulacyjnym. Ich dwuciągowa<br />
konstrukcja została opracowana<br />
przez firmę Rafako przy współpracy<br />
z firmą EVT. Biomasa jest podawana<br />
do współspalania z węglem. Zrębki<br />
charakteryzują się zdecydowanie<br />
niższym zapopieleniem i zasiarczeniem<br />
niż węgiel. Na teren elektrowni<br />
dostarczają je samochody. Obok<br />
placu węglowego wybudowano magazyn<br />
biomasy o pojemności około<br />
2000 m 3 . Jego podstawowym zadaniem<br />
jest zapewnienie zapasu biomasy<br />
na około 3 doby pracy układu<br />
z wydajnością 400 t/dobę. Rozkład<br />
biomasy na powierzchni magazynu<br />
oraz transport do lejów zasypowych<br />
zapewnia ładowarka kołowa o pojemności<br />
czerpaka około 3,5 m 3 .<br />
W środkowej części silosa zabudowane<br />
są dwa leje zasypowe o pojemności<br />
22 m 3 każdy. Ich zadaniem<br />
jest odbiór i podawanie biomasy
GMINA TRZEBINIA, POWIAT CHRZANOWSKI<br />
na przenośnik taśmowy i dalej<br />
do stacji separatorów. Ilość podanej<br />
biomasy na przenośnik jest kontrolowana<br />
poprzez wagę tensometryczną<br />
służącą do pomiaru masy biopaliwa.<br />
Po segregacji na separatorze magnetycznym<br />
i nadwymiarowym biomasa<br />
poprzez przenośniki taśmowe<br />
trafia na stację pomiarowodozującą,<br />
gdzie pobierane są próbki<br />
do określenia własności fizykochemicznych<br />
i gdzie podawane paliwo<br />
jest ważone, a jego ilość regulowana.<br />
Następnie podajnikami taśmowymi<br />
mieszanina węgla i biomasy<br />
jest kierowana do zasobników węgla.<br />
Składowisko odpadów paleniskowych<br />
z elektrowni znajduje się<br />
na terenie miasta w wyrobisku po<br />
eksploatacji piasku. Jedna jego<br />
część jest już zamknięta i obsadzona<br />
roślinnością. Testowano tam<br />
m.in. uprawy roślin energetycznych.<br />
Źródła finansowania<br />
Pierwszy etap, zrealizowany w końcówce<br />
roku 2004, pozwalający w<br />
miarę szybko i przy stosunkowo<br />
niskim nakładzie uruchomić produkcję<br />
<strong>energii</strong> odnawialnej ze współspalania<br />
biomasy kosztował PKE S.A.<br />
ok. 700 tys.zł. Drugi, docelowy etap,<br />
został zrealizowany w roku 2006.<br />
Zrealizowanie drugiego etapu pozwoliło<br />
zwiększyć ilość podawanej<br />
biomasy do współspalania, wyeliminować<br />
awaryjność urządzeń kotłowych<br />
z tytułu wprowadzania do<br />
instalacji niepożądanych wtrąceń<br />
oraz uzyskać stabilną pracę kotłów.<br />
Łączny koszt instalacji to ok. 13 mln<br />
zł. Inwestycja została sfinansowana<br />
ze środków własnych PKE SA.<br />
39
Tynieckie pompy ciepła<br />
Tyniec usytuowany jest na prawym<br />
brzegu Wisły, 12 km na południowy-zachód<br />
od centrum Krakowa<br />
pomiędzy jurajskimi wapiennymi<br />
wzniesieniami, z których najwyższe,<br />
Wielogóra, położone jest na wysokości<br />
293 m n.p.m. Malowniczy<br />
przełom Wisły na wysokości dawnej<br />
wsi, a dzisiaj części VIII dzielnicy<br />
miasta zwany jest Bramą Tyniecką.<br />
Od tysiąca lat w Tyńcu istnieje<br />
Klasztor Benedyktynów. Pierwotnie<br />
była to trójnawowa bazylika romańska,<br />
z której do dziś zachowały się:<br />
ściana południowa z romańskim<br />
portalem i fundamenty krużganka.<br />
W XIX wieku opactwo przechodziło<br />
kryzys. W 1816 roku zostało skasowane<br />
przez władze austriackie<br />
i powoli popadło w ruinę, zaprzestając<br />
pełnienia swoich funkcji. Taka<br />
sytuacja trwała aż do 1939 roku,<br />
kiedy to kardynał Adam Sapieha<br />
oddał wzgórze dawnego opactwa<br />
nowej fundacji. W tym samym roku,<br />
29 lipca do Tyńca przybyło 11 mnichów<br />
pod przewodnictwem Karola<br />
van Oosta. Rozpoczęta na nowo<br />
historia Klasztoru trwa do dziś.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
40<br />
W ostatnich latach w tynieckiej siedzibie<br />
Benedyktynów prowadzone są<br />
intensywne prace nad renowacją<br />
Klasztoru i poprawieniem jakości<br />
ogrzewania i wentylacji budynków.<br />
Prace modernizacyjne objęły<br />
ocieplenie niektórych przegród<br />
zewnętrznych, zmianę kotłowni koksowej<br />
na gazowo-olejową współpracującą<br />
z pompą ciepła i polem ko-
GMINA KRAKÓW, POWIAT GRODZKI<br />
lektorów słonecznych, wymianę<br />
instalacji grzewczych, wodnych<br />
i wentylacyjnych. Zastosowane zostały<br />
4 sprężarkowe pompy ciepła<br />
pobierające ciepło z pionowego<br />
wymiennika gruntowego (u kształtne<br />
rurki rozlokowane w siatce odwiertów<br />
o rozstawie 6 m i głębokości<br />
100 m), agregat kogeneracyjny,<br />
gazowe i olejowe kotły szczytowe<br />
oraz układ 30 kolektorów słonecznych<br />
(płaskich) o łącznej mocy<br />
45 kW usytuowanych w ogrodzie<br />
Klasztoru do wspomagania produkcji<br />
ciepłej wody użytkowej. Łączna<br />
produkcja ciepła z zestawu pomp<br />
pokrywa 87% rocznego zapotrzebowania<br />
na ciepło do ogrzewania<br />
i wentylacji. Kolektory współpracując<br />
z pompami zapewniają 50%<br />
<strong>energii</strong> potrzebnej dla funkcjonowania<br />
systemu c.w.u. Zmodernizowane<br />
źródło ciepła znajduje się w miejscu<br />
dawnej kotłowni koksowej. Modernizacja<br />
ogrzewania Kościoła polegała<br />
na zabudowie central ogrzewania<br />
powietrznego w przestrzeni istniejącej<br />
komory grzewczej pod posadzką<br />
budynku. Jest to ogrzewanie niskotemperaturowe,<br />
które współpracuje<br />
z pompą ciepła w centralnym źródle<br />
ciepła. System ogrzewania podłogowego<br />
rozdzielony został na niezależne<br />
strefy, z których każda może być<br />
regulowana automatycznie za pomocą<br />
czasowej regulacji poziomu<br />
temperatury.<br />
Źródła finansowania<br />
Ogólne koszty inwestycji wyniosły<br />
około 3 mln zł. Niemal 90% tej sumy<br />
udało się pozyskać w formie<br />
dotacji z fundacji EkoFundusz oraz z<br />
Narodowego Funduszu Ochrony<br />
Środowiska i Gospodarki Wodnej.<br />
41
Mała elektrownia wodna w Smolicach<br />
42<br />
Smolice leżą w dolinie rzek Wisły<br />
i Skawy, w zachodniej <strong>Małopolsce</strong>,<br />
w powiecie oświęcimskim, w gminie<br />
Zator. Jest to niewielka wieś sołecka<br />
licząca około 600 mieszkańców,<br />
w której działa zakład eksploatacji<br />
kruszywa i wytwórnia kostki brukowej.<br />
Rozlewiska obu rzek przyciągają<br />
do Smolic amatorów wędkarstwa.<br />
Na 21+200 kilometrze rzeki<br />
Wisły zlokalizowano stopień wodny<br />
składający się z jazu sektorowego<br />
z dwoma przęsłami, wielkogabarytowej<br />
śluzy i kanału żeglugowego.<br />
Do jego dolnej części, poniżej śluzy<br />
wpadają wody rzeki Skawy. Utrzymaniu<br />
prawidłowego poziomu wód<br />
gruntowych w okolicy piętrzenia<br />
służą 4 systemy odwodnieniowe<br />
z pompowniami. Stopniem wodnym<br />
zarządza Regionalny Zarząd Gospodarki<br />
Wodnej w Krakowie.<br />
W 2004 roku na styku z prawym<br />
przyczółkiem jazu rozpoczęto budowę<br />
małej elektrowni wodnej o mocy<br />
2 MW. Uroczystość wmurowania aktu<br />
erekcyjnego elektrowni odbyła się<br />
3 czerwca 2004 roku, a trzy lata<br />
później, 6 lipca <strong>2007</strong> zakład rozpoczął<br />
pracę. Inwestorem i właścicielem<br />
elektrowni jest Zespół Elektrowni<br />
Wodnych Niedzica S.A. Strategia<br />
spółki mówi o tworzeniu nowych<br />
źródeł <strong>energii</strong> elektrycznej<br />
i rzeczywiście w ostatnich latach<br />
przynosi ona efekt w postaci kilku<br />
znaczących inwestycji w małą energetykę<br />
wodną.<br />
Rozwiązania techniczne<br />
MEW Smolice jest elektrownią przepływową.<br />
Elektrownia powstała
GMINA ZATOR, POWIAT OŚWIĘCIMSKI<br />
w kooperacji kilku firm specjalizujących<br />
się w projektowaniu i wykonawstwie<br />
obiektów hydroenergetycznych.<br />
Generalnym projektantem był Energoprojekt<br />
Warszawa S.A., dostawcą<br />
automatyki i sterowania Instytut<br />
Energetyki z Gdańska, a wykonawcą<br />
poznański Maxer S.A. Obiekt składa<br />
się z trzech części: wlotowej, hali<br />
maszyn oraz wylotowej. Przy spadzie<br />
2,65 m zainstalowano moc 2 MW,<br />
w dwóch turbozespołach MAVEL.<br />
Elektrownia wyposażona jest w dwa<br />
generatory synchroniczne o napięciu<br />
znamionowym 690 V, dwie turbiny<br />
typu gruszkowego o osi poziomej<br />
i podwójnej regulacji przełyku i przekładnię<br />
zębatą stożkową w kapsule<br />
przed turbiną. Wielkość przełyku<br />
to 56 m³/s. Elektrownia działa<br />
w systemie automatycznym, bezobsługowo<br />
ze sterowaniem i wizualizacją<br />
z elektrowni Niedzica oraz z telefonicznym<br />
dyżurem domowym. Zainstalowana<br />
czyszczarka krat również<br />
działa w systemie automatycznym.<br />
Energia wyprodukowana rocznie<br />
przez elektrownię w Smolicach<br />
to 7000 MWh. Na taką ilość <strong>energii</strong><br />
konwencjonalny zakład potrzebowałby<br />
1155 Mg węgla. Do atmosfery<br />
wyemitowano by więc każdego roku<br />
85 Mg dwutlenku siarki, 20 Mg tlenku<br />
azotu, 8424 Mg dwutlenku węgla,<br />
166 kg metali ciężkich, 17 Mg pyłu<br />
i 965 Mg popiołów i żużli.<br />
Źródła finansowania<br />
Koszty przedsięwzięcia w wysokości<br />
18,5 mln zł zostały poniesione przez<br />
inwestora (wniosek o kredyt preferencyjny<br />
z Narodowego Funduszu<br />
Ochrony Środowiska i Gospodarki<br />
Wodnej).<br />
43
Park Kulturowy Młynów Wodnych na Prądniku<br />
Dolina Prądnika położona jest<br />
na Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej,<br />
kilkanaście kilometrów na<br />
północ od Krakowa. Wyżłobiona jest<br />
w grubym kompleksie wapieni<br />
z okresu górno jurajskiego. Jej głębokość<br />
osiąga nawet sto metrów.<br />
Dno jest płaskie, pokryte łąkami<br />
i podzielone płynącym potokiem<br />
Prądnik oraz kilkunastoma młynówkami,<br />
które z czasem przejęły funkcję<br />
głównego koryta potoku. Prądnik<br />
stanowi oś hydrograficzną całego<br />
dorzecza. Stałym dopływem Prądnika<br />
na terenie Ojcowskiego Parku<br />
Narodowego jest potok Sąspówka,<br />
a poniżej OPN - potok Korzkiewka.<br />
Wszystkie potoki są zasilane przez<br />
ok. 30 źródeł wypływających najczęściej<br />
na poziomie dna doliny.<br />
W wieku XIX w Dolinie Prądnika<br />
istniało bardzo dużo zakładów wodnych:<br />
folusze, papiernie, tartaki,<br />
prochownie, kuźnie i młyny. Wszystkie<br />
one wykorzystywały energię<br />
uzyskiwaną z rzeki, przyczyniając się<br />
do niezwykłego postępu cywilizacyjnego<br />
tych terenów. Dzisiaj w Dolinie<br />
Prądnika wciąż działa kilka młynów<br />
wodnych, a potencjalnie możliwa<br />
jest restytucja wielu innych i stworzenia<br />
w oparciu o nie kaskadowego<br />
systemu elektrowni wodnych.<br />
44<br />
Rozwiązania techniczne<br />
Spośród młynów wciąż istniejących<br />
w Dolinie Prądnika w około piętnastu<br />
przypadkach istnieje możliwość
POWIAT KRAKOWSKI<br />
zwrotu inwestycji są bardzo długie.<br />
Pomimo to, w wielu miejscach instalacja<br />
hydroenergetyczna może stanowić<br />
środek promocji historycznego<br />
dziedzictwa i główną atrakcję<br />
turystyczną.<br />
Źródła finansowania<br />
Ze względu na bardzo długie okresy<br />
zwrotu kosztów inwestycje w Parku<br />
Kulturowym Młynów Wodnych Doliny<br />
Prądnika muszą stanowić część<br />
programów strukturalnych przeznaczonych<br />
na rozwój lokalny tych terenów.<br />
zainstalowania sprzętu do generowania<br />
prądu w postaci kół wodnych<br />
nasiębiernych sprzężonych z przekładniami<br />
lub tańszych turbin<br />
(w przypadku lokalizacji poza obrębem<br />
Parku Narodowego). Przeprowadzona<br />
przez Małopolską Agencję<br />
Energii i Środowiska wstępna ocena<br />
tych lokalizacji wykazała zaledwie<br />
44 kW potencjalnej mocy. Ta ocena<br />
oparta była na samej prędkości<br />
przepływu niezależnie od lokalizacji<br />
oraz na uśrednionej wysokości spadu.<br />
Powtórna ocena wykorzystująca<br />
wartości faktycznego spadu oraz<br />
szacunkowych zlewni do obliczenia<br />
mocy generowanej w każdym poszczególnym<br />
młynie wykazała potencjał<br />
na poziomie 68 kW. Spad<br />
i prędkość przepływu są małe,<br />
a poszczególne lokalizacje mogą<br />
wygenerować od 2 do 8 kW. Okresy<br />
45
URZĄD MARSZAŁKOWSKI WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO<br />
DEPARTAMENT ŚRODOWISKA<br />
I ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH<br />
31-156 Kraków, ul. Basztowa 22<br />
Adres do korespondencji:<br />
30-017 Kraków, ul. Racławicka 56<br />
tel.: (012) 63 03 140, fax: (012) 63 03 141<br />
www.malopolskie.pl<br />
Publikacja dofinansowana ze środków Wojewódzkiego Funduszu<br />
Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie