wersja elektroniczna (pdf) - Homo communicativus - Uniwersytet im ...
wersja elektroniczna (pdf) - Homo communicativus - Uniwersytet im ...
wersja elektroniczna (pdf) - Homo communicativus - Uniwersytet im ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Kukla, cep i ośle uszy, czyli występ błazna na królewsk<strong>im</strong> dworze...<br />
95<br />
wypowiadać szczerą, choć często zawoalowaną prawdę: Co u głuptaka w sercu to<br />
i na twarzy i na języku, czytamy o n<strong>im</strong> w Pochwale głupoty Erazma z Rotterdamu 17 .<br />
Błazen, żyjąc między ludźmi wyróżnionymi, ale też odseparowanymi od<br />
reszty społeczeństwa, przyjąć musi na swoje barki ogrom resentymentów, które<br />
w niższych warstwach społecznych, wśród ludzi niezgromadzonych na królewsk<strong>im</strong><br />
dworze, skutkują zepchnięciem na margines jednostek nieprzystających do<br />
pozostałych. I jak u niektórych członków tego marginesu jego strój wyrażać ma<br />
ową podłą pozycję. Dlatego kolor urzędowego kostiumu trefnisia nawiązywać<br />
ma, przewrotnie, do koloru szat królewskich, stąd często spotykana na przedstawieniach<br />
błazna purpura, której towarzyszy jednak barwa haniebna i mało poważana<br />
w tamtym czasie – żółć 18 .<br />
Błazeńskie szaty pozszywane są z wielu kawałków materiałów, czym przypominają<br />
„patchworkowe uniformy” ludzi obłąkanych 19 . Ubranie szaleńców<br />
mówi o ich pozycji, dodatkowo, przez swą obrzydliwość, podwójnie degraduje,<br />
u wesołków stanowi raczej kolejny z elementów budzących śmiech. Wiele charakterystycznych<br />
dla wyglądu wesołka cech zawiera w sobie podtekst seksualny.<br />
I tak „Kukla” 20 z „ośl<strong>im</strong>i uszami i wielk<strong>im</strong> czubem” 21 symbolizującym ośli ogon,<br />
pierwotne nakrycie głowy wesołka, które z czasem przybierze kształt trójrożnej<br />
czapki zakończonej dzwonkami, to nie tylko oznaka wszędobylstwa wesołka.<br />
Z pewnością podsłucha on każdą rozmowę i na to wskazują wielkie uszy, ale<br />
i przypomni o skrywanym życiu erotycznym dworzan, osioł od wieków stanowi<br />
bowiem symbol seksualnej rozwiązłości. Już w starożytności uświadomił nam to<br />
chociażby Apulejusz z Madaury w dziele Metamorfozy albo Złoty osioł 22 .<br />
Błazeńskie berło – często zastępowane cepem 23 , to laska zakończona bądź<br />
to głową błazna, bądź lusterkiem, bądź też całą błazeńską postacią wypinającą<br />
w stronę widzów swój - ucinający wszelkie sprzeciwy wobec żartów - zadek. Jako<br />
odpowiednik berła królewskiego jest oczywiście symbolem nadejścia króla dowcipów,<br />
odwróceniem powagi rzeczywistego władcy. Ale w lusterku błazeńsk<strong>im</strong><br />
przeglądać się mogą dworzanie, śmiech z błazna staje się wówczas śmiechem<br />
z samych siebie. I wreszcie błazeńskie berło utożsamiane bywa z kaduceuszem<br />
boga - trickstera – Hermesa. Trefniś, tak jak ten bohater greckiej mitologii, zajmuje<br />
miejsce między najlepszymi a resztą społeczeństwa, nie należy do żadnej<br />
17 Erazm z Rotterdamu, Pochwała głupoty, przeł. Edwin Jędrkiewicz, Zakład <strong>im</strong>. Ossolińskich –<br />
Wydawnictwo PAN, Wrocław 1953, s. 70.<br />
18 M. Wilska, Błazen na dworze Jagiellonów, Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa<br />
1998, s. 207.<br />
19 Ibidem, s. 93.<br />
20 Staropolskie terminy oznaczające błazeńskie atrybuty – jak ‘kukla’ i ‘cep’ pojawiają się już w dziełach<br />
Mikołaja Reja. Por.: Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, cz. II, oprac. Władysław Kuraszkiewicz,<br />
Wrocław 1971, s. 201.<br />
21 Ibidem, s. 56 i dalsze.<br />
22 Apulejusz z Madaury, Metamorfozy albo Złoty osioł, przeł. Edwin Jędrkiewicz, Zakład Narodowy<br />
<strong>im</strong>. Ossolińskich – Wydawnictwo, Warszawa 2005.<br />
23 M. Wilska Błazen na dworze Jagiellonów, s. 67-68.