1 Wsrin }ahidliyi Ba] Mwqalw - Betti Bleyer Mwnbw ... - AZERI.org
1 Wsrin }ahidliyi Ba] Mwqalw - Betti Bleyer Mwnbw ... - AZERI.org
1 Wsrin }ahidliyi Ba] Mwqalw - Betti Bleyer Mwnbw ... - AZERI.org
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Wsrin</strong> }<strong>ahidliyi</strong><br />
<strong>Ba</strong>] <strong>Mwqalw</strong> - <strong>Betti</strong> <strong>Bleyer</strong><br />
<strong>Mwnbw</strong>: Azerbaijan International jurnal\ - AI 7.3 (Pay\z 1999)<br />
© 2003. Azerbaijan International<br />
Azwrbaycanl\lar\n <strong>Ba</strong>k\n\n wn mw]hur mwrz ni]an\ olan Q\z Qalas\ haqda [ox az mwlumata<br />
malik olmalar\ mwni hwmi]w twwcc^blwndirwrdi. Hwtta tarix[ilwr belw tam wminliklw onun<br />
tikilmw tarixini vw bunun b=y^k m^dafiw sisteminin bir hisswsi oldu`unu vw ya hwr hans\<br />
bir dini inamla ba`l\ vw ya kosmoloji bir sistem olub-olmad\`\n\ dwqiq s=ylwyw bilmirlwr.<br />
Bir [ox wfsanwlwr onun ad\nda olan “Q\z” s=z^n^n mwsum q\z mwnas\n\ da]\d\`\n\ izah<br />
etmwyw cwhd edir, baxmayaraq ki, hwmin termin [ox g^man ki, qalan\n he[ zaman<br />
d^]mwn twrwfindwn i]`al edilmwdiyi mwnas\n\ verir.<br />
Bir rwvaywtdw deyilir ki, bir q\z atas\n\n pis niyywtindwn qa[maq ^[^n he[ bir [arwsi<br />
qalmad\qda =z^n^ hwmin qaladan dwnizw atm\]d\r. Lakin Azwrbaycan\n folklor[ular\ isw<br />
inadla bildirir ki, bu mifologiya Sovet d=vr^ndw, xanlara, m^lkwdarlara vw digwr<br />
“istismar[\”lara—sosializmin ideologiya d^]mwnlwrinw qar]\ m^barizw mwqswdilw<br />
uydurulmu]dur.<br />
Lakin bu wsrdw nw qwdwr itkinin oldu`u vw hwtta =twn bu onillik wrzindw ba] verwn<br />
hadiswlwr haqda he[ bir informasiya olmad\`\n\ fikirlw]swk, belw tarixi abidwlwr haqda<br />
^mumiyywtlw hwr hans\ bir mwlumat\n oldu`u [ox twwcc^bl^d^r.<br />
Bu wsrdw ba] verwn bir [ox tarixi hadiswlwr haqda [oxlu laz\mi detallar itirilmi]dir. Bir [ox<br />
dwywrli faktlar namwlum qalm\]d\r. {ox sirlwr hwlw dw Moskvada, D=vlwt Twhl^kwsizlik<br />
Komitwsinin (KQB) arxivlwrindw ba`l\ saxlan\l\r. Vw nw qwdwr hwqiqwtlwr, x^susilw dw Sovet<br />
kw]fiyyat xidmwtinin Stepanakert (1988), Sumqay\t (1989), <strong>Ba</strong>k\n\n Qara Yanvar (1990)<br />
faciwlwri vw }u]an\n asanl\qla i]`al\ kimi hadiswlwrdw nw kimi rol oynad\`\ barwdw<br />
materiallar he[ vaxt swnwdlw]dirilmwmi]dir. Azwrbaycanda millwtin tarixi yadda]\n\ silmw<br />
hadiswlwri o qwdwr [ox olmu]dur ki, hwtta 20-ci wsri “Amneziya Wsri” adland\rmaq olar.<br />
Bu ildw yazd\`\m\z “Wsr Silsilwsi” m=vzusunda ^[^nc^ olan bu n=mrwdw bu wsrdw ba]<br />
verwn bwzi hadiswlwri twsvir etmwk ^[^n hwmin hadiswlwrin ]ahidi olmu] m^wyywn<br />
]wxslwrin m=vqelwrini dwrc etmi]ik. Tarixi hadiswlwrin mahiyywtini vw ard\c\ll\`\n\ izlwmwk<br />
bax\m\ndan ]ifahi tarixin whwmiyywtli rolu oldu`undan ona [ox ciddi yana]\l\r. Ax\ tarixw<br />
rwhbwrlwr twrwfindwn yaz\lanlardan ba]qa [ox ]eylwr daxildir.<br />
1
Wlbwttw ki, m^wyywn vaxt ke[dikdwn sonra hwr bir millwtdw tarixi formala]d\ran hadiswlwr<br />
haqda olan yadda]\n =l^m vw ya amneziya nwticwsindw itirilmwsi [ox twbiidir. Lakin<br />
m^wyywn =z^nwmwxsus amillwr vard\r ki, Azwrbaycanda vw Sovet Ittifaq\nda yadda]\n<br />
itmwsinw twkan vermi]dir.<br />
Wlifba Dwyi]ikliklwri<br />
Misal ^[^n, b^t^n d^nyada bu wsrdw Azwrbaycan qwdwr wlifba dwyi]ikliyi etmi] bir =lkw<br />
oldu`unu twswvv^r etmwk [ox [wtindir. Wslindw, 65 ildwn dw q\sa bir m^ddwt wrzindw<br />
(1926-1991) 4 dwfw wlifba dwyi]ikliyi olmu]dur. 1300 il wrzindw i]lwnwn wrwb wlifbas\<br />
lat\nla wvwz olunmu] (1926), sonra kirilw (1939), daha sonra isw yenidwn lat\n wlifbas\na<br />
ke[ilmi]dir (1991).<br />
Hwr wlifba dwyi]ikliyindw, hwtta dwyi]iklik siyasi cwhwtdwn izah edildikdw belw (bu<br />
dwyi]ikliklwrin hwr birindw oldu`u kimi) hwddindwn [ox bilik vw informasiya itkisi ba]<br />
verirdi ki, bu da nwsillwr aras\nda u[urum wmwlw gwtirirdi. Wlifba dwyi]ikliklwri wsaswn<br />
ictimai vw mwdwni yadda]\n itmwsi ilw nwticwlwnir. Cwmiyywtin periferiyas\ say\lan<br />
qruplar—ya]l\lar vw gwnclwr, baba, nwnw vw nwvwlwr ham\dan [ox wziyywt [wkir. Ya]l\ nwsil<br />
yeni ideya vw informasiya wldw edw bilmir, gwnc nwsil isw swlwflwri twrwfindwn y\`\lm\] b=y^k<br />
hwcmdw bilikdwn mwhrum olur. Belw yadda]\n itirilmwsi faciwvidir, [ox vaxt isw bwrpas\ he[<br />
vaxt m^mk^n olmur.<br />
Siyasi Sistemlwr<br />
Bu wsrdw ba] verwn amneziyan\n digwr swbwbi h=kumwtin ziddiyywtli siyasi sistemlwrlw wvwz<br />
olunmas\d\r. Neft Partlay\]\ d=vr^ndwki (1885-1920) kapitalist sistemi =lkwnin m^twrwqqi<br />
liderlwrinin sistemi demokratiklw]dirmwyw [al\]araq qurduqlar\ Azwrbaycan Demokratik<br />
Respublikas\ (1918-1920) ilw wvwz olundu.<br />
Sonra Bol]eviklwr mwcburi olaraq sosialist rejmini qurdular (1920-1991). Sonda Sovet<br />
Ittifaq\ da`\ld\qdan sonra Azwrbaycan bazar iqtisadiyyat\ prinsipinw wsaslanan bir<br />
h=kumwt qurma`a cwhd etdi.<br />
Bir-birini wvwz edwn bu siyasi sistemlwrin hwr biri =z^ndwn wvvwlkinin tam wksi<br />
oldu`undan azwrbaycanl\lar “siyasi cwhwtdwn d^zg^n” olmaya art\q =yrw]mwk<br />
mwcburiyywtindw qalm\]lar. D=vr^n nwbzini tuta bilmwk qabiliyywtinin olmamas\ [ox pis<br />
nwticwlwnirdi.<br />
Stalinin Represiyalar\<br />
1924-c^ ildwn Stalin 1953-c^ ildw vwfat edwnw kimi onun hwyata ke[irdiyi siyaswt<br />
Azwrbaycan\n tarixi yadda]\n\n silinmwsinw hwdsiz rwvac vermi]dir. Bu d=vr wrzindw<br />
Azwrbaycan\n bir [ox qabaqc\l siyasi ]wxsiyywtlwri vw ziyal\lar\ hwbs edilmi] vw ya s^rg^n<br />
edilmi]dir. Twkcw Azwrbaycanda minlwrlw azwrbaycanl\ Sibirin vw digwr Orta Asiya<br />
wrazilwrinin inki]af\ ^[^n ucuz i][i q^vvwsi kimi hwbs edilmi] vw hwmin yerlwrw<br />
g=ndwrilmi]dir. B^t^nl^kdw Sovet Ittifaq\nda isw bu rwqwm milyona [at\r.<br />
2
Belw d^]^n^lm^] siyaswt nwsillwr aras\ wlaqwlwrin kwsilmwsindw vw qorxunun twlqin<br />
edilmwsindw hwddindwn [ox effektli twsir g=stwrirdi. Belw ki, bunun nwticwsindw valideynlwr<br />
hwtta u]aqlar\na etibar etmwkdwn ehtiyat edirdilwr.<br />
Yaz\[\ Anar dwh]wt hissi do`uran “O gecwnin swhwri” wswrindw kwskin bir misal gwtirir (<strong>Ba</strong>x:<br />
AI 7.1, Yaz, 1999). Burada bir q\z\n valideynlwri bir ne[w hwftw wvvwl hwbs edilmi]<br />
qon]unun bwstwlwdiyi laylan\ gwlinciyinw oxuyan q\zlar\na g=rw =zlwrinin hwbs<br />
edilwcwklwrindwn qorxurlar.<br />
Wslindw Stalin represiyas\n\n whwmiyywti ondad\r ki, minlwrlw insanlar\ qwtlw yetirmwklw<br />
nwsillwr aras\ m=vcud wlaqwlwr kwsilirdi. Art\q 1950-ci illwrdw gwnclwr bilmirdi ki, =z<br />
millwtlwrinin i[indwn sosialist sisteminw qar]\ [\xd\qlar\na g=rw hwyatlar\n\ itirmi] dahilwr<br />
[\xm\]d\r. Hwqiqwtdwn xwbwrdar olan daha ya]l\ nwsil isw bu barwdw hwtta evlwrindw,<br />
gizlindw belw qorxudan dan\]m\rd\.<br />
Rus Dili<br />
Bu wsrdw b=y^k hwcmdw yadda]\n itmwsinw swbwb olan faktorlardan biri dw g^ndwlik<br />
nitqdw rus dilinin i]lwnmwsinw ke[id olmu]dur. Twbii ki, Sovet d=vr^ndw m^vwffwqiyywtw<br />
yol rus dilindwn ke[ib gedirdi. Mwktwblwrdw rus b=lmwsi wn yax]\ twhsil sistemi say\l\rd\ vw<br />
bu indi dw belw olmaqda davam edir. Belw siyaswt Azwrbaycanl\lar\ =z yaz\[\lar\ vw digwr<br />
b=y^k m^twfwkkirlwri haqda =yrwnmwkdwn mwhrum etmi]di. Azwrbaycan gwnclwri<br />
Nizamini, Haj\bwyovu yox, Pu]kini, {aykovskini =yrwnirdilwr. Belw siyaswt nwticwsindw<br />
millwtin mwdwni yadda]\ swhv istiqamwtw y=nwlmi] oldu.<br />
Bu g^n^n Azwrbaycan\nda rus dili hwlw dw <strong>Ba</strong>k\da ^st^nl^k tw]kil etmwkdwdir. Burada<br />
ya]ayan ruslar =lkwnin rwsmi d=vlwt dili olan Azwrbaycan dilini bilmir. Bir [ox<br />
azwrbaycanl\lar rus dilindw =z ana dillwrindwn daha swrbwst dan\]\r.<br />
S^rg^n<br />
Milyonlarla azwrbaycanl\n\n mwcburi surwtdw miqrasiya edilmwsi dw yadda]\n itmwsinw<br />
swbwb oldu. Ilk ax\n Bol]eviklwr hakimiyywti wlw ke[irdiklwri vaxt oldu (1920).<br />
Azwrbaycan\n wn qabaqc\l sahibkarlar\ =lkwni k^tlwvi surwtdw twrk etdi. Burada<br />
qalanlardan isw [ox az hisswsi ba]lar\na gwlwni dan\]maq m^mk^n olan d=vrwdwk ya]ad\.<br />
Bu g^n <strong>Ba</strong>k\n\n mwrkwz hisswsindw yerlw]wn ornamentli malikanwlwr wvvwlki sahiblwrinin<br />
]ahidi olmu]lar, lakin onlardan ancaq monoqramlar qalm\]d\r. Onlar\n adlar\ [ox vaxt<br />
tan\nmam\] qal\r.<br />
Az =m^rl^ Azwrbaycan Demokratik Respublikas\na (1918-1920) rwhbwrlik edwnlwr dw<br />
eyni tale ilw ^zlw]dilwr. Bir [oxlar\ =lkwni twrk etdi, wkswr hisswsi isw qwtlw yetirildi.<br />
Y^z minlwrlw azwrbaycanl\n\n digwr bir mwcburi miqrasiyas\ 1920-ci illwrin ortalar\nda,<br />
Stalin Azwrbaycan\n Zwngwzur regionunu Ermwnistana verwn d=vrdw ba] verdi. 46<br />
3
kilometr uzunlu`u olan bu dar torpaq sahwsi indi Azwrbaycan\ Nax[\van vilaywtindwn<br />
ay\raraq t^rk dilli <strong>Ba</strong>k\ ilw T^rkiyw aras\nda hwr hans\ bir m^mk^n wlaqwni kwsir.<br />
Sonra 1930-cu illwrdw digwr bir k^tlwvi k=[^r^lmw hwyata ke[irildi. Belw ki, bu zaman<br />
Irandan gwlmi] y^zlwrlw azwrbaycanl\lar mwcburi surwtdw geriyw qaytar\ld\. Onlar Neft<br />
Partlay\]\ d=vr^ndw iqtisadi imkanlar axtar\]\ ^midi ilw <strong>Ba</strong>k\ya gwlmi]dilwr.<br />
Sonra 1937-ci il, Sovet tarixindw wn dwh]wtli ad qazanm\] illwr say\lan d=vrdw Stalin<br />
y^zlwrlw azwrbaycanl\n\ hwbs etdi. Onlardan bwzilwri qwtlw yetirildi, [oxlar\ isw s^rg^n<br />
edildi. Bwzilwri isw 1953-c^ ildw Stalinin =l^m^nw kimi sa` qala bildi vw geriyw, evlwrinw<br />
qay\tma`a yol tapma`\ bacard\.<br />
Sovet h=kumwti twrwfindwn tw]kil edilmi] digwr bir k^tlwvi k=[^r^lmw 1948-1950-ci illwr<br />
aras\, min illwrlw orada ya]amalar\na baxmayaraq, bir ne[w y^z minlwrlw azwrbaycanl\<br />
k^tlwvi surwtdw Ermwnistandan qovulduqda ba] verdi. Stalin d=vr^ndw wn k^tlwvi<br />
k=[^r^lmwlwrin 2-ci D^nya M^haribwsi wrwfwsindw ba] verdiyinw baxmayaraq, maraql\<br />
buras\d\r ki, bu s^rg^n s^lh zaman\, m^haribw qwlwbwsi qeyd edilwn d=vrdw ba] vermi]di.<br />
Wlbwttw ki, Azwrbaycan-Ermwnistan m^naqi]wsi bu wsrdw wn b=y^k k=[k^nl^kdwn birinw<br />
swbwb oldu. 1988-ci ildwn 1 milyona yax\n azwrbaycanl\ hwm Emwnistandan, hwm dw<br />
Azwrbaycan wrazisi olan Da`l\q Qaraba`dan vw 1992-ci ildwn ba]layaraq ermwnilwrin hwrbi<br />
q^vvwlwrlw wlw ke[irdiklwri 7 wtraf rayonlardan evlwrini twrk edib qa[ma`a mwcbur<br />
olmu]lar.<br />
Bu etnik xarakterli s^rg^nlwrw wlavw olaraq Sovet Ittifaq\ da`\ld\qdan sonra yaranan swrt<br />
iqtisadi ]wrait bir [oxlar\n\ Rusiyada, Israildw, T^rkiywdw, Avropada vw Amerika Birlw]mi]<br />
}tatlar\nda i] axtarma`a mwcbur etdi.<br />
B^t^n bu s^rg^nlwrin ham\s\ mwdwniyywt, dil, twsir dairwsi vw d^nyag=r^]^ bax\m\ndan<br />
nwsillwr aras\ wlaqwni kwsmwklw geni] hwcmdw yadda]\n itmwsi ilw nwticwlwndi.<br />
Bu n=mrwdw biz, bu wsri formala]d\ran bir [ox hadiswlwr haqda ^mumi bir mwnzwrw<br />
vermwyw [al\]m\]\q. Wlbwttw ki, belw material barwdw bir ensklopediya haz\rlamaq olard\.<br />
&mid edirik ki, gwlwcwk n=mrwlwrimizdw bu dwfw verw bilmwdiyimiz bo]luqlar\ doldura<br />
bilwcwyik.<br />
Arzu edirik ki, n=vbwti wsr vw minillikdw, Azwrbaycan bir daha belw yadda] itkisi ilw<br />
^zlw]mwsin. &mid edirik ki, sistemlwrin he[ bir sahwdw, istwr siyasi, iqtisadi, twhsil vw ya<br />
mwdwni sahwdw dwyi]ilmwsinw ehtiyac olmayacaqd\r. Qoy bir dw he[ vaxt bu millwtin<br />
tarixindw milli yadda] itkisinw swbwb olan bu qwdwr [ox amil olmas\n.<br />
______<br />
Twrc^mw: &lviyyw Mwmmwdova<br />
Yoxlad\: G^lnar Aydwmirova<br />
Redaktw etdi vw veb ^[^n haz\rlad\: Aynurw H^seynova<br />
4