wersja elektroniczna (pdf) - Homo communicativus - Uniwersytet im ...
wersja elektroniczna (pdf) - Homo communicativus - Uniwersytet im ...
wersja elektroniczna (pdf) - Homo communicativus - Uniwersytet im ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Proust: źródła inspiracji. Język, lektura, interpretacja<br />
77<br />
konieczne dla przyswojenia nowego głosu, który później będzie trzeba porzucić<br />
w celu wydestylowania indywidualnego stylu:<br />
Czytać książkę jakiegoś autora to tak, jakby owego autora widzieć tylko raz.<br />
Rozmawiając z k<strong>im</strong>ś tylko raz, można w n<strong>im</strong> dostrzec jego cechy charakterystyczne.<br />
Jednak by uznać owe cechy za klucz do jego osobowości, należy je widzieć<br />
w różnych okolicznościach. […] Zróżnicowaniem okoliczności, pozwalającym<br />
odkryć niezmienne cechy charakteru, jest rozmaitość ich dzieł 6 .<br />
Pastisz w wydaniu Prousta to wewnętrzna, wręcz organiczna, potrzeba <strong>im</strong>itacji<br />
innych zasłyszanych głosów, innych poznanych języków, innych stylów pisania.<br />
Pisanie pastiszu to jedyny dostępny sposób absolutnego poznania drugiego<br />
autora, próba ścisłego wniknięcia w jego pismo. To także szansa na przekroczenie<br />
własnego „ja” i jednocześnie zawarcie we własnym, prywatnym języku tego, co<br />
obce. Z drugiej strony: użycie pastiszu umożliwienia i realizuje postawę zdystansowaną<br />
– pogłębia świadomość całkowitej, nieprzekraczalnej inności i odmienności<br />
autora pastiszowanego. Pisanie pastiszu to zarazem czytanie dystansu.<br />
Pastiszowość wiąże się z powtórzeniem. Jak pisze Markowski – w pastiszu<br />
Biblioteka rządzi Pamięcią, w powieści: Pamięć Biblioteką 7 . Pastisz jest jednak<br />
powtórzeniem „do przodu”, gdyż nie pozostaje czystą tautologią, lecz wnosi naddatek<br />
semantyczny, który zostanie rozwinięty i wyczerpany dopiero w przyszłości.<br />
Według S. Kierkegaarda:<br />
powtórzenie i wspomnienie to ten sam ruch, lecz skierowany w przeciwne strony. To,<br />
co się wspomina – już było, powtarza się zatem «do tyłu». Zaś właściwe powtórzenie<br />
to wspomnienie zwrócone ku przyszłości. Powtórzenie, o ile jest możliwe, przynosi<br />
człowiekowi szczęście, wspomnienie zaś czyni go nieszczęśliwym […] 8 .<br />
W eseju O czytaniu Proust przyznaje, że „kompilacja to nie jego rzecz 9 ”<br />
i stwierdza, że umysł oryginalny potrafi podporządkować lekturę swojej aktywności.<br />
Najważniejszym elementem tworzenia (i zarazem odbierania) dzieła staje<br />
się inwencja:<br />
Inwencja, inventio, która w klasycznej retoryce była tylko częścią językowego przekładu<br />
myśli, stała się teraz esencją procesu artystycznego i kryterium oceniania dzieł.<br />
[…] Późniejsza opozycja w stosunku do tego estetycznego ideału wymagała sekularyzacji<br />
języka – na przykład wtedy, gdy Marcel Proust z jego „poésie de la mémoire”<br />
(poetyka pamięci) buntuje się przeciwko niemożności utworzenia ponownego<br />
związku z czasem oraz przeciwko zwykłej „mémoire des faites” (pamięć faktów),<br />
aby ogłosić niepodważalne stanowisko i całkowitą odpowiedzialność działania<br />
6 M. Proust, Przedmowa do Biblii z Amiens, cyt. za: M.P. Markowski, Wahania języka [w:] M. Proust,<br />
Pamięć i styl, op. cit., s. 13.<br />
7 M. P. Markowski, Proust: sztuka pastiszu, „Literatura na Świecie” 1999, nr 1-2, s. 202.<br />
8 S. Kierkegaard, Powtórzenie. Próba psychologii eksperymentalnej przez Constantina Constantinusa,<br />
przeł. B. Świderski, Aletheia, Warszawa 1992, s. 50.<br />
9 M. Proust, Pamięć i styl, s. 100.