Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Maísræktun</strong> <strong>á</strong> <strong>jaðarsvæðum</strong><br />
-ný fóðurjurt <strong>á</strong> Íslandi?-<br />
Þóroddur Sveinsson<br />
Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Möðruvöllum<br />
15. 10. 2003
EFNISYFIRLIT<br />
Bls.<br />
Inngangur 3<br />
Tegundalýsing 3<br />
Ræktunarsaga 6<br />
Flokkun 7<br />
Kynbætur 7<br />
Ræktun <strong>á</strong> <strong>jaðarsvæðum</strong> 8<br />
Ræktun undir plasti – reynsla fr<strong>á</strong> Evrópu 11<br />
Ræktun maís undir plasti <strong>á</strong> Íslandi 13<br />
Umræður 18<br />
Ályktanir 20<br />
Heimildir 21<br />
2
INNGANGUR<br />
Vorið 2003 var að frumkvæði Véla &<br />
Þjónustu hf flutt inn sérstök s<strong>á</strong>ðvél sem<br />
s<strong>á</strong>ir maís undir plastfilmu. Einnig fékk<br />
sama fyrirtæki erlenda sérfræðinga til<br />
landsins sem höfðu kynnt sér íslenskar<br />
aðstæður m.t.t. maísræktunar. Þeir voru<br />
sannfærðir um að hægt væri að rækta<br />
maís <strong>á</strong> Íslandi. S<strong>á</strong>ði fyrirtækið maís<br />
undir plasti hj<strong>á</strong> 19 bændum vorið 2003 í<br />
samtals um 16 – 18 ha. Flest búin voru <strong>á</strong><br />
Suðurlandi eða 14, en fimm voru <strong>á</strong><br />
Norðurlandi. Að sögn starfsmanna Véla<br />
& Þjónustu voru flestir ef ekki allir<br />
akrarnir dæmdir ónýtir í byrjun <strong>á</strong>gúst.<br />
Um m<strong>á</strong>nuði seinna komu hins vegar<br />
fréttir og myndir af góðum <strong>á</strong>rangri af<br />
maísræktuninni. Rannsóknastofnun landbúnaðarins<br />
(RALA) taldi því <strong>á</strong>stæðu til<br />
að gera hlutlausa úttekt <strong>á</strong> ræktuninni og<br />
taka saman og kynna erlendar<br />
upplýsingar um maísræktun <strong>á</strong><br />
<strong>jaðarsvæðum</strong>. Niðurstöður þeirrar<br />
samantektar fara hér <strong>á</strong> eftir.<br />
TEGUNDALÝSING<br />
Maís (Zea mays L.) er h<strong>á</strong>vaxið einært<br />
gras sem er ættað úr hitabeltum<br />
Ameríku. Fullvaxið nær það 2 – 2,5 m<br />
hæð. Það hefur stinnan og beinan<br />
stöngul sem er fylltur safaríku holdi<br />
langt fram eftir aldri. Neðst <strong>á</strong> stönglinum<br />
vaxa kröftugir rótarkragar sem festa<br />
plöntuna tryggilega og taka upp vatn og<br />
næringarefni efst í jarðvegsyfirborðinu.
Æviferli maíss m<strong>á</strong> skipta í blaðvöxt (B)<br />
annars vegar og kynvöxt (K) hins vegar.<br />
Fyrsta blaðstigið hefst með uppkomu<br />
kímblaðs (B u ). Blaðstigin milli B 1 – B n<br />
fara eftir fjölda (n) blaða <strong>á</strong> hverjum<br />
stöngli. Lokablaðstigið er B s . Það hefst<br />
þegar karlblómið sem nefn<strong>is</strong>t skúfur<br />
(tassel) hefur brot<strong>is</strong>t allt fram úr<br />
stöngulendanum og endar þegar silki<br />
kvenblómsins verður sýnilegt (mynd).<br />
Kynvöxturinn tekur við af blaðvextinum.<br />
Algengt er að honum sé skipt upp í 6 stig<br />
sem byrjar <strong>á</strong> silk<strong>is</strong>tiginu (K 1 ) og lýkur<br />
við lífeðl<strong>is</strong>fræðilegan þroska fræsins<br />
(K 6 ), en þ<strong>á</strong> er þurrefni þess um 65%.<br />
Blöðin eru breið, bylgjótt <strong>á</strong> jöðrum og<br />
odddregin. Blaðstæðin eru stök og g<strong>is</strong>in.<br />
Blaðfjöldi <strong>á</strong> hverjum stöngli fer eftir<br />
ræktunarskilyrðum og stofnum en er oft<br />
<strong>á</strong> milli 15 – 18. Hliðarsprotar geta<br />
myndast við v<strong>is</strong>s ræktunarskilyrði en<br />
tilhneigingin er jafnframt h<strong>á</strong>ð erfðum.<br />
Við B 8 er algengt að tvö neðstu blöðin<br />
hafi v<strong>is</strong>nað. Við B 9 eru axvísar og skúfur<br />
sj<strong>á</strong>anlegir við krufningu. Axvísar<br />
myndast <strong>á</strong> öllum blaðstæðum nema í 6 –<br />
8 efstu krikunum næst skúfinum. Axið<br />
myndar langan blómskipunar<strong>á</strong>s þar sem<br />
legglaus sm<strong>á</strong>blómin mynda endilangar<br />
raðir. Þroskað ax maíss kallast kólfur.<br />
Einung<strong>is</strong> einn til tveir axvísar <strong>á</strong> hverjum<br />
stöngli verða að kólfum. Utan um hvern<br />
kólf eru sérstök blöð sem kallast hýði<br />
(husk). Vöxtur plöntunnar fram að B 10 er<br />
hægur. Þetta fyrsta vaxtartímabil mætti<br />
kalla drollfasa. Við B 10 hefst hins vegar<br />
skriðfasinn sem nær inn <strong>á</strong><br />
kynvaxtarskeiðið, en <strong>á</strong> honum nær<br />
vaxtarhraðinn h<strong>á</strong>marki. Við B s þegar<br />
síðasta grein skúfsins er orðin sýnileg er<br />
mjög stutt í að fyrstu kvenblómin séu<br />
tilbúin til frjóvgunar. Úr hverju<br />
sm<strong>á</strong>blómi vex langur þr<strong>á</strong>ður (silki) sem<br />
að lokum nær út fyrir hýðið en fyrr er<br />
það ekki kynþroska. Kynþroskinn<br />
markar upphaf kynvaxtarskeiðsins (K 1 ).<br />
Silkið fangar vindborin frjókorn sem<br />
dreifast fr<strong>á</strong> maísskúfunum. Frjókornið<br />
vex niður í kímsekkinn sem þroskast í<br />
4
fræ (korn) við frjóvgun. Forðasöfnunin,<br />
sem hefst með K 2 , verður til vegna<br />
ljóstillífunar og vegna tilflutnings <strong>á</strong><br />
næringu, aðallega súkrósa, úr<br />
stöngulholdinu. Í fræinu er súkrósanum<br />
breytt í sterkju sem gerir maísinn<br />
eftirsóttan sem fóður eða fæðu.<br />
Maís tilheyrir tiltölulega litlum hópi<br />
jurta sem kallast C 4 plöntur. Þessar<br />
plöntutegundir eru að stærstum hluta<br />
upprunnar úr hitabeltinu þar sem eru<br />
miklir hitar, mikil sólarge<strong>is</strong>lun, mikil<br />
samkeppni um vatn og daglengd er jöfn<br />
allt <strong>á</strong>rið. C 4 plöntur tillífa kolefni<br />
andrúmsloftsins, sem bundið er í<br />
koltvísýringi (CO 2 ), í lífræna sýru sem er<br />
byggð úr fjórum kolefnum (C 4 ).<br />
Tillífunin fer fram í grænukornum í<br />
v<strong>is</strong>sum frumvefjum plöntunnar, aðallega<br />
í blaðholdi. C 4 sýran flæðir síðan inn í<br />
s.k. slíðurfrumur sem umlykja æðarvefi<br />
plöntunnar og sem eru einnig fullar af<br />
grænukornum. Þar er C 4 aftur breytt í C 3<br />
sýru annars vegar og CO 2 hins vegar<br />
sem lokast inni í slíðurfrumunum. Þessi<br />
koltvísýringur tillífast síðan með hj<strong>á</strong>lp<br />
sólarorkunnar í sykrur (C 6 H 12 O 6 ) <strong>á</strong><br />
hefðbundinn h<strong>á</strong>tt.<br />
Aðrar plöntutegundir ljóstillífa CO 2 í<br />
einu þrepi. Hún fer fram í frumvefjum<br />
(holdi) sem innihalda grænukorn. Fyrsta<br />
skrefið er að tillífa kolefni<br />
andrúmsloftsins í lífræna sýru sem<br />
byggir <strong>á</strong> þremur kolefnum og þess vegna<br />
kallast þær tegundir C 3 plöntur. Allar<br />
helstu nytjajurtir heims eru C 3 plöntur<br />
fyrir utan maís og sykurreyr. En<br />
munurinn <strong>á</strong> C 3 og C 4 plöntum er þó<br />
talsvert meiri. C 4 plöntur þurfa helmingi<br />
minna vatn en C 3 plöntur til að tillífa<br />
jafnmikið af CO 2 . Það stafar m.a. af því<br />
að C 4 plöntur, ólíkt C 3 plöntum, eru með<br />
litla sem enga s.k. ljósöndun (sem losar<br />
aftur CO 2 ). Af þessu leiðir að C 4 plöntur<br />
eru mun þurrkþolnari en C 3 plöntur,<br />
sérstaklega við h<strong>á</strong>tt hitastig. C 4 plöntur<br />
geta vaxið mun hraðar við sínar<br />
kjöraðstæður en C 3 plöntur vegna þess<br />
að kjörstyrkur sólarge<strong>is</strong>lunar og hitastigs<br />
til ljóstillífunar er umtalsvert hærri í C 4<br />
plöntum en í C 3 plöntum. Kjörhiti C 4<br />
plantna er 30°C en C 3 plantna rúmlega<br />
20°C. Aftur <strong>á</strong> móti er kuldaþol C 4<br />
plantna mun minna en C 3 plantna og<br />
algengt að þær hætti að vaxa við 10°C.<br />
Ástæður fyrir l<strong>á</strong>gu kuldaþoli C 4 plantna<br />
eru ekki vel þekktar.<br />
Maís tilheyrir þeim flokki plantna þar<br />
sem lengd nætur verður að vera yfir<br />
<strong>á</strong>kveðnu l<strong>á</strong>gmarki til þess að þær vaxi<br />
eðlilega (short day plant). Lengi fram<br />
eftir 20. öldinni var þessi eiginleiki það<br />
sem takmarkaði landvinninga til norðurs<br />
<strong>á</strong> svæðum þar sem nægur sumarhiti er til<br />
5
staðar til að rækta þroskaðan maís. Með<br />
kynbótum tókst að rækta línur þar sem<br />
vöxtur er óh<strong>á</strong>ður lengd nætur og við það<br />
færðust ræktunarmörk maís þangað sem<br />
að þau eru í dag.<br />
RÆKTUNARSAGA<br />
Líkt og hveiti og bygg í Evrasíu og<br />
hrísgrjón í Asíu, <strong>á</strong> maís sér <strong>á</strong>rþúsunda<br />
langa ræktunarsögu <strong>á</strong> meginlandi<br />
Ameríku. Hann barst til Evrópu með<br />
Kólumbusi og í dag er maís þriðja mest<br />
ræktaða nytjajurt veraldar <strong>á</strong> eftir<br />
hrígrjónum og hveiti. Maísinn er notaður<br />
í margskonar matvælaiðnaði, beint til<br />
manneld<strong>is</strong> eða sem fóður fyrir búfé.<br />
Mest er hann ræktaður í Bandaríkjunum,<br />
en Kína og Brasilía eru einnig stórir<br />
framleiðendur. Í Evrópu er mest ræktað<br />
af maís í Frakklandi.<br />
Í dag nær ræktunarbelti maíss fr<strong>á</strong> 40°S –<br />
58°N breiddar. Í Evrópu er tæplega<br />
helmingur maísins ræktaður til þroska<br />
(þ.e. kornskurðar), þar sem það er<br />
mögulegt, en hinn helmingurinn er<br />
ræktaður norðar í tempraða beltinu og<br />
þar er hann votverkaður sem heilsæði,<br />
fyrst og fremst fyrir nautgripi. Heilsæði<br />
er það kallað þegar korntegundir eru<br />
heilskornar rétt <strong>á</strong>ður en fullnaðar<br />
kornþroska er n<strong>á</strong>ð. Heilsæði er<br />
undantekningalaust votverkað af rót. Það<br />
er með h<strong>á</strong>tt þurrefni er sterkjuríkt en<br />
próteinsnautt. Það er fyrst og fremst<br />
auðmelt sterkja sem verið er að sækjast<br />
eftir. Heilsæð<strong>is</strong>maís er yfirburða<br />
gróffóður í samanburði við bygg- og<br />
hveitiheilsæði, bæði hvað varðar magn<br />
og gæði. Samanburður við<br />
rýgres<strong>is</strong>vothey og annað gæðahey er<br />
erfiðari þar sem efnainnihald er ekki<br />
sambærilegt. Lítið er um að maís sé<br />
ræktaður til beitar en það þekk<strong>is</strong>t og þ<strong>á</strong> <strong>á</strong><br />
suðlægum slóðum í blöndu með öðrum<br />
tegundum.<br />
Mesta maís kornuppskera sem skr<strong>á</strong>ð<br />
hefur verið er 23,5 þurrefn<strong>is</strong>tonn/ha. Það<br />
var <strong>á</strong> akri einum vestur í Bandaríkjunum<br />
<strong>á</strong>rið 1985, en þar er meðaluppskeran<br />
venjulega <strong>á</strong> bilinu 7 – 10 tonn/ha.<br />
Hér <strong>á</strong> landi eru örf<strong>á</strong> dæmi um að reynt<br />
hafi verið að rækta maís. Sumarið 1988<br />
var s<strong>á</strong>ð 7 yrkjum af maís til prófunar <strong>á</strong><br />
S<strong>á</strong>msstöðum í Fljótshlíð. Ekkert<br />
yrkjanna skilaði neinni uppskeru en<br />
plöntur n<strong>á</strong>ðu mest um 15 – 25 sm hæð.<br />
Fóðurmaís var prófaður <strong>á</strong> Efra Ási í<br />
Hjaltadal sumarið 1993. Fræið kom fr<strong>á</strong><br />
Svalöf International. Maísinn n<strong>á</strong>ði um 30<br />
6
sm hæð <strong>á</strong>ður en hann drapst í kuldakasti<br />
í júlí. Einu yrki af maís var s<strong>á</strong>ð <strong>á</strong><br />
S<strong>á</strong>msstöðum og undir Eyjafjöllum 20.<br />
júní 1996. Það n<strong>á</strong>ði fljótlega 10 – 15 sm<br />
hæð en óx ekki meir.<br />
FLOKKUN<br />
Erfðabreytileiki er mikill í maís og hefur<br />
tegundin lengi verið kynbætt í ólíkar<br />
<strong>á</strong>ttir. Algeng flokkun maíss bygg<strong>is</strong>t <strong>á</strong><br />
<strong>á</strong>ferð og nýtingu fræsins (kornsins);<br />
dældaði maísinn. Poppkorn er sérstakt<br />
afbrigði af harðmaís, þar sem þykkt lag<br />
af harðri sterkju umlykur mjúkan<br />
sterkjukjarna.<br />
Mjöl (flour) maís er að mestu úr mjúkri<br />
sterkju og er notað <strong>á</strong> afmörkuðum<br />
svæðum í heiminum sem bökunarmjöl í<br />
stað hveit<strong>is</strong>.<br />
Dældaður (dent) maís þekk<strong>is</strong>t <strong>á</strong> dæld við<br />
sverari enda kornsins. Dældin verður til<br />
vegna þess að kornið inniheldur bæði<br />
harða og mjúka sterkju sem þornar<br />
m<strong>is</strong>hratt. Dældaður maís er notaður í<br />
matvælaiðnaði (sterkjur og olíur) og<br />
búfj<strong>á</strong>rrækt (fóðurmjöl). Heilsæð<strong>is</strong>maís er<br />
yfirleitt þessarar gerðar. Til eru þrjú<br />
kornlitaafbrigði fóðurmaíss, gult, hvítt<br />
og rautt. Gula og rauða afbrigðið er mest<br />
ræktað í Ameríku en það hvíta í Evrópu.<br />
Aukaafurðir, eins og glutenmjöl og<br />
h<strong>á</strong>lmur sem verða til við vinnslu <strong>á</strong><br />
iðnaðarmaís, eru einnig mikilvægt fóður<br />
fyrir margskonar búfé.<br />
Sætur (sweet) maís er með sykur<br />
(súkrósa) í stað sterkju sem fræhvítu.<br />
Kornið hefur hrukkótta <strong>á</strong>ferð. Sætur<br />
maís er notaður beint til manneld<strong>is</strong> sem<br />
grænmeti.<br />
Vax (vaxy) maís er með sterkju sem er<br />
gerð eingöngu úr amýlópektíni sem<br />
gefur henni vaxkennt útlit. Vaxmaís er<br />
ekki mikið ræktaður.<br />
Harður (flint) maís er að mestu með<br />
harða sterkju og þess vegna myndast<br />
enginn dæld <strong>á</strong> korninu þegar það þornar.<br />
Harður maís er nýttur <strong>á</strong> svipaðan h<strong>á</strong>tt og<br />
KYNBÆTUR<br />
Maísinn er tvílitna (n=10) og flest yrki<br />
eru að mestu víxlfrjóvga. Þegar haf<strong>is</strong>t<br />
var handa um kynbætur <strong>á</strong> maís var mest<br />
<strong>á</strong>hersla lögð <strong>á</strong> innræktun. Hún gaf mjög<br />
einsleit og falleg yrki en leiddi til<br />
minnkandi erfðabreytileika. Í byrjun<br />
tuttugustu aldar hófst hins vegar s.k.<br />
blendingsræktun. Í blendingsræktun er <strong>á</strong><br />
7
kerf<strong>is</strong>bundinn h<strong>á</strong>tt víxlað völdum<br />
innræktuðum yrkjum eða línum til þess<br />
að framkalla úrvals blendinga (hybrid) af<br />
fyrstu kynslóð. Blendingar gefa<br />
umtalsvert meiri uppskeru og aukinn<br />
viðn<strong>á</strong>msþrótt gagnvart þurrki, kulda og<br />
sjúkdómum heldur en foreldrarnir vegna<br />
blendingsþróttar. Í dag eru flest maísyrki<br />
blendingar þó að innræktuð og<br />
fjölvíxlræktuð yrki séu enn notuð í<br />
einhverjum mæli. Einnig eru komin<br />
fram erfðabreytt blendingsyrki sem eru<br />
að n<strong>á</strong> verulegri útbreiðslu í v<strong>is</strong>sum<br />
heimshlutum þr<strong>á</strong>tt fyrir mikla pólitíska<br />
andstöðu í Evrópu. Þar sem þetta er ein<br />
helsta nytjajurt veraldar er gríðarlega<br />
mikil <strong>á</strong>hersla lögð <strong>á</strong> kynbætur<br />
tegundarinnar bæði í þróunar- og<br />
iðnríkjunum. Í Norður Ameríku hefur<br />
kornuppskera maís af ha auk<strong>is</strong>t að<br />
jafnaði um 1,9% <strong>á</strong> <strong>á</strong>ri síðustu 30 <strong>á</strong>rin,<br />
mest vegna kynbóta. Kynbótastarfið er<br />
aðallega unnið af stórum fjölþjóðlegum<br />
einkafyrirtækjum en einnig hafa<br />
alþjóðastofnanir og h<strong>á</strong>skólar lagt sitt af<br />
mörkum. Aðal<strong>á</strong>herslan í kynbótum er að<br />
framleiða ný yrki sem eru þurrk-, kuldaog/eða<br />
lyfjaþolnari en fyrri yrki. Þau<br />
gefa þar af leiðandi tryggari uppskeru <strong>á</strong><br />
þeim svæðum sem maís er ræktaður.<br />
Þekktar lífeðl<strong>is</strong>fræðilegar takmarkanir,<br />
sem <strong>á</strong>ður hefur verið lýst, hefta verulega<br />
útbreiðslu tegundarinnar til norðurs og<br />
ekki er útlit fyrir að þeim verði rutt úr<br />
vegi í n<strong>á</strong>nustu framtíð.<br />
RÆKTUN Á JAÐARSVÆÐUM<br />
Ræktun heilsæð<strong>is</strong>maís <strong>á</strong> <strong>jaðarsvæðum</strong><br />
hefur stórauk<strong>is</strong>t <strong>á</strong> síðasta <strong>á</strong>ratug. Það<br />
stafar fyrst og fremst af tvennu; hlýnandi<br />
loftslagi <strong>á</strong> norðurhveli jarðar og nýjum<br />
fljótþroskaðri yrkjum sem hafa aukið<br />
ræktunaröryggið. Á Írlandi hefur ræktun<br />
heilsæð<strong>is</strong>maíss auk<strong>is</strong>t úr 100 ha í 7700<br />
ha <strong>á</strong> 10 <strong>á</strong>rum, þar af eru um 500 ha<br />
ræktaðir undir plasti (floating plastic<br />
mulch) og um 1000 ha <strong>á</strong> götuðu plasti<br />
(punch plastic mulch). Í Danmörku hefur<br />
hlutur heilsæð<strong>is</strong>maíss af heildar<br />
gróffóðurræktun auk<strong>is</strong>t úr 3% <strong>á</strong>rið 1982 í<br />
22% <strong>á</strong>rið 2002 en þ<strong>á</strong> var hann ræktaður <strong>á</strong><br />
96000 ha. Það sem skýrir þessa miklu<br />
aukningu er ekki bara hlýrra loftslag og<br />
betri yrki, heldur einnig miklir<br />
búferlaflutningar hollenskra kúabænda<br />
til Danmerkur síðustu tvo <strong>á</strong>ratugina. Þeir<br />
voru vanir maísræktun í heimalandi sínu<br />
og lögðu því mikið <strong>á</strong> sig til að rækta<br />
maís í nýju landi.<br />
Hlutur heilsæð<strong>is</strong>maís<br />
25%<br />
20%<br />
15%<br />
10%<br />
5%<br />
0%<br />
Hlutur heilsæð<strong>is</strong>maís af heildar<br />
gróffóðuröflun í Danmörku<br />
1982<br />
1984<br />
1986<br />
1988<br />
1990<br />
1992<br />
1994<br />
1996<br />
1998<br />
2000<br />
2002<br />
Uppskera heilsæð<strong>is</strong>maíss í<br />
yrkjaprófunum <strong>á</strong> Norður Írlandi er í<br />
meðal<strong>á</strong>ri 10 – 12 þurrefn<strong>is</strong>tonn.<br />
Samkvæmt nýlegum dönskum<br />
viðmiðunum er <strong>á</strong>sættanleg uppskera<br />
heilsæð<strong>is</strong>maíss 8-9000 FEm/ha.<br />
Uppskeru- og gæðamælingar <strong>á</strong> dönskum<br />
sprotabúum sýna mikinn breytileika <strong>á</strong><br />
milli búa. Árið 2001, sem var gott<br />
ræktunar<strong>á</strong>r fyrir maís í Danmörku, var<br />
uppskeran <strong>á</strong> lökustu búunum um 5000<br />
8
FEm/ha en þeim bestu um 10000<br />
FEm/ha. Breytileiki í illgresi, plöntuþéttleika<br />
og lofthita skýrðu þennan mun<br />
að mestu.<br />
Aðal þurrefn<strong>is</strong>söfnunin fer því fram<br />
síðsumars.<br />
Meðalfóðurgildi heilsæð<strong>is</strong>maíss í<br />
Danmörku<br />
2002<br />
Síðustu<br />
5 <strong>á</strong>r<br />
10%<br />
neðar<br />
10%<br />
ofar<br />
Fjöldi sýna 4306 17787<br />
Meðalsl<strong>á</strong>ttutími 20.sep 22.okt 11.sep 02.okt<br />
Þurrefni, % 35,6 31,1 31,9 39,9<br />
Í þurrefni, %<br />
Hr<strong>á</strong>aska 3,5 3,9 2,9 4,2<br />
Hr<strong>á</strong>prótein 7,4 8,1 6,3 8,4<br />
Tréni 18,1 20,3 16,1 20,2<br />
Sterkja 31,8 28,1 28,1 35,5<br />
NDF 35,2 35,2 31,8 38,9<br />
Meltanleg lífræn efni 76,9 75 74,8 78,8<br />
Heilsæð<strong>is</strong>maís er ræktaður <strong>á</strong> svæðum þar<br />
sem nokkuð tryggt er að hann n<strong>á</strong>i 30 –<br />
35% þurrefni <strong>á</strong> rót, en þ<strong>á</strong> hefur<br />
uppskerumagn og fóðrunarvirði n<strong>á</strong>ð<br />
h<strong>á</strong>marki og verkunartap er í l<strong>á</strong>gmarki. Á<br />
þessu stigi eru kólfarnir oftast orðnir vel<br />
fylltir sterkju og <strong>á</strong>ætlað fóðurgildi í<br />
fullverkuðum maís er 0,85 – 0,95<br />
FEm/kg þe, allt eftir sterkjuhlutfalli.<br />
Sterkja er þ<strong>á</strong> orðin stærsti<br />
kolvetnahlutinn í plöntunni. Sterkjuhlutfallið<br />
vex með þroska plöntunnar ef<br />
frjóvgun hefur tek<strong>is</strong>t vel, en hlutfall<br />
trén<strong>is</strong> og hr<strong>á</strong>próteins breyt<strong>is</strong>t lítið eða<br />
lækkar örlítið með auknu þroskastigi.<br />
Meltanleiki trén<strong>is</strong> fellur þó nokkuð með<br />
kynþroska. Á blaðvaxtarstiginu fram að<br />
B 10 , er þurrefni plöntunnar um 10% en <strong>á</strong><br />
kynvaxtarstiginu þegar kímsekkir hafa<br />
frjóvgast og myndað kím (fóstur) hefst<br />
þurrefn<strong>is</strong>söfnunin fyrir alvöru.<br />
Tilflutningur <strong>á</strong> sykrum (súkrósa) úr<br />
stöngli og blöðum í fræið, þar sem<br />
súkrósa er breytt í sterkju, ger<strong>is</strong>t mjög<br />
hratt svo fremi sem nægur hiti og næring<br />
(fyrst og fremst N og P) er til staðar.<br />
Fóðurgildi í FE<br />
Kg þurrefni 1,14 1,21 1,08 1,19<br />
Í fóðri 3,2 4 2,8 3,6<br />
Melt. hr<strong>á</strong>prótein, g 44 55 33 54<br />
AAT, g 97 99 94 99<br />
PBV, gram -85 -76 -96 -75<br />
Fylli mjólkurkýr 0,46 0,51 0,42 0,5<br />
Fylli geldneyti 1,24 1,36 1,17 1,31<br />
Tygggitími mínútur 37 44 32 43<br />
Vaxtartími maíss er <strong>á</strong> milli síðustu<br />
vorfrosta undir -2°C og fyrstu<br />
haustfrosta undir -2 til -4°C. Á vorin lifir<br />
maís af meira frost svo fremi sem<br />
vaxtarbrum hans er enn undir<br />
jarðvegsyfirborði (blaðstig < B 5 ) þegar<br />
frystir. Maís þarf mikinn hita til að geta<br />
vaxið og vöxtur stöðvast þegar hiti fer<br />
undir 10°C. Til þess að meta þroskalíkur<br />
maíss <strong>á</strong> <strong>jaðarsvæðum</strong> hefur verið stuðst<br />
við jöfnur sem reikna s.k. maís<br />
hitaeiningar (MHE);<br />
Y h<strong>á</strong>m = 3,33 x (H h<strong>á</strong>m - 10) - 0,084 x (H h<strong>á</strong>m - 10) 2<br />
Y l<strong>á</strong>g = 1,8 x (H l<strong>á</strong>g - 4,4)<br />
MHE = (Y h<strong>á</strong>m + Y l<strong>á</strong>g )/2<br />
þar sem H h<strong>á</strong>m er h<strong>á</strong>markshiti sólarhringsins<br />
og H l<strong>á</strong>g er l<strong>á</strong>gmarkshiti sólarhringsins<br />
í tveggja m hæð. Nýtanlegar<br />
MHE er summa MHE (>0 MHE) fr<strong>á</strong><br />
síðasta vorfrosti (H l<strong>á</strong>g < -2°C), eða við<br />
s<strong>á</strong>ningu ef að hún er seinna og fram að<br />
uppskerudegi eða fyrstu haustfrostum<br />
(H l<strong>á</strong>g < -2°C). Fljótþroskuðustu maísyrkin<br />
þurfa samtals um 2300 MHE til þess að<br />
n<strong>á</strong> viðunandi þroskastigi sem heilsæði<br />
9
(K 5 ). Á <strong>jaðarsvæðum</strong>, eins og í<br />
Danmörku og <strong>á</strong> N-Írlandi, næst þessi<br />
þroski í 5 af hverjum 10 <strong>á</strong>rum en í Suður<br />
Englandi í 9 af hverjum 10 <strong>á</strong>rum. Í<br />
hlýjustu sveitum hér <strong>á</strong> landi eru<br />
samanlagðar MHE fr<strong>á</strong> byrjun maí til<br />
loka september um 7 – 900 MHE. Það er<br />
einung<strong>is</strong> um þriðjungur þeirra<br />
hitaeininga sem þarf til að n<strong>á</strong><br />
<strong>á</strong>sættanlegum þroska í maís.<br />
Maíshitaeiningar í Danmörku<br />
Akkumuleret MVE<br />
fra 15/4 til 15/10<br />
Region<br />
2002 1971-1990<br />
Nordjylland 2885 2288<br />
Midt- og Vestjylland 2911 2342<br />
Østjylland 2890 2408<br />
Sydjylland 2943 2385<br />
Øerne 3074 2561<br />
Bornholm 3018 2357<br />
Mt. 2954 2390<br />
MVE = Maíshitaeiningar (MHE)<br />
Á <strong>jaðarsvæðum</strong> er lögð <strong>á</strong>hersla <strong>á</strong> að<br />
rækta maís <strong>á</strong> ökrum sem snúa mót suðri<br />
og raðs<strong>á</strong> í norður suður stefnu til þess að<br />
sólin geti sem lengst hitað upp<br />
jarðveginn <strong>á</strong> milli s<strong>á</strong>ðraða. Maísinn þarf<br />
góðan jarðvegshita til þess að geta vaxið<br />
framan af. Er það vegna þess að<br />
vaxtarbrumið, sem vex í réttu hlutfalli<br />
við hitamagn, er undir jarðvegsyfirborðinu<br />
<strong>á</strong> fyrstu fimm blaðstigunum. Það er<br />
ekki talið r<strong>á</strong>ðlegt að s<strong>á</strong> maís fyrr en<br />
jarðvegshitinn hefur n<strong>á</strong>ð 8°C. Til þess að<br />
flýta fyrir upphitun jarðvegs þarf að<br />
plægja 8 – 10 dögum fyrir s<strong>á</strong>ningu og<br />
fara svo nokkrar umferðir með herfi. Í<br />
Danmörku er hægt að s<strong>á</strong> í fyrstu<br />
maísakrana upp úr miðjum apríl. Á<br />
Íslandi hefur jarðvegshitinn í túnum (5<br />
sm dýpt) n<strong>á</strong>ð 8°C í fyrstu eða annarri<br />
viku af júní. Í unnum flögum hitnar<br />
jarðvegur þó mun fyrr.<br />
Maísinn þrífst best <strong>á</strong> steinefnaríkum,<br />
vatnsleiðandi og myldnum móa- eða<br />
sandjarðvegi sem hlýnar fljótt <strong>á</strong> vorin og<br />
við sýrustig pH 5,5 – 6,5.<br />
Á <strong>jaðarsvæðum</strong> er mykja undirstöðu<strong>á</strong>burður<br />
í maísrækt og hún <strong>á</strong> að fullnægja<br />
öllum næringarefnaþörfum fyrir utan<br />
auðleystan fosfór og nitur við s<strong>á</strong>ningu.<br />
Mykjunni er dreift <strong>á</strong> um vorið rétt fyrir<br />
plægingu. Þar sem hætta er <strong>á</strong><br />
jarðvegsfoki er einnig r<strong>á</strong>ðlagt að dreifa<br />
10 – 12 t/ha af mykju rétt fyrir eða eftir<br />
s<strong>á</strong>ningu. Um þriðjungur af heildar<br />
niturþörfinni (140 – 200 kg N/ha) þarf<br />
að koma úr tilbúnum <strong>á</strong>burði auk<br />
hugsanlegs fosfór<strong>á</strong>burðar. Mykjan er<br />
mikilvæg vegna þess að hún veitir<br />
aðgengilegt N fyrir maísinn <strong>á</strong> kynvaxtarstiginu<br />
þegar N þörfin er hvað mest. Þar<br />
að auki er maís kalífrekur fram að<br />
kynvaxtarstiginu. Á <strong>jaðarsvæðum</strong> þar<br />
sem jarðvegur er kaldur er eindregið<br />
mælt með fosfór (P) flýti<strong>á</strong>burði. Hann er<br />
felldur niður við hliðina <strong>á</strong> s<strong>á</strong>ðr<strong>á</strong>sinni. Ef<br />
korntegund hefur verið ræktuð í akrinum<br />
<strong>á</strong>rið <strong>á</strong> undan, er einnig mælt með nitur<br />
flýti<strong>á</strong>burði. Maísinn er líkt og flestar<br />
aðrar nytjajurtir, bestur í s<strong>á</strong>ðskiptum<br />
með öðrum tegundum en einræktun<br />
magnar upp alls konar vandam<strong>á</strong>l sem<br />
erfitt er að leysa. Maísnum er raðs<strong>á</strong>ð<br />
með 50 – 75 sm millibili. Þar sem<br />
fræþyngd er afar m<strong>is</strong>munandi eftir<br />
yrkjum er s<strong>á</strong>ðmagnið miðað við fjölda<br />
fræja <strong>á</strong> ha en ekki þyngd eins og<br />
algengast er með aðrar fóðurjurtir.<br />
Yfirleitt er stefnt að því að s<strong>á</strong> um 100000<br />
fræjum <strong>á</strong> ha en <strong>á</strong> bestu jaðarsvæðunum<br />
er mælt með 10 – 20% stærri<br />
fræskammti. Fræbilið (innan raða) liggur<br />
því <strong>á</strong> bilinu 11 – 20 sm eftir raðbili og<br />
fræmagni.<br />
Vegna þess hvað maísinn er lengi að<br />
mynda fulla laufþekju er illgresi mikið<br />
vandam<strong>á</strong>l nema tekið sé <strong>á</strong> því föstum<br />
tökum strax í upphafi ræktunar. Beitt er<br />
bæði jarðvegs- og kerf<strong>is</strong>virkum lyfjum 2<br />
– 3 sinnum <strong>á</strong> fyrri hluta vaxtarskeiðsins.<br />
10
Raðhreinsun kemur einnig til greina ein<br />
og sér eða með lyfjum.<br />
Við köld skilyrði <strong>á</strong> vorin geta sveppir<br />
(Fusarium) r<strong>á</strong>ð<strong>is</strong>t <strong>á</strong> rætur og stöngulhold<br />
með þeim afleiðingum að vöxtur truflast.<br />
Ekki er hægt að eitra fyrir þessum<br />
sveppum en r<strong>á</strong>ðlegt er að s<strong>á</strong>ðkornið sé<br />
kuldaprófað (cold test) af vottunaraðilum.<br />
Sveppir geta einnig verið vandam<strong>á</strong>l<br />
í stönglum og kólfum þegar líður <strong>á</strong><br />
haustið.<br />
Fuglahópar sækja stundum í s<strong>á</strong>ðkornið <strong>á</strong><br />
vorin og skemma þ<strong>á</strong> mikið. Þar sem<br />
þetta er viðvarandi vandam<strong>á</strong>l er mælt<br />
með sérstökum bæsiefnum sem úðað er <strong>á</strong><br />
kornið fyrir s<strong>á</strong>ningu. Flugulirfur og<br />
blaðlýs geta einnig sóst í maísplöntur og<br />
valdið skaða.<br />
Síðsumars og <strong>á</strong> haustin, þegar maísinn er<br />
að n<strong>á</strong>lgast fulla hæð, getur rok og haglél<br />
brotið hann niður og skemmt mikið. Þess<br />
vegna er r<strong>á</strong>ðlegt að s<strong>á</strong> maís innan<br />
skjólbelta í halla eða n<strong>á</strong>lægt miklu vatni<br />
eða sjó til þess að draga jafnframt úr<br />
frosthættu <strong>á</strong> haustin.<br />
RÆKTUN UNDIR PLASTI –<br />
REYNSLA FRÁ EVRÓPU<br />
Hér að ofan hefur verið farið yfir helstu<br />
atriði við ræktun fóðurmaíss <strong>á</strong><br />
<strong>jaðarsvæðum</strong>. Þar kemur fram að<br />
maísræktun er vandasöm og lítið m<strong>á</strong><br />
bregða útaf til þess að uppskeran<br />
m<strong>is</strong>far<strong>is</strong>t eða verði óviðunandi. Með<br />
aukið öryggi ræktunarinnar í huga, hefur<br />
nýlega verið þróuð aðferð til þess að<br />
rækta fóðurmaís undir plasti. Ræktun <strong>á</strong><br />
sætum maís undir jarðvegsyfirbreiðslu úr<br />
plasti er vel þekkt aðferð. Þannig er hægt<br />
að flýta s<strong>á</strong>ningu og hafa betri stjórn <strong>á</strong><br />
illgresi. Tilgangurinn er fyrst og fremst<br />
að koma ferskum sætmaís fyrr í sölu<br />
þegar markaðsverð er í h<strong>á</strong>marki. Þessi<br />
aðferð hefur verið þróuð <strong>á</strong> undanförnum<br />
<strong>á</strong>rum fyrir fóðurmaís nema að í stað þess<br />
að s<strong>á</strong> maísnum í gegnum plastyfirbreiðslu<br />
er honum s<strong>á</strong>ð undir heilt glært<br />
plast. Þegar maísinn hefur n<strong>á</strong>ð <strong>á</strong>kveðinni<br />
hæð undir plastinu er plastið rifað eða<br />
maísinn l<strong>á</strong>tinn rífa gat <strong>á</strong> plastið með<br />
eigin afli. Með tímanum <strong>á</strong> plastið að<br />
brotna niður og eyðast af völdum<br />
sólarljóss og jarðvegsraka. Plastyfirbreiðslan<br />
hækkar jarðvegs- og lofthitann<br />
til muna sem skilar sér í meiri þroska og<br />
öruggari uppskeru.<br />
Á Írlandi og í Bretlandi hafa <strong>á</strong>hrif<br />
plastyfirbreiðslu <strong>á</strong> hita, vöxt, uppskeru<br />
og gæði fóðurmaíss verið rannsökuð í<br />
nokkrum tilraunum. Helstu niðurstöður<br />
eru þessar:<br />
Jarðvegs- og lofthiti<br />
Hitaaukning undir plastinu ræðst fyrst og<br />
fremst af styrk innge<strong>is</strong>lunar fr<strong>á</strong> sólu<br />
(mynd). Meðalstyrkur innge<strong>is</strong>lunar er<br />
h<strong>á</strong>ður skýjahulu og getur hann verið afar<br />
breytilegur fr<strong>á</strong> einum stað til annars.<br />
Plastyfirbreiðsla hækkar jarðvegshita um<br />
2-5°C en lofthita um 6 – 18°C allt eftir<br />
styrk sólarinnge<strong>is</strong>lunar. Hitabilið utan og<br />
innan við plastið jókst sömuleið<strong>is</strong> eftir<br />
því sem leið <strong>á</strong> vorið og þar til plastið var<br />
rifið, 45 – 60 dögum seinna, en þ<strong>á</strong><br />
jafnað<strong>is</strong>t hitamunurinn út.<br />
11
Hitaaukning undir plasti, °C<br />
20<br />
18<br />
16<br />
14<br />
12<br />
10<br />
8<br />
6<br />
4<br />
2<br />
Lofthiti undir plasti<br />
Jarðvegshiti undir plasti (5cm dýpt)<br />
0<br />
0 20 40 60 80 100 120 140 160<br />
Aðfallandi sólarge<strong>is</strong>lun, w m -2 klst -1<br />
Plastyfirbreiðsla gefur því möguleika <strong>á</strong><br />
að s<strong>á</strong> maís fyrr <strong>á</strong> vorin. Jafnframt er maís<br />
undir plasti betur varinn gegn vægum<br />
vorfrostum. Hins vegar hefur það komið<br />
fyrir <strong>á</strong> Írlandi að vorfrost hafi drepið<br />
maís undir plasti vegna þess hvað hann<br />
var kominn langt í þroska. Á sama tíma<br />
slapp maís sem s<strong>á</strong>ð var í beran jarðveg.<br />
Þess vegna er ekki hægt að s<strong>á</strong> maís undir<br />
plasti fyrr en eftir að hætta <strong>á</strong> slæmum<br />
frostköflum er liðin hj<strong>á</strong>.<br />
Vöxtur<br />
Plastyfirbreiðsla flýtir fyrir þroska<br />
maísplöntunnar. Maís undir plasti er 7 –<br />
21 degi fyrr að n<strong>á</strong> K 1 stiginu<br />
(silk<strong>is</strong>tiginu) en maís <strong>á</strong>n plasts. Að<br />
jafnaði þarf maís undir plasti um 260<br />
færri MHE til þess að n<strong>á</strong> þessu stigi en<br />
maís <strong>á</strong>n plasts. Þetta er um 15% munur.<br />
Það hefur hins vegar í för með sér um<br />
33% aukningu í aðgengilegum MHE<br />
fyrir kynvaxtarskeiðið (miðað við írskar<br />
aðstæður).<br />
Uppskera<br />
Meðal þurrefn<strong>is</strong>uppskera heilsæð<strong>is</strong>maíss<br />
<strong>á</strong>n plasts var <strong>á</strong> bilinu 9 – 13 t/ha.<br />
Plastyfirbreiðsla jók þurrefni<br />
uppskerunnar af rót um 7 – 21%, minnst<br />
í slæmum <strong>á</strong>rum. Plastyfirbreiðsla jók<br />
heildar þurrefn<strong>is</strong>uppskeru um 16 – 36%,<br />
uppskeru kólfa um 60 – 300% og sterkju<br />
um 40 – 500%, mest í slæmum <strong>á</strong>rum.<br />
H<strong>á</strong>marksuppskera fékkst með því að rifa<br />
plastið <strong>á</strong> milli B 6 – B 8 stigs. Plast sem<br />
ekki var rifað fyrr en eftir B 6 stigið eða<br />
ekkert rifað (maísinn l<strong>á</strong>tinn sj<strong>á</strong>lfur rífa<br />
plastið), skemmdi blöð plantnanna og<br />
við B 8 fór það að hafa neikvæð <strong>á</strong>hrif <strong>á</strong><br />
uppskeru.<br />
Annað<br />
Niðurbrot plastsins að hausti var<br />
óviðunandi og getur það valdið umhverf<strong>is</strong>mengun.<br />
Þessar tilraunir gefa þó að flestu leyti<br />
mjög j<strong>á</strong>kvæðar niðurstöður. En<br />
plastyfirbreiðsla hefur líka ýmsa ókosti í<br />
för með sér sem komið hafa í ljós þegar<br />
farið var að nota þessa aðferð í stærri stíl<br />
og skal nefna þ<strong>á</strong> helstu hér.<br />
Kostnaður<br />
Það sem helst kemur í veg fyrir<br />
útbreiðslu þessarar ræktunar meðal<br />
nautgripabænda í Evrópu er eflaust<br />
kostnaðurinn. Kostnaðurinn <strong>á</strong> hverja<br />
fóðureiningu er einfaldlega of h<strong>á</strong>r miðað<br />
við aðra valkosti. Breytingar <strong>á</strong><br />
styrkjakerfi Evrópusambandsins, getur<br />
þó breytt viðhorfi bænda <strong>á</strong> einni nóttu.<br />
Söluaðilar hafa einnig bent <strong>á</strong> að<br />
kostnaður við yfirbreiðsluna hefur<br />
lækkað umtalsvert fr<strong>á</strong> því sem <strong>á</strong>ður var<br />
og að hann eigi eftir að lækka enn frekar.<br />
Ófullnægjandi fr<strong>á</strong>gangur <strong>á</strong> plasti<br />
Vegna þess að ekki er nægilega vel<br />
gengið fr<strong>á</strong> jöðrum <strong>á</strong> plastið það til að<br />
fjúka af <strong>á</strong> stórum köflum og þar með<br />
draga úr <strong>á</strong>rangrinum af plastyfirbreiðslunni.<br />
Of sterkt plast<br />
Í sumum tilvikum n<strong>á</strong> maísplönturnar<br />
ekki að rífa gat <strong>á</strong> plastið og þær koðna<br />
þ<strong>á</strong> niður ef ekkert er að gert. Í öðrum<br />
tilvikum hefur plastið skemmt<br />
maísblöðin það mikið <strong>á</strong>ður en plastið<br />
rifnar að uppskeran verður undir<br />
væntingum.<br />
12
Aukin vinna<br />
Ef plastið er rifað eins og<br />
tilraunaniðurstöður mæla með, fylgir því<br />
talsverð fyrirhöfn jafnvel þó að ekki<br />
þurfi að fjarlæga plastið.<br />
Umhverf<strong>is</strong>mengun<br />
Bent hefur verið <strong>á</strong>, a.m.k. í v<strong>is</strong>sum<br />
tilvikum, að plastið brotnar ekki eins<br />
hratt niður og fyrirheit voru gefin um.<br />
Þar sem það hefur gerst er<br />
umhverf<strong>is</strong>mengun af þessum sökum<br />
óviðunandi. Plastframleiðendur benda þó<br />
<strong>á</strong> að gæði yfirbreiðsluplasts, hvað þetta<br />
varðar séu stöðugt að aukast.<br />
Illgresi<br />
Með plastyfirbreiðslunni er einung<strong>is</strong><br />
hægt að nota jarðvegsvirk illgres<strong>is</strong>lyf<br />
fyrir eða við s<strong>á</strong>ningu. Sýnt hefur verið<br />
fram <strong>á</strong> að það oft nægi en ekki alltaf. Í<br />
þeim tilvikum gerir plastyfirbreiðslan<br />
mönnum erfitt fyrir að stjórna<br />
illgres<strong>is</strong>vexti <strong>á</strong>n þess að rifa eða fjarlæga<br />
fyrst plastið.<br />
RÆKTUN MAÍS UNDIR PLASTI Á<br />
ÍSLANDI<br />
S<strong>á</strong>ðvélin sem Vélar & Þjónusta hf flutti<br />
inn er fr<strong>á</strong> SAMCO Agricultural<br />
Manufacturing heitir Samco X-Tend<br />
Drill. Vélin s<strong>á</strong>ir í tvær raðir í einu með<br />
70 sm millibili, úðar með jarðvegsvirku<br />
illgres<strong>is</strong>lyfi og leggur plastfilmu yfir, allt<br />
í sömu umferð. Að sögn innflytjandans<br />
fékkst ekki leyfi til að flytja inn<br />
illgres<strong>is</strong>lyfið sem <strong>á</strong> að nota með tækinu<br />
og þess vegna var ekkert lyf notað.<br />
Einnig kom vélin seint til landsins sem<br />
seinkaði s<strong>á</strong>ningu. S<strong>á</strong>ð var hj<strong>á</strong> 19<br />
bændum <strong>á</strong> Suðurlandi, í Skagafirði og í<br />
Eyjafirði.<br />
Bær<br />
Þorvaldseyri<br />
Móeiðarhvoll II<br />
Tóftir<br />
Bjóla<br />
Stífla<br />
Akur<br />
Hallgeirsey<br />
Stóra Hild<strong>is</strong>ey I<br />
Miklaholt<br />
Böðmóðsstaðir<br />
Kolsholtshellir<br />
Miðdalskot<br />
Birtingarholt 1<br />
Gunnbjarnarholt<br />
Dauf<strong>á</strong><br />
Gil I<br />
Stóru Akrar Ib<br />
Keldudalur<br />
Garður<br />
Maísbæir 2003<br />
Sveit<br />
Vestur Eyjafjöllum<br />
Hvolhreppi<br />
Árborg<br />
Rang<strong>á</strong>rþingi ytra<br />
Landeyjum<br />
Hvolhreppi<br />
Vestur Landeyjum<br />
Austur Landeyjum<br />
B<strong>is</strong>kupstungum<br />
Laugardal<br />
Villingaholtshreppi<br />
Laugardal<br />
Hrunamannahreppi<br />
Gnjúpverjahreppi<br />
Skagafirði<br />
Skagafirði<br />
Skagafirði<br />
Skagafirði<br />
Eyjafjarðarsveit<br />
Til þess að meta <strong>á</strong>rangurinn hafði<br />
starfsmaður RALA samband við alla<br />
ræktendurna í byrjun september og<br />
spurði þ<strong>á</strong> um <strong>á</strong>rangurinn. Einnig<br />
heimsóttu starfsmenn RALA 8 bændur <strong>á</strong><br />
tímabilinu 1. – 24. september og<br />
mynduðu, skoðuðu og mældu akra. Á 5<br />
búanna var uppskera mæld.<br />
Áburður<br />
Það var afar m<strong>is</strong>munandi hvað<br />
bændurnir b<strong>á</strong>ru mikið <strong>á</strong> og kvörtuðu<br />
sumir yfir m<strong>is</strong>vísandi leiðbeiningum fr<strong>á</strong><br />
innflytjendum. Nokkrir leituðu til<br />
r<strong>á</strong>ðunautar til að f<strong>á</strong> frekari upplýsingar.<br />
Fimm bændanna (26%) b<strong>á</strong>ru engan skít <strong>á</strong><br />
en aðrir b<strong>á</strong>ru <strong>á</strong> 10 – 100 t/ha. Einn bar <strong>á</strong><br />
taðh<strong>á</strong>lm (undirburð). Þrír bændanna<br />
(16%) b<strong>á</strong>ru engan tilbúinn <strong>á</strong>burð <strong>á</strong>. Aðrir<br />
13
<strong>á</strong>ru <strong>á</strong> 400 – 1000 kg/ha, aðallega Græði<br />
5 eða samsvarandi, en einnig aðrar<br />
þrígildar tegundir ætlaðar <strong>á</strong> tún.<br />
Næringarefnaskortur var greinilegur í<br />
flestum ökrum. Í sumum ökrum voru<br />
plöntur þó fagurgrænar <strong>á</strong> einum stað en<br />
ljósgrænar <strong>á</strong> öðrum. Um 43% akranna<br />
voru allir eða að hluta til bl<strong>á</strong>leitir sem<br />
bendir eindregið til fosfórskorts (mynd).<br />
Greinilegur nitur- eða kalískortur var í<br />
allt að 80% akranna.<br />
blendings yrkjum fr<strong>á</strong> Pioneer Northern<br />
Europe; Justina og PR39B29, var s<strong>á</strong>ð <strong>á</strong><br />
flestum stöðum. Bæði þessi yrki hafa<br />
verið prófuð undir plasti í Bretlandi. Þar<br />
mæld<strong>is</strong>t þurrefn<strong>is</strong>uppskera sumarið 2001<br />
14 – 17 t/ha.<br />
Spírun<br />
Flestir bændanna eða 74% töldu spírun<br />
hafa verið góða og að maísinn hafa farið<br />
vel af stað. Mælingar um haustið í<br />
röðum, sem höfðu n<strong>á</strong>ð að komast upp úr<br />
illgresi og/eða plastinu, staðfesta þetta. Í<br />
ökrum þar sem plöntur voru taldar voru<br />
að jafnaði 91176 (+/- 10189) plöntur <strong>á</strong><br />
ha. Plöntubilið (innan raða) reynd<strong>is</strong>t 13,0<br />
(+/- 1,6) sm að jafnaði. Þetta bendir til<br />
þess að s<strong>á</strong>ðmagnið hafi verið <strong>á</strong> bilinu<br />
100 – 110 þúsund fræ <strong>á</strong> ha.<br />
S<strong>á</strong>ning<br />
S<strong>á</strong>ning hófst <strong>á</strong> Þorvaldseyri 27. apríl og<br />
endað í Garði í Eyjafjarðarsveit 20. maí.<br />
Margir töldu sig hafa getað s<strong>á</strong>ð fyrr.<br />
Innbyrð<strong>is</strong> raðbil var 70 sm en <strong>á</strong> milli<br />
umferða (hjólfara) 100 sm þar sem það<br />
var mælt um haustið. Meðalraðbilið var<br />
því 85 sm sem er meira en mælt er með.<br />
Ástæðan fyrir því var sú að<br />
dr<strong>á</strong>ttarvélarnar, sem voru notaðar við<br />
s<strong>á</strong>ninguna, voru með of breið dekk til<br />
þess að hægt væri s<strong>á</strong> þéttar. Tveimur<br />
Plastfok<br />
Á öllum bæjum nema tveimur fauk plast<br />
af einhverjum eða stærstum hluta<br />
akranna, sumsstaðar f<strong>á</strong>einum dögum<br />
eftir s<strong>á</strong>ningu. Í verstu tilfellunum hafði<br />
fokið allt að 80% af akrinum en algengt<br />
var að plastið rifnaði af um 40 – 60% af<br />
ökrunum vegna vind<strong>á</strong>lags eða skorts <strong>á</strong><br />
góðum fr<strong>á</strong>gangi. Sumir bændur kvörtuðu<br />
yfir óvönduðum vinnubrögðum<br />
vélamanna og sögðu þ<strong>á</strong> hafa flýtt sér um<br />
of. Það kom mest niður <strong>á</strong> fergingu<br />
14
plastsins sem sumsstaðar var alls ekki<br />
nægilega góð. Einnig var reynsluleysi<br />
vélamanna kennt um. Plastfokið leiddi til<br />
þess að vöxtur og þroski plantna var afar<br />
breytilegur innan sama akurs. Þar sem<br />
plastið hafði fokið af snemma n<strong>á</strong>ðu<br />
plöntur mest um 30 – 40 sm hæð en 100<br />
– 190 sm hæð í sama akri þar sem<br />
plastið hafði hald<strong>is</strong>t lengur (mynd).<br />
Plastskemmdir<br />
Sumsstaðar, sérstaklega í efri röð (af<br />
tveimur) í hliðarhalla, virtust<br />
maísplönturnar ekki hafa haft afl til þess<br />
að rífa gat <strong>á</strong> plastið með þeim<br />
afleiðingum að þær koðnuðu niður og<br />
urðu að engu (mynd). Í þessum tilvikum<br />
var algengt að neðri röðin rifaði plastið<br />
eðlilega. Við skoðun um haustið var<br />
algengt að sj<strong>á</strong> skemmdir <strong>á</strong> blöðum sem<br />
annaðhvort voru taldar vera vegna<br />
plastsins sem hafði rifnað of seint eða<br />
vegna vindbarnings. Hvorugt er hægt að<br />
útiloka og ekki ósennilegt að um<br />
samverkandi <strong>á</strong>hrif sé að ræða.<br />
Illgresi<br />
Ásamt plastfokinu var illgresi stærsta<br />
vandam<strong>á</strong>lið hj<strong>á</strong> flestum. Í um 80%<br />
akranna var óhemju illgres<strong>is</strong>vöxtur undir<br />
plastinu sem venjulega dróg úr þrótti<br />
plantnanna. Mest bar <strong>á</strong> einkímblaða<br />
illgresi og haugarfa. Í 53% akranna var<br />
þar að auki mikið illgresi ofan <strong>á</strong> plastinu<br />
þannig að allt sem var undir plasti<br />
drapst. Það illgresi óx úr jarðveginum<br />
sem fergði plastið <strong>á</strong> hliðum. Einung<strong>is</strong> í<br />
einum akri var lítill sem enginn arfi og<br />
það var <strong>á</strong> Bjólu í Rang<strong>á</strong>rþingi ytra. Því<br />
miður komust starfsmenn RALA ekki til<br />
þess að skoða akurinn <strong>á</strong>ður en hann var<br />
sleginn en samkvæmt lýsingum var<br />
þroskastig og hæð maíssins svipaður og<br />
þar sem hann mæld<strong>is</strong>t bestur annars<br />
staðar.<br />
15
Vöxtur og þroski<br />
Eins og komið hefur fram var búið að<br />
dæma flesta akrana ónýta í byrjun <strong>á</strong>gúst<br />
af starfsmönnum Véla & Þjónustu og<br />
bændunum sj<strong>á</strong>lfum. M<strong>á</strong>nuði seinna var<br />
útlitið allt annað og þ<strong>á</strong> voru þroskuðustu<br />
plöntur víða búnar að n<strong>á</strong> 100 – 190 sm<br />
hæð samkvæmt upplýsingum fr<strong>á</strong><br />
bændum og mælingum starfsmanna<br />
RALA. Hæðin var mæld fr<strong>á</strong><br />
jarðvegsyfirborði og að hæsta upprétta<br />
blaðenda. Að meðaltali var hæðin 154<br />
(+/- 26) sm <strong>á</strong> hæstu plöntum ef allir<br />
akrarnir er teknir með, en 145 (+/- 33)<br />
sm í mældum ökrum. Afar m<strong>is</strong>jafnt var<br />
hversu stór hluti akursins n<strong>á</strong>ði þessari<br />
hæð en að jafnaði var það 20 (+/-14) %.<br />
Afgangurinn var <strong>á</strong> breytilegu vaxtarstigi<br />
eða allt fr<strong>á</strong> engum vexti (vegna illgres<strong>is</strong>,<br />
plastleys<strong>is</strong> og/eða plastskemmda) og upp<br />
í 100 sm hæðarvöxt. Mesta umm<strong>á</strong>l<br />
stöngla var 6 – 8,5 sm. Af myndum,<br />
viðtölum og skoðunum að dæma virtust<br />
bestu plönturnar vera <strong>á</strong> svipuðu<br />
þroskastigi hvað skúfmyndun varðaði en<br />
blaðstigið var <strong>á</strong> bilinu B 8 – B 12 í byrjun<br />
september. Skúfurinn var við það að<br />
brjótast fram og í allra þroskuðustu<br />
plöntunum var hann orðinn vel<br />
sýnilegur.<br />
Fyrstu tvær vikur af september héldu<br />
plönturnar <strong>á</strong>fram að vaxa og þroskast.<br />
En í kuldakasti sem gerði 18. – 20.<br />
september féll maísinn, annað hvort af<br />
völdum frosts eða roks (mynd).<br />
Þrír akrar voru skoðaðir <strong>á</strong> Suðurlandi 24.<br />
september. Stærstur hluti akranna var<br />
fallinn og farinn að þorna upp. Algengt<br />
var að stöngullin hafði kubbast í sundur<br />
um miðjuna (mynd). Einstaka plöntur<br />
stóðu þó uppréttar <strong>á</strong> Þorvaldseyri og það<br />
virtust vera plöntur sem höfðu n<strong>á</strong>ð lengst<br />
í þroska. Á öllum stöðum fundust<br />
sj<strong>á</strong>anlegir axvísar og voru þeir stærstu 10<br />
– 12 sm langir. Á þroskuðustu<br />
plöntunum voru komnir kólfar með silki<br />
fram úr hýðinu (K 1 ). Silkiendarnir voru<br />
orðnir brúnir og v<strong>is</strong>naðir sem <strong>á</strong> að vera<br />
vísbending um að frjóvgun sé lokið<br />
(mynd).<br />
16
starfsmenn RALA skoðuðu var<br />
greinilegur munur <strong>á</strong> yrkjum. Hins vegar<br />
var landmunur oft það mikill í ökrunum<br />
að ekki er hægt að útiloka að munurinn<br />
hafi stafað af breytilegum ræktunarskilyrðum.<br />
Hvort blöðrustiginu (K 2 ) hafi verið n<strong>á</strong>ð<br />
skal ósagt l<strong>á</strong>tið en það markar upphaf<br />
forðasöfnunar í fræinu. Plönturnar höfðu<br />
þó ekki n<strong>á</strong>ð eðlilegri hæð miðað við<br />
þroskastig og þær voru rýrar. Það bendir<br />
til þess að kólfamyndun hafi fyrst og<br />
fremst verið framkölluð með flutningi <strong>á</strong><br />
efni úr stöngli í ax en ekki vegna beinnar<br />
ljóstillífunar fr<strong>á</strong> blöðum.<br />
Yrkjamunur<br />
Um 43% bændanna sögðust sj<strong>á</strong><br />
greinilegan eða einhvern yrkjaamun.<br />
Fæstir v<strong>is</strong>su þó hvaða yrki var hvað.<br />
Hinir bændurnir v<strong>is</strong>su annað hvort ekki<br />
að s<strong>á</strong>ð hafði verið tveimur yrkjum eða<br />
s<strong>á</strong>u engan mun. Í 6 af 8 ökrum sem<br />
Uppskera<br />
Uppskera var mæld <strong>á</strong> 5 ökrum<br />
Norðanlands 1. september. Ákveðið var<br />
að velja bestu raðirnar til<br />
uppskerumælinga <strong>á</strong> hverjum stað. Það<br />
var gert til þess að f<strong>á</strong> mat <strong>á</strong> mögulega<br />
uppskeru ef allur akurinn hefði þroskast<br />
jafn vel, en það <strong>á</strong> að vera mögulegt ef<br />
rétt er staðið að fr<strong>á</strong>gangi <strong>á</strong> plasti,<br />
illgres<strong>is</strong>vörnum og <strong>á</strong>burðargjöf. Þó að<br />
uppskerumælingar hafi einung<strong>is</strong> verið<br />
gerðar <strong>á</strong> Norðurlandi m<strong>á</strong> ætla, af<br />
myndum að dæma sem teknar voru um<br />
svipað leyti af sunnlenskum ökrum, að<br />
uppskeran <strong>á</strong> bestu blettunum hafi þar<br />
verið svipuð og fyrir norðan. Sl<strong>á</strong>ttuhæð<br />
var um 15 sm. Uppskera var að meðaltali<br />
2,2 (+/-0,6) þurrefn<strong>is</strong>tonn af ha og<br />
þurrefni uppskerunnar reynd<strong>is</strong>t vera 10,4<br />
(+/-0,8)%. Ljóst var að bil milli raða var<br />
óþarflega mikið. Ef raðbilið hefði verið<br />
70 sm í stað 85 sm hefði uppskeran orðið<br />
um 2,4 þurrefn<strong>is</strong>tonn en 2,9 tonn ef<br />
miðað er við 50 sm raðbil.<br />
17
Nýting<br />
Minnst af maísnum var nýttur. Á a.m.k.<br />
tveimur bæjum var hann nýttur til beitar<br />
fyrir mjólkurkýr. Annar bóndinn sagði<br />
kýrnar vera vitlausar í maísinn og að þær<br />
ætu hann alveg niður. Hinn bóndinn<br />
sagði að kýrnar veldu repju og rýgresi<br />
fram yfir maísinn. Á a.m.k. tveimur<br />
bæjum var maísinn sleginn um miðjan<br />
september. Á Stóru Ökrum í Skagafirði<br />
fengust 5 rúllur af 0,3 ha (samsvarar um<br />
16 rúllum/ha). Þar var mikið grasillgresi<br />
sem hugsanlega hefur slæðst með.<br />
Miðað við 10 – 15% þurrefni m<strong>á</strong><br />
gróflega <strong>á</strong>ætla að uppskeran sé <strong>á</strong> bilinu<br />
1,6 – 2,0 þurrefn<strong>is</strong>tonn/ha. Á Bjólu í<br />
Rang<strong>á</strong>rþingi ytra, þar sem maísræktunin<br />
heppnað<strong>is</strong>t hvað best skv lýsingum að<br />
dæma, voru uppskornar 12 rúllur af ha.<br />
Maísinn var saxaður í rúllurnar og<br />
þurrefn<strong>is</strong>stigið var sennilega 15% hið<br />
minnsta. Gróft <strong>á</strong>ætlað er uppskeran því<br />
svipuð og <strong>á</strong> Stóru Ökrum. Þ<strong>á</strong> m<strong>á</strong> gera<br />
r<strong>á</strong>ð fyrir talsverðu þurrefn<strong>is</strong>tapi með<br />
safafr<strong>á</strong>rennsli.<br />
Mat bænda<br />
Þegar bændurnir voru beðnir um að meta<br />
hvort <strong>á</strong>rangurinn hafi stað<strong>is</strong>t væntingar<br />
sögðu fimm þeirra svo vera miðað við<br />
allt sem betur hefði m<strong>á</strong>tt gera. Sjö sögðu<br />
að <strong>á</strong>rangurinn væri undir væntingum og<br />
nokkrir nefndu að <strong>á</strong>rangurinn væri fjarri<br />
því sem að þeim hafði verið talin trú um.<br />
Aðrir voru ekki v<strong>is</strong>sir.<br />
UMRÆÐUR<br />
Sumarið 2003 var óvenju hagstætt fyrir<br />
nytjagróður þar sem meðalhiti var víða<br />
allt að 2°C yfir meðallagi yfir<br />
vaxtartímann. Til merk<strong>is</strong> um það voru<br />
kornakrar, sem s<strong>á</strong>ð var til seint í apríl,<br />
orðnir fullþroskaðir og gulir niður í rót í<br />
lok <strong>á</strong>gúst. Það er mjög óvenjulegt.<br />
Segja m<strong>á</strong> að <strong>á</strong> öllum stöðum, fyrir utan<br />
Bjólu, hafi maísræktunin meira og minna<br />
m<strong>is</strong>far<strong>is</strong>t. Fyrst og fremst var það vegna<br />
illgres<strong>is</strong> og plastfoks en einnig vegna<br />
<strong>á</strong>burðarskorts. Þess vegna er erfitt að<br />
meta hvort raunveruleg vaxtargeta maíss<br />
undir plasti hafi komið í ljós í sumar eða<br />
ekki. Miðað við <strong>á</strong>rangurinn <strong>á</strong> Bjólu og<br />
með því að skoða bara bestu blettina <strong>á</strong><br />
öðrum stöðum, m<strong>á</strong> þó draga v<strong>is</strong>sar<br />
<strong>á</strong>lyktanir.<br />
Á Bjólu var borið <strong>á</strong> um 100 t af<br />
mykju og 1 t af Græði 7 <strong>á</strong> ha. Plastið<br />
hélst <strong>á</strong> og ekkert illgresi var í akrinum.<br />
Engin skortseinkenni voru <strong>á</strong> plöntum og<br />
meira en helmingur akursins n<strong>á</strong>ði um<br />
180 sm hæð. Í byrjun september gerði<br />
slagveður sem tætti blöð og stönglar fóru<br />
að halla og brotna niður. Uppskeran var<br />
eins og <strong>á</strong>ður segir 12 rúllur af ha en<br />
fóðurgildið <strong>á</strong> eftir að meta. Að sögn<br />
bóndans varð talsvert eftir vegna þess að<br />
plastið þvæld<strong>is</strong>t fyrir við sl<strong>á</strong>tt og<br />
bindingu. Maísinn var l<strong>á</strong>tinn liggja í<br />
sólarhring <strong>á</strong>ður en hann var bundinn. Á<br />
sama tíma var slegin vetrarrepja sem<br />
einnig var l<strong>á</strong>tin liggja í þurrki í<br />
sólarhring. Uppskera í repjunni var 51<br />
18
úlla af ha eða ríflega fjórum sinnum<br />
meiri en af maísnum.<br />
Maíshitaeiningar alls, °C<br />
1400<br />
1200<br />
1000<br />
800<br />
600<br />
400<br />
200<br />
Heildar MHE<br />
Steinar 2003<br />
Sk<strong>á</strong>lholt 2003<br />
Möðruvellir 2003<br />
Möðruvellir 2002<br />
0<br />
0 50 100 150 200 250<br />
Dagar fr<strong>á</strong> 1. apríl<br />
Með veðurfarsgögnum fr<strong>á</strong> þremur<br />
sj<strong>á</strong>lfvirkum stöðvum næst<br />
ræktunarsvæðum m<strong>á</strong> reikna út<br />
nýtanlegar maíshitaeiningar (MHE) og<br />
mögulegan vaxtartíma maíss. Stöðvarnar<br />
eru Steinar undir Eyjafjöllum, Sk<strong>á</strong>lholt í<br />
B<strong>is</strong>kupstungum og Möðruvellir í<br />
Hörg<strong>á</strong>rdal. Til samanburðar voru einnig<br />
tekin saman veðurfarsgögn fyrir sumarið<br />
2002 fr<strong>á</strong> Möðruvöllum en það var nær<br />
meðal<strong>á</strong>ri hvað hita varðaði. Niðurstöður<br />
eru sýndar í meðfylgjandi myndröð. Þar<br />
kemur fram að mögulegur vaxtatími<br />
maís sumarið 2003 var 111 – 149 dagar,<br />
stystur <strong>á</strong> Möðruvöllum og lengstur <strong>á</strong><br />
Steinum. Á Steinum gerði vægan<br />
frostakafla 2. – 5. maí sem maís hefði<br />
hugsanlega þolað undir plasti og þ<strong>á</strong> hefði<br />
bæst við ríflega m<strong>á</strong>nuður. Nýtanlegar<br />
MHE <strong>á</strong> þessum tíma voru <strong>á</strong> bilinu 988 –<br />
1276, fæstar <strong>á</strong> Möðruvöllum og flestar <strong>á</strong><br />
Steinum og Sk<strong>á</strong>lholti. Þessar tölur eru<br />
talsvert yfir fjölda MHE í meðal<strong>á</strong>ri sem<br />
hafa verið <strong>á</strong>ætlaðar 7-900. Til dæm<strong>is</strong> eru<br />
nýtanlegar MHE <strong>á</strong> Möðruvöllum 783<br />
sumarið 2002 þr<strong>á</strong>tt fyrir talsvert lengra<br />
vaxtartímabil eða 134 dagar. Út fr<strong>á</strong><br />
þessum veðurfarsgögnum m<strong>á</strong> <strong>á</strong>lykta að<br />
hvergi hefur verið vænlegt að s<strong>á</strong> maís<br />
fyrr en gert var þetta vor, nema einna<br />
helst undir Eyjafjöllum. Eins og kemur<br />
fram <strong>á</strong> myndunum gefa hlýjustu<br />
sólarhringarnir ríflega 20 MHE, en að<br />
meðaltali 5,8 – 7,2 MHE/dag. Einnig<br />
kemur skýrt fram <strong>á</strong>ramunurinn sem<br />
sýndur er <strong>á</strong> Möðruvöllum.<br />
Maíshitaeiningar, °C<br />
Maíshitaeiningar, °C<br />
Maíshitaeiningar, °C<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
MHE alls = 1.276°C<br />
Frost 4/5 -2,4°C<br />
Steinar 2003<br />
0<br />
0 50 100 150 200<br />
Dagar fr<strong>á</strong> 1. apríl<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
MHE alls = 1.236°C<br />
Frost 13/5 -4,8°C<br />
Sk<strong>á</strong>lholt 2003<br />
Frost 19/9 -4,0°C<br />
0<br />
0 50 100 150 200<br />
Dagar eftir 1. apríl<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
MHE alls = 988°C<br />
Frost 30/5 -3,0°C<br />
Möðruvellir 2003<br />
Frost 18/9 -4,2°C<br />
0<br />
0 50 100 150 200<br />
Dagar fr<strong>á</strong> 1. apríl<br />
Írskar tilraunir sýna að maís þarf um<br />
1600 – 1700 MHE til þess að n<strong>á</strong><br />
silk<strong>is</strong>tiginu (K 1 ) og um 700 MHE til<br />
viðbótar til þess að n<strong>á</strong> heilsæð<strong>is</strong>stiginu<br />
(K 5 ). Sömu tilraunir sýna að maís undir<br />
plasti þarf 250 – 300 færri MHE til þess<br />
að n<strong>á</strong> K 1 en maís sem er <strong>á</strong>n plasts þ.e.<br />
um 1300 MHE. Á veðurstöðvum <strong>á</strong><br />
Suðurlandi voru MHE tæplega 1300<br />
19
sumarið 2003 og þar n<strong>á</strong>ði maís<br />
sumsstaðar silk<strong>is</strong>tiginu. Þroskastig<br />
maíssins var því í góðu samræmi við<br />
væntingar samkvæmt írsku niðurstöðunum.<br />
Þr<strong>á</strong>tt fyrir óvenju góð ræktunarskilyrði <strong>á</strong><br />
landinu sumarið 2003 voru plönturnar<br />
hvergi n<strong>á</strong>lægt því að n<strong>á</strong> <strong>á</strong>sættanlegum<br />
þroska sem heilsæði. Gæði maíss sem<br />
ekki nær l<strong>á</strong>gmarks þroska eru óviðunandi<br />
og þar að auki er uppskeran<br />
ó<strong>á</strong>sættanlega lítil. Til þess að n<strong>á</strong><br />
<strong>á</strong>sættanlegum gæðum í maís sem<br />
ræktaður er undir plasti, þarf samtals um<br />
2000 MHE eða 700 fleiri MHE en<br />
fengust sumarið 2003. Á meðfylgjandi<br />
mynd er sýndur 30 <strong>á</strong>ra (1931 – 1960)<br />
meðalhiti í Reykjavík og 20 <strong>á</strong>ra (1971 –<br />
1990) meðalhiti í Danmörku. Í Danmörku<br />
<strong>á</strong> þessum tíma voru heildar MHE<br />
<strong>á</strong> <strong>á</strong>ri 2390 að meðaltali og því ríflega<br />
helmingslíkur <strong>á</strong> að maís næði <strong>á</strong>sættanlegum<br />
þroska fyrir heilsæði. Myndin<br />
sýnir að <strong>á</strong> vaxtartíma maís er meðalhitinn<br />
í Danmörku um 4°C hærri í en í<br />
Reykjavík.<br />
Meðalhiti, °C<br />
18<br />
16<br />
14<br />
12<br />
10<br />
8<br />
6<br />
4<br />
2<br />
0<br />
Janúar<br />
Febrúar<br />
Reykjavík<br />
Danmörk<br />
Mars<br />
Apríl<br />
Maí<br />
Júní<br />
Júlí<br />
Ágúst<br />
September<br />
Október<br />
Nóvember<br />
Desember<br />
Að lokum er vert að benda <strong>á</strong><br />
mikilvægasta atriðið í allri fóðuröflun en<br />
það er kostnaðurinn. Hagkvæm eigin<br />
fóðuröflun er undirstaða góðrar afkomu<br />
<strong>á</strong> kúabúum. Þar þarf að vera samhengi <strong>á</strong><br />
milli útlagðs kostnaðar, magns, gæða,<br />
ræktunarörygg<strong>is</strong> og afurðatekna. Í dag er<br />
hlutur heimaaflaðs gróffóðurs <strong>á</strong><br />
kúabúum um 80-85% af heildarfóðri.<br />
Afgangurinn er aðkeypt kjarnfóður og<br />
heimaræktað korn. Heimaræktaður maís<br />
þarf að vera samkeppn<strong>is</strong>fær við annað<br />
gróffóður sem ræktað er hér landi.<br />
Komið hefur fram að bændur greiddu<br />
sem svaraði 60000 kr/ha fyrir<br />
maíss<strong>á</strong>ninguna. Innifalið í því verði var<br />
fræ, plast og vinna við að s<strong>á</strong>. Það hefur<br />
einnig komið fram að þessi kostnaður<br />
var niðurgreiddur. Allur annar kostnaður<br />
eins og vegna <strong>á</strong>burðar, illgres<strong>is</strong>lyfja,<br />
jarðvinnslu og verkunar er þ<strong>á</strong> eftir. Því<br />
er ekki ólíklegt að <strong>á</strong>ætla að<br />
heildarkostnaður slagi upp í 100000<br />
kr/ha þegar allt er meðtalið og s<strong>á</strong>ningin<br />
keypt <strong>á</strong> réttu verði. Miðað við<br />
uppskeruvæntingar og ræktunaröryggi<br />
deil<strong>is</strong>t þessi kostnaður niður <strong>á</strong> allt of f<strong>á</strong>ar<br />
fóðureiningar til þess að hann sé<br />
samkeppn<strong>is</strong>fær við aðra fóðuröflun.<br />
ÁLYKTANIR<br />
Benda m<strong>á</strong> <strong>á</strong> ótalmörg atriði sem fóru<br />
úrskeið<strong>is</strong> í maísræktuninni sumarið 2003<br />
og sem m<strong>á</strong> bæta verulega með<br />
þróunarvinnu. Það verður að teljast mjög<br />
ólíklegt að sú þróunarvinna skili þeim<br />
<strong>á</strong>rangri að maísræktun verði hagkvæm <strong>á</strong><br />
Íslandi. Miðað við núverandi ræktunarskilyrði<br />
eru litlar sem engar líkur <strong>á</strong> því<br />
að maís, ræktaður undir plasti eða ekki,<br />
geti keppt við annað gróffóður sem<br />
ræktað er hér <strong>á</strong> landi, eins og t.d.<br />
vallarfoxgras, vetrarrepju og rýgresi. Til<br />
þess er Ísland of langt fyrir utan<br />
jaðarsvæði maísræktunar.<br />
20
HEIMILDIR<br />
Crowley JG 1998. Improving yield and quality<br />
of forage maize. Teagasc, 19 Sandymount<br />
Avenue, Dublin 4, ISBN 1 90113872 0, 10 s.<br />
Easson DL og Fearnehough W 2000. Effects of<br />
plastic mulch, sowing date and cultivar on the<br />
yield and maturity of forage maize grown under<br />
marginal climatic conditions in Northern Ireland.<br />
Grass and Forage Science, 55, s 221 – 231.<br />
Galston AW Davies PJ Satter RL 1980. The life<br />
of the green plant. Library of Congress<br />
Cataloging in Publication data, Prentice Hall<br />
International, Inc., s 103 – 110.<br />
Gilliland TJ 2002. Maize varieties excel with and<br />
without plastic. Department of Agriculture and<br />
Rural Development, Press Articles, Press Office,<br />
Dard Media Services, Belfast, Northern Ireland,<br />
4 s.<br />
Keane GP 2002. Agronomic factors affecting the<br />
yield and quality of forage maize in Ireland:<br />
effect of sowing date and plastic film treatment.<br />
Grass and Forage Science, 57, s 3 – 10.<br />
Kelley AF 1988. Seed production of agricultural<br />
crops. Library of Congress Cataloging in<br />
Publication data, Longman Group UK Limited, s<br />
81-88.<br />
McDonald P Edwards RA Greenhalgh JFD<br />
Morgan CA 2002. Animal nutrition. 6th edition.<br />
Pearson Education Limited, s 570-572.<br />
Norman EG og Duncan HB 1980.<br />
Photosynthes<strong>is</strong>, plant productivity, and crop<br />
yield. Í:Carlson PS (ritstjóri) The biology of crop<br />
production. Library of Congress Cataloging in<br />
Publication data, Academic Press Inc. s 3 - 50.<br />
Sowinski J Kr<strong>is</strong>tensen IS og Hermansen JE<br />
2002. A field study of maize yield on mixed<br />
organic and conventional dairy farms in<br />
Denmark in 2001. In: Scientific aspects of<br />
organic farming, 21.-22. March 2002. Latvia<br />
University of Agriculture in Jelgava, 9 s.<br />
Tesar MB (ritstj.) 1984. Physiological bas<strong>is</strong> of<br />
crop growth and development. Foundation for<br />
Modern Science Series, American Society of<br />
Agronomy, Crop Science Society of America,<br />
Mad<strong>is</strong>on W<strong>is</strong>consin, s 3 – 9, 135 – 151.<br />
Heimasíður<br />
http://search.eb.com/<br />
Almennur fróðleikur í Encyclopædia Britannica.<br />
http://maize.agron.iastate.edu/<br />
Ítarlegur gagnagrunnur um maís fr<strong>á</strong> Iowa State<br />
University.<br />
http://www.lr.dk/forsider/lrforside.asp?ID=lr<br />
Víðtækur gagnabanki um m.a. maísræktun <strong>á</strong><br />
<strong>jaðarsvæðum</strong>. Til þess að f<strong>á</strong> óheftan aðgang að<br />
heimasíðunni þarf að fara í gegn um heimasíðu<br />
Landssambands kúabænda<br />
(<br />
http://www.naut.<strong>is</strong>/default.asp?sid_id=3390&tre<br />
_rod=006|&tId=1 ).<br />
http://www.wesfarmerslandmark.com.au/articlep<br />
ics/Maize_under_plastic280103.pdf<br />
Reynslusaga af maísræktun undir plasti fr<strong>á</strong><br />
Ástralíu<br />
http://www.dardni.gov.uk/pa2002/pa020006.htm<br />
Norður Írskar yrkjaprófanir í maís með eða <strong>á</strong>n<br />
plasts. Þar <strong>á</strong> meðal eru yrkin sem notuð voru <strong>á</strong><br />
Íslandi sumarið 2003.<br />
http://www.teagasc.ie/research/reports/crops/416<br />
2/eopr-4162.pdf<br />
Írskar tilraunaniðurstöður með ræktun maís <strong>á</strong><br />
plasti.<br />
http://europa.eu.int/comm/research/biosociety/pd<br />
f/rt_angevin_abstract.pdf<br />
Skýrsla til Evrópusambandsins um mögulega<br />
erfðablöndun fr<strong>á</strong> erfðabreyttum maís.<br />
http://www.vedur.<strong>is</strong>/<br />
Veðurstofa Íslands<br />
http://www.dmi.dk/<br />
Danska veðurstofan.<br />
http://www.velar.<strong>is</strong><br />
Heimasíða Véla og Þjónustu hf.<br />
http://www.samco.ie/xtendsys.htm<br />
Heimasíða Samco Agricultural Manufacturing.<br />
21