Knjiga VI - Struktura poljoprivrednih gazdinstava - Znamo ... - Monstat
Knjiga VI - Struktura poljoprivrednih gazdinstava - Znamo ... - Monstat
Knjiga VI - Struktura poljoprivrednih gazdinstava - Znamo ... - Monstat
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Popis poljoprivrede 2010.<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH<br />
GAZDINSTAVA<br />
ZNAMO ŠTA IMAMO<br />
Podgorica, februar 2012.
Sadržaj<br />
Izdaje:<br />
Zavod za statistiku Crne Gore<br />
IV Proleterske 2, Podgorica<br />
Za izdavača:<br />
mr Gordana Radojević, direktor<br />
Pripremila Radna grupa:<br />
mr Jelena Zvizdojević, rukovodilac grupe,<br />
Dragan Peković,<br />
mr Nataša Vučković, Nataša Vojinović,<br />
Jelena Aprcović, Ivan Ivanović,<br />
Branka Raičević i Radmila Šišević<br />
Prevod:<br />
Katarina Bigović<br />
Grafički dizajn i priprema za štampu:<br />
Marko Mihailović, M Studio, Podgorica<br />
Štampa:<br />
Štamparija IVPE, Cetinje<br />
Tiraž: 500 primjeraka<br />
CIP – Katalogizacija u publikaciji<br />
Centralna narodna biblioteka Crne Gore, Cetinje<br />
ISBN 978-86-85581-41-0<br />
COBISS.CG-ID 19838992<br />
PREDGOVOR....................................................................................................................................................................................................................................................................... 1<br />
UVOD.................................................................................................................................................................................................................................................................................... 3<br />
1. OPŠTE KARAKTERISTIKE CRNE GORE.......................................................................................................................................................... 5<br />
2. OPŠTE KARAKTERISTIKE POLJOPRIVREDE U CRNOJ GORI...................................................................................................................... 9<br />
2.1. BRUTO DODATA VRIJEDNOST, UČEŠĆE SEKTORA POLJOPRIVREDE, LOVA I ŠUMARSTVA U BDP,<br />
ZAPOSLENOST I ZARADE U POLJOPRIVREDI................................................................................................................................................................................................11<br />
2.2. POLJOPRIVREDA I SPOLJNOTRGO<strong>VI</strong>NSKA RAZMJENA.............................................................................................................................................................................12<br />
3. BROJ POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA..................................................................................................................................................15<br />
3.1 BROJ POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA - STRUKTURA............................................................................................................................................................................17<br />
3.2. BROJ PORODIČNIH POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA - POPIS POLJOPRIVREDE 2010<br />
I POPIS STANOVNIŠTVA, DOMAĆINSTAVA I STANOVA 2003...................................................................................................................................................................18<br />
4. RADNA SNAGA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA................................................................................................................................19<br />
4.1. RADNA SNAGA NA PORODIČNIM POLJOPRIVREDNIM GAZDINST<strong>VI</strong>MA<br />
PREMA POLU I STAROSNOJ STRUKTURI.........................................................................................................................................................................................................21<br />
4.2. RADNA SNAGA NA PORODIČNIM POLJOPRIVREDNIM GAZDINST<strong>VI</strong>MA PREMA OBRAZOVANJU............................................................................................22<br />
5. STRUKTURA KORIŠĆENOG ZEMLJIŠTA PORODIČNIH POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA..............................................................23<br />
5.1. STRUKTURA KORIŠĆENOG POLJOPRIVREDNOG ZEMLJIŠTA PORODIČNIH POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA U CRNOJ GORI....................................25<br />
5.2. POVRŠINE POD POVRĆEM NA ORANICAMA I NA OKUĆNICAMA I/ILI BAŠTAMA, PO OPŠTINAMA...........................................................................................26<br />
5.3. POVRŠINE ZASAĐENE KROMPIROM NA ORANICAMA I NA OKUĆNICAMA I/ILI BAŠTAMA, PO OPŠTINAMA........................................................................27<br />
5. 4. BROJ STABALA NA OKUĆNICAMA I/ILI BAŠTAMA,BROJ EKSTENZIVNIH STABALA I BROJ STABALA NA PLANTAŽAMA PO OPŠTINAMA..................28<br />
6. BROJNO STANJE STOKE POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA.................................................................................................................29<br />
6.1. BROJNO STANJE STOKE PORODIČNIH POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA ......................................................................................................................................31<br />
7. CRNA GORA I ZEMLJE ČLANICE EVROPSKE UNIJE METODOLOŠKA OBJAŠNJENJA..........................................................................35<br />
METODOLOŠKA OBJAŠNJENJA.......................................................................................................................................................................40<br />
Skraćenice...........................................................................................................................................................................................................41
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
PREDGOVOR<br />
„<strong>Znamo</strong> šta imamo“, naziv je šeste publikacije, u nizu objavljenih knjiga o rezultatima o strukturi <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> i predstavlja odgovor na<br />
naš slogan ’’Da znamo šta imamo’’. Slogan je korišćen tokom pripreme, organizovanja i sprovođenja velike statističke operacije Popis poljoprivrede,<br />
a proizašao je iz razloga što se poslije 50 godina na sveobuhvatnoj teritoriji Crne Gore prvi put samostalno u nadležnosti Zavoda za statistiku vršilo<br />
prikupljanje, obrada i diseminacija podataka o strukturi <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong>.<br />
Ova publikacija je sublimat predhodnih pet knjiga o strukturi <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> iz Popisa poljoprivrede 2010., a sadrži i podatke iz Popisa<br />
stanovništva, stanova i domaćinstava 2011., kao i rezultate nekih redovnih godišnjih statističkih istraživanja.<br />
Pripremljena je kao džepno izdanje i može biti kratak podsjetnik svim korisnicima statističkih podataka, a posebno kreatorima poljoprivredne<br />
politike prilikom donošenja odluka i otklanjanja dileme da li se poljoprivredna djelatnost u Crnoj Gori može posmatrati na jedan od tri načina kao:<br />
prioritet, biznis ili socijalna kategorija.<br />
Publikacija, kroz komentare ukazuje na analizu glavnih trendova, ključnih i interesantnih pokazatelja iz oblasti poljoprivrede, sažetih u nekoliko<br />
tabela i grafikona u cilju razumijevanja važnosti strukturnog, korelacionog i prostornog pristupa poljoprivrednom sektoru.<br />
Ova publikacija pripremljena je za štampu samostalno u Zavodu za statistiku i biće dostupna na drugim medijumima (CD, Internet i sl.).<br />
Podgorica, februar 2012. godine.<br />
Direktorica<br />
mr Gordana Radojević<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
1
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
Od marta do kraja decembra 2011. godine objavljeno je ukupno pet publikacija o strukturi <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> (I knjiga ‘’Ključne varijable’’,<br />
mart 2011; II knjiga ‘’Zemljišni fond’’, jul 2011; III knjiga “Stočni fond’’, jul 2011; IV knjiga ‘’Teme od posebnog interesa’’, oktobar 2011 i V knjiga ’’Tipologija<br />
farmi‘’, decembar 2011). U ovoj šestoj publikaciji objedinili smo podatke iz već objavljenih knjiga o strukturi <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> iz Popisa<br />
poljoprivrede 2010., a sadrži i podatke iz Popisa stanovništva, stanova i domaćinstava 2011., kao i rezultate nekih redovnih godišnjih statističkih<br />
istraživanja. U ovoj publikaciji takođe izvršeno je poređenje nekih ključnih varijabli u Crnoj Gori sa zemljama Zapadnog Balkana i zemljama članicama<br />
EU. Cilj ove publikacije je da na jednom mjestu prikažemo podatke iz različitih izvora koji se odnose na poljoprivredu Crne Gore, kao što su podaci<br />
o bruto dodatoj vrijednosti, zaposlenosti i zaradama u poljoprivredi (iz redovnih statističkih istraživanja) i podaci o strukturi <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong><br />
(iz popisa poljoprivrede), a koji se odnose na radnu snagu, zemljišni i stočni fond.<br />
Podsjećamo na postojanje opravdanih statističkih razloga za sprovođenje Popisa poljoprivrede kao što je nepostojanje registra porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong><br />
<strong>gazdinstava</strong>, koji je jedini valjani okvir za sva redovna statistička istraživanja. Takođe podsjećamo da:<br />
UVOD<br />
• Raniji popisi poljoprivrede na bivšoj teritoriji Jugoslavije svodili su se uglavnom na popise stoke, a vršeni su uz popise stanovništva. Opšti popisi<br />
poljoprivrede sprovedeni su 1931. i 1960. godine. Podaci o poljoprivredi su prikupljani i Popisom stanovništva, a posljednji koji je uključivao<br />
pitanja o poljoprivredi sproveden je 2003. godine.<br />
• Pripremu, organizovanje i sprovođenje trećeg opšteg, a prvog samostalnog Popisa poljoprivrede na teritoriji Crne Gore vršio je Zavod za statistiku-<br />
MONSTAT u periodu od 2008. do 2010. godine.<br />
• U martu 2008. formiran je Biro za pripremu i sprovođenje Popisa poljoprivrede-statističko stručno tijelo za pripremu, organizovanje i sprovođenje<br />
Popisa poljoprivrede. Iste godine započeta je saradnja sa FAO i EU konsultantima u cilju zadovoljavanja EU zahtjeva.<br />
• 15-20. oktobra 2008.godine sproveden je Probni popis poljoprivrede u cilju ocjene instrumenata koji će se koristiti u glavnom popisu.<br />
• 27. maja 2009. godine potpisan je ugovor između Vlade Crne Gore i Svjetske Banke za projekat reforme i jačanja Poljoprivrede Crne Gore.<br />
Obezbijeđena finansijska sredstva su iznosila 1,303 mil. eura (Midas projekat) i 127 hilj. eura (kofinansirala Vlada Crne Gore).<br />
• Jun 2009. usvojen Zakon o sprovođenju Popisa poljoprivrede.<br />
• 2. marta 2010. godine Vlada Crne Gore donijela je Odluku o datumu sprovođenja Popisa poljoprivrede.<br />
• U periodu od 07. 06. - 21.06.2010. godine sproveden je Popis poljoprivrede na čitavoj teritoriji države, po principu „od vrata do vrata“.<br />
• U periodu od 25. 06 - 05.07.2010. godine Zavod za statistiku, sproveo je post popisno istraživanje Kontrola kvaliteta i obuhvata popisa poljoprivrede.<br />
• 22. 07. 2010. objavljeni su Prvi rezultati popisa.<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
3
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
1.<br />
OPŠTE KARAKTERISTIKE<br />
CRNE GORE<br />
4 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
5
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
Položaj: Crna Gora se nalazi na jugoistoku Evrope<br />
Površina (u km²): 13 812<br />
Stanovništvo Popis 2011: 620 029<br />
Gustina naseljenosti: 45<br />
Glavni grad (najveći grad): Podgorica<br />
Prijestonica: Cetinje<br />
Valuta: Euro<br />
Klima: kontinentalna, mediteranska i planinska<br />
Teritorijalna podjela:<br />
Broj opština: 21<br />
Broj naselja: 1307<br />
Gradska naselja: 58<br />
6 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
7
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
2.<br />
OPŠTE KARAKTERISTIKE<br />
POLJOPRIVREDE<br />
U CRNOJ GORI<br />
8 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
9
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
2.1. BRUTO DODATA VRIJEDNOST, UČEŠĆE SEKTORA POLJOPRIVREDE, LOVA<br />
I ŠUMARSTVA U BDP, ZAPOSLENOST I ZARADE U POLJOPRIVREDI<br />
U 2010. godini bruto dodata vrijednost u sektoru poljoprivrede, lova i<br />
šumarstva iznosila je 237,42 miliona eura što je manje za 3,58% u odnosu<br />
na 2009. godinu.<br />
U posmatranom periodu od 2006 - 2010. godine najveće učešće sektora<br />
poljoprivrede, lova i šumarstva u BDP (bruto domaćem proizvodu) bilo<br />
je u 2009. godini 8,26%, a najmanje u 2007. godini 7,21%.<br />
U 2010. godini učešće sektora poljoprivrede, lova i šumarstva u BDP<br />
iznosilo je 7,65%.<br />
Posmatrajući sektorsku strukturu zaposlenih Crne Gore u periodu od<br />
2006 - 2010. godine procentualno učešće zaposlenih u sektoru poljoprivrede,<br />
šumarstva i vodoprivrede u ukupnoj zaposlenosti Crne Gore<br />
karakteriše trend pada.<br />
Učešće ovog sektora u sektorskoj strukturi zaposlenih Crne Gore u 2006.<br />
godini iznosilo je 1,73%, a u 2010. godini 1,45%.<br />
U 2010. godini broj zaposlenih u ovom sektoru je iznosio 2 347, što je<br />
za 13,07% manje u odnosu na 2009. godinu.<br />
Grafikon 2.1. Bruto dodata vrijednost poljoprivrede, u mil. EUR-a<br />
Prosječna neto zarada u sektoru poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede u 2010. godini je iznosila 564 eura što je u poređenju sa 2009. godinom<br />
više za 79 eura odnosno 16,29%, a u poređenju sa 2008. godinom više za 166 eura odnosno 41,71%.<br />
10 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
11
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
2.2. POLJOPRIVREDA I SPOLJNOTRGO<strong>VI</strong>NSKA RAZMJENA<br />
Grafikon 2.2.2. Uvoz-izvoz izabranih <strong>poljoprivrednih</strong> proizvoda 2008-2010<br />
U ukupnom uvozu Crne Gore uvoz poljoprivredno prehrambenih proizvoda u 2010. godini iznosio je 24,52%. Na strani izvoza u ukupnom izvozu<br />
Crne Gore u 2010. godini izvoz poljoprivredno prehrambenih proizvoda iznosio je 14,08%.<br />
Grafikon 2.2.1. Učešće poljoprivredno prehrambenih proizvoda u uvozu i izvozu, u %<br />
30<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
16,85%<br />
9,86%<br />
24,04%<br />
2008 2009 2010<br />
I-U -385,350,855.86 -356,960,540.07 -359,800,621.50<br />
Navedeni podaci ukazuju na razliku u izvozno-uvoznoj vrijednosti poljoprivredno prehrambenih proizvoda u 2010. godini od -359,800,621.50 eura.<br />
14,69%<br />
24,52%<br />
2008 2009 2010<br />
UVOZ IZVOZ<br />
14,08%<br />
Vrijednost uvoza mlijeka i proizvoda od mlijeka u 2008. godini iznosila je 38,65<br />
miliona eura sa učešćem od 1,53% u ukupnom uvozu Crne Gore. U 2009. i<br />
2010. godini dolazi do porasta učešća uvoza mlijeka i proizvoda od mlijeka u<br />
ukupnom uvozu Crne Gore, tako da je u 2009. godini učešće iznosilo 2,10%,<br />
dok je u 2010. godini iznosilo 2,24% u ukupnom uvozu Crne Gore.<br />
Vrijednost uvoza živih životinja u 2008. godini iznosila je 15,96 miliona eura sa<br />
učešćem od 0,63% u ukupnom uvozu Crne Gore. U 2009. i 2010. godini dolazi<br />
do porasta učešća uvoza živih životinja u ukupnom uvozu Crne Gore tako da<br />
je u 2009. godini učešće iznosilo 0,98%, dok je u 2010. godini iznosilo 1,31% u<br />
ukupnom uvozu Crne Gore.<br />
Na strani izvoza, učešće žitarica u ukupnom izvozu Crne Gore u 2008. godini iznosilo je 0,03% u vrijednosti od 131,40 hiljada eura. Izvoz žitarica u 2009.<br />
godini porastao je za 50% u odnosu na 2008. godinu, dok je u 2010. godini došlo do značajnog pada izvoza žitarica za 90% u odnosu na 2009. godinu.<br />
U strukturi izvoza u 2010. godini od izvoza voća za jelo prihodovano je 4,73 miliona eura, što je za 90,02% više prihoda od izvoza voća za jelo u<br />
odnosu na 2009. godinu.<br />
Sa vrijednošću od 3,45 miliona eura u 2010. godini izvoz povrća je učestvovao sa 1,04% u ukupnom izvozu Crne Gore. U odnosu na 2009. godinu<br />
bilježi pad za 7%.<br />
U posmatranom periodu od 2008. – 2010. godine u spoljnotrgovinskoj razmjeni Crne Gore karakterističan je porast uvoza mlijeka, proizvoda od<br />
mlijeka i živih životinja i porast izvoza voća za jelo. U ukupnoj struktruri uvoza Crne Gore uvoz povrća, žitarica i voća za jelo najveći je u 2009. godini.<br />
12 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
13
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
3.<br />
BROJ<br />
POLJOPRIVREDNIH<br />
GAZDINSTAVA<br />
14 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
15
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
3.1. POLJOPRIVREDNA GAZDINSTVA U CRNOJ GORI – STRUKTURA<br />
Popis poljoprivrede 2010.<br />
Ukupan broj <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> iznosi 48 870. Od toga su 48 824 porodična<br />
poljoprivredna gazdinstva.<br />
Prema veličini razreda korišćenog poljoprivrednog zemljišta 15 418 porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong><br />
<strong>gazdinstava</strong> je u intervalu od 0,1 – 0,5 ha ili 31,6%.<br />
Crna Gora ima 23 242 poljoprivredna <strong>gazdinstava</strong> razvrstana kao specijalizovani tip proizvodnje<br />
za Uzgoj stoke, što predstavlja 47,56% od ukupnog broja <strong>gazdinstava</strong>.<br />
Od ukupnog broja porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> 43 125, tj. 88,3% porodičnih<br />
<strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> imaju višegodišnje livade i pašnjake, dok samo 122 gazdinstva,<br />
tj. 0,2% ima rasadnike.<br />
Najveći broj <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> koji koriste višegodišnje livade i pašnjake je sa<br />
sjedištem gazdinstva u opštinama Nikšić, Podgorica, Bijelo Polje, Pljevlja i Berane.<br />
Na poljoprivrednim gazdinstvima radno angažovano je prosječno 2,03 lica.<br />
Od ukupno 48 824 nosioca porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> 6 286 su žene, tj. 12,87%,<br />
a 42 538 muškarci, tj. 87,13%.<br />
Prosječno porodično poljoprivredno gazdinstvo ima:<br />
- 6,0 ha ukupno raspoloživog zemljišta,<br />
- 4,3 ha poljoprivrednog korišćenog zemljišta,<br />
- 0,4 ha drugog neobrađenog poljoprivrednog zemljišta,<br />
- 0,2 ha poljoprivrednog neobrađenog zemljišta,<br />
- 0,8 ha šumskog zemljišta,<br />
- 0,2 ha neplodnog zemljišta<br />
- 3,6 uslovnih grla stoke.<br />
Ukupna vrijednost Ekonomske veličine <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> u Crnoj Gori izražena u eurima iznosi<br />
125 817 765,2 ili prosječno 2 574,54 EUR po poljoprivrednom gazdinstvu.<br />
broj opština<br />
3<br />
5<br />
5<br />
3<br />
5<br />
broj <strong>gazdinstava</strong><br />
manje od 500<br />
501 – 1000<br />
1001 – 2000<br />
2001 – 3000<br />
3001 i više<br />
Opština sa najmanjim brojem porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> je Tivat 169 što čini 0,35% ukupnog broja porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong><br />
<strong>gazdinstava</strong>. Opština sa najvećim brojem porodičnih poljoprivednih <strong>gazdinstava</strong> je Podgorica 7 276 što čini 14,89% ukupnog broja porodičnih<br />
<strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong>.<br />
16 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
17
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
3.2. BROJ PORODIČNIH POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA - POPIS POLJOPRIVREDE 2010<br />
I POPIS STANOVNIŠTVA, DOMAĆINSTAVA I STANOVA 2003<br />
4.<br />
RADNA SNAGA<br />
POLJOPRIVREDNIH<br />
GAZDINSTAVA<br />
Broj porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> karakteriše porast u odnosu na popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2003. godine za 11,53%.<br />
Porast broja porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> bilježi se u svim opštinama osim u Pljevljima, Podgorici, Tivtu, Ulcinju i Žabljaku. U Nikšiću<br />
bilježi se najveći porast broja porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> i to za 2 705 <strong>gazdinstava</strong>, odnosno 39,29%.<br />
18 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
19
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
4.1. RADNA SNAGA NA PORODIČNIM POLJOPRIVREDNIM GAZDINST<strong>VI</strong>MA<br />
PREMA POLU I STAROSNOJ STRUKTURI<br />
U Crnoj Gori ima 98 949 radno angažovanih lica na poljoprivrednim gazdinstvima, od čega na porodičnim pojoprivrednim gazdinstvima je 98 341.<br />
Na nivou porodičnog poljoprivrednog gazdinstva radno angažovana lica imaju prosječno 0,47 godišnju jedinicu rada (GJR). Polnu strukturu radno<br />
angažovanih lica porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> čini 59 405 lica muškog pola, odnosno 60,40% i 38 936 lica ženskog pola, odnosno 39,60%.<br />
Grafikon 4.1. Radno angažovana lica na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima prema starosti<br />
Na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima 23 198 radno angažovanih lica je staro 65 godina i više, što čini 23,58% ukupne radne snage. Najveći<br />
broj radno angažovanih lica sa starošću 65 i više godina nalazi se u opštini Nikšić, odnosno 3 206, a najmanji broj u opštini Tivat odnosno 71 radno<br />
angažovano lice.<br />
Na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima 6 717 radno angažovanih lica je staro ispod 24 godine, što čini 6,83% ukupne radne snage. Najveći<br />
broj radno angažovanih lica starosti ispod 24 godine nalazi se u opštini Bijelo Polje, odnosno 1 264, a najmanji broj u opštini Budva odnosno 8<br />
radno angažovanih lica.<br />
20 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
21
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
4.2. RADNA SNAGA NA PORODIČNIM POLJOPRIVREDNIM GAZDINST<strong>VI</strong>MA<br />
PREMA OBRAZOVANJU<br />
Radnu snagu na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima čini 33 180 lica sa 4 godine druge srednje škole, odnosno 33,74%, od čega 22 157 su<br />
muškarci, tj. 66,78% i 11 023 žene, tj. 33,22%.<br />
Broj lica sa višim ili visokim poljoprivrednim obrazovanjem je 1 446 što čini 1,47% ukupne radne snage porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong>.<br />
Broj muškaraca sa višim ili visokim poljoprivrednim obrazovanjem je 1 054, tj. 72,89%, a žena 392, odnosno 27,11%. Učešće lica sa drugim višim ili<br />
visokim obrazovanjem u ukupnoj radnoj snazi je 7,62% od čega 74,37% su muškarci i 25,63% žene.<br />
Grafikon 4.2. Radna snaga na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima prema polnoj i obrazovnoj strukturi<br />
5.<br />
STRUKTURA<br />
KORIŠĆENOG ZEMLJIŠTA<br />
PORODIČNIH<br />
POLJOPRIVREDNIH<br />
GAZDINSTAVA<br />
Sagledavajući obrazovnu strukturu radne snage na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima po opštinama, najveći broj lica sa višim ili visokim<br />
obrazovanjem nalazi se u Podgorici, Nikšiću i Bijelom Polju. Najveći broj lica sa višim ili visokim poljoprivrednim obrazovanjem nalazi se u Beranama,<br />
Podgorici i Nikšiću.<br />
22 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
23
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
5.1. STRUKTURA KORIŠĆENOG POLJOPRIVREDNOG ZEMLJIŠTA PORODIČNIH<br />
POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA U CRNOJ GORI<br />
Površina korišćenog poljoprivrednog zemljišta porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong><br />
<strong>gazdinstava</strong> iznosi 212 724,4 ha što predstavlja 72,2% ukupno raspoloživog<br />
zemljišta.<br />
Grafikon 5.1. Korišćeno poljoprivredno zemljište<br />
porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong><br />
Prosječna površina korišćenog poljoprivrednog zemljišta po porodičnom<br />
poljoprivrednom gazdinstvu iznosi 4,4 ha.<br />
Ostale kategorije zemljišta kao okućnice, oranice, vinogradi, voćnjaci i rasadnici<br />
čine skupa nešto manje od 4%.<br />
Na oranicama najviše se gaje žita za zrno i to na površini od 1 257,1 ha, tj. 31,05%,<br />
zatim slijedi krmno bilje 976,2 ha, tj. 24,1% i krompir na površini od 890 ha, tj. 21,9%.<br />
Od žita za zrno najviše je zastupljen kukuruz za zrno, a od krmnog bilja djetelina.<br />
Na okućnicama i/ili baštama najviše se gaji krompir i to na površini od 806,6 ha.<br />
Najveću površinu u strukturi korišćenog poljoprivrednog zemljišta zauzimaju<br />
livade i pašnjaci (96,1%).<br />
24 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
25
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
5.2. POVRŠINE POD POVRĆEM NA ORANICAMA<br />
I NA OKUĆNICAMA I/ILI BAŠTAMA, PO OPŠTINAMA<br />
5.3. POVRŠINE ZASAĐENE KROMPIROM NA ORANICAMA I NA OKUĆNICAMA I/ILI BAŠTAMA, PO OPŠTINAMA<br />
Po uzgoju povrća na oranicama Podgorica zauzima prvo mjesto, a kada je riječ o uzgoju povrća na okućnicama i/ili baštama prvo mjesto pripada<br />
opštini Bijelo Polje.<br />
Krompir se gaji na površini od 1 598,6 ha od čega je 792 ha na oranicama, a 806,6 ha na okućnicama i/ili baštama. Krompir obuhvata rani, kasni i<br />
sjemenski krompir na oranicama, bez obzira da li je namijenjen za sopstvenu potrošnju, prodaju ili za ishranu stoke. Na okućnicama i/ili baštama<br />
krompir je namijenjen uglavnom za sopstvenu potrošnju.<br />
Grafikon 5.2. Površine pod povrćem na oranicama i okućnicama i/ili baštama po opštinama<br />
Grafikon 5.3. Površine zasađene krompirom na oranicama i na okućnicama i/ili baštama, po opštinama<br />
Na oranicama porodična poljoprivredna gazdinstva najviše se bave uzgojem krompira, žita za zrno i povrća (3 926 porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong>,<br />
tj. 8% od ukupnog broja porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> uzgaja žita za zrno; 5 692, tj. 11,6% uzgaja krompir, dok se 3 897 ili 8% bavi<br />
uzgojem povrća). U Crnoj Gori 37 010 <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> koristi 2 412,8 ha okućnica i/ili bašta za gajenje povrća, krompira, voća i vinove loze.<br />
Najviše površine na kojima se gaji krompir na oranicama su u Podgorici i Nikšiću, a na okućnicama i/ili baštama krompir dominira u Nikšiću i Bijelom Polju.<br />
26 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
27
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
5. 4. BROJ STABALA NA OKUĆNICAMA I/ILI BAŠTAMA, BROJ EKSTENZIVNIH STABALA I BROJ STABALA<br />
NA PLANTAŽAMA PO OPŠTINAMA<br />
U strukturi stabala voća udio ekstenzivnih stabala je 71,5% u ukupnom broju stabala i predstavlja tradicionalni način uzgoja voća na porodičnim<br />
poljoprivrednim gazdinstvima. Popisom nijesu obuhvaćena domaćinstva koja nijesu zadovoljila kriterijume gazdinstva, iako posjeduju zemlju, ali<br />
je ne koriste. Iz tog razloga površina od 773,1 ha ili 0,15 ha po gazdinstvu ne reflektuje aktuelnu površinu ekstenzivnih voćnjaka.<br />
Grafikon 5.4. Broj stabala na okućnicama, broj ekstenzivnih stabla<br />
i broj stabala na plantažama po opštinama<br />
6.<br />
BROJNO STANJE STOKE<br />
POLJOPRIVREDNIH<br />
GAZDINSTAVA<br />
Najveći broj stabala voća na okućnicama i/ili baštama karakterišu <strong>gazdinstava</strong> na teritoriji opštine Podgorica, i u Bijelom Polju. Njih karakterišu<br />
ekstenzivna stabla, dok plantažna stabla su najzastupljenija na gazdinstvima u Ulcinjskoj opštini.<br />
28 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
29
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
6.1. BROJNO STANJE STOKE PORODIČNIH POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA<br />
Popis poljoprivrede 31.05.2010. i Anketa o stoci 15.01.2010.<br />
Popis poljoprivrede, 2010:<br />
Broj <strong>gazdinstava</strong> koja uzgajaju goveda 24 616<br />
Broj goveda 78 633<br />
Broj krava za mužu 50 888<br />
Broj <strong>gazdinstava</strong> koja uzgajaju ovce 6 082<br />
Broj ovaca za mužu 130 459<br />
Broj <strong>gazdinstava</strong> koja uzgajaju svinje 13 465<br />
Broj suprasnih nazimica 280<br />
Broj <strong>gazdinstava</strong> koja uzgajaju živinu 16 304<br />
Broj živine 411 086<br />
Grafikon 6.1.1. Brojno stanje stoke – Popis 2010.<br />
i Anketa o stoci – 15. januar 2010.<br />
Anketa o stoci 15. januar 2010 godine (uzoračko<br />
istraživanje okvir popis stanovništva 2003.):<br />
Broj goveda 79 797<br />
Broj krava za mužu 53 907<br />
Broj ovaca ukupno 177 808<br />
Broj ovaca za mužu 131 824<br />
Broj svinja ukupno 4 428<br />
Broj suprasnih nazimica 140<br />
Broj živine 257 904<br />
30 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
31
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
Upoređujući podatke popisa poljoprivrede sprovedenog u 2010.godini sa podacima popisa stanovništva iz perioda 2003. godine može se zaključiti<br />
da broj goveda porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> bilježi pad od 2,4%; dok je broj ovaca porastao za 42,3%; koza 157,8%; svinja 37,7%; živina<br />
74% i broj košnica pčela za 103,6%.<br />
Ukupan broj <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> koji uzgajaju stoku je 32 675, dok je ukupan broj uslovnih grla (UG) 117 753,1. <strong>Struktura</strong> stočarske proizvodnje<br />
je nesrazmjerna između porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> i poslovnih subjekata. Karakteristika porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong><br />
je da imaju relativno malu i mješovitu stočnu proizvodnju sa 3,6 UG po gazdinstvu, dok poslovni subjekti imaju 257,4 UG po gazdinstvu.<br />
Tabela 6.1 Broj <strong>gazdinstava</strong> koji koriste višegodišnje livade i pašnjake i brojno stanje stoke<br />
Grafikon 6.1.2. Broj stoke po vrstama, živine i košnica pčela porodičnih <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong><br />
popis poljoprivrede 2010 i popis stanovnistva, domaćinstava i stanova 2003, Crna Gora<br />
Broj<br />
<strong>gazdinstava</strong><br />
Višegodišnje<br />
livade<br />
i pašnjaci<br />
ha<br />
Broj<br />
goveda ovce koze svinje živina<br />
konji,<br />
magarci,<br />
mule<br />
Crna Gora 43 142 210 182 80 209 229 037 35 756 47 673 620 802 4 397 1,78<br />
Površina<br />
po UG<br />
Prema podacima iz Popisa poljoprivrede ukupan broj <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> u Crnoj Gori koji koriste višegodišnje livade i pašnjake<br />
iznosio je 43 142. Prosječna površina višegodišnjih livada i pašnjaka po poljoprivednom gazdinstvu je 4,87 ha, a po uslovnom grlu 1,78 ha.<br />
Najveći broj <strong>poljoprivrednih</strong> gazdinstva uzgaja goveda 24 624 gdje je prosječan broj goveda po poljoprivrednom gazdinstvu 3,3 grla.<br />
Prosječno po poljoprivrednom gazdinstvu koja se bave uzgojem živine dolazi 38 komada živine, koja se bave uzgojem svinja 3,5 svinja,<br />
koja se bave uzgojem koza 9,9 koza.<br />
Tabela 6.2 Broj <strong>gazdinstava</strong> koji uzgajaju ovce<br />
Broj <strong>gazdinstava</strong><br />
Broj ovaca<br />
Broj <strong>gazdinstava</strong> koja<br />
izdižu ovce na katune<br />
Broj ovaca na katunu<br />
Crna Gora 6 088 229 037 3 512 148 867<br />
Broj <strong>gazdinstava</strong> koja izdižu ovce na katune iznosi 3 512 što čini 57,7% od ukupnog broja <strong>poljoprivrednih</strong> <strong>gazdinstava</strong> koja uzgajaju ovce.<br />
Stočni potencijal Crne Gore leži u uzgoju ovaca, što potvrđuje i podatak da prosječno svakom poljoprivrednom gazdinstvu pripada po 37,62 ovaca.<br />
32 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
33
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
7.<br />
CRNA GORA<br />
I ZEMLJE ČLANICE<br />
EVROPSKE UNIJE<br />
35
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
Tabela 7.1. Učešće korišćenog poljoprivrednog zemljišta u ukupnoj teritorijalnoj površini zemlje<br />
EU-27<br />
Latvia<br />
Malta<br />
Češka<br />
Bugarska<br />
Belgija<br />
Grčka<br />
Danska<br />
Njemačka<br />
Estonija<br />
Irska<br />
Španija<br />
Francuska<br />
Italija<br />
Kipar<br />
Litvanija<br />
Luksemburg<br />
Mađarska<br />
Holandija<br />
Austrija<br />
Poljska<br />
Portugalija<br />
Rumunija<br />
Slovenija<br />
Slovačka<br />
Finska<br />
Velika Britanija<br />
Švedska<br />
Crna Gora<br />
Ukupna<br />
teritorijalna<br />
površina<br />
1 000 ha<br />
441 412<br />
6 456<br />
32<br />
7 887<br />
11 100<br />
3 053<br />
13 198<br />
4 310<br />
35 713<br />
4 523<br />
7 029<br />
50 537<br />
63 795<br />
30 132<br />
925<br />
6 530<br />
259<br />
9 303<br />
3 736<br />
8 387<br />
31 268<br />
9 191<br />
23 839<br />
2 027<br />
4 904<br />
33 842<br />
24 410<br />
45 030<br />
1 381<br />
Ukupno<br />
korišćeno<br />
poljoprivredno<br />
zemljište<br />
%<br />
41,5<br />
28,4<br />
32,6<br />
44,7<br />
45,5<br />
44,7<br />
28,9<br />
61,2<br />
47,3<br />
9,3<br />
59,6<br />
45,1<br />
55,1<br />
44,3<br />
13,4<br />
41,2<br />
50,6<br />
62,2<br />
50,1<br />
37,8<br />
50,5<br />
40,1<br />
59,8<br />
8,3<br />
39,2<br />
6,8<br />
71<br />
6,8<br />
16<br />
Izvor: Popis poljoprivrede 2010 i Pocketbooks ‘’Agriculture and fishery statistics edition” 2011<br />
Učešće ukupnog korišćenog poljoprivrednog zemljišta u ukupnoj teritorijalnoj površini posmatranih zemalja varira, pa u Švedskoj iznosi 7 %, Velikoj<br />
Britaniji 71 % dok je u Crnoj Gori učešće korišćenog poljoprivrednog zemljišta 16 % u ukupnoj teritorijalnoj površini.<br />
36 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
37
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
Grafikon 7.1. Poređenje Crne Gore sa zemljama EU u odnosu na broj goveda, ovaca i svinja<br />
Grafikon 7.2. Glavne kategorije stoke, (%)<br />
Izvor: Popis poljoprivrede 2010 i Pocketbooks ‘’Agriculture and fishery statistics edition” 2011<br />
Crna Gora raspolaže sa 80 209 goveda što u odnosu na zemlje članice Evropske unije (Publikacija Eurostata, 2007.) čini 0,12 % od ukupnog broja<br />
goveda. U istom poređenju ukupan broj ovaca od 229 037 čini 2,12 % od ukupnog broja ovaca, a sa 47 673 svinja učestvuje sa 0,14 %.<br />
Izvor: Popis poljoprivrede 2010 i Pocketbooks ‘’Agriculture and fishery statistics edition” 2011<br />
Na prikazanom grafikonu dati su uporedivi podaci za svaku zemlju EU ponaosob, kao i za Crnu Goru. Posmatrajući navedeni grafikon, dominatno je<br />
učešće broja ovaca izraženo u procentima, u Grčkoj sa 56 %, u Luksemburgu broj goveda sa 87 %, dok u Danskoj preovladava broj svinja u ukupnom<br />
broju goveda, ovaca i svinja. Takođe, posmatrajući Crnu Goru po vrstama stoke, procenat učešća istoga iznosi: ovaca 64%, goveda 22% i svinja 13<br />
% u odnosu na njihov ukupan broj.<br />
Evropska Unija raspolaže sa 136 miliona uslovnih grla, dok Crna Gora raspolaže sa 117 753,1 uslovnih grla.<br />
38 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
39
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
STRUKTURA POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA 2010<br />
METODOLOŠKA OBJAŠNJENJA<br />
1. EU I FAO DOKUMENTA<br />
- Regulativu (EC) broj 1166/2008 Evropskog parlamenta i Savjeta po pitanju istraživanja strukture farmi i istraživanja metoda poljoprivredne proizvodnje,<br />
kojom se povlači regulativa savjeta (EEC) 571/88 za nadzor strukture farmi;<br />
- Priručnik o implementaciji FSS i SAPM definicija;<br />
- Priručnik za tipologiju i<br />
- Preporuke za Popis poljoprivrede 2010 (FAO).<br />
2. OSNOVNE DEFINICIJE<br />
Poljoprivredno gazdinstvo predstavlja jedinstvenu tehničko ekonomsku jedinicu sa jedinstvenom upravom, koje obavlja poljoprivrednu djelatnost<br />
i koje može biti porodično poljoprivredno gazdinstvo ili poslovni subjekat;<br />
Porodično poljoprivredno gazdinstvo je predstavljalo jedinicu koja se popisuje, a koja je u vrijeme popisa koristila najmanje 1000 m² poljoprivrednog<br />
zemljišta ili manje od 1000 m² poljoprivrednog zemljišta, a posjedovala je:<br />
- 1 kravu i 1 tele ili 1 kravu i jedno june, ili<br />
- 1 kravu i dva odrasla grla sitne stoke, ili<br />
- 5 odraslih ovaca ili koza, ili<br />
- 3 odrasle svinje, ili<br />
- 4 odrasla grla ovaca ili koza ili svinja zajedno, ili<br />
- 50 komada odrasle živine, ili<br />
- 20 košnica pčela.<br />
Ukupno korišćeno poljoprivredno zemljište je površina korišćenog poljoprivrednog zemljišta (okućnice, oranice-uključujući ugare, vinogradi,<br />
voćnjaci, rasadnici, livade i pašnjaci). Predstavlja zbir površina poljoprivrednog zemljišta u vlasništvu, poljoprivrednog zemljišta uzetog u zakup<br />
umanjenog za površine poljoprivrednog zemljišta koje su date u zakup.<br />
Stočni fond predstavlja broj i vrstu stoke po kategorijama.<br />
Radnu snagu na gazdinstvu činila su sva lica koja su imala 15 godina starosti, a koja su obavljala posao na gazdinstvu u referentnom periodu od<br />
01.06.2009. - 31.05.2010.<br />
SKRAĆENICE:<br />
BDP – Bruto domaći proizvod je makroekonomski indikator koji pokazuje vrijednost finalnih dobara i usluga proizvedenih u zemlji tokom godine,<br />
izražen u novčanim jedinicama<br />
EC – (European Commission) Evropska komisija je izvršni organ Evropske Unije i predstavlja interese Evrope u cjelini sa sjedištem u Briselu<br />
EEC – (European Economic Community) Evropska ekonomska zajednica je međunarodna organizacija stvorena sa ciljem da dovede do ekonomske<br />
integracije uključujući i jedinstveno tržište između 6 evropskih zemalja: Belgija, Francuska, Njemačka, Italija, Luksemburg i Holandija<br />
FAO – (Food and Agriculture organisation) Organizacija Ujedinjenih Nacija za hranu i poljoprivredu, koja vodi međunarodne napore da se pobijedi glad.<br />
FSS – (The Farm structure survey) Istraživanje o strukturi farmi<br />
SAPM – (Survey on Agricultural Production Methods) Istraživanje metoda poljoprivredne proizvodnje<br />
UG – Uslovno grlo standardna mjerna jedinica koja omogućava agregiranje različitih kategorija stoke radi poređenja<br />
GJR – Godišnja jedinica rada je zaposlenost ekvivalentna punom radnom vremenu, tj. ukupno odrađeni sati (broj dana x prosječan broj sati) podijeljeni<br />
sa prosječnim godišnjim satima odrađenim na poslovima sa punim radnim vremenom u zemlji<br />
MIDAS – Projekat institucionalnog razvoja i jačanja poljoprivrede Crne Gore<br />
Zavod za statistiku, u periodu od 07.-21.06.2010. godine sproveo je Popis poljoprivrede, prvi poslije 50 godina na sveobuhvatnoj teritoriji Crne Gore,<br />
koristeći logo i slogan:<br />
40 MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
MONSTAT - Zavod za statistiku Crne Gore<br />
41