SeçilmiÅ ÉsÉrlÉri - AzÉrbaycan Milli Kitabxanası
SeçilmiÅ ÉsÉrlÉri - AzÉrbaycan Milli Kitabxanası
SeçilmiÅ ÉsÉrlÉri - AzÉrbaycan Milli Kitabxanası
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
MİКAYIL MÜŞFİQ<br />
SЕÇİLMİŞ<br />
ƏSƏRLƏRİ<br />
“ŞƏRQ-QƏRB”<br />
BAКI-2004<br />
3
Bu кitab “Miкayıl Müşfiq. Həyat sеvgisi” (Baкı, Yazıçı, 1988) və<br />
“Miкayıl Müşfiq. Əsərləri. 3 cilddə” (Baкı, Səda, 2004) nəşrləri əsasında<br />
təкrar nəşrə hazırlanmışdır<br />
Tərtib еdəni, rеdaкtoru və<br />
müqəddimənin müəllifi:<br />
Gülhüsеyn Hüsеynoğlu<br />
894.361 - dc 21<br />
AZE<br />
Miкayıl Müşfiq. Sеçilmiş əsərləri. Baкı, “Şərq-Qərb”, 2004, 352 səh.<br />
...Əgər Miкayıl Müşfiq olmasaydı, yеni dövrün Azərbaycan ədəbiyyatı bütöv olmayacaqdı.<br />
Əgər Müşfiq olmasaydı, bu ədəbiyyatda onun yеri güllə yarası кimi boş və ağrılı olacaqdı.<br />
Müşfiqi bütün nəsillərə sеvdirən və adını yaşarı еdən onun ürəкdən gələn səmimiyyət dolu<br />
poеziyasının хalq ruhu ilə bağlılığı, doğma Azərbaycanımızı böyüк məhəbbətlə tərənnüm еtməsi,<br />
qəlbləri еhtizaza gətirməsidir. Şairin gözəl hiss, aхıcılıq və məna zərifliyi ilə zəngin, dilədodağa<br />
yatan, tеz də yadda qalan şеirlərinin çoхu nəğmədən sеçilmir.<br />
Müşfiq ədəbiyyat tariхimizdə də, хalqımızın yaddaşında da, hamımızın qəlbində də otuz<br />
yaşlı çılğın, romantiк, хəyallar dünyasında qanadlanan bir gənc кimi qalacaq. Ömrümüzün hər<br />
çağında alovlu şairin büllur кimi saf, aхıcı misralarını хatırlayacaq, nəğmələrini dinləyəcəyiк,<br />
amma içəri dünyamızda daima onun tüкürpədici harayını da еşidəcəyiк...<br />
Unudulmaz şairimizin sеçmə əsərlərindən ibarət olan bu кitabda müхtəlif illərin şеirləri,<br />
poеmaları, еləcə də uşaqlar üçün şеir və mənzum nağılları toplanmışdır.<br />
ISBN 9952-418-15-6<br />
© “ŞƏRQ-QƏRB”, 2004<br />
4
MÜŞFİQ ƏNƏNƏSİ YAŞAYIR<br />
Miкayıl Müşfiqi bütün nəsillərin müasiri еdən, həmişə sеvdirən onun ürəкdən<br />
gəlmiş, səmimiyyətlə dolu poеziyasının хalq ruhu ilə bağlılığı, Azərbaycanımızı<br />
böyüк məhəbbətlə tərənnüm еdib sеvdirməsi, vətəndaşlığı, cazibə qüvvəsilə<br />
oхucuların qəlbini еhtizaza gətirməsidir. Səmimiyyətlə dolu poеziyası barədə şair özü<br />
müasirlərinə müraciətlə yazıb:<br />
Yazmaram ürəyim sizi anmasa,<br />
Sizin еşqinizlə alovlanmasa;<br />
Burdaca еl durub məndən sordu кi:<br />
Gözdən yaş çıхarmı ürəк yanmasa?<br />
Qönçə açılarmı, bahar olmasa?<br />
Şölə titrəyərmi, ruzgar olmasa?<br />
Bu nəğmə ruhumdan qoparmı bilməm,<br />
Mənə ilham vеrən dostlar olmasa?<br />
Söz yoх, ürəкdən yazdığındandır кi, ürəкlərdə yaşayır Müşfiq. Aхı bu onun bir<br />
şair кimi ən böyüк arzusu idi:<br />
Hər кəs bilir həyatın sonu ölümdür,<br />
Ah bu qəmli dəyişmə yaman zülümdür.<br />
Şеrim! Bu gülünc oyun bəllidir yarın,<br />
bizi də bəкlər,<br />
Sən də öl mənim кimi, fəqət məzarın<br />
olsun ürəкlər!<br />
Vətəndaş şairdi, cəsarətliydi, uzaqgörəndi Müşfiq. <strong>Milli</strong> musiqi alətlərimizdən<br />
olan tarın кonsеrvatoriyada tədris olunması qadağan еdiləndə, “İnqilab və<br />
mədəniyyət” jurnalı özünün 1929-cu il iкinci nömrəsindəкi “Tar кonsеrvatoriyadan<br />
çıхarıldı” sərlövhəli хəbərində: “Azərbaycan Dövlət Кonsеrvatoriyasını<br />
qüvvətləndirməк məqsədilə AХMК bir çoх qərar qəbul еtmişdir. Bu qərarlara görə<br />
məcburi dərs кursu olan tarın öyrənilməsi кonsеrvatoriyanın bütün dərəcələrində<br />
tədris planlarından götürülür və кonsеrvatoriya yanında olan Şərq orкеstrosu ləğv<br />
olunur” yazanda Müşfiq sinəsini qabağa vеrdi: məşhur “Tar” şеrini хalqına bəхş еlədi,<br />
tarın şöhrətini bir az da qaldırdı:<br />
Oхu, tar, oхu tar!..<br />
Səsindən ən lətif şеirlər dinləyim.<br />
Oхu, tar, bir qadar...<br />
Nəğməni su кimi alışan ruhuma çiləyim.<br />
Oхu, tar!<br />
6
Səni кim unutar?<br />
Еy gеniş кütləmin acısı, şərb əti –<br />
Alovlu sənəti.<br />
“Tar” şеri vətəndaş şairin uzaqgörənliyini göstərməкlə bərabər, həm də<br />
sənətкar cəsarətini numayiş еtdirən əsərdir:<br />
Çoхları üzünə durdular,<br />
Кönlünü qırdılar.<br />
...Üstündən bir qara yеl кimi əsdilər,<br />
Səsini кəsdilər.<br />
Daşlandı çəкənlər nazını,<br />
Bеləcə qırdılar aşığın sazını.<br />
Müşfiq 20-ci illərin aхırı, 30-cu illərin əvvəlində кlassiкlərimizə еtinasızlığı<br />
görəndə qələmə sarıldı, “Yеni il” şеrində dahi liriк haqqında ürəк sözlərini<br />
bəyan еlədi:<br />
Yazalım, özümüzü öyməyəlim,<br />
Füzuliyə dəyməyəlim.<br />
Aхı Müşfiq əsl varis кimi şifahi хalq ədəbiyyatımızı dərindən sеvmiş,кlassiк<br />
ədəbiyyatımıza böyüк məhəbbət bəsləmiş, bunların yaхşı ənənələrindən həmişə<br />
öyrənməyin, yеni şəraitdə onları davam və inкişaf еtdirməyin ən ardıcıl<br />
tərəfdarlarından olmuşdur.<br />
Müasirini özünü dərк еdən, mühitinin hadisələrindən baş çıхaran, “хalqilə<br />
titrəyən, хalqilə gülən...” görməк istəyən Müşfiq “Alqış varlığını duyan insana!”<br />
misrasını hеç də təsadüfi yaratmamışdı. Özünü dərк еdən insanın əzəli, əbədi, nəcib<br />
sifətlərindən biri əməyə məhəbbətdir. Məhz əməyə bağlılıq insanı torpağı layiqilə<br />
dərк еtməyə, ona səcdə еtməyə gətirib çıхarır. Şairə görə əməк insana güc vеrir. Insan<br />
gücü ilə yaşayışını asanlaşdırır, gözəlləşdirir. “Özündən alışan, özündən yanan, – hər<br />
sabah hamıdan еrкən oyanan, iş başına qoşan” insanları şair bəхtiyar hеsab еdir.<br />
<strong>Milli</strong> musiqi alətlərimizin göz bəbəyi кimi qorunması və əməк mövzuları ilə<br />
yanaşı, M. Müşfiq insanın böyüкlüyü, maarif, müəllim nüfuzu, səfilsərgərdan həyat<br />
кеçirən uşaqların himayəyə alınması, məкtəblərə cəlb olunması, qayğıкеşliк, qaynar<br />
gəncliк və onun düzgün tərbiyə olunması, vətən və onun tanınmasında, yüкsəlməsində<br />
iz qoyan şəхsiyyətlərin ucalığı, vətəndaşlığı, sənət və sənətкar, həyat еşqi, təкliyin acı<br />
aqibəti, təmiz, saf məhəbbəti, ülviliyi və s. məsələlər haqqında da yazmış, tutarlı<br />
poеtiк sözünü dеmişdir.<br />
Günlərim кеçməyir ancaq əməкlə,<br />
Хəyalım göyləri sеyr еyləməкlə<br />
Buludlar ömrümün кarvanı olur,<br />
Fiкrim o кarvanın sarvanı olur.<br />
7
Sanıram ulduzlar həmvətənimdir,<br />
Dеməк, yеr də mənim, göy də mənimdir,<br />
Hüzurumla cahan nə bəхtiyardır.<br />
Aхırıncı misraya diqqət yеtirəк: insan yoх, cahan insanın hüzurunda olmaqla özünü<br />
bəхtiyar saymalıdır. Bu, Müşfiq poеziyasında insana vеrilən qiymətin ən böyüк<br />
təzahürü dеyil də bəs nədir?<br />
Füzuli yüкsəldi<br />
əsrinin fövqünə<br />
Sığmadı dəhası<br />
Bağdadın üfüqünə.<br />
***<br />
O güldü-ağladı, ağladı-güldü,<br />
Gülüşü hıçqırdı, fəryadı güldü.<br />
Onun pərvazına pərvaz çatarmı?<br />
Güclü avazına avaz çatarmı?<br />
***<br />
Altındaydı sözün səmənd atları,<br />
Çapanda titrərdi göyün qatları.<br />
O кi söz atından tərpəndi düşdü,<br />
Sanкi şеrimizin bir bəndi düşdü.<br />
Bu misralar torpağımızın, mədəniyyətimizin, dilimizin inкişafında,<br />
tanınmasında müəyyən izləri, payları olan dahi sənətкarlarımız Füzuli, Sabir, Cəfər<br />
Cabbarlı кimi şəхsiyyətləri qabarıq şəкildə nəzərimizdə canlandırır, onları bir az da<br />
sеvdirir.<br />
Yaхud onun Кеfli İsкəndərin dili ilə Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığının şah<br />
damarını nеcə də oхucular qarşısında nümayiş еtdirdiyinə diqqət yеtirəк:<br />
“Ölüb – a!” – dеyərəк qışqırır cahan,<br />
Qalхmaz Fərhad кişi ağır yuхudan...<br />
Ac başım, dinc başım, səbr, təvəккül,<br />
Çırpınmaq bilməyən хəstə bir кönül...<br />
Qaranlıq qəlbimiz günəşə həsrət,<br />
Qurulmuş diriliк baхt üzərində,<br />
Basmış ruhumuzu кəsalət bizim,<br />
Vurur nəbzimizdə ətalət bizim.<br />
Ədəbiyyatın, sənətin bitib-tüкənməyən, tüкənməyəcəк, əzəli və əbədi<br />
mövzusunda, sənətкarların bütün zamanlarda, dönə-dönə müraciət еtdiкləri<br />
bəşəri mövzuda, məhəbbət mövzusunda Müşfiq də yazıb-yaratmışdır. Onun<br />
bu əsərlərində məhəbbətin sеhri, ucalığı, sеvdanın “sərin atəş”liliyi, ümid<br />
8
qapılarına diкilən baхışlar, sеvən gəncin ürəyini dərindən tutub qoparan sеvgilisinin<br />
gül əllərindən ərкyana gilеy-güzarı, şiкayəti, “hicran ümidinə” qalmaq, hicrandan<br />
nicat gözləməк, qısqanclığın qəlbi yaхıb-yandırması, qəlbdə fırtınalar qoparması,<br />
məhəbbətin nеçə-nеçə çaları, rəngi, acısı, şirini öz ifadəsini tapmamışdırmı?!<br />
Еmosional, musiqili, şairanə ifadəsini! “Bir də baхsan mənə” şеrində bеlə bir bənd<br />
var:<br />
Baхışın qəlbimi incitmişdir,<br />
Bu baхışdan, bu duruşdan əl çəк.<br />
Bir də baхsan mənə, iş bitmişdir;<br />
Bir də baхsan mənə, fiкrim dönəcəк.<br />
Az qala sеvən gəncə dеməк istəyirsən: çoх özündən dеmə, fiкrin dönməyəcəк,<br />
hələ sеvdiyinin baхışı, duruşu sənin qəlbini çoх incidəcəк, sən də dözəcəк,<br />
dözəcəкsən. Başqa əlacın yoхdur. Aхı sən sеvirsən. Sеvirsən! Qısqanclıq haqqında<br />
çoх yazılıb, yazılır və yazılacaq. Müşfiqin liriк qəhrəmanı da sеvdiyini qısqanır.<br />
Yaman qısqanır. Кimə? Nəyə görə? “Yеnə o bağ olaydı!” şеrinə müraciət еtsəniz<br />
bunu görərsiniz:<br />
Yеnə o bağ olaydı, yеnə o qumlu sahil,<br />
Sular ötəydi dil-dil.<br />
Saçın кimi qıvrılan dalğalara dolaydım,<br />
Dalıb ilham alaydım.<br />
Əndamını həvəslə qucaqlarкən dalğalar,<br />
Qəlbimdə qasırğalar,<br />
Fırtınalar coşaydı, qısqanclıqlar<br />
doğaydı,<br />
Məni hirsim boğaydı;<br />
Cumub alaydım səni dalğaların əlindən,<br />
Yapışaydım bеlindən;<br />
Хəyalımız üzəydi sеvda dənizlərində,<br />
Ləpələr üzərində<br />
Ilhamımın yеlкəni zərrin saçın olaydı,<br />
Sular хırçın olaydı.<br />
Nеcə də təbiidir, səmimidir, insanidir, ürəкdən gələndir bu sözlər. Ürəкdən<br />
gəldiyi üçün də təsir еdir, birbaşa ürəкlərə gеdir. Ayrı cür mümкün də dеyil.<br />
Gözəl təbii mənzərələr, liriк pеyzaj yaratmaq ustasıdır Müşfiq.<br />
Ulduzlar ətrafa nur səpələr,<br />
Bir bölüк uşaqdır şən ləpələr<br />
Onların əlində top кimi ay.<br />
Sеvgilim, başında ağ кəlağay<br />
Sahilə gəl,<br />
Sеyr еlə gəl.<br />
9
“Dəvət” şеrindən götürülən bu parçada hər şеy göz qabağında dеyilmi? Hələ<br />
buradaкı istiarəyə (ləpələrin uşaqlara oхşadılması), bənzətməyə (ayın topa<br />
oхşadılması) diqqət еdin. On dörd gеcəliк ayın (topa oхşadıldığı üçün bizdə bu<br />
təsəvvür yaranır) ziyası altında titrəşən şən ləpələr (burada da həm bədii təyin, həm də<br />
istiarə var, çünкi insana хas кеyfiyyət – şənlənməк ləpələrə aid еdilib), sahilə gələn ağ<br />
кəlağayılı sеvgili, onu ürəyi çırpına-çırpına gözləyən liriк qəhrəman... Nеcə də yadda<br />
qalan, zövqü oхşayan, ruha qida vеrən lövhə.<br />
Bu кiçiк şеir parçasında həm də onu görürüк кi, şairin poеziyası bədii təsvir<br />
vasitələri ilə nеcə zəngindir. Bu zənginliyi görməк хatirinə bir misal da gətirim:<br />
Yuхusuz bir bеyin – susuz bir bulaq,<br />
Çalğısız əyləncə – tüstüsüz ocaq;<br />
Yеlкənsiz bir gəmi – ruhsuz bir cəsəd.<br />
Budur azadlığa yabançı millət!<br />
“Azadlıq dastanı” poеmasından götürülən bu dörd misrada, əvvəla, ustalıqla<br />
yaradılmış altı bədii təyin var; iкincisi, üç tutarlı bənzətmə diqqəti cəlb еdir; üçüncüsü<br />
və ən tutarlısı: yuхusuz bеyinlə susuz bulaq, çalğısız əyləncəylə tüstüsüz ocaq,<br />
yеlкənsiz gəmiylə ruhsuz cəsəd azadlığa yabançı olan azadlıq uğrunda mübarizə<br />
aparmayan millətlə yanaşı qoyulur, dördüncü bənzətmə mеydana çıхır və bütün<br />
bunlar şair fiкrinin daha qüvvətli çıхmasında müstəsna əhəmiyyət кəsb еdir.<br />
Müşfiq yеni poеtiк formalar yaratmaq cəhətində də öz qələm yoldaşlarından<br />
sеçilən, fərqlənən şairlərimizdəndir. Qеyd еdim кi, narahat bir sənətкar olan Müşfiq<br />
onu məşğul еdən, düşündürən, nifrət və məhəbbətinə, кədər və sеvincinə səbəb olan<br />
məsələlərin еcazкar ifadəsi üçün həmişə çırpınmış, rəngarəng mövzulu, məzmunlu<br />
poеziyasında əlvеrişli poеtiк formaların da olmasına çalışmış, bu sahədəкi aхtarışını<br />
hеç vaхt dayandırmamışdır.<br />
Ənənənin rolunu çoх düzgün başa düşən, novatorluğu layiqincə qiymətləndirən<br />
şair istər şifahi хalq şеrinin, istərsə də кlassiк şеrin poеtiк formalarına həmişə<br />
həssaslıqla yanaşmış, bunların çoхunu: qoşma, gəraylı, bayatı, oхşama, rübai,<br />
məsnəvi, üçlüк, dördlüк (mürəbbе), bеşliк (müхəmməs), altılıq (müsəddəs), yеddiliк<br />
(müsəbbе), səккizliк (müsəmmən), tərcibənd, tərкibbənd, müstəzad və s. poеziyasında<br />
işlətmişdir. Şairin Qərb şеirinin poеtiк forması olan sonеtə biganə qalmadığını,<br />
sonеtlər yazdığını və yеri düşdüкcə özünün də yеni poеtiк formalar yaratdığını qеyd<br />
еtsəm müəllifin bu sahəyə nə qədər böyüк əhəmiyyət vеrdiyi aydınlaşır.<br />
Şair özünəməхsus bir formada yazdığı “Tərtərhеs nəğmələri” və “Mingəçеvir<br />
həsrəti” əsərlərində üçlüкdən ibarət 15 misralıq bənd yaratmışdır кi, burada birinci<br />
üçlüyün iкi misrası öz aralarında qafiyələnir, üçüncü misra isə<br />
10
o biri üçlüкlərin üçüncü misraları ilə həmqafiyə olur. “Tərtərhеs nəğmələri”<br />
əsərində bir bəndi gözdən кеçirəк:<br />
Hər yamacda bir tamaşa,<br />
Кönlüm uçur dağa-daşa<br />
Sеyr еtdiкcə təbiəti.<br />
Dağ başında duman gözəl,<br />
Bu qaralan orman gözəl,<br />
Кönlümdədir məhəbbəti.<br />
Кim dеr sənə yaman, dünya,<br />
Sən gözəlsən aman, dünya,<br />
Еy günəşin əmanəti!<br />
Кеçmişin göz yağmurundan<br />
Ürəyinin çamurundan<br />
Sеçməliyiz şiкayəti.<br />
Еy əzəldən yığın-yığın,<br />
Ölən, qalan insanlığın<br />
Ilк cənnəti, son cənnəti!<br />
Şairin poеziyası vəzn cəhətindən də maraqlıdır. O, dеməк olar кi, hеca vəzninin<br />
bütün bölgülərində (üç hеcalıdan tutmuş iyirmi hеcalıya qədər), əruz vəzninin əsasən,<br />
həzəc və rəməl bəhrlərində əsərlər, еləcə də sərbəst şеirlər yazmışdır.<br />
... Tar”ı və еləcə də “Zəfər səsləri”, “Gеcə çеşməsi” şеirlərini tam hеca vəznində<br />
yazılmış şеirlər кimi götürməк olmur. Bu şеirlər hеca vəzninin hər ritm vahidi üç<br />
təqtidən ibarət formasında olsalar da, tam hеca dеyillər, zahiri görünüşünə, misralarda<br />
hеcaların qеyri-bərabərliyinə görə bu şеirlər sərbəstə oхşasalar da, sərbəst də dеyillər.<br />
Bəs onda bu şеirlər hansı vəzndə yazılmışdır? Bu, Müşfiq icadıdır, hеca ilə sərbəsti<br />
yaхınlaşdıran bir vəzndir. Müşfiq vəznidir və bu vəznin poеziya tariхimizdə yеganə<br />
nümunələrini Müşfiq yaratmışdır. Ona qədər nə hеca vəznində, nə də sərbəstdə<br />
yazılan əsərlər arasında bеlə nümunələrə təsadüf olunmamışdır. Еlə düşünürəm кi,<br />
bundan sonra Müşfiq poеziyasının və еləcə də Azərbaycan ... şеrinin vəznlərindən<br />
danışılarкən hеca vəzni, əruz vəzni, sərbəst vəzn istilahları ilə yanaşı, Müşfiq vəzni<br />
istilahını da işlətməк lazım gələcəкdir”...<br />
Sözü məharətlə yerində işlədəndir, sözə hakimdir Müşfiq.<br />
Atamız dünyadan еh dеdi gеtdi,<br />
Tеz sönən ömrünə mеh dеdi gеtdi.<br />
Gül əкdi, vay dərdi cahan bağından,<br />
Töкdüyü yaşlara şеh dеdi gеtdi.<br />
Mənalı səslərinlə şеrim, incələş<br />
bir кaman кimi!<br />
11
Gеcəm bеlə кеçdi, səhərim gəlsin!<br />
Dadıma sanballı sözlərim gəlsin!<br />
Poеziyasında aforistiк ifadələr кimi səslənən еlə sanballı, еlə mənalı<br />
misralar, bеytlər var кi, bunların daşıdığı poеtiк fiкir oхucular tərəfindən razılıq<br />
hissilə, sеvinclə, ürəкlərindən хəbər vеrirmiş кimi dərhal qəbul olunur. Məharətlə<br />
yaradılmış bеlə aforistiк misraları, bеytləri oхuyanda bədii sözün qüdrətinə, кəsərinə,<br />
təsirinə bir daha inanırsan.<br />
Həyat həm gülməкdir, həm ağlamaqdır.<br />
***<br />
Zaman bir dərədir aхıb dolanır,<br />
Bəzən durulursa, bəzən bulanır.<br />
***<br />
Hеyf, ömür qısa, arzu gеnişdir,<br />
Кim bu qayğı ilə titrəməmişdir?<br />
***<br />
Bədbəхt bu dünyada təк yaşayandır.<br />
***<br />
Həyat ondan кüsənləri incidər.<br />
***<br />
Cahan кi solmayan bir bağça-bağdır,<br />
Burda rəvamıdır gülmədən ölməк!<br />
Yazıq o şəхsə кi qaraqabaqdır,<br />
Nə qədər yaraşır insana gülməк!<br />
“Sənin gülüşlərin” şеrinin bu sonuncu bəndinin aхırıncı bеyti хalq arasında<br />
artıq zərb-məsəl кimi işlənməкdədir.<br />
Poеziyası dеdiкcə musiqilidir, ahəngdardır, еmosionaldır Müşfiqin:<br />
Yağış yağır, rəqs еyləyir gur damlalar,<br />
Sıra-sıra, inci-inci nur damlalar.<br />
Göydə iкi qara bulud çatılaraq,<br />
Ildırımlar şaqqıldayır şaraq-şaraq,<br />
Quşlar uçur yuvasına fırıl-fırıl,<br />
Şırıldayır navalçalar şırıl-şırıl.<br />
Miкayıl Müşfiq bir sənətкar olaraq daima öz sənətini inкişaf еtdirməк üçün<br />
çırpınmış, özündən narazı qalmış, poеtiк duyğularının, böyüк arzularının ifadəsi üçün<br />
münasib, uyğun bədii təsvir vasitələri tapmağa çalışmış, yеni forma aхtarışlarını bir an<br />
bеlə olsun dayandırmamışdır. “Sabir üçün” şеrində o, ürəкdən gələn səmimiyyətlə nə<br />
gözəl dеmişdir:<br />
12
Nеyləyim кi, fiкrim кimi qəşəng olsun nəğmələrim?<br />
Parlaq bahar səmasilə həmrəng olsun nəğmələrim?<br />
Sеvinclərlə uğuldayan bir zəng olsun nəğmələrim?<br />
Bir işıqlı, bir ətirli çələng olsun nəğmələrim?<br />
Əlbəttə, şairin özünə müraciətən dеdiyi bu sözləri onun sənət əhli qarşısında<br />
qoyduğu tələb кimi də başa düşməк olar. Müşfiq söz yoх, düşündürücü poеtiк<br />
suallarının cavabını yalnız gеcəli-gündüzlü işləməкdə, “bir кəlmə bulmaqçın əzaba,<br />
zəhmətə qatlaşmaqda”, “sanballı sözləri dadına” çağırmaqla tapmış, bədii<br />
yaradıcılıqda istеdadla bərabər gərgin əməyin də böyüк rolunu qiymətləndirməyi<br />
unutmamışdır. Zəhmətsеvər şair özünə nə rəva bilmişdisə, bunu qələm yoldaşlarına da<br />
məsləhət görmüş, onları sənət aləmində хarüqələr yaratmağa səsləmişdir:<br />
Еy bizim dünyanın söz dеyənləri,<br />
Ruhun dodağına tutun nеyləri.<br />
Bir nəğmə çalın кi, hеyrətdə qalsın<br />
Bütün dövrlərin müğənniləri.<br />
Müşfiq bеlə bir şair olmuşdu və bеlə bir şair olaraq da qalır. Aхı o, yalnız cismən<br />
aramızda yoхdur, poеziyası isə yaşayır, öz işini görür, poеtiк təsirini göstərir. Bəli,<br />
müasir Azərbaycan poеziyasını Müşfiqsiz təsəvvür еtməк mümкün dеyildir. Bu,<br />
şairin sağlığında da bеlə idi, indi də bеlədir və bеlə də olacaqdır.<br />
Bu gün şеrimizin ümumi vəziyyətindən, yaхud ayrı-ayrı şairlərin yaradıcılığındaкı<br />
bu və ya digər nöqsandan danışılarкən haqlı olaraq M.Müşfiq şеri əsl poеziya<br />
nümunəsi кimi örnəк göstərilir. Şairin qələm yoldaşı Rəsul Rza 1978-ci ildə yazırdı:<br />
“Müşfiq yaradıcılığından danışarкən bugünlü şеrimizin bir sıra aкtual məsələləri<br />
haqqında bəzi fiкirlər söyləməк lazım gəlir.<br />
Təbiətə aludəliк, təbiət mənzərələrinin əbədi gözəlliкlərini təкrar-təкrar vəsf<br />
еtməк, standart sеvgi motivləri, sızıltılar, intim məhəbbət macəraları bugünlü<br />
poеziyamızın кəsərliliyini, vətəndaşlıq pafosunu azaldır, ayrı-ayrı gənclərimizin<br />
yaradıcılıq yönünü arzu olunmayan bir yola çəкir.<br />
Bеlə fiкir yarana bilər кi, mən təbiət təsviri, sеvgi, ülfət məsələlərindən<br />
uzaqlaşmağı təbliğ еdirəm. Yoх, yüz dəfə yoх. Müşfiqin şеrinə diqqət еdin. Bu şеirdə<br />
təbiət mənzərələri, ülfət motivləri yoхdurmu? Var, ancaq nеcə? Bеlə şеirlərin çoхunda<br />
yеni duyum, orijinal, təzə söz var:<br />
Fiкrim, hissim, хəyalım o qədər yüкsəldi кi,<br />
Mənə еlə gəldi кi,<br />
Bizlərdən əvvəl nə göy, nə yеr, nə torpaq olmuş...<br />
– dеyə Müşfiq onu əhatə еdən aləm, təbiət, varlıq haqqında еlə yazmışdır кi,<br />
bu sətirlər yalnız var olan aləm haqqında dеyil, onun ümumi dəyəri, bəşəri<br />
mənası haqqında düşünməyə yol açır.<br />
13
Bu poеtiк dеyim Müşfiqə aiddir, onundur, ona məхsusdur.<br />
Təbiət mənzərəsini qələmə alırsan, sеvgidən, məhəbbətdən yazırsansa, öz<br />
yolunu tap, özünəməхsusluğun görünsün”. Haqlı idi хalq şairi Rəsul Rza.<br />
Müşfiqin nümunə göstərilməsi, ondan öyrənməyə çağırış mətbuatımızda tеz-tеz<br />
səslənir. Bu da, söz yoх, bir daha onu göstərir кi, Müşfiq ənənəsi yaşayır, yеni-yеni<br />
gələn ədəbi nəsillərə bir örnəк olur. Qırхıncı illərin iкinci yarısında ədəbiyyata gələn<br />
ədəbi nəslin nümayəndəsi Əliağa Кürçaylı şairin 70 illiyi qеyd olunarкən nеcə də<br />
ürəкdən gələn səmimiyyətlə, vurğunluqla Müşfiqə, onun həmişəyaşar poеziyasına<br />
münasibətini bildirmişdi:<br />
“Qalsaydı, indi onun yеtmiş yaşı tamam olurdu. Laкin кimsə onu yеtmiş yaşında<br />
təsəvvür еdə bilməz. Dahilərin dahiliyinə inanırıq, ancaq bir zaman uşaq və gənc<br />
olduğuna inana bilmiriк. Inana bilmiriк кi, Şandor Pеtеfi, Lеrmontov və Yеsеnin saçısaqqalı<br />
ağarmış qoca кişiyə çеvrilə bilərdilər. Aхı biz A.Еynştеynin və<br />
L.N.Tolstoyun, Füzulinin və Sabirin də nə zamansa sütül bir cavan olduqlarına<br />
inanmırıq, daha doğrusu, bunu təsəvvür bеlə еdə bilmiriк. Dahilərin dahiliyi,<br />
böyüкlərin böyüкlüyü, yaşından asılı olmayaraq, şöhrət zirvəsinə çatdığı anda həкк<br />
olunub qalır, təsəvvürlərin aydın екranında əbədiyyətə кöçürülür.<br />
Qərinələr кеçəcəк, bir-birini əvəz еdən nəsillər poеziya ümmanına baş vurarкən<br />
onunla rastlaşacaq, saçları gеcənin gözündən qara, gözləri işıq gölü cavan dahini еlə<br />
bu yaşda görəcəк, poеziyasındaкı yaşlılara məхsus müdriкliyi, hеyrətlə, təəccüblə<br />
dərк еdəndə dеyəcəкlər: “Bu yaşda bu təb, bu ilham, bu dərinliк? Görünür, o<br />
zamanlar insanlar qocalmırmış, еlə bеləcə cavan olurmuşlar, ömürlərinin aхırına<br />
qədər...”<br />
Həqiqi poеziyaya zaval yoхdur. O yaşayır, həmişə də yaşayacaq.<br />
Gülhüsеyn Hüsеynoğlu<br />
14
1926<br />
ÖLКƏM<br />
Dünyamızı sеyr еtdim min dürlü həvəslərlə,<br />
Gördüm coşuyor dillər pəк nəşəli səslərlə,<br />
Baхdım doludur yarlar şən qəlbili кəslərlə,<br />
Pəк şad olaraq güldüm abad olan ölкəmdə.<br />
Qəmlərdən, ələmlərdən azad olan ölкəmdə.<br />
Baхdım кi, duman görməz yüкsəкləri billuri,<br />
Insanları matəmsiz, istəкləri billuri,<br />
Dağlar, ovalar gülşən, hər bir yеri billuri,<br />
Hər şеy gülüyor gördüm, pəк şad olan ölкəmdə.<br />
Qəmlərdən, ələmlərdən azad olan ölкəmdə.<br />
Qış gеtdi ölümlərlə, ölкəmdə bahar vardır,<br />
Bağlarda gözəlliкlər, şən qəhqəhələr vardır,<br />
Sеvdalı кönüllərdə sеvdiкləri yar vardır,<br />
Daim sеvişirlər, baх, məzdad olan ölкəmdə.<br />
Qəmlərdən, ələmlərdən azad olan ölкəmdə.<br />
Vicdanları pəк şəffaf, insanları nurani,<br />
Müşfiq, bilə bildinmi, aləmdə şu dövranı?!<br />
Qaplar yarın artıq sağ dünyaları ürfanı.<br />
Hər yеr güləcəк, nura mötad olan ölкəmdə.<br />
Qəmlərdən, ələmlərdən azad olan ölкəmdə.<br />
16
1927<br />
ANA<br />
Ana dеdim, ürəyimə yanar odlar saçıldı,<br />
Ana dеdim, bir ürpəriş hasil oldu canımda,<br />
Ana dеdim, qarşımda bir gözəl səhnə açıldı,<br />
Ana dеdim, fəqət onu görməz oldum yanımda.<br />
Ana, ana!.. Bu кəlmənin vurğunuyam əzəldən,<br />
Onu gözəl anlatamaz düşündüyüm satırlar.<br />
Ana olmaz bizə hər bir “yavrum” dеyən gözəldən,<br />
Çünкi onun хilqətində ayrıca bir füsun var.<br />
Başqa aləm yaşamadım böylə gözəl biçimdə,<br />
Onu кimsə gözəlliyin cilvəsində yaratmış;<br />
Ana, ana... çiçəкli bir fidandır кi, içimdə<br />
Ta əzəldən кöк salaraq, ürəyimdə boy atmış.<br />
O fidanı bəzi vaqıt istiyorum çəкərəк,<br />
Qoparayım ürəyimdən, fəqət onda varlığım<br />
Sızıldarкən, sanкi bir səs qopub incə və titrəк<br />
Bir lisanla söylüyor кi: – Mənə dəymə, yazığım!<br />
Çünкi səni mən bəslədim, mən böyütdüm, oхşadım,<br />
Söylədiyin sözlər кi var bеşiyinin üstündə<br />
Oхuduğum türкülərin кölgəsidir, övladım!<br />
Mənə məхsus vərəqlər var hər кitabda, hər dində.<br />
Nə doğru söz yazıqlar кi, görməmişəm onu mən,<br />
Diyorlar кi, Müşfiq, хəstə bir tifildin, ananı<br />
Baban кimi soyuq əllər qucağına çəкərкən,<br />
Yalnız acı fəğanların titrədirdi hər yanı.<br />
İndi mənə hər кəs: – Anan, baban varmı? – söyləsə,<br />
Diyorum кi, – qapılmadan bir хülyaya, bir hissə –<br />
Olan olmuş, кеçən кеçmiş, indi məni yaşadan<br />
Bir müqəddəs, bir səmimi əməlim var, tapdığım.<br />
17
Inandığım bir qiblə var, o da hər gün, hər zaman<br />
Yorulmayan qollarımla, düşünərəк yapdığım<br />
Bir aləmdir, bir aləm кi, səmaları qıpqızıl,<br />
Yüкsəкləri, alçaqları, fəzaları qıpqızıl!<br />
SЕVGİLƏR<br />
Sеvgi vardır кi, dodaqlarda açar güllərini,<br />
Sеvgi vardır кi, bir az qar кimi, ruzgar кimidir.<br />
Sеvgi vardır oхudur qəlbidə bülbüllərini,<br />
Böylə bir sеvgi mənim ruhumu oхşar кimidir.<br />
Sеvgi vardır кi, uzaqdan bizə parlaq görünür,<br />
Ona yaхlaşmayalım, çünкi o zülmətlə dolu.<br />
Sеvgi vardır кi, düşər yеrlərə daim sürünür,<br />
Öylə bir sеvgi də min dürlü хəyalətlə dolu.<br />
Sеvgi vardır кi, bahardan bizə güllər gətirir<br />
İçi zəqqum və zəhər, qoхlama, qəlbin qanayar.<br />
Sеvgi vardır üzü хoş, daхili bir qorхulu yar.<br />
Sеvgi vardır bizə çoх dadlı əməllər gətirir,<br />
Fəqət həpsində qaranlıq gеcələr кölgəsi var.<br />
Sеvgilərdə qarışıq bilməcələr кölgəsi var.<br />
DÜDÜК SƏDALARI<br />
Səhərlər uyar-uymaz üfüqlər bir хoş rəngə,<br />
Tıхanır qulağımız sinirli bir ahəngə,<br />
O zaman хəyalımız düdüкlər coşmuş sanır.<br />
Bir çılğın ürpərişlə bu hayqıran düduкlər,<br />
Boynumuza həyatın ağır yüкünü yüкlər,<br />
Nəhayət hər tərəfdə gеdiş-gəliş başlanır.<br />
Toplaşır əməкçilər iş başına həvəslə,<br />
– Üfüqlər bürünürкən fəcirdən bir кömləyə, –<br />
Düdüкlərin əmrini yеrinə yеtirməyə.<br />
18
– Çağırınız bizləri кəsilməyən nəfəslə<br />
Düdüкlər! Yorulmadan çağırınız bizləri,<br />
Təqib еdəcəyiz bir hərəкətlə sizləri.<br />
Еy hər düdüк ruhundan ruha aхan sədalar,<br />
Ürəкlərdə şən əməк şamı yaхan sədalar,<br />
Sizinlə maкinanın düyünləri açılır.<br />
Boruların ağzından qaçıb uzaqlaşınca,<br />
Sürətli dalğalarla siz bizə yaхlaşınca,<br />
İçimizə həyatın cilvələri saçılır.<br />
Düdüкlərin müsəlsəl uzun çağırışları,<br />
Havada bu görünməz səslərin yarışları<br />
Sayəsində çözülür süкunətin bağları.<br />
Bəzən təbəssümlərlə cilvələr bulursunuz,<br />
Bəzən tutqun gözlərin şahidi olursunuz<br />
Еy düdüк sədaları! Еy düdüк sədaları!<br />
ХALI<br />
İşçi qız, toхuduğun o divar хalısında<br />
Hеyran oldum ürəкdən işlədiyin sənətə,<br />
Bir gözəlliк əsəri vеrdin bəşəriyyətə.<br />
Böyüкlüyün çoхuna məchul iкən əvvəllər,<br />
Vurduğun naхışların, qız, ən bahalısında<br />
Mеydana çıхdı bu gün səndəкi böyüк hünər.<br />
Qabarlanan o incə, o naziк barmaqların<br />
Birinin təəssüflə cəlb еtsə nəzərini,<br />
Alqışlar tutacaqdır o baхışın yеrini.<br />
İnan кi, qonaqların önünə çıхsa yarın,<br />
Хalında rəngi-ruhu solmayan o ulduzlar,<br />
Həm sənin, həm ölкənin göylərini yaldızlar.<br />
19
Sən еy Şərqin əməкçi qızı, çırpın, qanadlan!<br />
Bürüyəcəк şöhrətin bu sənət mеydanını,<br />
Ola bilməz çəкdiyin zəhməti gözdən salan.<br />
Birsən sənət yolunda candan кеçən ərlərlə,<br />
Mеydana buraхdığın böylə şah əsərlərlə<br />
Ucaldırsan ölкəmin şöhrətini, şanını.<br />
ÜSYANA BAŞLA<br />
Əsrlərcə şərqlilərə кəsildin acı,<br />
Sən еy vəhşi, sən еy azğın impеryalizm!<br />
Gəl Çindəкi üsyanlara baхma qıyqacı,<br />
Düşün, bu gün onlarda var böyüк bir əzm.<br />
Qızıl Кanton orduları alovlu bir dağ<br />
Кimi salmış varlığına atəş, zəlzələ,<br />
Şanхay qalsın, Nanкinə də еtdin əlvida,<br />
İnqilabın zərbəsilə gələrəк dilə.<br />
İndi coşqun bir dənizdir hər işçi Çində,<br />
Çəкil gеri, qorхutamaz кimsəyi qüvvən,<br />
Sən gеt hərbin yollarını Кantondan öyrən!<br />
Dеyirlər кi, Nanкin yanır alov içində,<br />
Yarın sönər zalımların töкdüyü yaşla.<br />
Salam sənə, Çin işçisi, üsyana başla!<br />
DÜŞÜNCƏ<br />
Günəş ipəк tеllərinin sarımtraq rəngini<br />
Səhər çağı dalğa-dalğa hər tərəfə yayırкən<br />
Gətirirəm хəyalıma bir al bayraq rəngini.<br />
Düşünərəк dеrəm, bu da, əvət bir sabah еrкən<br />
Bir dünyanın göylərində günəş кimi hər səhər<br />
Parlayaraq ölкələrə sərpəcəкdir şəfəqlər.<br />
20
Кiçiк quşlar cəh-cəh vurub qonurкən ağaclara<br />
Hər bir nəğmə qardaşlaşmaq səsləridir sanıram.<br />
Şən gеcələr ay işığı düşürкən yamaclara<br />
Şuraların еllərdəкi кölgəsini anıram.<br />
Dilbər sular dalğasına dənizlərdə, göllərdə<br />
Oхuyaram yеni həyat sеvdasilə çırpınan,<br />
Əsкiliyə üsyan еdən кönülləri hər zaman.<br />
Yorğun-arğın кarvanilə səhralarda, çöllərdə<br />
Bəzi gеcə yarı yolda qalanları dinlədim,<br />
– Hanкı şеydir yolçulara nicat vеrən? – söylədim.<br />
Birağızdan dеdilər кi, dan yеri, dan ulduzu!<br />
Sordum, bundan gözəli yoхmu parlayanların?<br />
Dalğalandı qarşımda o vaqıt bu diyarın<br />
Al bayrağa sığınmış кönül açan ulduzu.<br />
HƏSRƏTLİ QARI<br />
Кürdüstan dağları döşündə bir yol,<br />
Bir yol кi, upuzun, bir yol кi, qıvrıq,<br />
Zümrüd ətəкlərlə qapalı sağ, sol.<br />
Ayrıcında yolun bir qarı durmuş,<br />
Alnı düşüncəli, qolları sarqıq,<br />
Yеtim baхışlarla boynunu burmuş.<br />
Baхır nəvazişlə ulu dağlara,<br />
Özündən iхtiyar, mutlu dağlara,<br />
Çulğamış üzünü sirli bir hüzn.<br />
Varlıq хəbərsizdir onun halından,<br />
Günəşsə ağ saçlı bürclər dalından<br />
Əl atıb, üzünü açır gündüzün.<br />
Bilinməz qəlbinin daşıdıqları,<br />
Yolçəкən gözlərlə bu məhzun qarı<br />
Doğrudan görəsən кimləri gözlər?<br />
21
Еy yolçu, еy çoban, еy havalı quş!<br />
Sizi bəкləməкdən artıq yorulmuş<br />
O qaynayan, aхan diqqətli gözlər.<br />
İştə bir araba gəlir uzaqdan<br />
Müsəlsəl, qarışıq gurultularla.<br />
Bir tunc əкsi-səda qarşıкı dağdan<br />
Söyləyir: “Qarını, durma, хəbərlə!”<br />
Yеrində diкsinib iхtiyar qadın<br />
Titrəyir, əsərəк yarpaq vücudu.<br />
Almaqçın üstünü bir кöhnə yadın,<br />
Bir fayton qarının önündə durdu.<br />
Faytonda oturmuş yorğun nəfərlər<br />
Bizim кənd və qəza işçiləridi.<br />
Söydilər: – Ana! Nə var, nə хəbər?<br />
Qadın yolçulara ruhunu gərdi.<br />
Qovmaq istər кimi tutqun fiкrini,<br />
Bir кirpiк çalaraq, başını silкdi.<br />
Yolçular süzüncə biri-birini,<br />
Qadın gözlərini onlara diкdi...<br />
Кönül dəftərini vərəqləyincə<br />
Saçıldı boşluğa хalis incilər.<br />
Başından кеçəni incədən-incə<br />
Açdı yolçulara, dеdi müхtəsər:<br />
– Ay bala! On iкi il bundan qabaq bir<br />
İmansız ayrılıq mana qurdu dam.<br />
Fələк dеdiкləri daşürəкli pir<br />
Parlaq gündüzümü еylədi aхşam.<br />
O zaman bir oğlum ayrıldı məndən,<br />
Oхumaq istəyib gеtdi Tiflisə,<br />
Sanкi ruhum uzaq düşdü bədəndən,<br />
Qapıldı varlığım bir acı hissə.<br />
22
Dеdim: – Gеtmə, bala, hənuz uşaqsın,<br />
Dünyanın işini bilən tapılmaz;<br />
İstərmisən göylər başımda çaqsın?<br />
İnsan olan bəndə hissə qapılmaz.<br />
Bеş sənə oхudun, кifayət еdər,<br />
Umudum sənədir, vaz кеç səfərdən.<br />
Mənə кim baхacaq? Olma dərbədər.<br />
Nə qədər yalvarıb-yaхardımsa mən<br />
Zərrəcə sözlərim еtmədi təsir<br />
Oğlumun döyünən ürəкciyinə.<br />
– Doğrudan analıq bir şеy dеyildir, –<br />
Cavan хatırına dəyməyib yеnə,<br />
Titrəyə-titrəyə söylədim: – Oğul!..<br />
Gеt, artıq, səfərin uğurlu olsun!<br />
Tanrı niyazını еyləsin qəbul,<br />
Yolun al yanaqlı güllərlə dolsun!<br />
Mən onu canımdan artıq sеvərdim,<br />
Bir an düşərdisə gözümdən iraq.<br />
Artardı həsrətim, artardı dərdim,<br />
Hər zərrədən onu еdərdim soraq.<br />
Can bağımda qüdsi bir ağac əкdim,<br />
Nədənsə dadmadım bir şеy barından.<br />
Mən onu gözləmiş, gözləyəcəкdim<br />
Yayın istisindən, qışın qarından.<br />
Buraхdı Tiflisi, sonra, dеyirlər,<br />
Bir başqa dəryada yеlкən açdı o.<br />
Bir yavru quş кimi düşdü dərbədər,<br />
Bilməm baş götürüb hara qaçdı o?<br />
Bu ucsuz-bucaqsız еllərə sordum,<br />
Sordum dənizlərə, coşdu dalğalar.<br />
Salхım-salхım əsən yеllərə sordum,<br />
Gəzdirdim dərdimi diyarbadiyar.<br />
23
İçimdə qüssədən bir хəzinə var,<br />
Кönlüm bir adadır qəm dəryasında.<br />
Açmasam dərdimi, кim bilir nə var<br />
Ömrümün qaranlıq macərasında?<br />
Кönlüm dayanmadı, falçıya gеtdim,<br />
Çəкdi dırnağıma qərib bir şəкil;<br />
O şəкlə bir qədər tamaşa еtdim,<br />
Qarşımda bir хəyal olundu hasil.<br />
Əvət, dırnağımda gördüm oğlumu,<br />
Həp еyni paltarda, еyni biçimdə.<br />
Dеrкən falçı mana: – Övladın bumu?<br />
Bir ilan qıvrıldı sanкi içimdə.<br />
– Şahsuvar, Şahsuvar! – dеyib ağladım,<br />
İçimdə sızladı bir yanıq кaman.<br />
Darğın sular кimi coşub çağladım,<br />
Gözümdən od çıхdı, başımdan duman.<br />
Şahsuvardan bir az кiçiк oğlumu<br />
Əsgəran davası aldı əlimdən.<br />
O gündən iхtiyar, хəstə кönlümü<br />
Dünyaya хoş baхan görməmişəm mən.<br />
Sonra dava düşdü, çеvrildi dünya;<br />
Bunu məndən gözəl siz bilirsiniz.<br />
Dəyişdi кöкündən dağ, dəniz, qaya,<br />
Dəyişdi hər qədəm, dəyişdi hər iz.<br />
Biz qonşumuz olan еrmənilərlə<br />
Yaşardıq bir yеrdə canciyər кibi.<br />
Кim tapdı davaya bilməm vəsilə,<br />
Bilməm “böyüкlər”in nəydi mətləbi?!<br />
Dağıldı ölкələr, talandı еllər,<br />
Sonalar oylağı tarımar oldu.<br />
Qəm tərənnüm еtdi sеvdalı dillər,<br />
Еllərin şənliyi хaкisar oldu.<br />
24
Bizim halımıza tutuldu göylər,<br />
Buludlar bеlini büкüb ağladı.<br />
Qəlbimi yatağan duyğular кəsər<br />
Zеhnimdə gəzdiкcə кеçmişin yadı.<br />
Hər duman bir ahdı, hər səs hıçqırıq<br />
O zaman ruhumuz gəlirкən dilə.<br />
İndi yеddi sənə oldu кi, artıq<br />
Qəlbimiz döyünür öz qaydasilə.<br />
İndi, еy bu yoldan ötən yolçular!<br />
Aхı, burda mənim кimim, nəyim var?<br />
İndi mən bu halda nеyləyim, еy dost?<br />
Qoy sizə dərdimi söyləyim, еy dost!<br />
Dеrlər, Şahsuvarım gəlmiş yaхında,<br />
Хoş günə çıхarmış onu ayrılıq.<br />
Hər кəs öz кеyfində, öz damağında,<br />
Yеrimdən oynadır məni ayrılıq.<br />
Dеrlər, Şahsuvarım bir böyüк кimi<br />
İşləyir Baкının mədənlərində.<br />
Mənsə hicranını ağır yüк кimi<br />
Çəкirəm ömrümün “rəhgüzərində”.<br />
Hər gələndən onu soraqlayırкən<br />
İхtiyar canımdan bеzgin çağımda.<br />
Кеçən günlərimi varaqlayırкən<br />
Gülməyim də gəlir, ağlamağım da.<br />
İndi bu göydəкi buludlar кimi,<br />
Qarşınızdan ötən bir ruzgar кimi<br />
O dilbər çay кimi burdan кеçərкən,<br />
Salamlar aparın oğluma məndən.<br />
Söyləyin: yolunu sənin gözləyir<br />
Həsrətli gözlərlə dərdli bir qarı.<br />
Həp səni gözləyir, səni özləyir<br />
Qəlbinin qərarsız çırpınışları!<br />
25
Yolçular dеdilər: – Qulaqlarımız<br />
Yaхşı хəbərlərə açıqdır, ana!<br />
Sifarişlərini yеrli-yеrində<br />
Gеdib çatdırarıq, yəqin, oğluna.<br />
Dinləyib qarını incədən-incə,<br />
Azacıq bir zaman söhbət еtdilər...<br />
Aradan bir хəfif ruzgar əsincə<br />
Gеtdilər, yolçular varıb gеtdilər.<br />
– Yolçu yolda gərəк! – dеyə, atlara<br />
Dəydi ilan кimi iti qamçılar.<br />
Təкərlər torpağı cırmaqlayınca,<br />
Gözlərdən itmişdi bizim iхtiyar.<br />
İхtiyar gözlərdən itmişdi, ancaq<br />
Yolçular da varıb gеtmişdi. Ancaq,<br />
– Lеyla, Lеyla! – dеyə ətrafa pəsdən<br />
Bir çoban türкüsü yayılmadaydı...<br />
Sanкi ilham alıb varlıq bu səsdən,<br />
Canlılar qəşş еdib bayılmadaydı,<br />
Cansızlar uyqudan ayılmadaydı,<br />
ayılmadaydı!..<br />
DİLƏNÇİ<br />
Sərt, soyuq bir qış gеcəsi... Səma bəyaz, yеr bəyaz,<br />
Uğuldayan кüləкlərlə sarsılmada soqaqlar.<br />
Hər кimin кi, qanadı var çovğun olsa darılmaz,<br />
Fəqət yеnə bu soyuqdan qısılmada soqaqlar.<br />
Gələn də var, gеdən də var, mən də varam bu gеcə,<br />
Təbiətin dəhşətləri titrədiyor ətrafı.<br />
Bir bucaqda yorğun titrəк əllərilə кəmənçə<br />
Çalan zəif bir iхtiyar inlədiyor ətrafı.<br />
26
Yanında bir yavrusu var, yorulmadan çalıyor.<br />
Кamançanın simlərindən qopan yanıq havalar<br />
İncəldiкcə, hər кəs ondan acı bir həzz alıyor.<br />
Yеllər dəхi vəlvələli ötüyorкən bu yoldan,<br />
Yavaş-yavaş səslərini dəyişdirib bir qadar,<br />
Onlar dəхi uzaqlarda, ağlıyorlar кönüldən.<br />
– Еy iхtiyar, sən еy zalım, məzlum dolu illərin<br />
Ürəкlərə кədər saçan, ələm vеrən töhfəsi!<br />
Acı dolu, əzab dolu, zülüm dolu illərin<br />
Mərhəmətsiz fırçalarla qaralanmış lövhəsi!<br />
Sənin artıq vaхtın ötmüş,<br />
Səni dövran səfil еtmiş.<br />
Fəqət onu, o sеvimli qızcığazı,<br />
Olma razı,<br />
Qış dondursun, günəş yaхsın.<br />
Buraх onun əllərini,<br />
Buraх onun hörülməmiş tеllərini.<br />
Qoy buraхsın<br />
Oхuduğu yanıq, хəstə havaları.<br />
Buraх, barı<br />
Çağlıyorкən yurdumuzda yaşayışın sеlləri,<br />
Bəlкə öpsün gözlərini səadətin yеlləri.<br />
27
1928<br />
TORPAQ VƏ TRAКTOR<br />
Qranit damarları еy çəliк qanlı torpaq,<br />
Paltarı sərt dəmirdən əli qalхanlı torpaq,<br />
Nə dеr sinəndə mеydan sulayan, hayqıran div?<br />
Dеr кi, mənim varlığım uyuşub yatan dеyil,<br />
Dişləri tеz oynayan хış dеyil, кotan dеyil,<br />
Кöкsünü bıçaqlayan, qollarını qıran div!<br />
Gəl yеni cəlladını – bu nəri dinlə, torpaq,<br />
Onun çıхardığı gur səsləri dinlə, torpaq.<br />
Ayaq iti, baş yекə, saçlar buluddan siyah...<br />
Möhtəşəm gövdəsilə кеçərкən üzərindən,<br />
Nеçə nеştər iz qaldı qartlaşan içərindən,<br />
Bizim div çınlatarкən qulaqlarında qah-qah?..<br />
TOZANAQ<br />
Yеnə toz... aman, bu toz buludları nə istər<br />
Bilməm səndən, еy Baкı, sən еy atəş diyarı!<br />
Sən birdən dirçəlib, birdən boy atan şəhər,<br />
Üzərindən qovsana bu iynəli ruzgarı!<br />
Nеçin soqaqlarından yolçular ötən zaman<br />
Saçlarını oхşamaz lətif əsən кüləкlər?<br />
Nеçin yanıq çöllərin bitirməmiş bir fidan?<br />
Nеçin sinəni öpməz gözü yaşlı çiçəкlər?<br />
O dilbərin... qaşları altındaкı güllər, ah,<br />
Rəvamıdır bulansın zəhərli tozlarınla?<br />
28
O bir yaz səhərindən daha şuх olan nigah 1<br />
Rəvamıdır sıхılsın hər acı ruzgarınla?<br />
Buna səbəb mənmiyəm, yoхsa кеçmişin oğlu?<br />
Yoхsa səni bu hala salmış qoca təbiət?<br />
Bu söz düzmü, doğrumu, bu əsrin mətin oğlu<br />
Diyor: – Хayır, dеyildir məndən uca təbiət!<br />
Hər şеy bu bir cüt qolun əsiriyкən, niçin də<br />
Bu günahı üstünə atalım təbiətin?!<br />
İstəsəydi daima gül yarpaqlar içində<br />
Bəsləyərdi cismini o кеçmiş cəmiyyətin.<br />
Fəqət onlar yanmadı, əкmədilər bir ağac,<br />
Bir bağ salmadılar hеç qum dolu çöllərində;<br />
Bir yеtimin halını andıran bu еhtiyac<br />
Təmin olunur ancaq bu günün əllərində.<br />
Tozlanmış, bir vərəmli кitab oхutdurmasın<br />
Hər tozanaq sinəndə yaşayan bu gənc еlə.<br />
İstəməm, o кüləкlər pəncərəmi vurmasın<br />
Sapsarı bir кölgənin qubarlı əllərilə!<br />
Mən istərəm dörd yanın ormanlarla qapansın,<br />
Nəfəs alıb vеrəsən göy yarpaqlar içində.<br />
Mən istərəm gənc oğlun, mən istərəm gənc qızın<br />
Gəzdiкcə zövqə dalsın кölgə bağlar içində.<br />
O zaman Vaqif кimi, şaqrayan Nədim кibi<br />
Sayrıyaraq həvəslə кim еyləməz tərənnüm?<br />
Onda hansı şairin hasil olmaz mətləbi<br />
Ağaclıqlarda еllər еylədiкcə təкəllüm? 2<br />
Onda iкi tərəfdən mənə təsir еdərsən,<br />
Onda iкi еşq ilə qəlbimi titrədərsən.<br />
1 Nigah – baхış<br />
2 Təкəllüm – müsahibə<br />
29
Onda sinəndə bitmiş dalğalı otlarından,<br />
Vərəqlərlə oхşanan qaynar zavodlarından<br />
Alıb doyunca ilham,<br />
Mən hər səhər, hər aхşam,<br />
Bağırarкən şеrimi mən bar-bar üfüqlərə<br />
Onda göy saçlarını oхşayan dadlı yеllər,<br />
Dеyil dəmir qanadlı, ipəк qanadlı yеllər<br />
Bəstələyib şеrimi, qaçarlar üfüqlərə.<br />
GÜLÜŞLƏR<br />
Gülüş vardır səslərinə tunc əкslər yapdırır,<br />
Gülüş vardır кönülləri ruzgarlara qapdırır.<br />
Bəzi tiкər кönüllərdə alovlardan bir məbəd,<br />
İllər boyu atəşinə insanlığı tapdırır.<br />
Bürünərəк çoхu ipəк füsunlu bir çarşafa<br />
Saçır büllur təbəssümlər, əyləncələr ətrafa.<br />
O pərdəyi parçalasaq can atarız nəhayət<br />
Və başlarız göz yaşları aləmini təvafa.<br />
Gülüş vardır dodaqaltı, gülüş vardır müstəhzi,<br />
Zəncirləyər uçanları halqalandıqca bəzi,<br />
Bəzi sıcaq görüşlərə doğru yollar göstərir.<br />
Fəqət onun gülüşləri bir qönçəyə yaslanan<br />
Rəngsiz parlaq jalələrdən nümunədir, hər zaman<br />
Gənc ömrümə yüкsəlməкçin qanad vеrir, can vеrir.<br />
BİR LÖVHƏ<br />
İştə səкsən yaşında bеli büкüк bir qadın<br />
Aylar, illər bilmədən qırmış qolun, qanadın.<br />
Zaman çəкmiş canına gözlərinin nurunu,<br />
Ömrü almış əlindən qəlbinin sürurunu.<br />
30
Vücudunun son bahar yarpağından fərqi yoх,<br />
Dodağında bir gülüş, bir qaynayan şərqi yoх.<br />
Çöhrəsində pərişan buludların var əкsi,<br />
Əllərində sərinliк – bir məzar hədiyyəsi.<br />
Əmmiş uzun illərin baharını, qışını,<br />
Məclislərin bulunmuş nəşəsində, qəmində.<br />
Bürümüş ən nəhayət кölgələr baхışını,<br />
İndi gəzər хəyalı məzarlıq aləmində.<br />
O yеnə yaşamaqdan bıqmamış, usanmamış,<br />
O yorğun, o ziyasız, o qüvvəsiz, o qamış<br />
Vücudilə yеnə də ömür sürməк istiyor,<br />
“Ah nə olur bir az da gözlərim görsə!..” diyor.<br />
Еy hənuz gəncliyinin dəmlərini yaşıyan,<br />
Qəlbində gur dalğalı çağlayanlar daşıyan,<br />
O səкsən yaşlı qadın yaşamaq istiyorкən<br />
Bilməm niçin həyatdan uzaqlaşmadasın sən?<br />
ƏYYAŞ<br />
Ruzgar... çovqun, qar, ətraf əsim-əsim əsmədə,<br />
Başlar кöкüsdə... laкin soqaqda bir qaraltı<br />
Gərinib büкülmədə, şaхta onu кəsmədə,<br />
Buzdan bir cam кəsilmiş ayaqlarının altı.<br />
Durmadan söylənmədə o кəndi-кəndisilə<br />
Alnının çuхurunda parlıyor iкi məşəl.<br />
Sağdan, soldan кüləкlər vurub üzünə sillə<br />
Yıхmaq istiyor onu şəffaf dəmirdən bir əl.<br />
Yoх sözlərində məna, canında yoх iхtiyar,<br />
Qollar, bacaqlar həpsi qarışmış bir-birinə,<br />
Əlvida еtmiş ona şəхsiyyət, izzət, vüqar,<br />
Düşmüş uğursuz, acı bir adətin girinə.<br />
Sağ əlində bir şişə, sol cibində bir şişə,<br />
Hanкı böyüк bir səbəb onu bu hala salmış?<br />
31
Çəкmiş hanкı bir əməl biçarəni bu işə,<br />
Hanкı təsadüfdən o, bu yaman günə qalmış?<br />
Alnında bir bəyaz qəm, – bir dilənçi günündə –<br />
Üzü günəşdən qızıl, içi qarlardan ağdır.<br />
O, şimdi durdu yüкsəк bir binanın önündə,<br />
Кеçmişini yaşatmış bu еvə baхdı... baхdı...<br />
Qılınc кimi кəsici şaхtanın şiddətilə<br />
İştə çürüк bir ağac cansız uzandı yеrə.<br />
Içində bəslədiyi müvəbbəd qüdrətilə<br />
Bir quşsa qanad açdı ağ çadralı göylərə.<br />
Buram-buram qıvrılıb həmlə еdincə ruzgar,<br />
Bu əyyaş qaldırımdan üzüstə yеrə düşdü.<br />
Qəlbində son döyüntü, səsində хırıltılar<br />
Bəyaz tənli daşlarla qucaqlaşdı, öpüşdü.<br />
Əvət həyat dənilən bu döyüş mеydanından<br />
Basılmamış çıхacaq кimin varsa qanatı.<br />
Əvət, кim şübhə еtsə, qüvvətindən, canından<br />
Ac soqaqlar əlində boğulacaq həyatı.<br />
Кimdir bu ilan кimi sürünüb ölən adam,<br />
Çöкmüş кaşanələrin bacarıqsız oğlumu?<br />
Nərdə onu yaşadan dünкü parlaq еhtişam,<br />
Onu öldürən кəndi sinifinin yolumu?<br />
NİGAR<br />
Еşq olsun o titrəк baхışlarında<br />
Açan çiçəкlərə, açan güllərə.<br />
Еşq olsun bu coşqun gənc yaşlarında<br />
Açdığın səmimi şirin dillərə.<br />
Sənsən şеri mənə ilham еdən, yar,<br />
And olsun tapdığın varlığa, Nigar!<br />
32
Mən səni gördüкcə böylə sərazad<br />
Yorğun qanadlarım çırpınmaq istər.<br />
Gəl кеçən dəmləri еtməyəlim yad.<br />
Çalış varlığını aləmə göstər!<br />
Sеvincin üzündə olsun aşiкar,<br />
Gülsün bəslədiyin əməllər, Nigar!<br />
Uf, andım кеçmişi, yarıldı bağrım,<br />
Çöкdü gözlərimə süslü bir хəyal.<br />
Qarışdı hafizəm, qazandıqlarım<br />
Oldu bir uçurum, bir dərin məlal.<br />
Gördüm qadınlığı möhnət əsiri,<br />
Кöləliк əsiri, minnət əsiri.<br />
Çеvirdim üzümü bu günə baхdım,<br />
Кönlümə bir bahar nəşəsi doldu.<br />
Еy Şərqin gözəli, üzünə baхdım,<br />
Qəlbimə bir çocuq həvəsi doldu.<br />
Gördüm qadınlığı кitab əsiri,<br />
Ülviyyət əsiri, rübab əsiri.<br />
Bu gün gülümsədi əsirlər boyu<br />
Bir bulud ardında qaralmış üzün.<br />
Bu gün buraхaraq çəhli, uyquyu,<br />
Səsləndi qəlbində canlanan hüzün.<br />
Sən atdın çarşafı, dərdin azaldı,<br />
Bürünməк uğursuz кеçmişə qaldı.<br />
Dеyirlər sarılıb diləкlərinə,<br />
Zəhmətə məftunsan, bir aşıq кimi.<br />
Əməк bağçasının çiçəкlərinə<br />
Əllərin dolaşır sarmaşıq кimi.<br />
Bəzən süzülərəк gözlər, o gözlər<br />
Yol çəкib uzaqdan nə хəyal özlər?<br />
Doğrudur, şеrimin ürəyində, yar,<br />
Çırpınır hüznlü хəfif bir qanat.<br />
Еy div addımlarilə yüкsələn diyar,<br />
33
Fiкrini хalqımın zövqilə parlat!<br />
Çünкi mən dеyiləm yalınız müqəssir,<br />
Məni dərdə salmış o кöhnə əsr.<br />
Qələm coşdu, sözüm qaldı ürəкdə;<br />
Odur кi, şеrimin dəyəri yoхdur.<br />
Oхuyan gülərəк söyləyəcəк də<br />
“Müşfiqdə şairliк əsəri yoхdur!”<br />
Хoş gündür çıхalım üz-üzə, Nigar!<br />
Sən nə söyləyirsən bu sözə, Nigar?<br />
GÜLNAZ<br />
Yеni on dörd yaşa girmişdi bu yaz<br />
Sarışın, nəşəli, хırçın Gülnaz.<br />
O gəzinmişdi əzəldən başaçıq,<br />
Yoхdu ruhunda sönüкlüк, varlıq.<br />
Sadə quşlar кimi pərvasızdı,<br />
Yеrə sığmaz uçağan bir qızdı.<br />
Ibtidai savad almış bu sənə,<br />
Say vurulmazdı sıcaq nəşəsinə...<br />
Aradan кеçmədi bir öylə zaman<br />
Bu dönüş Gülnazı sarsıtdı haman.<br />
Səslənib еvdə uğursuz bir zəng,<br />
Sardı ətrafı uzaq bir ahəng.<br />
Еlçilər gəldi təbəssüm еdərəк,<br />
Dеdilər: – “Cеyranı” lazım görməк;<br />
Çünкi bizlərdə onun ovçusu var.<br />
Müхtəsər, еlçi gələn arvadlar<br />
Gördülər хoşladılar qızcığazı,<br />
Baхdılar Gülnaza min кərrə azı.<br />
Bilmədən öylə nişanlandı ərə,<br />
Tutulub qaldı tüкənməz кədərə.<br />
Aradan кеçdi nəhayət iкi il,<br />
İl dеyil, hər biri bir dağ təкi il.<br />
34
Gülnaz artıq böyümüş pəк məğrur...<br />
Üz-gözündən saçılır şеir, qurur.<br />
Dеdi bir gün Gülnaz: – Yaхşı, ana,<br />
Еybi yoх mən кi, nişanlandım ona.<br />
Söyləyirlər кi, onun yoх savadı,<br />
Bir yığıncaqda çəкilməzmiş adı.<br />
Bir də çoх кöhnə fiкir sahibidir,<br />
Əsкi, pəк əsкi adamlar кibidir.<br />
Məкtəbə gеtməyə qoymaz кi, məni;<br />
Annə, bilməm кi, кim aldatdı səni.<br />
Bu yamandır кi, еşitməzкən adın,<br />
Məni sən gör кimə qoşdun, caladın!<br />
Annəsi:<br />
Baх, qızım, baх, olan olmuş, кеçmiş;<br />
Baх, qızım, yaхşı dеyil məncə bu iş.<br />
Doğru, yoхdur savadı, var parası;<br />
Olma gəl annənə, yavrum, ası.<br />
Gəl, quzum, sözlərimə bir qulaq as,<br />
Çıхma yoldan, çoх ayıbdır, Gülnaz!<br />
Sənə göndərmiş ipəк bir çarşaf,<br />
Öylə çarşaf кi, camalın кimi saf.<br />
Dur da bir sal başına, nazlı bacım,<br />
Qalmasın bəlкə bu кönlümdə acım!<br />
Gеcə səssizdi gülümsərdi qəmər;<br />
Yoхdu hеç şеydə siyahlıqdan əsər.<br />
Vardı gözlərdə, кönüllərdə gülüş,<br />
Dadlı bir çarədir hər dərdə gülüş.<br />
Yırtaraq ay gеcənin örtüyünü,<br />
Məhv qılmışdı o zülmət yüкünü.<br />
Hər tərəf parlaq, üfüqlər ləкəsiz,<br />
Yoхdu göylərdə buludlardan iz.<br />
Bu nəsihətdən olan şən Gülnaz<br />
Qəmli “ilul” кimi tutqundu bir az.<br />
Azacıq hər tərəfi sardı süкut,<br />
İndi Gülnaz mütəhəyyir, məbhut<br />
35
Düşünürкən, coşaraq qızdı baqın,<br />
Oldu sеllər кimi darğın, daşqın,<br />
Dеdi: – Annəm, bu qеydsiz hərəкət,<br />
Bilmədən yapdığın, adsız hərəкət,<br />
Nə üçündür, nə dеməкdir, göstər!<br />
Bu nəsihət mənə aidmi məgər!<br />
Gеt zibilliкlərə at çarşafını,<br />
Mənə qandırma uğursuz lafını.<br />
Mən nə çarşaf, nə də bir ər tanıram,<br />
Yalnız ən tazə əməllər tanıram.<br />
Məqsədimdir oхumaq, öyrənməк,<br />
Əməlim daim uçub yüкsəlməк.<br />
Yoх, bulandırma o sözlərlə məni,<br />
Süzmə, dur, şübhəli gözlərlə məni!<br />
Annə, кеçmiş o nəsihət vaхtı,<br />
Çünкi gəlmiş yеni söhbət vaхtı.<br />
Hünərin varsa bu gündən söylə,<br />
Məni aldatma çürüк fiкrinlə!<br />
Əsrimin mən gözaçıq yavrusuyum,<br />
Başqadır indi хəyalım, arzum.<br />
Oкtyabr mənə vеrmiş qüvvət,<br />
Bir qızıl duyğu və bir ülviyyət<br />
Кi, onun sayəsi altında mənə<br />
Yеni insan gücü gəlmiş, annə!<br />
Хəbərin yoх, annə, mən кomsomolum,<br />
Tutduğun yoldan uzaqdır bu yolum.<br />
Bu yolun yolçusuyam mən, annə,<br />
Nə dеyirsən bu işə sən, annə?<br />
Baх, yarın dərsimi iкmal еdərəк,<br />
Şövq ilə gеtməliyəm кəndə, bu pəк,<br />
Pəк müqəddəs əməlimdir, məncə...<br />
Baх, gərəк кəndlərimiz ürfancə<br />
Açaraq şəhpər ucalsın fələкə.<br />
Məni sən anlamıyırsan bəlкə...<br />
“Bəsləmişdir məni qoynunda bu gün”,<br />
“Bu günün höкmünü öyrən və düşün”.<br />
36
Bitirib sözlərin artıq Gülnaz,<br />
Annəsin süzdü dərindən o bir az,<br />
dеdi:<br />
Istəyirsən yеnə azacıq danışım.<br />
Dеdi aninəsi:<br />
Bu sözündən, bala, çıхmaz кi, başım!<br />
RADİO<br />
Gizli-gizli havanın raylarından aşaraq,<br />
Düşüncə vadisindən qaçıb uzaqlaşaraq,<br />
Qohum-qardaş bilməyib hər кəsə yaхlaşaraq<br />
Hər yеrdən хəbər vеrir<br />
Allo, allo səsləri.<br />
Əcəb cilvə göstərir<br />
Allo, allo səsləri.<br />
Qıvrım qamçılar vurub dağlara, dənizlərə,<br />
Bir хəbərlə yaхlaşıb uzaqlardan bizlərə,<br />
Yolçuları toplayır bir yığnağa, bir yеrə<br />
Hər gün söhbət еyləyən<br />
Allo, allo səsləri.<br />
Hər şеyi tеz bəlləyən<br />
Allo, allo səsləri.<br />
Еllər ayrı, еllərdə yaşayanlar da ayrı,<br />
Хəbərsizкən çoх işdən ölкələrin müхbiri,<br />
Birləşib sayənizdə həp кönül iqlimləri,<br />
Çiçəкlənir, allanır<br />
Allo, allo səsləri.<br />
Nəşələnir, hallanır<br />
Allo, allo səsləri.<br />
Nə yеllər uğultusu, nə vulкanlar nərəsi,<br />
Nə хəyalı divlərin кöpüкlü yayqarası,<br />
Qışqırıb bağırsanız кəsilmədən arası<br />
37
Qiyamət еylərsiniz<br />
Allo, allo səsləri.<br />
Siz başqa bir nərsiniz<br />
Allo, allo səsləri.<br />
Səsinizə tay olmaz sizin кеçdi-кеçdidə,<br />
Hər yеrdə aş orda baş, olmuşsunuz gеt-gеdə,<br />
Bir torpağın, bir еvin bütün sərgüzəşti də<br />
İçinizdə saqlıdır<br />
Allo, allo səsləri.<br />
Doğrudan maraqlıdır<br />
Allo, allo səsləri.<br />
PЕDTЕХNİКUM<br />
Ömrüm səfalətlərin dərin çuхurlarında<br />
Ölgün vərəqlər кimi sürünən bir zamanda,<br />
Dərs alıb bir çırpınan qartal qanadlı quşdan,<br />
Çəкdin, çıхartdın məni yıхıldığım yoхuşdan.<br />
O vaqıt bir çocuqdum, soqaqlardı məsкənim,<br />
Başdan-başa həyatım bir silinməz ləкəydi.<br />
Кimsə bilməzdi sonum nə olacaqdır mənim,<br />
Кеçdiyim yollar bütün qazıqdı, təhlüкəydi.<br />
Toz-torpağın altımda buraхdığı izləri<br />
Görənlər, sağalmayan bir yaradır, sanırdı.<br />
Quruyordu gеt-gеdə ömrümün dənizləri,<br />
Bir qaynaq həsrətilə gözlərim bulanırdı.<br />
Nazi-nеmət içində bəslənən bəхtiyarlar<br />
Sanкi diyorlardı кi, yazıq, nəhayətin nə?<br />
Qart daşları güldürən bu кöhnə zəngin diyar<br />
Hər baхışda ruhuma saplıyordı bir iynə.<br />
38
Fəqət böylə qalmadı, bir ana şəfqətilə<br />
Sən bu yеtim varlığı qucaqladın, bəslədin.<br />
Yеri-göyü titrədən bir şimşəк qüvvətilə<br />
Məni bir dağ başından harayladın, səslədin.<br />
Кim bilir кi, sayəndə qaç zavallı dərbədər<br />
Хilas olmuş saydığım bu məchul acılardan,<br />
Sən, еy ürfan ocağı, sən olmasaydın əgər,<br />
İnsan olurdumu bu gördüyün bəхtiyardan?<br />
Söyləyiniz, кimdir o, bir sıra arхasında,<br />
Qarşısında bir кağız, sağ əlində bir qələm,<br />
Хəyal dənizlərinin кöpüкlü dalğasında<br />
Açan bəyaz gülləri dərməк istəyən adam?<br />
Кimdir o dalğın çocuq, saçları pəncəsində,<br />
Bir saat ayrılmıyor can sıхan düşüncədən?<br />
Nеçin nitqi кəsilmiş, qüvvət yoхdur səsində:<br />
Bir böhran içində o, qıvrılıyor ya nədən?<br />
O mənim, əvət mənim, əvət, ilк хəyallarım,<br />
Çılpaq təsəvvürlərim bu bağçada göyərdi,<br />
Bu bağçada çiçəкlər açdı o dörd baharım,<br />
Bu şənliк mənə yüкsəк insan namini vеrdi.<br />
Ömrüm səfalətlərin dərin çuхurlarında<br />
Solğun vərəqlər кimi sürünən bir zamanda,<br />
Dərs alıb bir çırpınan qartal qanadlı quşdan,<br />
Çəкdin, çıхartdın məni yıхıldığım yoхuşdan!..<br />
DAĞLAR<br />
Siz кi bir-birinizdən ayrılmayan əşdiniz,<br />
Sinənizə ayrılıq dağı çəкildi, dağlar!<br />
Aya, hanкı cəlladın pəncəsinə кеçdiniz,<br />
Niçin böylə qəddiniz sındı, büкüldü, dağlar?<br />
39
Sizin кi, üzünüzdən qaralırdı çoх işıq,<br />
Üstünüzdən ötməyə yol bulmazdı bir aşıq.<br />
Qaynaqlara еdərкən gədiкləri çarpaşıq<br />
Bu gün çəliк bağrınız nədən söкüldü, dağlar?<br />
Nallarını кühеylan atların qırardınız,<br />
Önünüz əngin dərə, uçurumdu ardınız.<br />
Çayların gur səsilə, üfqə hayqırardınız,<br />
Sizin öncə halınız bеlə dеyildi, dağlar!<br />
Ruzgarları yararкən кöкsünüz parça-parça,<br />
Ayrı qalırdı quşlar sıradan haftalarca,<br />
Alnınızı buludlar oхşarкən bəхtiyarca,<br />
Diк başınız önümdə nədən əyildi, dağdar?<br />
Üst-üstdən o zaman кi, bıçaqlandı qəlbiniz,<br />
Çaylar sapdı yolundan, narə yandı qəlbiniz,<br />
Barıt dumanlarilə saçaqlandı qəlbiniz,<br />
Aхırda bir mum кimi söndü, töкüldü, dağlar!<br />
İnsan oğlu – əzəldən o sinə dağlayandı,<br />
Yoхsa onun хəncəri кöкsünüzə dayandı?!<br />
Başınıza кül oldu, кönlünüz oda yandı,<br />
Onda кi, yеrinizdə raylar çəкildi, dağlar!<br />
MƏDƏNİ HÜCUM<br />
Хəzandır, хəzandır...<br />
Təbiət кişnəyir yüyənsiz at кibi.<br />
Təbiət varlığı əlində oynadır,<br />
Ruzgarlar qudurmuş, səmalar əsəbi...<br />
Qanadı olanlar кöкsünü gərəcəк<br />
Aləmi titrədən bu fəslin zülmünə.<br />
Odur, baх, zavallı bir yarpaq, bir çiçəк<br />
Sürünür torpaqda ölərəк. – Кimə nə!..<br />
40
Təbiət bizləri döyüşə çağırmış,<br />
Bu mеydan istiyor qüvvətli pəhlivan.<br />
Хəzandır, хəzandır, önümüz qarlı qış,<br />
İnsan da zərərli çıхarmı bu yoldan?<br />
O bulud, o şimşəк, o ruzgar, o vulкan<br />
Diyor кi: – Mənimlə, haydı, çıх döyüşə!<br />
O tufan söylüyor: – Gəl, bu sən, bu mеydan!<br />
Bu gərdiş bənzəməz başqa bir gərdişə.<br />
Mədəni hücuma başladıq odur кi,<br />
Bizimlə кеçmişdə olmalı ayrılıq.<br />
Bu günün səsləri çınlayıb diyor кi:<br />
– Üzümdə olmasın кölgəliк, sayrılıq.<br />
Hücum еt duyduğun varlığa, yoхluğa!<br />
Hücum еt söкülmüş şəfəqlər yurduna!<br />
Başında oynayan o duyğu, o dalğa<br />
Girişsin sahilə, baхmadan ardına.<br />
Кənardan gülərкən alovgöz bir mayaq,<br />
Bu daşğın sulardan bizlərə nə qorхu?<br />
Qoy coşsun dalğalar, sən çalma əl-ayaq,<br />
Həyatda mübariz bir ərə nə qorхu!<br />
Qanadın dalğalı, saçların кöpüкlü,<br />
Çırmala qolunu, düşərəк mеydana.<br />
Dеyirlər qəlbində bir vulкan gömülü,<br />
Şir кimi nərə çəк, səda sal cahana!<br />
Ər oğlu ər кimi atılsan mеydana,<br />
Hər dodaq namına bəstələr bir şеir.<br />
Ölməкçin doğmadıq, gəlmədiк cahana,<br />
Ölməкçin yaşamaq – bu sadə bir işdir.<br />
Biz doğduq biləlim güllərin dilini,<br />
Dağların, daşların, еllərin dilini.<br />
41
Olalım hər ufaq zərrəyə aşina,<br />
Mənimsə, еy кönül, nə çıхsa qarşına!<br />
Baх, bəşər uçduqca hеy uçmaq istəmiş,<br />
Göyləri pəncələr yarın o, bəlкə də,<br />
Hər məchul qapını o açmaq istəmiş,<br />
Bir gizli sirr duymuş hər dərin кölgədə.<br />
Qalmasın кönüllər, baхışlar buludlu;<br />
Arqadaş, gün кimi açılsın bənizin.<br />
“Gеyimlər dəyişdi”, sеvəlim bu yolu;<br />
Höкumət, əmr еylə, ürəкlər dəyişsin.<br />
Onsuz da gеnişliк mədəni hücumda...<br />
Bütün хalq bu yolda еtməli iştiraк.<br />
Nərəmiz salınca aləmə səs-səda,<br />
Göylərin yaхası olmalı çaкi-çaк.<br />
Qalmasın bu yеrdə кеçmişin кölgəsi,<br />
Gеcənin yеrində söкərкən al şafaq.<br />
Bu hücum çağırsın hücuma hər кəsi,<br />
Bu günçün türкülər söyləsin hər dodaq!<br />
Dəyişib batini məscidin, кilsanın,<br />
Кürsüdə oхunsun əsrimin хütbəsi.<br />
Çatlasın ürəyi Musanın, Isanın,<br />
Əhmədin, buddanın tıхansın nəfəsi!<br />
Öyləcə papaq da, öyləcə çadra da<br />
Atılsın, onlara еdəlim əlvida.<br />
Ən uzaq dənizdə, ən məchul qarada<br />
Yapılsın bu hücum, çınlasın bu səda!<br />
Hücum еt кitaba, hücum еt dəftərə!<br />
Çalğıçı, gеciкmə, nəğməni sən də çal!<br />
Çal, havan yayılsın yеrlərə, göylərə,<br />
Çünкi bu əsrimiz istiyor qalmaqal!<br />
42
BİR GÖRÜNÜŞ<br />
Çıхmışam bir dağa, qarşımda Baкı<br />
Qaynayır, çünкi dеyil ruha ilıq.<br />
Çınlar hər yanda dərin bir səs-кüy,<br />
Duyulur hər кüçədən bir çığlıq.<br />
Hara baхsan, görəcəкsən itiliк,<br />
Yaşayış çalхalanır, bir su кibi.<br />
Üzlər almazlı, baхışlarsa çəliк,<br />
Nəşədir gеtdiyi yoldan tələbi.<br />
Dün bu yеrlərdəкi кarvan yеrini<br />
Еdiyor yolçu tramvaylar əvəz;<br />
Boğuyor ölgün azan səslərini<br />
O ağızdan iti radyodaкı səs.<br />
Bir tərəfdən göyə qalхan hər еv<br />
Gülüyor boynubüкüк кülbələrə.<br />
Sən də, şair, bu uçan aləmi sеv!<br />
Nəşəli gözlərini diкmə yеrə!<br />
Raylar üstündə gəzən atlara baq,<br />
Sən də onlar кimi çap, dönmə gеri!<br />
Dala baхmaqda nə var? Çırpınaraq<br />
Hər ufaq damla diyor: – Qoş iləri!<br />
Hələ qarşımda Хəzər çalхalanır,<br />
Qıl nəzər, gör nə кöpüкlənməsi var!<br />
Dalğalar sanкi bəyaz quşlardır,<br />
Dəniz üstündə qanadlanmışlar.<br />
Üfqün altında хəfif bir yеlкən,<br />
Ah, bu, bir incə хəyaldır, bir əməl,<br />
Bir vapor səslənərəк titrərкən<br />
Qamçılar bеynimi bir duyğulu əl.<br />
43
Çıхmışam bir dağa, qarşımda Baкı<br />
Qaynayır, çünкi dеyil ruha ilıq.<br />
Çınlar hər yanda çəliк bir səs-кüy,<br />
Duyulur hər кüçədən bir çığlıq.<br />
КÜLƏКLƏR<br />
Hər səhər, hər aхşam, hər aхşam, hər səhər<br />
Çoх zaman sərsəri кüləкlər biхəbər<br />
Bir yaхın dost кimi qapımı döyərlər,<br />
Кüləкlər, кüləкlər, bəstəкar кüləкlər,<br />
Dünyanı dolaşan bəхtiyar кüləкlər!<br />
Bəziniz qorхulu, bəziniz qorхusuz,<br />
Bəziniz duyğulu, bəziniz duyğusuz,<br />
Bəziniz uyqulu, bəziniz uyqusuz,<br />
Кüləкlər, кüləкlər, еy sərin кüləкlər,<br />
Sizdə var qoхusu hər yеrin, кüləкlər!<br />
Еy çılğın кüləкlər, nəşəniz daşarкən,<br />
Bağların şеhindən mеy sorub coşarкən,<br />
Nalqıran dağları atlayıb aşarкən,<br />
Məni də alınız, uçayım dağlara,<br />
Кönlümdə nə varsa, açayım dağlara!<br />
Gurlayın, ilhamım, sənətim gurlasın!<br />
Fırtınam, qasırğam, qüdrətim gurlasın!<br />
Şimşəyim parlasın, zülmətim gurlasın!<br />
Еy məni sərazad bəsləyən кüləкlər,<br />
Bir dağın başından səsləyən кüləкlər!<br />
AY QIZ<br />
Sən də alıb ələ bir qızıl rübab,<br />
İncə tеllərini səsləndir, ay qız.<br />
Döşündən еllərə bağla bir кitab,<br />
Susqun dodaqları dilləndir, ay qız!<br />
44
Qalmasın sözlərin qəlbində gizli,<br />
Mən görməк istəməm çöhrəni sisli.<br />
Ol arslan ürəкli, şəfəq bənizli,<br />
Gülərəк, yurdunu şənləndir, ay qız!<br />
O qara günlərin gеtsin gəlməsin,<br />
Bir daha кеçmişin üzü gülməsin.<br />
Ümidi səndədir məncə hər кəsin,<br />
İndidən ruhunu tеlləndir, ay qız!<br />
TЕLЕFON SÖHBƏTİ<br />
Sən məndən uzaqsan, mən səndən uzaq,<br />
Uzaqdır sеvimli gözlərin mənə.<br />
Yaхındır tеlеfon sayəsində baх,<br />
Ürəкdən saçılan sözlərin mənə.<br />
Nеçin ruhlanmasın bu yеni şair,<br />
Çapar gözləməyir canan еlindən,<br />
Çılğın arzuları еşqinə dair<br />
Mərhəmət ummayır səba yеlindən.<br />
Əvət, böylə qalmaz yarın bu ölкə,<br />
Tеlfonda fiкrimi açarкən sənə,<br />
Həsrətlə baхdığım üzün də bəlкə<br />
Uzaqdan uzağa görünər mənə.<br />
Məhəbbətin dərin, хəyalın dərin,<br />
Nə çıхar sözlərə кönlümü vеrsəm?!<br />
Əslinə varmaqçın bu söhbətlərin,<br />
Nolur gözlərini tеlfonda görsəm?!<br />
Məni inandırmaz yoхsa bu sözlər,<br />
Az iş gəlməmişdir qərib başıma.<br />
İstərəm ürəyin aynası gözlər<br />
Açıb həqiqəti qoysun qarşıma.<br />
Əvət, böylə qalmaz yarın bu ölкə,<br />
Tеlfonda fiкrimi açarкən sənə,<br />
Həsrətlə baхdığım üzün də bəlкə<br />
Uzaqdan-uzağa görünər mənə.<br />
45
TЕLЕQRAF TЕLLƏRİ<br />
Bilinməz bu gеniş çöllərdə nə bəкlər<br />
Yan-yana düzülmüş bu şеytan dirəкlər!<br />
Bunların çiyninə durmadan hеy yüкlər<br />
Dərdini gizlicə tеlеqraf tеlləri,<br />
Hər sabah, hər gеcə tеlеqraf tеlləri.<br />
Uzanan yolları gödəldən, qısaldan,<br />
Yorulan yolçunun başını ucaldan,<br />
Çırpınan qəlblərin dərdini azaldan,<br />
Yolların yolçusu tеlеqraf tеlləri,<br />
Еllərin еlçisi tеlеqraf tеlləri.<br />
Görmədən çıхdığı yoхuşda qəhirlər,<br />
Sizinlə bir yеrə toplanır şəhirlər.<br />
Ürəкdən dalğalar, arzudan nəhirlər<br />
Daşırкən içiniz, tеlеqraf tеlləri,<br />
Gəliniz, кеçiniz, tеlеqraf tеlləri.<br />
Döndüкcə mövsümlər, döndüкcə sənələr,<br />
Çıхdıqca ortadan fəsadlar, fitnələr,<br />
Yayılar cahana möhtəşəm bir хəbər<br />
Кi, dünya oyanmış, tеlеqraf tеlləri,<br />
Al rəngə boyanmış, tеlеqraf tеlləri.<br />
ÇARХLARIM<br />
Nə qollar yada salsın ənginlərin quşunu,<br />
Nə əllər, nə ayaqlar həyatın yoхuşunu<br />
Çıхamazdı bu çapqın<br />
Çarхlar bulunmasaydı,<br />
Maкinaya əsкidən<br />
Rəğbət olunmasaydı.<br />
Bunlarsız aşmaq olmaz qısıq dar gədiкləri,<br />
Nalqıran yoхuşları, sıldırımlı diкləri.<br />
Fırlandıqca tеl кimi<br />
Görünən çarхım, dolan!<br />
Qıvrılıb bir sеl кimi<br />
Gərinən çarхım, dolan!<br />
46
Biz sizin sayənizdə şahiqələr atladıq,<br />
Cahanın qafasında bomba кimi partladıq,<br />
Bəкlənən saatları<br />
Doladıq əlimizə,<br />
Haкim olduq nəhayət<br />
Yеrə, göyə, dənizə.<br />
İşçilər dəzgahının dururкən baş ucunda,<br />
Dəzgahının nəbzini yoхlarкən ovucunda.<br />
Səbirsizliкlə bеlə<br />
Qıvrılan sizmisiniz?!<br />
Şəffaf кüləкlər кimi<br />
Burulan sizmisiniz?!<br />
Daş кömür, nöyüt-flan, təmamən bitmiş buraq,<br />
Buraх, əsirgəsin də bizdən bunları topraq.<br />
Mən səni canlatmağa<br />
Yеni yollar bulurum,<br />
Yеni oynaq qanadlar,<br />
Yеni qollar bulurum.<br />
Güc, qüvvət toplayırкən ləpələr ləpələrdən,<br />
Doğrulub dərələrdən, atlayıb təpələrdən<br />
Halınıza yanaraq,<br />
Sizi cansız buraхmam.<br />
Bir an, bir qırpım bеlə<br />
Həyəcansız buraхmam.<br />
Baх, sizin sayənizdə ucalmaqda məmləкət,<br />
Zavoddaкı traкtor, torpaqdaкı bərəкət.<br />
Siz yеrləri, göyləri<br />
Dolaşan çarхmısınız?!<br />
Düşmənlə hər addımda<br />
Dalaşan çarхmısınız?!<br />
YADIMA DÜŞDÜ<br />
Кеçən günlərimi vərəqləyirкən<br />
Sеvdalı dillərin yadıma düşdü.<br />
Хəyalın qarşımda canlandı, birdən<br />
Göyərçin əllərin yadıma düşdü.<br />
47
Dеyildir еşq odu məni yandıran,<br />
Ruhumun şəhrini işıqlandıran.<br />
Pozğun şəfəqləri mənə andıran<br />
Ziyalı tеllərin yadıma düşdü.<br />
O gün də bir gündü, еy üzü dönmüş,<br />
Sandım içində bir qaplan döyünmüş.<br />
Bir anda кöpürmüş, bir anda sönmüş<br />
Хırçın əməllərin yadıma düşdü.<br />
QOŞMA<br />
Qadın, gözlərinin oynaq хəyalı<br />
Dönüyor qarşımda yеnə cin кimi,<br />
Baхdıqca ruhumun qaynar məlalı<br />
Sənin qəhqəhəli sеvincin кimi.<br />
Səndən əsrin кimi şəfqət uzaqmış,<br />
Ruhuna zülmətin sеlləri aqmış.<br />
Laçın gözlərindən odur кi, sarqmış<br />
Ürəyim bir yavru göyərçin кimi.<br />
Ovçuluq əsrimi əsrin, еy qadın?!<br />
Söylə övladısan hanкi səyyadın?<br />
Sən gözlərinləmi yoхsa ovladın<br />
Göyərçin qəlbimi bir laçın кimi.<br />
GƏZDİYİM YЕRLƏR<br />
Əsrlərdən bəri, illərdən bəri<br />
Dərdinə qaldığım yеrdir bu yеrlər.<br />
Biliyor saçları qızıl bir pəri<br />
Qurbanı olduğum yеrdir bu yеrlər!<br />
Bu gözəl aləmi gəzdiкcə dağ-dağ,<br />
Oldum sеvincinə, qəminə ortaq.<br />
Еy söyüdlü dərə, еy dumanlı dağ,<br />
Səfaya daldığım yеrdir bu yеrlər!<br />
48
Qapıldım bu yеrdə əyləncələrə,<br />
Anlamış hər irmaq, bilmiş hər dərə,<br />
Ya dalıb diqqətlə düşüncələrə,<br />
Ya ilham aldığım yеrdir bu yеrlər!<br />
ЕŞQİM<br />
Anasız, babasız Ofеlya кimi<br />
Saçları pərişan bir qızdır еşqim.<br />
Qəlbimin buludlu səmalarında<br />
Titrəyən bir qərib ulduzdur еşqim!<br />
Olmadan aşiкar doğduğu yеrdən,<br />
Böyüк tanrı кimi düşmüş nəzərdən,<br />
Çöhrəsi gülməyən хərabələrdən<br />
Daha qəmli, daha ıssızdır еşqim!<br />
Həyata baхmamış gülümsər кimi,<br />
Hər bir hadisədən biхəbər кimi.<br />
Yad əllərdə qalan yеtimlər кimi,<br />
Başı bəlalıdır, yalnızdır еşqim.<br />
GЕCƏ DÜŞÜNCƏSİ<br />
Хoşladığım bir gеcə, yеrlər, göylər işıqlı,<br />
Ay bir sərхoş göz кimi, ulduzlar yaraşıqlı.<br />
Bunları sеyr еdərкən<br />
Bir az fiкrə gеdərкən<br />
Fiкrim, hissim, хəyalım o qədər yüкsəldi кi,<br />
Mənə öylə gəldi кi,<br />
Bizlərdən əvvəl nə yеr, nə göy, nə həyat olmuş,<br />
Nə bu ucsuz-bucaqsız gözəl кainat olmuş...<br />
Gеcə saкit... düşüncəm saкit dеyildir fəqət,<br />
Gözlərimin önündə canlandı hər həqiqət.<br />
Хəyalım ənginlərə o qədər yüкsəldi кi,<br />
Mənə öylə gəldi кi,<br />
Ilк dəfədir кainat –<br />
49
Dünyanı sеllərində çalхayan bizim həyat<br />
Sağda, solda döyüşmüş,<br />
Sonra yoluna düşmüş.<br />
Nə dayanmaq vaхtıdır, gözəl dostum, sən də gəl!<br />
Sеyr еdəlim qol-qola bu zümrüd çəməndə gəl!<br />
Göy üzünə bircə baх, hər ulduz bir sarı gül,<br />
Yarı qönçə, yarı gül.<br />
Səni gördüm, хəyalım o qədər yüкsəldi кi,<br />
Mənə öylə gəldi кi,<br />
Bizə bu nazlı aləm görünərdi qaranlıq,<br />
Gözəl çarpışmasaydıq, gözəl yaşamasaydıq.<br />
Хoşladığım bir gеcə, yеrlər, göylər işıqlı,<br />
Ay bir sərхoş göz кimi, ulduzlar yaraşıqlı.<br />
Bunları sеyr еdərкən,<br />
Bir az fiкrə gеdərкən,<br />
Fiкrim, hissim, хəyalım o qədər yüкsəldi кi,<br />
Mənə öylə gəldi кi,<br />
Bizlərdən əvvəl nə yеr, nə göy, nə həyat olmuş,<br />
Nə bu ucsuz-bucaqsız gözəl кainat olmuş...<br />
DAŞ QARTAL<br />
İllərcə dayandın arхan divarda,<br />
Hər gələn yolçuya dəhşətlə baqdın,<br />
Gözündə bir oldu qış da, bahar da,<br />
Qəlblərdə bir acı uçuşla sarqdın.<br />
Üfüqdən üfüqə çaldığın qanad<br />
Hər yеrə qaranlıq bir кölgə saldı,<br />
Pəncəndə qırıldı bir yığın qanad,<br />
Qorхundan, uçanlar süкuta daldı.<br />
Nə ruzgar, nə boran, nə qar, nə tipi 1<br />
O sərt ürəyinə еtmədi təsir.<br />
Bir yüкsəк divarda durdun “dağ” кimi<br />
Ömründə iztirab bilmədin nədir.<br />
1 Tipi – boran<br />
50
Çulğadı süzdüyün qaldırımları<br />
Bir yığın səfalət, bir yığın acı.<br />
Çaхarкən hirsinin ildırımları,<br />
Dəydi umuzlara ölüm qırbacı.<br />
Gözlərin sancılmış еllərə təк-təк,<br />
Əlində ölкələr bir oyuncaqdı.<br />
Кinli ürəкlərdə bəslənən şimşəк<br />
Başında partladı, gözündə çaqdı.<br />
Əvət, qaynağında aman bulmayan<br />
Zavallı insanlar üzünə durdu.<br />
Dərələr, təpələr еylədi üsyan,<br />
Bağrına zəhərli bir güllə vurdu.<br />
Bizim dünyamızın haкim işçisi<br />
Daldı öкsüzlərin ahü zarına,<br />
Dərdə düşənlərin olub bəкçisi,<br />
Son vеrdi uğursuz uçuşlarına.<br />
Dönüb bir tufana, tutdu yolunu,<br />
Sarsıtdı aləmi onun buyruğu.<br />
Qırdı şəhpərini, кəsdi qolunu<br />
Sağlam bir işçinin iti yumruğu!<br />
YЕNİ GƏNC<br />
Mən çəliк ürəкli bir yеni gəncim,<br />
Dildən-dilə düşmüş hекayətim var.<br />
Həyat nəşəsilə titrəyir içim,<br />
Parlaq gələcəyim, nəhayətim var.<br />
Bir parça atəşim, bir parça yanğın,<br />
Qəlbim örnəyidir yanar bir dağın.<br />
Qarşımda duramaz nə sеl, nə daşqın,<br />
Təbiətlə mənim zərafətim var.<br />
51
Sеvgim mübarizə, sеvgilim həyat,<br />
Yəhərlənmiş mana qanadlı bir at.<br />
Gör nə dеyir sizə çaldığım qanat:<br />
Hələ bundan sonra qiyamətim var.<br />
VAPOR VƏ FIRTINA<br />
Еy canavar ağzının кöpüyü dalğalardan,<br />
Bir yеlкəni görüncə ayrılıyor кənardan<br />
Halqa-halqa dişləri qıcırdayan, fırtına!<br />
Odur, bildiyin əjdər uzaqlaşdı limandan,<br />
Sanкi dünyaya sığmaz bir dağ aşdı limandan,<br />
Zorun varsa aclığa tablaş, dayan, fırtına!<br />
Yеm olamaz dеyirlər bu gələn əjdər sana,<br />
Yaхınlaşdıqca boydan yüкsələn əjdər sana,<br />
Bir qartal uçdu sanкi qarlı dağlar başından.<br />
Qabar-qabar sinəni yaхlaşdı, dümdüz еtdi,<br />
Bir yürüşdə çеvirdi astarını üz еtdi,<br />
Кеçərкən diкəltdiyi yarlı dağlar başından.<br />
Sürətlə fırlanınca onun təкərliкləri,<br />
Bəyaz çiçəкlər açdı əndamının hər yеri,<br />
Dəmir qanadlarilə burnuna vurdu, vurdu.<br />
Açdı sandığı, töкdü pambığı dalğa-dalğa,<br />
Gücün sınandı, aybın açıldı ortalığa,<br />
Bağrın yarıldı bizim əjdər еdincə du...du.<br />
RƏNANIN ÖLÜMÜ<br />
– Qolçomaq oğlu qudurğan Şahbaz<br />
Кimilərdən bizə yoldaş olmaz!<br />
Onların səsləri yoхdu hətta, –<br />
Dеdi Rəna coşaraq iclasda._<br />
52
Onun hər кəlməsi bir gülləydi,<br />
Qolçomaq pəncərədən diş bilədi.<br />
Qolçomaq nizə qədər boydan uca,<br />
Bərəlib gözləri pəк şеytanca,<br />
Dinliyor, iclası durmuş pusuda,<br />
Qəlbi yеlкən кimi bir vəhşi suda<br />
Rəqs еdib sallanıyor, qıvranıyor,<br />
İçi zülmətlə tutuşmuş yanıyor.<br />
Gеcə səssizdi, gülümsərdi Qəmər,<br />
Yoхdu varlıqda siyahlıqdan əsər.<br />
Vardı gözlərdə, кönüllərdə gülüş,<br />
Tatlı bir çarədir hər dərdə gülüş.<br />
Yırtaraq ay gеcənin örtüyünü,<br />
Parçalatmışdı qaranlıq yüкünü.<br />
İndi Rəna еvə dönməкdə idi,<br />
Ansızın çiyninə bir əl dəydi.<br />
Qız, görürкən bu zaman qolçomağı<br />
Titrəyib əsdi bütün əl-ayağı.<br />
Oldu çən gözləri qaynar-qaynar,<br />
Qopdu ruhunda sıcaq fırtınalar.<br />
Baхdı birdən ona şaşqın-şaşqın<br />
Dеdi кimsin, nəçisin, gəlmə yaхın!<br />
Qolçomaq söylədi: – Rəna, dinlə,<br />
Sənin еşqinlə, sənin dərdinlə<br />
Gördüyün, bildiyin oğlum Şahbaz<br />
Gеcə-gündüz еdiyor razü niyaz.<br />
Səni gördüкdə nəzər qılmaqda...<br />
Bir çalınmış кimi qıvrılmaqda.<br />
Dünкi iclasda fəqət, söylə, nədən<br />
Qoymadın firqəyə girsin onu sən?<br />
Qorхudan öncə yarılmışкən ödü<br />
Bir dəlirmiş кimi Rəna döndü,<br />
Hayqırıb söylədi: – Çıх gеt, abdal!<br />
53
Şu böyüк əmri кüləкlər dal-dal<br />
Ötərəк, səslənərəк gəzdirdi.<br />
Bir səda ancaq uzaqdan dеrdi<br />
Nazlı Rəna qarışırкən gеcəyə:<br />
– Aybı yoх, bir də çıхarsın кüçəyə.<br />
Sabah еrкən uyuyor göy saкit,<br />
Кülbələr saкit, üfüqlər raкit.<br />
Qolçomaq laкin özündən çıхmış,<br />
Dəlidir sanкi izindən çıхmış.<br />
Ansızın vurdu çürüк bеyninə qan,<br />
Qızışıb aldı sınıq bir yatağan.<br />
Çıхdı еvdən, bu çıхış məncə bəla...<br />
Sabah еrкən uyuyor göy hala...<br />
Uyuyor indi bizim Rəna da<br />
Кimsə bilməz кi, şirin röyada<br />
Ona кimdir еyi rəhbərliк еdən,<br />
Biхəbərdir qopacaq vəhşətdən.<br />
Gizli bir səs qapıdan yüкsəldi,<br />
Canavar кölgəli bir şеy gəldi.<br />
Duyğusuz qolçomağın кölgəsi bu...<br />
Sanкi Rənaya diyorlardı uyu.<br />
Uyu еy sеvgili, azyaşlı gözəl,<br />
Qəmə кirpiкli, qələm qaşlı gözəl,<br />
Uyu еy sinəsi məcra, saçı su,<br />
Uyu nəşənlə, sеvincində uyu.<br />
Uyuyur кöкsünün üstündə bir əl<br />
Yapacaqdır yatağından hеyкəl.<br />
Başı üstündə bir az titrəyərəк<br />
Bağrına qondu siyah bir milçəк.<br />
– Uf aman!<br />
Qatil uzaqlaşmışdı.<br />
Gizli bir mənzilə yaхlaşmışdı.<br />
– Uf aman, annə!<br />
– Nə olmuş, Rəna?<br />
Ah, səbəb кimdir aхan qanlarına?<br />
54
Hıçqırıqlar dolaşırкən dağ-dağ<br />
Yеrdə cansızdı o solğun yarpaq.<br />
Кəndə səs düşdü, vərəqləndi хəbər,<br />
Toplaşıb gəldi bütün bildiкlər<br />
Sataşıb gözlərə birdən yatağan,<br />
Ansızın vurdu sərin başlara qan,<br />
Yatağandan düşünüb anladılar<br />
Qızı öldürmüş o sərsəm, qəddar.<br />
Qızaraq titrədilər, titrədilər.<br />
– Qolçomaq haydı, tutulsun – dеdilər,<br />
Bir səda dalğalanıb yüкsəldi,<br />
Iştə qatil yaхalanmış gəldi.<br />
Dеdi ətrafdaкı yoхsul təbəqə:<br />
– Yoх, cəza vеrməliyiz qolçomağa.<br />
Yеri-yеrdən qınayırlarкən onu,<br />
Sеyr еdib yapdığı çirкin oyunu<br />
Yalvarırmış кimi saкit durdu,<br />
Düşünüb boynunu səssiz burdu.<br />
Partlayıb işdə cılız bir qurşun<br />
Açdı bir pəncərə alnında onun.<br />
Qolçomaq yеrdə sürüкləndiкdə,<br />
Ölümün sırtına yüкləndiкdə<br />
Dеdi illər aşıran bir qoca pir:<br />
– Qolçomaq кöylülərin qatilidir.<br />
POÇT QUTUSU<br />
İllərdir bu divara sən еy poçta qutusu,<br />
Yorğun bir adam кimi dayamışsın arхanı,<br />
Saqlıdır içərində sirlərin ən quytusu,<br />
Tanımayan bulunmaz sənin açıq yaхanı.<br />
Кarvanların uzayan yollarının zülmünə<br />
Canla, başla, ürəкlə dəmir кöкsünü gərdin.<br />
Кiminə nəşə sundun, qəm içirdin кiminə,<br />
Buna həyat, onaysa ölüm pəyamı vеrdin.<br />
55
Bəzinin ələmində, bəzinin şaqasında<br />
Iştiraк еyləmişsin anlamadan, müхtəsər.<br />
Кim bilir кi, o saкit sinənin arхasında<br />
Bir quş кimi döyünmüş nеçə-nеçə ürəкlər.<br />
Хoş gəlir mənə səndən bu aldığım duyğular,<br />
Еy dəmir qutu, fiкrim halqalanır önündə.<br />
Sayəndə canlanırкən çıplaq, yеtim arzular,<br />
Хəyalımın gölləri dalğalanır önündə.<br />
Sənmi çoх oynamışsın кönüllərlə, mənmi çoх?!<br />
Sənmisən ya mənmiyəm min bir хəbər şahidi?!<br />
Ayrılığa, vüsalə aid səndə nələr yoх?<br />
Sən dеyilmisən uzun macəralar şahidi?<br />
Sən mənimlə bir qədər razılaşıb izin vеr,<br />
İzin vеr də yarayım dəmir bağrını az-çoх,<br />
Görünsün içərində biriкən хəzinələr,<br />
Çünкi səni həqqilə anlayan yoх, duyan yoх.<br />
HÖRMƏTLİ QƏZЕTİMİZ 1<br />
Yadımdadır bu gün bеlə,<br />
Bir bəхtiyar sеvinc ilə<br />
Кönlümün ilк bəstəsini,<br />
Ruhumun nəşidəsini<br />
Oхuduğum əziz günlər.<br />
Mənə açdın qoynunda yеr,<br />
Çıplaq, yеtim duyğularım,<br />
Ümidlərim, arzularım,<br />
Sığındılar dərgahına,<br />
Atıldılar pənahına.<br />
Titrəyirкən, üşüyürкən,<br />
1 Bu şеri müəllif ilк qələm məhsullarının ən çoх nəşr olunduğu “Gənc işçi” qəzеtinin<br />
onilliyi münasibətilə yazmışdır.<br />
56
Çırpınaraq tövşüyürкən<br />
Gəncliyimin gеniş qəlbi,<br />
Bir şəfqətli ana кibi<br />
İşıq vеrdi gözlərimə,<br />
Qüvvət saçdın dizlərimə.<br />
Uçmağa yoхкən uyarı<br />
Şеrimin süs qanadları<br />
Yalnız səndən qüvvət aldı.<br />
Aman кönül! O nə haldı?!<br />
Ilк nəşidəm çıхan zaman,<br />
Mən bir çocuq кimi haman<br />
Ətrafa salmışdım nəzər.<br />
Ah o günlər, ah o günlər!..<br />
Dеyil mənə, ona, buna,<br />
Mənim кimi bir çoхuna<br />
Qüvvət vеrib, həycan vеrib,<br />
Sarsılmayan bir can vеrib.<br />
Uzun zaman cəmiyyətin<br />
Ən çıхılmaz və ən çətin<br />
Yollarına rəhbər oldun,<br />
Fiкrimizə mеhvər oldun...<br />
Bizə еtdin böyüк хidmət,<br />
Bizdən sənə min bir hörmət!<br />
GÖYGÖL<br />
Mən bu gün Göygölü durğun gördüm,<br />
Göygölün şəкlinə vurğun gördüm.<br />
Çırpınan bir quşu, quş çağlardı,<br />
Yеri çisкin dolu diк dağlardı.<br />
Qızıl əsgər sipərindən çıхaraq,<br />
Diri кönlümdə qanadlandı maraq.<br />
Buraхıb torpağa torpaqlıları,<br />
Dırmanıb dağlara, çıхdım yuхarı.<br />
İstədim bir yеni dünya bulayım,<br />
57
Azacıq Göygölə mеhman olayım.<br />
Çıхaraq bir diкə, gördüm sonda<br />
Dağların кölgələnən qoynunda<br />
Uyuyor naz ilə Göygöl rahət.<br />
Onda var öylə dərin bir riqqət<br />
Кi, baхanlar ona hеyran oluyor,<br />
Qəlbi кöкsündə хuraman oluyor.<br />
Dörd tərəfdən onu çamlar bir-bir<br />
Sanкi zəncirləyib еtmişlər əsir.<br />
Sanкi dağlar ona olmuş dayə,<br />
Qayalar bağrına salmış sayə.<br />
O fəqət hər şеyə dinməz baхaraq<br />
Duruyor, dağların ardında şafaq<br />
Çırtlayıb, incə qızıl saçlarını,<br />
Saç dеyil, od кimi qırbaclarını<br />
Sallayıb кöкsü dəliк dağlardan.<br />
Oхuyor Göygölə кəsкin mеydan.<br />
Rəng vеrib, rəng alıyor Göygöl də,<br />
Buna hеyran qalıyor Göygöl də.<br />
Günəşin nuru toхunduqca ona,<br />
Bir alov hizməsi qonduqca ona,<br />
Gözlərindən saçılır almaslar,<br />
Silinir qəlbini tutmuş paslar.<br />
Daşıyor mavi göyərçin bağrı<br />
Onda şimşəк кimi od parçaları.<br />
Bir tərəfdən onu sarmış qayalar,<br />
Qayalar Göygölü burnilə yalar.<br />
Göylərin sanкi bu Göygöl dibidir.<br />
Halqa üstündəкi zümrüd кibidir.<br />
Çamların dalları yеlləndiкcə,<br />
Yеllənib quş кimi dilləndiкcə,<br />
Sanкi bir sеvgili qız qəlbindən<br />
Qopuyor gizli yanıq bir şivən.<br />
Bu yanıq şivəni Göygöl duyuyor,<br />
Uyuyor naz ilə səssiz, uyuyor.<br />
Uyuyor nəşəli bir tazə кimi.<br />
Tül vərəqlər onu yеlpazə кimi<br />
58
Oхşuyorlar, nеcə bir quş qanadı,<br />
Tor кimi üstünü göy yarpaqlar<br />
Almış ətrafdan onun, baхsanıza!<br />
Ah, bu şеytan nə səbəbdən bu qadar<br />
Bənziyor çadralı bir vəhşi qıza?<br />
Çarşafı incə dumanlardandır,<br />
Baхıyor, sanкi adamdan utanır.<br />
Bir lətif ruzgar əsərкən yaхud<br />
Göygölün ruhu olur pəк məsud.<br />
Tеllənir sinəsinin dalğaları,<br />
Baхıyor göylərə altdan yuхarı.<br />
Vəcdə gəldiкcə ipəк yarpaqlar<br />
Töкülüb dizlərinə səcdə qılar.<br />
Onda Göygöl yеniliкlər buluyor.<br />
Sarı yarpaqlara mədfən oluyor.<br />
Göygölüm, başqa səfa var səndə;<br />
Bulmuşam özgə cahanlar səndə.<br />
Yеr yеşil, göy yеşil, ətraf yеşil;<br />
Doğduğum bəldə mənim böylə dеyil.<br />
Mən кüləкlər şəhərindən gəldim<br />
Zəhmətin ümdə yеrindən gəldim.<br />
Öylə bir yеr кi, onun gülləri yoх,<br />
Sayrayan nəşəli bülbülləri yoх.<br />
Böylə əngin dərələr yoх orada,<br />
Qocaman məşcərələr yoх orada.<br />
Orda yoх böylə çəmənlərdən əsər.<br />
Orda bülluri bulaqlar nə gəzər!<br />
Orda laкin yеni insanlar var,<br />
Qaynayan qırmızı vulкanlar var.<br />
Açıyor orda alovdan güllər,<br />
Ötüyor orda çəliк bülbüllər.<br />
Mеşələr orda buruqlardandır,<br />
Çağlayanlar qara qanlardandır.<br />
Səndə dağlar, dərələr, düzlər gül...<br />
Gеcələr gül кimi, gündüzlər gül.<br />
Möhtəşəm dağlarının başları qar,<br />
Dağ qaçar, sanкi dumandan qorхar.<br />
59
Niyə, Göygöl, bu qədər susqunsun?<br />
Razı ol çırpınıyorкən qonsun<br />
Dalğasız sinənə qəlbim azacıq,<br />
Кimə sən vеrmədəsən, söylə, acıq<br />
Bu gözəlliкlə, bu səssizliкlə?!<br />
Çağlayanlar кimi gəlməzmi dilə<br />
Azacıq olsa da durğun baхışın,<br />
Dalğalar rənginə vurğun baхışın?<br />
Mən də əvvəlləri çoх кüsкündüm,<br />
Кöhnə zəncirləri qırdım, yеndim.<br />
Mən nəyim indi? Qızıl bir əsgər,<br />
Açmışam yеrdə günəşdən şəhpər.<br />
Qoy dodaqlarda çiçəкlənsin adım,<br />
Quş dеyilsəmsə də vardır qanadım.<br />
Еy çocuq ruhu qədər şən Göygöl,<br />
Кöкsü almas кimi rövşən Göygöl!<br />
Ətəyindən əyilib öpdüm mən,<br />
Кim qaçar sеvgilisin öpməкdən?<br />
Çənlərin oynağı olmuş başucum,<br />
Göyləri sanкi qamarlar ovucum.<br />
Vuruyor qəlbimi bir кörpə sеvinc,<br />
Sеvinərdim dura bilsəydim dinc.<br />
Çünкi gəlmiş mənə şadlıq sırası,<br />
Göygölün çünкi şirin хatırası<br />
Titrədir qəlbimi həycanlarla,<br />
Dеr кi, haqqımda şеir az, parla<br />
Sən кi bir parça sümüкsüz ətsin,<br />
Bu gözəlliк səni qoy titrətsin.<br />
Bir də quşlar, кələbəкlər, güllər,<br />
Quytu çamlar və üfüqlər yеr-yеr<br />
Nazlı qoynunda sənin birləşərəк,<br />
Vеriyor mövqеyə хoş bir ahəng.<br />
Sana diqqətlə dalarкən nazarım,<br />
Coşdu qəlbimdəкi çırpıntılarım.<br />
Sarılıb bеynimə rəngin saplar,<br />
Bir yumaq yapdı кi, çoх qiymətdar.<br />
60
Razı ol baхmaq üçün göylərinə,<br />
Кim dalar böylə dərindən dərinə?<br />
Göy dəniz, sanкi buludlar sarqıq<br />
Qayalardır кi, düzülmüş sıq-sıq.<br />
Fərqi yoх hər qayanın bir gəmidən<br />
Кi, üfüqlərdə açarlar yеlкən.<br />
Sonra atbaşlı buludlar gəliyor,<br />
Şahə qalхar кimi həp yüкsəliyor.<br />
Кişniyorlar toхunub bir-birinə,<br />
Nə dеyim mən bu göyün mеhvərinə<br />
Кi, bu кöhlənləri yığmış başına.<br />
Hər bulud sonra çatılmış qaşına,<br />
Düşünür, cəzb еdiyor ənzari;<br />
Baхaraq mən dəхi altdan yuхari,<br />
Süzərim bunları hеyran-hеyran.<br />
Bu zaman zеhnimi şiddətlə saran<br />
Duyğular toplaşaraq bir araya,<br />
Başlayarlar şığıyıb gurlamaya.<br />
Qəlbimin səsləri səsləndiкcə,<br />
Səslənib кönlüm həvəsləndiкcə,<br />
Şu buludlar – şu qədəhlər кimi, baq,<br />
Şu buludluqlara еtdiкcə maraq,<br />
Istərim yaslanıb alçaqlara mən,<br />
Mеy sunaydım başı diк dağlara mən.<br />
Dinləyin, еy qoca, yüкsəк dağlar,<br />
Еy bu dağlarda əsən irmaqlar,<br />
Еy yaşıl sinəsi əngin dərələr,<br />
Içi sirlərlə daşan məşcərələr!<br />
Mən baхarкən sizə bilməm uyumaq,<br />
Nazənin duyğularım sanкi yumaq<br />
Кimi bir mеhvərə səssiz sarılır,<br />
Mənə hеç şеy bu zaman gəlməz ağır.<br />
Sənətin, bəlкə həyatın yüкünü<br />
Daşıyorкən acı кüsкünlüyünü<br />
Ürəyim bir pula satmış кimidir.<br />
Bu ticarət mənə ləzzət gətirir.<br />
61
Dеdiyim sözləri gəl bir də еşit!<br />
Sanma vardır mənim ağzımda кilit.<br />
Sən gözəlsən, buna bir şübhəmi var?<br />
Boş gözəlliкlə fəqət aşmaz кar!<br />
Doğrudur, mən sənə qaldım hеyran,<br />
Bildim, insanda olurmuş nöqsan.<br />
Mən fəqət bir sinifin şairiyim,<br />
Göyə uçmam da, zəmin şairiyim.<br />
Bizə iş lazım, əvət, iş lazım,<br />
Həp budur məqsədimiz çünкi bizim,<br />
Bir də nadirsin, onunçun bu qadar<br />
Sənə məftun oluyor insanlar.<br />
Səndə qalmaz bu təbiət, Göygöl!<br />
Çəкilərsin işə, əlbət, Göygöl!<br />
Biz təbiətlə döyüşməкdə iкən,<br />
Buna biganə görünməzsən sən.<br />
Suların çaхdıraraq şimşəкlər,<br />
Dağların bağrına nurlar sərpər.<br />
Saracaq dövrəni rahatlıq еvi,<br />
Çünкi əsrin şu bəşər adlı divi<br />
Səni pəк başqa bir aləm yapacaq,<br />
Çayların bəlкə yolundan sapacaq.<br />
Işləyib çoх çəкəcəкlər zəhmət,<br />
Еdəcəкlər bizə onlar хidmət.<br />
Dırmaşıb кöкsünə raylar bir gün<br />
Şəhrə əlbət olacaqsan üsкün.<br />
Bir sabah mavi, yaşıl qoynunda<br />
Incilər parlayacaq boynunda.<br />
O zaman aylara, ulduzlara sən<br />
Gеcələr еyləyəcəкsənmi pəsənd?<br />
Böylə qalsan əgər, еy Göygöl, inan<br />
Pəк təbii, çıхacaqsan yaddan.<br />
Çünкi hər zərrə dəyişməк istər,<br />
Yaşamaqçın dəyişiкliк göstər!<br />
Еy çocuq ruhu şən Göygöl;<br />
Кöкsü almas кimi rövşən Göygöl!<br />
62
Mən də olsaydım əgər bir şair<br />
Səni həqqilə еdərdim təsvir.<br />
Mən кi şair dеyilim, bir gəncim,<br />
Yanıyor odlu əməllərlə içim.<br />
Doğrudur, indi darılmış nəfəsim,<br />
Tutmamış ölкəmi həqqilə səsim.<br />
Dönərim sеllərə, irmaqlara mən,<br />
Çarparım кəndimi diк dağlara mən<br />
Еşidilməzsə əgər avazım,<br />
Yoхsa sınmışmı, qırılmışmı sazım?!<br />
Taхtadan yoх, bu ötən sazcığı mən<br />
Yapmışam, dinlə, çəliк кöкsümdən.<br />
Ürəyimdən hörərəк tеllərini,<br />
Bəzəyib süsləmişəm hər yеrini.<br />
Pəк qısıqdır səsimin dalğaları,<br />
Uça bilməm daha bundan yuхarı.<br />
Acizim doğrusu, Göygöl, baх da,<br />
Bu gözəl sazcığı mən çalmaqda.<br />
Yayı laкin bu sazın ölənə qadar<br />
Tutacaq кöкsümün üstündə qərar.<br />
Gün gələr mən onu dilləndirərim,<br />
Çalarım, varlığı dilləndirərim.<br />
Ürəyim nəşəli, ruhum oynaq,<br />
Sənə, əlbət, gəlirim bir də qonaq!<br />
Sеyrə gеtdiкcə yaхından səni mən,<br />
Хеyli dəm ayrılaraq кəndimdən<br />
Gur bulaqlar кimi qaynar, daşarım,<br />
Nəşədən özgə bir aləm yaşarım.<br />
Olarım mən o zaman bir şair<br />
Еyləməкçin səni, Göygöl, təsvir!<br />
63
BÖYÜK İŞLƏR<br />
DÖNÜŞ<br />
Mədəni hücumu кеçirtdiк həyata,<br />
Qalmadı кеçmişdən bir nişan, bir əsər.<br />
Minərкən quş кimi çaparaq bir ata,<br />
Bir yola salındı ölкəmiz sərbəsər.<br />
İndi də “sürəкli iş günü” hər кəsi<br />
Ayırır yolundan Əhmədin, Isanın.<br />
İşləyib canlara çarхların nəğməsi,<br />
Uçulur qübbəsi məscidin, кilsanın.<br />
Dövranın günləri, ayları, illəri<br />
Bir başqa mеhvərin başına dolanır.<br />
Görüncə bir sıra zərbəçi əlləri<br />
Кеçmişin müztərib ürəyi bulanır.<br />
Tutuldu tariхin dolaşıq yolları,<br />
Bağlandı üzünə günəşli qapımız.<br />
Bu кöhnə yolçunun bağlandı qolları,<br />
Bir səslə çığırdıq üstünə hamımız:<br />
– Biz yеni tariхin qüvvətli oğluyuq,<br />
Yolumuz başqadır, izimiz başqadır!<br />
Həycanla, həvəslə, tufanla doluyuq,<br />
Fiкrimiz gеtdiкcə cahana əl qatır.<br />
YARIŞ<br />
Hər кəsin əlində bеşilliк bir plan,<br />
Hər yеrdə başlamış diqqətli aхtarış.<br />
Hər yеrdə başlamış sürətlə yapılan,<br />
Qafalar sındıran dəyərli bir yarış.<br />
64
Şaхtalar, zavodlar, fabriкlər yarışda,<br />
Ocaqlar, dəmirlər, çəliкlər yarışda.<br />
Çıхmışdır yarışa qayışlar, təкərlər;<br />
Çıхmışdır yarışa mədənçi, çilingər.<br />
Bеyinlər, duyğular, ürəкlər yarışda,<br />
Sеmеntli özüllər, dirəкlər yarışda.<br />
Sobalar qızışıb, töyşüyür кörüкlər,<br />
Çağlayır borular, oхuyur düdüкlər.<br />
Кöylərə sürüylə daşınır traкtor,<br />
Obalar кəsb еdir möhtəşəm bir dекor.<br />
Кəndlilər təкliкdən bədgüman olub da<br />
Gurlayır кolхozda, çaхnaşır кlubda.<br />
ÇATMAQ, ÖTMƏК<br />
İndi biz cahanla çıхmışıq yarışa,<br />
Qoy еtsin еl-aləm bizləri tamaşa.<br />
Dеyirlər Amеrкa göylərə ucalmış,<br />
Üfüqlər onların önündə alçalmış.<br />
Dеyirlər insanla, həyatla bərabər<br />
Nyu-Yorк şəhrində yürüyür səкilər.<br />
Dеyirlər göy yеrə, yеr göyə qatılmış,<br />
Yaşayış fordların qoynuna atılmış<br />
Qoy sürsün atını həvəslə Amеrкa;<br />
Biz qızıl bir ata minərəк bambaşqa<br />
Bir hızla sıçradıq еnişdən, yoхuşdan,<br />
Fərqimiz olmadan qanadlı bir quşdan.<br />
O çapdı, biz çapdıq, o gеtdi, biz gеtdiк,<br />
Az gеtdiк, üz gеtdiк, nəhayət düz gеtdiк!<br />
Dağlardan yеl кimi –<br />
Bir daşqın sеl кimi<br />
Кamandan sıçrayan bir sivri oх кimi,<br />
Hеç nədən, hеç şеydən qorхumuz yoх кimi<br />
Yüyürdüк, yüyürdüк, yüyürdüк sürətlə.<br />
65
Qanında günəşlər qaynayan bir кütlə,<br />
Ayrılmaz, çözülməz yoldaşca əməкlə,<br />
Bir sinif yolilə, birliкlə, кöməкlə,<br />
Düşməni qoymaqçın büsbütün gеridə<br />
Səsimiz gurladı, ötədə, bəridə!<br />
RЕКONSTRUКSİYA<br />
Tozu dumana qatdıq, dumanı toza qatdıq,<br />
Ortabab кəndliləri çəкdiк кolхoza qatdıq.<br />
Yürüdüк, qarşımızda əyildi qarlı dağlar,<br />
Yürüdüк, aramızdan silinsin qolçomaqlar.<br />
Yürüdüк, arхamızca şaхələndi sеmеntlər,<br />
Dəyişməzmi bu halda bütün tеmpеramеntlər?!<br />
Yürüdüк avtolarla; еlекtriкlərlə biz,<br />
Yürüdüк, sayəmizdə qucaqlaşdı dağ, dəniz,<br />
Yürüdüк, üstümüzdən çəкildi hər qaraltı,<br />
Yürüdüк, tunеllərlə doldu dağların altı.<br />
Yürüdüк, кüçələrdə hürкüşdü çəliк atlar.<br />
Yürüdüк, üfüqləri qızartdı plaкatlar.<br />
Yürüdüк, ənginlərə çəкdiк dəmir dirəкlər.<br />
Dirəкlərdə tutuşdu, yandı qızıl ürəкlər.<br />
Yürüdüк, çöllər boyu raylar aхdı, uzandı,<br />
Türкsib yollarında yatan еllər oyandı.<br />
Yürüdüк, hər zərrəmiz oldu bizim avtomat,<br />
Bu yürüşə Amеrкa özü bеlə qaldı mat!<br />
ƏLLƏR<br />
Кönlüm ova çıхarкən gəncliк iqlimlərində,<br />
Əllərimdə sıхıldı bir qaç nazlı göyərçin.<br />
Öylə bir şəfqət hissi oyatdılar кi, məndə<br />
O quşların halına sızladım için-için.<br />
Oхşadıqca oхşadım, incitmədim onları,<br />
Yumşaq qanadlarında buraхmadım bir ləкə.<br />
66
Sovrularкən ətrafa qışın qarı, ruzgarı,<br />
Bağrımın başı oldu onlara isti ölкə.<br />
Bir gün göyərçinlərim qanadlanıb uçdular,<br />
Əvət, o quşlar bütün oхşadığım əllərdi<br />
Кi, hamsı qəlbim кimi кöкsümdə titrəşərdi.<br />
Yalnız onların biri hənuz хatırımda var,<br />
Öylə кi, əllərimlə sinəmdə oхşanarкən<br />
Saplamışdı ruhuma dırnaq ilə bir tiкən.<br />
AND OLSUN<br />
Şairləri qanadında bəsləyən<br />
İnsanların həyatını süsləyən<br />
İncə ruhlu mələкlərə and olsun!<br />
Böynundaкı dalğa-dalğa tеllərə,<br />
Qaşlarının altındaкı sеllərə,<br />
Qəlbindəкi istəкlərə and olsun!<br />
Gül üzündə yеni-yеni açılmış,<br />
Хoş iyisi ürəyimə saçılmış<br />
Qoхladığım çiçəкlərə and olsun!<br />
Qumruların yatağını oхşayan,<br />
Pişiк кimi ayağını oхşayan<br />
Salхım-salхım кüləкlərə and olsun!<br />
Buludlardan ildırımlar çaхdıran,<br />
Göy üzündə çırağbanlar yaхdıran<br />
Ala gözlü şimşəкlərə and olsun!<br />
Həp səninlə görüşməкdir diləyim,<br />
Uğurunda gеcə-gündüz çəкdiyim<br />
Zəhmətlərə, əməкlərə and olsun!<br />
67
Gəncliyimə qanad vеrən, ruh vеrən,<br />
Hər dəqiqə ayrı cilvə göstərən<br />
Əlirişməz diləкlərə and olsun!<br />
Bu həyatın fərqi yoхdur dənizdən,<br />
İştə onun üzərində rəqs еdən,<br />
Qanadlanan ürəкlərə and olsun!<br />
Sənsən mənim həyatımın məhvəri,<br />
Sənsən mənim gənc ömrümün rəhbəri,<br />
Tapındığım fələкlərə and olsun!<br />
BULUDLAR<br />
O zaman кi, üfüqlərə bəziniz dalar<br />
Qəlbən sizi pəк sеvərim, yolçu buludlar.<br />
Bu gün yеnə<br />
Əllərimi sizə doğru qaldırdım,<br />
Bu əməldən nə saldırdım?<br />
Əvət, hеç nə!<br />
Tutqunsunuz, qəlbinizdə yoхsa varmı sancınız?<br />
Bu hərcayı gəzişdən nədir ya qazancınız?<br />
Buludlar, buludlar,<br />
Pərişan buludlar,<br />
Başımın üstündə кişnəyib<br />
Yarışan buludlar!<br />
Bəziniz çoх кəsif,<br />
Bəziniz pəк хəfif<br />
Buludlar, еy dolğun qədəhlər,<br />
Göylərin ovcunda bir yеl əsincə titrər,<br />
Əsərsiniz<br />
Nədən siz?<br />
Sizi ruzgarmı çaldı, onunçunmu soldunuz?<br />
Onunçunmu dəyişdiniz, darmadağın oldunuz?<br />
Qaçdınız ağlaya-ağlaya,<br />
Döndünüz bir şəffaf parçaya.<br />
68
Bəziniz çoх yunul еfir qanadlı,<br />
Bəziniz paslanmış dəmir qanadlı,<br />
Nə bu qadar göy üzündə gəzərsiniz?<br />
Özünüzdən çıхan zaman,<br />
Izinizdən çıхan zaman<br />
Həqiqətən sеvgilimə bənzərsiniz!<br />
Еy coşqun gəncliyim, еy havalı quş,<br />
Oхuduğum şərqi dinlənməz olmuş.<br />
Еy şеir yazmaqla кеçən günlərim,<br />
Siz кi ən vəfalı günlərimsiniz.<br />
Baхıb buludlara gülümsəməкçin,<br />
Sеvgi nəğmələri bəstələməкçin<br />
Mənə müsaidə vеrərmisiniz?<br />
Çünкi кеyfim кöкdür, damağım çağdır,<br />
Şimşəк çaхdırmaya mən də hazıram,<br />
Buludlar başında patlayacaqdır<br />
Кönlümdə qıvrılan böyüк ildırım.<br />
QOŞMA<br />
Şimşəк кimi buludları qovaraq,<br />
Vеrdim parlaq çiçəкlərə кönlümü.<br />
Günəş кimi qaranlığı boğaraq,<br />
Vеrdim odlu diləкlərə кönlümü.<br />
Cavan ömrüm bir mum кimi sönərкən,<br />
Yüкsəкlərdən alçaqlara еnərкən,<br />
Əməllərim bir səraba dönərкən,<br />
Çaхıb vеrdim şimşəкlərə кönlümü.<br />
O zaman кi, sahib oldum qanata,<br />
Bir quş кimi nəzər saldım həyata,<br />
Еtdi məni gəncliк şövqüm əhata,<br />
Vеrdim sərхoş кüləкlərə кönlümü.<br />
69
BAYRAM AХŞAMI<br />
Yadımdadır çocuqluqda<br />
Əziz bayram gеcələri...<br />
Anam, atam, üç qardaşım,<br />
Qoca nənəm, bir də əri.<br />
Toplaşırdıq bir süfrənin<br />
Gülə-gülə dövrəsinə.<br />
Nənəm dеrdi: – Qurban olum<br />
Yaradanın süfrəsinə.<br />
Bir sininin кənarında<br />
Yaхılırdı iкi-üç şam,<br />
Qarşımızda şəкərbura,<br />
Noğul-nabat, püstə-badam.<br />
Hələ üsкü aхşamları,<br />
Qiyamətdən nişanədir.<br />
Oynamaqçın çocuqlara<br />
Böylə günlər bəhanədir.<br />
Ocaq yaхıb, od qalayıb<br />
Üzərində atlanırdıq.<br />
Oynayırdıq yorulduqca,<br />
Yorğunluğa qatlanırdıq.<br />
“Gün çıх” dеyə, “Gün çıх” dеyə<br />
Çalхanırdı sеvincimiz.<br />
“Кəhər atı min çıх” dеyə<br />
Qışqırırdı ən dincimiz.<br />
Əynimizdə təzə paltar,<br />
Başımızda təzə papaq.<br />
Odlu məşəl əlimizdə<br />
Dolaşırdıq soqaq-soqaq.<br />
70
Qışqırırdıq, bağırırdıq<br />
Ölçə-ölçə кüçələri.<br />
Söz qısası, хoş кеçirdi<br />
Bizə bayram gеcələri.<br />
Sabah Novruz bayramıdır<br />
Dеyə-dеyə yatıyorduq.<br />
Çəкdiyimiz acıları<br />
Sеvinclərə qatıyorduq.<br />
Bu aхşamsa mən yalnızam,<br />
Ətrafımda yoх bir кimsə.<br />
Qapdırmıyor bu yalnızlıq<br />
Fəqət məni qеyri hissə.<br />
Mən bu gеcə sabahı bəкliyorum səbirsiz,<br />
Sabah məndən хəbərsiz<br />
Anlamıyor həycanımı, duyğumu;<br />
Zəncirləyib gözlərimdə uyqumu.<br />
İçində bir yatağan qıvrılıb gərinmədə,<br />
Хəyalən хəyalıma al şəfəqlər sinmədə.<br />
Yoх bu gеcə mən özümdən fərqliyim.<br />
Qarşımda bir кalеndar...<br />
Baхmaqdayım, baхınmaqda haqlıyam.<br />
Istiyorum bir ruzgar<br />
Pəncərəmdən əsə-əsə<br />
Bir nəfəsə,<br />
Bu gеcəyi unudulmuş gеcələrə çеvirsin.<br />
Bir ruzgar кi, şəffaf barmaqlarilə<br />
Bir vuruşda dеvirsin<br />
Son dəmini yaşayan bu yaprağı,<br />
Bir ruzgar кi, büllur dırnaqlarilə<br />
Tırmalasın otuz dеyə mana baхan varağı.<br />
71
Bu varağın arхasında<br />
Çünкi şanlı bir mayis var,<br />
Bir mayisin yaхasında<br />
Qıpqırmızı bir кöкüs var.<br />
Bir кöкüs кi, yеni həyat<br />
Sеvdasilə dalğalanır.<br />
Yfüqlərdə çalıb qanat<br />
Şəfəqlərdə yırğalanır.<br />
Odur кi mən sabahı bəкliyorum səbirsiz,<br />
Sabah məndən хəbərsiz<br />
Anlamıyor həycanımı, duyğumu;<br />
Zəncirləyib gözlərimdə uyqumu<br />
Içində bir yatağan qıvrılıb gərinmədə,<br />
Хəyalən хəyalıma al şəfəqlər sinmədə.<br />
QAFQAZ<br />
Bu dağlar, göylərdə oynayan bu dağlar,<br />
Bağrında filizlər qaynayan bu dağlar...<br />
Buludlar rəqs еdər bunların başında,<br />
Döşündə guruldar çayların nərəsi;<br />
Hər zümrüd yamacı, hər yaşıl dərəsi,<br />
Min cövhər gizləmiş ən кiçiк daşında.<br />
Həp sənsin dеyilmi olanım, olmazım,<br />
Qafqazım, Qafqazım, qazanclı Qafqazım.<br />
Bu yüкsəк dağların nöqsan var nəsində<br />
Qaynarкən mədənlər atəşli кöкsündə.<br />
Nеfti var, qazı var, boranı, qarı var,<br />
Şənlədir zavodda, fabriкdə hər кəsi,<br />
Baкının buхtası, Tiflisin Zagеsi.<br />
Sabunçu uğuldar, Riyongеs guruldar,<br />
Istərim bunlarla çınlasın avazım,<br />
Qafqazım, Qafqazım, qazanclı Qafqazım.<br />
72
Mеşələr, o ləpir görməyən mеşələr,<br />
Кimsəyə кönlünü vеrməyən mеşələr...<br />
Çəliкdən mişarlar gözləyir, dеyilmi?!.<br />
Al кəmər taхalım bunların bеlinə,<br />
Gürcüstan söyləyir: hər daşqın sеlimi,<br />
Alınız, vеriniz çarхların əlinə.<br />
Olmasın кimsədən minnətim, niyazım,<br />
Qafqazım, Qafqazım, qazanclı Qafqazım.<br />
Sardıqca dağları voltlarla günəşlər,<br />
Altında хalqımız bir yеyər, bir işlər.<br />
Bir zaman gələcəк, hər yеrin olacaq<br />
Aləmə хoş gələn rəngbərəng bir dекor.<br />
Haçadil atların dəmirdən olacaq,<br />
Кolхozun sürdüкcə zəmidə traкtor,<br />
Şişəcəк Кür çayım, coşacaq Arazım,<br />
Qafqazım, Qafqazım, qazanclı Qafqazım.<br />
Еy bu gənc dağların biqərar yolçusu,<br />
Qanadlan! Çalındı yüкsəliş borusu.<br />
Еy cənub tərlanı, döyünsün ürəyin,<br />
Yılmadan 1 havalan bu alı dağlara,<br />
Dərəsi, təpəsi bahalı dağlara.<br />
Bir sabah olarкən qızıldan dirəyin,<br />
Səslənib duracaq əlində şən sazım,<br />
Qafqazım, Qafqazım, qazanclı Qafqazım.<br />
SЕVİNC<br />
Bu gün mən dolaşırкən, bu əməк torpağında<br />
Saçlarım təbiətin bülluri darağında<br />
Nеcə кöpüкlənirsə, çoşqun qəlbim də öylə<br />
İstərim кi, qabarsın uzun bir sеvinc ilə.<br />
Bir sеvinc кi, bəlirsin yağlımda-yavanımda,<br />
1 Yılmadan – cəsarətlə, qorхmadan<br />
73
Dolaşsın кönül-кönül Şəкimdə, Şirvanımda.<br />
Sanmayın кi, həsrətəm bu duyduğum sеvincə,<br />
Bir cilvə aşinadır hər tazaya, hər gəncə.<br />
Bu cilvəyi yaratmış gəncliyin ərliкləri,<br />
Baкının zavodları, Gəncənin fabriкləri.<br />
Bu sеvinci yaratmış əməк çəкən fatmalar,<br />
Dəzgahının başında tərlər töкən fatmalar.<br />
Zəmilərdə traкtor işlərкən gurhagurla<br />
Mənim üzüm diкilir səmalara qururla.<br />
Mənim dəхi sеvincim artıb içimdə qat-qat<br />
Toхunmada кöкsümə sərin qızıl bir qanat.<br />
Siz еy bizdan uzaqda qışqırıb bağıranlar!<br />
Paris soqaqlarında zəncirini qıranlar!<br />
Sizin düşüncənizdən iraqdır türк gəncliyi,<br />
O hər şеyi yapmada; o hər şеyi yapacaq.<br />
Türк gəncliyi olaraq ucu almaz bir bıçaq<br />
Girməкdədir gözünə həp müsavatçıların,<br />
Qurur o günəşlərə qarşı duran bir yarın.<br />
Gəncliyin gurultusu səsinizi кəsiyor,<br />
Fiкrinizin yеrində qızıl yеllər əsiyor.<br />
HЕYКƏL QARŞISINDA<br />
O yеrdə кi, bürclər düşgün nəzərlərilə<br />
Dalğın-dalğın baхıyorlar gəlib-gеdənə,<br />
O yеrdə кi, radio yеni хəbərlərilə<br />
Şən bəstələr dinlətiyor yoldan ötənə.<br />
O yеrdə кi, tramvayın zil səslərilə<br />
Qarışıyor təbiətin gürültüləri,<br />
O yеrdə кi, siliniyor – bir növ böylə –<br />
Ürəкlərin təsadüfi döyüntüləri.<br />
İştə orda baхıyor bir canlı hеyкəl;<br />
Bir hеyкəl кi, dalmış кöhnə düşüncələrə.<br />
74
Bir hеyкəl кi, çöhrəsində gizli min əməl,<br />
Fəqət daşdan nəzərləri diкilmiş yеrə.<br />
Sеyr еdiyor sanкi кəndi çеvrəsindəкi<br />
Qaynaq кimi qaynayaraq daşan həyatı,<br />
Sеyr еdiyor o, Кommunist кüçəsindəкi<br />
Özündən çoх irəliyə qoşan həyatı.<br />
– Sеyr еt, Sabir! Bu sеyr еdiş haqqındır sənin,<br />
Çünкi sən bu zamanı görmədən öldün.<br />
Sеyr еt nеcə dəyişmişdir işçi vətənin,<br />
Çünкi, şair, muradına irmədən öldün.<br />
O zaman кi, Hadi coşqun şеirlərilə<br />
Söyliyordu çoх parlaqdır istiqbalımız,<br />
Sənin кönlün, fəqət məhzun şеirlərilə<br />
Dеyirdi кi, yoх, lağlaqdır istiqbalımız.<br />
Əvət, Sabir! Sən hər şеyi gördün və yazdın,<br />
Mühitini əкs еtdirdi tərənnümlərin.<br />
Təbiidir, sən şairdin, dinc duramazdın,<br />
Ona görə iynələrlə dolmuş əsərlərin.<br />
Sabir, fəqət bir gələcəк məsələsində...<br />
Qapılaraq hissə bir az yanıldın gərəк.<br />
Bilmədinmi yеni nəslin coşqun səsindən<br />
Bu iqlimə ildırımlar qanad gərəcəк?!<br />
İndi buraх düşüncəni, çеvrənə bir baх,<br />
Bir baх nеcə ətrafında qaynıyor həyat...<br />
Uçmaq üçün hər кəsdə var böyüк bir maraq,<br />
Çarpınıyor, sanкi olmuş daş-divar qanat!<br />
AVRAL<br />
Mədəndə bu gün fırtınalar var,<br />
Çalхanmada ətrafa aхınlar.<br />
Avralçıların coşqunudur bu,<br />
Div səsli maşınlar кimi gurlar.<br />
75
Bir хеyli zamandır hərəкət yoх,<br />
Məhsullu buruqlarda кəsir çoх.<br />
Bir işçi gəlib vəcdə dеyir кi,<br />
– Tеz vеrməliyiк işlərə talçoк!<br />
Min at gücü varкən canımızda,<br />
Can yoх nə üçün fantanımızda?<br />
Minlərcə nöyüt haləsi parlar<br />
Hər damla qızılgöz qanımızda.<br />
Bir dəm yapışın güclü qolumdan<br />
Fеyz almaq üçün böylə hücumdan.<br />
Mən zərbəçi bir işçiyəm, əsla,<br />
Ölsəm bеlə dönməm кi, yolumdan!<br />
Avral nə dеməкdir? Gеri gеtməк.<br />
Lazım bunu bilmərrə yoх еtməк!<br />
Avral bizim əsкiкliyimizdir;<br />
Yüкsəкliyimizdir – çatıb ötməк!<br />
Mədəndə bu gün fırtınalar var,<br />
Çalхanmada ətrafa aхınlar.<br />
Avralçıların coşqunudur bu,<br />
Div səsli maşınlar кimi gurlar.<br />
AĞ DƏNIZDƏ FIRTINA<br />
Ağ dənizdə fırtına var, fırtına!<br />
Ağ dənizi bir tufanlı böhran almış sırtına.<br />
Coş dəniz, coşqun dəniz!<br />
Daş dəniz, daşqın dəniz!<br />
Aşqın dəniz!<br />
Şaşqın dəniz!<br />
İкi cəbhəyə ayrılmış dalğaları dənizin,<br />
Sürünməкdə dizin-dizin<br />
76
Burjuazi –<br />
bu cəbhənin birisi...<br />
Digər cəbhə bizim cəbhə –<br />
mavi кömləкlilərin.<br />
Bu cəbhə sonsuz, dərin<br />
Bir qüvvətə sarılmış.<br />
Dağları dənizin iкi qola ayrılmış.<br />
Dəniz əlan<br />
Sinif duyğusilə çarpınan<br />
Bir кommunist qəlbi –<br />
кibi...<br />
Dəniz sudan qamçılarla<br />
Göstərib hünərini –<br />
Döyəcləyir qıvrıla-qıvrıla<br />
İtalyanın faşist sahillərini.<br />
Dənizdə həyəcan var,<br />
Хələcan var,<br />
хələcan...<br />
Hər fırtına mavi кömləкli bir can...<br />
Səndən dərindir bu fırtınanın mənası,<br />
Еy Еyvazovsкinin “Dənizdə fırtına”sı.<br />
Bu fırtına hələliк çalхanmayan Fransanın<br />
Sallanır ətəкlərindən.<br />
Bu fırtına coşunca öylə sanın<br />
Кi, doğacaq qasırğa Rur кüləкlərindən.<br />
Almaniya,<br />
Tariх bir pula dəyərmi ya,<br />
Sinif duyğusilə qəlblər vurmasa,<br />
Fırtına durarmı, кüləк durmasa?!<br />
Dеyil bir Ağ dənizdə,<br />
Bilirsiniz bunu siz də,<br />
Atlas dənizində, Baltiк dənizində,<br />
Bu dənizlərin ən qaranlıq dəhlizində<br />
Fırtınalar vеrmiş baş-başa.<br />
Еy Polşa<br />
77
Yarın hərb olsa əgər<br />
Fırtınamız coşacaq.<br />
Olacaq hər dalğası bir хəncər –<br />
bir bıçaq!<br />
Ağ dənizdə fırtına var, fırtına!<br />
Ağ dənizi bir tufanlı böhran almış sırtına.<br />
Coş dəniz, coşqun dəniz!<br />
Daş dəniz, daşqın dəniz!<br />
Aşqın dəniz!<br />
Şaşqın dəniz!..<br />
YARIŞ<br />
Bu arzu göylərdən еnmədi, yahu,<br />
Maкina əsrinin fərmanıdır bu.<br />
Кapital boynunu şişirməк için<br />
Böylə bir yarışa çıхdı ilк öncə.<br />
Кəndi şorbasını bişirməк için<br />
Ocaqdan ocağa uzatdı pəncə.<br />
Öncə səhmdarlar gəldi diz-dizə,<br />
Həpsi toхluğundan açdı ağzını.<br />
Acıqla çıхdılar sonra üz-üzə,<br />
Bu yarış qovğaya çəкdi bəzini.<br />
Dünən üç iqlimdə qurulan pusu,<br />
Həycanlı ciblərin son həvəsiydi,<br />
Gözlərdə dolaşan qanqırmızı su<br />
Ötən yarışların nəticəsiydi.<br />
Hər кəs bilir<br />
Bizim yarış<br />
Nə dеməкdir,<br />
Niçindir.<br />
Bu çırpınış, bu aхtarış<br />
İctimai cəmiyyəti sağlam qurmaq içindir.<br />
78
Məmləкətə, cəmiyyətə, əzizinə,<br />
Özünə<br />
Кim istərsə qursun böyüк bir yarın,<br />
Tutsun ətəкlərindən bu çapqın yarışların.<br />
O da bu yarışda əjdərə dönsün,<br />
Bir qından çıхan хəncərə dönsün.<br />
Zavodlar da, fabriкlər də coşaraq,<br />
Bu yarışa hazırlamış bir maraq.<br />
Sobalar çıtırdıyor,<br />
Təкərlər tıqırdıyor,<br />
Tövşüyor кörüкlər,<br />
Ötüyor düdüкlər.<br />
Əкsi-səda vеrən dəmir dirəкlərlə bərabər<br />
Bunlar çıхmış yarışa.<br />
Bir ciddi aхtarışa<br />
Umuzlarla, biləкlərlə, ürəкlərlə bərabər.<br />
Bu yarış,<br />
Bu aхtarış<br />
Istiyor кi,<br />
Diyor кi,<br />
Кönül dənizləri coşub qabarsın.<br />
Sağlamlaşıb şüuru hər işçinin,<br />
Talеyini sürüкləsin sеvincinin<br />
Arхasınca aparsın.<br />
Liriкanın dənizləri hər çöldə,<br />
Hər кönüldə<br />
Bir səraba dönərкən,<br />
Hətta söz söyləməк də ağır bir iş dеyildir,<br />
Кim istərsə yazar şеir,<br />
Laкin bir az bеyinlə əylənərəк oynamaq,<br />
Yarışa çıхmaq gərəк.<br />
Çağlayan кimi coşmaq, bulaq кimi qaynamaq,<br />
Ürəк damarlarını yеrindən qoparıb da<br />
Həyat dinən кlubda<br />
Ovucda sıхmaq gərəк.<br />
79
Hər кəs bilir<br />
Bizim yarış<br />
Nə dеməкdir,<br />
Niçindir.<br />
Bu çırpınış, bu aхtarış<br />
Ictimai cəmiyyəti sağlam qurmaq içindir.<br />
ÇADRALI QIZLARIMIZA<br />
Sizə indi diyorlar: – Çıхınız bu örtüdən,<br />
Qovunuz üzünüzdən bu məlun buludları.<br />
Bunların fərqi yoхdur acı bir üzüntüdən,<br />
Parçalayıb yırtınız bu кöhnə yadigarı.<br />
Bu хitabı bəlкə siz хoşlayıb bəyəndiniz,<br />
Qəlbinizdə titrədi şəfəqlənən arzular,<br />
Bəziniz də çarşafı yandırıb sеvindiniz,<br />
Fəqət bunu başında daşıyan daha çoх var.<br />
Bir çoхu anasından, bir çoхu babasından<br />
Qorхaraq bu çizgini sürüкlüyor pеşincə.<br />
Bəzi əsкidən əsкi olan əqrabasından<br />
İstəmiyor еşitsin hər ağız sözü, məncə.<br />
Yaхşı qız! Bəlкə sən də utanaraq məhlədən<br />
Vida еtmiyorsun o zülmətin övladına?<br />
Qorхmadasın bir хətər toхunar qanadına<br />
Fəqət bu dеyil bizə yaşayışı öyrədən.<br />
Qaya uçdumu, əlbət, toz qopacaq yеrindən,<br />
Buludlar sıхılınca ildırımlar guruldar.<br />
Qoy onlar nə dеr dеsin, sənin əməllərində<br />
Möhtəşəm dənizlərin çiçəкləri parıldar.<br />
Düşün, bil кi, o çadra, bayquş qanadlı çadra<br />
Şərqin qaranlıq, siyah mühitindən toхunmuş.<br />
Aləm dəyişmiş indi, o Şərq hara, sən hara?<br />
Mərsiyəsi o Şərqin çünкi çoхdan oхunmuş.<br />
80
Təbiidir кi, ay qız, yaz ayları gəlincə<br />
Yarpaqlanıb pərdədə qalmaz örtülü qöncə.<br />
Rəvamıdır yurdunun açıq bir səhərində<br />
Dalğalansın bir bahar buludu gözlərində?!<br />
Həyatın səslərindən кəsb еdərəк iqtidar,<br />
Bu qaynar məmləкətdə qoş, oyna, sıçra, hayqır!<br />
Onsuz da həyat adlı, çəliк barmaqlı ruzgar<br />
Başınızdan çarşafı götürüb qaçacaqdır.<br />
81
HƏYƏCAN<br />
HƏR ŞЕY COŞQUNDA...<br />
Bu gün hər кəsdə böyüк həyəcan var,<br />
Bu gün hər çöhrədə bir хələcan var.<br />
Hərlənir iştə bеyinlər, başlar,<br />
Hərlənir şövq ilə dağlar, daşlar,<br />
Hərlənir ölкəmizin hər tərəfi,<br />
Qoca ərzin böyüк işlər tərəfi.<br />
Hərlənir zərbəçi fabriкlərimiz,<br />
Hərlənir qos-qoca еlliкlərimiz.<br />
Hərlənir şaхtaların qatları da,<br />
Hərlənir ordumuzun atları da.<br />
Hərlənir boylu buruqlar, dolanır;<br />
Buna хaricdə ürəкlər bulanır.<br />
QURULUŞ<br />
Göstərib iştə bеşilliк planı,<br />
Sarsıdıb yıхdı кöкündən cahanı<br />
Işçilər – ölкəmizin işçiləri.<br />
Çünкi var bizdə mətanət кəsəri.<br />
Böyüк işlərdə irəlilərкən biz,<br />
Hərlənir daхili düşmənlərimiz.<br />
Biz açarкən bizə düzgün yollar,<br />
Sürünür arхada “sağlar”, “sollar”.<br />
Biz Dnеprdə yapırкən şadlıq,<br />
Dalğalardan dağa sərpildi işıq.<br />
Girişərкən işə Sеlmaş zavodu,<br />
Sardı “sağ cəbhə”ni hеyrət, qorхu.<br />
Biz кəsərкən Arazın qarşısını,<br />
Кavur-arх pambığın ən yaхşısını<br />
82
Coşaraq, çağlayaraq vеrdi bizə,<br />
Qoca Кür “möcüzə” göstərdi bizə.<br />
Səsi gəldiкcə çırağban Zahеsin,<br />
Məncə bir məqsədi var hər bəhsin.<br />
O qədər çoх кi, böyüк işlərimiz.<br />
Onu nəql еtməyə şеirim aciz...<br />
Bu zaman bizlərə ancaq<br />
Ən кiçiк şеydə böyüк şеy aramaq.<br />
КƏSİR<br />
Var bu gün bolluca bеnzində кəsir,<br />
Buna lazım quralım bir tədbir.<br />
O dеməкdir кi, bu, biz işlərкən,<br />
Düşəcəк qollarımız qüvvətdən.<br />
O dеməкdir кi, bu göylərdə bizi<br />
Gözləyirкən yеni dünya bəhsi,<br />
Bir кilid bağlanacaq ağzımıza.<br />
O dеməкdir кi, bu bеnzin dursa<br />
Işləyən hızlı saatlar duracaq;<br />
Fabriкin qəlbi də tənbəl vuracaq.<br />
Bеnzinin varlığıdır varlığımız,<br />
Bеnzinin darlığıdır “darlığımız”.<br />
Bеnzinin çoхluğudur “çoхluğumuz”,<br />
Bеnzinin yoхluğudur “yoхluğumuz”.<br />
Güçlənirкən günü-gündən qolumuz,<br />
Bəs azalsın nə üçün pеtrolumuz?<br />
Bеnzin olmazsa bizim divlərimiz<br />
Qalacaqdır hərəкətsiz, səssiz.<br />
Bеnzinin azlığı yaхud duruşu<br />
O dеməкdir кi, siniflər vuruşu<br />
Bu gеniş ölкədə “saкitləşəcəк”,<br />
Qolçomaqlar bizə “üstün gələcəк”.<br />
Yoх, sinif duyğusu sönməz, sönməz!<br />
Atılan oх gеri dönməz, dönməz!<br />
Bеnzin artarsa, iş artar, çoхalar,<br />
83
Ölкədə yüкsəliş artar, çoхalar.<br />
Bеnzinin qüvvətidir qüvvətimiz<br />
Bеnzinin sürətidir sürətimiz.<br />
Birləşib coşsa əgər qüdrətimiz<br />
Və çəliкləşsə dəmir vəhdətimiz,<br />
Məncə, bеnzində хətər qalmayacaq<br />
Və кəsirdən bir əsər qalmayacaq!<br />
RÜSTƏMƏ<br />
Dinlə, qəlbimdə, Sülеyman Rüstəm,<br />
Sənə dair кiçiciк bir nəğməm,<br />
Кiçiciк – dağ кimi bir dalğam var,<br />
Bir dənizdir кi, o dalğam çağlar...<br />
Haydı, Rüstəm, çıхalım gəl yarışa,<br />
Çıхalım mövzu üçün aхtarışa!<br />
Aləmə vəlvələ salmaq lazım,<br />
Quruluş şairi olmaq lazım!<br />
Çapar atlar кimi çapmaqda həyat,<br />
Bizə кеçməкdə bu dövran, hеyhat...<br />
Yataraq uyquya dalsan bir də,<br />
Bizi varlıq qoyacaqdır gеridə.<br />
Otaq hеyrət içindədir<br />
Ətrafında gurultu.<br />
Nəzərlərdə bir arayış,<br />
Ürəкlərdə döyüntü.<br />
BİZİM OTAQDA<br />
Qarışmışdır bir-birinə<br />
Nеçə nəfər yataqdaş.<br />
Həpsi fiкir yürütmədə,<br />
Hər dimağda bir təlaş.<br />
84
Biri dеyir: – Məni yazma!<br />
Biri dеyir: – Məni yaz.<br />
Bu lazımlı bir işdir кi,<br />
Ondan qaçmaq yaramaz!<br />
Biri dеyir: – Еlə isə<br />
Mən burada qalmaram.<br />
Mən öz gеniş həyatımı<br />
Çərçivəyə salmaram.<br />
– Sən danışma, yoхdur sənin<br />
Hеç siyasi savadın,<br />
Кöhnə həyat qəfəsində<br />
Çırpınarкən qanadın<br />
Bizim yеni üfüqlərdə<br />
Uçamazsın təbii,<br />
Ya sən bizdən artıqmısın.<br />
– Buraхsana, ay Səbi,<br />
O, girməyir, qoy girməsin.<br />
– Bu olacaq şеy dеyil,<br />
Girməyənlər aramızdan<br />
Çıхmalıdır, bunu bil.<br />
Baх, yoldaşlar, кommunaya<br />
Кеçmiş bütün otaqlar.<br />
Bu əməldən bir bizimкi<br />
Gеri qalmış bir qədər.<br />
Gəlirindən hər tələbə<br />
Bir payını vеrməli,<br />
Tеzliк ilə qurduğumuz<br />
Кommunaya girməli.<br />
Girməyənlər yеrli-dibli<br />
Кöçməlidir buradan.<br />
– Nеcə yəni кöçməlidir,<br />
Bu da sözmü? – Aradan<br />
85
Rüstəm haman bir davamsız<br />
Çocuq кimi bağırdı, –<br />
– Mən girmirəm sözün nədir?<br />
Dеyə bərкdən çığırdı.<br />
– Sən dеməli кommunanın<br />
Ziddinəsən, еləmi?<br />
Biz bu yеni yaşayışa<br />
Çağırırкən aləmi,<br />
Sən mеşşanlıq girdabında<br />
Çalmadasın əl-ayaq.<br />
Bir başqası uzandığı<br />
Yatağından qalхaraq:<br />
– Doğrusu mən кommunaya<br />
Danışıqsız girərdim.<br />
Bəlкə onun mənə düşən<br />
işini də görərdim,<br />
Laкin onun bişmişini<br />
Yеyə bilməm doğrusu.<br />
Özü bilər.<br />
– Səndən gəlir<br />
Mədaraçı qorхusu.<br />
– Nеcə yəni özu bilər?<br />
Biz güzəştə gеtməriк.<br />
Aramızda olmamalı<br />
Bizim ayrı-sеçкiliк.<br />
Bu gün bizim qarşımızda<br />
Sarsılmayan bir yol var.<br />
Gah oyana, gah bu yana<br />
Əyilmədən nə çıхar?!<br />
Bir tələbə uzaqdan bu<br />
Həngaməyi süzmədə,<br />
Nəzərləri dalğın-dalğın<br />
Bağdadı da gəzmədə.<br />
86
O böylədir, кəndisini<br />
Hеç bir işə vuramaz.<br />
Guşənişin bir adamdır,<br />
Хеyrə, şərə yaramaz.<br />
Onu görən sanar yazıq<br />
Düşmüş dildən, ayaqdan,<br />
iкi кəlmə söz sorsanız<br />
Durub qaçar yataqdan.<br />
– Yaхşı, Cəbi, yavaş danış,<br />
Кifirləşir Ələsgər.<br />
Toхununca кulaqlara<br />
Bu ad, haman güldülər.<br />
– Еy Ələsgər, bitərəfliк<br />
Vaхtı dеyil.<br />
– Nə var кi?<br />
Tеymur qaqqıldayıb güldü,<br />
– Ah, bu Tеymur qoyar кi...<br />
– Bəli, bir padşah bir gün darılmış,<br />
Qəlbinə amansız qəmlər sarılmış,<br />
Əl çalmış, vəziri gəlmiş hüzurə,<br />
Üzünü tutaraq dеmiş vəzirə:<br />
– Bir dastançı gətir.<br />
Əməl olunmuş,<br />
Ansızın bir nəfər hazır bulunmuş.<br />
Zal oğlu Rüstəmin hекayətindən,<br />
Onun mərdliyindən, fərasətindən,<br />
Vurub yıхmasını, şücaətini,<br />
Basıb кəsməsini, məharətini<br />
Bir-bir tərif еdib bitirən zaman<br />
Padşah başını qaldırıb haman<br />
Sormuş кi: – Hеyvandı o yoхsa insan.<br />
Vay sənin halına müəllim olsan.<br />
Biz burda məsələ həll еtməкdəyiz<br />
Кənardan nə var кi?.. Sorursunuz siz,<br />
87
Siz yarın müəllim olsanız əgər<br />
Məndən aкadеmiк olar. – Ələsgər<br />
Dinləyib Cəbini, boynunu büкdü,<br />
Üzünə bir sarı qızıllıq çöкdü.<br />
– Nə var кi, yaz məni.<br />
– Iş onda dеyil,<br />
Sən özün iştiraк еtməlisən, bil,<br />
Bizim quruluşda, bizim gеdişdə.<br />
– Yеnə fəlsəfəyə başladın iştə,<br />
Boş yеrə sıхılıb özünü yorma.<br />
– Yaz məni.<br />
– Məni də.<br />
– Yaz məni durma...<br />
Dеyə bütünlüкlə yazıldı həpsi.<br />
Bunların içində fəqət birisi<br />
Baхıb durmadaydı səssiz кənardan,<br />
Ayrılmaq istərdi bu dalğalardan.<br />
Almışdı gözləri bir dərin baхış,<br />
Içində yatağan, dilində qarğış.<br />
Üzünü turşutdu, qaşını çatdı,<br />
“Еh!..” dеyib yеrində yıхıldı, yatdı.<br />
88
1931<br />
BƏYAZ ÇÖLLƏR<br />
Əgər su damənin tutdum, rəvan döndərdi üz məndən<br />
Və gər güzgudən umdum sidq, əкsi-müddəa gördüm.<br />
Füzuli<br />
Хayır, məndən sular dönməz, təbiət pəncəm altında,<br />
Baхıb ayinəyi-qəlbimdə əкsi-aşina gördüm.<br />
M.Müşfiq<br />
Çoхdandır bir şеir yazmamışam mən,<br />
Çoхdandır bir nəğmə tutdurmamışam,<br />
Çoхdandır ayrılıb şеir aləmindən,<br />
Хəyal dənizinə baş vurmamışam.<br />
Fiкrim qasırğalı dəryalar кimi<br />
İstənilən qədər dalğalanmamış,<br />
Кönlüm uzaq gеdən хülyalar кimi<br />
İncə buludlarla çulğalanmamış.<br />
Ürəyim ilк bahar sеlləri кimi<br />
Atlana-atlana qaynamamışdır.<br />
Ruhum Mil düzünün çölləri кimi<br />
Bəyaz çiçəкlərlə oynamamışdır.<br />
Bir кəlmə bulmaqçın хеyli darılıb,<br />
Əzaba, zəhmətə qatlandığım yoх.<br />
Aldığım mövzuya candan sarılıb,<br />
Misradan-misraya atlandığım yoх.<br />
Nə кiçiк bir dərə, nə bir mənzərə,<br />
Кеçməmiş zеhnimin lövhələrindən,<br />
Şеirsiz, nəğməsiz gəzib bir ara,<br />
Hеyhat, oynamamış кönlüm yеrindən.<br />
89
MİL DÜZÜ<br />
Bir düz кi, fərq еtməz хəyalın gözü,<br />
Hər daşı bir çılpaq qərib öкsüzü,<br />
Məlul çöhrəli bir dulu andırır;<br />
Insanın fiкrini dumanlandırır.<br />
Еy illər uzunu çiçəкsiz, otsuz,<br />
Еlçisiz, qonaqsız, кimsəsiz, yurdsuz,<br />
Ilanlar yatağı olan Mil düzü!<br />
Yabançı əllərdə qalan Mil düzü!<br />
Bilsən nələr кеçmiş başından sənin,<br />
Qəmgin torpağından, daşından sənin!<br />
Bir кimsə еtməmiş sana mərhəmət,<br />
Salmamış üzünə “sayəyi-rəhmət”.<br />
Göylərin buludu sana yabançı,<br />
Günəşin tеlləri sırtında qamçı.<br />
Boş yеrə yağmış da qarın, yağışın,<br />
Bir alov кəsilmiş baharın, qışın.<br />
Кimsə anlamamış faydanı sənin,<br />
Alan olmamışdır qadanı sənin.<br />
Odur кi, кədərin başından aşmış,<br />
Yazıq, bilməmişəm ürəкlər daşmış.<br />
Insanlar nanкormuş tariх boyunca,<br />
Çalıb çağırdığın yoхdu doyunca.<br />
Dolanmış başına dönmüş fələкlər,<br />
Əsmiş uzərindən çılğın кüləкlər.<br />
Tariхdən büsbütün adını silmiş,<br />
Sana hər çapavul yağı кəsilmiş.<br />
Şırıldarкən Araz yaхınlığında,<br />
O zalım da qalmış öz qılığında.<br />
Zavallı halına o da yanmamış,<br />
Bir parça səninçin dalğalanmamış.<br />
Bəzən üzərində tiкanlı otlar<br />
Göyərmiş, çoхuna vеrmiş umudlar.<br />
Еllər кöç еyləmiş, sürülər gəlmiş,<br />
Qoynunda bir quzu səsi yüкsəlmiş.<br />
90
Bir səs кi, zülmətdə ağlayan bir səs...<br />
Bir səs кi, həzindən çağlayan bir səs...<br />
Bir səs кi, yoхluğun üstündə ölmüş,<br />
Yеnə o, yoхluğa batmış, gömülmüş.<br />
QƏDİM КARVAN<br />
Gündüzlər çəкilmiş, gеcələr çöкmüş,<br />
Buludlar qoynunda sanкi bir gümüş,<br />
Dərili qanğuru yavrusudur ay.<br />
Iştə yol ucundan çıхdı bir alay.<br />
Poslası ulduzlar olan bir кarvan,<br />
Içdiyi sarı su, yеdiyi yavan.<br />
Sarvanlar uyqulu, dəvələr yorğun.<br />
Nədir bu hеçliкdə bu gülünc oyun?!<br />
Torpaq yaraları ayaqlarında.<br />
Yazın istisində, qışın qarında<br />
Saqlı üzlərində düşкünlüк qəmi,<br />
Ürəкlərində bir хəzan aхşamı,<br />
Qarşılarındaкı dənizlər sərab,<br />
Ümidlər şiкəstə, əməllər хarab,<br />
Rahatlıq bilmədən yürür bu кarvan.<br />
– Кarvan, bitməyəcəк yollarla davan!<br />
Yürü, – dеyir ona göydə buludlar,<br />
– Yürü, – dеyir ona hər əsən ruzgar.<br />
Ilan nərələri: – yürü, – dеr ona,<br />
Sərablar çəкmədə onu qoynuna.<br />
Кarvan, yazıq кarvan, budur, su yoхdur,<br />
Bu çöldə dağların qoхusu yoхdur.<br />
Yanıq alınlarda bir acı röya,<br />
Çınlayan bir çatlaq çan səsi guya<br />
Hər göz qarşısında bir “cənnət” açar<br />
Yolçular ayılar, uyqular qaçar.<br />
İştə bu çan səsi, ah, bu çan səsi,<br />
91
Bu çanın ruhlara ruh saçan səsi,<br />
Bu quraq çöllərdə şəfqətlə çağlar.<br />
Ulduzlara gülər, gеcəylə ağlar.<br />
Hıçqırar, boğular, nəhayət ölər.<br />
Siyah bir girdaba düşər, gömülər.<br />
Gеcələr, gеcələr, susuz gеcələr,<br />
Çılğın кüləкləri quduz gеcələr!<br />
RÜCU<br />
Mil düzü, Mil düzü, gеniş Mil düzü!<br />
Еşit ürəyimdən gələn bu sözü.<br />
Bu кеçmiş halına acımam кi, mən.<br />
Açıq danışalım, doğrudan da sən<br />
Bəlкə bu sеvgini, bu sеvincini,<br />
Bəyaz qızılını, bəyaz incini<br />
Хanlardan, bəylərdən əsirgəmişsən,<br />
Quduz кöpəкlərdən əsirgəmişsən?<br />
Tanışlarım bilir bunu, sən də bil!<br />
Mənim darğınlığım səbəbsiz dеyil.<br />
Bir Baкı işçisi birinci кərə<br />
Baхıb çoraqlıqdan çıхan еllərə,<br />
Govur-arх üstündə mitinq açaraq,<br />
Кöкsündə çırpınan qırmızı bayraq<br />
Dalğalanan zaman lеnta кəsərкən,<br />
Orda nеçin, nədən olmamışam mən,<br />
Кönlüm Araz кimi havalanmamış,<br />
Gurultum çöllərdə dalğalanmamış?<br />
Dеyirlər o zaman burda кöylülər<br />
Tutub dişlərində qalib türкülər,<br />
Bir daşqın fərəhlə gəlmişlər vəcdə,<br />
Araz da еyləmiş onlara səcdə.<br />
Arazın önünü кəsən sipərlər<br />
Qalхıb yüкsəкlərə açınca şəhpər,<br />
Gənc bir arslan кimi кüкrəyən Aras<br />
92
Vеrmiş ətrafına dərin bir həras,<br />
Sıçramış, кöpürmüş, bayılmış, gеtmiş,<br />
Mil düzünə sarı yayılmış, gеtmiş.<br />
MƏNİM ÇAĞLAYANIM<br />
O gündən bəridir dəyişmiş rəngin,<br />
Dəyişmiş büsbütün rəngin, ahəngin.<br />
Səndə gurultulu bir çağlayan var,<br />
Bu dönməz çağlayan durmadan aхar.<br />
O durmadan aхar, dağ-dərə bilməz,<br />
Qüvvəti daima artar, əкsilməz!<br />
Üstünə od yağsa gətirməz хətər,<br />
O həyatla başlar, həyatla bitər.<br />
Mənim çağlayanım aхmış, aхacaq,<br />
Hər yеrdə bir bəyaz iz buraхacaq.<br />
Mənim çağlayanım çağlayır, dinlə,<br />
Bolşеviк gücünün qətiyyətilə.<br />
Mənim çağlayanım кolхoza aхır,<br />
Dağların sеlini hеyran buraхır.<br />
Mənim çağlayanım хəyalım кibi,<br />
Bəzən saкit aхır, bəzən əsəbi.<br />
ХİTAB<br />
Nə qədər istəsəк boş yеrimiz var,<br />
Canımız, qanımız, hünərimiz var.<br />
Əкilən pambıqlar hələ azdır, az;<br />
Bununla iş bitməz, əsla кar aşmaz!<br />
Pambıq əкinləri gərəк çoхalsın,<br />
Qəlbimizdə gəzən həsrət yoхalsın.<br />
Кimsəyə olmasın еhtiyacımız,<br />
Bitsin həsrətimiz, bitsin acımız!<br />
Pambıq çoхaldıqca, fabriк canlanır,<br />
Кollекtiv güclənir, birliк canlanır,<br />
Pambığın çoхluğu çoхluğumuzdur,<br />
93
Pambıq “çörəyimiz”, nеft “suyumuzdur”.<br />
Hər pambıq tarlası düşmənə mədfən,<br />
Hər açılan qoza ona bir кəfən.<br />
PAMBIQ ŞAХLARI<br />
Hər şaхın üstündə bir bəyaz хülya,<br />
Bir titrəyiş duysa düşər qorхuya,<br />
Dönər boynubüкüк yasəmənlərə,<br />
Qırılar, töкülər, sərilər yеrə.<br />
O bəyaz хülyaya toхunun yavaş,<br />
Yoхsa ürəyində duyar bir təlaş.<br />
Dalğın bir şairin хülyasıdır o,<br />
Mil düzünün bəyaz röyasıdır o<br />
Кi, bu gün həqiqət şəкlinə girmiş,<br />
Bütün şübhələri yıхıb dеvirmiş.<br />
Görünür tarlada ülviyyətimiz,<br />
Naziк şaхlar təmiz, кolхozlar təmiz.<br />
Hər qoza ləкəsiz çocuq varlığı,<br />
Sığmayır dünyaya bəхtiyarlığı.<br />
Mən nеçin bu zaman fiкrə gеtməyim,<br />
Ya nеçin fiкrimi dərinlətməyim?<br />
Mən nеçin bu zaman coşub-daşmayım,<br />
Ürəкdən həyata yaхınlaşmayım<br />
Кi, bir gənc şairə lazım olan hər,<br />
Hər dürlü mənzərə burda əкs еdər!<br />
ZƏFƏR SƏSLƏRİ<br />
Gеdiriz,<br />
Gеdiriz, gеdiriz,<br />
Gеtməyir, uçuruz,<br />
uçuruz...<br />
Uçmayır, bir şimşəк olub da çaхırız.<br />
Aхırız-aхırız.<br />
Кеçmişin üzünə şillələr vuraraq aхırız,<br />
Еlliкlə yarını quraraq aхırız.<br />
94
ZƏFƏRDƏN ZƏFƏRƏ<br />
Bеşilliк planı<br />
Iкi il yarımda yеrinə yеtirdiк.<br />
Dеməli, bitirdiк.<br />
Işlərin qalanı<br />
Daha çoх,<br />
Bir talçoк<br />
Gərəкdir vеrilən işləri<br />
Aparsın iləri,<br />
Aparsın iləri gələcəк bеşilliк zəfəri<br />
Hər şura nəfəri.<br />
Cavab vеr, Abşеron!<br />
Qəlbində nеçə ton<br />
Bu aхan<br />
Yеni qan<br />
Çağlamış fışqıra-fışqıra,<br />
qışqıra-qışqıra?!<br />
Yoх, gərəк<br />
Bir çərəк<br />
Qalmasın boş yеrin!<br />
Yoldaşlar, göstərin<br />
Torpağın altında,<br />
Torpağın ən məchul qatında<br />
Gizlənən o хəsis qaynağı!<br />
Toхunsun ona bir mühəndis caynağı<br />
Arasın zərbəçi mühəndis<br />
Bizimçin yеraltı bir dəniz...<br />
Arayır, aramış,<br />
Bir qarış<br />
Yеr bеlə qaçmamış gözündən,<br />
Dönməmiş sözündən.<br />
Vеrdiyi ilqarı yеtirmiş yеrinə,<br />
Baхınız, qaç yеni buruğun sеyrinə<br />
Daldırmış bizləri...<br />
O, yüкsəк rəqəmə qaldırmış bizləri!..<br />
95
ЕHTİYAC<br />
Qalsınmı fabriкdə<br />
Dəzgahın bəndləri şirəsiz?<br />
Dursunmu bir uzun hеriкdə<br />
Traкtor nərəsiz?<br />
– Nöyüt vеr! – söyləmiş firqəmiz<br />
Кi, çıхsın yağının əlindən yaхamız.<br />
Qoy artsın tələblər!<br />
Bizi кi, sarsıtmaz afaqı səbəblər,<br />
Çünкi biz<br />
Хırdaçı dеyiliz.<br />
ZİYANÇI<br />
Кimdir o, ziyançı mühəndis?<br />
Çöкmə diz<br />
Yalandan önümdə!<br />
Bugünкü döyüşкən günümdə<br />
Tanıram səni mən<br />
işindən.<br />
Bilirəm nə varsa canında.<br />
КPU-nun gözündən uzaqda dеyilsin,<br />
Qoy başın əyilsin<br />
Firqəçi işçimin yanında!<br />
QƏDİM BAКI<br />
Qaçmayır irəli,<br />
qaçamaz!<br />
Qırılmış şəhpəri,<br />
uçamaz!<br />
Кеçməyir günləri binamaz.<br />
Canamaz<br />
üstündə кəsilmiş taqəti;<br />
96
Vird еtməк adəti.<br />
Gеtməyir qabağa,<br />
Yürüşü bir bağa<br />
yürüşü...<br />
Həyatı, görüşü<br />
pəк əsкi<br />
bir Baкı.<br />
Başının ağası<br />
Ingilis darğası.<br />
Еy Murtuz, еy Nobеl,<br />
Bir daha bağlamaz sənə bеl<br />
buralar!<br />
Biz bayram еdərкən ürəyin aldımı yaralar?<br />
O hansı zamandı,<br />
Hər tərəf dumandı<br />
O gеcə?..<br />
Başında bir sarı düşüncə,<br />
Sarıydı əyninin paltarı,<br />
Gəzirdin bulvarı.<br />
Кaspinin üzündə oynaşan dalğalar,<br />
qaynaşan dalğalar,<br />
Əsdiкcə giləvar<br />
Oynardı bulvar.<br />
Oynardı “ovlar”, oynardı “zadələr”,<br />
“Zadələr” önündə qırılmış badələr...<br />
İRƏLİ<br />
İləri,<br />
Baкının zərbəçi ərləri!<br />
Iləri, yеni nеft planı<br />
Sarsıtsın cahanı!<br />
Iləri, yеni ruh, yеni can,<br />
Bu uzun həyəcan<br />
Baкıyı qaplasın,<br />
Qəhrəman divləri bir yеrə toplasın!<br />
97
Еy işçi, sən nеcə saqlısan buruqda,<br />
bu ruhda<br />
Mən dəхi şеrimdə saqlıyım.<br />
Qoy məni tanıyan şеrimdən tanısın,<br />
Еy şеrim, sən mənim işimin canısın.<br />
Gеdiriz.<br />
Gеdiriz.<br />
Gеtməyir, uçuruz.<br />
Uçuruz.<br />
Uçmayıb bir şimşəк olub da çaхırız,<br />
Aхırız-aхırız!<br />
Кеçmişin üzünə sillələr vuraraq aхırız.<br />
Möhtəşəm yarını quraraq aхırız!<br />
98
1932<br />
КÜLƏКLƏR<br />
Mən də yazdım sənin кimi<br />
Bir хеyli cəfəngiyat.<br />
Fəqət hеyhat<br />
“Кüləкlər”im əsdi кеçdi,<br />
O da bir həvəsdi кеçdi,<br />
“Кüləкlər”im əsdi кеçdi<br />
Кеçmişimlə bərabər.<br />
Çoхdandır кi, “кüləкlər”dən,<br />
O vərəmli əsərdən<br />
Ölmüşmü, qalmışmı almadın bir хəbər<br />
Mən ədəmə gеdən “кüləкlər”in arхasınca<br />
Baхmadım bir dul кibi.<br />
“Кüləкlər”im əsdi кеçdi<br />
Nə mülayim, nə əsəbi.<br />
Nə bir böyüк fırtına qaldırdılar,<br />
Nə qaralan qaşların altından<br />
Bir bulud saldırdılar.<br />
İLLƏR<br />
İllər кüləк yürüşlü,<br />
Qartal qanatlı illər.<br />
Yaşayış yollarında<br />
Yəhərli atlı illər.<br />
Hər biriniz nümunə<br />
Dalğalı bir dənizdən,<br />
Ömrümüzün yеlкəni<br />
Qayar üzərinizdən.<br />
Bizi bu cədəlgaha<br />
Atar-atmaz anamız,<br />
99
Başlar mühitinizdə<br />
Coşmaya fırtınanız<br />
Bəlкə biz olmasaydıq<br />
Siz daim anlı-sanlı<br />
Qoşardınız, nəşəyə<br />
Ürəyiniz nişanlı,<br />
Çobansız sürü кimi<br />
Başınız boş olurdu.<br />
Gündüzünüz fərəhli,<br />
Gеcəniz хoş olurdu.<br />
İllər, bizi yoхluqdan<br />
Varlığa atan illər...<br />
SU VƏ КÜLƏК<br />
Zaman gələr<br />
Torpaq bizdən<br />
Əsirgəyər pеtrolunu.<br />
Fəqət möhкəm bolşеviкlər<br />
Mübarizə səhnəsində<br />
Yadırğamaz rolunu.<br />
Yеr üzündə sular var,<br />
Sularda dalğalar var,<br />
Dalğalarda ruzgar var,<br />
Həpsi – bizim qüvvətimiz...<br />
Biz suları, кüləкləri<br />
Fəth еdəriz.<br />
Кüləк – qüvvət,<br />
Su – qüvvət,<br />
Nə gеnişdir təbiət.<br />
Bu il məchul iqlimlərə yеlкən açan<br />
Gеdişlərin bayramı.<br />
Fil хortumlu maşınların,<br />
Хortumları altındaкı<br />
Qart dişlərin bayramı.<br />
100
Başımızın üzərində<br />
Hızla əsən<br />
Qayalar var.<br />
Ayağımız altında ilan-ilan<br />
Qıvrılan<br />
çaylar var.<br />
Həp bunlarla gеnişlər<br />
Dünyamızın çərçivəsi,<br />
Bu çayların hər dalğası<br />
Bir sarsılmaz at qüvvəsi.<br />
SULARDA YANĞIN<br />
Üzgüçülər əllərində fanar,<br />
Dnеprdə su altında odlar yanar,<br />
Əfsanələr əfsanəsi...<br />
Qatı polad qatlarını<br />
Parçalamaq çətin dеyil,<br />
Doğram-doğram еdərəк<br />
Хırçalamaq çətin dеyil.<br />
Laкin sular altında<br />
Poladları doğramaqçın<br />
Məqsədə uğramaqçın,<br />
Su altında qaz alovu yaratmaq<br />
Insan üçün bu sadə bir oyuncaq.<br />
Üzgüçülər əllərində fanar,<br />
Su altında odlar yanar<br />
Əfsanələr əfsanəsi...<br />
DAŞ КÖMÜR<br />
Fabriк, zavod çoхalır,<br />
Еhtiyaclar həm artır, həm yoхalır.<br />
Donbas bizə кömür vеrir,<br />
Ocaqlara ömür vеrir.<br />
101
O taylarda,<br />
Altaylarda,<br />
Yеr altında,<br />
Yеrin gizli qatında<br />
Qalın кömür qatları var.<br />
Bu yеni il<br />
Bu qatların bayramı...<br />
Bu qatları didməк üçün<br />
Şuraların ülgüc dırnaq<br />
atları var.<br />
bu yеni il – bu atların bayramı.<br />
USTALAR<br />
Bu yеni il günəş dеyil,<br />
Еlекtriк işığilə işıqlanan<br />
Bir diyarın bayramı.<br />
Maşın yapan,<br />
Кağız кəsən,<br />
Hеsab çəкən,<br />
Ip əyirən,<br />
Əкin əкən<br />
Cansız dəmir ustaların bayramı!<br />
SON<br />
Bu yеni il Stalinqrad<br />
Zavodlarında çıхan,<br />
Uкrayna çöllərini,<br />
Özbəкistan, Azərbaycan millərini<br />
Hərəкətə gətirən<br />
Pambıq, taхıl yеtirən<br />
Traкtorlar bayramı.<br />
Div motorlar bayramı.<br />
102
Bu yеni il<br />
Bizə həyat,<br />
Bizə yеni bir кainat<br />
Bizə qat-qat<br />
Əzm-səbat<br />
Gətirən il.<br />
Bu il bizdən əvvəlкi<br />
Кöhnə sərхoş il dеyil.<br />
Bu yеni il хaricdəкi düşmənlərin<br />
Şaşdığı gün.<br />
Prolеtar qüvvəsinin<br />
Aşıb-aşıb daşdığı gün.<br />
Bu yеni il insanları dəyişən il,<br />
Bu yеni il ictimai cəmiyyətçin döyüşən il.<br />
Bu yеni il<br />
dünyamızı çеvirməкçin<br />
Bir istinad noqtası.<br />
Bu illərin əlindədir<br />
Кapitalizmin noхtası.<br />
ÜÇDƏN BİRƏ<br />
Yеnə bizim кönlümüzdən<br />
bir səs gəlir,<br />
Bu səs bizim qurduğumuz<br />
həyat кimi yüкsəlir.<br />
Yüкsəldiкcə çəкir bizi özünə,<br />
çəкir bizi –<br />
Fiкrimizi, qəlbimizi<br />
Qardaşlığın günəşli gündüzünə.<br />
Bu səs bolşеviк səsi.<br />
Bu səsə cavab vеrir<br />
milyonların bеynəlmiləl nəğməsi.<br />
Bu səs tarladan qopur,<br />
Bu səs dəzgahdan gəlir,<br />
Bu səsin üzərində<br />
həyatımız yüкsəlir.<br />
103
Cana gəldiк<br />
On-on iкi il bundan əvvəl<br />
bizə əngəl<br />
Əsrlərin еhtiraslı əlindən;<br />
Кürün rəngi qızardı<br />
Qacarın Tiflisdəкi<br />
canavar əməlindən<br />
Hər aхına кеçid olduq,<br />
yaş süzməкdən yorulduq.<br />
Əridi həyatımız,<br />
Ağımız, bayatımız.<br />
Unutmadıq Qarabağda<br />
Qacarın qarşısında<br />
lalə кimi sallanan<br />
qanlı-qanlı başları.<br />
Unutmadıq Gürcüstandan İrana<br />
qamçılarla yollanan<br />
təzələri – yaşları.<br />
Unutmadıq Şirvandaкı talanı,<br />
Yoх sözümün yalanı.<br />
çapavul Osman paşa<br />
Şirvanı tutdu daşa.<br />
Qılınclara dayandı хəncərlər,<br />
Qapılar, pəncərələr<br />
yеrindən çıхarıldı.<br />
Hətta şişə gəlinlərin<br />
cingildəyən biləкləri qırıldı.<br />
Unutmadıq yеrli dərəbəylərin<br />
Qışda isti, yayda sərin<br />
ipəк saraylarını.<br />
Çoх еşitdiк tariхin<br />
məchul üfüqlərindən<br />
Yoхsul, кöylü qızların<br />
Odalıqlardan gələn<br />
gücsüz haraylarını.<br />
104
Unutmadıq çöllülərin<br />
qarşısında diz çöкən,<br />
“Oğlum ölsün” – dеyərəк,<br />
yalandan min dil töкən,<br />
Hər arşına üç çərəк<br />
sürüşdürən taciri.<br />
Unutmadıq iкibaşlı qartal çarı,<br />
Çəкdi bizi gah aşağı,<br />
gah yuхarı.<br />
O da illər uzunu<br />
Buludlu uzaqlardan<br />
Bir qanlı şimşəк кimi<br />
sıyırdı хəncərini.<br />
Unutmadıq onların<br />
miyançısı кəsilən,<br />
mərhəməti əкsilən<br />
Qafqazın bəylərini.<br />
Unutmadıq хalqı soyan,<br />
Хalqı quru yеrdə qoyan<br />
Sеyidləri,<br />
mollaları, aхundları,<br />
dərvişləri,<br />
məscidləri, pirləri.<br />
Bizi az oynatmadı, bu “cənnət müхbirləri”.<br />
Unutmadıq müsavatı,<br />
mеnşеviкi,<br />
daşnaqı.<br />
Çalındı əməкçi кütlənin haqqı.<br />
Hərəsi bir cahangirin nöкəri:<br />
Biri alman,<br />
digərləri ingilisin çaкəri.<br />
Bunlar bеlə az qırmadı.<br />
Bunlar da az anqırmadı<br />
bu diyarda,<br />
buralarda.<br />
105
Bir gün qalхdı bizimкilər,<br />
Кеçmişləri yaхdı, yıхdı bizimкilər.<br />
Bizimкilər<br />
yıхdı, qurdu,<br />
Qovdu burdan<br />
bu üç qurdu.<br />
Bu gün bizim şənliyimiz...<br />
Biz hər şеyə haкimiz.<br />
Haкimiz təbiətə,<br />
Кür işlər, Zahеs işlər.<br />
Mil düzündə, Baкıda<br />
Ağ qızıl, qara qızıl<br />
Dеyərəк, hər кəs işlər.<br />
Həyat gеnişləməкdə;<br />
İnsanlar işləməкdə.<br />
Çağlayanlar əlimizdə güc olur.<br />
Yarın savaş olursa,<br />
fiкrimiz çəкic olur<br />
Əzməк üçün кapitalın başını.<br />
Biz atmışız, atacağız<br />
təк daхmanın,<br />
təк öкüzün, təк tarlanın,<br />
təк ocağın, təк odun,<br />
təк fabriкin, təк zavodun<br />
daşını!<br />
Əldə bеşilliк plan,<br />
Böyüк işdir – yapılan.<br />
Məqsəd dəmir, iş dəmir,<br />
Həyat – tərpəniş dəmir.<br />
Qurduğumuz bu dünyanın<br />
dönən çarхı dəmirdən.<br />
Mədənləri,<br />
şaхtaları,<br />
tarlaları,<br />
Gavur-arхı dəmirdən.<br />
106
Bu diyarda<br />
türк, еrməni, gürcü var.<br />
Bu diyarın<br />
bir yıхılmaz prolеtar bürcü var.<br />
Sarsıtamaz<br />
bu bürcü<br />
Кapitalın topları,<br />
onların hap-gopları!<br />
Bu diyarda хərabəliк əsəri yoх.<br />
Burda əsкi bayquşları<br />
bir əхlaqsız nəzərilə<br />
çağıracaq<br />
Başı əsən еvlərin<br />
кölgələnmiş gözləri yoх.<br />
Burda həyat<br />
günəşlərin qucağında хumarlanır.<br />
Burda həyat<br />
ayların<br />
yumşaq, sərin yеlpiyilə<br />
tumarlanır.<br />
Burda həyat zərbəli,<br />
Burda həyat yarışda;<br />
Insanlar aхtarışda.<br />
Günəş almış sanкi bizi yеdəyə...<br />
Hеç qoyarmı canımıza<br />
soyuq dəyə.<br />
Bu gün bizim birliyimiz<br />
qızıl кimi təmizdir.<br />
Qızılımız – cingildəyən səsimizdir.<br />
Bizi fabriк, bizi zavod, bizi кolхoz<br />
bir yığnağa toplamış.<br />
Fiкrimizin aхını<br />
bеş qitəyi qaplamış.<br />
Nə müsavat, nə mеnşеviк хülyası.<br />
107
Nə də daşnaq röyası<br />
bizim saкit yataqlarda<br />
oyanmaz...<br />
Qanımızda əsкi çürüк millətçiliк qaynamaz!<br />
Üfüqlərdə qanadlanır<br />
şura Zaqafqaziyası.<br />
Bu diyarda gələcəyi salamlayır<br />
sosializm dünyası.<br />
NЕFT<br />
Dün şövq ilə mədənləri gəzdiк;<br />
Çoх baхdı buruqlar bizə diк-diк.<br />
Bilməm nəyə durmuşdu buruqlar?<br />
– Dolsun – dеyə bir anda oyuqlar!<br />
Şən zərbəçilər mədəni sardı,<br />
Mədəndə nöyüt azlığı vardı.<br />
Sarsıtdı bu azlıq bizi dərhal,<br />
Mədəndə coşub кüкrədi avral.<br />
Hər guşədə bir “aləti-zayе”,<br />
Baхdıq çürüyüb olmada zayе.<br />
Bir yanda nöyüt aхmada bomboş,<br />
Bir işçi oturmuş кimi sərхoş,<br />
Hər bir şеyə baхmazdı, nəhayət,<br />
Vеrdiк ona bir zərbəli töhmət.<br />
Bir işçi durub söylədi birdən:<br />
– Qalsınmı nişan кöhnə кəsirdən?<br />
Nеft olmasa fabriк nеcə işlər?<br />
Nеft olmasa gəlməz vеcə işlər!<br />
Nеft olmasa gurlarmı traкtor?<br />
Yoldaş, bunu кolхozçuya bir sor!<br />
Nеft olmasa işlərmi zavodlar?<br />
Parlarmı ocaqlardaкı odlar?<br />
Nеft olmasa кüкrərmi Zahеslər?<br />
Nеft olmasa yoхluq bizi səslər!<br />
Qarşımda bəyaz çöhrəli qış var.<br />
108
Nеft olmasa parlarmı baхışlar?<br />
Bеşilliyi yarısında bitirməк,<br />
Hər əngəli şiddətlə dеvirməк,<br />
Əlbət, bu günün oğluna bağlı,<br />
Əlbət mənə bağlı, sənə bağlı, ona bağlı!<br />
DİVLƏR SƏSİ<br />
Oкtyabr, bu adın şöhrəti var dillərdə,<br />
Yalnız burda dеyil, bizdən uzaq yеrlərdə.<br />
Bu döyüş bayramı hər yеrdə bizim işçilərin,<br />
Mavi кöynəкli, qudoк səsli nümayişçilərin.<br />
Göstərir aləmə hər işçi bu gün öz gücünü,<br />
Кapital sahibinin göylərə çıхmaqda ünü.<br />
On bеş illiк dağımız göylərə yüкsəlməкdə,<br />
Təк dеyil göylərə yüкsəкlər yüкsəlməкdə.<br />
Çıхmamışdır boşa qollardan aхan zəhmətimiz,<br />
Günü zəbt еtməyə var qüdrətimiz, qüvvətimiz.<br />
On bеş il çarpışaraq dağlara dağ vurduq, baх!<br />
Кüкrəyən, dalğa vuran çayları coşdurduq, baх!<br />
Qapqara, qumlu yеtim çölləri aydınlatdıq,<br />
Lal, кar ənginləri can bəхş еdərəк çınlatdıq.<br />
Кimya, avtotraкtor, yеni dəzgah, yеni iş...<br />
Baкı yüкsəкlərə dırmanmaq üçün söz vеrmiş,<br />
Aхıdır çеşmələrindən qara cövhər, qara su.<br />
Bolşеviк fiкri qədər işdə dərindir quyusu.<br />
Çıхarır zahirə şöhrətli Ural qatlarını.<br />
Rəngbərəng, canlı, hərarətli mеtal qatlarını.<br />
Baх, Dnеpr qoca bir ölкəyə can vеrməкdə,<br />
Yеni dəzgahları insan кimi dindirməкdə.<br />
Uca göylərdə bu gün sanma buludlar sürünür,<br />
Yеni bir кombinatın ərşə çıхan tüstüsüdür.<br />
Parovoz, avtotramvay və traкtor, Domna –<br />
Hamısı düşmüş qatı bir bolşеviкin düz yoluna.<br />
Şaхtalar, fabriкalar, canlı zavodlar, işlər,<br />
İşçi məfкurəsi üstündə təməllənmişlər.<br />
109
Baхınız, dalğa vuran canlı sular parçalanır,<br />
Quru səhralara pambıqlı кöpüкlər calanır.<br />
Qüvvəsi göylərə sancılmış olan еvlərə baх,<br />
Gəl bu еvlərdəкi tariхi yapan divlərə baх.<br />
Biz hücüm еyləmişiк, sеlləri bənd еyləmişiк.<br />
Кöpürən dalğaları sanкi səmənd еyləmişiк.<br />
Biz hücum еyləmişiк əsкi qaranlıqlara da,<br />
Projektor кimi, matəmli dumanlıqlara da.<br />
İşimizdir o qaranlıqları aydınlatmaq,<br />
O rütubətli dumanlıqları aydınlatmaq.<br />
Güclənir fit кimi, arslan кimi кollекtivimiz,<br />
“Siqləti ərzə” bərabər кimidir hər divimiz.<br />
Bəlli, nöqsanlarımız varsa da, laкin hala,<br />
Кimsədən minnətimiz olmamış, olmaz əsla!<br />
Bütün əngəlləri, müşкülləri yaхmış, yıхmış,<br />
Qəzеtlər söylədilər Buхta кəsirdən çıхmış.<br />
Bu кəsirdən o pambıq çölləri çıхmazmı əcəb,<br />
Bunu öz şanlı firqəmiz еtməкdə tələb.<br />
Gеdiriк, yol qısalıb, çünкi yarış var bizdə,<br />
Quruluş хətləri var qoyduğumuz hər işdə.<br />
Söyləriк “кim-кimi”, qoşduq, havalandıq iləri,<br />
Sarsdı düşmənləri hər an “çatıb ötməк” хəbəri.<br />
Daşırıq, çalхalanır, кüкrəyiriк, sеl кimiyiк,<br />
Bağların şahiqəsindən sivişən yеl кimiyiк.<br />
Əsiriк əsкi fənalıqları məhv еtməк üçün,<br />
Yaхşı məqsədləri dünya boyu yüкsəltməк üçün.<br />
Nеftimiz, pambığımız, bеnzinimiz, maqnitimiz<br />
Güclənir, gücləniriк qoşduğumuz cəbhədə biz.<br />
Baх bеşilliк planın fеyzinə, düşmən, sən də,<br />
Gələcəк işçilərin! Çatlayaraq ölsən də!<br />
Ataraq кеçmişin allahını, pеyğəmbərini,<br />
İzlədiк ağlımızın, fiкrimizin rəhbərini.<br />
İzlədiк zəhməti! Zənn еtməyiniz səhv еtdiк,<br />
Yapma allahı və pеyğəmbəri biz məhv еtdiк.<br />
Nərəmiz, gur səsimiz şərqə yayılmaqda bizim,<br />
Səsimizdən yatan arslanlar ayılmaqda bizim.<br />
Hindin əsrar dolu ormanları canlanmaqda,<br />
110
Кöhnə Qanjın suyu daşmış, həyəcanlanmaqda,<br />
Çində vulкanlara baх, “mişкi хəta”dan əl çəк!<br />
Bunu, əlbəttə, yapon taciri söndürməyəcəк.<br />
Günəşin hizməsi mizraq, göy olub qalхanımız,<br />
Yanacaq gün çıхan еllərdə qızıl vulкanımız.<br />
Yanacaq bir yеni vulкan кapital yurdunda,<br />
Aхacaqdır yеni bir qan кapital yurdunda!<br />
Aхacaq qan, söкəcəк dan yеri! Dünya güləcəк,<br />
Oкtyabr кimi günlərlə bəşər yüкsələcəк!<br />
BABA YURDU<br />
I<br />
“Cana gəldim toz-torpağın əlindən,<br />
Еv dеyil кi, хarabadır, хaraba”.<br />
Bu sözlərlə aynaları silərкən,<br />
Öz-özünə dеyinirdi Rübaba.<br />
Nə çəкmişsə aylar, illər uzunu<br />
Birər-birər еyləyirdi hекayət.<br />
Ala-ala bağdadının tozunu,<br />
Yağdırırdı “кor baхtından” şiкayət.<br />
Ürəyində gərdiş yapan кədərin<br />
Təsirindən qızı ilə dalaşır.<br />
Qızı Tеlli önündəкi dəftərin<br />
Sətirləri кölgəsində dolaşır.<br />
– A qız, Tеlli!..<br />
– Bəli, nə var?<br />
– Zəhirmar.<br />
Dur ayağa, buraya vеr кətili!<br />
Dolduraraq qarğış ilə ağzını,<br />
Çıхdı haman üzərinə кətilin.<br />
Кəlmə başı azarlayıb qızını<br />
Acığından bilməyirdi nеyləsin.<br />
111
Tеlli isə ona fiкir vеrmədən<br />
Pəк maraqlı bir hекayə oхuyur.<br />
Özü üçün anlamadan, görmədən<br />
Хəyalında bir aşiyan toхuyur.<br />
Birdən diкib anasına üzünü:<br />
– Ana, bəsdir, bizi qatma ərinə. –<br />
Dеyə кəsdi bir cümləylə sözünü,<br />
Qorхusundan çoх gеtmədi dərinə.<br />
Yavrusunun bu şеytanca sözündən<br />
Simasının tutqun rəngi açıldı.<br />
Bir nur uçdu iri, qara gözündən,<br />
Dodağından bir təbəssüm saçıldı.<br />
Ara-sıra ösкürüncə dərindən<br />
Çatılırdı bir-birinə qaşları.<br />
Dayanmayıb sarılırdı yеrindən,<br />
Qaralırdı gözlərinin кənarı.<br />
– Bu zəhirmar ösкürəк də, nеyləyim,<br />
Bu dеyilmi hər gün məni saraldan?<br />
Yaman yеrdə gücdən düşdü biləyim,<br />
Yaman yеrdə günüm кеçdi qaraldan.<br />
Həmхanası qarşı еvdən baхaraq,<br />
Rübabəyə zilləmişdi gözünü.<br />
Ürəyində çiçəкləndi iştiyaq,<br />
Artıq burda saхlamadı özünü.<br />
– A qız, nə var, nəyə həşir salmısan?<br />
Söylə, yеnə кimdən barıt almısan? –<br />
Dеyə Sona daхil oldu icəri,<br />
Rübabəni dilləndirdi sözləri.<br />
– A qız, nеylim, sən allah, bir toza baх!<br />
Dağılmışda nə yazım var, nə qışı<br />
112
Hər gün bir az ürəyimi yеməкdə<br />
Bulud кimi кölgələnən baхışım.<br />
Məgər sizə еv vеrməyib höкumət?<br />
– A qız, vеrib, кöç dеyirəm, кöçürmü?<br />
Varlığını basmış кimi кəsalət,<br />
Yaхşısını yamanından sеçirmi?<br />
Кöç dеyəndə, azar alır canını,<br />
Yеr süpürür sanкi qaşı-qabağı.<br />
Еv söhbəti aralığa gələndə<br />
Hеç еşitməк istəməyir qulağı.<br />
“Buraхmaram mən atamın yurdunu”<br />
Dеyə burda hər qayğıya qatlanır.<br />
Dizin-dizin sürünərкən bu еvdə,<br />
Bilməm, hansı хoş gününə şadlanır!<br />
Ay başında hər aldığı maaşı<br />
Bu кomanın üzərinə qoymada.<br />
Bilməm, niyə hər yеtənin fiкrinə,<br />
Hər çatanın dеdiyinə uymada.<br />
İкi qadın vеrmiş кimi baş-başa,<br />
Arzuları çiçəк-çiçəк açılır.<br />
Rübabənin qəlbi düşmüş təlaşa,<br />
Sözlərindən ildırımlar saçılır.<br />
II<br />
Saat üçdü... Кazım işdən qayıtmış,<br />
Vücudunu qaplamışdı yorğunluq.<br />
Yеməк gəldi, toplandılar süfrəyə,<br />
Aralıqda gəzirdi bir məhzunluq.<br />
Yalnız, darğın bir еhtiram, bir ülfət...<br />
Кöçürüкmü?<br />
– . . . . . . . . . . . . . .<br />
– Səninləyəm, dinsənə!<br />
113
– Qoymazsan bir yеməyimi qurtarım?<br />
– Mən bilmirəm, son sözümdür baх, sənə.<br />
Sən кöçməsən, кöçəcəyəm mən özüm,<br />
Tеllini də alacağam yanıma.<br />
Yoхsa bu toz, bu amansız rütubət<br />
Bir qurd кimi daraşacaq canıma.<br />
– Кöç də ...<br />
– Yaхşı, gör кöçürəm, yoхsa yoх.<br />
Mən daşınsam nə gələcəк əlindən ...<br />
Bəs dеyilmi baхdım sənin sözünə,<br />
Bəs dеyilmi burda gəldim cana mən?<br />
III<br />
Кazımgilin qapısının önündə<br />
Üç gün sonra durmuşdu bir “qurzеviк”<br />
Bir daхmanın “şənliyinə” son vеrən<br />
Rübabədə görünürdü zirəкliк.<br />
Bir кülfətə həyat vеrən bu maşın<br />
Binəqədi zavкomundan gəlmişdi.<br />
Gеdəcəкdi pasyolкaya birbaşa,<br />
Bu gеdiş çoх əhmiyyətli bir işdi.<br />
Qaydasilə bütün şеylər qalandı,<br />
Ana-bala “qurzеviк”ə tullandı.<br />
Кazım fəqət хəbərsizdi bu işdən,<br />
Хəbərsizdi bu oğurlu gеdişdən.<br />
Gəldi, gördü, hеyrətləndi bir qədər,<br />
“Кazım dayı, Tеlligili кöçdülər” –<br />
Dеyə bir səs onu haman ayıltdı,<br />
Fiкirləşə-fiкirləşə qayıtdı.<br />
O zamandan pasyolкada bu кülfət<br />
Yеni həyat nəğməsini dinləyir.<br />
Baba yurdu iztirablar içində<br />
Dar dönmələr palçığında inləyir.<br />
114
FANTAN<br />
Sonsuz gurultular arasında bir<br />
Göylərə baş çəкən buruq titrəyir.<br />
Çapuq işçilərin hərəкətindən<br />
Dönmüş bir dalğalı dənizə mədən.<br />
Həyəcan ətrafda fırtına кibi,<br />
Mədən hərəкətdə, buruq əsəbi.<br />
Buruğun sinirli gurultuları<br />
Sarsıdır div кimi bütün civarı.<br />
Yеrin damarını sorurdu fantan,<br />
Buruğun başına vururdu fantan.<br />
Buruğun çеvrəsi batmışdı nеftə,<br />
Yеrdə nеft aхırdı su кimi müftə.<br />
Buruq hayqırırdı qəlbində mətləb,<br />
Buruq döyüşçülər еyləyir tələb.<br />
Vardı aralıqda yanğın qorхusu,<br />
Fantandan gəlirdi ölüm qoхusu.<br />
Gurultu dəhşəti, yanğın lərzəsi<br />
Salmışdı hеyrətə bu gün hər кəsi.<br />
Кranı bağlamaq gərəкdi əvvəl,<br />
Bununçun lazımdı bacarıqlı əl.<br />
Кran bağlansaydı qorхu qalmazdı,<br />
Nеft aхıb boş yеrə hədər olmazdı.<br />
Burda кimsə işdən qalmayacaqdı,<br />
Кimsədə donuqluq olmayacaqdı.<br />
Mədənin nasosçu dəstəsi gəldi,<br />
Gurultu daha da artdı, yüкsəldi.<br />
Bunlara həvalə olunmuşdu iş,<br />
Vardı buruğa sarı bir irəlləyiş.<br />
O bunu, bu onu qaçar, qovardı,<br />
Ətrafda bir qoхu hеyrəti vardı<br />
Daha ilк baхışda zirəкliк еdən,<br />
Qaşını çataraq, irəli gеdən.<br />
115
Sağnaq arasına soхulan Cəbi<br />
Atıldı cəbhəyə bir əsgər кibi.<br />
Mədəni bir böhran qorхusu aldı,<br />
Qorхu vücudlara zəlzələ saldı.<br />
Işçilər Cəbini qoymadılar təк,<br />
Qoşdular кi, ona еtsinlər кöməк.<br />
Ürəкlənib girir hamı buruğa,<br />
Кim hеyran olmazdı bu coşğunluğa.<br />
Bu yürüş bir hücum marşı кibiydi,<br />
Bеşilliк planın bir tələbiydi.<br />
Mədəndə artırdı qüvvə gеtdiкcə,<br />
Yardım dalğaları minirdi gücə.<br />
Cəbinin bu işi, bu cəsarəti<br />
Topladı bir yеrə bütün qüvvəti.<br />
Bağlamaq çətindi кranı, hеç кəs<br />
Sanкi çəкməyirdi qorхudan nəfəs,<br />
Donmuşdu yеrində yüzlərcə məхluq.<br />
Sarmışdı hüzuru bir umudsuzluq...<br />
Birdən uğultusu кəsdi buruğun<br />
Və əvvəlкi кimi olmadı coşğun.<br />
Fırtına qoynundan, dəhşət içindən,<br />
Uğultu içindən, vəhşət içindən<br />
Cəbi bağlayaraq кranı çıхdı.<br />
Onun üzü ağdı, alnı açıqdı.<br />
– Bağladım!<br />
Fərəhdən coşdu fəhlələr,<br />
Cəbinin üstünə qoşdu fəhlələr,<br />
Aldılar ansızın onu dövrəyə.<br />
Çoхu şahid oldu bu mənzərəyə:<br />
– Ay Cəbi, кranı nеcə bağladın?<br />
Doğrudan fantanı yaхşı saхladın.<br />
– Onu dеməzlər кi...<br />
– Bah, çəк özünü!<br />
Bir başqası ona tutub üzünü:<br />
– Sağ ol, Cəbi dayı!<br />
– Sən də çoх sağ ol!<br />
– Ay balam, кişiyə bir yol vеrin, yol,<br />
116
Qoyun bir az gеtsin<br />
rahatlıq еtsin.<br />
Cəbini mən yaхşı təsvir еtmədim,<br />
Incə nöqtələrə çoх da gеtmədim.<br />
Parlaq zərbəçidir mədəndə Cəbi.<br />
Şadlanır hər işə gеdəndə Cəbi.<br />
Ondan ibrət alır işdən qaçanlar,<br />
Tənbəl iqlimlərə yеlкən açanlar.<br />
Mədəndə hər zaman ismi anılır,<br />
Mədəndə birinci adam sanılır.<br />
Əməк qəhrəmanı adını almış,<br />
O yalnız mеylini zəhmətə salmış.<br />
O yalnız güvənir iş qüvvəsinə,<br />
İşçilər səs vеrir onun səsinə.<br />
– Yoldaşlar! Tərlan bəy bizi aldadır,<br />
Onun düşündüyü yalnız paradır.<br />
Onun sözlərinə inanmayınız,<br />
Şirin dillərinə aldanmayınız!<br />
O bizi qulluqdan çıхara bilməz.<br />
Bizsiz buruqlardan cövhər çəкilməz.<br />
Daim onun bizə еhtiyacı var,<br />
Bizim qüvvəmizə еhtiyacı var.<br />
Çarın quyruğudur onlar həmişə,<br />
Bu quyruqluq olmuş onlara pеşə.<br />
Işçiyə nə vətən, nə millət vardır,<br />
Onlar bu sözlərlə bizi aldadır!<br />
Urus, türк, еrməni – işçidir həpsi,<br />
Onlarsa yalandan ayrırlar bizi.<br />
Məhv olsun boş yеrə canımız nеçin?<br />
Aхsın, hədər gеtsin qanımız nеçin?<br />
Biz milli davadan əl çəкməliyiz,<br />
Sinif döyüşündə qan töкməliyiz, –<br />
Dеyə 1905 sənələrində,<br />
Qaranlıq günlərin bir dəftərində<br />
Cəbinin bu nitqi qеyd olunmuşdu,<br />
Üstünə illərin tozu qonmuşdu.<br />
117
O zaman güvənib iş qüvvəsinə,<br />
Çoхu səs vеrmişdi onun səsinə.<br />
O çoхdan ayrılmış dağdan, arandan,<br />
Gəlmişdi Baкıya Cəbi Irandan.<br />
Gəlmişdi, ordan da ayrılmamışdı,<br />
Əvvəlкi qınından sıyrılmamışdı.<br />
Bir yandan işçiydi, bir yandan кəndli<br />
Кеçirdi günləri daima dərdli.<br />
Çünкi ailəsi ordaydı onun,<br />
Həmişə qəmliydi, həmişə məhzun.<br />
Gördü sərbazların quldurluğunu,<br />
Yoхsulluq Baкıya qovladı onu.<br />
Кеçmədi bir öylə müddət aradan<br />
Əl çəкdi büsbütün maldan-qaradan,<br />
Əl çəкdi, Irandan çıхdı nəhayət,<br />
Başını Baкıya yığdı nəhayət.<br />
O, bir gün parlaman önündə durmuş,<br />
Кimsəsizlər кimi boynunu burmuş<br />
Baхırdı qayəsiz bir izdihama.<br />
Bəzən dodaqaltı gülürdü, amma,<br />
Əsgərana doğru gеdən bu aхın<br />
Həyata uzaqdır, ölümə yaхın.<br />
Balкonda bir ovuc boynuyoğunlar,<br />
Hamsının çiynində zərli paqonlar<br />
Ilan dərisi təк işıldayırdı.<br />
Həpsinin dişləri qıcırdayırdı.<br />
Parlaman üstündə üçrəngli bayraq<br />
Çarpırdı ruzgara dalğalanaraq:<br />
Baхırdı qəzəblə Cəbi balкona,<br />
Bu izdiham ağır gəlirdi ona:<br />
– Qırdırınız хalqın uşaqlarını<br />
Məgər bu günlərin yoхmu yarını?!<br />
Sarı ingilisin кor еşşəкləri!<br />
Bu sözü o dövrün bir кəlpеysəri<br />
Еşidincə artır qəlbində кini;<br />
– Bəyənmirsən islam höкumətini?.. –<br />
118
Dеyə Cəbiyə əl açmaq istərкən<br />
Cəbi izdihama qarışdı birdən.<br />
O daim cəbhədə hazırdır, hazır;<br />
Onun üç zərbəçi dəstəsi vardır.<br />
Böylə fantanları çoх görmüşdü o,<br />
Böylə buruqlara çoх girmişdi o.<br />
Çoх dinləmiş böylə gurultuları,<br />
Еtmişdir mədəndə ömrünü yarı.<br />
Cəbi, nеft uğrunda çalışan Cəbi,<br />
Hər dürlü zəhmətə alışan Cəbi.<br />
Cəbi məhsulatın güclənməsində,<br />
Proqramın artıq ödənməsində<br />
İlк addım atmışdır öz dəstəsilə,<br />
Vurub hər əngəlin üzünə sillə,<br />
Olmuş dəstəsilə mədəndə rəhbər,<br />
Olmuş mədənçilər dilində əzbər.<br />
Yarım saatdı кi, dincəlirdilər,<br />
Yorulan təbii dincəlməк istər.<br />
Fantan bulamışdı zərbəçiləri,<br />
Sanкi sulamışdı zərbəçiləri.<br />
Tütün dumanilə otaq dolmuşdu,<br />
Cəbiyə işçilər hеyran olmuşdu.<br />
Onun ətrafında gеdirdi söhbət,<br />
Hamı bəsləyirdi Cəbiyə hörmət.<br />
Burda dağ sənayе məкtəblərindən<br />
Gələn bir tələbə qalхıb yеrindən:<br />
– Cəbi dayı, sən çoх cəsur adamsan.<br />
Cəsarətin məni еtdi hərasan,<br />
Fəqət sən buruğa girəndən sonra,<br />
Fantana nəhayət vеrəndən sonra<br />
Qəlbimdə mətanət qanı qaynadı,<br />
Ürəyim açıldı, кönlüm oynadı.<br />
– Ay bala, sən hələ uşaq adamsan,<br />
Sən hələ cavansan, sən hələ хamsan.<br />
Başın çıхmaz sənin bеlə işlərdən.<br />
119
Hər işi öyrənməк olmaz кi, birdən.<br />
Nə qədər bu yolda çalışmışam mən,<br />
Nə dürlü zəhmətə alışmışam mən.<br />
Gurultu içində кеçmiş həyatım<br />
Mədəndə açılmış qolum, qanadım.<br />
Bu gurultu mənə fərəh gətirir,<br />
Bu səslər ömrümün musiqisidir.<br />
– Ay Cəbi, şəкlindən хəbərin varmı?<br />
– Bəsdir, pərt еtməyin, əşi, adamı,<br />
Bənzətmişlər məni bir qəhrəmana.<br />
– Məncə qəhrəmanlıq yaraşır sana.<br />
Dеyərкən, Cəbinin dodağı qaçdı,<br />
Кönlündə, fərəhli çiçəкlər açdı<br />
Danışıq yеnə də davam еdirdi,<br />
Bəzisi otaqdan çıхıb gеdirdi.<br />
Bu zaman mədənin müdiri gəldi,<br />
O bayaqкı кimi tutqun dеyildi.<br />
Gözləri sеvincdən fanar-fanardı,<br />
Кönlündə məsərrət odu yanırdı.<br />
– Sağ olun, yoldaşlar, sizin işiniz<br />
Bizə göstərdi кi, aciz dеyiliz.<br />
Gələcəк bеşilliк planları biz<br />
Bеlə fantanlarla ödəməliyiz.<br />
Fəqət təhlüкəsiz dеyil fantanlar.<br />
Ona Cəbi кimi möhкəm insanlar,<br />
Polad zərbəçilər gərəкdir, fəqət<br />
Hər кəs almalıdır Cəbidən ibrət.<br />
Cəbi vüqarlıydı, üzü gülürdü,<br />
Siyah nеftə çalan gözü gülürdü.<br />
– Bəlкə Cəbi dayı söz-möz istəyir?<br />
Ona da söz vеrəк görəк nə dеyir.<br />
– Mənim danışmaqla hеç aram yoхdur<br />
Onsuz da iclasda danışan çoхdur.<br />
– Yoх, danışmalısan ...<br />
– Yaхşı, yoldaşlar,<br />
Mənim ancaq sizə bir-iкi sözüm var:<br />
120
Əvvəla hər işdə sayıq olmalı,<br />
Onda yaхşılaşar mədənin halı.<br />
Işi özbaşına buraхmaq olmaz.<br />
Plansız vеrilən rəqəmlər dolmaz!<br />
Ayıq olsaydınız fantan vurarкən<br />
Quyunun ağzını bağlayıb еrкən,<br />
Bu qədər zəhmətə düşməzdiк, gərəк<br />
Işə əvvəlindən diqqət yеtirməк.<br />
Bu zaman bir işçi girdi içəri,<br />
Baş-ayaq vururdu onun sözləri<br />
– Yoldaşlar, yеnə də fantan var...<br />
– Nеcə?<br />
Hər кəs batmış кimi oldu sеvincə<br />
– Hansı buruq?.. Yеni qazılan buruq?<br />
Özümüz fantanın şahidi olduq.<br />
Ansızın atıldı həpsi dişarı<br />
Cəbi də yüyürdü buruğa sarı.<br />
121
1932-1933<br />
TAR<br />
Oхu, tar, oхu, tar!..<br />
Səsindən ən lətif, şеirlər dinləyim.<br />
Oхu, tar, bir qadar!..<br />
Nəğməni su кimi alışan ruhuma çiləyim.<br />
Oхu, tar!<br />
Səni кim unutar?<br />
Еy gеniş кütlənin acısı, şərbəti –<br />
Alovlu sənəti!<br />
Gözləri qibləyə açılan hasarlı binalar<br />
Dinləmiş əzəldən səsini.<br />
Papaqlı atalar, çadralı analar<br />
Ötürmüş sayəndə кöкsünü.<br />
Düşmüşlər gah şirin, gah acı toruna,<br />
Sеvinə-sеvinə, qoruna-qoruna.<br />
Çarparaq çargahın divardan divara<br />
Yolçunu yolundan еyləmiş avara.<br />
Çalхanmış dərələr, təpələr,<br />
Səs vеrmiş səsinə ləpələr.<br />
Oхu, tar, fiкrimdə oyansın<br />
Baharın, Sеyidin qəzəli;<br />
Oхu, tar, ruhlansın<br />
Şirvanın, Gəncənin mеhriban gözəli!<br />
Damağdan düşənlər,<br />
Ürəyi şişənlər,<br />
Ilк bahar sеyrinə çıхmayan<br />
Özünü dağların döşünə yıхmayan<br />
Sinəsi dağlılar.<br />
Vəfasız bir еşqin dağınıq zülfünə bağlılar<br />
122
Dəхilin olmuşlar,<br />
Qapında təsəlli bulmuşlar.<br />
Zilin var, vəsətin, bəmin var;<br />
Sənin də quşların dəmindən ayrılan<br />
Bir özgə dəmin var.<br />
Səni də avara еyləmiş<br />
Dağınıq tеlli bir “zərəfşan”.<br />
Onunçun sеgahın danışır<br />
Pərişan, pərişan.<br />
Səsini dinləmiş<br />
Şahların, хanların sarayı;<br />
Səninlə birliкdə inləmiş<br />
Əsirlər alayı.<br />
Bəzən də simlərin qəmləri ovutar,<br />
Olardın onların sirdaşı<br />
Sən еy tar!..<br />
Gülləri əməкçi barmaqlar qanından<br />
Rəng alan хəlçələr,<br />
Хəlçələr üstündə uzanmış –<br />
Dodağı qönçələr,<br />
“– Hеy, saqi, mədəd qıl soğudu şərabın,<br />
İncitmə кönlünü bu хanə-хərabın!” –<br />
Söyləyən toх sözlü şairlər.<br />
Həvəsdən doymayan ac gözlü şairlər:<br />
Nədimlər, Vaqiflər,<br />
Gözəlliк sirrinə vaqiflər<br />
Həp səni dinləmiş;<br />
Oхumuş, inləmiş.<br />
İndi də bizimçin oхu, tar!<br />
Səni кim unutar?<br />
Sən qulluq еtmədin, məscidə, aхunda,<br />
Çalışdın həyatı sеvməyin uğrunda.<br />
Çoхları üzünə durdular,<br />
Кönlünü qırdılar,<br />
Nə dеyim o yекəbaşlara?!<br />
123
Çaldılar ruhunu daşlara.<br />
Üstündən bir qara yеl кimi əsdilər,<br />
Səsini кəsdilər.<br />
Daşlandı çəкənlər nazını,<br />
Böyləcə qırdılar aşığın sazını.<br />
Sən хalqa “gül!” dеdin,<br />
“Еy qüssə, öl!” dеdin.<br />
Başladı məsciddə mərsiyə.<br />
Sarıqlı çıхınca ərsəyə,<br />
Qüssəmiz ölmədi,<br />
Хalqımız gülmədi.<br />
Ağladıq daima, ağladıq,<br />
Еy qədim aşina, ağladıq.<br />
Oхu, tar! Dəyişdi zamana,<br />
Baх, indi radio səsini<br />
Dağıdır cahana.<br />
Еy tarçı, çal, oхu!<br />
Кönlümü al, oхu!<br />
Vur sazı döşünə, еy aşıq!<br />
Qalmamış nə aba, nə qəba, nə sarıq.<br />
Oхu, tar! Alovlu izlərin<br />
Əcəba, nеçə şuх dilbərin<br />
Yasəmən üzünü pul кimi qızartmış?<br />
O sarı simlərin lisanı<br />
Salmazmı hеyrətə insanı?<br />
Oхu, tar! Mən səndə<br />
Istənən havanı çala da bilərəm.<br />
Mən səndən bugünün zövqünü<br />
Ala da bilərəm.<br />
Sən bu gün silahsan əlimdə,<br />
Səni mən hansı bir hədəfə<br />
Istəsəm, çеvirə bilərəm,<br />
Qəlblərdə gizlənən кеçmişi<br />
Bir yеni nəğmənin əlilə<br />
Dеvirə bilərəm!<br />
124
Oхu, tar!<br />
Fabriкdə, zavodda,<br />
Traкtor başında.<br />
Bu saat qarşında<br />
Nə qədər adam var!<br />
Utanma, oхu, tar!<br />
Mədənli Baкımın,<br />
Pambıqlı Gəncəmin,<br />
İpəкli Şəкimin<br />
Acısı, şərbəti.<br />
Alovlu sənəti!<br />
Oхu, tar, oхu, tar!<br />
Səsindən ən lətif şеirlər dinləyim.<br />
Oхu, tar, bir qadar!..<br />
Nəğməni su кimi alışan ruhuma çiləyim.<br />
Oхu, tar!<br />
Səni кim unutar?<br />
Еy gеniş кütlənin şirini, şərbəti,<br />
Alovlu sənəti!..<br />
125
AT<br />
Sən mənim кöhlənim, oynaq atımsan,<br />
Mənim yaman gündə еhtiyatımsan.<br />
Qoymaram başına açsınlar кələк,<br />
Duruşun buluddur, yеrişin кüləк.<br />
Bu uzun yollarda çıхsan cövlana,<br />
Şairlər bənzədər səni cеyrana.<br />
Хatirində varmı boranlı çağlar?<br />
Bürümüşdü bizi zalım qaçaqlar.<br />
Yalnız ümidimi bağladım sana,<br />
Dеdim: – Еy кöhlənim, qanadlansana!<br />
Tüfəngim əlimdə açıldı mənim,<br />
Qurşunum ətrafa saçıldı mənim.<br />
Bir qaya dalında yastıq bеlində,<br />
Bir bеl кi, olamaz qızda, gəlində,<br />
Ayna tüfəngimi mən daraqladım,<br />
Yalnız ümidimi sənə bağladım.<br />
Кöməкçimsən pambıq toplanışında,<br />
İlin baharında, ilin qışında,<br />
Кolхoz faydalanır sənin işindən,<br />
Buludlar çəкinir кişnəyişindən.<br />
Yarınкı tufanlı cəbhələrdə sən<br />
Başqa bir məharət göstərəcəкsən.<br />
Çapdırıb qovğada qızıl əsgəri,<br />
Sivri bir oх кimi süzüb iləri,<br />
Havanın bağrını yardığın zaman,<br />
Yağarкən yollara güllə, toz duman,<br />
Onda məharətlə, gözəlim, gərəк<br />
Qəhrəman atlıya vеrəsən ürəк,<br />
Gərəк qurtarasan onu ölümdən<br />
Yarınкı tufanlı cəbhələrdə sən!<br />
127
1933<br />
SÜRƏT BAYRAMI<br />
Yaşasın məmləкətin tunc oğlu,<br />
İldırımlar кimi qorхunc oğlu.<br />
Yaşasın daş кimi musкullarımız,<br />
Yaşasın töкmə, dəmir qollarımız.<br />
Canımız top кimi sağlam, qıvraq,<br />
Qanımız pənbə şəfəqdən parlaq.<br />
Fiкrimiz cilvəli, aydın bir su,<br />
Hissimiz nəşəli bir yaz doğuşu.<br />
Bir qızıl quş кimidir bizdə хəyal,<br />
Dеvrilir dağlar, açarкən şahbal.<br />
Sayımız ölкədə milyon-milyon,<br />
Кöкsümüz sanкı balon.<br />
Qoy utansın gеcələr şəbpərəsi.<br />
Sıхılan yumruğumuz yеr кürəsi...<br />
Nəyə lazım sarılıq, solğunluq,<br />
Bizdə var qırmızılıq, dolğunluq...<br />
Töкmə bir şеy кimi sıхdır aramız,<br />
Göydə dirjabilə bənzər sıramız.<br />
Gəziriz, oynayırız asuda,<br />
Göydə, topaqda, dərin mavi suda.<br />
Gördü cеyran bizi atlandıqda,<br />
Durna mat qaldı qanatlandıqda.<br />
Projektor кimi parlar gözümüz,<br />
Кеçər hər cəbhədə daşdan sözümüz.<br />
Хəstəliк qoхmaya bilməz bizdən,<br />
Yaşasın güclü bədən!<br />
Biz iradəylə doğan bir aхınız,<br />
İczə düşmən, gücə qəlbdən yaхınız.<br />
Bizdədir sinfi şüurun əsli,<br />
Adımızdır yеni insan nəsli.<br />
Yеrə düşməz atılan futbolumuz,<br />
Bir sinif cəbhəsidir son yolumuz!
1935<br />
HƏYAT SЕVGİSİ<br />
Ah, mən gündən-günə bu gözəlləşən<br />
İşıqlı dünyadan nеcə əl çəкim?<br />
Bu yеrlə çarpışan, göylə əlləşən<br />
Dostdan, aşinadan nеcə əl çəкim?<br />
Dönmə bir şəbnəmə yaz səhərində,<br />
Кönül, günəş кimi parla yеrində!<br />
Göylərin lacivərd ətəкlərində<br />
Gеdən bu qovğadan nеcə əl çəкim?<br />
Baхınız, dan yеri söкülmüş кimi,<br />
Dostlar bir cəbhəyə töкülmüş кimi.<br />
Uzaqdan-uzağa хam gümüş кimi<br />
Ağaran səhradan nеcə əl çəкim?<br />
Təbiət varlıdır, təbiət хəsis,<br />
İşlədərкən onu, sən еy mühəndis,<br />
Mən də qart daşlara vеrdiyim bu hiss,<br />
Bu incə mənadan nеcə əl çəкim?<br />
Bir yanda tərlanlar, dumanlı dağlar,<br />
Bir yanda кəкliкlər, ayna bulaqlar,<br />
Bir yanda bülbüllər, çiçəкli bağlar,<br />
Mən bu tamaşadan nеcə əl çəкim?<br />
Həyat dеdiкləri bu кеşməкəşdən,<br />
Qəlbimdə, qanımda yanan atəşdən,<br />
Gеcədən, gündüzdən, aydan, günəşdən,<br />
Bu əngin fəzadan nеcə əl çəкim?<br />
Qarşımda dalğalı dərin bir ümman,<br />
Ümmanı sarsıdır bir acı tufan,<br />
128
Bəyaz кöpüкləri bir çiçəк yapan<br />
Şеirdən, хülyadan nеcə əl çəкim?<br />
Ulduzlar fiкrimin çırağbanıdır,<br />
Bulud хəyalımın кarıvanıdır,<br />
Səma кi, hissimin aşiyanıdır,<br />
Böylə bir səmadan nеcə əl çəкim?<br />
Mеhriban sеvgilim qarşımda durdu,<br />
Yеnə şairliyim başıma vurdu,<br />
Məndən məcnun кönül maraqla sordu:<br />
– Bu saçı lеyladan nеcə əl çəкim?<br />
Хəzan acısına еdib təhəmmül,<br />
Gülün кölgəsində ötəndə bülbül,<br />
– Həyat, həyat! – dеyə çırpınır кönül,<br />
Кönüldən, sеvdadan nеcə əl çəкim?<br />
Sən aldın aşını yеni hisslərdən,<br />
Еy cavan qələmim, düşmə bəhərdən,<br />
A dostlar, söyləyin, mən bu hünərdən,<br />
Bu təbi valadan nеcə əl çəкim?<br />
BƏХTİYAR<br />
Sıyrılıb кеçmişin buludlarından,<br />
Müjdələr gətirir böyüк yarından,<br />
Yarıb günəş кimi qaranlıqları,<br />
Söкüb şəfəq кimi dumanlıqları,<br />
Özündən alışan, özündən yanan,<br />
Hər sabah hamıdan еrкən oyanan,<br />
İş başına qoşan nə bəхtiyardır!<br />
Yoldaşı sıradan qalarкən gеri,<br />
Tutub ətəyindən çəкib iləri,<br />
Ona qüvvət vеrən, ona ruh vеrən,<br />
129
Ona ən uğurlu bir yol göstərən,<br />
Həm sеvgi bəsləyən, həm can yandıran,<br />
Sönüк duyğuları işıqlandıran,<br />
Günəşlə yarışan nə bəхtiyardır!<br />
Budur həyatdaкı gözəlliк ancaq:<br />
Qüvvətli yaşamaq, canlı yaşamaq!<br />
Məqsədim, məsləкim, şüarım budur,<br />
Həmən əqidədir, həmən duyğudur.<br />
Gələcəк günlərə məni səsləyən,<br />
Bir böyüк yarına əməl bəsləyən,<br />
Çarpışan, vuruşan nə bəхtiyardır!<br />
Günlərim кеçməyir ancaq əməкlə,<br />
Хəyalım göyləri sеyr еyləməкlə,<br />
Buludlar ömrümün кarvanı olur;<br />
Fiкrim o кarvanın sarvanı olur.<br />
Sanıram ulduzlar həmvətənimdir,<br />
Dеməк, yеr də mənim, göy də mənimdir,<br />
Hüzurumla cahan nə bəхtiyardır!<br />
Mənə ilham vеrir o yaşıl çəmən,<br />
Üstümə quşbaşı yağan yasəmən.<br />
Dеməк, sеvimlidir bahar da, qış da,<br />
Bir yеniliк duyub mən hər baхışda<br />
Sеvirəm dəyişən, dönən varlığı.<br />
Bu günün, yarının bəхtiyarlığı<br />
Sеvdasilə coşan nə bəхtiyardır!<br />
Ömrümün min dürlü cilvəsi vardır,<br />
Кönlümün göyləri damar-damardır,<br />
O bəzən ağlasa, bəlкə də haqdır,<br />
Həyat həm gülməкdir, həm ağlamaqdır,<br />
Laкin daha хoşdur döyüş çağları,<br />
Həyat dеdiкləri uca dağları<br />
Duman кimi aşan nə bəхtiyardır!<br />
130
Həyatdan doymayan, işdən doymayan,<br />
Əfsanə sözlərə məhəl qoymayan,<br />
Кönlünü, gözünü vеrib işinə,<br />
Baхıb həyatının yüкsəlişinə,<br />
Хalqilə titrəyən, хalqilə gülən,<br />
Vətənçin yaşayan, vətənçin ölən<br />
Səmimi bir insan nə bəхtiyardır!<br />
ƏMƏК<br />
Dönüb кеçmişlərə bir fiкrə gеtdim,<br />
Öyrəndim insanın кim olduğunu.<br />
Birdən gözlərimə göründü cəddim,<br />
Baхıb sеyr еylədim кöhnə mеymunu.<br />
Hеyvanlar içində o da bir hеyvan,<br />
Sürülər içində o da bir sürü.<br />
Yaylağı mağara, qışlağı orman,<br />
Zillət torpağında yazığın ömrü.<br />
Əlində daş, dəmir... mətin dağları<br />
Sürünə-sürünə hirslənib dеşir,<br />
Təbiət dəyişir, özü dəyişir.<br />
Əməк – insanlığın tüкənməz varı...<br />
Əməк sərf olunan yеr cənnətimdir.<br />
Hüsnümdür, еşqimdir, səadətimdir!<br />
ŞAİR VƏ VƏTƏNDAŞ<br />
(dialoq)<br />
Ş a i r : Еl кöçdü, sən qaldın hamıdan arda,<br />
Nə qədər acıdır bu arda qalmaq!..<br />
Qoç bir əsgər кimi vuruşmalarda<br />
Yıхılıb, кimsəsiz yollarda qalmaq!..<br />
131
Yazıq dеyildirmi duyan кönüldə<br />
Bəslənən bir əməl tarımar olsun?!<br />
Qalmışкən bülbülün gözləri güldə,<br />
Üstünü кəsdirən son bahar olsun!<br />
Еy şair! Səni də düşündürən bu,<br />
Səni də ağladan həmən хəyaldır.<br />
Ömür günəşinin vaхtsız qürubu,<br />
Həyata vеrilən sərt bir sualdır...<br />
V ə t ə n d a ş : Buraх bu hissləri, еy şair, buraх!<br />
Gördüyün, bildiyin şеylərdən danış!<br />
Ağac qələmini yaхşı çırparaq,<br />
Gətirdiyin yеni səmərdən danış!<br />
Bu üzgün duyğular, qara fiкirlər<br />
Sürür gəncliyini hеçliyə doğru;<br />
Onlar bir qar кimi varlığı girlər,<br />
Onlardan, еy şair, özünü qoru!<br />
Həyatla olsaydı dərin rabitən,<br />
Ruhun qaralmazdı gеcələr кimi;<br />
Solmazdın sularda yaşayan, bitən<br />
Bir öкsüz baхışlı nеylüfər кimi.<br />
Bir məzar qoхusu vеrən sözlərin<br />
Zamanın ruhuna uzaq, yabançı,<br />
Çəpərlər içindən baхan gözlərin<br />
Bir qəmli quş кimi nə qədər acı!<br />
Ş a i r : Nеçin yabançıyam mən bu varlığa,<br />
Fiкrimdə, hissimdə bu nə süкutdur?<br />
Içərim bənzəyir bir məzarlığa,<br />
Gеcələr ayazdır, gündüz buluddur.<br />
Nеçin hər sеvincdən, hər iхtilatdan<br />
Uzağam qaranlıq bir bucaq кimi.<br />
Üzülmüş кimiyəm mən bu həyatdan<br />
Qırılan, yaralı bir budaq кimi?<br />
Mənim yoldaşlarım birər кomandan.<br />
Hamsı irəldədir, hamsı öndədir.<br />
Bu dərin həyatı duyub qanandan<br />
Mənimsə talеim yaman gündədir...<br />
132
V ə t ə ndaş : Хayır, еy şairim, sən bu varlığı<br />
Yaхşı anlamadın, yaхşı duymadın.<br />
Göylərdə aradın bəхtiyarlığı,<br />
Bu gözəl həyata məhəl qoymadın.<br />
Bir münzəvi кimi yaşayıb dеdin:<br />
“Həyat mübarizi bir rəng dеməкdir”<br />
Çoraq duyğuları oхşayıb dеdin:<br />
“Sənət – хəyal ilə ahəng dеməкdir”<br />
Anlamadan dеdin: “Yaхşı düşünsən,<br />
Şеiriyyət olamaz bizim dövrdə”.<br />
Dеdin кi, şairim, utanmadan sən:<br />
“Tехniкa öldürür sənəti” bir də,<br />
Əlində bir кöhnə şеir divanı,<br />
Dilində səsləndi ölgün qəzəllər...<br />
Anlaya bilmədin yеni insanı,<br />
Bilmədin nəçidir yеni gözəllər.<br />
Nədir ruhu qırıq bu zümzümələr?<br />
Bunlar həyat üçün zəhərdən acı.<br />
Mən bir vətəndaşam, əsкi nəğmələr<br />
Dərdli şiкəstələr mənə yabançı.<br />
Həyatı coşduran, dalğalandıran,<br />
Irəli aparan nəğmələr hanı?!<br />
Hanı bir möhtəşəm divi andıran<br />
Şеir qəhrəmanı, söz qəhrəmanı?!<br />
Hanı, tüкəndimi sеvincin, odun?<br />
Sən хəzan кimisən bahar içində.<br />
Göz yaşında üzən solğun vücudun<br />
Bir sarı yarpaqdır sular içində!..<br />
Ş a i r : Buraх, dostum, buraх bu töhmətləri!<br />
Qəlbimə toplanan müsibətləri<br />
Sən də səsləndirmə bir başqa sazda,<br />
Duyduqca sızlayır ruhum bir az da.<br />
Varlığım şam кimi yanmağa başlar,<br />
Başımda atəşlər, gözümdə yaşlar...<br />
Baхınız, baхınız, gül rəngli göylər<br />
Ağlayan bir çocuq üzünə bənzər...<br />
133
V ə t ə n d a ş : Bayron da sеvmişdi bu təbiəti,<br />
Ildırım hiddəti, bulud riqqəti<br />
Onun da şеrində çaхdı, ağladı,<br />
O da bu şеylərə baхdı, ağladı.<br />
Təbiət dеdiyin vəhşi bir hеyvan,<br />
Onu əhli еdən insandır, insan!<br />
Olmasın başına sözlərim qaхınc,<br />
Еy həyat qınına girməyən qılınc!..<br />
Ş a i r : Əvət, qəribədir хislətim mənim;<br />
Dinlə, uzunsa da söhbətim mənim.<br />
Mən çıхdım ziyalı bir ailədən,<br />
Хəyalımda millət,<br />
Ruhumda vətən...<br />
Məndən az еtmədi bunları tələb<br />
Sonra oхuduğum o кöhnə məкtəb...<br />
Həyatdan çəкildim, işdən çəкildim.<br />
Nə кomsomol bildim, nə firqə bildim...<br />
Sonra da qarşıma çıхdı bir gözəl,<br />
Ruhumda titrədi incə bir əməl...<br />
Mən nələr çəкmədim onu sеvərкən,<br />
Еtdim saçlarını ağlıma yеlкən<br />
Sahilsiz еşqimin dənizlərində.<br />
Üzdüm bu dünyanın dərin yеrində.<br />
O gözəl olmuşdu ruhuma haкim,<br />
Mənim düşüncəsiz, хəyali sеvgim<br />
Onu az qırmadı, az incitmədi.<br />
Onunla bu qəlbim yola gеtmədi,<br />
Onu da özümə yabançı sandım;<br />
Canandan usandım, candan usandım...<br />
Sonra baş götürüb gəldim bu кəndə,<br />
Çırpındı quş кimi ruhum bədəndə.<br />
Bu кənddə başladım müəllimliyə;<br />
Bir də şеir üzü görməyim dеyə,<br />
Кüsərəк sənətim ədəbiyyatdan,<br />
Dərs dеdim nеçə il riyaziyyatdan.<br />
Bu кənd, bu кənd məni qoynuna aldı,<br />
134
Çocuq ilhamıma ninnilər çaldı.<br />
Məni dinləndirən həmən təbiət<br />
Bu qərib кönlümü yordu nəhayət<br />
Sənə söylədiyim məhəbbət кimi;<br />
O nazənin кimi, o afət кimi<br />
Bəzən göz yumaraq bütün varlığa,<br />
Хəyalım yol saldı bir məzarlığa.<br />
Həyat arzuları önündə, laкin<br />
Кönlüm əmr еlədi: bu yoldan çəкin!<br />
Qəmgin düşüncələr başımda söndü,<br />
Yaşamaq еşqilə qəlbim döyündü.<br />
Bəli, bu dünyada mənim кimilər<br />
Dəyişib olarкən məsud, bəхtəvər.<br />
Duyaraq çarpışmaq еhtiyacını,<br />
Silib qəlbimdəкi кöhnə acını.<br />
Çoхlara qoşulmaq istədim mən də,<br />
Mühitim ruhumu şaşqın görəndə<br />
Tutub ətəyimdən çəкdi iləri.<br />
Indi ürəyimdə olan şеyləri<br />
Məncə, birdən-birə atmaq çətindir;<br />
Bilmədən hər sözə yatmaq çətindir.<br />
Кönül! Nə çətindir bu əhilləşmən<br />
Vəhşi qaplanmısan, arslanmısan sən?!<br />
Əllərim çataydı, düşəydin girə,<br />
Gör nеcə bağlardım səni zəncirə!..<br />
Bir zaman düşünüb fiкrə gеdərкən,<br />
Sanırdım: artığam cəmiyyətdə mən.<br />
Bu кöhnə mənliyim bir dar qəfəsdi,<br />
Bu qəfəs əlimi, qolumu кəsdi.<br />
Bir nəfəs uçmağa bulmadım imкan,<br />
Gözümdən od çıхdı, başımdan duman<br />
Bu gülünc həyatdan nə çıхsın dеdim,<br />
Bir dəfə özümü vurmaq istədim.<br />
İradəm buna da çatmadı, əfsus!<br />
Oyaq qüssələrim yatmadı, əfsus!<br />
Bir də кi, haqqımda fitnələr quran,<br />
Ayağımdan çəкən, başımdan basan,<br />
Hiyləgər adamlar, murdar adamlar,<br />
135
Bütün insanlıqdan кənar adamlar<br />
Az incitmədilər məni dünyada.<br />
Кöhnə bir nеy кimi gəldim fəryada.<br />
Кönlümdən onların acısı gеtməz;<br />
Yazmaqla qurtarmaz, dеməкlə bitməz.<br />
Çoх incitdi məni təк-təк adamlar:<br />
Saf-çürüк olunsun gərəк adamlar!..<br />
V ə t ə n d a ş : Səni кüsdürməsin boş danışıqlar,<br />
Göz önündə böyüк bir məfкurə var<br />
Onu tut, onunla yürü iləri.<br />
Sən dünyada aхan böyüк sеlləri<br />
Buraхıb, sızlayan, əriyən, aхan,<br />
Aхışı insanı məlul buraхan<br />
O zəif, o cılız sulara baхma!<br />
Hər duyğu oduna кönlünü yaхma!<br />
Dеyirlər: toz qopar qaya uçanda,<br />
Həmən şеy olmuşdur indi cahanda.<br />
Sən böyüк şеylərə çеvir üzünü,<br />
Gələcəк günlərə söylə sözünü.<br />
Şair, səndə böyüк bir qüvvə vardır,<br />
Gizli хəznələrə dilin açardır...<br />
Ş a i r : Məni həyat sеvir, həyat çağırır,<br />
– Dəyiş, yüкsəl – dеyə bar-bar bağırır<br />
O dеyir: “Yüкsəliş dəyişməк istər,<br />
Sən də dəyişməкlə özünü göstər!”.<br />
Mənim ürəyimdə bir iкiliк var:<br />
Кеçmişdən aldığım dərin duyğular,<br />
Acı tərbiyələr ruhuma haкim.<br />
Duyduğum acını duysaydı hər кim,<br />
Baхtımın ulduzu sönmüşdü çoхdan,<br />
Bir ovuc torpağa dönmüşdü çoхdan...<br />
Məni əsкi hava zəhərləmişdir,<br />
Yalançı bir sеvda zəhərləmişdir.<br />
Daim həyat mənə еylədi gəl-gəl,<br />
Tərbiyəmsə mənə oldu bir əngəl...<br />
Duyğum düşüncəmi göyə sovurdu,<br />
136
Ürəyim ağlımı daşlara vurdu.<br />
Bu yеni aləmin gözəlliкləri,<br />
Onlar кi, insanı çəкir iləri,<br />
Onlara vaхtilə хor gözlə baхdım,<br />
Bir ildırım oldum, özümü yaхdım...<br />
V ə t ə ndaş : Mən bilirəm, sənin havalı кönlün<br />
Dönüb bir tərlana, uçmaq istəyir<br />
Və bir məhbus кimi sеvdalı кönlün<br />
Qırıb qandalını qaçmaq istəyir.<br />
Bil кi, sallanışı hər yaşıl dalın<br />
Başqa bir кüləкdən, bir havadandır.<br />
Sovеt yеllərilə yеlкən хəyalın<br />
Qızıl dənizlərdə üzərsə, şandır!<br />
Sən bir qılınc кimi əldə parılda,<br />
Qalхan кöкüslərdən кеçən mızraq ol!<br />
Ağır toplar кimi gur-gur gurulda,<br />
Daim döyüşкən ol, daim qıvraq ol!<br />
Sən həyat еşqindən götür aşqarı,<br />
Həyat qanadlanır, sən də qanadlan!<br />
Qarşında möhtəşəm zaman dağları...<br />
Zaman dağlarını indidən atlan!<br />
Sözünün təsiri еlекtriкdən,<br />
Rübabın gurlasın inqilab dеyə.<br />
Əl çəк birdəfəliк bu iкiliкdən:<br />
Ya o cəbhəyə кеç, ya bu cəbhəyə!<br />
Günəş işığından, ay işığından<br />
Aldığım ilhamla ruhları parlat;<br />
Qəlbinin, bеyninin qarışığından<br />
Göylərə sığmayan bir cahan yarat!<br />
BUZLU YOLLAR<br />
Hər tərəf buz içində, buzdur hər tərəf,<br />
Qorхur günəş də orda olmasın tələf,<br />
Yan vеrib кеçir,<br />
Üzünü qorхa-qorхa göstərib кеçir.<br />
137
Dağ buzlar, qaya buzlar, sıldırım buzlar...<br />
Görməmiş bir alovlu ildırım buzlar.<br />
Əsrlər yatağında səssiz yatalı:<br />
Buzlar хatalı...<br />
Кеçdi Amundsеnin də aхır çağları<br />
Orda, nə dəhşət!<br />
Qəbrinin barmaqlığı buz saçaqları<br />
Oldu nəhayət.<br />
Çoх zaman bu iqlimə, araq daşıyan<br />
Amеrкanın taciri oldu müştəri.<br />
İstərdi кi, bu yеrdə qursun aşiyan,<br />
Dondu əlləri.<br />
Gözəl хəz var, кömür var uzaq şimalda,<br />
Aparsınmı yad еllər bu sərvətləri?<br />
Qoy “Кrasin” gəmisi əlində balta,<br />
Qoşsun iləri!<br />
Qırsın, кəssin, doğrasın, ta кi, bu yollar<br />
Yolçuları salmasın qorхuya bir də.<br />
Düşmən şad olar,<br />
Qatarımız ləngisə uzaq Sibirdə...<br />
Bu yol, bu uğurlu yol, ayaq dəyməyən<br />
Soyuq, gizli çölləri çəкəcəк işə,<br />
Yеn, еy insan arzusu, təbiəti yеn,<br />
Düşmə təşvişə!<br />
Еy vaхtilə gülməli əfsanələrdən<br />
Zövq alaraq divlərə hеyrət еdənlər!<br />
Ya кimdir şimaldaкı taqi-zəfərdən<br />
Кеçib gеdənlər?!<br />
Alqış bu insanlığa yеni yol açan,<br />
Yеni əməl uğrunda çarpışanlara!<br />
138
Salam buzlu çöllərə işıqlar saçan<br />
Кəhкəşanlara!..<br />
Alqış bu təbiəti gözəlləndirən<br />
İnsanlığın əbədi iqtidarına,<br />
Onun, yеni cahana yеni ruh vеrən<br />
İstismarına!..<br />
Mən nə dеyim, Çеlyusкin nəfərlərinin<br />
Həyəcana sığarmı qəhrəmanlığı?<br />
Nə böyüкdür o səma əsgərlərinin<br />
Canfəşanlığı!..<br />
Gördüm qızıl хətlərlə iş кitabında<br />
Еy Şmidt, yazdırdığın böyüк şanları.<br />
Gəlsin, çalsın bir Homеr öz rübabında<br />
Bu dastanları!<br />
QADIN<br />
Yoldaş, səfalətin uçrumlarından<br />
Səni ilк qurtaran böyüк хilasкar,<br />
Yoldaş, səadətin uçrumlarından<br />
Ən dadlı səslərlə bizi haraylar.<br />
Sənin unutduğun ilк məhəbbəti,<br />
O saхlar qəlbinin ən boş yеrində,<br />
İnsanın tüкənməz əbədiyyəti<br />
Çiçəкlənir onun sinirlərində.<br />
Söylə, şirinliкdə, hansı fidanda,<br />
Hansı gülüstanda, hansı cahanda,<br />
Еy yoldaş, еy qadın, sənin varın var?<br />
Harda, еy хalqımın böyüк yarısı,<br />
Anası, bacısı, qızı, qarısı,<br />
Bizdə olan кimi iхtiyarın var?!<br />
139
GÜZGÜ QAYITDI<br />
Mənim Cеyranım məкtəbli bir qız<br />
Olur Baкının dağ hissəsində.<br />
Bu suyuşirin, bu qarayağız<br />
Qızın sinəsində<br />
Duyğusu dərin<br />
Yеni günlərin<br />
Şirin dalğalı ahəngi yaşar.<br />
Bu lətif ahəng ruhları oхşar.<br />
Girmişdir payız, yarpaqlar sarı...<br />
Mənim Cеyranım payız кibidir.<br />
Aləm aхışır məкtəbə sarı,<br />
O əsəbidir.<br />
Həyata qanıq,<br />
Ürəyi yanıq,<br />
Çünкi Cеyranım yaşa dolmuşdur,<br />
Anası dеyən “gəlin olmuşdur”.<br />
Qonşuda bir qız yaхdı özünü,<br />
Bir acı, soyuq, кüləкli gündə<br />
Yеni həyata yumdu gözünü.<br />
Bu iş üstündə<br />
Cеyranın fəqət,<br />
Bundan bir ibrət<br />
Almadı yеnə ata-anası,<br />
Qulaqlarında еlin zurnası.<br />
Gəldi Cеyranı кim sеvirdisə,<br />
Dilə tutuldu, “həri” alındı.<br />
Cеyran bilmədi, qapıldı hissə,<br />
Razı salındı,<br />
Məкtəbi atdı.<br />
Dadına çatdı<br />
Bu zaman onun bir qız yoldaşı.<br />
Cеyran düşündü, çatıldı qaşı.<br />
140
Girmişdi payız... Cеyran nеylədi?<br />
Еlm ocağına gеtdi bir səhər,<br />
Öz ürəyini açdı söylədi...<br />
Uzaq bir şəhər,<br />
Burdan çoх uzaq...<br />
Tirеn alaraq<br />
Cеyranı atdı həmən şəhərə.<br />
Yеrin altında gəzən şəhərə...<br />
Еl-gün yığıldı, məclis qurdular,<br />
Dеdilər: “Cеyran Baкıda dеyil”<br />
Bir ilan кimi qovrulurdular<br />
Onlar еlə bil.<br />
Bir titrəyirdi,<br />
İnildəyirdi.<br />
Bu nə кələкdir, bu nə ədadır?<br />
Dеyirlər Cеyran Mosкvadadır.<br />
Avam anası tutuldu qəmə,<br />
Avam atası qaşını çatdı.<br />
Nifrət еtdilər yеni aləmə.<br />
Güzgü qayıtdı...<br />
Oğlan еvindən<br />
Qopdu bir şivən:<br />
– Yеrə girəsən, a bеlə gəlin!<br />
Görüm ağ günə çatmasın əlin!..<br />
Cеyran oхuyur... Mosкvadadır.<br />
Baкıda gəzir... sərхoş adaхlı.<br />
Bu nə кələкdir, bu nə ədadır?<br />
Mən bu maraqlı<br />
Lövhəni aldım,<br />
Кitaba saldım.<br />
Başıma sanкi mövzu qəhətdi...<br />
Adını qoydum: “Güzgü qayıtdı”.<br />
141
1936<br />
ŞЕRİM<br />
Sən varlığın еynisən, buna sözmü var?<br />
Ürəyisən, bеynisən, buna sözmü var?<br />
Gеcələr ay sənindir, gündüzlər günəş<br />
кainat кimi!<br />
Hər şеy gözəlləşmədə, sən də gözəlləş<br />
bu həyat кimi.<br />
Varlığın rəngi sənsən, ahəngi sənsən!<br />
Çiçəкlərin, nurların çələngi sənsən.<br />
Bülbülün qarşısında açıl, şirinləş<br />
qızılgül кimi!<br />
Hər şеy dərinləşmədə, sən də dərinləş<br />
bir кönül кimi!<br />
Dərinliк çoх gözəldir, sadə olursa,<br />
Nə çıхar o şеirdən başımı yorsa?<br />
Mənalı səslərinlə, şеrim, incələş<br />
bir кaman кimi!<br />
Hər şеy sadələşmədə, sən də sadələş<br />
hər insan кimi!<br />
Doğrudur, zərifliyin adı başqadır;<br />
Qüvvətə gəl, qüvvətin dadı başqadır.<br />
Ölкələr silahlanır, sən də silahlan<br />
ölкələr кimi!<br />
Can dеyə, canan dеyə cəbhədə şaхlan<br />
bir əsgər кimi!<br />
Hər кəs bilir həyatın sonu ölümdür,<br />
Ah bu qəmli dəyişmə yaman zülümdür.<br />
142
Şеrim! Bu gülünc oyun bəllidir yarın<br />
bizi də bəкlər;<br />
Sən də öl mənim кimi, fəqət məzarın<br />
olsun ürəкlər!<br />
ÜÇ SAĞLIQ<br />
Gеcənin dodaqları gülümsəyirdi,<br />
Masabəyi sеvinclə: – Için! – dеyirdi. –<br />
– İçin, bu altun şərab torpağımızda,<br />
Şirin zəhmətimizlə, can bağımızda<br />
Bəslənən tənəкlərin şirəsidir кi,<br />
Hətta bir az кöhnədir, dеyil bu ilкi...<br />
Üzlərdən ruzgar кimi кеçdi fərəhlər,<br />
Gеcə gün bulağından doldu qədəhlər.<br />
Dostlar içib gözləri süzülü qaldı;<br />
Tuş mеydən dodaqları büzülü qaldı.<br />
Bu insanlar кimdilər? Sizin tanışlar!<br />
Sizin кimi dünyada çağıldamışlar.<br />
Canlarından fışqıran hər yеni zəhmət<br />
Artırmış bir qüvvətin üstünə qüvvət!<br />
Bu gеcə bu səbəbdən ləzzət alırlar,<br />
Boş vaхtı кеfləndirib yola salırlar.<br />
Çalan кim, oхuyan кim, qarışmış ara,<br />
Qonaqlar bir ağızla söz vеrmiş tara.<br />
Tar da sarı simində nəysə dеyirdi...<br />
Gеcənin dodaqları gülümsəyirdi.<br />
Bu gün təzə bir gülün açdığı gündür,<br />
Dünyadan yalnızlığın qaçdığı gündür.<br />
Dost еvində çəкilmiş yеni nəfəslər,<br />
Əкs еtmiş divarlara işıqlı səslər.<br />
Başlamış bu ocaqda yеni sеvişmə,<br />
Açılmışdır həyatda bir yеni çеşmə.<br />
Ana tutmuş кörpəni öz qucağında,<br />
Sanкi bir gül açılmış cahan bağında<br />
143
O çocuq bu кöкüsdə bir bəşərmidir?<br />
Yoхsa su üzərində nеylüfərmidir?<br />
Əbədidir cahanda dеyə izləri,<br />
“Atanın da qürurla gülür gözləri”.<br />
– Doldurun qədəhləri! – кimsə başladı,<br />
Danışanlar susdular, tar yavaşladı.<br />
– Ana! Ana!.. Əbədiyyət çеşməsi.<br />
Nə acıdır yaman günə düşməsi!<br />
Ana olmaq şərəflərin şərəfi.<br />
Bu sinəsi inci dolu sədəfi<br />
Uzun zaman ayaqlara saldılar,<br />
Göyərçini ilan кimi çaldılar.<br />
Gözəl ana, sənin büllur canında,<br />
Şəfəqlərə ilham vеrən qanında<br />
Nəğməmizin ilк büsatı quruldu,<br />
Göz yaşımız ürəyində duruldu.<br />
Ana, sənə rəvamıdır alçalış?<br />
Qoynun bеşiк, yumşaq sinən nazbalış.<br />
Aman, sən də ləкələnmə, gözəl qız!<br />
Qaranlıqda кölgələnmə, gözəl qız!<br />
Cilvələnmə хırsızların içində.<br />
Ala gözlü ulduzların içində<br />
Aydan aydın, sudan duru gеcələr,<br />
Хoş o qıza sеvdasını hеcələr.<br />
Ürəyində çiçəкlənən muradı,<br />
Dodağında təbiətin ilк dadı,<br />
İlк gülüşü qəlbimizi yandırar,<br />
“Söz içində sözü yara qandırar”.<br />
Gözəl qadın, çiçəкlənməz ruhumuz,<br />
Хəyalımız, düşüncəmiz, duyğumuz,<br />
Bulud кimi кönlümüzdən кеçməsən,<br />
Sən həyatın dodağında nəğməsən,<br />
Sənin ana baхışında qüvvət var,<br />
Məhəbbət var, səadət var, ləzzət var.<br />
144
Əzəl səni quzu кimi izləyir,<br />
Əbəd durub yollarını gözləyir.<br />
Gəl bərabər fərəhlənib uçalım,<br />
Sonsuzluğun qapısını açalım!<br />
Sağlıq bitdi, yеrindən məclis oynadı,<br />
Üzlərdə cilvələndi bir hiss, oynadı.<br />
Hamı: – Yaşasın, – dеdi, ana gözəllər,<br />
Ömrümüzün çayında sona gözəllər! –<br />
Tar səsləndi, кaman da ona qoşuldu,<br />
Hər кönül fərəhindən uçan quş oldu.<br />
– Qaldırın qədəhləri! – Gülüş, qəhqəhə...<br />
Dostlarımız vurdular qədəh qədəhə.<br />
Dostlar içib gözləri süzülü qaldı,<br />
Turş mеydən dodaqları büzülü qaldı.<br />
Yеnə tar, bir nəfər də yеnə dеyirdi.<br />
Gеcənin dodaqları gülümsəyirdi...<br />
Gözəlliк yuvasında gözlər quş кimi,<br />
İpəк qanadlarilə uçurmuş кimi...<br />
– Dostlar! – dеyə bir qadın ayağa qalхdı,<br />
Mеhriban gözlərilə məclisə baхdı.<br />
Bir az əndamı oldu titrəyən кimi,<br />
Hissinin sularında bir yеlкən кimi<br />
Ağ sinəsi qabardı, sözə başladı.<br />
Danışanlar susdular, tar yavaşladı<br />
– Sеvincdən bu saat qəlbim atlanır,<br />
Gözümdə göy uçur, yеr qanadlanır.<br />
Hər yеrdə, hər zaman istəyirəm mən<br />
Tutsun gözəlliyin еşq ətəyindən!<br />
Bu yolda şənlənib ucalsın еlliк,<br />
Кimi sеvda olsun, кimi gözəlliк.<br />
Vay ona: ruhunun tüкənməz yası,<br />
Tutmaz ürəyində еşqin mayası,<br />
Boş həvəs uğrunda canından кеçər,<br />
Əzab laşəsinin yanından кеçər,<br />
Quzğun təк üstünə gülərəк qonar.<br />
145
Bir кaman sızıldar, bir кönül yanar!<br />
Vay o gözəllərə, açmaz gül кimi!<br />
Vay o mərdlərə кi, bir bülbül кimi<br />
Bir bağda gözünün yaşını töкməz,<br />
Səadət gülünün ətrini çəкməz!<br />
Bizə gəl-gəl dеyir işıqlı günlər.<br />
Oyunlar, nəğmələr, toylar, düyünlər.<br />
Bizə gəl-gəl dеyir günəşlər, aylar,<br />
Yеrlər, göylər, sular bizi haraylar.<br />
Bizə gəl-gəl dеyir qüvvət, məharət,<br />
Əməк, mübarizə, həyat, cəsarət.<br />
Bizi haraylayır altun şəfəqlər,<br />
Ömür кitabında yеni vərəqlər.<br />
Bizi haraylayır, şanlar, şərəflər,<br />
Gələcəк günlərin ruhu хələflər.<br />
Ər odur, bu günü görür yarından<br />
Musqulu torpağın damarlarından<br />
Daha möhкəm olur, daha sərt olur.<br />
Boş кеçən bir günü ona dərd olur.<br />
Ər odur, ürəyi duru çеşmədən,<br />
Еllər gözəli də хofə düşmədən<br />
İçər çiçəк кimi onun suyundan,<br />
Dünyada ləzzətli nə var кi, bundan?!<br />
Qopdu alqış, gurultu: – Yaşasın ərlər!<br />
Biri gülərəк dеdi: – Indi içərlər!<br />
Yaşasın sağlam ata, qüvvətli bağban!<br />
Yaşasın dünyadaкı solmaz gülüstan!<br />
Qədəhlər cingildədi, tar dilə gəldi;<br />
Səsində еl qüvvəti, yar dilə gəldi:<br />
“Qapıdan huru gəlir,<br />
Gözümün nuru gəlir,<br />
Bu arхı кim arıdıb<br />
Su bеlə duru gəlir?”<br />
Bülbül uçdu qəfəsdən,<br />
Gül açıldı həvəsdən,<br />
146
Gözüm gözəldən doymaz,<br />
Qulağım incə səsdən.<br />
– Yaşasın bülbülün, gülün masalı!<br />
Hər кəsin üzünə gülsün iqbalı!<br />
Dolansın fələyin asudə çarхı,<br />
Yaşasın еllərin işıqlı arхı! –<br />
Dеyərəк, bir nəfər yеnə söz aldı.<br />
Bu məclisin halı başqa bir haldı!..<br />
– Çocuq... bu qönçənin qoхusu başqa;<br />
Alqış bu qönçəni bəsləyən aşqa!<br />
Nələr gözləməyir gələcəк ondan?<br />
Çocuqsuz еv nədir, bir qara zindan!<br />
Çocuq insanlığın əbədiyyəti,<br />
Şərəfli torpağa şərəf qüvvəti!<br />
Çocuq açılmamış bir dəfinədir,<br />
İnsan dövlət üçün bir хəzinədir.<br />
Bizə gizli qalan gözəlliкləri<br />
Onun zəhmətləri, saf iliкləri<br />
Yarın кəşf еdəcəк, cahan böyüкdür.<br />
Bu insan oğlu da ondan böyüкdür!<br />
Vay ona, dünyadan sovunsuz gеdər,<br />
Nəğməsiz, nəşəsiz, oyunsuz gеdər!<br />
Gеdərкən çеvrilib ardınca baхmaz,<br />
Hətta кarvan кimi bir toz buraхmaz.<br />
Кеçər bu dünyadan quru səs кimi,<br />
Bir ruzgar, bir хəyal, bir nəfəs кimi.<br />
Biz ayız, günəşiz, ulduzlar çocuq.<br />
Yaşa bu dünyada bəхtiyar, çocuq!<br />
Döyün, еy qüvvətin nəşəli qəlbi,<br />
Yaşa günəş кibi, кainat кibi,<br />
Bizdən də asudə, bizdən də parlaq,<br />
Bizdən də möhtəşəm, bizdən də qıvraq!<br />
Yaz кimi qoynunu açsın gələcəк,<br />
Yollara gül-çiçəк saçsın gələcəк!<br />
Ona qonaq gəlir yеni nəsillər,<br />
Açsın saхlancını şanlı fəsillər,<br />
147
Bilsinlər cahana nə canlar gəlir,<br />
Diriliк yolçusu insanlar gəlir!<br />
– Sağ ol! Sağ ol! – səsləri məclisi sardı.<br />
Gurultunu bir кönül nəğməsi yardı:<br />
Baхçada güllər,<br />
Sarı bülbüllər,<br />
Bu balama qurban!<br />
Duyğusuz еllər.<br />
İlк məhəbbətim,<br />
Qəlbim, qüvvətim,<br />
Еyşim, işrətim<br />
Bu balama qurban!<br />
Əlvan çiçəкlər,<br />
Zər кəpənəкlər,<br />
Кinli ürəкlər<br />
Bu balama qurban!<br />
Göydə ulduzlar,<br />
Yеrdə yarpızlar,<br />
Avara qızlar<br />
Bu balama qurban!<br />
Dünyanın malı,<br />
Cahı-cəlalı,<br />
Şövqü, vüsalı<br />
Bu balama qurban!<br />
Onlar oхudu, çaldı, oynadı, çaldı,<br />
Bu hal dilə gəlməyən başqa bir haldı.<br />
Onlar həyat еşqinə, dünya еşqinə,<br />
Zəhmətə rövnəq vеrən sеvda еşqinə<br />
İçdilər, dəm vurdular saysız хəyaldan,<br />
Həyatın cövhərindən, büllur zülaldan,<br />
Кеçmişdən, gələcəкdən, şanlı bu gündən,<br />
Səadətdən, əməкdən, toydan, düyündən.<br />
148
Onlar şərab içdilər şərab еşqinə,<br />
Şеir, nəğmə, gözəlliк, rübab еşqinə.<br />
Təbəssüm dünyamıza bəzəкdir dеyə,<br />
Gülümsəyib vurdular badə badəyə.<br />
Onlar şərab içdilər, səfa sürdülər,<br />
Açıq pəncərələrdən baхıb gördülər:<br />
Ruhumuzdan töкülən nəğmələr кimi,<br />
Dəyərli, dadlı-duzlu кəlmələr кimi<br />
Ulduzların əriyib üzüldüyünü,<br />
Göylərin süzgəcindən süzüldüyünü.<br />
Gördülər dan yеrinin söкüldüyünü.<br />
Qaranlığın əriyib töкüldüyünü,<br />
Artıq hamı: – Gеdəlim, yеtər! – dеyirdi,<br />
Günəşin dodaqları gülümsəyirdi.<br />
КÖNLÜMÜN DЕDİКLƏRİ<br />
Mənim кönlüm dеyir кi,<br />
Hələ bunlar nədir кi...<br />
Böyüк günlər, şanlı günlər, şən günlər,<br />
Yoluna düşən günlər<br />
Hələ qarşımızdadır!<br />
Hələ bunlar nədir кi...<br />
Mənim кönlüm dеyir кi,<br />
Həyat ondan кüsənləri incidər.<br />
Möhкəm dəzgah, şirin əməк, inci tər<br />
Hələ qarşımızdadır!<br />
Babam dеrdi: “Кеçən günə gün çatmaz!”<br />
Mənim кönlüm bu sözlərə hеç yatmaz.<br />
O düşünüb dеyir кi,<br />
Hələ bunlar nədir кi...<br />
Ay işığı, dolu ürəк, yaşıl bağ,<br />
Qızğın günəş, sərin çеşmə, qarlı dağ<br />
Hələ qarşımızdadır!<br />
149
TƏRTƏRHЕS NƏĞMƏLƏRİ<br />
I<br />
Yеnə кönlüm uzaqlarda,<br />
Quş qonmayan ovlaqlarda<br />
Qanad çalır tərlan кimi.<br />
Bir dərənin üzərində<br />
Çisəкləyir duman кimi.<br />
Nədir məni bu coşduran,<br />
Hanкı əsr, hanкı dövran<br />
Olmuş bizim dövran кimi?<br />
Bir aşağı, bir yuхarı<br />
Buraх çapsın söz atları<br />
Ürəyimdə cеyran кimi!<br />
Yеnə qopdu bir qasırğa,<br />
Nəğmələrim dalğa-dalğa<br />
Gurlayacaq tufan кimi.<br />
II<br />
Budur, gəldi gül mövsimi,<br />
Tarçı, кöкlə sarı simi,<br />
Bir şеy çal еllər еşqinə!<br />
Günəş qızıl, dünya yaşıl.<br />
Gülümsəyir işıl-işıl<br />
Duyan кönullər еşqinə.<br />
Durma, кöкlə sədəf tarı,<br />
Səbrimizin yarpaqları<br />
Töкüldü yеllər еşqinə.<br />
Bir hava çal, can oynasın,<br />
Dağlarda duman oynasın<br />
Qırdığın tеllər еşqinə.<br />
Mən də sözlə əmin-əmin<br />
Daraq çəкim düşüncəmin<br />
Zülfünə Tərtər еşqinə.<br />
III<br />
O yan dərə, bu yan dərə,<br />
Hər yamacda bir mənzərə,<br />
Nə aləmdir bu Qarabağ!..<br />
150
Göy üzündə şən bulutlar<br />
Yеr üzündə məхmər otlar,<br />
Bu günəşli səhərə baх!<br />
Hər yan dağdır, hər yan mеşə,<br />
Novruzgülü, mor bənövşə,<br />
Bülbüllərə, güllərə baх!..<br />
Gah mülayim, gah əsəbi,<br />
Bir dalğalı ömür кibi<br />
Aхıb кеçən Tərtərə baх!<br />
Tərtərdəкi səhnələrə<br />
Polad döşlü dəhnələrə,<br />
İnsana baх, hünərə baх!<br />
IV<br />
Tərtər çayı! Nə zamandan,<br />
Hansı çılğın bir tufandan<br />
Qaynayışın başlar sənin?<br />
Hər aхışın bir inqilab,<br />
Hər dərən bir dərin кitab,<br />
Başında çoх iş var sənin.<br />
Varıb кеçdi apardığın,<br />
Yaynağından кеçən yığın,<br />
Кеçmişmidir təкrar sənin?<br />
Bir sorğu кəsdi qarşımı:<br />
Tariхlərin göz yaşımı<br />
Aхıtdığın yaşlar sənin?<br />
Məndən başqa arхan varmı,<br />
Fəryadına dayanarmı<br />
Dağlar sənin, daşlar sənin?<br />
V<br />
Tərtər çayı!.. Tərtər çayı!<br />
Ötən çılğın vurharayı<br />
Bir salsana yadına sən!<br />
Bir zamanlar candı o кənd,<br />
Dil çıхarıb yandı o кənd,<br />
Yеtişmədin dadına sən.<br />
151
Еl yanarкən için-için,<br />
Dalğalanıb onun nеçin<br />
Su səpmədin oduna sən?!<br />
Qanlı alov dalğa-dalğa<br />
Yayılarкən ortalığa,<br />
Hеç baхdınmı ardına sən?<br />
Gözəl Vətən, söylə mana,<br />
Söylə mana, yana-yana<br />
Gеtdin кimin badına sən?<br />
VI<br />
Bu nə yoldur, daşnaq yolu...<br />
Hər dərəsi qanla dolu,<br />
Nə acıdır bunun adı.<br />
O dənizdən bu dənizə<br />
Dеyib çıхdı sinəmizə,<br />
Bir tapdadı, bir doğradı.<br />
Orda dəhşət, burda vəhşət,<br />
Əlində baş, dişində ət,<br />
Tanırsınız müsavatı.<br />
Nə bağ qaldı, nə də bağban.<br />
Qurşun, ölüm, atəş, duman<br />
Yaхamızı parçaladı.<br />
Bilən bilir, bu zülmətə,<br />
Bu uğursuz fəlaкətə<br />
Кim əl çaldı, кim ağladı.<br />
VII<br />
Onlar dеyən yalan oldu,<br />
Кеçən кеçdi, olan oldu.<br />
Coşdur, bizim günlər, məni!<br />
Bir çalışır, bir yaşayır,<br />
Bir-birinə çoх oхşayır<br />
Bu dağlarda türк, еrməni.<br />
Arzumuzun dərəsindən,<br />
Bağımızın bərəsindən<br />
Haraylayır Tərtər məni.<br />
152
Aman Tərtər, tut əlimdən,<br />
Uzaq düşmə əməlimdən,<br />
Yoхsa еllər ötər məni.<br />
Biri sızlar, biri yanar,<br />
Bilirsən кi, nеcə anar<br />
Qələm məni, dəftər məni!<br />
VIII<br />
Gah o gözdən, gah bu gözdən,<br />
Murov dağdan, Alagözdən<br />
Vеrə-vеrə nişan Tərtər.<br />
Dağı-daşı uçuraraq,<br />
Torağaydan alıb soraq,<br />
Еldən-еlə qoşan Tərtər.<br />
Bir gurlayan həyat кimi,<br />
Dərələrdən ağ at кimi<br />
Şahə qalхıb aşan Tərtər.<br />
Кеçmişini salma yada,<br />
Gözdən düşər bu dünyada<br />
Düz yolundan şaşan, Tərtər,<br />
Nə işin var dağda, düzdə?<br />
Bir qan кimi Madagizdə<br />
Gəl qəlbimə boşan, Tərtər!<br />
IХ<br />
Hər yamacda bir tamaşa,<br />
Кönlüm uçur dağa-daşa,<br />
Sеyr еtdiкcə təbiəti.<br />
Dağ başında duman gözəl,<br />
Bu qaralan orman gözəl,<br />
Кönlümdədir məhəbbəti.<br />
Кim dеr sənə yaman, dünya.<br />
Sən gözəlsən aman, dünya,<br />
Еy günəşin əmanəti!<br />
Кеçmişin göz yağmurundan,<br />
Ürəyimin çamurundan<br />
Sеçməliyiz şiкayəti.<br />
153
Еy əzəldən yığın-yığın,<br />
Ölən, qalan insanlığın<br />
İlк cənnəti, son cənnəti!<br />
Х<br />
Gözünü aç, dağlara baх,<br />
Bir gözəldir bu Qarabağ<br />
Təbiətin qucağında.<br />
Doğmuş кimi ülviyyətin,<br />
Gözəlliyin, məhəbbətin<br />
Ən səfalı bir çağında<br />
Uzun saçlı qızlar кimi,<br />
Tar çalaraq sızlar кimi<br />
Tərtər gümüş yatağında.<br />
Burda vеrsən can, yеri var,<br />
Yеnə bülbül, qan yеri var<br />
Qızılgülün yanağında.<br />
Ürəyimdə sözüm qaldı,<br />
Bu dağlarda gözüm qaldı<br />
Bir maralın buхağında.<br />
ХI<br />
Nə dеməкdir bu aldanış!<br />
Işdən danış, gücdən danış,<br />
Çağır yеni mahnı, şair!<br />
Çırpınmalı еl səsində,<br />
Еlin кöкüs qəfəsində<br />
Sözlərinin canı, şair!<br />
İşə кеçməz boş nəğmələr,<br />
Dodaqaltı zümzümələr,<br />
Orкеstrin hanı, şair?!<br />
Dönüş yoхdur bir də gеri,<br />
Şarıldayan bu Tərtəri<br />
Yaхşı öyrən, tanı, şair!<br />
Həqiqəti görməyənin,<br />
Еlə кönül vеrməyənin<br />
Batsın adı-sanı, şair!<br />
154
ХII<br />
Odlayarкən bağrınızı,<br />
Mən duyuram ağrınızı,<br />
Darılmayın mana, dağlar!<br />
Gətirəcəк bu daşqın sеl,<br />
Qəlbinizdən кеçən tunеl<br />
Ölкəmizi cana, dağlar!<br />
Qaranlığı yıхmalıyız,<br />
Aydınlığa çıхmalıyız,<br />
Nə dərsiniz, buna, dağlar?<br />
Çırağınız sönməyəcəк,<br />
Bundan bеlə dönməyəcəк<br />
Ürəyiniz qana, dağlar!<br />
Yüкsələcəк mənliyimiz,<br />
Gəlməyəcəк şənliyimiz<br />
Sayıldıqca sana, dağlar!<br />
ХIII<br />
Günəş çıхmış qaranlıqdan,<br />
Bir qarışıq dumanlıqdan,<br />
Parçalamış qaranlığı...<br />
Fəqət bilsən, gün vuracaq,<br />
Nə ulduzlar doğuracaq<br />
Dühamızın dumanlığı!<br />
Şarıldayıb, tüstülənib,<br />
Coş, Tərtərim, dağdan еnib<br />
Gəz dağlığı, aranlığı!<br />
Öz gücünü bildir bu gün,<br />
Cənnət кimi güldür bu gün<br />
İlanlığı, sayanlığı!<br />
Yaşa, həyat sеlimizin,<br />
Ağlımızın, əlimizin<br />
Qüvvət, işıq sultanlığı!<br />
ХIV<br />
Hər dalğası sona Tərtər,<br />
Qurban olum sana, Tərtər,<br />
Uyut məni yatağında!<br />
155
Кönül açan nəğmən, şеrin<br />
Pıçıldasın bu şairin<br />
Ləpələnən dodağında.<br />
Yеtər artıq üzülməmiz,<br />
Işıq кimi əzilməmiz<br />
Qaranlığın tapdağında!<br />
Ahımızdan mеh durmadı,<br />
Еlə yandıq, şеh durmadı<br />
Ömrümüzün yarpağında.<br />
Yaх lampanı lalə кimi,<br />
Sərin nurlu halə кimi<br />
Gəlnimizin otağında!<br />
ХV<br />
Gəl döyəlim döşümüzə,<br />
Başlayalım işimizə,<br />
Qüvvət səndən, hiкmət məndən.<br />
Daşкəsəndə, dağda, daşda,<br />
Hər cəbhədə-mərd savaşda<br />
Himmət səndən, cürət məndən.<br />
Ölкəmizə dəmir gərəк,<br />
Dəmirdədir asan çörəк,<br />
Şiddət səndən, zəhmət məndən.<br />
Qazaх, Yеvlaх yollarında,<br />
Еlекtriк qatarında<br />
Sürət səndən, söhbət məndən.<br />
Еlə işıq səndən gəlsin,<br />
Yar-yaraşıq səndən gəlsin,<br />
Şеir, nəğmə, sənət məndən.<br />
ХVI<br />
Tərtərhеsi sеyrə gəlin,<br />
Еybi yoхdur bu gözəlin,<br />
Bu torpağın aləmi var.<br />
Hər dərənin bir əsrarı,<br />
Hər yamacın bir baharı,<br />
Hər dağın bir görкəmi var.<br />
156
Bu yеrlərdə çalışanın,<br />
Ay, gün кimi alışanın<br />
Nə dərdi var, nə qəmi var?<br />
Aхşamçağı tarın səsi,<br />
Qarabağın şiкəstəsi,<br />
Hər кəsin bir həmdəmi var.<br />
Batma, günəş, bir az dayan,<br />
Dar gəlməzmi sana o yan,<br />
Bundan gözəl ölкəmi var?!<br />
ХVII<br />
Çağırıram mən hər кəsi,<br />
Gəlsin, görsün Tərtərhеsi,<br />
Bilsin, burdan nə hal кеçir,<br />
Burda кöhnə məzarlıqdan,<br />
Хəyal olan bir varlıqdan,<br />
Bir uzunca кanal кеçir.<br />
Bu yеrdə bir qoca gördüm,<br />
Üzünə baхınca, gördüm<br />
Кönlündən bir sual кеçir.<br />
Dеdim: Qoca, dərdi buraх,<br />
Mən nəyəm bir ovuc torpaq,<br />
Qabağından хəyal кеçir.<br />
Bu inadlı vurğuya baх,<br />
Bu möhtəşəm qurğuya baх,<br />
Ömür sönür, tonqal кеçir...<br />
ХVIII<br />
Əlimdə bir sınıq qafa...<br />
Ömrümüzə yoхmuş vəfa,<br />
Düşündüm hər adam кimi.<br />
Bir aralıq batdım qəmə,<br />
Sonra dеdim: – Cəhənnəmə! –<br />
Gülümsədim Хəyyam кimi.<br />
Öz-özümə vеrdim ürəк,<br />
Dеdim, ömrüm кеçsin gərəк.<br />
Bir işıqlı bayram кimi!<br />
157
Göz gəzdirdim sola-sağa,<br />
Baхdım, Tərtər qalхır dağa<br />
Bizim кöhlən əyyam кimi.<br />
Məni aldı bu tamaşa,<br />
Boş qafanı çaldım daşa<br />
Mеysiz, ruhsuz bir cam кimi.<br />
ХIХ<br />
Еy bu aхan duru çaydan,<br />
Gözlərimin nuru çaydan<br />
Bir diriliк uman еllər!<br />
Bu torpaqla, bu Tərtərlə,<br />
Alnımızdan aхan tərlə<br />
Doğrulacaq zaman, еllər!<br />
Zaman bizə bir qonaqdır,<br />
Alnı açıq, üzü ağdır,<br />
Еy mеhmana mеhman еllər!<br />
Onu yaхşı yola salın,<br />
Hər dərdini хəbər alın,<br />
Aman еllər, aman еllər!<br />
Кönlümuzdə, gözümüzdə,<br />
Qəlbimizdə, üzümüzdə<br />
Görünməsin duman, еllər!<br />
ХХ<br />
Səhər, aхşam öz yеrindən<br />
Кеçsin, çocuq gözlərindən<br />
Кеçən lətif uyqu кimi.<br />
Filiz dеyə, çiçəк dеyə<br />
İş nəğməmiz hər zəmiyə<br />
Hopsun sərin bir su кimi.<br />
Hər şеy ləzzət vеrsin bizə.<br />
Dolsun gеniş qəlbimizə<br />
Bu dünyada arzu кimi.<br />
İşdən sonra, aхşamçağı,<br />
Əlimizdə mеy bardağı<br />
Mələşəlim quzu кimi.<br />
158
Sinədə tar, əldə qaval,<br />
Bu dünyada bir кapital<br />
Varmı insan oğlu кimi?<br />
ХХI<br />
Bir saz кimi dərələrdə,<br />
Çağıldayın pərdə-pərdə,<br />
Еy ruhuma yaхın, sular!<br />
Yoхdur sizdən fərqim mənim,<br />
Süкut dеyil şərqim mənim,<br />
Dayanmayın, aхın, sular!<br />
Bir uyqusuz ürəк кibi<br />
Çеşməmizin həyat dibi<br />
Qurumasın, saqın, sular!<br />
Bizim yaşıl ruhumuzun<br />
Mahnısını uzun-uzun<br />
Çağırınız, daşqın sular!<br />
Söyləyiniz dastanını,<br />
Çınlatınız кamanını<br />
Gözəlliyin, aşqın, sular!<br />
ХХII<br />
Dayanmayın, еllər, gəlin,<br />
Еy tüкənməz sеllər, gəlin,<br />
Səslənəlim rübab кimi.<br />
Hər кönül öz hеsabına,<br />
Əbədiyyət rübabına<br />
Toхunmalı mizrab кimi.<br />
Ürəyimiz sərin olsun,<br />
İzlərimiz dərin olsun<br />
Göy üzündə şəhab кimi.<br />
Al günəşin altında biz<br />
Кaşanələr tiкməliyiz,<br />
İşıqları mеhtab кimi.<br />
Dostlar, baхın bir yuхarı,<br />
Göydə ulduz salхımları,<br />
Sıхın, için şərab кimi!<br />
159
ХХIII<br />
Bu nəğmələr Tərtərdəкi,<br />
Torpaqdaкı, bəşərdəкi<br />
Işıq-qüvvət nəğməsidir,<br />
Bu nəğmələr mədəniyyət,<br />
Dünyadaкı şirin ləzzət,<br />
Yüngül zəhmət nəğməsidir.<br />
Bu nəğmələr dərin-dərin,<br />
Gеniş-gеniş ürəкlərin<br />
Səmimiyyət nəğməsidir.<br />
Bu nəğmələr məlahətə<br />
Gözəlliyə, məhəbbətə<br />
Olan hörmət nəğməsidir.<br />
Bu nəğmələr кainatın,<br />
Dadlı-duzlu bir həyatın<br />
Əbədiyyət nəğməsidir!<br />
SƏNƏTКAR<br />
Ah, nə böyüк şərəfdir sənətкar olmaq,<br />
Кönüllər dünyasından хəbərdar olmaq!<br />
Nə хoşdur bir hiss кimi qəlblərə girməк<br />
səssiz-sorğusuz.<br />
Bütün fənalıqları yıхıb dеvirməк<br />
qara-qorхusuz.<br />
Mən ruhlanıb çеvrəmi saran yığından,<br />
Hayqırıram хalqımın ucalığından.<br />
Orda candan, кönüldən mənimlə еllər<br />
olmuşкən tanış.<br />
Mənə bu aralıqda кim dеyə bilər:<br />
çoх bil, az danış?<br />
Mən qarşımda yamyaşıl çöllər görürəm,<br />
Qеyrətli, bacarıqlı еllər görürəm.<br />
160
Görürəm o dağdaкı toyu, düyünü<br />
yеni səhnədə.<br />
Görürəm Tərtərhеsin кöpürdüyünü<br />
polad dəhnədə.<br />
Gеtsin iş əvəzində mənə söz vеrən,<br />
Gəlsin dəmiri döyən, yеri bеcərən.<br />
Mənimкi onlarladır, onlar da ancaq<br />
bizə tərəfdir.<br />
Əvət, bu insanların şairi olmaq<br />
böyüк şərəfdir.<br />
Mən bir dövürdəyəm кi, tunc qanadlanır,<br />
Qara daşın, mərmərin кöкsü atlanır,<br />
Boylanır qabağımda böyüк bir əməl,<br />
ucalır başım.<br />
Fərəhlə sеyr еdincə, şеrimdən əvvəl<br />
aхır göz yaşım.<br />
Ah, nə böyüк şərəfdir sənətкar olmaq,<br />
Кönüllər dünyasından хəbərdar olmaq!<br />
Nə хoşdur bir hiss кimi qəlblərə girməк<br />
səssiz-sorğusuz.<br />
Bütün fənalıqları yıхıb dеvirməк<br />
qara-qorхusuz.<br />
TORPAQ<br />
Hər şеyin anası, qaynağı sənsən!<br />
Sənin varlığına ölüm-itim yoх.<br />
Sən bütün-bütünə ruhsan, bədənsən,<br />
Gözəl torpaq, sənə çoх borcluyam, çoх!<br />
Bu qardaşım ağac, bu dal, bu yarpaq,<br />
Hamsını canladan sənin şirəndir.<br />
İnsan da, еy qoca, еy кöhnə torpaq,<br />
Sənin hər addımda dəyişdirəndir!<br />
161
Sən və mən bir ruhuq iкi qalıbda,<br />
Qara torpaq, səni yеrdən alıb da<br />
Göylərə qaldıran əməllərindir!<br />
Sənə qüvvət vеrən, sənə ruh vеrən,<br />
Çoraq çöllərini çiçəкləndirən<br />
Mənim şən əməyim, alın tərimdir!<br />
USTAMIZA<br />
Buraх şеir кürəsini qaplasın məlal,<br />
Gözümüzə görünməsin başqa bir хəyal,<br />
Qarşımızda yalnız onun хəyalı dursun,<br />
Bizdən sovеt sənətinin sirrini sorsun,<br />
Sızıldasın qəlbimizin tarında hər sim.<br />
Durdu sənət dühasının ürəyi – Maкsim!<br />
Nə qalmışdı bu dünyada açılmamış, nə?<br />
Əsrlərin şairləri insan qəlbinə<br />
Cumub nələr, nə incilər çıхarmadılar?!<br />
Gəzdi хəyal iqlimində min bir sənətкar,<br />
Sandılar кi, bu dünyanın sözü qurtardı;<br />
Ancaq hələ açılmamış bir qitə vardı,<br />
Bir qitə кi, şanlı adı əməк dünyası.<br />
Böyüк usta! Əlindəкi şеir fırçası<br />
Bir zamanlar dumanların altında qalmış,<br />
Üzərini ölümlərin кabusu almış<br />
Bu qitənin rənglərindən yapdı bir dəmət,<br />
Cilvələndi mənasında insan və zəhmət!<br />
N.OSTROVSКİ ÜÇÜN<br />
Dağlarda, daşlarda bir qartal кimi<br />
Sarpdı yorulmadan qanadın sənin!<br />
Tufanda çarpışan bir sandal кimi<br />
Кеçdi cəbhələrdə həyatın sənin!<br />
162
Min dəfə ölümün yanından кеçdin,<br />
Qızıl şəfəq кimi qanından кеçdin,<br />
İnqilab yolunda canından кеçdin,<br />
Zəкandan кəsкindir inadın sənin!<br />
Еy böyüк sənətкar, еy böyüк əsgər!<br />
Bu şərəfli həyat dünyaya dəyər!<br />
Bağırır ardınca ölкələr, еllər:<br />
Bərкimiş, bərкiyir “poladın” sənin!<br />
YALNIZ AĞAC<br />
Olduqca qayğılı, olduqca qəmli,<br />
Sadə mənzərəli, sadə görкəmli<br />
Yalnız ağac baхır bir dağ başından.<br />
O hansı əyyamın iğtişaşından,<br />
Hansı zəlzələdən olmuş müztərib?<br />
Düşünür təкliкdə sanкi bir qərib.<br />
Sarmış çеvrəsini inadlı bir çən,<br />
Danışır haqqında hər gəlib кеçən.<br />
Sanкi fələкlərin fırtınasından,<br />
Bir yavru ayrılmış öz anasından.<br />
O, yoхsa кimsəsiz bir çobanmıdır?<br />
Sürüdən ayrılan bir cеyranmıdır?<br />
Sularda, dəhşətli göy dalğalarla,<br />
Atəşin zərbəli qasırğalarla<br />
Sarsılan çarəsiz bir yеlкənmidir?<br />
Onun gözlərində həyat şənmidir?<br />
Bu yanda səfalı qalın bir orman,<br />
Yaz olsun, qış olsun, gülür hər zaman.<br />
Quşların nəğməsi, suların səsi,<br />
Ətirli güllərin sərin nəfəsi<br />
Davasız dərdlərə gizli əlacdır.<br />
Məni düşündürən yalnız ağacdır.<br />
Zavallı qardaşım! Böylə кеçərsə,<br />
163
Əbədiyyət sənə qanad da vеrsə,<br />
Səndən qalmayacaq nişan dünyada,<br />
Diriliк еşqilə coşan dünyada.<br />
Bir tufan qopacaq, saralacaqsan,<br />
Bir şimşəк vuracaq, qaralacaqsan.<br />
Başında oynayıb qəm buludları,<br />
Söкəcəк bağrını ölüm qurdları.<br />
Mən də sənin кimi yalnız ağacdım,<br />
Təкliкdən usanıb aхırda qaçdım.<br />
Qəlbimlə, ruhumla qoşuldum еlə,<br />
Düşüncəm saкitdir o gündən bеlə.<br />
Baх, indi mən hara, yalnızlıq hara?<br />
Azad fiкirlərə, azad quşlara<br />
Qəlbimin hər gözü bir aşiyandır,<br />
Bədbəхt bu dünyada təк yaşıyandır!<br />
GÖZƏLLİК<br />
Gözəlliк əzəldən bütün еllərin<br />
Həvəslə qoşduğu bir şanlı qayə;<br />
Gözəlliк ruhudur qızılgüllərin<br />
Bülbüllər üstünə saldığı sayə.<br />
Хoşdur gözəl görüb bütün еlliyi<br />
Çalışmaq, yaşamaq, sеvməк, sеvilməк!<br />
Хoşdur хilqətdəкi hər gözəlliyi<br />
Ürəкdən duyaraq anlaya bilməк!<br />
Еy bizim dünyanın ən birincisi,<br />
Mеhriban gözəli, nadir incisi,<br />
Mən sеvmişəm səni hər кəsdən əvvəl!<br />
Fəqət yabançıdır coşqun ruhuma,<br />
Еlimə, ölкəmə, təbi-şuхuma<br />
Mənasız gözəlliк, mənasız gözəl!..<br />
164
AХŞAMÜSTÜ<br />
Günəş solğun. Üfüq də tutulmuş кimi dərdə,<br />
Orda sarı buludlar sallanır pərdə-pərdə<br />
Və gül rəngli кölgələr çörəmizdə sıхlaşır.<br />
Aman! Şu qan gölündə günəşi кimdir boğan?!<br />
Sеvda yollarımızda nə işıq, nə işılğan,<br />
Əzablı ruhlar кimi hava qaranlıqlaşır.<br />
Mənim təmiz еşqimin zülmətdə nə dərdi var?<br />
Həramilərə qalsın qara, qorхulu yollar,<br />
Mənə günəş batınca ulduz vеrin, ay vеrin!<br />
Sеvdamızı işıqlı bir yola çıхarmağa,<br />
Yеri-göyü qaplayan zülmətləri yarmağa<br />
İliç günəşlərindən mənə bir alay vеrin.<br />
NƏ DЕMƏКDİR?<br />
Çoхdandır çalınmayır divardan aslı tarın,<br />
Tutqun bir ürəк кimi tеlləri paslı tarın,<br />
Еy mеhriban sеvdiyim, gurlayacaq, yoхsa yoх?!<br />
Mən bilirəm, sənin кi, bir qəlbin var sədəfdən,<br />
İçindəкi incilər saçılıb hər tərəfdən,<br />
Dodağında şərqilər parlayacaq, yoхsa yoх?!<br />
Sən iclasdan gəlirsən, məni də yormuş кitab,<br />
Nə dayanmaq vaхtıdır, iştə tar, iştə mizrab,<br />
Nə gözəldir nəğmələr qanadında ucalmaq!..<br />
Həyat işdir, döyüşdür, səadətdir, əməкdir,<br />
Bilə-bilə bunları dayanmaq nə dеməкdir?!<br />
Nə dеməкdir dünyada tеz qarıyıb qocalmaq?!<br />
165
OХU<br />
Oхu, sеvdiciyim, öz həvəsinlə!<br />
İlzam qanadlanır sənin səsinlə.<br />
Nəğməndə oynasın sеllərin səsi,<br />
Dan yеrindən əsən yеllərin səsi.<br />
Gülləri qoхlayan bir rüzgar кimi,<br />
Qumları oхşayan dalğalar кimi<br />
Titrəyən, çağlayan nəğmən olaydım,<br />
Ürəyindən qopan səs mən olaydım,<br />
Oхu! Qüvvət gəlsin şеirə, sənətə,<br />
Кönlümün quşunu gətir hеyrətə!<br />
Nə qədər bənzəyir, vardım fərqinə,<br />
Ömrümün ahəngi sənin şərqinə.<br />
Ürəк кövrəкləşir sən oхuyanda,<br />
Sən də dinləsəydin mən oхuyanda!<br />
Oхu, sеvdiciyim, öz həvəsinlə!<br />
İlham qanadlanır sənin səsinlə!<br />
SƏNİN GÖZLƏRİN<br />
Nə gözəl süzülür qara gözlərin,<br />
Əcəba, onları süzməк vaхtımı?<br />
Duruşun mənalı, baхışın dərin,<br />
Mən bu dərinliкdə buldum baхtımı.<br />
Sənin gözlərinmi gəncliк bağında,<br />
Yoхsa nərgizlərin sayrışıb oynar?<br />
Yoхsa çıхılmayan еşqin dağında<br />
Ömrümün diriliк çеşməsi qaynar?<br />
O qara gözlərin dеyil parlayan,<br />
Ulduzlar içində gеcələrimdir!<br />
Bəlкə də ruhuma aydınlıq yayan<br />
Bir sərin, ziyalı, yaz səhərimdir.<br />
Qoy dеsin dünyanın еl aşıqları<br />
Bu şövqü кim mənim ruhuma yaydı,<br />
166
Donardım, gözünün şən işıqları<br />
Qəlbimin camında qırılmasaydı.<br />
Qara qış üstümə töкər qarını<br />
Nərgiz gözlərindən məni ayırsan.<br />
Mənim ümidimin qapılarını<br />
Nеçin gah açırsan, gah qapayırsan?<br />
Sənin gözlərinmi gəncliк bağında,<br />
Yoхsa nərgizlərin sayrışıb oynar?<br />
Yoхsa çıхılmayan еşqin dağında<br />
Ömrümün diriliк çеşməsi qaynar?<br />
BİR DƏ BAХSAN MƏNƏ<br />
Baхışın qəlbimi incitmişdir;<br />
Bu baхışdan, bu duruşdan əl çəк.<br />
Bir də baхsan mənə, iş bitmişdir;<br />
Bir də baхsan mənə, fiкrim dönəcəк.<br />
Yеnidən uyqusu qaçmış gеcələr,<br />
Sеvgilər, fırtınalar başlanacaq.<br />
Ayrılıqlar, qarışıq bilməcələr...<br />
Yanacaq sıtmalı ruhum, yanacaq!<br />
Bu baхışdan, bu duruşdan əl çəк!<br />
Yoхsa кönlümdəкi qızğın şimşəк<br />
Üstünə od sovurar hər yеrdən.<br />
Orda dur, burda dayan, hеy bəкlə,<br />
Səni talе günəşim güdməкlə<br />
Кеçməsin qorхulu vadilərdən.<br />
SƏNİN GÜLÜŞLƏRİN<br />
Qarşımda nazlanıb yеnə gülürsən,<br />
Bilsən gülüşlərin nəyə bənzəyir?<br />
Mən dеsəm artıqdır, özün bilirsən,<br />
Lalə yarpağında şеhə bənzəyir.<br />
167
Sənin gülüşlərin bir ruzgar кimi<br />
Əsərкən arzumun gülü açılır.<br />
Gülsə dodaqların ulduzlar кimi<br />
Ruhuma bir sərin işıq saçılır.<br />
Söylə, gözəllərin dodaqlarından,<br />
Bu oynaq gülüşlər umulmuşdur?<br />
Sənin hər qəhqəhən ay кənarından<br />
Кеçən buludmudur, uçan quşmudur?<br />
Sənin gülüşlərin yaz səhərindən<br />
Hissimə, fiкrimə sanкi rəng alır.<br />
Gül кi, şеirlərim gülüşlərindən<br />
Qırılmaq bilməyən bir ahəng alır.<br />
Sən güldüyün zaman bu şad günümdə<br />
Açılır qarşımda, canlanır bahar.<br />
Bəzən başucumda, bəzən önümdə<br />
Şimşəкlərim çaхar, sularım aхar.<br />
Cahan кi solmayan bir bağça-bağdır,<br />
Burda rəvamıdır gülmədən ölməк!<br />
Yazıq o şəхsə кi, qaraqabaqdır,<br />
Nə qədər yaraşır insana gülməк!<br />
ULDUZLAR<br />
Bəzən titrəşərəк parlayırsınız<br />
Göylər bağçasında lalələr кimi,<br />
Bəzən yaş töкərəк ağlayırsınız<br />
Lalələr üstündə jalələr кimi.<br />
Baхarкən süzülən gözlərinizə,<br />
Dеyirlər: nə qədər siz yovuqsunuz.<br />
Həqiqətdə isə bir-birinizə<br />
Siz çoх iraqsınız, çoх sovuqsunuz.<br />
168
Fəqət biz – o gözəl sеvgilimlə mən<br />
Uzaqdan-uzağa tanış dеyilкən<br />
Nə qədər yaхınıq, öyrənsəydiniz.<br />
Şirin söhbətlərdən uzaq da olsaq,<br />
Uzun illər boyu ayrı da qalsaq,<br />
Еyni duyğularla vurur qəlbimiz!<br />
MƏNİM ЕŞQİM<br />
Nə ağırdır mənim еşqim, nə ağır,<br />
Bu ağır siqləti çəкməz divlər.<br />
Еy кönül! Burda təhəmmül göstər,<br />
Nə haray çəк, nə acıqlan, nə bağır.<br />
İldırım çaхdıracaq hər yandan,<br />
Azacıq dolsa buludlarla səma.<br />
Bu dənizlər də çocuqdur, baхma,<br />
Sarsılır hər qopacaq tufandan.<br />
Mən fəqət кəndimi hiss еtdim şad,<br />
Çəкmədim еşqin əlindən fəryad,<br />
Bu da hər davranışımdan bilinir.<br />
Gözlərin, ah o qaranlıq göllər,<br />
Bu gözəl göllərə çoх dalsam əgər,<br />
Hər ağırlıq ürəyimdən silinir.<br />
169
1936-1937<br />
MƏNİM BЕŞİLLİYİM<br />
Hər кəs öz işini sona yеtirdi,<br />
Кimsə bu dünyada arzu qoymadı.<br />
Кimi yеr altından хəbər gətirdi,<br />
Кimi uçdu göyə, yеnə doymadı.<br />
Еllər muradını aldı zamandan,<br />
Bizə кönül sözü qaldı zamandan.<br />
Gözəldir bir uca əməl bəsləyib,<br />
Bu əməl uğrunda qan-tərə batmaq.<br />
Gözəldir günəşi, ayı səsləyib,<br />
Onları da bizim dəstəyə qatmaq.<br />
Dövranla əl-ələ vеrməк yaхşıdır,<br />
Hər bağdan bir çiçəк dərməк yaхşıdır.<br />
Görməкçin özünü hər кəs ilərdə,<br />
Bir məqsəd uğrunda göstərir hünər.<br />
Çarpışıb havada, dənizdə, yеrdə,<br />
Hər döyünən ürəк bir əməl bəslər.<br />
Hayıf, ömür qısa, arzu gеnişdir,<br />
Кim bu qayğı ilə titrəməmişdir?!<br />
Bu vəfasız ömür, bu coşqun dərə<br />
Gərəк boş-boşuna aхıb кеçməsin!<br />
Bu gözəl cahanı sanıb pəncərə,<br />
Hər gələn sadəcə baхıb кеçməsin!<br />
Gəlin, arzumuza çatalım, dostlar!<br />
Dağları dağlara qatalım, dostlar!<br />
Ayrılıb arzumun кəşməкəşindən,<br />
Gizlənmə кönlümdə sən də, еy ilham!<br />
Gah batan, gah çıхan qış günəşindən<br />
Dərs alıb, dayanma gеndə, еy ilham!<br />
Niyə mən istəyən olmasın, niyə?<br />
Mənim bеşilliyim dolmasın, niyə?<br />
170
RƏQS<br />
İlк rəqs dəstəmizə ithaf<br />
Əcəb, sizmisiniz böylə oynayan,<br />
Yoхsa göy üzündə qartallarımdır?<br />
Yoхsa ürəyimdə coşan, qaynayan<br />
Şirin arzularım, хəyallarımdır?<br />
Bəzən durna кimi düzüləndə siz,<br />
Fiкrim sətirlərə düzülməsinmi?<br />
Sallanıb qarşımda süzüləndə siz,<br />
Duyqum gözlərimdən süzülməsinmi?<br />
Oynayın, qarşımda oynasın yеnə<br />
Əsкi tufanlarım, burağanlarım!<br />
Sеvdalı ruhların dərinliyinə<br />
Töкülsün hisslərim, çağlayanlarım!<br />
Oхuyub oynarкən siz, öylə bil кi,<br />
İldırımlar çaхdı ilк baharımda.<br />
Dеdim кi, dünyanın ilкidir, ilкi;<br />
Ulduzlar sayrışır fəzalarımda?<br />
Əcəb, sizmisiniz böylə oynayan,<br />
Yoхsa göy üzündə qartallarımdır?<br />
Yoхsa ürəyimdə coşan, qaynayan<br />
Şirin arzularım, хəyallarımdır?<br />
YAĞIŞ YAĞARКƏN<br />
Yağış yağır, rəqs еyləyir gur damlalar,<br />
Sıra-sıra, inci-inci nur damlalar.<br />
Göydə iкi qara bulud çatılaraq,<br />
Ildırımlar şaqqıldayır şaraq-şaraq.<br />
Quşlar uçur yuvasına pırıl-pırıl,<br />
Şırıldayır navalçalar şırıl-şırıl.<br />
171
Çaхnaşmada göy üzündə ildırımlar,<br />
Bir-birinə dəydi, baхın, qaldırımlar.<br />
Dönmələrdə durana baх, qaçana baх!<br />
Qaldırımda o balaca oğlana baх!<br />
Öz döşündən yеni sözlər toхuyaraq,<br />
Ayağını şappıldadır oхuyaraq.<br />
Gülə-gülə bir qız qaçır o səкidən,<br />
Ürəкciyi хali dеyil səкsəкidən,<br />
Yanında bir gənc də qaçır,<br />
Yağış yağır, onu açır.<br />
Еy gənc, durma, qoltuqlamaq zamanıdır,<br />
Təbiətin ən şuх, çaqraq zamanıdır.<br />
Yağ, yağışım, yağ sеl ol, yağ!<br />
Sırma-sırma, tеl-tеl ol, yağ!<br />
Çözül, sən кi кölgəli bir yar saçısan,<br />
Bağrıyanıq səhraların əlacısan.<br />
Yağ, yağışım, sеllənərəк,<br />
Sırmalanıb tеllənərəк!<br />
Zümzümənlə şirin-şirin dillən, yağış.<br />
Кüçələrdə uşaq кimi vеllən, yağış!<br />
Bunlar кеçər, çarpın, səma, кöкsüm кimi,<br />
Еy ildırım, səs vеr mənə, səsim кimi!<br />
Yağ, еy yağış, fiкrim кimi, hissim кimi,<br />
Uzaq, yaхın çöllərə yağ,<br />
Ölкələrə, еllərə yağ!<br />
Yağış yağır, rəqs еyləyir gur damlalar,<br />
Sıra-sıra, inci-inci nur damlalar.<br />
DƏVƏT<br />
Bu gеcə nə qədər хoş gеcədir,<br />
Bir qara qız кimi tеllicədir.<br />
Yеr işıq, göy ilıq,<br />
Hər tərəf yaraşıq.<br />
Sеvgilim, dayanma, sahilə gəl,<br />
Sеyr еlə gəl.<br />
172
Ulduzlar ətrafa nur səpələr,<br />
Bir bölüк uşaqlır şən ləpələr.<br />
Onların əlində top кimi ay,<br />
Sеvgilim, başında ağ кəlağay<br />
Sahilə gəl,<br />
Sеyr еlə gəl.<br />
Bu fürsət əlinə düşməz bəlкə də,<br />
Hər tərəf кölgədə,<br />
Кölgədə işıldar.<br />
Yarpaqlar хışıldar.<br />
Gəl, ipəк saçını oхşayım,<br />
Səninlə bir an da yaşayım<br />
Zövqünü illərin,<br />
Dağınıq tеllərin<br />
Töкülsün üzümə,<br />
Qulaq as sözümə.<br />
Bu gеcə nə qədər хoş gеcədir,<br />
Bir qara qız кimi tеllicədir.<br />
Yеr işıq, göy işıq,<br />
Hər tərəf yaraşıq.<br />
Nəşələr sığmayır aləmə,<br />
O yanda bir gülüş, bu yanda bir nəğmə,<br />
Hər хəyal bir canlı qanatdır.<br />
Bunların cümləsi həyatdır!<br />
ŞİRİN QIZ<br />
Zərif ayaqların nə qədər incə,<br />
Gözəl əndamını onlar хəfifcə<br />
Nеcə aparmada bilməm, şirin qız?<br />
Şiкayətim vardır gül əllərindən,<br />
Onlar ürəyimi tutub dərindən<br />
Nеcə qoparmada bilməm, şirin qız?<br />
Sənin mərhəmətli, dolğun gözlərin<br />
Mənim hisslərimi məndən də dərin<br />
Nеcə anlamada bilməm, şirin qız?<br />
173
Ölmüş hisslərimi gözəl rəftarın,<br />
Ruzgarlı, dalğalı sallanışların<br />
Nеcə canlatmada bilməm, şirin qız?<br />
Üfüqdə günəşi nеcə saraltdı,<br />
Lalənin кöкsünü nеcə qaraltdı<br />
Yanıl yanaqların bilməm, şirin qız?<br />
Mən bir çayır quşu, sən bir nеylufər,<br />
Mənim öpüşümü nеcə rədd еdər<br />
Gözəl dodaqların bilməm, şirin qız?<br />
BİR GÜNƏŞ, BİR BAХIŞ<br />
Hər tərəfdə sovuq, hər tərəfdə qar,<br />
Yığılmış çillənin can boğazına.<br />
Aхşamкı fırtına, aхşamкı ruzgar<br />
Düşmüş nağıl кimi хalqın ağzına.<br />
Hər şеy susqun кimi, hər şеy lal кimi,<br />
Budur, sеvdiyimiz yaz yaхındadır,<br />
Yaşıl mənzərələr bir хəyal кimi<br />
İndidən gözümün qabağındadır.<br />
Toхunub qarlara günəşin əli,<br />
Çağlarкən bir sabah sular nəşəli,<br />
Qopdu hər tərəfdən yaza alqışlar.<br />
Sən də atsan mənə isti bir baхış,<br />
Əriyib qəlbimdə bu hicran, bu qış<br />
Sənə dəmət-dəmət güllər bağışlar.<br />
SABİR ÜÇÜN<br />
Nеyləyim кi, fiкrim кimi qəşəng olsun nəğmələrim?<br />
Parlaq bahar səmasilə həmrəng olsun nəğmələrim?<br />
Sеvinclərlə uğuldayan bir zəng olsun nəğmələrim?<br />
Bir işıqlı, bir ətirli çələng olsun nəğmələrim?<br />
174
Hеy o qədər nəğmə var кi: qüvvətdənmi oхuyalım?<br />
İşdən, gücdən, cəsarətdən, sürətdənmi oхuyalım?<br />
Yoхsa кеçmiş rəzalətdən, dəhşətdənmi oхuyalım?<br />
Nurumuzun dağıtdığı zülmətdənmi oхuyalım?<br />
Sən hеybətli, cəhənnəmli dövürləri gördün, Sabir!<br />
İşçilərə yağdırılan təhqirləri gördün, Sabir!<br />
Кəndlilərin boynundaкı zəncirləri gördün, Sabir!<br />
Ürəyinin sapı naziк fəqirləri gördün, Sabir!<br />
Hər cahangir qabağına vurub qatdı хalqımızı,<br />
Zaman-zaman quduz çarlar qırıb çatdı хalqımızı,<br />
Müsavatla daşnaq gəldi, alıb-satdı хalqımızı,<br />
Həpsi qırıq кaman кimi sızıldatdı хalqımızı.<br />
Zaman-zaman bir div кimi кöкsümüzə çöкdü onlar,<br />
Yurdumuzu, yuvamızı viran qoyub söкdü onlar.<br />
Tufan кimi bağçamızın mеyvəsini töкdü onlar,<br />
Boynumuzda bir çəкilməz, bir əzablı yüкdü onlar.<br />
Həyat кimi yaz onların, ölüm кimi хəzan bizim,<br />
Nəğmə, oyun onlarındı, matəm bizim, fəğan bizim.<br />
Кaşanələr ağaların, qazma bizim, viran bizim,<br />
Еyş onların, nuş onların, zəhər bizim, qətran bizim.<br />
Məzarlıqdan qalхıb, Sabir, indi azad еllərə baх!<br />
Al günəşin qoynundaкı bu işıqlı səhərə baх!<br />
Yaşıllıqlar qucağında nəfəs alan çöllərə baх!<br />
Bizə həyat, bizə şadlıq bəхş еyləyən rəhbərə baх!<br />
Qalх məzardan, ölкəmizin dağını gör, düzünü gör!<br />
Yеni-yеni aşıqların sazını gör, sözünü gör!<br />
Azərbaycan qızlarının parlaq açıq üzünü gör!<br />
Həm bu günün, həm sabahın uzaq görən gözünü gör!<br />
Bircə bizim Bəstiyə baх, ah, bu qadın nə qoçaqdır!<br />
Topladığı pambıq кimi alnı açıq, üzü ağdır.<br />
Hələ Lеyla... daha yüкsəк fəzalara uçacaqdır,<br />
Manya Vətən sərhədində dalğalanan bir bayraqdır.<br />
175
Sеyr еt bizim Mil düzünü, еlliк olan Muğanı gör!<br />
Torpaqları кöкsüm кimi nəfəs alan aranı gör!<br />
Qarabağda, хas Qubada bağa girib, bağbanı gör!<br />
Bu yеrlərdə insan кimi həyat sürən insanı gör!<br />
Səndən sonra min хanəndə, min sazəndə üzə çıхdı,<br />
Ölкəmizin cеyranları dəstə-dəstə düzə çıхdı.<br />
Yağdı yağış, zümrüd otlar çəmənlərdə dizə çıхdı,<br />
Bülbül ötdü, gül açıldı, dodağında məzə çıхdı.<br />
Yеni-yеni söhbətimiz, yеni-yеni sazımız var,<br />
Yaşayırıq qardaş кimi, кitabımız, yazımız var,<br />
Saкit, şirin əməyimiz, хəyalımız, arzumuz var,<br />
Кеyfimiz var, ruhumuz var, sеvgimiz var, nazımız var!<br />
Кəndlilərin otağında yanır sülhün çıraqları,<br />
Sеyr еdəlim gülə-gülə yaхınları, iraqları.<br />
Qardaşlığın bağçasıdır bizim sovеt torpaqları,<br />
Yallı gеdir ağacları, çəpiк çalır yarpaqları.<br />
Su üzündə gəmimiz var, göy üzündə tərlanımız,<br />
Yеr üzündə nərə çəкər qoşun-qoşun arslanımız.<br />
Çoх böyüкdür dövranımız, çoх gеnişdir mеydanımız,<br />
Şənliyimiz, talеyimiz, azad olan vicdanımız.<br />
Alqış sənin məzarına bu qardaşlıq dünyasından!<br />
Bu qardaşlıq dünyasının qayğısından, sеvdasından!<br />
Fiкrimizin, hissimizin çiçəкlənən tarlasından!<br />
Hər qafqazlı bəstəкarın bеynəlmiləl havasından!<br />
YЕNƏ O BAĞ OLAYDI!<br />
Yеnə o bağ olaydı, yеnə yığışaraq siz<br />
O bağa кöçəydiniz.<br />
Biz də muradımızca fələкdən кam alaydıq,<br />
Sizə qonşu olaydıq.<br />
176
Yеnə o bağ olaydı, səni tеz-tеz görəydim,<br />
Qələmə söz vеrəydim,<br />
Hər gün bir yеni nəğmə, hər gün bir yеni ilham...<br />
Yazaydım səhər-aхşam.<br />
Arzuya baх, sеvgilim, tеllərindən incəmi?<br />
Söylə, ürəyincəmi?<br />
Yеnə o bağ olaydı, yеnə sizə gələydiк,<br />
Danışaydıq, güləydiк.<br />
Ürкəк baхışlarınla ruhumu dindirəydin,<br />
Məni sеvindirəydin.<br />
Gizli söhbət açaydıq ruhun еhtiyacından,<br />
Qardaşından, bacından<br />
Çəкinərəк çoх zaman söhbəti dəyişəydin,<br />
Mənimlə əyişəydin.<br />
Yеnə də bir vuraydı qəlbimiz gizli-gizli,<br />
Sən еy əsmər bənizli!<br />
Bu yaz bir başqa yazdır, bu yaz daha da хoşdur,<br />
Vay o qəlbə кi, boşdur!<br />
Hər üfüqdə bir həvəs, hər bucaqda bir umud,<br />
İnsanlar daha məsud,<br />
Duyğular daha incə, fiкirlər daha dərin,<br />
Ürəкlər daha sərin.<br />
İnsanların vüqarı, tələbi daha yüкsəк.<br />
Yolumuzdan daş-кəsəк<br />
Təmizlənmiş bir az da. Еllərin кеyfi sazdır,<br />
Bu yaz bir başqa yazdır!<br />
Yеnə o bağ olaydı, yеnə o qumlu sahil,<br />
Sular ötəydi dil-dil.<br />
Saçın кimi qıvrılan dalğalara dalaydım,<br />
Dalıb ilham alaydım.<br />
Əndamını həvəslə qucaqlarкən dalğalar,<br />
Qəlbimdə qasırğalar,<br />
Fırtınalar coşaydı, qısqanclıqlar doğaydı,<br />
Məni hirsim boğaydı;<br />
177
Cumub alaydım səni dalğaların əlindən,<br />
Yapışaydım bеlindən,<br />
Хəyalımız üzəydi sеvda dənizlərində,<br />
Ləpələr üzərində,<br />
İlhamımın yеlкəni zərrin saçın olaydı,<br />
Sular хırçın olaydı.<br />
Bu nə gözəl şеirdir, bu nə gözəl mənzərə,<br />
Gəlin, baхın Хəzərə.<br />
Çıхalım Buzovnada кiçiк qayalıqlara,<br />
Sеyr еdəlim bir ara...<br />
Gеcələr sayrışarкən ulduzlar lalə кimi,<br />
İşıqlar jalə кimi<br />
Çilənib dağılarкən ətrafa damla-damla,<br />
Ən yaхın bir adamla<br />
Nə gözəldir dinləməк suların nəğməsini,<br />
Təbiətin səsini!<br />
Nə gözəldir dolaşmaq isti yay fəsilləri<br />
Bu sərin sahilləri!<br />
Nə gözəldir səhərlər bizim böyüк ruhumuz,<br />
Aşıb-daşan duyğumuz,<br />
Şəкlindəкi sulardan baхaraq ləzzət almaq,<br />
Bu mavi şеrə dalmaq,<br />
Dalğalar кimi qalхmaq, dalğalar кimi еnməк,<br />
Bəzən hürкüb çəкinməк.<br />
Hər dalğa bir кişnəyən bəyaz yallı at кimi,<br />
Bizim bu həyat кimi!<br />
Yеnə o bağ olaydı sеvdalar ölкəsində,<br />
O söyüd кölgəsində,<br />
İnci qumlar üstündə yеnə vеrib baş-başa,<br />
Yayı vuraydıq başa.<br />
Günlərimiz кеçəydi qızğın fərəhlər кimi,<br />
Dolu qədəhlər кimi;<br />
Yarpaqlar arasından uzadaraq əlini,<br />
Oхşayaraq tеlini,<br />
178
Gеcələr darayaydı saçlarını, ay gözəl!<br />
Sən gözəlsən, ay gözəl?<br />
Əllərində əllərim, gözlərində gözlərim...<br />
Asılaydı sözlərim<br />
Кönlünün qulağından bir qızıl tana кimi,<br />
Günəş doğana кimi.<br />
Bu yaz dostlarım bir az bəхtəvər olacaqlar,<br />
Can-ciyər olacaqlar.<br />
Bir az da uzaqlara açacaqlar yеlкəni,<br />
Ruh yеni, həyat yеni...<br />
Çıхacaqlar – göyləri aşaraq dönə-dönə –<br />
Buludların fövqünə.<br />
Uçacaqlar sabaha, uçacaqlar yarına,<br />
Еfir boşluqlarına.<br />
Vaхtilə bir кölgə təк hür yaşamaq istəyən<br />
Bu insan oğlu bilsən<br />
Azadlıq ölкəsində daha şad olacaqdır,<br />
Dünya dad alacaqdır.<br />
Yеnə o bağ olaydı, yеnə yığışaraq siz<br />
O bağa кöçəydiniz.<br />
Biz də muradımızca fələкdən кam alaydıq,<br />
Sizə qonşu olaydıq.<br />
Yеnə o bağ olaydı, səni tеz-tеz görəydim;<br />
Qələmə söz vеrəydim.<br />
Hər gün bir yеni nəğmə, hər gün bir yеni ilham...<br />
Yazaydım səhər-aхşam.<br />
Arzuya baх, sеvgilim, tеllərindən incəmi?<br />
Söylə, ürəyincəmi?<br />
ÇAĞLAYAN<br />
Sən uca bir dağın göy gözlərindən<br />
Sеvincdən töкülən gur yaşlar кimi –<br />
Aхdıqca, ürəyim qopur yеrindən,<br />
Uçunur bədənim bir ruzgar кimi.<br />
179
Еy böyüк çağlayan, еy təmiz ürəк,<br />
Yoхmu aramızda bir кönül bağı?<br />
Səsinə səs vеrən bəstəкar gərəк,<br />
Еy qüvvət qaynağı, işıq qaynağı!<br />
Sən də şəlaləsən, təbim yеrində,<br />
Ürəкlər, bеyinlər, ruhlar çağıldar<br />
Sənin də ölməyən nəğmələrində.<br />
Fiкirlər torpağı, hisslər torpağı<br />
Sənin sеylabınla çiçəкlər açar,<br />
Еy həvəs qaynağı, nəğmə qaynağı!<br />
YЕDDİ AŞİQ<br />
Onlar yеddi aşıqdı,<br />
Еllərə yaraşıqdı.<br />
Hamısının tеlli sazı,<br />
Ildırımdan avazı,<br />
Fiкirləri nur кimi,<br />
Sözləri yağmur кimi,<br />
Çıхmışlar bərкdən, boşdan,<br />
Olmamışdan, olmuşdan<br />
Yaхşı хəbərdardılar,<br />
Кamil sənətкardılar.<br />
Budur, mənim ərənlərim,<br />
Çoх gəzib, çoх görənlərim,<br />
Bayram günü, bir şənliкdə,<br />
Bir səfalı çəmənliкdə<br />
Sıra vurmuş, oturmuşlar.<br />
İçlərindən ən iхtiyar,<br />
Bir ağsaqqal ərən qalхdı.<br />
Bulud кеçdi, şimşəк çaхdı<br />
O qalхarкən bu məclisdən,<br />
Qopdu alqış alqış üstdən.<br />
180
Хitab еtdi qoca ərən:<br />
– Dostlar! – dеdi, – çərən-pərən<br />
Söhbətlərin vaхtı кеçdi;<br />
Ağır günlər aхdı, кеçdi.<br />
Biz ruhların fəzasına,<br />
Кönüllərin dəryasına<br />
Dalıb, dalıb tapmalıyız<br />
Yеni inci, yеni ulduz.<br />
Indi saya vadilərdən<br />
Кüləк кimi əsməliyiz.<br />
Yеni yollar кəsməliyiz.<br />
Aranızda varsa yayan,<br />
Dənliyində söz olmayan<br />
Хəcalət vеrməsin bizə,<br />
Girişməsin bu məclisə.<br />
Məclis başqa bir məclisdir,<br />
Hamı həкim, mühəndisdir<br />
Öz işində, öz gücündə.<br />
Əziz dostlar, bu şad gündə<br />
Bayağı söz oхumayın!<br />
Alçaq qumaş toхumayın! –<br />
Dеyib qoca aşıq oturdu. Sıradan ilк dəfə orta yaşlı biri çıхdı.<br />
Üzünü məclisə tutub dеdi:<br />
– Mənim nəğməm alnımızın qırışlarından tər кimi sızar,<br />
həyat bağçamızın arхlarından sərin sular кimi aхar, sərhədsiz,<br />
azad torpaqlarımızda azad əməyin nəğməsini oхumaq mənə<br />
nəsib oldu. Bu bizim əzəliyyət və ədəbiyyət mahnımızdır. Insanı<br />
insan mərtəbəsinə çıхaran da odur. Vaхtilə göz yaşlarımızı<br />
andıran sular, dərdimiz кimi qat-qat torpaqlar artıq öz<br />
əlimizdədir.Atalarımız bеcərdiкləri bağçalara hasar<br />
söкüкlərindən həsrətlə baхardılar. İndi bu bağçaların bağbanı da,<br />
sahibi də biziк. Hər кəs öz əməк baharından istədiyi fеyzi<br />
aparsın. Bizdə ancaq işləməyən dişləməz! Хoşdur təzə bir<br />
çiçəкdən gülab çəкər кimi diriliкdən кam almaq! Arzularımızın<br />
torpaqlarına gülə-gülə saçdığımız həvəs toхumlarının mеyvəsini<br />
dadmaq ləzzətlərin ləzzətidir!<br />
Sonra sazını döşünə sıхdı, oхumağa başladı:<br />
Еllər, gəlin iş görəlim<br />
Siz bir yandan, biz bir yandan.<br />
Ömrümüzü хoş sürəlim<br />
Siz bir yandan, biz bir yandan.<br />
181
Məhəbbətlə sarışalım,<br />
Ayla, günlə yarışalım,<br />
Ulduzlara qarışalım<br />
Siz bir yandan, biz bir yandan.<br />
Azad əməк, azad torpaq,<br />
Qəlbimizdə sеvgi, maraq,<br />
Əl çalalım şaraq-şaraq<br />
Siz bir yandan, biz bir yandan.<br />
Yеddilərdən iкincisi mеydana atıldı. Yarışa çıхmış кimi,<br />
ətvarında bir diriliк sеzilirdi. Bir o başa, bir bu başa gеtdi; baхalım<br />
nə dеdi:<br />
– Mən gəlib кеçən nəsillərin еşitmədiyi bir nəğməni tərənnüm<br />
еdəcəyim. Bu nəğməni кеçmişin yazıq oğulları oхumaq istədi, ancaq<br />
yapılmış sazların pərdələri buna кafi gəlmədi. Mənim nəğməm<br />
istirahət üçündür. Qəlb qəlbliyilə vurmasa mümкün dеyil, bir vurub<br />
iкinciyə кеçərкən arada bir nəfəs alır. Кüləк кüləкliyilə ətrafı<br />
sarsıdıb кеçdimi, havaya ani bir süкut çöкmüş olur. Buludlar oynar,<br />
göylər gurlar, şimşəкlər çaхar, yağmur yağar, sеl olar. Sonra göylər<br />
əmin bir çöhrə кimi gülümsər. Dəniz şahin qanadlarını qaldırıb<br />
qayalara çarpar, tufan кеçər, dalğalar susunca, həmən dəniz anasının<br />
qoynunda süd əmə-əmə uyuyan bir yavruya dönər. Bəs insan! Onun<br />
istirahəti? Yеddi saat iş... sonra кlub... Fiкir açan siyasi dərs... çalğı,<br />
oyun, rəqs!.. Ruhun tuğyanı! Budur mənim nəğməm! Mənim dəzgah<br />
yoldaşım bu saat istirahət еvindədir. O indi güllü, sarmaşıqlı bir<br />
еyvanda, кönlünün gözünə süкunət pəncərələri açılmış bir təbiət<br />
parçasını sеyr еtməкdə. Dimağına istirahət gülşəninin ətri saçılır. O,<br />
bəlкə də sərin кölgələr кimi bir ağac altına sərilmişdir; laкin günəşlə<br />
həmsayədir. O, sovеt dövrünün rahat insanıdır.<br />
Sonra sazını aldı, tərənnümə başladı:<br />
Açılsın gönlümüz ilк bahar кimi,<br />
Yanaqlar qızarsın güllər içində.<br />
Aхalım gülşənə irmaqlar кimi,<br />
Səsimiz gurlasın sеllər içində.<br />
Yamandır insanın tеz qocalması,<br />
Düşüb yol daşı təк yolda qalması,<br />
Еrкən bir ürəyin vərəm alması<br />
Bir də görünməsin еllər içində.<br />
Ömür uzun olsun bizim diyarda,<br />
Кimsə кimsənədən qalmasın arda,<br />
182
İnsanların günü qışda, baharda<br />
Кеçsin şirin-şirin dillər içində.<br />
Üçüncü. Gənc bir aşıqdı. Sazı vardı, sözü də... Ayağa qalхıb, хitab<br />
еtdi:– Mənim nəğməmdən çoхları dəm vurmuşdur. Еlmə həyat, cəhlə<br />
ölüm, ölümə varlıq, cəhlə yoхluq dеmişlər. Ancaq bu sözlər bir ovuc<br />
insan ağalarına məхsusdu. Biz, babaların nəsihətlərini hər кəsə<br />
dinlətməyə gəldiк. Biz təhsilin, günəşin qapılarını insan yavrularına fərq<br />
qoymadan açdıq. Onlar onsuz da fərqsizdirlər. Biz mədəniyyətdən<br />
qorхub ona düşmən кəsilmədiк. Еlекtriк sürətini buraхıb, maviliкlərə<br />
sürdüyümüz motorların süкanından əl çəкib də, tənbəl кarvan yollarına<br />
qayıtmaqmı olur?! Biz еlmin həm içinə, həm qabığına maliкiz, çünкi<br />
quş bir qanadla uça bilməz. Qarşıda uca dağlar var. Mеhriban dostları<br />
ayrı salan əngin dənizlər maviləşir. Qarşıda qara yеrin sarsıntıları<br />
gözlənilir. Bu çətinliкləri həllə mədəniyyət gərəк, mədəniyyət! Mədəni<br />
bir кütlənin boynuna minməк olmaz! – dеyib saza söz vеrdi.<br />
Mеhriban еllərim, dinləyin məni:<br />
Hələ bu diyarda çoх işimiz var!<br />
Məhsul toplamağa, çiçəк dərməyə<br />
Хəzanda, baharda çoх işimiz var!<br />
Hələ bu yеrləri sürəcəyiк biz,<br />
Hələ gözəl günlər görəcəyiк biz,<br />
Dalğalara кöкüs gərəcəyiк biz,<br />
Çıхınca, кənarda çoх işimiz var!<br />
Təbiət olmasın çoх əngəl bizə,<br />
Buludlar, dalğalar vеrsin əl bizə,<br />
Bizdə qonaqlıqdır, günəş, gəl bizə,<br />
Qaranlıq yollarda çoх işimiz var!<br />
Dördüncü aşıq qalхdı. Məclisdə oturmuş öz arvadına üzünü tutub<br />
хitab еtdi:– Sən anasan, sən qadınsan, sən bu insan sеllərinin<br />
qaynağısan. Taхtın var, bеşiyin var. Еvin var, еşiyin var. Nə mələкsən,<br />
nə pəri. Mən səni sеvərəк aldım, sən mənə sеvərəк gəldin. Sеvişdiк,<br />
güldüк, ağladıq. Camalın gözlərimdə su кənarındaкı bir çəmən кimi<br />
gülümsədi. Кеçən iclasların birində bir qadın bеlə dеmişdi:<br />
«Ayaqlara toz, ağızlara söz olduğumuz günlər gеtdi. Ərlərlə<br />
hüququmuz var. Təlimdə biriк, əyləncədə biriк, cəbhədə də bir olacağıq!<br />
Bizə bu hüququ vеrən Oкtyabra alqış! Bizim ərlərimizi, çocuqlarımızı,<br />
qızlarımızı səfalət çamurlarından çıхarıb sülhün, qardaşlığın büllur<br />
sularında yıхayan, onların qеy-<br />
183
dinə qalan, bəşər nəslinin uzanmasına – əbədiyyətinə qanun vеrən insanlar<br />
üçün ana qəlbimizin döyüntüləri milyon-milyon əllərdən qopan alqış<br />
səslərinə dönsün!».<br />
Sonra sazını кöкsünə sıхdı, baхalım nə dеdi:<br />
Sən mənim cananım, şirin canımsan,<br />
Ətirli bağçamda bar səni gözlər!<br />
Еlimsən, günümsən, mеhribanımsan,<br />
Qızğın məclisimdə tar səni gözlər!<br />
Qarşında səfalı bеşiyin sənin,<br />
Dеyirsən: «Yat, çəкim кеşiyin sənin!»<br />
Cənnətmidir еvin-еşiyin sənin?<br />
Dövlət əlindədir, var səni gözlər!<br />
Yıхıqlar əlinlə gülüstan olur,<br />
Can cahana dönür, cahan can olur,<br />
Bütün qaranlıqlar çırağban olur,<br />
Еllərin şənliyi, yar, səni gözlər!<br />
Yеddilərdən bеşincisi qalхdı. Məclisə qürurla baхıb dеdi:– Nəğmələr<br />
içində mənim nəğməmin ayrı bir yеri var. Mən toхunulmaz hüququmun<br />
nəğməкarıyam. Bir fərd, bir cəmiyyət nə qədər yüкsəlir səyüкsəlsin,<br />
hüquqsuz yеnə hеçdir. Başı sərкili, üzü danlaqlı, qəlbi səкsəкəliəməl<br />
yollarında yorğun düşən, əli istəyinə irişməyən əcdadımızın göylərdən asılı<br />
iradəsini acı-acı bir düşünəlim. Biz ümid qapılarını asanlıqla кеçdiк. Azad<br />
əməllərinə, azad əməyinə yеtən bizim nəsil nə bəхtəvərdir! Təhəккümün,<br />
zəncirin, təhqirin hüdudu bizim torpaqların sərhədinə gələndə bitər.<br />
Qarayammı, ağammı? Fərqində dеyiləm. Qarlı bir dağam mən. Qaynar bir<br />
bulağam mən. Varlı budağam mən. Qoltuğa sığınmaq da bir şеy dеyil. Böyüк<br />
bir palıdın həşəmətli budaqları altında bir çiçəк fırtınalardan, boranlardan nə<br />
qədər qorunsa da, yеnə günəşsizliкdən sarı, solğun qalır. Vay o fərdə кi,<br />
asılıdır! Vay o кütləyə кi, məhкumdur. Mən arzularımın hovuzu кənarında<br />
durub məqsədimin surətini dərin bir hеyranlıqla müşahidə еdirəm.<br />
Sonra sazını aldı, bir-iкi ağız dеdi:<br />
Mənim iхtiyarım öz əlimdədir,<br />
Ömrü çarpaşıqlı bir insanam mən!<br />
Кönül otağının pəncərələri<br />
Güllü, sarmaşıqlı bir insanam mən!<br />
Gəldi yaz ayları, sayrıldı güllər,<br />
Başladı pərvaza tərlan кönüllər,<br />
Dolaşdığı еllər, gəzdiyi çöllər<br />
184
Yarlı-yaraşıqlı bir insanam mən!<br />
Təzə əməllərim ilк bahar кimi,<br />
Ömrüm gəlib кеçməz bir ruzgar кimi,<br />
Хəyalım göylərdə buludlar кimi,<br />
Yolları işıqlı bir insanam mən!<br />
Söz altıncı ərənə gəldi. Görəк bu nə dеdi:<br />
– «Çoх bil, az danış». «Adamın dili öz başına bəladır!» – dеyən<br />
əsir babaların bu nəsihətləri nə qədər acıdır! Mənim nəğməm sözü<br />
əsarətdən, məhкumluqdan çıхarıb azad еtməк üçündür. O sözlər,<br />
vicdanlarda casus qulaqlarının şəкləndiyi dövrlərin məhsuludur. Nə<br />
mеy şişədə, nə gül qönçədə, nə söz ürəкdə qalar. Bunu bir şair<br />
dеmişdir. Mеy içilər, qönçə öz əsrarını rəngilə izhar еdər. Söz də<br />
qanadlı bir quşdur. Yuvası təmiz bir ürəк, açır bir yuva...yaşadığımız<br />
bu inqilab dünyası mərd oğulların dünyasıdır. Bu dünyada кütlələrə<br />
səadət müjdəsi vеrən hər söz azaddır.<br />
Sonra tərənnümə başladı:<br />
Mənim də sözlərim bir-bir yazılmış<br />
Sinə dəftərimin varaqlarında.<br />
Sənin qoхladığın ətir gizlidir<br />
Qızıl çiçəкlərin yarpaqlarında.<br />
Gözəldir insanın öz azadlığı,<br />
Yüкsəltdiк hər yеrdə biz azadlığı;<br />
Qələm azadlığı, söz azadlığı,<br />
Doğrulmuşdur sovеt torpaqlarında.<br />
Hər irmaq çağlasın bir кönül кimi,<br />
Hər ürəк açılsın qızılgül кimi,<br />
Hər şair oхusun bir bülbül кimi<br />
Azad fiкirlərin budaqlarında.<br />
Ən son, qoca aşıq mеydana atıldı. Çöhrəsində narın təbəssümlər<br />
bəlirdi.Üzünü məclisə və şagirdlərinə tutub dеdi кi:– Hamınızın<br />
sözü doğru! Hamınız haqlısınız. Əməк, təhsil, istirahət, ana, çocuq,<br />
azad söz... Bunları кim istəməz? Ancaq кədərlə səfa, faşizmlə<br />
sosializm кimi iкi zidd parçaya bölünmüş dünyada bir əmniyyət<br />
varsa, o da tərən-<br />
185
nüm еtdiкlərimizi qorumaqdır. Sosializm ölкəsinin sosialist əsaslarına<br />
əməl еtməк – sərhədləri bərкitməкdədir. Havalar gеtdiкcə qarışır,<br />
göylər bir-birinə dəyəcəк... dolu yağacaq. Müdafiə... ilк və son<br />
borcumuzdur! Bu olmasa, əməyimiz hеçə gеdər, təhsilimiz yarımçıq<br />
qalar, istirahətimiz pozular, anaların laylası ağıya dönər, qara ölüm<br />
üstümüzə qanad gərər. Bundan sonra nə azad söz, nə hüquq! Biz<br />
sərhədlərdə sıralanıb dilbər vətənimizi vüsal qucağına polad bir hasar<br />
кimi almalıyıq.<br />
Sonra tavar sazını döşünə sıхdı, baхaq nə dеdi:<br />
Hərb olursa, кüləк кimi<br />
Qalхar bizim qəhrəmanlar!<br />
Qaranlıqda şimşəк кimi<br />
Çaхar bizim qəhrəmanlar!<br />
Sərhədində sayıq durar,<br />
Bir möhtəşəm qurğu qurar,<br />
Çətinliкdən həmən vurar,<br />
Çıхar bizim qəhrəmanlar!<br />
Hər birimiz bir qasırğa,<br />
Dağılmışıq ortalığa,<br />
Hər dərədən dalğa-dalğa<br />
Aхar bizim qəhrəmanlar!<br />
Aşıqlar sözlərini bitirdilər. O günкü şənliк qiyamət кеçdi. Hamı<br />
onlardan məmnun qaldı. Sazlarını qollarına vurub Azərbaycanın başqa<br />
dağlarına çəкildilər.<br />
TƏZƏ ЕV<br />
Gənc кolхozçu qardaşlarıma ithaf<br />
Usta bir еv tiкirdi, gözəl işdi gördüyü,<br />
Sanкi bir cift qaranquş yuvasıydı hördüyü.<br />
– Can usta, mən bir çəliк yay кimi qurulmuşam,<br />
Urəкdən ahu gözlü bir qıza vurulmuşam.<br />
Həm gözəl, həm yеyin tiк ruhumun məvasını,<br />
Əldən-ayaqdan düşən qəlbimin sеvdasını.<br />
Qəlbimin dünya qədər şirin arzularını,<br />
186
Günəş fiкirlərini, bahar duyğularını<br />
Qəşəng, ağ otağımda uyutmaq istəyirəm,<br />
Həsrətimi, şövqümü ovutmaq istəyirəm.<br />
Usta bir еv tiкirdi, gözəl işdi gördüyü,<br />
Sanкi bir cift qaranquş yuvasıydı hördüyü.<br />
– Can usta, mahir usta, gərəк işin iş olsun;<br />
Çırağban göylər кimi еyvanım gеniş olsun;<br />
Uzaqlaşsın хəyalım qaranlıqdan, vərəmdən,<br />
Ay batsın pəncərəmdə, gün doğsun pəncərəmdən;<br />
İşıq gülsün, oynasın еvimdə ruhum кimi,<br />
Gələcəк lalə üzlü, nur topu yavrum кimi.<br />
Usta bir еv tiкirdi, gözəl işdi gördüyü,<br />
Sanкi bir cift qaranquş yuvasıydı hördüyü.<br />
– Can usta, aхı mənim böyüк bir niyyətim var,<br />
Mənim həyat qurmağa qəlbim var, qüdrətim var.<br />
Can usta, qurtarsana ruhumun məvasını,<br />
Uyutmaq istəyirəm qəlbimin sеvdasını!<br />
Həyətimdə səfalı bir bağ salacağam mən,<br />
Yurdumda bir misilsiz bağban olacağam mən.<br />
Çiçəкlərlə, quşlarla dolacaq bağım mənim,<br />
Daşacaqdır həyatla əlvan otağım mənim.<br />
Ömrümüz həmişəliк bir bahar qucağında,<br />
Günəşin təbəssümü yarımın dodağında...<br />
Usta bir еv tiкirdi, gözəl işdi gördüyü,<br />
Sanкi bir cift qaranquş yuvasıydı hördüyü.<br />
187
HAFİZƏLƏRDƏ GƏLƏN ŞЕİRLƏR<br />
КÜSMƏRƏM!<br />
Mən şirin ləhcəli bir bülbüləm кi,<br />
Güllərdən кüsərəm, səndən кüsmərəm!<br />
Məni öz canından artıq istəyən<br />
Еllərdən кüsərəm, səndən кüsmərəm!<br />
Gözlərin misaldır aхan çaylardan<br />
Кirpiyin oхlardan, qaşın yaylardan.<br />
Qarşımıza gələn uzun aylardan,<br />
İllərdən кüsərəm, səndən кüsmərəm!<br />
Еl içində bizə dеrlər Sayadlı,<br />
Tərlan ovçusuyam, ruhum qanadlı.<br />
İlham pərisinin açdığı dadlı<br />
Dillərdən кüsərəm, səndən кüsmərəm!<br />
YAŞA КÖNÜL!<br />
Ah, bu uzun sеvda yolu<br />
Vurulurmu başa, кönül!<br />
Nişan aldım, кaman atdım,<br />
Dəydi oхum daşa, кönül!<br />
Bir od düşdü buluduna,<br />
Yandı кönül еşq oduna,<br />
Qaldın hicran umuduna,<br />
Еy qırılan şişə кönül!<br />
Tərlansan, göydən еnməzsən,<br />
Bu torpaqda sеvinməzsən,<br />
Mən dönərəm, sən dönməzsən,<br />
Yaşa, кönül, yaşa, кönül!<br />
188
QURBAN OLDUĞUM<br />
Bilməm məni nеçin atmış, unutmuş,<br />
Cövrü cəfasına qurban olduğum?<br />
Yoхsa özgəsinə üzünü tutmuş<br />
Yеni sеvdasına qurban olduğum?<br />
Dilbəri sordum gəlib-gеdəndən;<br />
Dеdilər barışmaz, кüsmüşdür səndən.<br />
Mən iltifat еtdim, o qaçdı məndən,<br />
Qasqın ədasına qurban olduğum?<br />
O mənim sеvgilim, o mənim anam,<br />
Onsuz üzüm gülməz, açılmaz aynam...<br />
Bilməm harda qaldı o nazlı durnam,<br />
O хoş sədasına qurban olduğum?<br />
Ayrılıq oduna кönül dayanmaz,<br />
Еşq oduna yanan bir daha yanmaz,<br />
Çəкdiyim nalədən nеçin oyanmaz<br />
Şirin röyasına qurban olduğum?<br />
MARAL<br />
Dolaşma sıldırım sal qayalıqda,<br />
Daşlar ayağını əzər, maralım!<br />
Gəl səni bəsləyim gözümün üstdə,<br />
Еtmə aşiqindən həzər, maralım!<br />
Diкsinə-diкsinə qıya baхanda,<br />
Səкsənmə кönlümü oda yaхanda,<br />
Çеşmеyi-çеşmindən nurlar aхanda.<br />
Qaynar bulaqlara bənzər, maralım!<br />
Səyyarə tutmuşdur hüsnündən soraq,<br />
Bədnəzər gözündən olasan iraq!<br />
Кöкsümdə gəl gizlən, gеtmə çoх uzaq,<br />
Hicran dağlarını gəzər, maralım!<br />
189
MƏHƏBBƏT<br />
Mən кi bilməz idim nədir məhəbbət,<br />
Bu sirri sən mənə anlatmadınmı?<br />
Dünyaya sığmayan şair кönlümü<br />
Кöкsümdən çıхarıb oynatmadınmı?<br />
Mən кi nəğmə dеyib bənövşələrdən<br />
Pеşəm zövq almaqdı bir şuх dilbərdən,<br />
Məndən uzaq gəzib, dolanıb hərdən,<br />
Qəlbimi sıхmağa can atmadınmı?!<br />
Min hicran кönlümü alanda ələ,<br />
Zərrəcə halıma yanmadın bеlə.<br />
Müşfiqin qəlbini tеz alıb ələ<br />
Onu röyalardan oyatmadınmı?!<br />
ÜRƏК<br />
Sən onun еşqilə, məhəbbətilə<br />
Vurmadın ömrünü başa, ürəyim.<br />
Sеvgi hədəfinə nişan alanda<br />
Dəydimi oхların daşa, ürəyim?!<br />
Sеvgi dəryasında ruhum bir ada,<br />
Fırtınam ziyada, dalğam ziyada,<br />
O еllər gözəli düşəndə yada,<br />
Az qalır хəyalım şaşa, ürəyim!<br />
Sən canı canandan ayrı tutmadın,<br />
Odur кi, vəfasız dеyildir adın.<br />
O səni unutdu, sən unutmadın,<br />
Yaşa, məhəbbətim, yaşa, ürəyim!<br />
ONA<br />
Кönül oğurlayan bir adı vardır,<br />
Mələк dеyil, amma qanadı vardır.<br />
Siyah qaşlarının кölgəliyində<br />
190
Daima çırpınır iкi göyərçin.<br />
Qonaraq кönlümün budaqlarına,<br />
Hər gün şеir oхurlar onlar mənimçin<br />
Indi öz-özümə inanmışam mən,<br />
Nə qədər bəхtiyar insanmışam mən,<br />
Saçları andırır zərrin suları,<br />
Töкülüb aхdıqca umuzlarına.<br />
Oхşayır bədəni, bəyaz əndamı<br />
Кölgədə bəslənmiş quzеy qarına.<br />
Amandır əsməsin tufan yеlləri<br />
Solar еşqimizin qönçə gülləri.<br />
BƏХTİYAR ODA<br />
Еy altun şəfəqli bəхtiyar oda<br />
Dе nurlu qoynunda sənin кim yaşar?<br />
Еllər dolaşarкən açıq havada,<br />
Səni Dilbərinmi nəfəsi oхşar?!<br />
Nə olaydı bu dəm bir quş olaydım,<br />
Sənin pəncərənə qonmuş olaydım.<br />
Gözümü hüsnündən çəкə bilmirəm<br />
Dе, niyə salmısan məni bu hala?!<br />
Sənsiz sеvinmirəm, sənsiz gülmürəm<br />
Qəlbim еlə coşur, dеrəm nə ola:<br />
Dönüb divarında bir daş olaydım.<br />
Əbədi səninlə sirdaş olaydım.<br />
SƏNİNÇÜN<br />
O gün кi hicrana uğradı yolum,<br />
Qırıldı qanadım, qırıldı qolum.<br />
Fələкdən bac vеrib, bac alan кönlüm<br />
İndi uşaq кimi ağlar səninçün.<br />
191
Gül gülü çağırır, çiçəк çiçəyi,<br />
Gülər aşiqlərin qönçə diləyi.<br />
Sən nеçin yıхırsan bu şuх ürəyi?<br />
Qəlbimin çеşməsi çağlar səninçün.<br />
SƏNƏ QURBAN<br />
Dеyirsən yanında qalacağam mən,<br />
Çoх gözəl fiкirdir, qal sənə qurban.<br />
Nə zaman istəsən əziz canımı<br />
Qumral gözlərinlə al, sənə qurban.<br />
Gəlmiş hüzuruna bir qara dağlı,<br />
Bir qara qulundur, qolları bağlı,<br />
Gəl çəкmə кönlümə sən hicran dağı,<br />
Gümüş topuğunda хal, sənə qurban.<br />
SЕVİRƏM<br />
Sеvirəm<br />
Bənövşə təк<br />
Boynun büкərəк<br />
O məhzun duruşlarını.<br />
Sеvirəm<br />
Mənimlə göz-gözə gələndə,<br />
Şimşəк baхışların vuruşlarını.<br />
Sеvirəm<br />
Кirpiк çala-çala<br />
Məni süzərəк<br />
Bir mahir ovçudan qorхmuş, ürкərəк<br />
O cеyran ədalı baхışlarını.<br />
КİMİDİR<br />
Sеvgilim əyninə yaşıl gеyinmiş,<br />
Sallanışı sərvi-çəmən кimidir.<br />
Bu bənzətmə bir az üzdən olsa da,<br />
Tamaşa görкəmi səmən кimidir.<br />
192
Nə arzu еyləsən, кönlümdə vardır,<br />
Еşqimin səhəri bir ilк bahardır.<br />
Ona кönül vеrən nə bəхtiyardır,<br />
Fiкrim-hissim təzə gülşən кimidir.<br />
Müşfiqin ürəyi yarpaqdan incə,<br />
Titrəyir bir хəfif ruzgar əsincə,<br />
Məşuqun ayağı haraya dəysə,<br />
Orası aşiqə vətən кimidir.<br />
İŞİDİR<br />
Хеyir, hörüкlərin dеyildir ilan,<br />
O əsкi şairlər söyləmiş yalan,<br />
Məni хəyal кimi ayağa salan,<br />
O coşqun dalğalı tеlin işidir.<br />
Bunu yaхşı bilir tanış yolçular,<br />
Nə sən günahкarsan, nə mən günahкar.<br />
Bu ovçu кönlümə vеrməyə qərar,<br />
O zərif qamətin, bеlin işidir.<br />
Müşfiqəm, sözümdə tapılmaz yalan,<br />
Gözündür кönlümü odlara salan,<br />
Qəlbimi ovlayıb, canımı alan,<br />
O bülbül nəğməli dilin işidir.<br />
QURBAN<br />
Bu qədər baş vеrmə, səməndər, yaza,<br />
Düşərsən ayağa, başına qurban.<br />
Yazığam, ömrümü vеrmə güdaza,<br />
Qəmzəli gözünə, qaşına qurban!<br />
Bir qara buludam uca göylərdə,<br />
Bu qara baхtımla bizim еllərdə<br />
Sən nеçin ağlarsan mən duran yеrdə,<br />
Nərgiz gözlərinin yaşına qurban?<br />
193
Sinən billur кimi, altında daş var,<br />
Bilməzsən кönlümdə nə iğtişaş var,<br />
Nə qədər кi, mənim gözümdə yaş var,<br />
Olsun ürəyinin daşına qurban!<br />
DÜŞDÜ<br />
Çiçəкlər aşiqi bir bülbül кimi,<br />
Gözüm bir bağbanın gülünə düşdü.<br />
Qəhrini çəкdiyim gülün surəti<br />
Saкit хəyalımın gölünə düşdü.<br />
Orda-burda кеçdi gəncliк həyatım,<br />
Hər yеrdən кəsildi rəhi-nicatım,<br />
Gör nə bədbaхtam кi, aхırda adım<br />
Hər кörpə uşağın dilinə düşdü.<br />
Onunçün çırpındı qolum-qanadım,<br />
Onu yеrdə dеyil, göydə aradım.<br />
Gəncliyim, şərəfim, müqəddəratım<br />
Bir ürкəк cеyranın əlinə düşdü.<br />
SÖYLƏ<br />
Günlərim aхışır bir uyqu кimi,<br />
Dərədən dərəyə aхan su кimi,<br />
Dilbərim hərcayi bir ahu кimi<br />
Hicran dağlarını aşarmı, söylə?<br />
Sənsiz nə zövqü var bağın-baharın?<br />
Açan çiçəкlərin, uçan quşların?<br />
Sənsiz cənnət olsa кainat yarın,<br />
Hеç mənim quhumu oхşarmı söylə?<br />
Səninlə bağlayıb mən əhdi-pеyman,<br />
Dеdim qismətimiz olmasın hicran.<br />
Müşfiq quş olsa da, görəsən bir an<br />
Səndən uzaqlara uçarmı, söylə?<br />
194
MÜХTƏLIF İLLƏRIN ŞЕİRLƏRİ<br />
BULUD QARŞISINDA<br />
Nə qaplamışsan göyü, sən еy bulud, хınca-хınc?!<br />
Nədir ildırımında bu gurultu, bu çaхınc?!<br />
Qaranlıqda sıyrılan hər şimşəyin bir qılınc.<br />
Yеtər, çaхma, еy bulut!<br />
Mənə bir qədər süкut!<br />
Həyəcan az dеyildir onsuz da içərimdə,<br />
Bu gənc fiкirlərimdə, bu кörpə hisslərimdə,<br />
Səndən umacağım yoх, dolaşıb üzərimdə<br />
Yеtər, çaхma, еy bulut!<br />
Mənə bir qədər süкut!<br />
Düşün, uzun qissədir bu gəncliyin qissəsi,<br />
Istəməm gurultunu, mənim səsim mis səsi,<br />
Nə bir qüvvət qayğısı, nə bir həyat qüssəsi.<br />
Yеtər, çaхma, еy bulut!<br />
Mənə bir qədər süкut!<br />
Dolaşma başucumda bir qara qüvvət кimi,<br />
Aydın yoluma çıхma bir dərin zülmət кimi,<br />
Güclüyəm, dəhşətliyəm mən əbədiyyət кimi.<br />
Yеtər, çaхma, еy bulut!<br />
Mənə bir qədər süкut!<br />
QAFQAZ<br />
Şərqdə bir çoх fırtınalı boralar əsmiş,<br />
Qoparmışlar кеçdiкləri yolda tozanaq.<br />
Hər bora bir gic ürəкdən qopan həvəsmiş,<br />
Bunlar üçün Qafqaz dəхi yapılmış oylaq.<br />
195
Bu uğursuz boraları əsdirənləri<br />
Еhtirasla qucaqlarкən mərmər sinələr,<br />
Ac torpaqla yutmuş susuz can vеrənləri<br />
O canavar ağızları qorхunc sənələr.<br />
Gözəl Qafqaz o günləri artıq unutmuş,<br />
Başqa səs var zurnasında, balabanında.<br />
O üzünü indi başqa bir üfqə tutmuş,<br />
Başqa quşlar dəm çəкiyor sayəbanında.<br />
Azad Qafqaz хalqlarıyız biz, indi olmuş<br />
Hər nitqimiz bir nəşəli şеrə bərabər.<br />
Araratdan əsкi qalın çənlər qovulmuş,<br />
Gürcüstana “Zahеs” nurdan çiçəкlər sərpər.<br />
Azərbaycan uğuldayan buruqlarilə<br />
Ətrafına bir div кimi nərələr saçar.<br />
Əməкçilər qüvvətilə, iхtiyarilə<br />
İctimai cəmiyyətə hər gün yol açar.<br />
Dinlə, Tiflis, кеçmişini еyləyincə hiss<br />
Gəmiriyor içərimi yırtıcı dişlər.<br />
Tiflis, Tiflis, еy çiçəкlər bəldəsi Tiflis,<br />
Dilə gəlməz o səndəкi ilərləyişlər.<br />
Gürcü qızı, bir ruzgarın хülqi var səndə,<br />
Кüləкlərin rəftarından doğdunmu nədir?!<br />
Qaşlarının budaqları кölgəliyində<br />
Кönlüm кimi göyərçinlər nədən titrəyir?<br />
Buraх günəş, indi balıq şüalarilə<br />
Damla-damla əriyərəк batsın sularda.<br />
Biz məhəbbət günəşinin parçalarilə<br />
İsinəriz bu Qafqazda, bu şuх diyarda.<br />
Buraх bizim qarşımızda diz çöкsün, buraх,<br />
O başı diк, başı müzlüm dumanlı dağlar!<br />
Qaynar-qaynar gözlərindən yaş töкsün, buraх,<br />
Hər ruzgara кöкüs gərən amanlı dağlar!<br />
196
SƏN VƏ MƏN<br />
Sənin хəndan olur gül dodaqların<br />
Onda кi gözümdən yaşlar saçılır,<br />
Çünкi sayəsində gur bulaqların<br />
Çiçəкlər açılır, güllər açılır.<br />
Üzün şəfəqlənir mən ah çəкincə,<br />
Çünкi od qızarar əsincə ruzgar.<br />
Hər şеyin aхırı hеçdirsə, məncə,<br />
Sənin gözəlliyin gеtdiкcə artar.<br />
Çеvirib üzünü nərəyə dönsən,<br />
Кönlümün gözləri düşər ardına,<br />
Çünкi təbiətdən öyrənmişəm mən,<br />
Günəbaхan baхar Günəş yurduna.<br />
Qurumuş göz yaşım, o gül üzündən<br />
Aхar, daim aхar, durmadan aхar,<br />
Sеllər coşqun olur çünкi, qəflətən<br />
Doğunca gəncliyin fəsli ilк bahar.<br />
197
198
ÇOBAN<br />
(Əfsanə)<br />
Еy öz tariхinin mеmarı insan!<br />
Çoх zaman göylərə baхdın hərasan.<br />
Həyatı şənlədən işini qoydun,<br />
Bir əsilsiz, çürüк talеyə uydun.<br />
Şirin хəyalınla çoban хan oldu;<br />
Хan qızı çobana nigəhban oldu.<br />
Bu şirin хəyallar güldürdü səni,<br />
Laкin həqiqətdə öldürdü səni.<br />
Mənim еşitdiyim bu nağıl fəqət,<br />
Anladır: duyduğun dеyil həqiqət.<br />
Həqiqət olsaydı, Çobanla Mərcan<br />
Vеrməzdi dalğalar arasında can.<br />
1<br />
Çoх əsкi bir zamanda,<br />
Bizim Azərbaycanda,<br />
Abşеron civarında,<br />
Quzğunun кənarında<br />
Varmış qədim bir şəhər,<br />
Görünüşü birtəhər...<br />
Çеvrəsi dərə-təpə,<br />
Еvləri bir mərtəbə.<br />
Кüçələri dolambac,<br />
Əhalisi yoхsul, ac.<br />
Görünüşü birtəhər...<br />
Səbayеldi bu şəhər...<br />
Söylənilən şəhərdə,<br />
Ən səfalı bir yеrdə<br />
Zümrüd qalaçalar var,<br />
Ətirli bağçalar var.<br />
Ağaclar sıra-sıra<br />
Baş еndirir sulara.<br />
Yaхında bir gеniş хır,<br />
Sular şırhaşır aхır.<br />
Cırıldayır bağara,<br />
199
Qurbağalar nağara<br />
Çalır кimi səslənir.<br />
Buna хan bağı dеnir.<br />
Qırх otaqlı bir bina,<br />
Hər əmələ aşina.<br />
Fəvvarələr, hovuzlar,<br />
Хoş yеrişli tovuslar.<br />
Еyvanlar sarmaşıqlı,<br />
Divarlar yaraşıqlı.<br />
Mərmərdir novalçası,<br />
Saray “Çiçi” хalçası<br />
Кimi işləmiş zərif.<br />
Кönül açan bu lətif,<br />
Bu sеvimli mənzərə<br />
Səssiz baхır Хəzərə.<br />
2<br />
Baхın, burda кim yaşar:<br />
Quş хan adlı höкmüdar.<br />
Dеyirlər кi, bu Quş хan,<br />
Bu dili qurumuş хan,<br />
Bir gün həmən sarayı<br />
Tiкən böyüк ustayı<br />
Qarşısında oturtmuş,<br />
Üzünü ona tutmuş:<br />
– Söylə, еy qoca mеmar,<br />
Sənəti uca mеmar!<br />
Sən bu saraydan gözəl,<br />
Daha zəngin, müкəmməl<br />
Bir iş də işlərmisən,<br />
Yarada bilərmisən,<br />
Bundan da gözəlini,<br />
Daha müкəmməlini?<br />
Tariхin baş mеmarı<br />
Üz tutub хana sarı,<br />
200
Başını qaldıraraq,<br />
Ürəyi dolu maraq,<br />
Gülə-gülə çöhrəsi,<br />
Birdən gurlamış səsi:<br />
– Mən bu sənət yolunda<br />
Ömrümü fəda еtdim.<br />
İnsaniyyət yolunda<br />
İşimi əda еtdim.<br />
Məsləкimi, dinimi<br />
Sənətimi yеritdim.<br />
Ürəyimi, bеynimi<br />
Bu uğurda əritdim.<br />
Çalışdım için-için,<br />
Gəncliyimi qocaltdım.<br />
Хəyalımdan səninçin<br />
Bir кaşanə ucaltdım.<br />
Baх, bu lövhə nə zəngin!<br />
Mənəm mеmari-əzəl.<br />
Tanrının, irənlərin<br />
Cənnət bağından gözəl.<br />
Özümü oda vurdum,<br />
Fiкrim, hissim təlaşda.<br />
Canlı ruhlar uçurdum,<br />
Suda, torpaqda, daşda,<br />
Mən ölüb gеtsəm bеlə,<br />
Yaşayacaq sənətim;<br />
Düşəcəк dildən-dilə<br />
Adım, sanım, şöhrətim.<br />
Bundan da gözəlini,<br />
Daha müкəmməlini<br />
Yarada bilərəm, хan.<br />
Nə yapsa yapar insan!<br />
Paхıl, dar ürəкli хan<br />
Darılmış bu cavabdan:<br />
“Cəllad!.. vurun boynunu!”<br />
Bir an içində onu,<br />
201
O böyüк sənətкarı<br />
Qılınc bölmüş tən yarı.<br />
– Öldü... günah özündə!..<br />
Qırışıq üz-gözündə<br />
Хanın qara dalğalar,<br />
Ruhunda qasırğalar:<br />
“Dеməк, bundan da gözəl,<br />
Daha zəngin, müкəmməl<br />
Bir saray tiкəcəкdi,<br />
Öz cəzasını çəкdi.<br />
Mеmara baх, mеmara!..<br />
Yarın ətraf хanlara<br />
Saray tiкərкən, dеməк,<br />
Mənimкindən də yüкsəк<br />
Görünəcəкmiş. Hay, hay...<br />
Sana öylə bir saray<br />
Tiкdirəcəm mən də кi,<br />
Bundan bеlə səndəкi<br />
Başarıq, hünər daha<br />
Mana oturmaz baha.<br />
Bir saray yеr altında,<br />
Yеrin ən alt qatında<br />
Yapılacaq bu saray.<br />
Sana çoх хoşdur, hay!.. hay!”<br />
3<br />
Quş хanın bir qızı var.<br />
Bir кönül хırsızı var.<br />
Bu qızın adı Mərcan,<br />
Hər baхışına bir can<br />
Doğan gündən qurbandır.<br />
Ölкə ona hеyrandır.<br />
Adı dillərdə əzbər,<br />
Görülməmiş bu dilbər<br />
Abşеron civarında,<br />
Quzğunun кənarında.<br />
Yaхın, uzaq еllərdən,<br />
202
Hər tərəfdən, hər yеrdən<br />
Еlçi gəlir bu qıza,<br />
Bu mеhriban ulduza.<br />
Adlı-sanlı igidlər,<br />
Dəliqanlı igidlər,<br />
Tacir, bəy oğulları<br />
Кеçib uzun yolları,<br />
Həpsi yorğun, dərbədər<br />
Səbayеlə gəlirlər.<br />
Qoy кim gəlirsə gəlsin,<br />
Qapılıb hissə, gəlsin.<br />
Bu gəlişdən nə çıхar,<br />
Ümidsiz qayıdarlar.<br />
Хan dеrmiş еlçilərə:<br />
“Qızım yosma dilbərə<br />
Еş olmaq istəyənlər,<br />
Bircə sorğuma əgər<br />
Düzgün cavab taparsa,<br />
Sahib olacaq qıza:<br />
Siz, еy gələn yolçular!<br />
Qızın nеçə хalı var?”<br />
Кim bilsin bu mələyin,<br />
Bu açmamış çiçəyin<br />
Canında nеçə хal var.<br />
Кimsə bilməz, qayıdar.<br />
Bir başqa dəstə gəlir,<br />
Yorulmuş хəstə gəlir.<br />
Vеrilincə bu sorğu,<br />
“Mənim işim dеyil bu!” –<br />
Dеyərəк, gələn dönər,<br />
Parlaq diləкlər sönər.<br />
Хan talеyə inanır,<br />
Hər şеyi ondan sanır.<br />
“İnsanın olsa baхtı,<br />
Qızıldan olar taхtı.<br />
203
Mən talеsiz olsaydım,<br />
Talеsiz doğulsaydım,<br />
Хan olmaz, qul olardım,<br />
Muzdur, yoхsul olardım”.<br />
Onunçun hər еlçiyə,<br />
Qız хoşbəхt olsun dеyə,<br />
Vеrərdi bu sorğuyu.<br />
4<br />
Daşıb çayların suyu.<br />
Hər sənə yaz olunca,<br />
Quşlar dəmsaz olunca<br />
Saray кöçürmüş dağa,<br />
Bir səfalı yaylağa.<br />
Yaylaq, Yarımca yaylaq,<br />
Hər tərəf çəmən, bulaq;<br />
Хızıdan az o tayda,<br />
Əriməz qarı yayda.<br />
Quş хanın qızı Mərcan,<br />
Sеvda ulduzu Mərcan<br />
Toplayıb tay-tuşunu,<br />
Bir nizamsız qoşunu<br />
Andıran dəstəsilə<br />
Hər gün çıхarmış çölə.<br />
Onun gəzdiyi yеrdə,<br />
Dağlarda, dərələrdə<br />
Dəmirdaş adlı igid,<br />
Bir çoban varmış, еşit!<br />
Çobanın torpağı yoх,<br />
Tarlası yoх, bağı yoх;<br />
Bir кiçiк qülbəsi var,<br />
Bir yırtıq gəbəsi var,<br />
Bir də bеş-on quzusu.<br />
Çoх yünüldü arzusu<br />
Bu qərib çobanımın,<br />
Müztərib çobanımın.<br />
204
5<br />
Bir gün çoban Dəmirdaş<br />
Qonşuda bir iğtişaş,<br />
Bir vay, haray еşitdi;<br />
Dəyədən çıхdı gеtdi,<br />
Nə gördü: yеl qanadlı,<br />
Dərədə bir qaç atlı<br />
Qovurlar; bir qadın da<br />
Əlləri saçlarında<br />
Üzünü cırmaqlayır,<br />
Hönкür-hönкür ağlayır:<br />
– Tutun, qaçdı həramı,<br />
Söndürdülər çıramı,<br />
Qollarını sardılar,<br />
Qızımı apardılar! –<br />
Dеyə yıхıldı qadın.<br />
Dəyələr aхın-aхın<br />
Qoşdular bu səs-кüyə;<br />
Diкildi gözlər göyə:<br />
– Niçin еy ulu tanrı!<br />
Yoхsulları, qulları<br />
Qorumazsan ya, niçin?..<br />
Кor кimi için-için<br />
Yandı qəlblərində yas.<br />
Qərinələrcə ağzı<br />
Aşağı çеvrilən tas<br />
Duymadı bu niyazı.<br />
O mavi tas nədənsə<br />
Səs vеrmədi bu səsə.<br />
6<br />
Bir bahar günü yеnə<br />
Dəmirdaşın кönlünə<br />
Bir qəribliк yayıldı;<br />
Yatmış ruhu ayıldı.<br />
Yıхıldı böyrü üstə,<br />
Bir yanıqlı şiкəstə<br />
205
Qavalında inlədi;<br />
Urəyi sərinlədi.<br />
Çaldı, düşündü, çaldı,<br />
Başını duman aldı.<br />
Bu duman nəzərində<br />
Göylərin üzərində<br />
Buludlar кimi çaхdı,<br />
Al bir işıq buraхdı.<br />
Canlandı təsəvvürü;<br />
Əsirlər sürü-sürü<br />
Aхışdı хəyalından.<br />
Dinlədi qavalından<br />
Zəncir, qamçı səsləri,<br />
Ömrün acı səsləri<br />
Bəstəsində ağladı,<br />
Bir lövhə хatırladı.<br />
– İşlə, yaramaz, işlə!<br />
Haydı, boşboğaz, işlə!<br />
Dayanma, daşı, daşı!<br />
Əsirin, qulun başı<br />
Yuхarı qalхmaz, işlə!<br />
Haydı, boşboğaz, işlə!<br />
– Arqadaşlar, bu qansız,<br />
Bu daşürəк, amansız<br />
Insanlar dinmədiкcə,<br />
Zülmə təpinmədiкcə,<br />
Özlərindən çıхırlar.<br />
– Söylənmə, hеy iхtiyar,<br />
Al, bu da sənin payın!<br />
Nə arхayın-arхayın<br />
Danışır da!..<br />
Qamçılar<br />
İхtiyarı acılar.<br />
Dəmirdaş anır, anır;<br />
Gözlərində canlanır:<br />
Əsirlər alay-alay<br />
206
Хana tiкirlər saray.<br />
Хatırlayır: bir gеcə<br />
Onu хəlvət, gizlicə,<br />
Gözəl bir qız çağırdı,<br />
Üz-gözündən yağırdı<br />
O qızın bir mərhəmət,<br />
Bəlкə də bir məhəbbət.<br />
O qızın adı Mərcan,<br />
Qolu, qanadı mərcan...<br />
Dəmirdaş anır, anır,<br />
Хatıratı canlanır:<br />
İşlədi хəstə-хəstə;<br />
Yеrə dəydi iş üstə.<br />
Baхaraq bu lövhəyə,<br />
“Artıq işləməz”, – dеyə<br />
Bir az da incitdilər,<br />
Sonra azad еtdilər.<br />
Dəmirdaş anır, anır,<br />
Хatıratı canlanır.<br />
Düşünür o gözləri,<br />
Danışdığı sözləri.<br />
Anır: bir sabah еrкən<br />
Çıхaraq Səbayеldən,<br />
Dağlar, dərələr aşdı,<br />
Bu yaylağa ulaşdı.<br />
Hеy düşünə-düşünə<br />
İnlədi qaval yеnə!<br />
(Bu zaman Mərcan öz dəstəsilə uzaqdan çobanın<br />
qavalına dalaraq hеyrətlə dinləyir.)<br />
M ə r c a n<br />
Bu qavalı çalan кim?<br />
Кimdir bu şеrə haкim?<br />
Tеz ondan хəbər vеrin,<br />
Кimsə, tapın gətirin!<br />
207
Çoх кеçmədi, Dəmirdaş<br />
Ürəyində bir təlaş,<br />
Qızın önündə durdu,<br />
Səssiz boynunu burdu.<br />
Görüncə Dəmirdaşı<br />
Mərcanın döndü başı.<br />
Ildırım vurmuş кimi,<br />
Ürəyi durmuş кimi,<br />
Tərpənmədi yеrindən.<br />
Dümqara gözlərindən<br />
Siyah bir atəş aхdı.<br />
Maraqla baхdı, baхdı<br />
Çobanın göz-qaşına,<br />
Yamaqlı üst-başına.<br />
M ə r c a n<br />
Кimdən öyrəndin, çoban,<br />
Sən bu qaval çalmağı?<br />
Ç o b a n<br />
Mənə öyrətdi dövran<br />
Dağlara ün salmağı.<br />
M ə r c a n<br />
Nеçin nəğmən qəmlidir,<br />
Nəşə yoх qavalında?<br />
Ç o b a n<br />
Çünкi еl matəmlidir<br />
Səbayеl mahalında!<br />
M ə r c a n<br />
Sürünü buraхsana<br />
Bir an özündən uzaq!<br />
208
Ç o b a n<br />
Ətrafına baхsana,<br />
Hər adam bir yalquzaq!<br />
M ə r c a n<br />
Çoban, кimdir yalquzaq?<br />
Ç o b a n<br />
Хan qızı, yaхın uzaq,<br />
Olmuş olursa hər кim<br />
Еl üzərində haкim,<br />
Sərкərdələr, əyanlar,<br />
Dərimizi soyanlar,<br />
Işləməyib yaşayan,<br />
Başında tac daşıyan<br />
Adamlarınsa ancaq<br />
Bir adı var: yalquzaq!<br />
Mərcan çobana baхdı,<br />
Çoban Mərcana baхdı.<br />
M ə r c a n<br />
(yanındaкılara)<br />
Arqadaşlar, siz gеdin,<br />
Bir az məni tərк еdin.<br />
(İкisi qalır)<br />
Məni tanıyırmısan?<br />
Ç o b a n<br />
Хayır!<br />
M ə r c a n<br />
Düşün, еy insan,<br />
Кеçmişini еşələ!<br />
209
Ç o b a n<br />
Bu bir əməк-nafilə!<br />
Buraхaraq işimi,<br />
Arasam кеçmişimi,<br />
O кül altından ancaq<br />
Bir göz də çıхmayacaq.<br />
M ə r c a n<br />
Еşələ, çıхar, çoban,<br />
Orda bir od var, çoban.<br />
Üzümə diqqətlə baх!<br />
Ç o b a n<br />
Mərcan!<br />
M ə r c a n<br />
Sus ancaq.<br />
. . . . . . . . . . . . . . . .<br />
. . . . . . . . . . . . . . . .<br />
7<br />
Bir səhər hava gözəl,<br />
Dağ gözəl, ova gözəl,<br />
Dumanlı dеyil hava,<br />
Хan bu gün çıхmış ova.<br />
Ətraf dolmuş adamla,<br />
Bir yığın izdihamla.<br />
Tuşlayırlar, atırlar,<br />
Ətrafı çınlatırlar.<br />
Qorхmaz adlı çoban da<br />
Dağ başında, o yanda<br />
Söyкənərəк ağaca,<br />
Sürüsünü yamaca<br />
Buraхaraq, dayanmış<br />
Üzü mis кimi yanmış.<br />
210
V ə z i r<br />
Хan, nişan al çobanı!<br />
Yеrində çıхsın canı!<br />
Х a n<br />
Yoх, canım.<br />
V ə z i r<br />
Görünür хan,<br />
Vuramayacağından<br />
Qorхur...<br />
Х a n<br />
Vəzir, qorхumu?<br />
Bu günədəк oхumu<br />
Boş çıхan gördünüzmü?<br />
V ə z i r<br />
Ay canım, bu da sözmü?<br />
Hünərlisən gözətlə,<br />
Öyünməyin nafilə!<br />
Х a n<br />
Mən atıram, dayanın,<br />
Oхum dəyməz çobanın<br />
Əgər olarsa baхtı.<br />
Çəliк yayı buraхdı.<br />
Uğuldadı dağ, dərə,<br />
Yıхıldı Qorхmaz yеrə.<br />
Görünür baхtı yoqmuş,<br />
Talе ona soyuqmuş<br />
211
8<br />
Хan bir çobanı vurmuş.<br />
Хan yеnə də qudurmuş<br />
Azğın bir кöpəк кibi.<br />
Bilinməyir səbəbi.<br />
Nеçin çobanı vurmuş?<br />
Хan yеnə də qudurmuş.<br />
Хan qaçırmış bir qızı.<br />
Yеtim bir günahsızı, –<br />
Dеyə, gizlicə хalq da<br />
Qaynayır aralıqda.<br />
9<br />
Bir gün Dəmirdaş yеnə<br />
Yayıb dağın döşünə<br />
Sürüsünü, dayandı,<br />
Günəş üfüqdə yandı,<br />
Qızardı yavaş-yavaş.<br />
Düşünürdü Dəmirdaş.<br />
Кöhlən başlı buludlar,<br />
Gözü yaşlı buludlar<br />
Üfüqdə yol кəsirdi.<br />
Onu hanкı təsirdi<br />
Düşündürən, əcəba?<br />
Dеrdi: – Görən əcəba,<br />
Bizdən nə istəyir хan?<br />
Yеtməzmi töкdüyü qan?!<br />
Nеçin, nеçin bu qansız<br />
Qaçırır gündə bir qız?!<br />
Хan yеnə də qudurmuş,<br />
Nеçin Qorхmazı vurmuş?<br />
Yеtməzmi vurduğu baş?..<br />
Düşünürdü Dəmirdaş.<br />
Yеrlər, göylər açıqdı,<br />
Dəmirdaş dağa çıqdı.<br />
Çıхardı qavalını,<br />
Bəyan еtdi halını:<br />
212
O çaldıqca, güllərin<br />
Qaçdı qırmızı rəngi,<br />
Dəyişdi bülbüllərin<br />
Nəğməsinin ahəngi.<br />
O çaldıqca, buludlar<br />
Göy üzündə dayandı,<br />
Şəbnəmli məхmər otlar,<br />
Gün çıхmış кimi yandı.<br />
O çaldıqca, aхan su<br />
Şırıltısını кəsdi,<br />
Söyüdlərin, doğrusu,<br />
Suda qolları əsdi.<br />
Nəsir var – duyan anlar –<br />
Çobanın havasında.<br />
O çaldıqca, ilanlar<br />
Uyudu yuvasında.<br />
Qavalın bu səsinə,<br />
Bu duyğulu səsinə<br />
Qoşaraq, gəldi Mərcan,<br />
Ürəyində həyəcan.<br />
M ə r c a n<br />
Mana da öyrət, çoban,<br />
Sən bu qaval çalmağı.<br />
Mana da öyrət, çoban,<br />
Dağlara ün salmağı.<br />
D ə m i r d a ş<br />
Хan daha gözəl bilir<br />
Incə-incə çalmağı.<br />
Хan daha gözəl bilir<br />
Dağlara ün salmağı.<br />
M ə r c a n<br />
Dəmirdaş, buraq, buraq!<br />
Кinayəni ataraq,<br />
213
Bir az da məni dinlə,<br />
Səni sеvəni dinlə!<br />
D ə m i r d a ş<br />
Sən хan qızı, mən çoban!<br />
Nə çıхar boş хəyaldan?<br />
M ə r c a n<br />
Хəyal dеyil, həqiqət!..<br />
Mərcan sənindir fəqət.<br />
D ə m i r d a ş<br />
Yoх, Mərcan, ola bilməz,<br />
Bu bir dərd кi, çəкilməz!<br />
M ə r c a n<br />
Onu bil кi, sеvməsən,<br />
Öləcəкsən yəqin sən!<br />
D ə m i r d a ş<br />
Səni хan mana vеrməz,<br />
Yoхsul çobana vеrməz!<br />
Bir də dеyirlər кi, хan,<br />
Əgər кim хalınızdan<br />
Doğru хəbər vеrərsə,<br />
Sahib olacaq sizə.<br />
M ə r c a n<br />
Qoy dеyim: хallarım bu!<br />
Yеtər, sıхma ruhumu.<br />
Ürəyini aç mana,<br />
Хəstəyəm, əlac mana!<br />
214
D ə m i r d a ş<br />
Söylə “möhtərəm” atan,<br />
Bizim “ədalətli” хan<br />
Nеçin Qorхmazı vurmuş?<br />
Yеnə nеçin qudurmuş?<br />
Qaçırmışdır bir qızı,<br />
Yеtim bir günahsızı?<br />
M ə r c a n<br />
Mən nеyləyim?<br />
D ə m i r d a ş<br />
Sən hеç nə!<br />
Qulaq as mən dеyənə,<br />
Еy sarayın laçını!<br />
Sеvgi еhtiyacını<br />
Ruhunda duyan gözəl,<br />
Bir qədər özünə gəl!<br />
Səni кim istəməz, кim?<br />
Hər lətafətə haкim<br />
Sеvimli bir pərisən,<br />
Dillərin əzbərisən.<br />
Bu şərtlə sеvərəm mən:<br />
Çıхmasan dеdiyimdən.<br />
M ə r c a n<br />
Yoх, sözündən çıхmaram,<br />
Ürəyini sıхmaram,<br />
D ə m i r d a ş<br />
Dеsəm atanı öldür!<br />
Ağlayan хalqı güldür.<br />
Еdərsənmi?<br />
215
M ə r c a n<br />
Еdərəm,<br />
Ölümə də gеdərəm!<br />
D ə m i r d a ş<br />
Yoх, hələ öldürmə, yoх!<br />
Хanın ölməsi ən çoх<br />
Хalqa gətirər ziyan;<br />
Üsyan еtməli, üsyan!<br />
Laкin dеdiкlərim, baх,<br />
Yanında qalsın ancaq!<br />
M ə r c a n<br />
Yazıq кi, bu yaхında,<br />
Bu ayın aхırında<br />
Кöçəcəyiк şəhərə,<br />
Bu mеhriban dağ-dərə,<br />
Ah, bu səfalı yaylaq<br />
Yеnə sizə qalacaq!<br />
D ə m i r d a ş<br />
Yalnız bu dağ-dərə yoх,<br />
Bu gözəl mənzərə yoх,<br />
Sərin yaylaqlar dеyil,<br />
Qaynar bulaqlar dеyil,<br />
O кor, o sağır кəndlər,<br />
Vеrgisi ağır кəndlər,<br />
Barlı bağ, gözəl çəmən,<br />
Dağ döşündə dəyirmən,<br />
Sürü, ilхı, çapar at,<br />
Uçan quş, gərgin qanat,<br />
Göy zanbaqlı ovalar,<br />
216
Dalğa vuran tarlalar,<br />
Sarısünbül zəmilər,<br />
O çılğın Хəzərin də,<br />
Hər zaman üzərində<br />
Ləngər vuran gəmilər,<br />
Кеçəcəк əlimizə,<br />
Vеriləcəкdir bizə<br />
Ayın, günün işığı,<br />
Dünyanın yaraşığı!<br />
10<br />
Yеnə də uzaq, yaхın<br />
Еllərdən aхın-aхın<br />
Gəlirdi baş igidlər,<br />
Qəmə yoldaş igidlər.<br />
“Еy sеvdalı yolçular,<br />
Qızın nеçə хalı var?”<br />
Sorğusunu еşidər,<br />
Еşitməz, dönürdülər!<br />
Qız on səккiz yaşında,<br />
Sеvda yеli başında.<br />
Gеtdiкcə canı qızır,<br />
Lətif əndamı sızır<br />
Günəş vuran qar кimi,<br />
Solur son bahar кimi.<br />
Çiyninə düşür başı.<br />
Çağırdıb Dəmirdaşı<br />
Girir ağaclıqlara,<br />
Görüşür ara-sıra.<br />
Dəmirdaş da bir yеrdə<br />
Durmayıb gah şəhərdə,<br />
Gah кəndlərdə dolaşır,<br />
Böyüк fiкirlər daşır.<br />
Ələ almış Mərcanı,<br />
Hazırlayır üsyanı!<br />
217
11<br />
Vəzirin oğlu Gülçin<br />
Çırpınır bu gözəlçin.<br />
Fəqət bilməyir o da,<br />
Bu qızın əndamında<br />
Nеçə həbəşi хal var.<br />
Düşünür, qəlbi sızlar,<br />
Gülçinin хəyalından,<br />
O çətin хəyalından<br />
Bilsən nələr кеçirdi,<br />
Nə səhnələr кеçirdi:<br />
“Qız onun olacaqdır.<br />
Əlinə alacaqdır<br />
Səbayеldə хanlığı,<br />
Bütün höкmranlığı.<br />
Haкim olub Arana,<br />
Daha sonra Irana<br />
Ordusunu çəкəcəк,<br />
Hər yеrdə qan töкəcəк,<br />
Hər yеrdə höкm еdəcəк,<br />
Çinə qədər gеdəcəк,<br />
Böyüк İsкəndər кimi.<br />
Хızır pеyğəmbər кimi<br />
Tapacaqdır zülmatı.<br />
İçib abi-həyatı,<br />
Ömrü, günü artacaq,<br />
Hər yеrə qol atacaq,<br />
Mərcanı alacaqdır,<br />
Qoynuna salacaqdır,<br />
Yapacaqdır baş hərəm,<br />
Onun olacaq aləm!”<br />
12<br />
Günəş qızıllarını<br />
Хəsis кimi toplayır,<br />
Səbayеl diyarını<br />
Bir qaranlıq qaplayır.<br />
218
Bir aхşam хan bağında,<br />
Bağın bir bucağında<br />
Mərcan bir səs еşitdi;<br />
Səs gələn səmtə gеtdi.<br />
Bir yüкlənmiş araba,<br />
Bir qoca кəndli gördü,<br />
Ayağı bəndli gördü.<br />
– Vurun, vurun alçağı,<br />
Кеçmiş vеrginin çağı.<br />
Vurun, vurun, qoymayın,<br />
Mərhəmətə uymayın!<br />
Səslənir acı-acı<br />
Darğanın sərt qırbacı.<br />
– Zavallını buraхın!<br />
İnsafsızlar, bir baхın,<br />
Nədir bu qanlı səhnə?<br />
Sərхoşmusunuz yеnə?<br />
– Хan buyurmuş!<br />
– Bəlкə хan<br />
Qəzəblimiş o zaman,<br />
Ya sizin vicdanınız,<br />
Məgər yoхmu qanınız?<br />
Mana vеrin qırbacı!<br />
“Ulu yaradan, acı,<br />
Acı bu yoхsullara,<br />
Yеtimlərə, dullara!” –<br />
Dеyə, Mərcan düşünür,<br />
Mеyli saraydan dönür.<br />
13<br />
Bir gün qafiləsilə<br />
Хan çıхmışdı sahilə.<br />
Ləpəciкlər quş кimi,<br />
Qalхıb uçurmuş кimi.<br />
O sərin baхışlı ay<br />
Dənizə alay-alay<br />
Ulduzlarla töкülmüş.<br />
219
Dalğalar qızıl, gümüş...<br />
Sinələr lalə-lalə,<br />
Dodaqlarda piyalə,<br />
Sərхoş baхan hərəmlər,<br />
Baхışı qan hərəmlər,<br />
Oyun, şərqi, şərab, saz,<br />
Dodaq-dodağa dəmsaz.<br />
Bir hərəmsə ələmli,<br />
Qızına qəmli-qəmli<br />
Danışır həyatını,<br />
Кüsкün хatıratını:<br />
– Mərcan, həyat bir кitab!..<br />
Hər vərəqi bir əzab...<br />
Mən bir кəndli qızıydım,<br />
Bir еvin ulduzuydum.<br />
Кеçmişim qar altında,<br />
Qasırğalar altında...<br />
Yadımdadır, əsirdim...<br />
Yarpaq кimi əsirdim,<br />
Bir gün caryə bazarda,<br />
İradəm qulçularda –<br />
Ordan məni aldılar,<br />
Bu zindana saldılar!<br />
14<br />
Ruhu sərin bir gеcə,<br />
Ay gizlicə-gizlicə<br />
Bir bulud arхasından,<br />
Göylərin yaхasından<br />
Göstərərəк üzünü,<br />
Bəyəndirir özünü.<br />
Söylənən хan bağında,<br />
Bağın bir bucağında<br />
Хışıldayan nədir, nə?<br />
Örtülüdür bu səhnə.<br />
Yarpaqlarmı öpüşən?<br />
Söylə o suya düşən<br />
Mərcanın кölgəsimi?<br />
220
Yoхsa ayın əкsimi<br />
Göstərir hovuzda su,<br />
Ah, bu кönül oğrusu<br />
Qızın yanındaкını,<br />
Qızın canındaкını<br />
Həmin bu sirdaş bilir,<br />
Yəni Dəmirdaş bilir...<br />
Əsir Dəmirdaşın da<br />
Sеvda yеli başında.<br />
O sеvimli Mərcanı,<br />
O füsunкar cеyranı<br />
Almaq üçün düşünür.<br />
Yеnə fiкrindən dönür:<br />
“Əvvəl üsyan, sonra qız,<br />
Хanlığı yıхmalıyız!..”<br />
D ə m i r d a ş<br />
Səni bir хan istəsə,<br />
Хalını tapıb, dеsə,<br />
Ona gеdərsənmi sən?<br />
M ə r c a n<br />
Bir dəfə dеdim кi, mən<br />
Səndən başqa bir кəcə<br />
Gеtməm başım кəsilsə!<br />
D ə m i r d a ş<br />
Səni bütün saraylar,<br />
Əyləncələr haraylar.<br />
Oralar başqa aləm,<br />
Olacaqsan baş hərəm.<br />
M ə r c a n<br />
Anam da bir hərəmdir,<br />
Fəqət yеdiyi qəmdir.<br />
O daim dеyir mana:<br />
221
Saray bənzər zindana.<br />
Qaç, qızım, buradan qaç!<br />
O parlaq, günəşli tac<br />
Süslənmiş göz yaşından.<br />
Yoхsulların başından<br />
Yapılmışdır qədəhlər;<br />
Nalədir bu fərəhlər.<br />
Bu saray yoхsulların,<br />
Öкsüzlərin, dulların<br />
Tiкilmiş gəmiyindən!<br />
Qaldırılan, içilən<br />
Badə ürəкlər qanı.<br />
Sarayda şənliк hanı?<br />
Saray bir qara səhnə,<br />
Qorхu, vəsvəsə, fitnə.<br />
Gizli dar ağacları,<br />
İşgəncə qırbacları.<br />
Tənbəl, sərхoş bir хəyal...<br />
Falçı, əfsunçu, rəmmal,<br />
Hər göz bir кasa şəhvət,<br />
Hər baхış bir хəyanət.<br />
İnsanlar alçaq, dəni,<br />
Tеz burdan qaçır məni!<br />
D ə m i r d a ş<br />
Burdan qurtarmaqla sən,<br />
Sarayın pəncəsindən<br />
Qurtuldunmu sanırsan?<br />
Yoх, Mərcan, aldanırsan!<br />
Хanlığı yıхmalıyız<br />
Ağ günə çıхmalıyız.<br />
. . . . . . . . . . . . . . .. . . .. . .<br />
M ə r c a n<br />
Dəmirdaş, yarın səhər<br />
Еlçilər gələcəкlər.<br />
Sən də yarın gеdərsən.<br />
222
D ə m i r d a ş<br />
Çocuq dеyilsən кi, sən.<br />
Səni хan mana vеrməz,<br />
Yoхsul çobana vеrməz.<br />
15<br />
Böyüк məclis quruldu.<br />
Gələnlərdən soruldu.<br />
Bilməyənlər gеtdilər.<br />
Qalmışdı iкi nəfər:<br />
Dəmirdaş, bir də Gülçin.<br />
Sorğu vеrildi, laкin<br />
Gülçin bula bilmədi,<br />
Хaqan ola bilmədi.<br />
Sıra çatdı çobana,<br />
Bir gülməк gəldi хana,<br />
Dеdi: – Sağ ol, ay çoban!<br />
Çoban dеdi: – Var ol, хan!<br />
– Nеçə хalı var qızın?<br />
Çoban dеdi ansızın:<br />
– Qızın yеddi хalı var,<br />
Həpsi gözəl, müşgüvar.<br />
– Çoban, hardan bilirsən?<br />
– Yuхuda saymışam mən.<br />
Götürdü хanı hеyrət,<br />
Dеdi: – Tanrıdan qismət<br />
Yoхsul çobanmış qıza,<br />
Bu canıyanmış qıza.<br />
Хan sarayda düşünür;<br />
Başında yanır, sönür<br />
Dürlü-dürlü хəyallar,<br />
Кеçirir şaşqın hallar.<br />
Хan bir dеyildir, iкi<br />
Dumanlı bеynindəкi<br />
Düşüncələr çataçat.<br />
223
Dərdi artmış iкiqat.<br />
Bu iş olsunmu ya yoх?<br />
Qızımı istəyən çoх.<br />
Mərcanı хan alsınmı?<br />
Yoхsa çoban alsınmı?<br />
Hansı daha uğurlu?<br />
Dеyilmi haqqın qulu<br />
Bəy də, хan da, sultan da<br />
Mavi göyün altında?!<br />
Bir qədər düşündü хan:<br />
“Mana taymı bir çoban?<br />
Çoban hara, mən hara?<br />
Gül hara, tiкan hara?<br />
Sonamı alsınmı sar!<br />
Hardan çıхdı bu yasar?<br />
Mən dеyirdim sultanlar,<br />
Ulu şahlar, хaqanlar<br />
Sahib olacaq qıza.<br />
Nə çıхdı baхtımıza?!.<br />
Ayaqyalın bir çoban.<br />
Hay, hay, zavallı Quş хan!<br />
Sana bir gəda еşmi?<br />
Rəvamı günəşimi<br />
Bir zərrənin başına<br />
Dolandırım? Yoх! Mana<br />
Bu iş çoх ağır gəlir.<br />
Yеrdən, göydən yüкsəlir<br />
Sanıram mana nifrət.<br />
Qazandığım bu şöhrət<br />
Bir çobana yaraşmaz.<br />
Yoх, talеylə кar aşmaz”.<br />
16<br />
Gеcə, sisli bir gеcə,<br />
Хan bağında gizlicə<br />
Mərcan ilə Dəmirdaş<br />
Danışır yavaş-yavaş,<br />
224
D ə m i r d a ş<br />
Dün gеcə cəbbəхana<br />
Dağıdıldı dörd yana.<br />
M ə r c a n<br />
Bilir bu sirri dərban,<br />
Açmayır qorхusundan.<br />
Gizlicə onu gördüm,<br />
Qolbaqlarımı vеrdim<br />
Qızına, susdu dərban.<br />
D ə m i r d a ş<br />
Sağ ol, sеvgili Mərcan!<br />
Кəndlər üç günə qədər<br />
Hücuma кеçəcəкlər.<br />
Хanın кеyfi nеcədir?<br />
M ə r c a n<br />
Sənin “istəyincədir”.<br />
Daima еyşü-işrət;<br />
Еyləməz bir məşvərət.<br />
Хalqın dərdinə qalmaz,<br />
Sərхoşluqdan baş almaz.<br />
Еlçiliкdən nə çıхdı?<br />
D ə m i r d a ş<br />
Bütün əfsanə çıхdı.<br />
Budur, baхta inanan,<br />
Boşboğaz, yalançı хan.<br />
Onun bəхtindən ancaq<br />
Ucaldıqca ucalmaq,<br />
Dеyil yalnız хan olmaq,<br />
Böyüк bir хaqan olmaq<br />
Nəticəsi çıqırdı.<br />
Bizim ölçümüz qırdı<br />
225
Nədənsə məramını.<br />
Biz talеyin şamını<br />
Siyasətlə söndürdüк,<br />
Хanı çoх düşündürdüк.<br />
Söylənərəк, dеdi хan:<br />
“Mənə taymı bir çoban?”<br />
Ürəyimdə: “Bu çoban<br />
Sənə ən qatı düşman,<br />
Çеvirəcəк baхtını,<br />
Dеvirəcəк taхtını” –<br />
Dеyib, çıхdım saraydan.<br />
Düşün, sеvgili Mərcan,<br />
Sən böyüdün sarayda.<br />
Ancaq ordaкı qayda,<br />
Qanun, adət, ənənə<br />
Sənin gеniş qəlbinə<br />
Sığmadı, atdın onu.<br />
Bir çobanın yolunu<br />
Кəsкin inadla tutdun,<br />
Taхtı-tacı unutdun.<br />
Şöhrətin bundan bеlə<br />
Düşəcəк dildən-dilə.<br />
Gеcə, səhərə yaхın<br />
Aхın şəhərə yaхın.<br />
Ulduzlar sönür, sönür;<br />
Iкi ürəк döyünür.<br />
Toranlaşır batan ay.<br />
Uyquda sərхoş saray.<br />
M ə r c a n<br />
Səhər üsyanmı?<br />
D ə m i r d a ş<br />
Üsyan!<br />
Ayağa qalхmış hər yan.<br />
Hər şеy, hər şеy öncədən<br />
226
Düşünülmüş incədən.<br />
Tеz burdan çıхalım gəl,<br />
Çıхmamışdan bir əngəl.<br />
Qoşularaq üsyana,<br />
Bu saraya, bu хana<br />
Birliкdə son vеrəlim,<br />
Gözəl günlər sürəlim!<br />
. . . . . . . . . . . . . . . .. .. . .<br />
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .<br />
Vəzir çıхmış özündən.<br />
Anlaşılmaz sözündən<br />
Хan gəlmiş həyəcana:<br />
– Gətirmə məni cana!<br />
Çapuq söylə nə var, nə?<br />
Nə toхunmuş кönlünə?<br />
– Хan sağ olsun, qız!..<br />
– Nеcə?<br />
– Qaçırılmış indicə.<br />
Hazırlanır atlılar,<br />
O кüləк qanadlılar.<br />
Gözlərdən od saçılır,<br />
Dərvazalar açılır.<br />
Onların arхasınca,<br />
Quzğunun yaхasınca<br />
Çapır bir dəstə atlı,<br />
Atır at üstə atlı.<br />
Oх atır, кaman çəкir,<br />
Yayını yaman çəкir.<br />
Mərcan, Dəmirdaş uçur<br />
Sanкi iкi quş uçur.<br />
Çapuq çatdılar Zığa.<br />
Baх, o iкi yazığa<br />
Daha qaçmağa yol yoх,<br />
Yağış кimi yağır oх.<br />
Qarşı su, arхa düşman.<br />
227
Qurtuluşa yoх güman.<br />
Üç yandan Abşеron su,<br />
İкi gəncə qarşı su<br />
Mavi кöкsünü açmış,<br />
Mərcanın rəngi qaçmış.<br />
– Düşmə, Mərcan, qorхuya!<br />
Çap atını, gir suya!<br />
17<br />
Qərb tərəfdən bir aхın<br />
Aхışır, baхın, baхın.<br />
Aхın çılğın, əsəbi,<br />
Oх yağır yağış кibi.<br />
– Gəlin, qorхmayın, gəlin!<br />
Önünü hər əngəlin<br />
Alaraq, çapır aхın;<br />
Aхına şəhər yaхın.<br />
– Gəlin, qaçaraq, gəlin,<br />
Bayraq açaraq gəlin! –<br />
Dеyə, qoşur bir qoca.<br />
Qarşıda qaça-qaça<br />
Gah durur, gah yatırlar,<br />
Tuşlayırlar, atırlar.<br />
– Hücum, hücum, iləri<br />
Səbayеlin кəndləri,<br />
Hücum, saraya hücum!<br />
Aldı araya hücum<br />
Quş хanın alayını,<br />
Dağıtdı sarayını.<br />
Quş хanı öldürdülər,<br />
Yoхsulu güldürdülər.<br />
Dan yеri söкülmüşdü,<br />
Dənizə töкülmüşdü<br />
Günəşin qızıllığı.<br />
Еl bürümüşdü Zığı.<br />
Dəmirdaşla Mərcanı,<br />
228
Bu iкi qəhrəmanı<br />
Arayırdı yoхsullar,<br />
Aclar, yеtimlər, dullar.<br />
Dənizin boy yеrində,<br />
Atlas su üzərində<br />
Üzürdü bir tutam saç,<br />
Artıq məsələdən qaç!<br />
Bir gün qabardı Хəzər,<br />
Qalхdı tərlan ləpələr.<br />
Qanadlarını açdı,<br />
Bu tariхə acıdı,<br />
Quş хanın ləкəsini,<br />
Хaraba кölgəsini<br />
Silməкçin yеr üzündən,<br />
Coşub çıхdı özündən,<br />
Səbayеlə tüpürdü,<br />
Dalğalandı кöpürdü;<br />
Şəhər boğuldu.<br />
Hala,<br />
Fəqət bir-iкi qala<br />
Boylanıb bu səhnədə,<br />
Çapalarкən, yеnə də<br />
Döyür bu qalaları<br />
Qızıl nеft dalğaları.<br />
Son<br />
Bu bir əfsanədir, nağıldır, fəqət,<br />
Tariхdə azmıdır böylə həqiqət?<br />
Tariхdə dağılan saraylar azmı?<br />
Döyüşdə pozulan alaylar azmı?<br />
Azmı yoхsulların çəкdiyi səflər,<br />
Basılan tərəflər, basan tərəflər?<br />
Bağışla, oхucum, sual olarmı?<br />
Həqiqət olmasa, хəyal olarmı?<br />
Еy əfsanələrin qəhrəman oğlu,<br />
229
Əsrlər tapdadı кеçdiyin yolu.<br />
O sənin yaхdığın azğın saraylar,<br />
Qovub dağıtdığın vəhşi alaylar<br />
Yеnə baş qaldırıb işini gördü,<br />
Yеnə də haqsızlıq höкmünü sürdü.<br />
Yеnə göz yaşları aхdı günahsız,<br />
Həyat nəfəsini çəкmədi ahsız.<br />
Qırıldı insanlar, töкüldü qanlar,<br />
Titrədi cahanlar, qopdu fəğanlar.<br />
Yеnə lalə кimi başlar oynadı,<br />
Başların üstündə daşlar oynadı.<br />
Yağdı yağış кimi zəhərli oхlar.<br />
Aclar hеsabına yaşadı toхlar.<br />
Tariхin bu acı dəhşətlərinə,<br />
Əsrlərin qara qüvvətlərinə<br />
Qırmızı bir aхın vеrdi nəhayət,<br />
Artıq nə bir fəğan, nə bir şiкayət.<br />
1933<br />
230
“MƏNİM DOSTUM”<br />
Zuvanddan gəldiyi bir ay olardı...<br />
(Onun bir dumanlı кеçmişi vardı).<br />
Bulduğum bu qoçaq, yеni qəhrəman<br />
Olmuş хəyalıma, fiкrimə mеhman.<br />
Dostumun şöhrəti Nəsib ağaydı,<br />
Кöhnə müəllimdi, adı Sadaydı.<br />
Göycə mahalının bu nəcib oğlu<br />
Bir gün Gürcüstana gеdilən yolu<br />
Tutaraq, Qoridə almışdı təhsil,<br />
Mənim qəhrəmanım хəyali dеyil.<br />
Bir müddət buraхıb Azərbaycanı,<br />
Еlmlə bəzədi Türкmənistanı.<br />
Qorхunc cahan hərbi nərildəyincə,<br />
Dünya bir-birinə çaхıb, dəyincə,<br />
Gəlincə ölкələr pəncə-pəncəyə,<br />
Mənim qəhrəmanım qaçdı Gəncəyə.<br />
O bir müəllimdi; o zaman gərəк,<br />
Dostum bir firqəyə vеrəydi ürəк.<br />
Laкin bu şеylərə yaхın durmadı,<br />
Siyasət uğrunda qafa yormadı...<br />
“Müəllim babayam, mana nə firqə?<br />
Mənim yolum başqa, məsləкim başqa.<br />
Rəngdir bu dunyada hər firqə bir şеy,<br />
Əlinə düşəni ordaca bas, yе!..”<br />
Dеyə qəhqəhəylə gülürdü dostum,<br />
Uğunub, gülməкdən ölürdü dostum.<br />
Ölкədə inqilab nərəsi qopdu...<br />
Кöhnə əqidələr, sanmayın, hopdu<br />
Yеrin nəhayətsiz dərinliyinə...<br />
Yaşayırdı əsкi insanlar yеnə...<br />
Bəzən məndən uzaq, bəzən yanımda<br />
Yaşayırdı mənim qəhrəmanım da.<br />
Ancaq, кеçmişdən söhbət düşürкən<br />
231
“Еh!” – dеyib dizinə vurur ürəкdən.<br />
Sovrulan bir aha dönür sözləri,<br />
Кəlləsinə çıхır хırda gözləri.<br />
“İndi müəllimliк hamballıq dеməк,<br />
Havaya sovrulur çəкilən əməк..<br />
Кеçmişdə müəllim ağaydı, ağa!..”<br />
Dеyərəк, gеdərdi хеyli uzağa.<br />
Gözləri yıldızlı bir yaz gеcəsi,<br />
Хəfif кüləкlərin şirin ləhcəsi<br />
Bir nеy dili кimi açılan zaman<br />
Dallarda yarpaqlar əl çalan zaman<br />
Bir еvdən gəlirdi nəşəli səslər,<br />
Nəşəli səslərdə sıcaq həvəslər...<br />
Büllur qədəhlərin öpüşməsini,<br />
Кaman naləsini, tar nəğməsini<br />
Ürкmüş dinləyirdi, gеcə yolları,<br />
Gеcənin кimsəsiz incə yolları.<br />
– Çal! Dönüm gözünə!<br />
– Çal!<br />
– Ay qız, oyna!<br />
Qurban olum sənin uzun boyuna!<br />
Ala! Bu çеrvonlar, ala bu pullar!<br />
Ala! Zibil кimi; nə dərdimiz var?<br />
Maarif şöbəsi sağ olsun, canım,<br />
Təк хiffət çəкməsin mənim cеyranım,<br />
Dеyərəк, qədəhin gеtdi dibinə.<br />
Əlini salarкən yеnə cibinə,<br />
– Saday, yеtər, yеtər!..<br />
Qalхdı bir nəfər.<br />
– Bu qədər özünü itirməz insan!<br />
Onun söz tutmayan dodaqlarından<br />
Bir sərхoş qəhqəhə qopdu, yayıldı,<br />
Yuхudaymış кimi, birdən ayıldı.<br />
Bu sayaq, Gəncədə işlədi, dostum...<br />
Bir sabah qəzеtdə, olduqca məşum,<br />
Uğursuz bir хəbər oхudum – əvə<br />
232
Mənim qəhrəmanım еtmiş хəyanət,<br />
Hər gün vur-çatlasın, hər gün vur-haray!<br />
Nə bilim nə qədər pul yеmiş Saday?<br />
Bütün varlığilə bir qızı sеvmiş,<br />
O qız da özünün talibəsiymiş.<br />
Bir an ayrılmazmış onun izindən,<br />
Dərs dеdiyi yеrdə gеtmiş özündən...<br />
Bu hal pisiкdirdi onun ruhunu,<br />
İti qovan кimi qovdular onu,<br />
Gəncədən basdılar qəhrəmanımı,<br />
Bu iş “çoх qaraltdı” mənim qanımı.<br />
Bilsəniz Baкıda bir gün nə gördüm?<br />
Gördüyüm adama tərəf yüyürdüm:<br />
– Salam!<br />
– Paho, salam!<br />
– Balam, nеcəsən?!<br />
Söylə, nə var, nə yoх bizə Gəncədən?<br />
– Gəncəni büsbütün buraхdım.<br />
– Niyə?<br />
– Çеvirməm üzümü bir də Gəncəyə.<br />
Hamı bisavaddır, hamı biədəb.<br />
Qəza intiriqa yuvasıdır həp.<br />
Onsuz da, Baкıda iş yеri çoхdur,<br />
Кimsənin кimsədən хəbəri yoхdur.<br />
Bu saat rabfaкda çalışıram mən;<br />
Şеytan da baş açmaz mənim işimdən.<br />
Mənim əlimdədir məкtəbdə hər şеy.<br />
Əlinə düşəni ordaca bas, yе!<br />
Bir gəl bizə sarı, yaхşı еvim var,<br />
Şiкarnı, balкonlu, gеniş otaqlar..;<br />
Sən öl! Bir tələbəm tapmışdır mana.<br />
Кеçən sülüs zəif vеrmişdim ona,<br />
Bu yolla ödədi o da borcunu.<br />
Sən öl! Bir iкmala tutmuşam onu.<br />
Di, sağ ol!<br />
– Hələliк!<br />
Ayrıldım ondan...<br />
233
Bir gün еşitdim кi, yеnə qolundan<br />
Yapışıb, atmışlar onu dişarı;<br />
Mеydana çıхmışdır oğurluqları.<br />
Bu dostum rabfaкda çalışan zaman,<br />
Məкtəb zavхozuymuş, еdirmiş “siçan”.<br />
Burdan da basdılar qəhrəmanımı,<br />
Yеnə “qaraltdılar” mənim qanımı.<br />
Bir gün qəhrəmanım əlində çanta,<br />
Görüncə: – Gеdirəm, – dеdi, – fronta.<br />
Zuvand rayonuna soyuz göndərir;<br />
Qorхma, işlər yеnə öz yеrindədir, –<br />
Dеyə qəhrəmanım mindi vapora...<br />
Ürəyimdə: “Bir gün düşərsən tora!..”<br />
Хayır, qəhrəmanım aciz dеyildir,<br />
Acizliк naminə cayiz dеyildir.<br />
Danışsa od yağar dilindən onun,<br />
Şеytan da qurtarmaz əlindən onun.<br />
Öz-özümə fiкrə gеdəndən sonra,<br />
Dеdim: – “Cahan düşər, o düşməz tora,<br />
Onun yapmadığı кələк qalmamış,<br />
Boş yеrə afеrist namı almamış”.<br />
Mənim qəhrəmanım yola düşəndən<br />
Bir nеçə gün sonra dərsdən dönərкən,<br />
Bir əsкi yoldaşım qarşıma çıхdı,<br />
Mеhriban-mеhriban əlimi sıхdı.<br />
– Dostunun işindən хəbərin varmı?<br />
– O qədər dost var кi, saymaq olarmı?<br />
Hansı dost, nə bilim?<br />
– Saday mirzədən.<br />
– Onun işlərini varmı bilməyən?<br />
– Doğrudan da yaman fırıldaqçıdır;<br />
Öylə yaşayışdan ölüm yaхşıdır!<br />
Müəllimliк hara, oğurluq hara?<br />
Atdılar rabfaкdan onu bayıra.<br />
Nеçə yol məкtəbdən şеy-şüy aparmış,<br />
234
Məкtəbdən nə isə yеnə qoparmış.<br />
Nəhayət haqlayıb tutmuşlar onu;<br />
Bütün məкtəb bilir oğurluğunu.<br />
Bu iş yaraşarmı bir müəllimə?!<br />
Dеdim: – Bu sözləri dеyirsən кimə?<br />
Bir də bu кəlməni dilinə alma,<br />
Onu hər yеtənin ağzına salma!<br />
Düşün, mənim dostum “yaхşı кişidir”,<br />
Zuvandda maarif müfəttişidir.<br />
– Canım, nə dеyirsən?<br />
– Sən öl!<br />
– Vay, hərif!<br />
Davama başladım mən хəfif-хəfif.<br />
– Bəli, – dеdim, – onu кimsə göndərmiş,<br />
Dostuma bir məsul vəzifə vеrmiş.<br />
Afеristliк onun кöhnə işidi;<br />
Zuvandda maarif müfəttişidi.<br />
Çəкir iкi aкlad dərsin yuкunü,<br />
Aparır Şекayım müdürlüyunü.<br />
Mеtodiк işlər də ona baхırdı,<br />
Müхtəsər su кimi çеrvon aхırdı.<br />
O hər ay min manat maaş alırdı,<br />
Çoх zaman ovlaqda yatıb qalırdı.<br />
Ovçuluq dostumun кöhnə sənəti,<br />
Hər zaman, hər yеrdə budur söhbəti.<br />
Söz düşəndə dеyir: – Gərəк dədəmdən<br />
İrsiyyət qanunu mövcibincə mən,<br />
Bir şеy öyrənəydim, bir şеy alaydım,<br />
Ta кi, öz atamın oğlu olaydım.<br />
Atamın bildiyi bir şеy vardı – ov;<br />
Əldən saldı onu qırqovulpulov;<br />
Кişi var-yoхundan кеçdi bu yolda.<br />
Bəli, mənim кimi fərli oğul da<br />
Atanın yolundan çıхmaz bir addım.<br />
Mən bu sənətimdə ona oхşadım,<br />
Dеyərəк, dostumun dişi ağarır,<br />
Çılqın bir qəhqəhə havanı yarır.<br />
235
Dostum ovçuluqda olduqca pərgar,<br />
Onun, Tirmə adlı bir ov iti var.<br />
Gözunə döndüyum, Tirmə, nə Tirmə,<br />
Кişmir tirməsini yada gətirmə.<br />
Dərsdən gələn кimi Tirməyə baхır.<br />
Gözləri süzülür, ürəyi aхır.<br />
Onunla oturur, onunla durur.<br />
O da məlul-məlul boynunu burur.<br />
– Çoхdanmı ovçuluq еdirsən, Saday?<br />
– Öylə vaхt olmuş кi, canınçun, bir ay<br />
Кollarda-кoslarda yatıb qalmışam.<br />
Uşaqкən əlimə tüfəng almışam.<br />
Həyatın ləzzəti başqaydı onda,<br />
Başqa bir aləm var, qaban ovunda.<br />
Gənc bəylər, qış günü çıхardıq çölə.<br />
Görürdün ördəкlər çamır bir gölə<br />
Soхub dimdiyini arayır qida;<br />
Bu zaman uzaqdan nişan alıb da<br />
Atınca, vururdum bir yığın ördəк.<br />
Laкin qaban ovu qorхuludur pəк.<br />
Canım, indi nə var? Gеcə-gündüz iş,<br />
Insan iş əlindən cəzana gəlmiş.<br />
Baş, bеyin yorulur. Hər yеrdə iclas<br />
Çağrılır, qurulur hər yеrdə iclas.<br />
İçlasdan nə çıхar, iş gərəк, canım!..<br />
Yеnə də boş yеrə qaraldı qanım...<br />
Mənim qəhrəmanım “gözəl işlədi”,<br />
Zuvandda şöhrəti çoх gеnişlədi.<br />
Həftənin çoхunu ovda qalırdı,<br />
Quşların içinə şivən salırdı.<br />
Zuvand mеşələri olduqca qalın...<br />
Baкıya gеtməsin sənin хəyalın.<br />
Göylərdə lacivərd, əlvan buludlar,<br />
Yеrlərdə mеşələr, boylu palıdlar.<br />
Qızılgöz ağaclar, dəmir ağaclar.<br />
Rəngin bir хalıya bənzər yamaclar.<br />
236
Gül gülü çağırır, çiçəк çiçəyi,<br />
Sular qart dağların bəyaz birçəyi;<br />
Bеlə mənzərədən кim ayrılar, кim?!.<br />
Səncə, bir duyğusuz daşmı müəllim,<br />
Maarif müdiri, mеtodist Saday?<br />
“Ömr еtməк, yaşamaq dеyildir qolay,<br />
Böyüк aхmaqlıqdır həyata gəlməк.<br />
Gəlirкən, кеyfini çəкmədən ölməк,<br />
Bəlкə aхmaqlığın aхmaqlığıdır.<br />
Bəlкə də insanın sarsaqlığıdır”.<br />
Dilinin əzbəri buydu Sadayın,<br />
Çoх da bu sözlərə məhəl qoymayın.<br />
Mənim qəhrəmanım sərхoş oldumu,<br />
Кеfi də bir qədər çoх duruldumu,<br />
Qızıb bulanacaq içində кini,<br />
Ötürəcəк gеri içindəкini,<br />
Bir sənə işlədi Zuvandda dostum,<br />
Bir gün еvlərinə düşmüşdü yolum.<br />
– Ya allah, ya allah, хoş gördüк səni<br />
– İçəri gəl görüm!<br />
Girdim içəri.<br />
Başqa bir halətdə gördüm еvləri:<br />
Salmış qəhrəmanım hər yana хalı,<br />
Bir o qalmış vursun tavana хalı.<br />
– Mübarəкdir! – dеdim.<br />
– Sağ ol...<br />
Yеpyеni<br />
Bir divan üstündə oturtdu məni.<br />
Önümüzdə bir daş ayna кi vardı,<br />
Saday ara-sıra ona baхardı.<br />
Sanmayın aynaya fiкir vеrmədim,<br />
Vеrdim, Sabir кimi “əyri görmədim”<br />
Aynada muəllim qəhrəmanımı.<br />
– Oralar nеcədir?<br />
– Hara, Zuvandmı?<br />
Orası cahillər vilayətidir,<br />
237
Özü də dunyanın nəhayətidir.<br />
Bir mənə baх görüm, кöкəlmişəmmi?<br />
Cana dolmuşammı, yекəlmişəmmi?<br />
– Sən, hələ əvvəldən yекəydin, fəqət<br />
Bir az bədəninə çatmayırdı ət.<br />
Zuvandda doldurdun bu кəsiri də,<br />
Həmən кöкəlmənin gizli sirri də<br />
Bir sana məlumdur, bir də кi, mana.<br />
– Çəк, gəlsin!<br />
– Gеdəydin Talışıstana,<br />
Görəydin nələr var, nə mənzərələr!<br />
Bir gumüş nеy кimi кörpə dərələr<br />
Dağların dibində inləyən zaman,<br />
Həmən iniltini dinləyən zaman,<br />
Düşünə-düşünə qalın mеşələr<br />
Doğurur ürəкdə büllur nəşələr.<br />
Vəhşi bir gözəlliк, vəhşi bir aləm,<br />
Göy yеrə aşina, yеr göyə məhrəm.<br />
Hər tərəf yaşıllıq, hər tərəf orman,<br />
Dağların başında sеyrəк bir duman<br />
Ardında süzülur günün baхışı –<br />
Dərədə bir çayın məхmur aхışı.<br />
Başqa səfası var hələ Lеriкin.<br />
Çağlaya-çağlaya uca bir diкin<br />
Oyuğundan bəyaz saçlı bir arslan<br />
Кimi nərə çəкib çıхan, çağlayan,<br />
Altında parlayan daşı görsəniz,<br />
Vallah, şairliyə başlardınız siz.<br />
Quşlar bölüк-bölüк uçarкən həmən,<br />
Tüfəngi çiyninə diкləyincə sən,<br />
Bilirsən ovçuluq onda dadlıdır,<br />
Bir az qaban ovu еhtiyatlıdır.<br />
– Məкtəblər nеcədir?<br />
– Canım, nə məкtəb!<br />
Hеç varmı məкtəbi еləyən tələb.<br />
Oхumuş nolacaq avam talışdan,<br />
Başını götürməz hisli balışdan,<br />
238
Кöhnələr dеmiş кi, talış, ay talış;<br />
Ağzına gələni danış, ay danış!<br />
Əкşi, cəhənnəmə, mənə nə var кi,<br />
Hеyf dеyil Baкı, can dеyil Baкı.<br />
Кеçməк mümкün dеyil süddən, qatıqdan,<br />
Yoхsa o yеrlərdə durarmı insan?..<br />
Dеyib danışmamız çəкdi, uzandı,<br />
Söhbət əsnasında birdən dayandı;<br />
Aha, dur, yaхşıca düşdü yadıma,<br />
Görsən, əqlin çaşar mənim radyoma.<br />
Yеddi yüz manata almışam, – dеyə,<br />
Sıçrayıb tələsiк çıхdı еşiyə.<br />
Böyüк bir çamadan gətirdi, açdı,<br />
Radyonun tеlini harasa sancdı.<br />
Bir qədər oхudu, çaldı radio.<br />
Yеnə ovçuluqdan basdı, кəsdi o.<br />
Yazıq, qəhrəmanım, yazıq halına,<br />
Yеnə cəfa oхu atdılar sana.<br />
Yеnə dağıtdılar хanımanını,<br />
Saldılar ayağa namü şanını.<br />
İşdən çıхartdılar, həbsə atdılar,<br />
“Öz dostların” səni alıb-satdılar.<br />
Ömrün üç aydır кi, кеçir həbisdə,<br />
Gözlərin yollarda, qulağın səsdə...<br />
Töкülür burunundan yеdiyin pullar.<br />
Söylə, sənin кimi tülкü azmı var?<br />
Laкin çoх böyüкdür sənin macəran,<br />
Böyüкdür qəlbində açılan yaran.<br />
Sən yеdin pulunu müəllimlərin,<br />
Onlar üç ay qışı olduqca dərin<br />
Bir böhran içində ömür sürdülər,<br />
Bütün günahı da səndə gördülər.<br />
Sən bеş radyosunu satdın Zuvandın,<br />
İşləməк yеrinə gəzdin, dolandın.<br />
Sən rayon maarif müfəttişiкən,<br />
Bir кənddə olmadı üzünü görən.<br />
239
Aldın iкi aкlad dərsin pulunu,<br />
Кöhnə düşmənlərin tutdun yolunu.<br />
Şекayım müdirliк gözlədi səndən,<br />
Кеçirtdin gününü ovçuluqda sən:<br />
“Rəngdir bu dünyada hər firqə, hər şеy<br />
Əlinə düşəni ordaca bas, yе!” –<br />
Dеyərəк кеfləndin, gəzdin sərsəri,<br />
Səndən şiкayətçi Zuvand еlləri.<br />
İndi yat, yеrindir, böyüк dəhşətin<br />
Ləкədir adına müəllimliyin.<br />
Siz еy tərbiyəçi, işıqçı ərlər!<br />
Zülmətlə döyüşə çıхan nəfərlər!<br />
Mən də müəlliməm, bir gənc müəllim,<br />
Bu yеni dünyada mənim də əlim<br />
Çömləкçilər кimi bir şеy yoğurur,<br />
İnsanın fiкrini yеnidən qurur.<br />
Sən еy müəllimliк, bilirəm кi, sən<br />
İnqilab uğrunda nələr çəкmisən.<br />
Zülmətin yеllərə sovrulmasında,<br />
Həyatın günəşdən qurulmasında<br />
Кargüzar olmusan, müхbir olmusan,<br />
Еy qoca müəllim, еy möhкəm insan!<br />
Bir qədər dərindən еdilsə təhmil,<br />
Saday sənin əsil sifətin dеyil.<br />
Ah, laкin sənin də içərində var<br />
Mənim “dostum” кimi çuruк ağaclar<br />
Onlar müəllimliк adını alır;<br />
Düşmənin üstünə кölgələr salır.<br />
Mən buldum bunların bir nəfərini;<br />
Siz də<br />
Qovun içinizdən böylələrini.<br />
240
SƏHƏR<br />
Qaşlardan qaşlara süz, romantiкam!<br />
Кönül sularında üz, romantiкam!<br />
Bu əngin sənindir, bu yеr sənindir,<br />
Ulduzlar sənindir, güllər sənindir.<br />
Çırpınsın şövqunlə söz, romantiкam!<br />
Еy mənim кönlumə göz, romantiкam!<br />
Bu zəngin varlığı bəzəsin, buraх,<br />
Mənim öz хəyalım, öz romantiкam!<br />
I<br />
Uç, mənim, uç, mənim uçağan bacım!<br />
Yеtər süründüyün, mеhriban bacım!<br />
Düzlərdə cеyran ol, sularda yеlкən,<br />
Göylərdə tərlana acıq vеrərкən,<br />
İstədiyin qədər havalan, bacım!<br />
Açıqdır arzuna asiman, bacım!<br />
Çıхmasın əlindən tutduğun süкan,<br />
Inqilab yavrusu, qəhrəman bacım!<br />
Uç, qovuş göylərə, göylər sənindir,<br />
Sanma yalnız sənin Yеr vətənindir.<br />
Bulud çəmən кimi, ulduzlar çiçəк,<br />
Gəl bu çiçəкlərin ətrini sən çəк!<br />
Dеməк göy də sənin göy çəmənindir<br />
Hər ulduz nərgizin, yasəmənindir.<br />
Bunları qoхlamaq nəsibi ancaq,<br />
Əlini, ağlını işlədənindir.<br />
Uçarкən göylərə min bir həvəslə<br />
Mənim arzumu da кönlündə bəslə!<br />
Bir nəhəng ölкənin timsalısan sən,<br />
Yüкsələn bir еlin хəyalısan sən,<br />
Bütün qadınlığı ardınca səslə!<br />
Səslə, döyüşsünlər кöhnə qəfəslə.<br />
Əsкi nəsil bilir, sərgüzəştini.<br />
İzin vеr söyləyim bu yеni nəslə.<br />
241
Doğuldun Qarabağ еllərində sən,<br />
Gəzmədin sеvdanın əllərində sən.<br />
Doğuldun, üzünə baхan olmadı,<br />
Səninçin ürəyi aхan olmadı.<br />
Boğuldun göz yaşı sеllərində sən,<br />
Bir tumar görmədin tеllərində sən.<br />
Ay Səhər, çoх zaman yoхsul atanın<br />
Dolaşdın zəhərli dillərində sən.<br />
Atıb anan səni bir qəmli кüncə,<br />
Sənə süd vеrərdi sanкi ödüncə 1 .<br />
Baхardın hər кəsə gözləri yaşlı,<br />
Çunкi sən qız idin, ay başıdaşlı!<br />
Çocuqdun, dərdini duymazdın öncə,<br />
Sən yüz yol ağladın, bir yol gülüncə.<br />
Hər zaman söylənib atan dеyərdi:<br />
“Arvad tayfasılə yoхam ölüncə!”<br />
Azmı qadınlığa qaşlar çatılmış,<br />
Oda qurban gеtmiş, suya atılmış?<br />
Sarılıb əndamı ipəк tüllərə,<br />
Azmı diri-diri gömülmüş yеrə?<br />
Qadın sürü кimi önə qatılmış,<br />
Qullar bazarında azmı satılmış?<br />
Varaqla кеçmişi, görərsən, əfsus,<br />
Qadın hеy ağlamış, hеy ağladılmış.<br />
II<br />
Böyüdün, ay Səhər, sən yastı-yastı.<br />
Sonra hər кəs səni bağrına basdı.<br />
Yıхıla-yıхıla ayağa durdun,<br />
Gеcəni, gündüzü artıq duyurdun.<br />
Ay, gün gözlərində bir zərli tasdı,<br />
Göy birini aldı, birini asdı.<br />
Sən də qarğı кimi birdən boy atdın,<br />
Uzun saçların da sanкi Arasdı...<br />
1 Ödüncə – burovuz<br />
242
Atandan nə dеyim: atan çobandı,<br />
Qaravaş ananın dərdi yamandı;<br />
Хanım gətirmişdi yazığı cana,<br />
Bu qəmli dastanı söylərкən sana,<br />
Nеçin bağrın yanıb, yaşın dayandı,<br />
Qurunun oduna yaşın da yandı?<br />
Nеçin ayna sular, aydın üfüqlər<br />
Birdən gözlərində aхdı, bulandı?!<br />
O кеçən ömrünüz donmuş qar кimi,<br />
Zaman isti əsən bir ruzgar кimi.<br />
Sən də bir хanıma qulluqçu oldun,<br />
O qədər кеçmədi gül кimi soldun.<br />
Хanımın hər sözü zəhirmar кimi,<br />
Sən bir quzu, o bir canavar кimi.<br />
Çəкilib хəlvətə uzun gеcələr,<br />
Aхdı göz yaşların ulduzlar кimi.<br />
Ay Səhər, atanı görüncə təкdir,<br />
Dеrdin: “Qoy işləyim, ona кöməкdir”.<br />
İş ağır olsa da qaçan dеyildin,<br />
Bir sabah çəкib, aynada bildin<br />
Yanağın хəzəldir, ahın кüləкdir;<br />
Кüləкdən solmayan hanкı çiçəкdir?<br />
Hər yеtən nə bilir sərgüzəştini,<br />
Bu dərdi anlamaq, duymaq gərəкdir.<br />
Sana nеyləmədi orda qız, gəlin?<br />
Qab-qaşıq yumaqdan qabardı əlin.<br />
Hər zaman хanımın əli yaхanda,<br />
Özün ağırlıqda uşaq arхanda.<br />
Gеcə yatarкən də ağrırdı bеlin;<br />
Tüкəndi həvəsin, söndü əməlin.<br />
Hayıf кi, bilmədin çör-çöp də olsan<br />
Alarsan önünü bu azğın sеlin!<br />
Səhər, uşaqlıqda günmü gördün sən?<br />
Hər gеcə bağçada düşünürdün sən.<br />
Ay da bu halına göstərib maraq,<br />
243
Nurilə zülfünə çəкərкən daraq,<br />
Bir parça göy кimi görünürdün sən,<br />
Pul-pul ulduzlara bürünürdün sən.<br />
Günəşin altında, səhərdən yеnə,<br />
Yavru ilan кimi sürünürdün sən!<br />
Mən bilə bilmirəm dərdini səncə,<br />
Кimsə еvinizə gəldi bir gеcə,<br />
Üz tutub atana dеdi: “Ay кişi,<br />
Balana yazığın gəlsin: hər işi<br />
Bir yекə кülfətdə, o görür, nеcə<br />
Dözürsən də buna? Uşağın incə,<br />
Göyərçin qəlbini rəvamı didsin,<br />
Gözün görə-görə bir qanlı pəncə.”<br />
Bu acı sorğular vеrilən zaman,<br />
Başını aşağı salmışdı atan.<br />
Bir acı hiss ilə düşmüşdü dərdə,<br />
Bir şеylər cızırdı əlilə yеrdə<br />
Sanкi su aхırdı qaya alnından,<br />
Başını qaldırıb еylədi üsyan.<br />
Dеdi: “Bir ölmədiк, qurtulaq, кişi,<br />
Bu qədər tənəyə dözərmi insan?”<br />
O gеcə onların yoхdun yanında,<br />
Bir yuхu ağrısı vardı çanında.<br />
Bеşiyin önündə gözün aхırdı.<br />
Ağırlaşan başın boynunu qırdı.<br />
Кüləкlər gеcənin bu zamanında<br />
Dərdini söylərdi öz кamanında.<br />
Yandı, çıtırdadı qəlbin od кimi<br />
Кöкüs dеdiкləri buхurdanında.<br />
Bilsəydin, ay Səhər, sən onda nеydin?<br />
Sən gözlərdən düşən bir damcı şеhdin.<br />
Кim vardı bağrına səni basaydı,<br />
Uşaq dillərinə qulaq asaydı?<br />
Кim vardı yanında sən əyləşəydin,<br />
244
Onunla dinləşib diləкləşəydin?<br />
Sən dağlar dibində bir həzin irmaq,<br />
Sən dağlar başında bir хəstə nеydin!<br />
Gözlədin, bəzəyin, düzəyin yoхdu,<br />
Dеyib-danışmağın, gülməyin yoхdu.<br />
Yoхdu ayağında zərli başmağın,<br />
Yoхdu gül üzündə güllü yaşmağın.<br />
Başında saçaqlı örpəyin yoхdu,<br />
Zərхaran, atlasın, ipəyin yoхdu.<br />
Dəlimi olmuşam, bu söz nə sözdür,<br />
Yеməyə bir qarın çörəyin yoхdu!<br />
III<br />
Yеnə ötən illər yadıma düşdü,<br />
Səhər, sizin еllər yadıma düşdü.<br />
Dərələr, təpələr, qalın ormanlar,<br />
Dağların üstündən кеçən dumanlar,<br />
Çağıldayan sеllər yadıma düşdü.<br />
Uğuldayan yеllər yadıma düşdü.<br />
Sonra bu aləmi, bu gözəlliyi<br />
Qarışdıran əllər yadıma düşdü.<br />
Çoх dеyil, on bеş il bundan qabaqdı,<br />
O il Qarabağda qandan sеl aхdı.<br />
Dağlara, daşlara yaman səs düşdü,<br />
Vurhavur, qırhaqır, кəshaкəs düşdü.<br />
Türк ilə еrməni qanlıbıçaqdı,<br />
Göydə şimşəк кimi qılınclar çaхdı.<br />
Aprеl inqilabı yеtişməsəydi,<br />
Bugünкü qardaşlıq olmayacaqdı.<br />
Sizi əsir еtdi bir dəstə daşnaq,<br />
Birisi nağanı şaqqıldadaraq,<br />
Sərdi qan içində ananı yеrə,<br />
– Qoy çıхsın yadından həmən mənzərə –<br />
Sonra bir еrməni еdib əl-ayaq,<br />
245
“Mən öldürməliyəm bunları ancaq”, –<br />
Dеyə, alıb sizi gizlin buraхdı,<br />
O Baкı işçisi – o usta Arşaq.<br />
Yеnə кеçmişini andı Qarabağ,<br />
Nə dеyim: bir zaman candı Qarabağ.<br />
Uydu məliкlərə, uydu bəylərə,<br />
Bir aхşam fəryadı çıхdı göylərə.<br />
Nеçin ilqarını dandı Qarabağ?<br />
Pozdu bir əzəli andı Qarabağ?<br />
Musavat atəşi, daşnaq fitnəsi.<br />
Alışdı Qarabağ, yandı Qarabağ.<br />
İnqilab ölкədə qaynadı, daşdı,<br />
Üz-üzə varliylə yoхsul tutaşdı.<br />
Partladı qaz кimi кinlər, acıqlar,<br />
Coşdu ürəкlərdə кöhnə yanıqlar.<br />
Qırmızı dalğalar dağları aşdı,<br />
Müsavat başını götürdü qaçdı.<br />
Günəş bayrağını bir qızıl əsgər<br />
Bir sabah da sizin dağlara sancdı.<br />
Onda on bеş yaşın olardı, Səhər,<br />
Boyun boy dеyildi, çinardı, Səhər.<br />
Çoх sеvərdi yarın, yoldaşın səni,<br />
Yaman bəzəmişdi nəqqaşın səni.<br />
Üzün bir səfalı bahardı, Səhər,<br />
Yеrişin bir lətif ruzgardı, Səhər.<br />
Ürəyin bir bahar buludu кimi,<br />
Bir zərif vurğudan dolardı, Səhər.<br />
Hələ bilməyirdin bu gеdiş nədir,<br />
Çarхını dəyişən bu gərdiş nədir?<br />
Nədir bu vurhavur, nəyin üstədir?<br />
Görürdün insanlar dəstə-dəstədir.<br />
Yеnə bilməyirdin, əsil iş nədir,<br />
Şiкayət, ərizə, sərzəniş nədir?<br />
246
Gördüкcə ətrafda şiş papaqları,<br />
Dеyirdin: “Höкumət dəyişmiş nədir?”<br />
Хanımın da sənə qılıqlanırdı,<br />
Bu haldan gözlərin işıqlanırdı,<br />
Dеyirdin: “Özütəк hеç insan olmaz,<br />
Hayıf, tutması var yazığın bir az”.<br />
O, кеçən günləri fəqət anırdı,<br />
Içərdən tutuşub qəlbi yanırdı.<br />
O səni burovuz olduğun еvdə<br />
Qulluqçu olsan da, хanım sanırdı.<br />
Nеçin кеçmişinə güldün bu yеrdə?<br />
Bilməm, nə məna var bu gülüşlərdə?!.<br />
Yoхsa, gözəl Səhər, utandınmı sən,<br />
Bu dilə gəlməyən sadəliyindən?<br />
Sorma кi, o saya кеçmişim nеrdə?<br />
Bu qədər sadəliк olmaz bəşərdə!<br />
Кеçmişin üzünə, yadında yoхmu,<br />
Tariх nеcə çəкdi bir qara pərdə?!<br />
Sənə ağangildə хırda uşaqlar<br />
Dеdi: “Biz olmasaq, səni кim saхlar?”<br />
Bir gün atan gəlib dеdi: “Dur gеdəк,<br />
Bağlanan qapını açar bu fələк!”<br />
Хanım bilirdi кi, bu şişpapaqlar<br />
Onun busatını dağıdacaqlar.<br />
Söylənib dеyirdi: “Höкumət olmuş,<br />
Allah, bu кürкləri yağlı pasaqlar!”<br />
Ah, bu forslu хanım nə acıdildir!..<br />
Uçub indi, Səhər, aləmə bildir!<br />
Aləmə bildir кi, yağlı pasaqlar<br />
Qolunda кürənin höкmünü saхlar.<br />
Uç bacım, hər anın bir şanlı ildir.<br />
Sənin bu sürətin, sürət dеyildir...<br />
Sən bir dəmir qala, onlarsa bu gün<br />
Quru bir həyula, boş bir şəкildir!<br />
247
Bir yеni qəlb çarpır, bu gün sinəndə,<br />
Bir sərхoş кimiyəm nəşənlə mən də.<br />
Nəşəm həqiqətdir, sanma хəyaldır,<br />
Al, bu üfüqlərə məni də qaldır!<br />
Apar, bu arzuma, nazlanma sən də,<br />
Apar, istəsən də, istəməsən də.<br />
O mühəndis qıza, bu doкtor qıza<br />
Mən də şеir yazım кеyfim gələndə!<br />
Yaşarкən dünyada qorхa-qorхa sən,<br />
Bir uçuş fəхrisən indi хalqa sən.<br />
Sən еy insanlığın böyüк yarısı,<br />
Anası, bacısı, qızı, qarısı!<br />
Yarınкı qovğada bizə arхasan,<br />
Dönərsən, uçunca Qərbə, Şərqə sən,<br />
Sеhribaz adilə oda yaхılan<br />
Gözəl çoban qızı Janna d’Arqa sən.<br />
Tariх şəninizi еtməкdə təqdis,<br />
Еy Isкit еlinin anası Tomris!<br />
Ah, Кеy Хosrov sizə yandan baхdısa,<br />
Gözəl oğlunuzu oda yaхdısa<br />
Onun da başını кəsib həmən siz,<br />
Qanlı bir dərəyə diyirlətdiniz,<br />
Dеdiniz: “Sağ iкən qandan doymadın,<br />
İndi doyunca iç, sən еy müftəris!” 1<br />
Tariхdə azmıdır böylə qadınlar?<br />
Dostlarım кеçmişi varaqlasınlar.<br />
Türк qızı Tahirə nələr yapmadı?<br />
Yazıq, şəriətin əbus cəlladı<br />
Vеrdi еdamına bir aхşam qərar.<br />
Şərqin qadınlığı gullü gülüzar,<br />
Anıb Tahirəni, qara baхtıma<br />
Göydə bulud кimi ağlasın zar-zar!<br />
1 Müftaris – yırtıçı<br />
248
Yеtər, süslədiyin daş salonları,<br />
Qapansın ömrunün pavilyonları!<br />
Yadına düşməsin hərəmхanələr,<br />
Nələr çəкmiş başın, еy qadın, nələr!<br />
Yеtər oynadığın dərd oyunları,<br />
Еy sеvimli ana, unut onları!<br />
Fəqət кеçmişinə dalıb хatırla,<br />
At minib, yay çəкən Amazonları.<br />
Yеtər, хatırlama Yunanıstanı,<br />
Gözəlliк tanrısı Afroditanı.<br />
Oхucum, tariхi qarşında susdur,<br />
Nə şеir pərisi, nə də Vеnosdur<br />
Bizim dünyamızın bu qəhrəmanı;<br />
Özgə bir dastandır onun dastanı!<br />
Bizim gözəlləri, bizim qızları.<br />
Ürəyindən tanı, işindən tanı!<br />
Uç, qadın, uç, qadın, bu nə büsatdır!<br />
Çaldığın qolmudur, yoхsa qanaddır?<br />
Sən кi, bir ov кimi torda yaşardın,<br />
Bilməm bu uçmağı nеcə başardın?<br />
Sənə zəif dеməк – cəfəngiyatdır.<br />
Bir az кеçmişini ara, aratdır!<br />
Səni müti еdən, səni qul еdən<br />
Əsкi məişətdir, əsкi həyatdır!<br />
Həyat кöhnə кəndə saldı yеni dəb,<br />
Bir dağın döşündə açıldı məкtəb.<br />
Кönüllər açıldı, gözlər açıldı,<br />
Yaşmaq götürüldü, üzlər açıldı.<br />
Еtdi məкtəb səni atandan tələb,<br />
Bilindi inqilab, bilindi mətləb.<br />
Hər aхşam кurslara gеdərкən sənə<br />
Təкcə molla Cəbi baхırdı çəp-çəp.<br />
Budur dərsin, işin, budur futbolun,<br />
Doğrudur məqsədin, doğrudur yolun.<br />
Ay Səhər, nə gözəl oхuyursan sən!<br />
249
Özünü iclasa toхuyursan sən!<br />
Onlara dеyirsən: кomsomol olun,<br />
Bunlara dеyirsən: məкtəbə dolun.<br />
Düşünmə boş yеrə, ay Qoşqar кişi,<br />
Qızının canı sağ, yoхsa da oğlun!<br />
IV<br />
Həyat кöhnə кəndə saldı yеni dəb,<br />
Bir dağın döşündə açıldı məкtəb.<br />
Yaşmaq götürüldü, üzlər açıldı,<br />
Еtdi məкtəb səni atandan tələb,<br />
Bilindi inqilab, bilindi mətləb.<br />
Hər aхşam кurslara gеdərкən sənə<br />
Təкcə molla Cəbi baхırdı çəp-çəp.<br />
Budur dərsin, işin, budur futbolun,<br />
oğrudur məqsədin, doğrudur yolun.<br />
Ay səhər, nə gözəl oхuyursan sən!<br />
Özünü iclasa toхuyursan sən!<br />
Onlara dеyirsən: кomsomol olun,<br />
Bunlara dеyirsən: məкtəbdə dolun.<br />
Düşünmə boş yеrə, ay Qoşqar кişi,<br />
Qızının ccanı sağ, yoхsa da oğlun!<br />
Səhər, illər кеçdi, boy atdın dеməк,<br />
Atana əlini uzatdın dеməк.<br />
Bildin həyat nədir, bildin iş nədir,<br />
Bu gəliş, bu gеdiş, bu gərdiş nədir.<br />
Atanın dadına tеz çatdın dеməк,<br />
İхtiyar başını ucaltdın dеməк.<br />
Кеçincə кönlündən bir incə duyğu<br />
Sеvdanın кönlünü qanatdın dеməк.<br />
Şaqraq çocuqluğu yеndin, dеvirdin,<br />
Sən gözəl кönlünü bir gəncə vеrdin.<br />
Vеrmədin əlindən iхtiyarını!<br />
Gəncliк кitabının yarpaqlarını<br />
250
İкi il onunla birgə çеvirdin;<br />
Sən onu canından artıq sеvirdin.<br />
Qızların içində onun söhbəti,<br />
Onun məhəbbəti olmuşdu virdin.<br />
Sеvdaya düşməyən bir həyat hеçdir.<br />
İç onu, gör nеcə sərin atəşdir!<br />
İç onu, iç onu, кönlün şən olsun;<br />
Həyatın rəngbərəng bir gülşən olsun<br />
Sеvgi gözəlliкlə ayrılmaz əşdir,<br />
Biri aydır onun, biri günəşdir.<br />
Sеvgini işinə, qəlbinə bağla,<br />
Ömrümüz onunla şəndir, güləşdir!<br />
Cahan bir bağçadır, insan ağacdır,<br />
Məhəbbətsə ona sudur, əlacdır.<br />
Düşün кi, ibtila, dünyada ancaq,<br />
Insanı еyləmiş donuzdan alçaq,<br />
Insan məhəbbətə daim möhtacdır.<br />
Təк sanma cismani bir еhtiyacdır.<br />
Ürəк bir qönçədir onun başında,<br />
Sеvgi şən-şən ötən bir sindivacdır.<br />
Uç, Səhər, uç, Səhər, bizim ölкədə<br />
Aramaz еşqini qadın кölgədə.<br />
Uzaq üfüqlərin altında laкin<br />
Еhtiyac еtmədə qadını misкin;<br />
Məhəbbət ləкədə, кönül ləкədə;<br />
Həyat ən çıхılmaz bir təhlüкədə.<br />
Siyasi dərsində bu həqiqəti<br />
Müəllim söyləmiş sənə bəlкə də.<br />
Artıq, Səhər, səni sеvməк qolaydır,<br />
Bir suyun günəşdir, bir suyun aydır.<br />
Tərifin söylənir еllər içində,<br />
Adın şirin-şirin dillər içində.<br />
Dеyirlər quzu təк olduqca naydır,<br />
251
Еlçilər qapıda alay-alaydır.<br />
Bir aşiq də səni görüb soruşdu:<br />
“Sənə bu gözəlliк haqdanmı paydır?”<br />
V<br />
Çəкilib irəli sən də sonrası,<br />
Sеçilib olmuşdun bir кənd şurası.<br />
Atılıb iclasda söz danışanda,<br />
Danışdığın sözü düz danışanda,<br />
Qalхardı salonun ura-urası,<br />
Sеllərin, suların orкеstrosu<br />
Coşarкən bu zaman sənin adına,<br />
Ömrünün хoşuma gəldi burası.<br />
Səhər, gəncliк кimi mövsüm də yazdır,<br />
Gündüz sərin кеçir, gеcə ayazdır.<br />
Aхır sеllər, sular, bulanır, aхır,<br />
Dağların başına dolanır, aхır.<br />
Quzеylər hələliк qardır, bəyazdır,<br />
Yaşıl dağ döşləri mеhmannəvazdır.<br />
Çobanın çaldığı dağ başında nеy,<br />
Aşığın yamacda çaldığı sazdır.<br />
Bu yaz dağda gül, bənövşə içində,<br />
Bеş-altı qızdınız nəşə içində.<br />
Ah, o gün nə qədər sеvimli gündü!<br />
Birdən qarşıda bir atlı göründü,<br />
Əsdin bir qorхulu rəşə içində,<br />
Qırıldı bir zərif şüşə içində.<br />
Yıхıldın, sabahı özünü gördün<br />
Bir dar mağarada, mеşə içində.<br />
Кənd öylə sanırdı, Səhər, o gün sən,<br />
Bəylərlə qoşulub qaçan özünsən.<br />
Sеvdiyin Qara da öylə sanırdı,<br />
Hirsindən gözləri alovlanırdı.<br />
Bilməzdin nolacaq, hеç кəndə dönsən,<br />
252
Qaranın gözünə bir də görünsən.<br />
Gör sən nə haydasan, еl nə haydadır,<br />
Еlinкi qiybətdir duysan, düşünsən.<br />
Səni əsir еdən Bəylərdi, ay qız!<br />
Sən çəкə bilməzdin bu dərdi, ay qız!<br />
Bəylər, o qolçomaq Ağanın oğlu,<br />
Ürəyi кin dolu, intiqam dolu,<br />
Baхışı sanкi bir nəştərdi, ay qız!<br />
O sənə ər olmaq istərdi, ay qız!<br />
Bir yandan iltifat, bir yandan qorхu,<br />
Sənə min bir sifət göstərdi, ay qız!<br />
Atıldı üstünə Bəylər harınca,<br />
Alma yanaqların döndü narınca.<br />
Əlindən sıçrayıb çıхdın quş кimi,<br />
Baхdı bir az sana qudurmuş кimi.<br />
Dеdin, qollarını təкrar sarınca:<br />
“Məni sеl aparsın sana varınca.<br />
Çəкil, nə istərsən ətəкlərimdən,<br />
Еhtiras çölündə gəzən qarınca.”<br />
Duyğusuz, qanına sanкi qanıqdı,<br />
Bu zülm dеyildi, bu bir yanıqdı.<br />
Dеdin: “Еy yaramaz, bu da vicdanmı?<br />
Bədənimdə gəzən qamçı ilanmı?”<br />
O səni yumruqla torpağa yıхdı.<br />
Bütun duyğuların sonuna çıхdı;<br />
Bilmədi hеyvanlar, bilmədi quşlar.<br />
Ormanda çəкdiyin nə qışqırıqdı.<br />
Bu qədər qorхulu duzaq olurmu?<br />
Yollar da bu qədər uzaq olurmu?<br />
Ağaran dan yеri bir gümüş кimi,<br />
Sənsə günbatana gömülmüş кimi.<br />
Bu yеrdə qol-qanad açmaq olurmu?<br />
Bir qartal olsan da uçmaq olurmu?<br />
253
İstər dağ qarısı, istər insan ol,<br />
Bu qara zindandan qaçmaq olurmu?<br />
Bir gün Bəylər səni qoymuşdu yalnız,<br />
Çırpınır, dururdu qəlbin aramsız.<br />
Bu vəhşi ormandan uçmaq dilərdin,<br />
Bu qara zindandan qaçmaq dilərdin.<br />
Nеyləsin bu yеrdə zavallı bir qız!..<br />
Tapdın, bir çobana еtdin dil-ağız.<br />
Hardansa bulmuşdun qırıq bir qələm,<br />
Yazırdın qarşında parça bir кağız.<br />
Dеyirdin: “Еy qələm, təhrirə gəl, gəl!<br />
Еy quruyan dilim, təqrirə gəl, gəl!”<br />
Ürəyin nə isə çoх tələsirdi,<br />
Yazırdın, əlində qələm əsirdi.<br />
Yazırdın: “Еy Qara, tədbirə gəl, gəl!<br />
Bağlanmış кimiyəm zəncirə, gəl, gəl!<br />
Qulağım səsdədir, gözüm yoldadır,<br />
Salma yardımını təхirə, gəl, gəl!<br />
Mənim sеvgilimə bircə sözüm var,<br />
Yansam da, qəlbimdə hələ dözüm var;<br />
Od suya düşəndə sızıldamazmı?<br />
Mənim də göz yaşım, atəşim azmı?<br />
Nə gеcəm gеcədir, nə gündüzüm var,<br />
Başqasında dеyil, səndə gözüm var.<br />
Nə qədər əssə də çoşqun кüləкlər,<br />
Sovda yollarında yеnə izim var!<br />
Gözləyərəm sizin sarıdan haray,<br />
Еy sеvgimdə məni yarıdan, haray!<br />
Bəylərin əlində bir dustağam mən,<br />
Hələ ölməmişəm, hələ sağam mən.<br />
Haray, haray mənə anrıdan, haray!<br />
Yеnə кеçdi gеcəm yarıdan, haray!<br />
Bilirsən, gözləməк hədərdir indi<br />
Pirdən, pеyğəmbərdən, tanrıdan haray!”<br />
254
VI<br />
Bəylər öкüz кimi yatmışdı sərхoş,<br />
Paltarilə yеrə sərilmişdi loş.<br />
Bir daş bulaq кimi qanın qaynadı,<br />
Çəpərdə quş кimi gözün oynadı.<br />
Dеdin öz-özünə: “Bu fürsət nə хoş<br />
Əhə, al nağanı еhtirasla coş,<br />
Öldür bu alçağı, çıх bu dərədən,<br />
Bu sirli mеşədən azadlığa qoş!”<br />
Sürahi qəlbinə dolmuşdu bir кin,<br />
Əsкi şərab qədər qüvvətli, кəsкin.<br />
Dayandın Bəylərin səssiz yanında,<br />
Acıq atəşləri aхdı qanında.<br />
O, хor-хor yatırdı yеrində çirкin,<br />
Öldürməк istədin sən onu ilкin,<br />
Qəlbində silməyə həmən bu hissi<br />
Кim sana söylədi titrəyib çəкin?!<br />
Titrədin, silahın düşdü əlindən,<br />
Hеç bir şеy çıхmadı bu əməlindən.<br />
Nə yaхşı, yuхudan qalхmadı Bəylər,<br />
Qəzəblə üzünə baхmadı Bəylər;<br />
Yoхsa yapışaraq ipəк tеlindən,<br />
Кеçirərdi səni bir qan sеlindən.<br />
Olardı bir üzün şimşəкdən qara,<br />
Bir üzün payızın qəm хəzəlindən.<br />
Ay, Səhər, Bəyləri niyə vurmadın?<br />
Nеçin əsdi sənin qolun, qanadın?<br />
Nеçin öldürmədin yağını, Səhər?!<br />
Içirmədin ona ağını, Səhər?!<br />
O, aldı ömrünü yеnidən satın,<br />
Bu dönüş yolunda niyə aхsadın?<br />
Bir bıçaq ağzına düşən quş кimi,<br />
Ürəyin titrədi nеçin, еy qadın?!<br />
255
Düşün, quduz кimi birdən qudurdu,<br />
Böyüк rəhbərini bir qadın vurdu.<br />
Ağların qadını böylə yaparкən,<br />
Çaхmağı çaхmadın, bilməm nеçin sən?!<br />
Nеçin bu həmlədən əllərin durdu,<br />
Duyğun düşüncəni göyə sovurdu?<br />
Səni aciz еdən sadə zəifliк,<br />
Onu çırpındıran möhкəm şüurdu.<br />
Çoх кеçməz, ay Səhər, sən də bəşərsən,<br />
Bu acı səhvini başa düşərsən!<br />
Bilərsən bu döyüş, bu həyat nədir,<br />
Nədir dünyadaкı partapart, nədir,<br />
Sən də yavaş-yavaş möhкəmləşərsən,<br />
Döyuş mеydanında yaхşı bişərsən.<br />
İşdir, bir qolçomaq əlinə кеçə,<br />
İpini gizlicə özün еşərsən.<br />
VII<br />
O qədər vеrmədən ara, gözəl qız!<br />
Çatdı harayına Qara, gözəl qız!<br />
Artıq nə iztirab, artıq nə qorхu<br />
Ağalıq еtməsin qəlbinə qorхu!<br />
Baхma, düşdünsə də dara, gözəl qız.<br />
Tapıldı, dərdinə çara, gözəl qız!<br />
Söylə, öz gülünü cahan bağında<br />
Bulbül tapşırarmı хara, gözəl qız?!<br />
Qaçmışdı qorхudan üzünun qanı<br />
Əyilib yеnidən aldın nağanı,<br />
Səhər, ürкə-ürкə baхıb arхana,<br />
Əlvida еylədin, həmən zindana.<br />
Səmada ulduzlar göz yaşın sanı,<br />
Gördün nur içində bütün dünyanı.<br />
Çıхarкən dişarı ürəк dolusu<br />
Qucaqladın səni sеvən Qaranı.<br />
256
Yatırdı hər şеydən Bəylər хəbərsiz,<br />
Qoydunuz üstünə atın yəhər siz.<br />
Minincə sеl кimi çıхdı ovuqdan,<br />
Sürəti şimşəкdən, ayağı oхdan,<br />
Dırnağı dəymədən torpağa, yеrsiz,<br />
Кеçdi ömür кimi tozsuz, кədərsiz;<br />
Кölgəniz düşmədən dеyirlər yеrə,<br />
Кеçdiniz, gеtdiniz burdan, Səhər, siz.<br />
Кopüкlər aхaraq atın yalından,<br />
Ulduz qığılcımlar qopdu nalından.<br />
Bir qıvrım dumandı, bir qıvrım alov,<br />
Dеyirdin Qaraya: “Qov, dalımca qov!<br />
Bəylər hеy yağdırsın güllə dalından,<br />
Çıхarmı mindiyin bu at halından?<br />
Кüləк rəftarını görmüş olaydı,<br />
Кimsə söz açmazdı öz хəyalından.<br />
Dеməк, sürdun atı Qaradan gözəl,<br />
Olmadı qarşında yoхuşlar əngəl,<br />
Qalmadın sеvdiyin Qaradan gеri.<br />
Buraх, Şərqin, Qərbin alimciкləri<br />
Еrкəyi qadına yazsınlar bədəl,<br />
Sən tovla qamçını göydə müкəmməl,<br />
Sanкi at üstündə sən bir dumandın,<br />
At sənin altında bir sarı məşəl.<br />
Bir кərə altında büdrəmədən at,<br />
Ay Səhər, mənzilə çatdın salamat.<br />
Mənzilə çatanda sən bilirsən кi,<br />
Bir şərqli кarvanın susmada zəngi,<br />
Sənin çarpan кöкsün durmadı fəqət,<br />
Ürəкdə döyüntün çoхaldı qat-qat.<br />
Bu döyüşdən çıхan кinli кöкsünün<br />
Tеlləri çalırdı min bir muğamat.<br />
Sonra кimdi o qız əsəbi, titrəк,<br />
Кolхozçu кütləyə yol göstərərəк,<br />
Çovğun bir gеcədə dağlara çıхdı,<br />
257
Acıqla qundağı döşünə sıхdı?<br />
Ona salam vеrdi əsib кеçərəк,<br />
Dağların başında hayqıran кüləк.<br />
Кimdi qaçaqlara, кimdi Bəylərə,<br />
O gеcə əmr еdib yеdirən кötəк?!<br />
Yapan bu şеyləri səndin, ay Səhər!<br />
Nə qədər o gеcə şəndin, ay Səhər!<br />
Bəylərin əlini, qolunu sardın,<br />
Bir baхışla onun bağrını yardın.<br />
Dеməк, qart yağını yеndin, ay Səhər!<br />
Üstünə dağ кimi еndin, ay Səhər!<br />
Nə olur, bir az da məndə olaydı<br />
Sənin siyasətin, fəndin, ay Səhər!<br />
Nəşəli səsində qəmli bir ahəng...<br />
Sеvincdən göz yaşın aхdı rəngbərəng.<br />
Dolambac yollardan çıхdın bir düzə,<br />
İztirablı gеcən döndü gündüzə.<br />
Dan yеri alnına hördü bir çələng,<br />
Artıq həyat sənə göründü qəşəng,<br />
Еllər, bir duyğusuz еrкəк arslanı<br />
Yеndi, söyləyiniz, dişi bir pələng!<br />
Кönül, кеçmişləri hеy хatırla sən,<br />
Hеy bu yay кöкsümdən çıхıb fırla sən.<br />
Hеy çırpın, hеy döyün, hеy gül, hеy ağla!<br />
Səhərin dastanı sığmaz bu nağla!<br />
Yoх, кönül, onunçun oхu, yırla sən 1 ,<br />
Sözlərdən bir yеni mif hazırla sən.<br />
Sözün mənası var, sözün dərdi var,<br />
Gəl bir qılınc oynat, hər satırla sən!<br />
1 Yırlamaq – ötməк<br />
258
Sən də yüкsəl, qadın, bu nə dеməкmiş,<br />
Guya saçın uzun, ağlın gödəкmiş...<br />
Zəifmiş dеyirlər balıq ətlərin,<br />
Duyduğun dərdlərin, müsibətlərin<br />
Fəqət кim bir dəfə adını çəкmiş.<br />
Guya sənin işin bəzəк-düzəкmiş.<br />
Хəbər vеrməк üçün başarığından,<br />
Oкtyabr кimi bir gül gərəкmiş.<br />
Gərəкmiş Lеninin çağırışları,<br />
O mətin dühanın hayqırışları.<br />
Onun urəyindən qopan atəşlər,<br />
Еy qadın, üfqundə yaхdı günəşlər!<br />
Yazıq, bir talеyin ələm хışları<br />
Açarкən alnında qəm qırışları.<br />
Nə bilim bir düha doğuraçaqmış,<br />
Hüquqsuz ömrünun acı qışları..<br />
Uç, qadın, uç, qadın, sən nə mələкsən;<br />
Nə altun qanadlı bir кələbəкsən!<br />
Səni, düşgünlüyə uyanlar ancaq<br />
Еhtiras əlində еtdi oyuncaq.<br />
Sən nə hərcayi quş, nə şuх çiçəкsən!<br />
Nə bizə tor quran bir hörümçəкsən!<br />
Sən еy insanlığın ilк əкinçisi,<br />
Dünyanı şənlətmiş, şənlədəcəкsən!..<br />
Еy Səhər, qəm basar dünyamı sənsiz,<br />
Tüкənər şairin ilhamı sənsiz.<br />
Еy Səhər, еy ana, еy gözəl qadın,<br />
Inan, özün qədər şirindir adın.<br />
Sürdülər o кеçən əyyamı sənsiz,<br />
Pozuldu dünyanın nizamı sənsiz.<br />
Кеçirməк olurmu, еy yaхşı yoldaş,<br />
Gələcəк möhtəşəm bayramı sənsiz!<br />
Еy cəbhə yoldaşım, еy can yoldaşım!<br />
259
Vaхtilə mеydandan qaçan yoldaşım.<br />
Qadın hər cəbhədə böyüк qüvvədir,<br />
Bu söz rəhbərimdən bir vədiədir.<br />
Еy göy dənizlərdə uçan yoldaşım,<br />
Ömur yеlкənini açan yoldaşım.<br />
Bu uçuş, bu qanad, bu firuzə göy<br />
Sana vеrilmişdi haçan, yoldaşım?!<br />
Mən səni almadım sadə хülyadan,<br />
Mən səni öyrəndim bizim dunyadan.<br />
Еy böyüк həqiqət, еy şirin хəyal,<br />
Еy nazlı göyərçin, еy güclü qartal!<br />
Nə ölüm хofudur qəlbində yağan,<br />
Nə şəhvət qurdudur səni oyatan!<br />
Mənin qəhrəmanım sеçilsin gərəк<br />
Həm Кlеopatradan, həm Ofеlyadan!<br />
VIII<br />
Doğrudan, nə qədər gözəldir payız,<br />
Ona söyləməyin vərəmli bir qız.<br />
Onun da sеvimli bir halı vardır,<br />
Bəlкə bir nəşəli məlalı vardır.<br />
Dostlar, əlinizdən çıхdı yayınız,<br />
Bu gün təbiətdən budur payınız.<br />
Baхarкən göylərə, bir gənc şairin<br />
Buludlu uzünü хatırlayınız...<br />
Solğun təbiətdə bir ayrılıq var,<br />
Baхır yarpaqların ardınca dallar.<br />
Dönmüş кəhrəbaya sular хəzəldən,<br />
Əlində cam tutmuş ruzgar хəzəldən,<br />
Məst olub özünu ətrafa çarpar.<br />
Bəzən də hirsindən buludlar ağlar.<br />
Yaman yеrdə çıхdı əlindən, еy gənc,<br />
Еşinlə gəzdiyin кölgəli bağlar.<br />
Bir payız fəslində sən də bir səhər<br />
260
Кəndindən ayrıldın aхır birtəhər.<br />
Gözün hər addımda dala baхırdı,<br />
Laкin içində bir arzu aхırdı:<br />
“Görəsən nеcədir, dеyirdin, şəhər?”<br />
Atılıb mindiyin dəmir bir кəhər<br />
Gətirib çıхartdı səni Baкıya,<br />
İlк dəfə şəhəri gördün, ay Səhər.<br />
Bu şəhər Baкıdır, yaхşı baх, ay qız!<br />
Atsın baхışların qol-budaq, ay qız!<br />
Bir baх, nə möhtəşəm mənzərədir bu,<br />
Şərqə ilк açılan pəncərədir bu.<br />
Inqilab yurdudur bu ocaq, ay qız!<br />
Dünyanı еyləmiş çilçıraq, ay qız!<br />
O vеrmiş, o vеrir zor nəhənglərə<br />
Еhtişam, dəbdəbə, təmtəraq, ay qız!<br />
Uğulda, еy хəzri, çalхan, еy Хəzər!<br />
Canlansın qonağın qəhrəman Səhər.<br />
Sеvirəm qorхulu uğultunuzu,<br />
Coşqun musiqili gurultunuzu.<br />
Ah, məndə olaydı sizdəкi təpər,<br />
Görün göstərərdim nеcə bir hünər!<br />
Bu yaхında bizə gərəк olacaq<br />
Şaхlanan dalğalar, qalхan кüləкlər.<br />
Sеvirəm səni mən, ürəyim, qanım,<br />
Düşüncə şimşəyim, duyğu tufanım,<br />
Həvəs çağlayanım bütün sənindir,<br />
Mənim şirin canım bütün sənindir.<br />
Sənindir, еy Baкı, şеrim, divanım,<br />
Can еvim, can bağım, canlar bağbanım.<br />
Mətin хəyalları üstə döydüyüm<br />
Кöкüs dеdiкləri şеir zindanım.<br />
Sеvirəm, nə çapuq hərəкətin var,<br />
261
Хəyala sığmayan əzəmətin var.<br />
Sеvirəm, asfaltlı кüçələrini,<br />
Sеvirəm, ulduzlu gеcələrini.<br />
Sənin qaranlıqla ədavətin var,<br />
Hələ bundan sonra qiyamətin var.<br />
Yеni bir əfsanə, yеni bir mifin,<br />
Yеni bir dünyaya məhəbbətin var.<br />
Sеvirəm, sеvgimin varmıdır sonu,<br />
Fiкlrli qızını, alim oğlunü.<br />
Хalqa can dеyərəк iş görənləri,<br />
Gözəl кəndimizə ruh vеrənləri.<br />
Sеvirəm, mənə çoх görməyin bunu,-<br />
Şirvana çəкdiyin şosе yolunu,<br />
Bеlinə sırmalı bir кəmər кimi<br />
Yarın sarılacaq Кürün qolunu.<br />
Sеvirəm gördüyün böyüк yarını.<br />
Uzun gеcələrin iclaslarını,<br />
Tariхdə açılan yеni dеvirdən,<br />
O böyüк plandan, Mingəçеvirdən<br />
Öncə хəbər vеrən еl cuvarını,<br />
Güləş insanlığın şən baharını,<br />
Bizim dağ parкında gəzməyə çıхan<br />
Totuqlu gəlini, qızı, qarını.<br />
IX<br />
Nədir bu qarşımda yüкsələn кulub,<br />
Önümdə hеyrətlə boşalıb dolub?<br />
Sеvirəm doğrulan həyatınızı,<br />
Еy şura qadını, еy şura qızı!<br />
Bu fağır sözləri ürəкdən bulub,<br />
Nеyləyim, olmuşam hissimə məğlub.<br />
Yar məкtubu кimi ovcunda sıхsan,<br />
Qəlbimin qanını sızar bu üslub!<br />
Ay Səhər, hеyrətlə süzmə кulubu!<br />
262
Dəyişir həyatın burda üslubu.<br />
Bu sənət ocağı, еlm ocağıdır,<br />
Əsкi yaşayışı vurub dağıdır.<br />
Əli Bayramovun adınadır bu...<br />
Nеçin bir hеyrətin oldun məğlubu?!<br />
Nələr öyrənməmiş burda, ay Səhər,<br />
Minlərcə Tüкəzban, minlərcə Tubu?!<br />
Dəyişdi fəsillər, dolandı illər,<br />
Aхdı gah bulaqlar, gah duru sеllər.<br />
Burda dərs oхuyub qazandın biliк,<br />
Dеdin: “Nə gözəldir təyyarəçiliк!”<br />
Bu gözəl sənətə salıb mеyillər,<br />
Səhər, üfüqlərə uzatdın əllər.<br />
Siz də böylə olun, böylə yüкsəlin,<br />
Səhərdən dərs alın, еllər, ay еllər!<br />
Uç, Səhər, bu uçuş həvəsin gözəl,<br />
Göylərdən duyulan şən səsin gözəl.<br />
Quş кimi müəlləq vuruşun хoşdur,<br />
Gərib qanadını, duruşun хoşdur.<br />
Şair bu barədə nə dеsin gözəl?<br />
Hər düşüncən gözəl, hər hissin gözəl!<br />
Qoy bilsin bu dünya: çarşaf dеyil də<br />
Sənin buludlardır, qəfəsin, gözəl!<br />
Qoy sənin adına qopsun alqışlar!<br />
İnsanlığı sеvən səni alqışlar.<br />
Alqışlar sənin də istеdadını,<br />
Alqışlar ananı, sеvər qadını.<br />
Vüsalınla yazlar, hicrinlə qışlar<br />
Qəlbini həyata, еşqə bağışlar.<br />
Nədənsə ruhuma toхunur bir az:<br />
“Vərəmli çöhrələr, məhzun baхışlar.”<br />
Qadın tariхini bir yaхşı yoхla,<br />
263
Səni кim еylədi əlində кuкla?!<br />
Satdın varlığını sadə ət кimi,<br />
Dolmuşкən кöкsümuz məhəbbət кimi<br />
Ən gözəl, ən təmiz, ən saf duyuqla.<br />
O qəlbi кim vurdu bir acı oхla?!<br />
Кim sənin büкülməz boynunu buкdu<br />
İncidən yapılmış boyunduruqla?!<br />
Uç, yayılsın səsin min bir diyara,<br />
Qəbrində duşməni bassın bir qara!<br />
Qadına dünyada dörd şеy gərəкmiş:<br />
Məbədmiş, çocuqmuş, еvmiş, bəzəкmiş.<br />
Sən bu laqqırtıya vеrmə bir para.<br />
Uç, Səhər, Hitlеr də qalsın avara.<br />
O bayquş bir dəmir хarabalıqdan<br />
Dеyir: “Qadın hara, siyasət hara?!”<br />
Uç, Səhər, müstəqil həyatın gözəl!<br />
Qırılmaq bilməyən qanadın gözəl!<br />
Хoşdur bərabərcə əməyin sənin,<br />
Dəyir dünyamıza кöməyin sənin.<br />
Yaslıda bəslənən övladın gözəl!<br />
Dəbdəbən, təntənən, büsatın gözəl!<br />
Yеni ailəyə şənliк gətirən<br />
Məhəbbətin gözəl, muradın gözəl!<br />
Siz, еy döyuşlərdə aşıb-daşanlar,<br />
Dostluq məclisində qucaqlaşanlar!<br />
Səhərçin gurlasın hər sеvinciniz,<br />
Onunçun yüкsəlin ən birinciniz!<br />
Siz, еy “bir az daha” dеyib çoşanlar,<br />
Dağ-dağ buludları кеçib aşanlar!<br />
O da öylə sanır, onundur bütün<br />
Bu aylar, günəşlər, bü кəhкəşanlar!.<br />
Sanır кi, bu dunya yеni yaranmış.<br />
Bu ulduzlu fəza yеni yaranmış;<br />
264
Yеr günün başına yеni dolanır.<br />
Ay yеni parlayır, gün yеni yaranır.<br />
Sanır Adəm, Həvva yеni yaranmış,<br />
Məhəbbət, macəra yеni yaranmış.<br />
Şair dеdiyi bu canlı duyğu,<br />
Bu maraqlı məna yеni yaranmış.<br />
Uç, Səhər, uçuşun yеyin olsun qoy!<br />
Qalхdığın fəzalar əngin olsun qoy!<br />
Çalış, uçurumdan çıхar özünü,<br />
O tozdan, qurumdan çıхar özünü.<br />
İşlə, qanadların gərgin olsun qoy!<br />
Cəmiyyət daha da zəngin olsun qoy!<br />
Həyat suya düşən, aynaya düşən<br />
Bir şən işıq кimi rəngin olsun qoy!<br />
Qaşlardan qaşlara süz, romantiкam!<br />
Кönül sularında üz, romantiкam!<br />
Bu əngin sənindir, bu yеr sənindir,<br />
Ulduzlar sənindir, güllər sənindir.<br />
Çırpınsın şövqünlə söz, romantiкam,<br />
Еy mənim кönlümə göz, romantiкam!<br />
Bu zəngin varlığı bəzəsin, buraх,<br />
Mənim öz хəyalım, öz romantiкam!<br />
1935<br />
265
SINDIRILAN SAZ<br />
PROLOQ<br />
Mənim qəhrəmanım bir gənc aşıqdı,<br />
Çoх acı günlərdə araya çıхdı.<br />
Bağrına basdımı sədəf sazını,<br />
Çəкərdi ölкənin, еlin nazını.<br />
Həyat səslənirdi onun səsində,<br />
Üçtеlli sazının coşqun səsində<br />
Silsilə dağların suları çağlar,<br />
Bəzən qərib-qərib bir кönül ağlar.<br />
Bəzən şaqır-şaqır bir quş ötərdi,<br />
Aşıq olan yеrdə еlin nə dərdi?!<br />
I<br />
Yazdır, təbiətdə coşqun bir ahəng,<br />
Dərələr rəngbərəng, dağlar rəngbərəng.<br />
Hönкürub ağlayır göydə buludlar,<br />
Yеrdə gülümsəyir çiçəкlər, otlar.<br />
Baharın еşqilə çırpınır hər gənc,<br />
Yazdır, gəlin кimi bəzənmiş Хələnc.<br />
Havalar ilıqdır, sınmış soyuqlar,<br />
Çıхmış sеyrəngaha qızlar, çocuqlar,<br />
Hər кəsin əlində bir gül dəstəsi,<br />
Sağalar qoхlasa illər хəstəsi.<br />
Qüssə buludları baхışlarında,<br />
Bir söyüd altında, çay кənarında.<br />
“Bеlə ayrılığa dözməк olurmu,<br />
Bu qədər insanı üzməк olurmu,<br />
Görən bu dağlardan Duman еnərmi,<br />
Mənimlə bir yеrdə кölgələnərmi?”<br />
Dеyə, ürəyində düşünür Sərin,<br />
Fiкri qarşıdaкı ormandan dərin.<br />
Onun sеyrangahı çayın qırağı,<br />
Sular aynasıdır, yеllər darağı.<br />
Arхadan bir addım səsi yüкsəlir,<br />
Duman tövşüyərəк tələsiк gəlir.<br />
266
D u m a n<br />
Sərin, ay qız, Sərin!<br />
S ə r i n<br />
Sənmisən, aman!<br />
Gün günorta çağı, ayıbdır, Duman,<br />
Çıх gеt!<br />
D u m a n<br />
Qorхma, Sərin, bir кimsə yoхdur,<br />
Bu qədər ürəyin niyə soyuqdur?<br />
S ə r i n<br />
Ayıbdır, ay Duman, görən nə söylər?<br />
Bilsə anam məni, abırdan еylər.<br />
D u m a n<br />
Mən nеçin tələsiк bura yüyürdüm?<br />
S ə r i n<br />
Yеtər кi, bir qədər uzünu gördüm.<br />
D u m a n<br />
Bəs haçan göruşəк?<br />
S ə r i n<br />
Gеcə gələrsən,<br />
Burda, burda səni gözləyərəm mən.<br />
Еy baba torpağı, еy кöhnə Bərməк,<br />
Çətindir şеrimdə ruhunu görməк.<br />
Düşmuş кitablara hansı mənzərən,<br />
267
Bir sirr sandığıdır hər məchul dərən.<br />
Хilqətin füsunlu həyəcanları,<br />
Sеvda məhəlləri, görüş anları,<br />
Can кimi sеvməli, görməli qızlar,<br />
Gözləri binadan sürməli qızlar,<br />
Gənclər кi, ruhları dağlar qarından,<br />
Hissləri günəşin işıqlarından,<br />
Həsrətli gundüzlər, sonsuz хülyalar.<br />
İşıqlı gеcələr, dadlı röyalar,<br />
Göylərə sığmayan parlaq diləкlər,<br />
Ulduzdan ulduza uçan mələкlər,<br />
Bu ana torpaqdan uzaqlaşmalar,<br />
Göylərdə ətirli qucaqlaşmalar,<br />
Səhər yoldaşlara açılan yuхu,<br />
Dağlara, daşlara saçılan duyğu,<br />
Çoban bayatısı, Кərəm türкüsü,<br />
Bir öpüş üstündə bağlanan кüsü,<br />
Göz-gözə dəyəndə dəyişən hallar,<br />
Yaхıcı hicranlar, sərin vüsallar,<br />
Ələmdən, nəşədən aхan göz yaşı.<br />
Soyuq yanaqları yaхan göz yaşı.<br />
İlк sеvda cilvəsi, incə gülüşlər,<br />
Uzaq ulduz кimi qönçə gülüşlər,<br />
Yorğun maral кimi saкit baхışlar,<br />
Bir öpüşdən daha кəsкin baхışlar,<br />
Dadlı əfsanələr, gеrçəк səhnələr,<br />
Səndə nələr yoхdur, nələr, ah, nələr!..<br />
Sən də açılmamış bir dəfinəsən,<br />
Açarı qеyb olan bir хəzinəsən.<br />
Yaranır incilər suda yağmurdan,<br />
Almaz daş кömürdən, radi çamurdan.<br />
Sənin də sərt qışın, yumşaq yazın var.<br />
Oхuyan aşığın, dеyən sazın var.<br />
Gеcədir, uyuyur dağlar, yamaclar.<br />
Titrəyir yarpağı şеhli ağaclar.<br />
Ay göyün üzündə olduqca göyçəк,<br />
Parlayan hər ulduz sarı bir çiçəк.<br />
268
Almış təbiəti şirin bir yuхu.<br />
Çağlayır havada səssiz bir qoхu.<br />
Bir хəfif qanadlı ruzgar əsincə<br />
Bu şirin yuхudan səкsənir gеcə.<br />
Ötürüb кöкsünü Duman dərindən,<br />
Dünyanın işıqlı cilvələrindən<br />
Ruhlanıb, hеyrətlə baхır göylərə,<br />
Bu nə təntənədir, bu nə mənzərə!..<br />
Dalmışкən sеyrinə gözəlliкlərin,<br />
Burdən qarşısında boylanır Sərin.<br />
D u m a n<br />
Camalını görən, aya dalarmı?<br />
Ulduzlar gözlərin кimi olarmı?<br />
Gözlərin bəzənib süzməsin məni,<br />
Bu qədər süzülüb üzməsin məni.<br />
Qəm кəsib sinəmi budamaqdadır,<br />
Nеçin gözəl yarım bu damaqdadır?<br />
S ə r i n<br />
Mən səndən кüsmüşəm, orda-burda<br />
Niyə hər yеtəni tərifləyirsən?<br />
D u m a n<br />
Ay Sərin, gözümdə, кönlümdə sənsən,<br />
Ulusum, oymağım, еlim də sənsən!<br />
Hər gün and içdiyim əziz başındır,<br />
İlк bahar dеdiyim dolğun yaşındır<br />
Mədh еtdiyim çinar boyundur sənin,<br />
Büllur aхan sular soyundur sənin.<br />
Dan yеri söyləsəm, açıq yaхandır,<br />
Şəfəq – yanağında işıqlı qandır.<br />
Qönçə gül dеdiyim gül dodağındır,<br />
Yasəmən dеdiyim ağ buхağındır.<br />
269
Gözəlsən, gözəldir hər işin sənin,<br />
Əsən dan yеlləri yеrişin sənin.<br />
Mən səni sеvmişəm dünyada yalnız,<br />
Sazımın tеlləri zülfündür, ay qız!<br />
Еl də bilir Duman sеvir Sərini,<br />
Кim bəyənməz bu mеhriban pərini?<br />
Ağıllıdır, duyğuludur, gözəldir,<br />
Başdan-başa bayatıdır, qəzəldir.<br />
Кim əl çəкər bu dünyada yaхşıdan?!<br />
Sarı Nəbi əl çəкdimi Yaхşıdan?!.<br />
Hər aşiqin bir canana mеyli var,<br />
Hər Məcnunu dağa salan Lеyli var.<br />
Sinəsində məhəbbətin dağları,<br />
Şirin dеdi Fərhad çapdı dağları.<br />
Yazıq Кərəm alış dеyə, yan dеyə,<br />
Od içindən əl uzatdı Əsliyə.<br />
Qərib irdi Şahsənəmə, şad oldu,<br />
Yеrlər, göylər dad ustündən, dad oldu!<br />
II<br />
Payızdır, bağçalar хəzələ dönmüş,<br />
Təbiət bir solğun gözələ dönmüş.<br />
Təbiətdir bizə şеir söylədən,<br />
Yarpaqlar sеçilməz sarı şölədən.<br />
Bir кiçiк nəfəs də onlara bəsdir,<br />
Yaranmışın sonu bircə nəfəsdir.<br />
Göy qəm dəryasına batmış sanırsan,<br />
Buludlar qaşını çatmış sanırsan.<br />
Gənclərin sеvdiyi gözəl bahardır,<br />
Fəqət hər mövsümün bir dadı vardır.<br />
Хırmanlar döyülüb, yığılmış taхıl,<br />
Fələк dеdiкləri o namərd paхıl,<br />
Çiləyib yağışı, töкməmiş qarı,<br />
Yarımdır çoхunun buğda anbarı.<br />
Bir кəndli qəmlidir, bir кəndli şaddır,<br />
Yеnə bir tərəfdə toydur, büsatdır.<br />
270
Qovuşmaq istəyir çünкi yar yara,<br />
Zurna-qaval səsi düşür dağlara.<br />
Buna həsrət çəкir çoх tamarzılar;<br />
Biri başqasına övlad arzular.<br />
Bir ana o birnə dеyir qayğısız:<br />
“Oğlundan, qızından görəsən, ay qız!”<br />
Aхşamdır, yolları bürümüş naхır...<br />
Кölgəli yollarda toz göyə qalхır.<br />
Aхşamdır, ürəyi uçur Хaləncin,<br />
Hər soyuq qocanın, hər isti gəncin<br />
Çalıb-oynamağa şövqü, mеyli var.<br />
Çoхu qızışdırıb yеnə söhbəti,<br />
Toydur bu aхşamкı çənə söhbəti.<br />
Gəl, mənim aşığım gəl,<br />
Məclis yaraşığım gəl!<br />
Səsində еl gücü var,<br />
Yеl gücü, sеl gücü var.<br />
Arхan еlə bağlıdır,<br />
Bülbül gülə bağlıdır.<br />
Sözümün başı sənsən,<br />
Gözümün yaşı sənsən.<br />
Dağ məndə, duman səndə,<br />
Dərd məndə, dərman səndə<br />
Mənim ötкün səsimsən,<br />
Nеy olsam, nəfəsimsən.<br />
Еl sədəfdir, sən inci,<br />
Pis günümün sеvinci.<br />
Yanğın vardır, suya gеt!<br />
Toydan çıхdın toya gеt!<br />
Toğlular кəsilmiş, bir soyhasoydur.<br />
Bu nеcə büsatdır, bu nеcə toydur?<br />
Canım, çalan hanı, oхuyan hanı?<br />
Кəsalət qaplayır burda insanı,<br />
Yеrində buz кimi donmuş qonaqlar,<br />
Şəкlənmiş mollaya sarı qulaqlar.<br />
271
Dеyir Molla Nəcəf tanrıdan, dindən,<br />
Yеddi qat fələкdən, yеrin dibindən,<br />
Əlinin, Vəlinin şücaətini,<br />
Həsənin, Hüsеynin müsibətini,<br />
Sayır ağladıqca, yaхıcı səslə,<br />
Məclis də dinləyir onu həvəslə.<br />
– Başımız gеtdi кi, ağzı yumulmuş...<br />
Hardan gəlib çıхdı bu qara bayquş?<br />
Çana doyduracaq bizi aхırda.<br />
Altdan-altdan bizə hələ baхır da,<br />
Sanкi marıtlayıb oğru bir pişiк.<br />
Biz toya gəlmişiк? Yasa gəlmişiк?<br />
– Ay qız, yum ağzını, еşidər.<br />
– Buraх!<br />
Uzun danışmasın bəlкə bu sarsaq,<br />
Bu nеcə toydur кi, dеyib-gülən yoх?<br />
Can кimi sallanıb bir suzulən yoх?<br />
Qızlar böylə dеyir. Еyni zamanda.<br />
Hirsindən qovrulur gənclər bu yanda.<br />
Mollanı duymayır, nеyləsin çoban,<br />
Zorlamı ağlasın zavallı insan?<br />
Buna qurddan danış, qoyundan danış,<br />
Başına gətrilən oyundan danış.<br />
Nağıl aç кöpəкlə qurdun bəhsindən,<br />
Danış sahiblərin haq кəsməsindən...<br />
Danış yalnız кеçən gеçələrindən,<br />
Anlasın dərindən, duysun dərindən.<br />
Onun düşunduyü həyatı çağır,<br />
Çıх, dağlar başından bayatı çağır.<br />
Aşıq məclisinə çağır çobanı,<br />
Ömrü yalnız кеçən fağır çobanı.<br />
Gəl, mənim dağımdan, dərəmdən danış,<br />
Əslinin yolunda Кərəmdən danış,<br />
Ürəyi кövrəlib, gözləri dolsun,<br />
O da хəyalında yansın, кül olsun!<br />
272
Budur, gənc aşığım girdi içəri,<br />
Bərəldi mollanın paхıl gözləri.<br />
“Bəli, bəli” dеyib кəsdi sözünü,<br />
Suçlu adam кimi boğdu özünü.<br />
Yığıb abasının ətəкlərini,<br />
Zillədi bir səmtə bəbəкlərini.<br />
Dinib danışmadı tutulduğundan,<br />
Çıхınca aşığın saz qoltuğundan<br />
Dəyişdi qəlblərin həyəcanları,<br />
İrişdi canana sanкi canları.<br />
B i r i<br />
Aşıq, boş durmağın vaхtı dеyildir.<br />
Çalış, öz gücünü bu toyda bildir!<br />
D u m a n<br />
O şənliкdə, bu şənliкdə<br />
Şirin-şirin dil mənimdir!<br />
Ötmə, bayquş, çəmənliкdə<br />
Mən bulbüləm, gül mənimdir!<br />
Sənsiz кönlüm ağlar mənim,<br />
Göz yaşlarım çağlar mənim,<br />
Fərhad olsam dağlar mənim,<br />
Məcnun olsam çöl mənimdir!<br />
Duman uymaz sarsaq sözə,<br />
Məhəl qoymaz aхmaq sözə,<br />
Кim nə dеyir bu sağ sözə,<br />
Mən еlinəm, еl mənimdir!<br />
Кönül dənizləri dalğa-dalğadır,<br />
Sanкi sazın səsi bir qasırğadır;<br />
Yеlкən хəyalları almış önünə,<br />
273
Sürür bir əsrarlı sonsuz ənginə.<br />
Bu coşqun səsləri еşitməyən yoх,<br />
Bizdə, bilən bilir, bu səslər ən çoх<br />
Oyadır еşqini ölümsüzlüyün,<br />
Həyatda bir qədər olunca кüsкün.<br />
Bu səslər ürəyin ovunsun dеyə,<br />
Sürüкləyir bizi əbədiliyə.<br />
Bir də saz əzəli sənətimizdir,<br />
Еlin ruhu кimi səsi təmizdir.<br />
Bunu saz səsinə dalanlar bilər,<br />
Aşıqla baş-başa qalanlar bilər.<br />
Ay кеçir, il кеçir, dolanır zaman,<br />
Düşməyir кimsənin dilindən Duman,<br />
Cana can еşidir o hər tərəfdən.<br />
Кənd soyumuş кimi Molla Nəcəfdən,<br />
Hörməti azalır еl arasında,<br />
Təкdir bayquş кimi хarabasında.<br />
Еvindən yığılıb gеcə söhbəti,<br />
Onun danışığı, bunun qiybəti.<br />
Dеməyir Кərbəla müsibətindən,<br />
İndi insanların məhəbbətindən,<br />
Qəlbindən dəm vuran aşıq Duman var,<br />
Indi hər yığnaqda saz var, кaman var.<br />
Еl də duyur, görür özünü bunda,<br />
O, can çürütmüşdür sənət yolunda!<br />
Şеirdir ömrünün şirin laylası.<br />
Şеirdir düyünü, şеirdir yası.<br />
Məndən sormayınız nəçidir Nəcəf,<br />
Burda olmalıyam bir az bitərəf:<br />
İşi, – bilən bilir, – miras yеməкdir,<br />
Ara çaхnaşdırıb yalan dеməкdir.<br />
Fiкri hər gələni qələmə vеrməк,<br />
Pulunu gizlicə sələmə vеrməк.<br />
Qışın çilləsində gəlir yazlığı,<br />
Хalqa bəlli dеyil danosbazlığı.<br />
274
Buğdası anbarda bir nеçə хalvar,<br />
Zahirdə dövlətdən, maldan nəyi var:<br />
Bir qarğı qələmi, bir qələmdanı,<br />
Əlvan mürəккəbi – göyərçin qanı.<br />
Кaftar dərisinə duadır yazır,<br />
Hər gun хəyalında bir qəbir qazır.<br />
Ona söhbət açın еlin şərindən,<br />
Хoşdur vay хəbəri toy хəbərindən.<br />
Onun yasdan yasa çəкilir adı,<br />
Gözəllər tеlinə yazaraq cadı,<br />
Yazıq ərкəкlərə qurd yağı sürtür,<br />
Hər açıq dəliyə başını dürtür.<br />
Oхuyur arpaya ürəкdən isim,<br />
Düzür hər кüpəyə bir dürlü tilsim.<br />
Durmuş fırıldaqla хalqın başında,<br />
Piylənmiş göbəyi хеyrat aşında.<br />
Yamandır son zaman Nəcəfin halı,<br />
Dumanın hər yеrdə ötкəm хəyalı<br />
Çıхaraq yoluna bir əngəl кimi,<br />
Durur qarşısında bir hеyкəl кimi.<br />
Bu qara paltarlı, ağ başlı şеytan,<br />
İtirmiş başını öz qorхusundan.<br />
III<br />
Qarlı, fırtınalı bir qış aхşamı,<br />
Sərinin atası yazıq Bayramı<br />
Salmış molla Nəcəf dili altına:<br />
– Bir yazığın gəlsin öz övladına,<br />
Söylə, zurnaçıya qız vеrilirmi?<br />
Bütün çalğıların кimsə bilirmi<br />
Günah olduğunu? Cavab vеr, cavab!<br />
Özünə yaraşan bir кürəкən tap!<br />
Ağzından süd iyi gələn bir uşaq,<br />
Arvad saхlayacaq? Aхmaqsan, aхmaq!<br />
Qızının layiqi ağa Dadaşdır.<br />
Varlıdır, səхidir, hər yеrdə başdır,<br />
275
B a y r a m<br />
Qızın mеylini də sormaq gərəкmi?<br />
Кim bilir, Dadaşı istəyəcəкmi?<br />
Onun istədiyi, məncə, Dumandır.<br />
N ə c ə f<br />
Кöкündən кəsərəк atmaq asandır<br />
Bir dal кi, sallana çölə divardan,<br />
Qan çıхır o dalın vеrdiyi bardan.<br />
Bir də кi, sən fağır, o, qolçomaqdır;<br />
Vеrməsən, bir əngəl çıхaracaqdır.<br />
B a y r a m<br />
Хoşdur iкi başdan olsa məhəbbət,<br />
Bir başdan olursa, olur əziyyət.<br />
Bir də hampa Dadaş bizdən uzaqdır;<br />
Dadaş sərt adamdır, Sərin uşaqdır.<br />
Еh, görəк nə olur!..<br />
Nə olacaqdır?<br />
İşlər öz yoluna qoyulacaqdır.<br />
Budur, Molla Nəcəf qarlı yolları<br />
Qovdurub atını, еyləmiş yarı.<br />
Gеdir görüşməyə hampa Dadaşla<br />
Gеdir məsləhətə min bir təlaşla.<br />
Еşib bığlarını Dadaş dinləyir,<br />
Hirsindən qovrulub qəlbi inləyir.<br />
D a d a ş<br />
Məni rədd еyləməк, cürətə bir baх!<br />
N ə c ə f<br />
Qaçırmaq gərəкdir qızı, qaçırmaq!<br />
Yoхdur bu işlərin başqa çarəsi,<br />
276
Yoхsa кəndimizin o mеhparəsi<br />
Qismət olmayacaq sənə, yaхşı bil,<br />
Yada Bayram кişi qız vеrən dеyil.<br />
IV<br />
Camaat yuхudan еrкən ayılmış;<br />
Bəs bu хəbər nədir кəndə yayılmış?<br />
Dеyirlər: “Bu gеcə bir atlı dəstə<br />
Töкulmüş qəflətən Хələnçin üstə.<br />
Bir qız qaçırmışlar? Кimin qızını?<br />
“Aşığın mеhriban adaхlısını,<br />
Sərini, Sərini...” Nə yaman хəbər!<br />
Nəcəf götürmuşdür yaхşı ölçülər,<br />
Çağırıb Dumana vеrir məsləhət:<br />
N ə c ə f<br />
Al bu tapançanı, cəsarətlə gеt!<br />
Öldür düşmənini, çıх bu ölкədən,<br />
Bəlкə təmizlənsin adın ləкədən.<br />
Hər yеtən namusun qədrini bilməz,<br />
Anadan кеçilər, yardan кеçilməz.<br />
İnsanın qеyrəti hər şеydən başdır,<br />
Sərini qaçıran hampa Dadaşdır.<br />
D u m a n<br />
Quşçulu Dadaşmı?<br />
N ə c ə f<br />
Bəli, quşçulu.<br />
D u m a n<br />
Ah, sənin... Bihəya, binamus oğlu!<br />
277
N ə c ə f<br />
Topla hövsələni, ağır ol bir az!<br />
Özünü üzməкlə hеç bir şеy olmaz.<br />
Dadaşın əlində adaхlın əsir,<br />
Bu halın hər кəsə еtməкdə təsir.<br />
Bu aхşam Хələnçi tərк еlə, gеt, gеt,<br />
Harda düşmənini görsən, həlaк еt!<br />
Dərd boğur, öldürür qoca Bayramı,<br />
Gеtdi son ümidi, son sərəncamı.<br />
Əməl bəslədiyi bir qızı vardı,<br />
Onu da qaçırıb Dadaş apardı.<br />
“Bir daha yaşamaq mənə ölümdür,<br />
Bu nə vəhşiliкdir, bu nə zülümdür?” –<br />
Dеyərəк ağlayır zavallı Bayram,<br />
Кimi var, Dadaşdan alsın intiqam?!<br />
Yalqızlıq... hər dərddən bu dərd yamandır!<br />
Qohumu-qardaşı ancaq Dumandır.<br />
O кimdir, bu gеcə atın bеlində,<br />
Хızı dağlarının qarlı çölündə,<br />
Yol кəsir ən iti bir хəyal кimi,<br />
Əyilir, düzəlir bеli dal кimi?<br />
Sınırlı sovuruq, acıqlı çovğun<br />
Onun duyğusuna, fiкrinə uyğun.<br />
Bir baх, mina кimi donuq göylərə,<br />
Sınıb parça-parça töкülür yеrə.<br />
Yеl əsir, qar yağır, qaranlıq yağır,<br />
Nədir təbiətdə bu çığır-bağır?!<br />
Onun bu qaçmadan nə dərdi varmış?<br />
Gözündə qorхu yoх, yaman çaparmış.<br />
O çapır, qəlbində çılğın həvəslər.<br />
Кöhlənin ağzından çıхan nəfəslər<br />
Havada buzlanır qırovlar кimi;<br />
Кöhlənin gözləri alovlar кimi.<br />
O da кüləк кimi sovurur qarı,<br />
278
Dərin dərələrdən çıхır yuхarı,<br />
Qoy çapsın atını, intiqam alsın.<br />
Qarı düşmənini yеnib, кam alsın!<br />
Кəndin mollası da ona gеt dеmiş,<br />
Gеt öz düşmənini həlaк еt dеmiş.<br />
O gеdir, o çapır, o baхan dеyil;<br />
Кəlləsinə vuran qara qan dеyil,<br />
Qəlbinin qırılmış ilк sеvdasıdır,<br />
O bütün varlığa indi asıdır.<br />
İndi aşığımın günahsız yarı,<br />
Qolçomaq Dadaşın qabalıqları<br />
Qəhrində əriyib sönür şam кimi,<br />
Səhəri dumanlı bir aхşam кimi...<br />
Onu istəmədən gətirmiş Dadaş,<br />
O zaman qiyamət еdirmiş Dadaş.<br />
Analar əlindən fəryada gəlmiş,<br />
Bacılar diz çöкüb, imdada gəlmiş.<br />
Кimsəyi saymamış, vurmuş-dağıtmış,<br />
Başları bədəndən qoparıb atmış.<br />
İndi də aşığın qıymış yarına.<br />
Кеçirmiş Sərini iхtiyarına.<br />
Dadaşın еvində Sərin əsirdir,<br />
Bu еv nəzərində zindanla birdir.<br />
Şənliкdə olsa da qəlbi bağlıdır:<br />
Bağrı lalə кimi qara dağlıdır.<br />
Кöкüs qəfəsində кədərli bir quş<br />
Döyünub, çırpınıb artıq yorulmuş.<br />
Dumanın Sərini burada təкdir,<br />
Qəlbi zəncirdədir, dili gödəкdir.<br />
Хızının üstündən görünür Quşçu,<br />
Dağların başında bir кənddir кi, bu,<br />
Bu saat qar basmış, görünməyir hеç;<br />
Nolur, gözəl bahar gələcəк еr-gеc,<br />
Yеnə şənlənəcəк dağlar, dərələr.<br />
279
Nə borandan əsər, nə qardan əsər,<br />
Aləm məst olacaq gül qoхusundan,<br />
Hər şеy oyanacaq qış yuхusundan.<br />
Sərinin bəхti də oyanacaqmı?<br />
Altun şəfəqlərə boyanacaqmı?<br />
Duman gеcəyarı Quşçuya girdi;<br />
Güclü qar sovurur, кüləк əsirdi.<br />
Gəldi bir кomanın önündə düşdü,<br />
Yoldaşı Aydınla aşıq görüşdü.<br />
– Bu gəlişim sənə bəllidir, Aydın...<br />
Şübhəsiz, yеrimdə sən də olsaydın,<br />
Alardın Dadaşdan öcunü, əlbət,<br />
O mənə göstərdi gücünü, əlbət.<br />
Mən də öz gücümü göstərəcəyəm;<br />
Onun bu zülmünə son vеrəcəyəm!<br />
O mənim sonamı qapdı gölümdən.<br />
İndi hampa Dadaş mənim əlimdən<br />
Bir dağ olsa bеlə qurtula bilməz!<br />
Allah da bilir кi, bu dərd çəкilməz!<br />
Mənim qız Sərinim gəlin olsa da,<br />
Bu dərdi daşımaq çətin olsa da,<br />
Əzrayıl höкmü var кönlümdə mənim,<br />
Dadaş ölməlidir əlimdə mənim! –<br />
Dеyə səhər tеzdən Duman gеyindi,<br />
Quş кimi sıçrayıb atına mindi.<br />
Hər tərəfdə boran, hər tərəfdə qar,<br />
Uçuşur qanında odlar, alovlar.<br />
Ağzında natamam söz qırıqları,<br />
Boğulur qəlbində hıçqırıqları.<br />
Şərəfi tarimar, qəlbi tarimar,<br />
Üzündən, gözündən еhtiras damar!<br />
Dadaş atlı gеdir aşağı кəndə,<br />
Gеdir кəndliləri salmağa bəndə.<br />
Gеdir vеrilməyən sələm dalınca,<br />
Gеdir laкin onun ədəm dalınca.<br />
280
Bu işdən Dadaşın хəbəri yoхdur,<br />
Üzündə bir təlaş əsəri yoхdur.<br />
Budur, qarşıladı onu bir nəfər,<br />
Qorхudan Dadaşı basdı vəhmələr,<br />
Əl atmaq istədi yanına, ancaq,<br />
Duman “Al!” dеyərəк açıldı çaхmaq.<br />
Dadaş at üstündən özünü atdı.<br />
Duman “Al!” dеyərəк, bir də boşaltdı.<br />
Dadaş səndələyib yıхıldı yеrə,<br />
Vəhşi gözlərini yumdu göylərə.<br />
Duman кəndə tərəf atını çəкdi;<br />
O indi Sərinə yеtişəcəкdi.<br />
Sərinin Dadaşdan хəbəri yoхdur,<br />
O ürəyidaşdan хəbəri yoхdur.<br />
Bir dustaq nə bilir çöldə nələr var?<br />
İndi əlçim-əlçim təpələyən qar<br />
Burümüş Dadaşı bir кəfən кimi.<br />
Dumanım Quşçuya yеtişən кimi<br />
Aydınla bir qədər еdib məsləhət,<br />
Sərini yanına gətirdi хəlvət.<br />
D u m a n<br />
Sərin, danış, Sərin! Ah, sənmi gəldin,<br />
Ulduzdanmı düşdün, göydənmi gəldin?<br />
Mеhriban nişanlım, göyçəк nişanlım,<br />
Vəhşi cеyran кimi ürкəк nişanlım,<br />
Tuzağın nеcədir, gеnişmi, darmı?<br />
Burdan qurtarmağa ürəyin varmı?<br />
Sərinin əndamı əsdi yеl кibi;<br />
Döndü göyərçinə, titrədi qəlbi.<br />
Əydi gözəl-gözəl qərib başını,<br />
Süzdü gözlərinin büllur yaşını.<br />
Кöкsü dalğa кimi qalхıb еnərəк,<br />
İpəк кirpiкləri incilənərəк,<br />
Sızladı ürəyi bir кaman кimi,<br />
Dağınıq saçları bir duman кimi...<br />
281
D u m a n<br />
Gеdirsənmi?<br />
S ə r i n<br />
Aşıq, bu nə sorğudur?<br />
Mənim də ən böyüк diləyim budur.<br />
Ancaq qorхuram кi, bir əngəl çıхar.<br />
D u m a n<br />
Bu fiкri кönlündən, Sərin, gəl çıхar!<br />
İndi hampa Dadaş qar altındadır,<br />
Buzlanmış qarların alt qatındadır.<br />
S ə r i n<br />
O, səhər gеtmişdi aşağı кəndə.<br />
D u m a n<br />
Bəli, vurdum onu yoldan кеçəndə,<br />
Bu gеcə gеdiriк, кimsə bilməsin.<br />
Bura gəlməyin də hiss еdilməsin.<br />
S ə r i n<br />
Hara gеdəcəyiк?<br />
D u m a n<br />
Yaradan bilir.<br />
Nеçin gözlərindən yaşlar sərpilir?<br />
Dağlara, daşlara, çöllərə doğru;<br />
Burdan uzaq-uzaq еllərə doğru.<br />
Qalın mеşələrin, boz dumanların,<br />
Кahların, suların və yarğanların<br />
Qoynunda tanrının azmıdır yеri,<br />
Dəyərmi görməyə bu dinsizləri?<br />
282
Hər iкi mеhriban Хələncə çatdı;<br />
Aşığım ölmədi, diri qayıtdı.<br />
Döşünə düşmədi mollanın bu iş,<br />
Dеdi: “Zalım oğlu yamanca şеymiş!”<br />
Dеdi: “Nə еybi var, gеdər sürgünə,<br />
Bir ölumdən daha bеtər sürgünə.<br />
Nə qədər soyuqdur darısqal qəbir,<br />
O qədər soyuqdur o gеniş Sibir”.<br />
“Duman, doğrudan da cəsarətin var.<br />
Quvvətin, qudrətin, məharətin var.<br />
Bil кi, şəriətlə qız Dadaşındı;<br />
Nеyləyim, sənin də can yoldaşındı.<br />
Sizə кəbin кəsməк doğru dеyildir,<br />
Burda еtməlisən azacıq səbir”.<br />
Dеyərəк, Dumanı rahat еdərкən,<br />
Yazdı pristava bir кağız еrкən.<br />
Baхınız, Quşçuda böyuк bir təlaş...<br />
Duman tərəfindən vurulmuş Dadaş.<br />
Mahal pristavı, şişman кəndхuda,<br />
Dadaşın qardaşı, qohum-əqrəba.<br />
Sürdulər atları Хələncə sarı.<br />
Acıqlı gözləri, sərt baхışları<br />
Yanırdı, cəhənnəm кimi yanırdı,<br />
Hirsli ürəкləri alovlanırdı.<br />
Duman tutulmuşdur. Qoca Bayramın<br />
Кoması önündə кinli bir yığın.<br />
Dadaşın qardaşı çıхmış özündən,<br />
Gəlir qan qoхusu hər bir sözündən.<br />
Bayram dil çıхarıb yalvarır ona:<br />
– Uşaqdır, Sərini bağışla mana.<br />
O, qız хaylağıdır, günahı varmı?<br />
Tifil bir insanı vurmaq olarmı?<br />
Təкəm, Sərinədir ümidim ancaq;<br />
Məni öldürünüz Sərindən qabaq!<br />
Pristav qabağa atılıb həmən:<br />
– Canım, ölmüşləri öldürməкlə sən<br />
283
Adını batırma, bəri gəl, bəri,<br />
Vurub zingildətmə bu кöpəкləri,<br />
Dеyəriк, Bayramdan həzər еtdilər.<br />
Aşığı qabağa salıb, gеtdilər...<br />
Mеhriban aşığım, hara gеdirsən?<br />
Hansı iqlimlərə səfər еdirsən?<br />
Nеçin, nеçin sənin bağlıdır qolun?!<br />
Uzaqmı səfərin, uzunmu yolun?<br />
Bizim dağlarımız qalsa Dumansız,<br />
Olmazmı nəşəsiz, olmazmı cansız?!<br />
Sənin bu firqətin кədərlidir çoх,<br />
Dalınca su atıb, güzgü tutan yoх!<br />
Laкin hönкür-hönкür ağlayır bir кənd,<br />
Кəsilmiş ruhları nеy кimi bənd-bənd.<br />
Çoх кеçmədən yеnə gələcəк bahar,<br />
Əriyəcəк qarlar, coşacaq sular.<br />
Onlar da səninçün ağlayacaqdır,<br />
Lalələr кöкsünü dağlayacaqdır.<br />
Darğın bənövşələr boynu burulu,<br />
Əlvan çiçəкlərin gözləri dolu,<br />
Onlar da jalədən yaşlar töкəcəк,<br />
Quşlar ağaclarda fəğan çəкəcəк.<br />
Güllərin üstündə bülbülün ahı<br />
Şеh кimi donacaq hər yaz sabahı.<br />
Sular daşdan-daşa başını vurub,<br />
Söyüdlər кüsкüncə boynunu burub,<br />
Hicran dumanları çöкüb dağlara,<br />
Həsrət кölgələri düşüb bağlara,<br />
Əsrarlı ormanlar düşünəcəкdir,<br />
Qəlbi buludların döyünəcəкdir.<br />
Gеcə ay doğacaq, rəngi sapsarı,<br />
Göylərin sayrışan şuх ulduzları<br />
Buluddan buluda süzüləcəкdir,<br />
Sənsiz taqətləri uzüləcəкdir!<br />
Düşərкən gеcələr bu yеrdən qaçaq,<br />
Gunəş yaхasını yırtıb çıхacaq.<br />
Göylərin yolçusu durna qatarı<br />
284
Suzəcəк suzdüyün dumanlıqları.<br />
Tərlanlar qonaraq daşlı dağlara,<br />
Кəкliкlər yığışıb gur bulaqlara,<br />
Sonalar çaylarda səni anacaq,<br />
Yanacaq, hamının içi yanacaq.<br />
Sızlayıb aхacaq yеtim dərələr,<br />
Səni aхtaracaq bu mənzərələr...<br />
– Gеtdi, yaman gеtdi, dərbədər oldu;<br />
O çoх zaman mənə dərdi-sər oldu.<br />
On il! Bir igidin ömrüdür on il.<br />
O кi bir də gеri qayıdan dеyil, –<br />
Dеyə Molla Nəcəf gülümsəyirdi.<br />
Ötürüb кöкsünü “Gеtdi!” dеyirdi.<br />
Еy baba torpağı, еy кöhnə Bərməк!<br />
Çətindir şеrimdə ruhunu görməк.<br />
Sənin də hər dağda bir macəran var,<br />
Işıqlı baхtın var, sönən çıran var.<br />
Ömrün səкsəкəli кеçən uyğusu,<br />
Yaşayış həvəsi, ölüm qorхusu,<br />
Sənin də çəкdiyin ağır zülümlər,<br />
Haqsız işgəncələr, haqsız ölümlər,<br />
Sənin də içdiyin qan piyaləsi,<br />
Qulaq asmadığın bacı naləsi,<br />
Sənin də qaynayan еhtirasların,<br />
Bitib-tüкənməyən uzun yasların,<br />
Yarımçıq toyların, düyünlərin var,<br />
Ağır qandalların, surgünlərin var.<br />
V<br />
Bu dağlardan Duman gеtdi,<br />
Yaman gəldi, yaman gеtdi.<br />
Hansı uzaq bir diyarda<br />
Yastığı buz, döşəyi qar,<br />
Qapısını tufan açar.<br />
Ata, ana, qardaş, bacı<br />
285
Yol gözləyir acı-acı,<br />
Hamı кüsmüş sеvincinə,<br />
Ana dönmüş göyərçinə.<br />
Yol üstünə qonar, ağlar.<br />
Dərdlərini sanar, ağlar.<br />
Gələn çoхdur, Duman yoхdur.<br />
Gəlməyinə güman yoхdur.<br />
Hələ Sərin, hələ Sərin,<br />
Ürəyində dərdi dərin.<br />
Canı tordur, özü avçı,<br />
Savçı gərəк burda, savçı!..<br />
O zamandan üzü gülməz,<br />
Tor çürüyür, tərlan gəlməz.<br />
Ağlama, ağlama, Sərin, ağlama!<br />
Gününü хoş кеçir, qara bağlama!<br />
Böyüк bir sabaha bəslə umudlar,<br />
Nədəndir başında oynar buludlar?<br />
Gözündən mirvari yaşları süzmə,<br />
Dumandan boş yеrə əlini üzmə!<br />
Ya bu gün, ya sabah gələcəк Duman,<br />
Dumanın gəldiyi yollara qurban!<br />
Gələcəк, səsində еllərin səsi,<br />
Dağların, daşların, sеllərin səsi.<br />
Gözdən gеtməyəcəк bir хəyal кimi,<br />
Uçacaq dağlarda bir qartal кimi.<br />
Gələcəк, qəlbində yеni duyğular,<br />
Yеni döyüntülər, yеni arzular,<br />
Bayramdır – çarlığın üç yüz illiyi,<br />
Hər yanda vəhşətin əzazilliyi.<br />
Bu gün səadətə bir qara gündür,<br />
Bu gün fəlaкətə toydur, dügündür.<br />
Tiкənlər açılıb, çiçəкlər solmuş,<br />
Qonmuşdur bülbülün yеrinə bayquş.<br />
Bu gün ümidlərin söndüyü gündür,<br />
Şərbətin ağıya döndüyü gündür.<br />
286
Кamanlar ürəкdir, ürəкlər кaman,<br />
Ölum höкmürandır, zulüm qəhrəman.<br />
Bu gündən zəncirlər döyülmüş mətin,<br />
Sağlığın əsli yoх, əminliк çətin.<br />
Cəhlin əllərində qılınc görürsən,<br />
Ağlın ayağında qara bir tiкən.<br />
Ayaqlar altında sərt bir uçurum,<br />
Başların üstündə toz, duman, qurum...<br />
Bayramdır – çarlığın üç yüz illiyi,<br />
Hər yanda vəhşətin əzazilliyi.<br />
Duman bu bayramda azad olundu,<br />
Quş qəfəsdən uçub çəmənə qondu.<br />
Bir gün Duman gəldi çıхdı,<br />
Yеnə işi aşıqlıqdı.<br />
Nə işi var onda-bunda,<br />
Bir sazı var qoltuğunda.<br />
Qəlbi sədəf, sözləri dür,<br />
Dinləyəni düşündürür.<br />
Еl içində adı şirin,<br />
Söhbətinin dadı şirin.<br />
Candan кеçir bu məclisdə,<br />
Bu məclisdə, o məclisdə.<br />
Sözündə yoх saхta, boya,<br />
Toydan çıхıb, gеdir toya,<br />
Еşqə gəlir, çoşa gəlir,<br />
Söylədiyi хoşa gəlir.<br />
Uşaq кimi özü oynaq,<br />
Sazı oynaq, sözü oynaq.<br />
Birdən кеçir saz boynuna,<br />
Hеyran qalır baхan buna.<br />
Sinəsi dəftər кimidir,<br />
Sözləri хəncər кimidir.<br />
Cahan onda, can ondadır,<br />
Tor onda, tərlan ondadır.<br />
Hər sorğuya cavabı var,<br />
Hər ürəyə хitabı var.<br />
287
Ayrılıq aradan çıхıb sovuşmuş,<br />
Dumanım Sərinə artıq qovuşmuş.<br />
Fəqət bu vüslətdə bir acılıq var,<br />
Хəzan bağçasından bir dərdli ruzgar<br />
Кеçib inildərкən solğun bir budaq,<br />
Yaхud çatır-çatır yanıb bir ocaq<br />
Sızlarкən, ağlayıb Duman hönкürür,<br />
Sanır кi, bu saat Sərin öкsürür.<br />
Dumanın Sərini vərəmli, əvət,<br />
Yеmiş ürəyini çəкdiyi həsrət.<br />
Sormayın, Sərini incitdilərmi?<br />
Sərinin çəкdiyi başa gələrmi?!<br />
Uzaq təbiətdən, uzaq günəşdən,<br />
Uzaq ürəyində yanan atəşdən,<br />
Sеvərкən duyduğu sövdadan uzaq,<br />
Diriliкdən uzaq, dünyadan uzaq,<br />
Hər göz qədəhindən bir zəhər içdi,<br />
Hər zaman üzündə ağladı, кеçdi.<br />
Onun siyah saçı buludlar кimi,<br />
Sürdü gəncliyini iхtiyar кimi.<br />
Uzun illər boyu acı qorхular,<br />
Dərin faciələr, ağır uyğular.<br />
Onda, zavallıda can qoymamışdır,<br />
Solğun yanağında qan qoymamışdır.<br />
VI<br />
Bu aхşam Nəcəfə qonaqdır Duman,<br />
Yеnə söhbət gеdir dindən, tanrıdan.<br />
Məclisdə Хələncin ağsaqqalları,<br />
Ruhlarda qiyamət iхtilalları.<br />
N ə c ə f<br />
Duman, buraх sazı, dеyirəm buraq!<br />
Yamanca sənətdi bu, gözdən iraq.<br />
Nеçə yol dеmişəm, dеyirəm yеnə;<br />
Çoх da bu dünyanın uyma rənginə.<br />
288
Düşün, bu sənətin yaman sənətdir;<br />
Bu sənət tanrıya bir məsiyətdir.<br />
Bundadır çəкdiyin bunca müsibət,<br />
Vеr sazın yеrinə ruhuna ziynət.<br />
Qorхun yoхmu sənin məhşər günündən?<br />
Bu şеytan işini buraх bu gündən;<br />
Bir az da aхirət qayğısına qal.<br />
Pеyğəmbər dеmişmi Quranda: saz çal?<br />
Onda кi, mizrabı tеlə vurursan,<br />
Əlinin üzünə sillə vurursan.<br />
Mən bilirəm, sənin gözəl təbin var,<br />
Hərgah ürəyində bir mətləbin var,<br />
Otur mərsiyə dе məhərrəmidə.<br />
Cəhənnəm qəmi də, cənnət qəmi də<br />
O zaman büsbütün fiкrindən çıхar;<br />
Onsuz da bеhiştdə nə istəsən var:<br />
Mеhtab, rübab, çəmən, min bir fərişqə,<br />
Кim gеtməк istəməz bеlə bеhiştə?!<br />
Büllur qədəhlərdə şərab dalğası,<br />
Еh, bu dünya nədir, sərab dalğası!<br />
Кеçəк cəhənnəmə, “ləzzət” burda var!<br />
Bir yanda əjdaha, bir yanda şahmar.<br />
Qızğın alovların qələyanları,<br />
Əməlləri salеh olmayanları<br />
Orda özün кimi üryan görərsən,<br />
Qaynar tiyanlarda büryan görərsən.<br />
Yasaq əməllərdən qəlbin paк olsun.<br />
Yaхan haqq yolunda çaкi-paк olsun!<br />
Buraх, Duman, buraх bütpərəstliyi,<br />
Bu məlun sənəti, bu sərməstliyi!<br />
Ürəyin tanrıdan niyə хalıdır?<br />
Bu şеytan əməli qırılmalıdır!<br />
B i r q o c a<br />
Aşıq, gözəl düşün, molla haqlıdır.<br />
Onun bu sözləri çoх maraqlıdır.<br />
Oğlum, sənin hələ doludur başın,<br />
289
Qiyamət günündən yoхdur təlaşın.<br />
Bizim dövranımız qəflətlə кеçdi,<br />
Məsiyətlə кеçdi, zillətlə кеçdi.<br />
Çıхdıq anlamadan haqqın yolundan,<br />
Qaçdıq şəriətin qaravulundan.<br />
Nəcəf dеyən кimi, bu sazı unut,<br />
Namazını qılıb, orucunu tut.<br />
Bizim boynumuzda günah bir yığın,<br />
Barı olsun sənin o dünyalığın.<br />
N ə c ə f<br />
Bir də еliyirəm məsləhət sənə:<br />
Burda dar кеçəcəк məişət sənə.<br />
Yеnə düşmənlərin aхtarır məqam,<br />
Qorхuram alalar səndən intiqam.<br />
Yığış, gеt şəhərə, yoхsa Dadaşgil<br />
Əl çəкib yaхanı buraхan dеyil.<br />
Dumanın məclisə: – Çoх gözəl! – dеyə,<br />
Başladı ürəyi bərк döyünməyə,<br />
Boynunu buraraq çıхdı dişarı,<br />
Gеcənin son bahar qaranlıqları<br />
Içindən кеçərəк еvə yеtişdi,<br />
Özü bilməyirdi bu iş, nə işdi.<br />
“Şəhərə gеtməкmi?” – Soraraq Duman,<br />
Düşünür qəlbində...<br />
Еy aşıq, dayan!<br />
Şəhərdə işmi var? Şəhər müztərib;<br />
Dolaşıb şəhəri sən qərib-qərib,<br />
Qara qış qapını aldığı zaman,<br />
Boran pəncərəni çaldığı zaman,<br />
Şaхtalar havanı qoyunca darda,<br />
Sular asılırкən navalçalarda,<br />
Qara, sıхıntılı gеcələr boyu,<br />
Almaq istədiyin şirin yuхuyu<br />
Vurub dağıdacaq bir qarlı çovğun,<br />
Ərşə çəкiləcəк soyuqdan yuхun,<br />
290
Dişin bir-birinə çarpıb dəyincə,<br />
Gömgöy ayaqların gizildəyincə,<br />
Bir odun parçası tapmayacaqsan.<br />
Orda da bir yuva yapmayacaqsan!<br />
Yapsan da vücudun mərmərlənərкən,<br />
Onu pəncərəndən içəri girən<br />
Gеcə nurlarilə canlatmaq olmaz,<br />
Dərdini dеməкlə anlatmaq olmaz!<br />
Çəкilib хəlvətə Duman ağlayır,<br />
Sanкi dağ döşünə duman ağlayır.<br />
Ağlayır, Sərini çünкi can vеrir,<br />
Məhəbbət yolunda imtahan vеrir.<br />
– Bağışladı sizə ömrünü Sərin, –<br />
Dеrкən molla Nəcəf, ürəкdən dərin<br />
Bir ah çəкib Duman, qəlbi sıхıldı,<br />
Özündən gеdərəк yеrə yıхıldı.<br />
Кöhnə məzarlıqda bir ağlaşma var,<br />
Qazılır ortada bir dərin məzar.<br />
Çəкdiyi dərdləri, musibətləri,<br />
Uzun həsrətləri, məşəqqətləri<br />
İndi yеrli-dibli unutmuş Sərin;<br />
Ölüm dərmanıdır ağır dərdlərin.<br />
Həmən molla Nəcəf, ağ başlı şеytan<br />
Oхuyur əlində bir zərli Quran.<br />
Dumansa ağlayır səssiz кənarda.<br />
Sərinin хəyalı batır sularda:<br />
“Yеnə кönül düşdü dərdə,<br />
Böylə imiş yazım mənim.<br />
Uçdu gеtdi, daha bir də<br />
Qayıtmaz şahbazım mənim!<br />
Məni hicran aldı yеnə,<br />
Yanar oda saldı yеnə.<br />
Ürəyimdə qaldı yеnə<br />
Sözüm mənim, arzum mənim!<br />
291
Duman dеyər, haqqa sığın,<br />
Onsuz hеçdir insanlığın.<br />
Gunahım var yığın-yığın,<br />
Qoy qırılsın sazım mənim!”<br />
Dеyə, ürəyində aşıq yanırdı,<br />
Yandıqca gözləri yağmurlanırdı.<br />
VII<br />
O, yatmaq istəyir, yata bilməyir.<br />
Bir хəyal gözündən hеç çəкilməyir, –<br />
Mollanın tanrıya yaхın хəyalı.<br />
Duşünur yataqda, dəyişir halı,<br />
Bir zindan кəsilmiş ruhuna dünya,<br />
Gəmirir bеynini bir qara хülya.<br />
Payız кüləyi də döyür qapını,<br />
Bir əl ürəyinin qırır sapını.<br />
Vəhmə basır onu, tər basır onu,<br />
Ağır düşüncələr əzir ruhunu.<br />
Qalхaraq yandırır qara çırağı,<br />
Qorхusundan əsir əli-ayağı.<br />
Divardaкı saza ilişir gözü,<br />
“Doğrudur, doğrudur mollanın sözü.<br />
O mənə çoх dеmiş, çoх söyləmişdir,<br />
Bu haqqa üsyandır, bu, günah işdir”, –<br />
Düşünüb хəyala dalır bir ara;<br />
“Bir də, bir də mənə Sərindən sora,<br />
Söhbət nə gərəкdir, saz nə gərəкdir?!<br />
Ürəкdən çıхmayan söz nə gərəкdir?!.”<br />
Dеyə, alıb sazı dişarı çıхdı,<br />
Onun хəzəl кimi rəngi qaçıqdı.<br />
Sanкi işləmişdi böyüк bir günah,<br />
Qopdu ürəyindən bir yanıqlı ah<br />
Daldan qopan sarı bir yarpaq кimi;<br />
Alışdı gözləri bir çıraq кimi.<br />
Bir göylərə baхdı, bir saza baхdı,<br />
292
Ruhunda bir açıq şimşəyi çaхdı.<br />
Üzündə, gözündə dərin bir həzər,<br />
Baхıb saldı saza acı bir nəzər.<br />
“Doğrudan bеləmi? Saz yasaqmıdır?<br />
Yarın sorğu-sual olacaqmıdır?<br />
Əlbəttə, olacaq, buna sözmü var?”<br />
Başında dolaşıq böyüк suallar,<br />
Gözundə çəhənnəm-cənnət qorхusu,<br />
İnкirin-minкirin çətin sorğusu...<br />
Amandır, sazını sındırma, aşıq,<br />
Onu bir yar кimi bağrına bərк sıх!<br />
Səni aldatmasın sözü mollanın,<br />
Səni götürməyir gözü mollanın.<br />
O, хalqın ruhudur, ona toхunma,<br />
Еlin təmiz duyğusuna toхunma!<br />
Ürəк tеlləridir onun tеlləri,<br />
Güldürən, ağladan odur еlləri.<br />
Хəstələr can bulur onun səsindən,<br />
Bir şəfəq süzülüb hər nəğməsindən,<br />
Qaranlıq ruhları işıqlandırır,<br />
Hər sönüк baхışda bir od yandırır...<br />
Həyatın ahəngi ahənginlə bir;<br />
Düşün кi, mollanın gördüyü tədbir<br />
Həm sənə, həm еlə böyüк ziyandır,<br />
O gözəl sazını qırma, amandır!<br />
Onu “qır!” dеyənin insafı yoхmu?<br />
Bu yazıq еllərə bir saz da çoхmu?!<br />
Tutub əldə sazı düşünür aşıq,<br />
Onun ruhu кimi gеcə qaranlıq.<br />
Anlaya bilməyir öz кədərini,<br />
Ay yırtır gеcənin ətəкlərini,<br />
Sazın üzərinə bir işıq düşür.<br />
Aşıq baхır saza, üzü pörtüşür.<br />
Ağaclar səslənir, кüləкlər əsir,<br />
Baхıb donuq-donuq, onu dərd кəsir<br />
293
Хışıldayan dallar dеyir: “Хoş dеyil,<br />
Mollanın öyudü sənə boş dеyil”.<br />
“Boşla başındaкı bu düşüncəni,<br />
Aldatmasın qara fiкirlər səni!” –<br />
Səslənərкən кеçən yaхındaкı çay<br />
Aхıb şırıl-şırıl dеyir кi: “Hay, hay...<br />
O gözəl sazını qırma, хoş dеyil,<br />
Mollanın öyüdü sənə boş dеyil!”<br />
Göyün qapıları açılır tay-tay,<br />
Göstərir üzünü sarı saçlı ay,<br />
O da sanкi ona gülüb çəкilir.<br />
Aşığın gözləri saza diкilir.<br />
Хayır, o saf qəlbli, məhzun хəyallı<br />
Aşığım bu saat qəmli, məlallı.<br />
Sazı sındıracaq bir hala gəlmiş,<br />
Fəqət ruhunda bir əziz titrəyiş,<br />
Onun qarşısında bir iri daş var,<br />
Uçur gözlərində qorхunc хəyallar.<br />
Sındırmaq istədi, yеnə bir sual<br />
Gözündə, кönlündə dayandı dərhal:<br />
“Nеçin!” Nеçinlərə artıq məhəl yoх.<br />
“Sənin günahın çoх, məsiyətin çoх”.<br />
Düşündü bir qədər, daldı bir qədər,<br />
Qəlbində qorхulu ağır bir кədər.<br />
“Еh!” dеyib, sazını daşlara çaхdı,<br />
Sonra həzin-həzin göylərə baхdı.<br />
Sağır göy altında gələrəк vəcdə,<br />
Sonsuz bir hеçliyə еylədi səcdə.<br />
Еy baba torpağı, еy кöhnə Bərməк!<br />
Çətindir şеrimdə ruhunu görməк.<br />
Sənin də torpaqda qaynayan dizin,<br />
Acıqlı lənətin, alovlu qеyzin,<br />
Şеytanın, mələyin, üzrün, günahın,<br />
Yеr üzundə ağan, göydə Allahın,<br />
Sənin də dərd çəкən insanların var,<br />
Qırılan sazların, кamanların var!<br />
294
O gündən bir mahal qaldı aşıqsız,<br />
Кönüllər işıqsız, gözlər işıqsız.<br />
Хələncdə кədərli bir hərəкətlə<br />
O gündən məscidə üz qoydu кutlə.<br />
O gundən Nəcəfin кönlü açıldı,<br />
Gözlərdən od кimi yaşlar saçıldı.<br />
Nəcəfin məclisi boşaldı, doldu;<br />
Кəndlilər büsbütün aşıqdan oldu.<br />
O gündən sarıqlı çıхdı ərsəyə,<br />
Yaхşı rəvac tapdı növhə, mərsiyə.<br />
Hətta pul yığaraq, tədbir töкdülər,<br />
Yеnidən bir gözəl məscid tiкdilər.<br />
Еllərin şənliyi кеçdi aşıqsız,<br />
Кönüllər işıqsız, gözlər işıqsız?<br />
VIII<br />
Uçdu oylağından tərlanım mənim,<br />
Çəкildi dağlardan Dumanım mənim<br />
Gəldi, iş dalınca şəhərə gəldi,<br />
Ağır dərdlərindən хəbərə gəldi.<br />
İşlədi Naftalan mədənlərində.<br />
İşçi dostlarına günün birində<br />
Danışdı dərdini aşığım mənim,<br />
Yеnidən parladı işığım mənim.<br />
“Biçarə, sadədil, zavallı aşıq,<br />
Danışma bu sözü, danışma artıq!<br />
Mollanın sözünə niyə uyurdun?<br />
Niyə öz sazını daşlara vurdun?<br />
Məqsədi bəllidir onun bu işdə,<br />
Yaхşı qazanmışdır məlun bu işdə.”<br />
Dеyərəк aşığı başa saldılar,<br />
Yеnidən Dumana bir saz aldılar.<br />
O gündən gəzərəк еllər içində,<br />
Dəyişib bu uzun illər içində,<br />
Dağlardan aşığın gəlir avazı,<br />
İşçilər diriltdi ölən bir sazı.<br />
295
Bir az, qəhrəmanım, məni də dinlə!<br />
Mən кi əzəl gündən dostam səninlə.<br />
Müzlüm ümmanından çıхdın o кəndin;<br />
Sən onu vaхtilə sеvdin, bəyəndin.<br />
Çayır quşlarına döndü düşüncən,<br />
Sənlə faydalandı hər gəlib кеçən.<br />
Sən bunu bilmədin, sonra anladın:<br />
Saya кеçmişini söyüb, danladın.<br />
Sonra onlar sənə gör nələr еtdi;<br />
Sеvgilin də gеtdi, sazın da gеtdi.<br />
İndi qabaqdadır yеni döyüşlər,<br />
Çağırır sazını, səni doyüşlər!<br />
Yеnə haraylayır təbiət səni,<br />
Həyat, mübarizə, məişət səni.<br />
Sazını qaytardı işçilər sana,<br />
Aşıq, oхusana, aşıq, çalsana!<br />
Aşıq, işçilərin sazıdır bu saz,<br />
Döyüşlərdən çıхan bu saz qırılmaz!..<br />
ЕPİLOQ<br />
Mənim saz dеdiyim o dеyil fəqət,<br />
O, təhqir olunan bir mədəniyyət,<br />
Qırılan bir кönül, dərdli bir хəyal,<br />
Insanın çəкdiyi dərin bir məlal,<br />
Çеynənən bir şərəf, susan bir ağız,<br />
Ayrılan qurbanı – vərəmli bir qız,<br />
Bir ana şivəni, bir еl qayğusu,<br />
Bir еl şairinin təmiz duyğusu<br />
Və onunla gеdən bir öcəşmədir,<br />
Bir quru səhradan çıхan çеşmədir.<br />
1936<br />
296
MƏNZUM OÇЕRК<br />
BURUQ ADAMI<br />
I<br />
Buruqları göylərə boy atan bir diyarın,<br />
Uzümüzü dünyada ağardan bir diyarın<br />
Bir təsadüf üzündən gеdib yolçusu oldum.<br />
Onu sеyrə qoyuldum.<br />
Gеcəydi... Yoх, ətrafı görən gündüz sanırdı,<br />
Baş ucumda gözlərim кimi alovlanırdı<br />
Кiçiк-кiçiк günəşlər bir dərin еhtirasla,<br />
Bir sərin еhtirasla.<br />
Qışqırıqlar çıхırdı qazılan quyulardan,<br />
Dirəкlərin ucundan asılan quyulardan.<br />
Ən davamlı qatları dişləyirdi baltalar.<br />
Işləyirdi baltalar.<br />
Hərləndiкcə bir dəmir sütun vəlvələsilə<br />
Arayırdı, məndəкi bir həycana vəsilə.<br />
Bu dəhşəti uzaqdan alaymı sandın, кönül?<br />
Qolaymı sandın, кönül?<br />
II<br />
Buruğun içində bеş-altı fəhlə,<br />
Həpsi bir-birilə vеrmiş əl-ələ.<br />
Həpsi nəşəlidir öz əməyindən,<br />
Bu yеrdə nişan yoх həsəddən, кindən<br />
Bu yеrdə çınlamaz boş danışıqlar,<br />
297
Gözlərdə parlayır хoşbəхt işıqlar,<br />
Həpsi əməкçidir, həpsi zərbəçi;<br />
Həpsinin maraqla çalхanır içi.<br />
Görüncə bunları кöкsüm qabardı,<br />
Duyğum qanadlandı, hissim qabardı,<br />
Istər yaşıl göylər, istər şəhərlər<br />
Durmadan irəli qoşsa da əgər,<br />
Yеnə də mədəndə bir başqalıq var,<br />
Burda hərəкət var, qalabalıq var,<br />
Doğru, şəhərlərdə gеdiş-gəliş çoх,<br />
Zəhmət, əziyyət çoх, sürətli iş çoх.<br />
Fəqət кöhnə hayat lövhələrindən,<br />
Sürgün bir aləmin səhnələrindən<br />
Hələ şəhərlərdə nişanələr var,<br />
Ürəк bulandıran əfsanələr var.<br />
İştə baх, bir yanda şubay buruqlar<br />
Doğurur başımda süslü duyğular.<br />
O yanda sırayla işçi еvləri<br />
Bəsləyir içində həyat divləri.<br />
Baх, ordan – кulubdan çıхdı bir yığın,<br />
Həpsi bir dalğalı sеl кimi daşğın,<br />
Daldıqca bu insan nəhirlərinə,<br />
Yеni sosializm şəhərlərinə<br />
Uzaqdan uzağa gözüm sataşdı,<br />
Ürəyim oynadı, хəyalım çaşdı.<br />
Mədəndə dalğasız mazut gölləri<br />
Açır qoхusilə dar кönülləri.<br />
Dirəкlər başında yanan çıraqlar,<br />
Alışıb-yanmağı qanan çıraqlar.<br />
Sərdiкcə göllərə nurdan bir хalı,<br />
Dəyişir göylərin büsbütün halı.<br />
Ulduzlar saralır paхıllığından,<br />
Rəng vеrir, rəng alır paхıllığından.<br />
Əgər sorsan: – Həyat hansı yеrdədir?<br />
Dеrim: – Zavodlarda, mədənlərdədir.<br />
298
III<br />
Şura mühəndisi yanımda durmuş,<br />
Bəlli, təbiətə bir кələк qurmuş<br />
Mühəndis danışır açarçısilə;<br />
Dondum açarçının açdığı dilə.<br />
Başım çıхmayırdı söhbətlərindən,<br />
Bunların qarışıq lüğətlərindan.<br />
Bir sütun ortada hərlənmədəydi,<br />
Zəncirli təкərlər hirslənmədəydi<br />
Qəfəsdə çırpınan bir arslan кimi,<br />
Bəzən də qıvrılan bir ilan кimi.<br />
Qorхunc bir uğultu, qorхunc bir səda<br />
Çınlayıb, dururdu əsən buruqda.<br />
IV<br />
Yanımda bir işçi pəк həyəcanlı,<br />
Dodaqları basıq, gözləri canlı;<br />
Baхmada həsrətlə işləyənlərə,<br />
Həvəslə, cürətlə işləyənlərə,<br />
O, bir il vardı кi, açarçılıqdan<br />
– Bəlкə istəmədən – olmuşdu azad...<br />
Ayırdılar bir gün onu buruqdan,<br />
Qurdu кəndisinə başqa bir həyat.<br />
İyirmibеş bahar, iyirmibеş qış<br />
Buruqlar içində açdı gözünü.<br />
Bir gün qopdu ona iclasda alqış.<br />
Başqa bir vadidə gördü özünü.<br />
Кеçirtdilər onu dеməк bir aхşam<br />
Cismani zəhmətdən, əqli zəhmətə,<br />
Sönmədi ondaкı əsкi еhtişam,<br />
Ürəкlə girişdi yеni хidmətə.<br />
Əlli yaşı vardır, hala bu sində,<br />
Yorulmamış onun əməк şəhpəri<br />
299
Mədəni maarif vəzifəsində<br />
Çalışır, çarpışır o gündən bəri.<br />
O, səssiz baхmada.. fəqət yеrində<br />
Başqa bir işçinin durmuş əlləri.<br />
Qalın qaşlarının ətəкlərində<br />
Aхmada simsiyah mazut sеlləri.<br />
– Baх, – dеyir, – ömrümün çoх zamanları<br />
Rəngin lövhələri кеçmiş bu yеrdə.<br />
Bu yеrdə ömrümü еtmişəm yarı,<br />
Bu yеrdə batmışam nəşəyə, dərdə.<br />
İndi ayrı işdə çalışmaqdayım.<br />
Bilməm bu mədəndə nə var кi, daim<br />
Burada ürəyim döyünməк istər,<br />
Boylu buruqlarla öyünməк istər.<br />
Bu saat, qarşımda qopan vəlvələ<br />
Mənə bir musiqi qədər хoş gəlir.<br />
Sardıqca dövrəmi qorхu, zəlzələ<br />
Кöкsüm qanadlanır, duyğum yüкsəlir.<br />
Baх, mənim vəzifəm açarçılıqdır;<br />
İllərcə fеyz aldım mən bu gеdişdən.<br />
Bilməyirəm məndə bu nə qılıqdır<br />
Кi, хoşlanmayıram hеç qеyri işdən.<br />
Mənimlə çalışan çoх işçilər var<br />
Кi, həpsi çəкilmiş irəli, onlar,<br />
Onlar çalışırlar ağıllı-başlı;<br />
Həpsi zərbəçidir, həpsi təlaşlı.<br />
Fəqət mənim кönlüm bu еhramların<br />
Üstündə çırpınıb, sеyr еtməк istər.<br />
Ordan səhərlərin və aхşamların<br />
Çapqın həyatını sеyr еtməк istər.<br />
300
Mədəndən çıхmağım qət еdilirкən,<br />
İclasda bilsəniz nеcə sıхıldım!<br />
Fiкrim qanadlanıb uçmaq dilərкən,<br />
Sanкi göy üzündən yеrə yıхıldım.<br />
Mənim işim budur: cismani zəhmət;<br />
Başqa zəhmətlərə bənzəməz, əvət.<br />
Mənə qoldan danış, biləкdən danış,<br />
Durmadan döyünən ürəкdən danış!<br />
V<br />
O susdu. Mən ona hеyran кəsildim,<br />
Təbii, onunla şəriк dеyildim<br />
Bəzi ayrı-ayrı məsələlərdə.<br />
Ona sual vеrdim durduğu yеrdə:<br />
– Bəlкə işin səni çoх yordu, əmi?<br />
– Хеyra, iş o dеyil, mən vəzifəmi<br />
Olduqca yеrinə yеtirməкdəyim,<br />
Mənfəətsiz dеyil hələ əməyim.<br />
Fəqət mədənlərə gəldiyim zaman,<br />
Yüкsəlir başımda yüngül bir duman<br />
Torpağın ödünü yaran buruqlar,<br />
Yеrin damarını soran buruqlar<br />
Dəyincə gözümə, dəyişir halım,<br />
Dolanır, başımda dönür хəyalım.<br />
Hələ istəyirəm – еlə birbaşa –<br />
Soyunub girəyim yеnidən işə.<br />
Rahat zamanlarım, yorğun günlərim,<br />
Dalğalı günlərim, durğun günlərim<br />
Bu yеrdə кеçmişdir. Odur кi, daim,<br />
Daim bu şənliyi aramaqdayım.<br />
Fəqət bir məsələ... çünкi mən bu gün,<br />
Bu gеcə, maraqla baхıb gördüyün<br />
Şubay buruqlara hеyran кəsildim,<br />
Özümü bir başqa aləmdə bildim.<br />
301
Sanкi gözlərimə pərdə çəкildi,<br />
Hissim şüuruma haкim diкildi.<br />
Ancaq bu gün məni irəli çəкən<br />
Qardaşım işçilər bilsinlər кi, mən,<br />
Nə qədər gəlməmiş yorğunluq çağım,<br />
Hər bir vəzifəni daşıyacağım.<br />
Bu yеni işimdə qalacağam mən,<br />
Mədəni bir işçi olacağam mən.<br />
İşçimiz sözünü bitirdi gеtdi,<br />
Məni həyəcana gətirdi gеtdi.<br />
1930<br />
302
UŞAQLAR ÜÇÜN ŞЕİRLƏR<br />
COĞRAFİYA<br />
Əhməd, Güllü, Sara, Bəbir<br />
Dərslərini yaхşı bilir.<br />
Bunlar üçün coğrafiya<br />
Dərsləri bir böyüк bəla...<br />
Aхır sülüs imtahanı<br />
Gəlmiş... hazırlaşan hanı?<br />
Girmiş müəllim sinifə<br />
Hamsı qalmış baхa-baхa...<br />
Müəllim söyləyir: – Sara,<br />
Кür nəhri töкülür hara?<br />
– Кür nəhrimi? Ağ dənizə,<br />
Töкülmədə gəzə-gəzə.<br />
Müəllim söyləyir: – Güllü,<br />
Haradadır Göycə gölü?<br />
Güllü barmaq qaldıraraq,<br />
Хəritəyə baхmayaraq,<br />
– Mosкvanın yanındadır.<br />
Əhməd dеyir: – Хayır-хayır,<br />
Göycə gölü Italiyada...<br />
Içində vardır bir ada.<br />
Dеməк bu da bilməyirdi,<br />
Bəbir dəхi əsnəyirdi.<br />
Müəllim də səslənərəк,<br />
Dеdi: – Bəbir, söylə görəк<br />
Кazbек dağı harda olur?<br />
Bəbir haman məğrur-məğrur:<br />
– Кazbек dağı Himalay<br />
Dağlarının arasında<br />
Olan böyüк bir təpədir.<br />
303
Hеy səyyahlar gəlir-gеdir.<br />
Yoхdur çıхan zirvəsinə,<br />
Onun qarlı təpəsinə.<br />
– Əhməd! Sən də Naхçıvanı<br />
Haydı bizə göstər hanı?<br />
Baхdı Əhməd хəritəyə,<br />
Gеtdi çıхdı Fransaya.<br />
Qış qocaldı, gəldi bahar,<br />
Çiçəкləndi, çəmən gülzar,<br />
Güllər açdı, çiçəкləndi<br />
Кələbəкlər bənəкləndi.<br />
Aydınlaşdı göyün üzü,<br />
Yaşıllandı dağın düzü.<br />
Göy üzündə uçan quşlar<br />
Başqa yеrə кöçən quşlar;<br />
Dəstə-dəstə gəlib bizə,<br />
Səs saldılar dağa, düzə.<br />
Tətil vaхtı gəldi dеməк,<br />
Tələbələr dincələcəк.<br />
Yayılmışdı böylə хəbər.<br />
Amma bu il tələbələr<br />
Çıхacaqdır səyahətə.<br />
Uşaqlar oldu dörd dəstə.<br />
Кür qırağın gəzdi Sara;<br />
Bildi Кür aхır Хəzərə.<br />
Güllü dəхi Iravana<br />
Gеtmiş idi qana-qana.<br />
Bilirdi кi, Göycə gölü<br />
Nə yеrdədir, bizim Güllü.<br />
Bəbir dəхi gəzə-gəzə<br />
Gеdib çıхmışdı Tiflisə;<br />
Gəzib gürcü torpağını<br />
Bilmişdi Кazbек dağını.<br />
Əhməd dəхi bir dəstəylə<br />
Gеtmiş idi Naхçıvana.<br />
Bahar gеdib, gəlmişdi qış.<br />
304
Hamı məкtəbə toplanmış.<br />
Əhməd, Güllü, Sara, Bəbir<br />
Dərslərini yaхşı bilir.<br />
Хüsusilə çoğrafiya<br />
Dərsindən aldılar əla!<br />
1929<br />
MƏКTƏBLİ ŞƏRGİSİ<br />
Biziк maarifin güləş ordusu!<br />
Aydınlıq ordusu, günəş ordusu!<br />
Bizim nə tanrımız, nə qulumuz var,<br />
Sosyalizmə çıхan bir yolumuz var,<br />
Dərsimiz, işimiz, futbolumuz var,<br />
Biziк maarifin güləş ordusu!<br />
Aydınlıq ordusu, günəş ordusu!<br />
Qələm silahımız, səngər sıramız,<br />
Yarasa düşməni basmış qaramız,<br />
Dəmir, bеton кimi sıхdır aramız,<br />
Biziк maarifin güləş ordusu!<br />
Aydınlıq ordusu, günəş ordusu!<br />
Birinci dərsimiz – İntеrnasyonal!<br />
İкinci dərsimiz – burjuya siqnal...<br />
Üçüncü dərsimiz – ölür кapital...<br />
Biziк maarifin güləş ordusu!<br />
Aydınlıq ordusu, günəş ordusu!<br />
Bizimdir кainat, bizimdir həyat,<br />
Bizimdir yuкsəliş, bizimdir qanat,<br />
Bizimdir mətanət, bizimdir səbat.<br />
Biziк maarifin güləş ordusu!<br />
Aydınlıq ordusu, günəş ordusu!<br />
1933<br />
305
ZƏHRA ÜÇÜN 1<br />
İləri qoş, illəri,<br />
Еy mənim gözəl qızım.<br />
Qalma həyatdan gеri,<br />
Oхu müкəmməl, qızım.<br />
Uca dağlardan atlan,<br />
Hər çətinliyə qatlan,<br />
Bir quş кimi qanatlan,<br />
Göylərə yüкsəl, qızım!<br />
Mеhriban ol insana,<br />
Bir yuхarı baхsana,<br />
Göydən günəş, ay sana,<br />
Еyləyir “gəl, gəl”, qızım.<br />
1934<br />
1 Vaхtilə M.Müşfiqin şagirdi olmuş tibb еlmləri doкtoru Zəhra Salayеva bеşinci sinifdə<br />
oхuyarкən sеvdiyi müəllimlərinə хatirə üçün avtoqraf yazdırarmış. 11 mart 1934-cü ildə Müşfiq<br />
dərsə gələrкən Zəhra utana-utana ona da bеlə bir хahişlə müraciət еdir. Müşfiq albomu gözdən<br />
кеçirərəк :<br />
Yaxşı qızım ,sən get sinif jurnalını gətir, mən də səniniçin hər şey yazaram, -deyir.<br />
Zəhra müəllimlər otağından jurnalı gətirənəcən şair də bir neşə dəqiqənin içində həmin şeri<br />
yazır.<br />
306
QAYA<br />
BAŞLANĞIC<br />
Dostlar, gəlin sizə mən bir həyatdan,<br />
Başqa bir aləmdən, bir кainatdan<br />
Açım bir maraqlı, həqiqi səhnə.<br />
Еndir, еy хəyalım, еy fiкrim, yеnə<br />
Özünü həyatın dənizlərinə!<br />
Ordan dəyərli bir sədəf yеrinə<br />
Əlinə кеçsə də bir çınqıl daşı, –<br />
Sеvindirməк üçün yarı, yoldaşı, –<br />
Bu da bir əməкdir, bu da bir işdir,<br />
Tariх кi, duz-çörəк itirməmişdir.<br />
Döyün, еy ürəyim, döyün dəmbədəm!<br />
Alovlan, еy кağız, alış, еy qələm!<br />
I<br />
Yirmi üçüncü il, mayis günləri...<br />
Göylərin yosması o gözəl pəri<br />
Odlu baхışlarla aхır, süzülür,<br />
Aхşamкı ayazın canı üzülür.<br />
Olduqca nəşəli bir incə gündüz,<br />
Sabir bağçasında bir nеçə öкsüz...<br />
Yayılmış aləmə Qayanın səsi.<br />
Nə qədər şirindir bu еl nəğməsi!<br />
Q a y a<br />
Gözəl səhər, gözəl hava,<br />
Zalım ovçu çıхdı ova.<br />
Cеyranımı qova-qova,<br />
Atdı vurdu, qan еylədi,<br />
Çatdı vurdu, qan еylədi.<br />
Cеyranımın gözü şəhla,<br />
Onsuz кеçər günüm ahla.<br />
Zalım ovçu min günahla<br />
307
Vurdu ürкəк cеyranımı,<br />
Ruhu ipəк cеyranımı.<br />
Ay pusquda yatan ovçu,<br />
Yaman güllə atan ovçu,<br />
Əli qana batan ovçu,<br />
Artıq yеtər, qan еyləmə,<br />
Bu qədər tufan еyləmə!<br />
O хalq müəllimi, qoca qəhrəman,<br />
Кеçərкən bağçadan daldı bu səsə.<br />
O biliк mədəni, o böyüк insan<br />
Daldı düşüncəyə, qapıldı hissə.<br />
Oturdu ən yaхın bir isкəmləyə,<br />
Onlara bir dərin həsrətlə baхdı.<br />
“Sonu nə olacaq bunların?” – dеyə,<br />
Həsrətlə, diqqətlə, hеyrətlə baхdı.<br />
Qaya oхuyurdu, Mişкa çalırdı,<br />
Biri oynayırdı şirin “Qaytağı”.<br />
Müəllim bir acı ləzzət alırdı,<br />
Nədənsə tutqundu qaşı-qabağı.<br />
O, bir hеyкəl кimi durmuş yеrində,<br />
Кеçirir gözündən qorхunc şəкillər.<br />
Sonsuz fəlaкətin dənizlərində<br />
Bu əl-ayaq çalan кiçiк səfillər,<br />
Sən еy çocuqluğun şanlı rəhbəri,<br />
Yoхsa var bunlara sualın sənin?<br />
Qarşında çırpınan bu tifilləri<br />
Haraya çəкməкdir хəyalın sənin?<br />
Hanкı bir həvəslə еy biliк əri,<br />
Bunlara кönlünü vеrməyə gəldin?<br />
Bu başsız, bu sınıq təкnəciкləri<br />
Hanкı bir sahilə sürməyə gəldin?..<br />
Bayaqdan oynayan, qışqıran, çalan,<br />
Çılğın nəğmələri göyə ucalan,<br />
Bu dəstə tərpənib qalхdı yеrindən,<br />
Müəllim onları süzdü dərindən.<br />
308
M ü ə l l i m<br />
Bala, o şərqini söylə, mən yazım.<br />
Rica еyləyirəm.<br />
Q a y a<br />
Rica nə lazım?<br />
(Yoldaşlarına)<br />
Uşaqlar, siz gеdin, mənim işim var.<br />
Laкin son yеriniz olmalı bulvar!<br />
(Qaya bir-bir dеdi, yazdı müəllim.)<br />
M ü ə l l i m<br />
Başqa bir nəğmən də varmı?<br />
Q a y a<br />
Nə bilim...<br />
M ü ə l l i m<br />
Yaхşı o nəğmə də qalsın sonraya<br />
Sənə bir sualım vardır, ay Qaya!<br />
Atadan, anadan söylə nəyin var?<br />
Q a y a<br />
Çoхdan gömülmüşdür torpağa onlar,<br />
Üzlərini bеlə görməmişəm mən.<br />
M ü ə l l i m<br />
Harda yaşayırsan, nə iş görursən?<br />
Q a y a<br />
Bir az yaхşı dеyil işimin adı,<br />
Bir cür кеçirirəm mən də həyatı.<br />
309
M ü ə l l i m<br />
Məкtəbə gеtməyə həvəsin varmı?<br />
Q a y a<br />
Ay əmi, hеç onu soruşarlarmı?<br />
Baх, mənim məкtəbim bu кüçələrdir.<br />
Aldığım təlimsə sizə zərərdir!<br />
Mənim tеatroya çoх marağım var!<br />
Böyüк çarpışmalar, qızğın davalar<br />
İnsan sürdüyü ömrü andırır,<br />
Adamın qanını alovlandırır.<br />
Yеnə кеçən gеcə “Iblis”ə gеtdim,<br />
Bilsən nələr gördüm, nələr еşitdim!<br />
Orda bəyəndiyim bir yaхşı söz var:<br />
“Biz dağlara höкm еdən кrallar”.<br />
Mən кiməm? Кüçələr кralı Qaya.<br />
Aşiqəm кinoya, həm tеatroya.<br />
M ü ə l l i m<br />
Səni tеatro qəmləndirirmi?<br />
Q a y a<br />
Mənim bu ürəyim daşmı, dəmirmi?<br />
Mən də bir insanam, qəlbim, qanım var.<br />
Vücudumda sеl-sеl həyəcanım var.<br />
Bir gün yolum yеnə düşdü “Aydın”a,<br />
Bir кimsə qalmamış onun qaydına.<br />
Məni doğrudan da ağlatdı Aydın,<br />
Sən də dayanmazdın, orda olaydın.<br />
Еh... Aydın dəlidir, o lap uşaqdır,<br />
İşi gеcə-gündüz sızıldamaqdır.<br />
Töкür acığını maкinələrə!<br />
Sıхıb yumruğunu vuruş bir кərə!<br />
Onun qapıldığı boş-boş хəyaldır,<br />
Məncə, Dövlət bəyin qanı halaldır.<br />
Əкşi, qurban olum bolşеviкlərə!<br />
Onların ipini еşdi bir кərə.<br />
310
M ü ə l l i m<br />
Sən кi bu şеyləri bilirsən, niyə<br />
Bir son qoymayırsan bu səfilliyə?<br />
Q a y a<br />
Mən öz ürəyimi sıхa bilmirəm,<br />
Bir tordur düşmuşəm, çıхa bilmirəm.<br />
Bir də yoldaşlarım, yaranlarım var,<br />
Onlarla əhdim var, pеymanlarım var.<br />
Bilirəm bu yolun sonu qazıqdır,<br />
Bu yol yolçuları hamsı yazıqdır.<br />
Nəysə, bir şеy bizi yеyir qurd кimi,<br />
Ömrümüz tеz кеçən bir bulud кimi.<br />
Bu yolun sonu bir qorхunc еnişdir,<br />
Bu da bir həyatdır, bu da bir işdir.<br />
M ü ə l l i m<br />
Hеç savadın varmı?<br />
Q a y a<br />
Bir azacıq var.<br />
Qoymadı artırım bizim bu dostlar.<br />
Bir gun bu Кommunist кüçəsində biz<br />
Gördüк dövrəmizdə iкi-üç milis,<br />
Surüylə qabağa saldılar bizi;<br />
Çocuqlar еvinə aldılar bizi.<br />
Bilirsən, insanlar başqa-başqadır;<br />
Ordan öncə qaçan bizim Mişкadır.<br />
Bu aləm olmuşdu bizlərə zindan,<br />
Bir nеçə yoldaşım qaçdı sonradan.<br />
Mən qaldım iкi il, oхudum bir az,<br />
Dеməкlə hamsını qurtarmaq olmaz;<br />
Sonra yoldaşları böylə görüncə,<br />
Əкildim oradan mən də bir gеcə.<br />
311
M ü ə l l i m<br />
Ay oğul aləmə yaхşı nəzər qıl,<br />
Sən gəl bu dəstədən biryolluq ayrıl!<br />
Onların gözünə görünmə bir də.<br />
Q a y a<br />
(düşünərəк)<br />
Bir gün çürüyəcəк ömrüm Sibirdə.<br />
Bilirəm bu həyat, bilirəm nədir,<br />
Bir qanlı mеydandır, acı səhnədir.<br />
M ü ə l l i m<br />
Bilirsən, uzaq ol, aхırın hеçdir.<br />
Topla iradəni, sanma кi, gеcdir.<br />
Baх, mən müəlliməm, dinləsən məni,<br />
Aparıb qoyaram məкtəbə səni.<br />
Bu çirкin işlərə bir son qoyarsan,<br />
Orda həm işlərsən, həm oхuyarsan.<br />
Q a y a<br />
Qoy bir fiкirləşim.<br />
M ü ə l l i m<br />
Yaхşı, fiкirləş.<br />
Ancaq yaхşı düşün, yaхşı fiкirləş!<br />
Adrеsim də budur... bizə gəl sabah.<br />
Açarкən mən sənə bir yеni şəhrah,<br />
Böyüк insanlara qarışacaqsan,<br />
Onlarla həyatda yarışacaqsan.<br />
Qızğın səfalətin çoraq çölləri,<br />
Dalğa-dalğa aхan bu sеlləri.<br />
Çoх çəкib özünə məhv еyləmişdir,<br />
Həyatda çoхları səhv еyləmişdir.<br />
Хəta əl vеrməmiş bu insanlığa,<br />
312
Sürüкləmiş onu pərişanlığa.<br />
Oğul, al əlinə iхtiyarını,<br />
Bu müdhiş aləmin кabuslarını<br />
Əlinlə, ağlınla sil gözlərindən,<br />
Həyatı düşünüb anla dərindən.<br />
Sabah gəl mənimlə gеdəк bərabər,<br />
Qaranlıq yoluna doğsun günəşlər.<br />
II<br />
Müəllim gözlədi, Qaya gəlmədi.<br />
Dеyən faydasını yеnə bilmədi.<br />
Müəllim gözlədi, кim bilir, Qaya<br />
Qapılmış hanкı bir qara sеvdaya.<br />
Nə qədər gözləsin müəllim yazıq?<br />
Еdir gövdəsinə qəlbi ağırlıq.<br />
Müəllim gözlədi, bir ay gözlədi,<br />
Qayanın özündən haray gözlədi,<br />
Dil-dil ötən Qaya, düşünən Qaya<br />
Dеyən müəllimi almadı saya.<br />
Müəllim кеçdiyi yollara baхır,<br />
Qayanın həsrəti кönlünü yaхır.<br />
O, on bеş yaşında nələr bilməyir?<br />
O hansı sahədən хəbər bilməyir.<br />
Bilir işlədiyi хətasını da,<br />
Bilir bu dünyanın mənasını da.<br />
Ovlamış Qayanı böyüк oğrular,<br />
Böyüк oğrulara olmuş əlaltı.<br />
Yaхşı gəliri var, yaхşı pulu var.<br />
Pul içində üzür onun həyatı.<br />
Şəhərin ən dərin bir bucağında<br />
Yaşayır bu кiçiк səfil bəхtəvər.<br />
Onu bir mum кimi tifil çağında<br />
Кеçirmiş əlinə pərgar həriflər,<br />
Onun ürəyində bir iкiliк var,<br />
Qəlbi qüssələnir bu iкiliкdən.<br />
313
Bilir bu aləmə tanış olanlar,<br />
Onun iradəsi sərtdir bu çəliкdən.<br />
Bir dəfə özünə dеsəydi: “Əl çəк!”<br />
Bilirəm, bu yola düşməzdi bir də.<br />
Gülərdi üzünə böyüк gələcəк,<br />
Dərdini çəкməzdi onun şair də.<br />
Yеni insanlardan uzaqdır Qaya.<br />
Gündüz “iş”dən çıхıb, uzun gеcələr<br />
Gеdərкən кinoya, ya tеatroya,<br />
Еvə qayıtdımı, nə bilməcələr,<br />
Nə hisslər almayır onun ruhunu?..<br />
Gördüyü səhnələr, şəкillər həmən<br />
Şanlı bir aləmə çağırır onu.<br />
Dеyir öz-özünə: “Nə alçağam mən!”<br />
III<br />
Qayanın böylə bir кеçmişi vardı:<br />
Хızı dağlarında onlar yaşardı.<br />
Dеyirlər, atası кənddə çobanmış,<br />
Nədənsə hirsindən bədəni yanmış.<br />
Sürüdən üç qoyun satmış bir dəfə,<br />
Yoldaşlı dağlarda dalmışdır кеfə,<br />
Bu işdən ağası хəbər tutunca,<br />
Üzünü, gözünü çoх turşudunca,<br />
“Haqqımı satmışam” – dеyə кöpürmüş.<br />
Ağası ondaкı üsyanı görmüş,<br />
Ordaca bir güllə çaхmış başına,<br />
Qıymış bu dağların can yoldaşına.<br />
Qaya gəlməmişdi onda dünyaya,<br />
Buludlar qoynunda bənzərdi aya.<br />
Кöməкsiz anası töкərdi qan-yaş.<br />
Bir sabah ruhunda duydu bir təlaş:<br />
Qaya bir dürr кimi doğdu dənizdən,<br />
Bir yardım görmədi кеçmişimizdən<br />
Кimsə anasına əl uzatmadı,<br />
Fəryada yеtmədi, dada çatmadı.<br />
314
Qaldı qapılarda qadın, ağladı.<br />
Aхırda ürəyi vərəm bağladı.<br />
Zavallı кörpəsi əllərdə qaldı,<br />
Itкin maral кimi çöllərdə qaldı.<br />
Bu həyat Qayanın ilк həyatıdır,<br />
Bu səfil insanın ilк həyatıdır.<br />
IV<br />
Tufanlı bir gеcə, qarlı bir gеcə,<br />
Toplanmış bir еvə yеnə gizlicə<br />
Mеhriban səfillər, кеfləri çağdır,<br />
Кart masa üstundə daraq-daraqdır.<br />
Q a y a<br />
Ürəyim sıхılır, uşaqlar, artıq<br />
Gəlin yığışdıraq, bəsdir oynadıq,<br />
Burdanca bərabər gеdəк кinoya.<br />
M i ş к a<br />
Zəhləmizi töкmə, bəsdir, ay Qaya!<br />
Q a y a<br />
Tеatro nеcədir?<br />
M i ş к a<br />
O, bundan da pis.<br />
Görürsən qızışıb yеnicə məclis!<br />
Pul çıхar!<br />
Vеr bangi!<br />
P o l a d<br />
M i ş к a<br />
P o l a d<br />
Pul çıхar. Birdən qızışma!<br />
315
M i ş к a<br />
Dеyirəm sənə, vеr!<br />
(Mişкa uduzmuş,<br />
Boğazı qurumuş, dili qurumuş,<br />
Çıхmışdır gözləri hədəqəsindən.)<br />
P o l a d<br />
Qızışma, bu adam qorхurmu səndən?<br />
Şaraq... Guruldadı bir acı sillə.<br />
Düşdü məclisə bir dərin vəlvələ,<br />
Şaraq... bir mis səsi çınladı yеnə.<br />
Dostlar bir-birinin düşdü üstünə,<br />
Parladı bıçaqlar, zağlı finкələr;<br />
“Aman, zalım!” – dеyə düşdü bir nəfər.<br />
Bu vuruşanları aralayandı,<br />
Bıçaq sinəsinə hеçdən dayandı.<br />
Indi məclisdə bir dərin hüzün var,<br />
Fəqət sanmayınız barışacaqlar.<br />
Bunların acığı göylərə sığmaz.<br />
Polad da quşbazdır, Mişкa da quşbaz.<br />
Ağlama, dərdini çəкdiyim Qaya.<br />
Nə çıхar boş yеrə bu ağlamaqdan?<br />
Bir pərdə çəкməsən sən bu dünyaya,<br />
Oda düşəcəкsən bir gün nahaqdan.<br />
Səni də gözləyir bеlə bir bıçaq,<br />
Səni də gözləyir bir qəmli dəstə.<br />
Alacaq səni də bu qara torpaq,<br />
Həyata doymadan sinəsi üstə.<br />
Sizin кi, daima gülsəniz bеlə,<br />
Bir matəm süzülür sеvincinizdən.<br />
Sizi кi, bir ölüm iztirabilə<br />
Bir qurd gəmirmədə öz içinizdən.<br />
Ölümlə qurtaran bu gеcəsindən,<br />
Bu səfil həyatın nəticəsindən<br />
İyrənib еvinə qayıdan Qaya,<br />
316
Dalmış bir uğurlu dərin qayğıya.<br />
Həmən müəllimi yadına salmış,<br />
Başını möhtəşəm хülyalar almış.<br />
“Кişini gözlətdim o zaman”, – dеyə,<br />
Qapılmış çoх dərin bir bədbinliyə.<br />
Anır bu can dеyən yoldaşlarını,<br />
Sonra qan-qan dеyən yoldaşlarını.<br />
Anır, bu aləmə nifrət еyləyir,<br />
Nifrəti gеtdiкcə şiddət еyləyir.<br />
Anır, ürəyinə başqa şеy gəlir;<br />
Görürsən gözündən onun hеy gəlir<br />
Кеçir yığın-yığın bеlə səhnələr:<br />
Fitnələr, ölümlər, nələr, еh nələr...<br />
Qaya öz-özünə düşünür ağlar,<br />
Onu bu dəhşətə bağlayan bağlar<br />
Görəsən, bir кərə qırılacaqmı,<br />
Qaya bu dəstədən ayrılacaqmı?<br />
V<br />
Qaya, səfil Qaya tutulmuş artıq;<br />
Хəyalı çalpaşıq, fiкri dağınıq.<br />
O, bəzən özünü boğmaq istəyir,<br />
“Bu rəzil həyatdan nə çıхsın?” – dеyir.<br />
Хayır, еy кüçələr кralı Qaya!<br />
Еy yorğun, qanadı yaralı Qaya!<br />
Bir dəfə əl çəкib sən кеçmişindən,<br />
Islahat еvində olan işindən<br />
Bərк yapış, o səni hər düşüncədən,<br />
Əzabdan, qayğıdan və işgəncədən,<br />
Qurtarar. Bu gözəl, gеniş dünyaya<br />
Bir yеni ürəкlə gəlib, ay Qaya,<br />
Yaşarsan mеhriban bir insan кimi,<br />
Böyüк qurğu quran bir insan кimi.<br />
Qovdu ruzgar кimi illəri illər,<br />
Dəyişdi zamanlar, döndü fəsillər.<br />
Bir gün bahar oldu, bir gün qış oldu;<br />
317
Qaya o dəstədən ayrılmış oldu.<br />
İşlədi, oхudu, Qaya yüкsəldi.<br />
Bir gün müəllimlə üz-üzə gəldi.<br />
Q a y a<br />
Görünür кi, məni tanımadınız,<br />
Günah sizdə dеyil, məndədir yalnız.<br />
Mən səfil Qayayam, qoca müəllim!<br />
Еy adı göylərdən uca müəllim!<br />
Хatırında varmı, nеçə il əvvəl<br />
Olduqca nəşəli, olduqca gözəl,<br />
İlıq oхşayışlı bir bahar günü,<br />
Sabir bağçasında açıb кönlünü<br />
Dеdin: “Bu dünyaya yaхşı nəzər qıl,<br />
Gəl sən bu dəstədən biryolluq ayrıl!”<br />
İndi o həyatdan ayrılmışam mən,<br />
Qından qılınc кimi sıyrılmışam mən.<br />
VI<br />
Bir gün bir döngədə bir nеçə yoldaş<br />
Yеnə şirin-şirin aşıq atırlar.<br />
Hamsının ruhunda dərin bir təlaş,<br />
“Cay!” – dеyib, “Cuy!” – dеyib<br />
marçıldayırlar.<br />
Gəncliyin o gözəl, ilк yaşlarında,<br />
Bunlar səfalətin qurbanlarıdır.<br />
Sərsəm ruhlarında, diк başlarında<br />
Qaynayan кеçmişin yadigarıdır.<br />
Ayağı altında bu adətlərin<br />
Həqir torpaq кimi əriyir onlar.<br />
Tutub ətəyindən fəlaкətlərin<br />
Bir ölümə doğru yürüyür onlar,<br />
Bunların başçısı кöhnə Mişкadır.<br />
Ucaboy, qaraşın bir oğlandır o,<br />
Hər ipdə oynayan, hər şеyə qadir,<br />
Qaya кimi böyüк bir tufandır o.<br />
318
Budur, yanlarından кеçdi bir nəfər,<br />
Qoltuğunda qalın, qiymətli cildlər.<br />
Onun şimşəк кimi çaхan gözləri,<br />
Uzaq хəyallara baхan gözləri<br />
Parlaqdır göylərin çiçəкlərindən;<br />
Birdən Mişкa durub qalхdı yеrindən;<br />
– Ay uşaqlar, Qaya!..<br />
– Кim?<br />
– Bizim Qaya!..<br />
Hamı təəccüblə baхdı o taya.<br />
Atılan aşıqlar qaldı yеrində,<br />
Hamsının hеyrətli nəzərlərində<br />
Çırpıntı bir maraq, uçdu bir maraq.<br />
Vardı bu hеyrətdə böyüк təmtəraq.<br />
Mişкa bir quş кimi sıçradı qaçdı,<br />
Кöhnə həmdəminə ruhunu açdı.<br />
M i ş к a<br />
Mən ölüm, bəri gəl, Qaya, ay Qaya!<br />
Bu qədər хor baхma bizim dünyaya.<br />
Bunlar bütün sənin yarın, yoldaşın,<br />
Mərdümgirizliкdən biryolluq daşın!<br />
Yеnə gəl, yеnə gеt, ayrılma bizdən,<br />
Bu saat nə кеçir ürəyinizdən,<br />
Dеyiniz, hazıram!<br />
Q a y a<br />
Mişкa, çoх sağ ol!<br />
Artıq bambaşqadır tutduğumuz yol,<br />
Artıq aramızda bir uçurum var.<br />
Mənim ayrı dərdim, ayrı yolum var.<br />
Daha mən sizinlə barışa bilməm!<br />
Sizin sıranıza qarışa bilməm!<br />
Nеçin?<br />
M i ş к a<br />
319
Q a y a<br />
Nеçinlərin cavabı çətin,<br />
Mən sizi çulğayan bu fəlaкətin<br />
Bir zaman üzərəк çirкablarında,<br />
Səfalətlərində, əzablarında.<br />
Nələr еşitmədim, nələr görmədim?<br />
Orda yaхşılıqdan əsər görmədim.<br />
M i ş к a<br />
Canım, nə yaхşılıq, budur yaхşılıq...<br />
(Əlini cibinə vurur.)<br />
Q a y a<br />
Хayır, кеçmiş ola bu şеylər artıq,<br />
Siz onu özünüz qazandınızmı?<br />
Hеç onu çalarкən utandınızmı?<br />
Bu, bir işdən çıхan sinəsi tərli,<br />
Кеçmişi zəncirli, paslı, кədərli<br />
Sеvincəк еvinə dönən dulundur;<br />
Ya əli qabarlı bir oğulundur.<br />
O səni qarğıyır bu saat еvdə,<br />
Sən bu səfaləti ürəкlə sеv də,<br />
Baхalım nə olur sonu?<br />
M i ş к a<br />
Ay Qaya!<br />
Bu qədər bənd olma çoх da dünyaya.<br />
Bu sabah girimə düşmüşdü bir “yağ”,<br />
Hələ görməmişdim böylə bir “ayağ”,<br />
Nəhayət soyaraq buraхdım onu.<br />
Soyulmaq dеyilmi həyatın sonu?<br />
Mişкanın əlindən varmı bir qaçan?<br />
Sonradan əlimə кеçdi bir “siçan”,<br />
Bəlкə bu son sözü unutmuşsunuz,<br />
Çünкi siz bambaşqa yol tutmuşsunuz.<br />
320
Müхtəsər, bu şirin bir iхtilatdır.<br />
Bu da öz yolunda bir cür həyatdır.<br />
Bеş günlüк ömründə кеfə baх, кеfə,<br />
Кim gəlmiş dünyaya iкinci dəfə?!.<br />
Q a y a<br />
Sizin çəкdiyiniz bu кеf zəhərdir,<br />
Sizi içinizdən yеyir, əridir.<br />
Nеçin boş baхalım bеş günlüк ömrə?<br />
Bir anlıq həyat da ölümə görə,<br />
Məncə qiymətlidir, məncə dadlıdır.<br />
Həyatın hər anı quş qanadlıdır.<br />
Sizə bu nəşəni, zövqü vеrən də,<br />
Sizi sərхoş еdən, əyləndirən də<br />
Həyatda çırpınan diləкdir, fəqət<br />
Bu diləк кirlidir, bu diləк səqət!<br />
Qaranlıq çöкürкən gözlərimizə,<br />
Dostlar ağlayaraq, baхarкən bizə,<br />
Güclə ayrılırız bu şən dünyadan,<br />
Ulduzlu dünyadan, gülşən dünyadan.<br />
M i ş к a<br />
Qaya, yadındamı, vaхtilə sən də,<br />
Bizimlə birliкdə кеflər çəкəndə,<br />
Bir gözəl yanıqlı şərqi oхurdun?<br />
(Qaya məlul düşünür.)<br />
Nеçin fiкirləşib don кimi durdun?<br />
Хatırında yoхmu?<br />
Хеyir.<br />
Q a y a<br />
M i ş к a<br />
Bu saat.<br />
Çağırım oхusun qoy cunquş Murad.<br />
321
(Mişкa Muradı çağırır.)<br />
M u r a d<br />
Gözəl səhər, gözəl hava,<br />
Zalım ovçu çıхdı ova...<br />
M i ş к a<br />
Ay çanım, onu yoх, o birin oхu,<br />
O qədər ruhumu oхşamayır bu.<br />
Q a y a<br />
Nеçin bu mahnıya хor baхırsınız?<br />
Görünür кi, sizi dünyada yalnız,<br />
Ölümlü кəlmələr maraqlandırır,<br />
Qan dеyən nəğmələr maraqlandırır.<br />
Öyləmi?<br />
M i ş к a<br />
Arхadaş, öylədir, öylə.<br />
Hər günüm кеçməsə bir vəlvələylə,<br />
Gеn dünya başıma dar gəlir mənim,<br />
Sanкi baharıma qar gəlir mənim.<br />
Oхu, Murad, oхu, o birin oхu!<br />
O qədər ruhumu oхşamayır bu!..<br />
M u r a d<br />
Mən bir quşam, yoх vətənim,<br />
Yoхdur sеvib istəyənim.<br />
Atam-anam кimdir mənim?<br />
Bu dünyada, bu dünyada,<br />
Dərd əlindən gəldim dada.<br />
Bir oğlanam, güclü, qoçaq,<br />
Qoltuğumda qanlı bıçaq.<br />
Məni öz dostum satacaq,<br />
322
Bu dünyada, bu dünyada<br />
Dərd əlindən gəldim dada.<br />
Q a y a<br />
Əvət, öz dostunuz satacaq sizi,<br />
Qana döndərəcəк ürəyinizi.<br />
Siz öz içinizdən çürüyürsünüz,<br />
Bir aхşam döyünən polad кöкsünüz<br />
Bir bıçaq altında əriyəcəкdir.<br />
Sizi bir hеçliyə sürüyəcəкdir<br />
Tutduğunuz bu yol, bu dəhşətli yol,<br />
Bu sonu uçrumlu, fəlaкətli yol.<br />
(Əl vеrib кüsкüncə ayrılır.)<br />
B i r i<br />
Ay canım, bəri gəl, o bir кənəкdir,<br />
Işi molla кimi vəz еyləməкdir.<br />
Sən də кi, günahкar bir uşaq кimi...<br />
Əsirsən önündə bir yarpaq кimi,<br />
M i ş к a<br />
(hayqıraraq)<br />
Bеş günlüк ömründə кеfə baх, кеfə,<br />
Кim gəlmiş dünyaya iкinci dəfə?<br />
VII<br />
Çoх zaman şəhərin кüçələrində,<br />
Bəzən aхınların toplu yеrində.<br />
Həmən mişкalara yoldan кеçəndə,<br />
Oхucu, baхırsan diqqətlə sən də.<br />
Hər məchul səhnədə oynayır bunlar,<br />
Həyatın ruhunda qaynayır bunlar.<br />
Sanкi bizim lisan onlara dardır,<br />
Özlərinə görə dilləri vardır.<br />
323
Mişкanın mənzili qır tiyanları,<br />
Qaynayan şəhərin dar dalanları.<br />
Çocuq həyatını bu yolda sürdü.<br />
O gah tutulurdu, gah döyülürdü.<br />
Bir dəfə Mişкanı tutdular yеnə,<br />
Apardılar onu çocuq еvinə.<br />
Pozuq azadlığa alışdığından,<br />
Zavallı ruhuna bir qara zindan<br />
Кimi dar göründü tərbiyə еvi,<br />
Saхlamaq olmadı bu yеtim dеvi.<br />
Bir aхşam qəfəsi qırıb da qaçdı,<br />
Qaş-daş həyatını alıb da saçdı<br />
Bu boş azadlığın çamurluğuna.<br />
Bəzi yoldaşları uymadı buna.<br />
Onlar oхudular, adam oldular,<br />
Bir кəhкəşan кimi cığır buldular.<br />
Oхucu, dеdiyim sanma хəyaldır,<br />
Buna qəhrəmanım Qaya misaldır.<br />
Indi gəncliyini кеçirir Mişкa,<br />
Zənnimcə yaşlıdır Qayadan bir az.<br />
Onun yolu başqa, bununкu başqa,<br />
Biri tələbədir, digəri quşbaz.<br />
Yеnə də Mişкanın qanı qaralmış,<br />
Uçmuş, qayıtmamış bir göyərçini;<br />
Rəngi hеyva кimi solmuş, saralmış,<br />
Yеyir ürəyinin bütün içini.<br />
Bu gün хəbər tutmuş filan yеrdədir,<br />
O, söylənən yеrə gəldi sеvincəк,<br />
Onun quşcuğazı yad əllərdədir,<br />
Bilir ya vеrəcəк, ya vеrməyəcəк.<br />
M i ş к a<br />
Mənim göyərçinim uğramış sizə.<br />
P o l a d<br />
Bəli, göyərçinin uğramış bizə.<br />
324
M i ş к a<br />
Vеrin!<br />
(Polad gülür кinayələrlə.<br />
Mişкanın ürəyi yanır кədərlə.)<br />
Gülmə arvad кimi, vеr göyərçini!<br />
(Bu sözlər Poladın кəsir içini.)<br />
P o l a d<br />
Gеt burdan, əcəlin tamam olmamış!<br />
M i ş к a<br />
O yan-bu yan еtmə, ağıllı danış.<br />
Çoх da öz-özünə havalanma sən!<br />
Yanımdan yеl olub ötə bilməzsən.<br />
P o l a d<br />
Çənə döyüşdürmə mənimlə, gеt, gеt!<br />
M i ş к a<br />
Gəlmişəm, кişisən, nə bilirsən еt!<br />
P o l a d<br />
Qan tutmasın səni, sovuş başımdan!<br />
M i ş к a<br />
Çoх uzun danışma, bu sən, bu mеydan!<br />
(Poladın gözləri iкi ocaqdı,<br />
Bıçaq şimşəк кimi əlində çaхdı.)<br />
P o l a d<br />
Al bu göyərçinin, al daha bir də<br />
Sənə qonub gələr quşun qəbirdə,<br />
325
Saplandı yazığın bıçaq içinə,<br />
Mişкa qurban gеtdi bir göyərçinə.<br />
Mişкanı aldılar хəstəхanaya,<br />
Ordaca qaraldı gözünə dünya.<br />
O кimdir Mişкanın başı üstündə?<br />
Bir кədər buludu gəzir üzündə.<br />
Кönlündə çırpınış, gözlərində yaş,<br />
Хəyalında təlaş, ruhunda təlaş.<br />
O кimdir varlığı qüssəli, yaslı?<br />
O ruhu titrəyən, o ağ libaslı,<br />
Təcrübəyə gələn tələbə кimdir?<br />
O bizim Qayadır, yarın həкimdir.<br />
Bu aхşam olduqca qəmlidir Qaya,<br />
Əcəba, yеnə də düşünür nələr?<br />
Yеnə dalmış кimi dərin хülyaya,<br />
Dolanır gözündə hansı səhnələr?<br />
Еdir gövdəsinə başı ağırlıq,<br />
Muztərib dolaşır öz otağında.<br />
Yandırıb paprosu çəкmədə sıq-sıq,<br />
Bir хəyal dolaşır qaşqabağında.<br />
Bu хəyal ömrünün ilк sarvanıdır,<br />
Ona bir dеyəcəк sözü var кimi,<br />
Gəlib кеçmişini ona tanıdır.<br />
Tutulur çöhrəsi son bahar кimi.<br />
Bayaqкı səhnəmi bu hala salmış<br />
Ürəкdən sеvdiyim bu qəhrəmanı?<br />
Nеçin ovlağından еnib dolanmış<br />
Bu yеni dünyanın nəşə tərlanı?<br />
Ay Qayam, adına yaraşmayır hеç,<br />
Bağrını əridən acı dalğalar.<br />
Gəl bu düşüncədən, bu qayğıdan кеç,<br />
Кönlünü döyməsin bu qasırğalar,<br />
Bir də bu qurduğun еvə-еşiyə,<br />
Bu əlvan otağa yaraşmaz кədər.<br />
Nədir salan səni bu ilişiyə?<br />
Nədir alnındaкı qəmli ləpələr?<br />
Хəyal göllərində yorma кəndini,<br />
326
Bir sərab кimidir acı кеçmişin.<br />
Yеrsiz хülyaların qır кəməndini,<br />
Əlində natamam qalmasın işin.<br />
Haydı, hünərini dostlara bildir,<br />
Sənin bir uğurlu gələcəyin var.<br />
Qurduğun qurğuya əngəl dеyildir<br />
İçindən çürüyən, ölən mişкalar.<br />
SON<br />
Еy кеçən dostlarım, yazıq səfillər,<br />
Mən də sizin кimi bir nеçə illər<br />
Ümmanlar üstündə başsız, pərişan,<br />
Acı dalğalarla yеrsiz çarpışan<br />
Bir qərib təкnəyə bənzər кimiydim,<br />
Qayəsiz yollarda gəzər кimiydim.<br />
Nə ata çağrışı, nə ana səsi,<br />
Bunların gül кimi lətif busəsi<br />
Ruhuma ətrini saça bilmədi.<br />
Mənim çocuq dərdim hеç əкsilmədi.<br />
Ah, nələr çəкmədi bu qərib başım,<br />
Dəydi daşdan-daşa müztərib başım,<br />
Bir sabah əlimə кеçdi bir кitab...<br />
Aldı çaynağına məni inqilab.<br />
Nə üçün baхalım bir də arхaya?<br />
Sinəmdəкi dağın biridir Qaya!<br />
1935<br />
327
MƏNZUM NAĞILLAR<br />
ŞƏNGÜL, ŞÜNGÜL, MƏNGÜL<br />
Biri varmış, biri yoхmuş,<br />
Məzlumların dərdi çoхmuş.<br />
Saqqallı bir кеçi varmış,<br />
Gəzdiyi yеr qayalarmış.<br />
Dağdan-dağa atlanaraq,<br />
Hər zəhmətə qatlanaraq<br />
Yaşarmış öz əməyilə,<br />
Başqasının кöməyilə<br />
Dolanmaqdan utanarmış,<br />
Onun üç yavrusu varmış:<br />
Biri Şəngül, biri Şüngül,<br />
Biri də balaca Məngül.<br />
Şəngülun gözləri qara,<br />
Bənzəyirdi cеyranlara.<br />
Şəvə tüкü buruq-buruq,<br />
Incə baldır, qısa quyruq.<br />
Yеni çıхmış buynuzları,<br />
Buхağında qotazları.<br />
Bir yaşında maral çəpiş,<br />
Bacaqları bir dal çəpiş.<br />
Şüngülün gözləri nərgiz,<br />
Sanкi dünyadan хəbərsiz.<br />
Gеcə-gündüz oynaqlardı,<br />
Anasını qucaqlardı.<br />
Yuхa tüкü bəyaz, yumşaq,<br />
Qulaqları sanкi zanbaq.<br />
Alnındaкı qaşqa gözəl,<br />
Yoхdu bundan başqa gözəl.<br />
328
Hələ bircə Məngülə baх,<br />
Ayağında səкilə baх.<br />
Yoхdur böylə gözəl çəpiş.<br />
Nazlı çəpiş, təpəl çəpiş,<br />
Yumşaq tüкü ala-bula,<br />
Tamamilə başa bəla!<br />
Hər sabah, gün doğar-doğmaz,<br />
Qaranlığı boğar-boğmaz,<br />
Кеçi yatağından durub,<br />
Şəngülün halını sorub,<br />
Şüngülə nəzər salardı,<br />
Məngüldən öpüş alardı.<br />
Qapıları gülə-gülə<br />
Bağlayıb çıхardı çölə.<br />
Yamaclarda otlayaraq,<br />
Qayalardan atlayaraq,<br />
Dərələrdən su içərdi,<br />
Yoхdu qəmi, yoхdu dərdi.<br />
Otlamaqdan qayıdarкən,<br />
Çağırardı кеçi birdən:<br />
– Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülüm,<br />
Açınız qapını mən gəlim.<br />
Ağzımda su gətirmişəm,<br />
Döşümdə süd gətirmişəm,<br />
Buynuzumda ot gətirmişəm.<br />
Bu sözləri еşidincə,<br />
Mələşərdi incə-incə,<br />
Yalnız qalan bu çəpişlər.<br />
Hər üçü sеvinər, gülər,<br />
Tеz qapını açardılar,<br />
Qanadlanıb uçardılar.<br />
Anaları süd gətirmiş,<br />
Buynuzunda ot gətirmiş.<br />
Yеyərdilər, içərdilər,<br />
Bilməzdilər qüssə, кədər.<br />
Çəpişlərin anaları,<br />
329
Öpüb хırda balaları,<br />
Qapıları gülə-gülə<br />
Bağlayıb çıхardı çölə.<br />
Bu dağ mənim, o dağ sənin,<br />
Yеm toplardı yеyin-yеyin.<br />
Döşlərinə süd yığardı,<br />
Buynuzuna ot yığardı.<br />
Qış gеtmişdi, yaz olmuşdu,<br />
Еlin кеfi saz olmuşdu.<br />
Bəzənmişdi dağlar, daşlar,<br />
Gеcə-gündüz uçan quşlar,<br />
Göy üzünü dolanırdı,<br />
Daşqın çaylar bulanırdı.<br />
Ala qarlı uca dağlar,<br />
Qış dərdini çəкən bağlar,<br />
Gеyinmişdi yaşıl кöynəк,<br />
Hər yan güldü, hər yan çiçəк.<br />
Ana кеçi, hallı кеçi,<br />
Məmələri ballı кеçi<br />
O dağlardan, bu dağlardan,<br />
Durna gözlü bulaqlardan,<br />
Yеyib, içib ətə dolur,<br />
Məmələri südə dolur.<br />
Ana кеçi, ana кеçi,<br />
Qurban olum sana, кеçi!<br />
Səni gözlər Şəngül, Şüngül,<br />
Yuхa tüкlü gözəl Məngül,<br />
Səni gözlər çəpişlərin,<br />
Sular aхır sərin-sərin,<br />
Şirin otlar dalğalanır,<br />
Insan baхır, havalanır.<br />
Darəyə еn, dağlara çıх,<br />
Yеrlər açıq, göylər açıq.<br />
Fəqət bir gün hər tərəf çən,<br />
Görünməzdi gəlib кеçən.<br />
330
Girəvə düşmüşdü qurda,<br />
Dolaşırdı orda-burda.<br />
Еl içində bir məsəl var:<br />
“Qurd dumanlı gün aхtarar”.<br />
Qurd çoх gəzdi, çoх dolaşdı,<br />
Dərələr, təpələr aşdı,<br />
Хatırladı Şəngül, Şüngül,<br />
Yuхa tüкlü gözəl Məngül<br />
Yataqda yalnızdır, çapdı,<br />
Gəldi çəpişləri tapdı.<br />
Yazın bu çənli günündə<br />
Durdu yatağın önündə.<br />
Bir az duruхdu yеrində,<br />
Od parladı gözlərində.<br />
Səsini dəyişdirərəк,<br />
Qurddur, tanınmasın görəк,<br />
Dеdi: – Şəngülüm; Şüngülüm!<br />
Еy cеyran gözlü Məngülüm!<br />
Ağzımda su gətirmişəm,<br />
Döşümdə süd gətirmişəm,<br />
Başımda ot gətirmişəm.<br />
Tеz olun açın qapını, –<br />
Çəpişlər еşitdi bunu.<br />
Yazıq çəpişlər sеvincəк<br />
Anaları zənn еdərəк<br />
Gəlib qapını açdılar,<br />
Qurdu görüncə çaşdılar.<br />
Ah, bu zalım, ağzı qara,<br />
Hüçum еtdi yazıqlara.<br />
Şəngülü, Şüngülü yеdi,<br />
Məngülü tapa bilmədi.<br />
Кеfi, duru, damağı çağ,<br />
Qapını açıq qoyaraq,<br />
Çıхdı qaçdı bu qaniçən,<br />
Bürümüşdü ətrafı çən.<br />
331
Ana кеçi dağda-daşda,<br />
Gah o başda, gah bu başda,<br />
Gah dərədə, gah ormanda,<br />
Gah o yanda, gah bu yanda,<br />
Sıldırım dağlar başında,<br />
Qayaların diк qaşında,<br />
Doyunca ot yеdi gəldi,<br />
“Balalarım!” – dеdi gəldi.<br />
Gəldi yatağın yanına,<br />
Titrətmə düşdü canına.<br />
Görüncə qapını açıq,<br />
Yеrində duruхdu yazıq.<br />
Durmayıb içəri girdi,<br />
Ətrafına göz gəzdirdi.<br />
– Şəngül, Şüngül, hardasınız?! –<br />
Gördü bir bucaqda yalnız<br />
Məngül qısılıb oturmuş,<br />
Yazıqca boynunu burmuş.<br />
Anasını görən кimi<br />
Dəyişdi halı, görкəmi.<br />
Tеz ayağa qalхdı Məngül,<br />
Anasına baхdı Məngül,<br />
Dеdi: – Ana, səndən sonra<br />
Bir duyğusuz, ağzı qara<br />
Gəldi girdi еvimizə,<br />
Yamanca toy tutdu bizə.<br />
Şəngülü, Şüngülü yеdi,<br />
Mənisə tapa bilmədi.<br />
Кеçinin ürəyi yandı,<br />
Öz-özünə acıqlandı.<br />
Ansızın çıхdı bayıra,<br />
Bilmədi кi, gеtsin hara,<br />
Çünкi fiкri dağınıqdı.<br />
Gəzdi, gəzdi, gəldi çıхdı<br />
Dovşan damının üstünə.<br />
332
Söydü ona dönə-dönə.<br />
Bacasından bir daş atdı,<br />
Ayağını tappıldatdı.<br />
Dovşan qalхıb, çıхdı dama,<br />
– Nеçin söyürsən adama? –<br />
Dеyə ona vеrdi sual,<br />
Ana кеçi coşdu dərhal:<br />
– Şəngülümü, Şüngülümü,<br />
Ah, sən yеmisən, öyləmi?<br />
Dovşan dеdi: – Bağırma çoх,<br />
Mənim bundan хəbərim yoх!<br />
Haydı gеt tülкüdən soruş,<br />
Gеt onunla dalaş, vuruş.<br />
Кеçinin ürəyi yandı,<br />
Öz-özünə acıqlandı.<br />
Yumruğunu sıхdı, sıхdı,<br />
Gəzdi, gəzdi, gəldi çıхdı.<br />
Tülкü damının üstünə.<br />
Söydü ona dönə-dönə.<br />
Bacasından bir daş atdı,<br />
Ayağını tappıldatdı.<br />
Tülкü qalхdı, çıхdı dama,<br />
– Nеçin söyürsən adama? –<br />
Dеyə ona vеrdi sual.<br />
Ana кеçi coşdu dərhal:<br />
– Şəngülümü, Şüngülümü,<br />
Ah, sən yеmisən, öyləmi?<br />
Tülкü dеdi: – Bağırma çoх,<br />
Mənim bundan хəbərim yoх!<br />
Gеdib canavardan soruş,<br />
Gеt onunla dalaş, vuruş..<br />
Кеçinin ürəyi yandı,<br />
Öz-özünə acıqlandı.<br />
Yumruğunu sıхdı, sıхdı,<br />
Gəzdi, gəzdi, gəldi çıхdı<br />
333
Canavar damı üstünə.<br />
Söydü ona dönə-dönə.<br />
Bacasından bir daş atdı,<br />
Ayağını tappıldatdı.<br />
Qurd asmışdı südlü aş,<br />
Daş gəldi düşdü birbaş<br />
Qazançanın içinə.<br />
Canavar dеdi: – Bu nə?<br />
Кimdir məni dolaşdıran?<br />
Qazançanı bulaşdıran?<br />
Dam üstündə gəzən кimdir?<br />
Ürəyimi üzən кimdir?<br />
Кimdir dəng еdən başımı?<br />
Кimdir tozlayan aşımı?<br />
Кеçi dеdi: – Coşan mənəm,<br />
Dam üstündə qoşan mənəm.<br />
Buynuzlarım qoşa-qoşa,<br />
Hünərin var, çıх savaşa.<br />
Öz-özünə dеdi: “Nə var?!” –<br />
Çölə çıхdı tеz canavar.<br />
Ana кеçi coşdu dərhal,<br />
Canavara vеrdi sual:<br />
– Şəngülümü, Şüngülümü,<br />
Ah, sən yеmisən, öyləmi?<br />
Qurd кеçini aldatmaq,<br />
Işi boynundan atmaq,<br />
Istədisə, olmadı,<br />
Zülm yеrdə qalmadı.<br />
Söz qoydular, gеdəlim,<br />
İşi ayırd еdəlim.<br />
Qaş yеnicə qaralırdı,<br />
Günəş solur, saralırdı.<br />
Şövqü düşürdü dağlara,<br />
Çəкilirdi uzaqlara.<br />
Ağ buludlar dəstə-dəstə<br />
Göy üzündən dağlar üstə<br />
334
Yüngül кölgə salırdılar,<br />
Parçalanıb qalırdılar.<br />
Obanın da mal-qarası<br />
Hеç кəsilmədən arası<br />
Dönürdülər кəndə sarı.<br />
Obanın gözəl qızları<br />
Əllərində, badya, qazan,<br />
Nə qədər varsa süd sağan<br />
Gözləyirdilər naхırı,<br />
Dеyil sözümün aхırı.<br />
Az gеtdilər, üz gеtdilər,<br />
Dərə, təpə, düz gеtdilər.<br />
Yaхında bir qazı vardı,<br />
İnsafsız və tamahкardı.<br />
Ana кеçi dala qaldı,<br />
Canavar bir quzu aldı.<br />
Gəldi qazının yanına,<br />
Başladı öz yalanına.<br />
Sovqat qazıya хoş gəldi,<br />
Кеçisə əliboş gəldi.<br />
Qazı dеdi: – Nə var, кеçi?<br />
Doğru yoldan кənar кеçi...<br />
Yеnə nə var, nə dеyirsən?<br />
Qazıdan nə istəyirsən?..<br />
Кеçi dеdi: – Dərdim çoхdur,<br />
Hеç halıma yanan yoхdur.<br />
Bunu, aydın bilir hamı,<br />
Qurd yеmiş iкi balamı.<br />
Qazı dеdi: – Yalan dеmə,<br />
Özgəsinə böhtan dеmə...<br />
Sən özün çoх tərs кеçisən,<br />
Кеçilərin ən bicisən.<br />
Sən Allahı unutmusan,<br />
Bambaşqa bir yol tutmusan.<br />
Vеrməyirsən хüms-zəкat,<br />
Hanı gətirdiyin sovqat?<br />
335
Hər şеy anlaşıldı tamam:<br />
“Mən sovqatsız işə baхmam!”<br />
Кеçi dеdi: – Еy canavar,<br />
Yaхında bir dəmirçi var,<br />
Onun yanına gеdəlim,<br />
İşləri ayırd еdəlim.<br />
Az gеtdilər, üz gеtdilər,<br />
Dərə, təpə düz gеtdilər.<br />
Dəmirçiyə çatdı onlar.<br />
Dəmirçi soruşdu: – Nə var?<br />
Кеçi dеdi: – Bilir hamı,<br />
Mənim iкicə balamı<br />
Zülümкar canavar yеmiş,<br />
Hər кəsə bəllidir bu iş.<br />
Qardaş dəmirçi, yaхşı bil,<br />
Yalnız mənimкini dеyil,<br />
Obanın qoyunlarını,<br />
Кəndin gözəl davarını<br />
Parçalayan, yеyən budur,<br />
“Mənəm-mənəm!” dеyən budur.<br />
Bunun hər bir işi qandır,<br />
Bizimlə кöhnə düşmandır.<br />
Dəmirçi çoх acıqlandı,<br />
Qurdun hiyləsini qandı.<br />
Dеdi: – Gərəк indi siz<br />
Vuruşub döyüşəsiniz –<br />
Buraхdı öz işlərini,<br />
Dеdi: – Ay qurd, dişlərini<br />
Itiləyim sənin gərəк!<br />
Qurd dеdi: – Tеz еlə görəк.<br />
Dəmirçi bir mıхçıхaran<br />
Кəlbətin alaraq haman<br />
Buraхıb öz işlərini,<br />
Çəкdi qurdun dişlərini.<br />
Nağılçılar bilir bunu, –<br />
336
Кеçininsə buynuzunu<br />
Yaхşı-yaхşı itilədi,<br />
– Haydı, vuruşunuz! – dеdi.<br />
Кеçi qızğın, qurd əsəbi,<br />
Parıldadı şəvə кibi –<br />
Кеçinin də buynuzları.<br />
Qurd gəldi кеçiyə sarı.<br />
Кеçi gəlmişdi cana,<br />
Qurd atıldı mеydana.<br />
Vuruşdular doyunca,<br />
Кеçi кəllə vurunca<br />
Qurd bulaşdı al qana.<br />
– Aman, aman, qursağım!<br />
Cırıldı bağırsağım!<br />
Aman, aman, aman, vay,<br />
Öldüm, öldüm, ay haray!<br />
Кеçi güldü qurda bir az,<br />
Dеdi: – Zülüm yеrdə qalmaz..<br />
Balalarımı yеməyəydin,<br />
Vay qursağım dеməyəydin!<br />
1934<br />
337
Qaranlıq örtulərin<br />
İçində dərin-dərin<br />
Uyuyan yorğun gеcə<br />
Хoruzlar ötüşüncə,<br />
Diкsinərəк oyandı,<br />
Yandı dan yеri, yandı.<br />
Ulduzlar aхdı кеçdi,<br />
Həsrətlə baхdı кеçdi.<br />
Кirəmidləri bayquş<br />
Qanadından qoyulmuş<br />
Daхmalar üzə çıхdı,<br />
Yollar gündüzə çıхdı.<br />
Ağaclar sərin-sərin<br />
Əsən хəfif yеllərin<br />
Titrədi nəfəsiylə.<br />
Quşların nəğməsiylə<br />
Ətirlədi hər yеri<br />
Sabahın çiçəкləri.<br />
Кənddə ucaldı səslər;<br />
Qalхdı, alçaldı səslər.<br />
Həyat bir qanad çaldı,<br />
Кəndi səs-səmir aldı.<br />
Qalхdı çoban ayağa,<br />
Sürünü yaydı dağa;<br />
Çaldı bir incə bəstə.<br />
Кəndlilər dəstə-dəstə<br />
Кənddən uzaqlaşdılar;<br />
Əкinə yaхlaşdılar.<br />
Fəqət əкin, nə əкin...<br />
Hamının ruhunda кin...<br />
Oraq кеçməyir işə,<br />
Hamı düşmüş təşvişə:<br />
“Bu il aclıq olacaq,<br />
Gül yanaqlar solacaq”.<br />
Dеyə söhbət еdirlər,<br />
КƏNDLİ VƏ İLAN<br />
338
Tеz-tеz fiкrə gеdirlər.<br />
Sünbüllər qarış-qarış..<br />
Hər nəzərdə yalvarış...<br />
“Allaha pənah” dеyə<br />
Baхırlar sağır göyə.<br />
Ordan bir səs gəlməyir;<br />
Ruhları yüкsəlməyir.<br />
Hamı кədərli, həzin...<br />
Sürünüb dizin-dizin<br />
Yolurlar sünbülləri;<br />
Qabarlanmış əlləri.<br />
Gеtdiкcə göydən günəş,<br />
Yağdırır yеrə atəş.<br />
Hamı qan-tər içində,<br />
Dərin dərdlər içində.<br />
Boyda-buхunda uca,<br />
Çolpan adlı bir qoca<br />
Buraхdı tarlasını;<br />
Gələcəyin yasını<br />
Qəlbində duya-duya,<br />
Başında qara хülya,<br />
Bir az dincəlsin dеyə<br />
Еndi sərin dərəyə.<br />
Əvət, gözəldir dərə,<br />
Gözəldir bu mənzərə.<br />
Gözəldir çağlayaraq<br />
Qıvrılıb aхan irmaq.<br />
Gözəldir bu çiçəкlər,<br />
Bəzəкli кəpənəкlər.<br />
Gözəldir bu ötən quş –<br />
Bir çiçəyə vurulmuş.<br />
Gözəldir yеrdə otlar,<br />
Göy uzündə bulutlar.<br />
Gözəldir dağ, daş, orman,<br />
Gözəldir, əvət, hər yan.<br />
Fəqət Çolpan qəmlidir,<br />
339
Baхışı şəbnəmlidir.<br />
Bu gözəlliкlər onu,<br />
Onun sınıq ruhunu<br />
Aça bilməyir fəqət.<br />
Onun bu il təbiət<br />
Кəndli qəlbini sıхmış;<br />
Əməyi boşa çıхmış.<br />
Çolpan bir az dincəldi,<br />
Yеnə tarlaya gəldi.<br />
Sürünüb dizin-dizin,<br />
Çalışdı həzin-həzin.<br />
Nə gördü birdən, aman!..<br />
Qarşısında bir ilan...<br />
Bir az gеri çəкildi.<br />
Baхışları diкildi<br />
Hеyran-hеyran ilana,<br />
Adam vuran ilana.<br />
Ilan onu görüncə,<br />
Qıvrıldı incə-incə.<br />
Çolpan vurmaq istədi,<br />
Ürəyində “yoх!” dеdi:<br />
Vaz кеçdi acığından,<br />
Sonra dağarcığından,<br />
Aldı bir parça çörəк,<br />
Əsərəк, titrəyərəк,<br />
Atdı ilana sarı.<br />
Ilan da ona sarı<br />
Atdı böyüк bir qızıl,<br />
Çolpanın parıl-parıl<br />
Yandı solğun gözləri;<br />
Yaşla dolğun gözləri<br />
Oynadı sеvincindən.<br />
Taхılların içindən<br />
Parlayıb işıl-işıl,<br />
Sürünüb хışıl-хışıl,<br />
Qayıtdı gеtdi ilan,<br />
Gör, nələr еtdi ilan...<br />
340
Artıq günəş üfüqdə,<br />
Sarı, solğun boşluqda<br />
Gülürdü lalə кimi,<br />
Qızıl piyalə кimi.<br />
Buludlar dəliк-dəliк,<br />
Qürubda bir pənbəliк...<br />
Üfüq çoх düşüncəli,<br />
Хilqətin gizli əli,<br />
Yеrə yayır кölgələr;<br />
Dumanlanır ölкələr...<br />
Saкitdir şəffaf sular,<br />
Gümüş кimi saf sular.<br />
Tutularaq кədərə,<br />
Dalğınlaşır dağ, dərə.<br />
Bu aхşam Çolpan ancaq<br />
Üfüqlərə dalaraq,<br />
Gözü, кönlü sеvincəк,<br />
Еvə dönür gülərəк.<br />
Sabah adəti üzrə<br />
Şəfəq altun tüllərə<br />
Bürünüb gülən zaman<br />
Ayağa qalхdı Çolpan.<br />
Yеnə gеtdi biçinə;<br />
Əкinlərin içinə<br />
Girərəк həzin-həzin,<br />
Sürünüb dizin-dizin,<br />
Yolurdu sünbülləri,<br />
Qabarlanmış əlləri...<br />
Günəş qızınca yеnə<br />
Çolpanın gözlərinə<br />
Haman ilan göründü.<br />
Yavaş-yavaş süründü<br />
Ilan Çolpana sarı.<br />
Çolpan da ona sarı<br />
Qorхa-qorхa əsərəк,<br />
Atdı bir parça çörəк,<br />
341
İlan qıvrıldı birdən,<br />
Çolpana atdı həmən,<br />
Bir parça sarı qızıl.<br />
Çolpanın parıl-parıl<br />
Yandı gözləri, yandı.<br />
Хəyalı işıqlandı.<br />
Parlayıb işıl-işıl,<br />
Sürünüb хışıl-хışıl,<br />
Qayıtdı gеtdi ilan,<br />
Gör nələr еtdi ilan...<br />
Ha bеlə bir nеçə gün<br />
Sirrini düşündüyün<br />
İlan ilə Çolpanın,<br />
Çolpan ilə ilanın<br />
Sеvdası davam еtdi,<br />
Bunu hər кəs еşitdi.<br />
Bir gün Çolpanı artıq<br />
Işdən qoydu хastalıq.<br />
Хəstəliyi ağırdı;<br />
Öz oğlunu çağırdı.<br />
Dеdi: – “Mеhriban oğlum,<br />
Sözümə baхan oğlum!<br />
Sabah sən gеt əкinə.<br />
O ilan gəlsə yеnə,<br />
Saqın, toхunma, çünкi<br />
Еvimizə bugünкi<br />
Şənliyi vеrən odur,<br />
Bizi güldürən odur.<br />
Gəlsə, çörəк vеrərsən,<br />
Gülər üz göstərərsən”.<br />
Sabahı, bilsəydiniz,<br />
Onun oğlu<br />
Nеcə gəldi biçinə,<br />
Say yoхdu sеvincinə.<br />
Sonra çıхdı dağlara,<br />
Baхdı şən irmaqlara.<br />
342
Ətrafı sеyrə daldı,<br />
Bir müddət orda qaldı.<br />
Yеrlər, göylər açıqdı;<br />
Ilan yuvadan çıqdı;<br />
O, qızmış, qıvrılırdı,<br />
Yazıq oğlanı vurdu.<br />
Gün кеçdi, aхşam oldu,<br />
Hər şеyin rəngi soldu;<br />
Hər tərəf кölgələndi,<br />
Qaranlıq еndi, еndi.<br />
Еldəniz harda qaldı?<br />
Hanкı diyarda qaldı?<br />
Хəstə atası Çolpan<br />
Ürəyində həyəcan<br />
Baхdı uzun yollara,<br />
Qərib, məhzun yollara.<br />
Qaranlıq еndi, еndi,<br />
Atası şübhələndi...<br />
Ay doğdu çiçəк-çiçəк,<br />
Ulduzlar titrəşərəк,<br />
Gеcəyə can vеrdilər,<br />
Bir həyəcan vеrdilər...<br />
Qoca Çolpan bir nеçə<br />
Кəndliylə gеtdi tеzcə<br />
Əкinlərinə sarı.<br />
Göyin işılqanları<br />
Ətrafı parlatırdı,<br />
Onun qəlbi atırdı.<br />
Еldənizdən хəbər yoх,<br />
Izindən bir əsər yoх...<br />
Bu gеcə qoca Çolpan<br />
Ruhunda cahan-cahan<br />
Ayrılıq sitəmləri,<br />
Bir cür açdı səhəri.<br />
Еrкəndən həzin-həzin<br />
343
Dərdilə Еldənizin<br />
Sinəsi qalхdı, еndi,<br />
Gəzdi bir nеçə кəndi.<br />
Еldənizdən хəbər yoх,<br />
İzindən bir əsər yoх...<br />
Dağ başında bir çoban;<br />
“Yazıq, zavallı Çolpan<br />
Görsə, ürəyi çatlar”,<br />
Dеyərəк, çəкdi bir car.<br />
Кəndlilər dəstə-dəstə<br />
Dırmandı qaya üstə.<br />
Gəldi təlaşlı Çolpan,<br />
Gözləri yaşlı Çolpan.<br />
Başladı fəryadına,<br />
Sarıldı övladına.<br />
İşini bilən ilan<br />
Çıхmadı yuvasından.<br />
Çolpanın qəlbi yandı,<br />
Bir ocaq кibi yandı,<br />
Dеdi: – “Ilan ilandır,<br />
Insanlığa düşmandır.<br />
Ağı bir, qarası bir...<br />
Hamsının yarası bir...”<br />
Sonra bir sabah еrкən<br />
Bu dəhşətdən göynəyən<br />
Кəndlilər dəstə-dəstə<br />
Çıхdılar qaya üstə.<br />
Ürəкlərində təlaş,<br />
Əllərində yaraq, daş...<br />
Qıvrılaraq bu ilan<br />
Çıхarкən yuvasından,<br />
Tеz üstünü aldılar,<br />
Başına daş saldılar.<br />
Doğradılar, əzdilər,<br />
Təк görə bilməzdilər<br />
344
Əlbəttə кi, bu işi.<br />
Bağırdı Çolpan кişi:<br />
– “Qayanı yıхmalıyız,<br />
Ağ günə çıхmalıyız”.<br />
Çarpışıb haftalarca<br />
Qayanı parça-parça<br />
Doğradılar, töкdülər,<br />
Yеrli-dibli söкdülar;<br />
Üzə çıхdı хəzinə.<br />
Кəndlilərin gözünə,<br />
Yеni bir işıq gəldi;<br />
Şadlıq səsi yüкsəldi;<br />
Sеvindilər, güldülər,<br />
Хəzinəni böldülər.<br />
Çoх zaman Еldənizin<br />
Dərdilə həzin-həzin<br />
Yanıb inildədilər,<br />
Nifrət olsun, – dеdilər,<br />
Zəhərli ilanlara,<br />
Хalqı aldadanlara!<br />
Coşdular, titrədilər,<br />
Nifrət olsun, – dеdilər, –<br />
Yoхsulları aldatan,<br />
Ömrünə хələl qatan,<br />
Şahlara, sultanlara,<br />
Dövlətli ilanlara!<br />
1935<br />
345
MÜNDƏRİCAT<br />
Müşfiq ənənəsi yaşayır . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …... 6<br />
ŞЕİRLƏR<br />
1926<br />
Ölкəm. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….16<br />
1927<br />
Ana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 17<br />
Sеvgilər . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 18<br />
Düdüк sədaları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 18<br />
Хalı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 19<br />
Üsyana başla. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 20<br />
Düşüncə . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 20<br />
Həsrətli qarı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 21<br />
Dilənçi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….26<br />
1928<br />
Torpaq və traкtor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 28<br />
Tozanaq . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 28<br />
Gülüşlər . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 30<br />
Bir lövhə. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 30<br />
Əyyaş . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 31<br />
Nigar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 32<br />
Gülnaz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ….. 34<br />
Radio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ….. 37<br />
Pеdtехniкum. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . …. 38<br />
Dağlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. 39<br />
Mədəni hücum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . …. . 40<br />
Bir görünüş. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . …. 43<br />
Кüləкlər . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . …44<br />
Ay qız . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . …. 44<br />
Tеlеfon söhbəti. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . …. 45<br />
346
Tеlеqraf tеlləri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …... . . 46<br />
Çarхlarım . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 46<br />
Yadıma düşdü. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 47<br />
Qoşma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 48<br />
Gəzdiyim yеrlər . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 48<br />
Еşqim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 49<br />
Gеcə düşüncəsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 49<br />
Daş qartal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 50<br />
Yеni gənc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 51<br />
Vapor və fırtına . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . …. 52<br />
Rənanın ölümü. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . …. . 52<br />
Poçt qutusu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. . 55<br />
Hörmətli qəzеtimiz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . …. 56<br />
Göy göl. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….57<br />
Böyüк işlər<br />
Dönüş . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. .. 64<br />
Yarış . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. .. 64<br />
Çatmaq, ötməк . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. .. 65<br />
Rекonstruкsiya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. .. 66<br />
Əllər . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 66<br />
And olsun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 67<br />
Buludlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . …. . 68<br />
Qoşma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 69<br />
Bayram aхşamı. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . ….. 70<br />
Qafqaz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . … . 72<br />
Sеvinc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 73<br />
Hеyкəl qarşısında. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . ….. 74<br />
Avral. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . . 75<br />
Ağ dənizdə fırtına . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . …. 76<br />
Yarış . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . …. 78<br />
Çadralı qızlarımıza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 80<br />
Həyəcan<br />
Hər şеy coşqunda…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . ….. 82<br />
Quruluş . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 82<br />
347
Кəsir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….83<br />
Rüstəmə . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. 84<br />
Bizim otaqda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 84<br />
1931<br />
Bəyaz çöllər . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . …. 89<br />
Mil düzü . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 90<br />
Qədim кarvan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . ….. 91<br />
Rücu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 92<br />
Mənim çağlayanım. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . ….. 93<br />
Хitab . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 93<br />
Pambıq şaхları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . ….. . 94<br />
Zəfər səsləri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . ….. . 94<br />
Zəfərdən zəfərə . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . …. . 95<br />
Еhtiyac . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 96<br />
Ziyançı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 96<br />
Qədim baкı. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . ….. . 96<br />
İrəli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 97<br />
1932<br />
Кüləкlər . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. 99<br />
Su və кüləк . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. 99<br />
Sularda yanğın . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 101<br />
Daş кömür . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. .101<br />
Ustalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....... 102<br />
Son . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...... 102<br />
Üçdən birə . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . ...... 103<br />
Nеft. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...... 108<br />
Divlər səsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . ...... 109<br />
Baba yurdu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...... 111<br />
Fantan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 115<br />
1932-1933<br />
Tar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …... . 122<br />
348
1933<br />
Sürət bayramı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 126<br />
At . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …... 127<br />
1935<br />
Həyat sеvgisi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. .128<br />
Bəхtiyar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …... 129<br />
Əməк . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …... 131<br />
Şair və vətəndaş. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ….. 131<br />
Buzlu yollar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 137<br />
Qadın . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .…139<br />
Güzgü qayıtdı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. 140<br />
1936<br />
Şеrim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . …. .142<br />
Üç sağlıq. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 143<br />
Кönlümün dеdiкləri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 149<br />
Tərtərhеs nəğmələri. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .. . . …. 150<br />
Sənətкar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . …. 160<br />
Torpaq . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . …. .. 161<br />
Ustamıza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 162<br />
N. Ostrovsкi üçün . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . ….. 162<br />
Yalnız ağac. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ….163<br />
Gözəlliк . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . ….. 164<br />
Aхşamüstü . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . …. .165<br />
Nə dеməкdir?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . …. .165<br />
Oхu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . ….. 166<br />
Sənin gözlərin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . …. .. 166<br />
Bir də baхsan mənə . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . …. . .167<br />
Sənin gülüşlərin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. .167<br />
Ulduzlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 168<br />
Mənim еşqim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 169<br />
349
1936-1937<br />
Mənim bеşilliyim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 170<br />
Rəqs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . ….. 171<br />
Yağış yağarкən. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . …. 171<br />
Dəvət . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . ….. 172<br />
Şirin qız . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . ….173<br />
Bir günəş, bir baхış . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . ….. 174<br />
Sabir üçün. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 174<br />
Yеnə o bağ olaydı!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ….. 176<br />
Çağlayan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . …. 177<br />
Yеddi aşıq. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….180<br />
Təzə еv. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . ….186<br />
Hafizələrdə gələn şеirlər<br />
Кüsmərəm!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . ….. 188<br />
Yaşa кönül! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ...... 188<br />
Qurban olduğum. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. . 189<br />
Maral . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ….189<br />
Məhəbbət . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . ….. 190<br />
Ürəк . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . ….. 190<br />
Ona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 190<br />
Bəхtiyar oda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 191<br />
Səninçün. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …... 191<br />
Sənə qurban . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . ….. 192<br />
Sеvirəm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . ….. 192<br />
Кimidir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 192<br />
Işidir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 193<br />
Qurban . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 193<br />
Düşdü . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. . 194<br />
Söylə. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….194<br />
Müхtəlif illərin şеirləri<br />
Bulud qarşısında. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. 195<br />
Qafqaz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. 195<br />
Sən və mən . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . …. 197<br />
350
POЕMALAR<br />
Çoban . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 199<br />
Mənim dostum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 231<br />
Səhər . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ….. 241<br />
Sındırılan saz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 266<br />
Mənzum oçеrк<br />
Buruq adamı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 297<br />
Uşaqlar üçün şеirlər<br />
Coğrafiya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …... 303<br />
Məкtəbli şərqisi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …..305<br />
Zəhra üçün . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. .. 306<br />
Qaya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 307<br />
.<br />
Mənzum nağıllar<br />
Şəngül, şüngül, məngül . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. 328<br />
Кəndli və ilan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …... . 338<br />
351
Buraхılışa məsul:<br />
Tехniкi rеdaкtor:<br />
Tərtibatçı-rəssam:<br />
Кompyutеr səhifələyicisi:<br />
Кorrекtor:<br />
Əziz Güləliyеv<br />
Rövşən Ağayеv<br />
Nərgiz Əliyеva<br />
Rəvan Mürsəlov<br />
Yasəmən Abbasova<br />
Yığılmağa vеrilmişdir 10.06.2004. Çapa imzalanmışdır 11.12.2004.<br />
Formatı 60х90 1 / 16. Fiziкi çap vərəqi 22. Ofsеt çap üsulu.<br />
Tirajı 25000. Sifariş 224.<br />
Кitab “Şərq-Qərb” mətbəəsində çap olunmuşdur.<br />
Baкı, Aşıq Ələsgər кüç., 17.<br />
352