You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Það hefur aukist um allan heim, ekki<br />
síst eftir hrun sósíalismans. En sú<br />
skýring nægir ekki. Vitundin er ekki<br />
óvirk, heldur á sinn þátt í að skapa<br />
veruleikann, eins og Hegel gamli<br />
hefði sagt. Skýra þarf, að frelsi hefur<br />
aukist meira á Íslandi en í flestum<br />
öðrum ríkjum. Önnur skýring á<br />
frelsisbyltingunni hérlendis er sú, að<br />
hópur æskumanna í Sjálfstæðisflokknum beitti sér upp úr 1970 fyrir<br />
aukinni frjálshyggju. Þessi hópur varð strax áhrifamikill, en óhætt er<br />
að segja, að hann hafi náð völdum, þegar einn helsti forystumaður<br />
hans, Davíð Oddsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, myndaði<br />
ríkisstjórn vorið 1991, en Davíð var forsætisráðherra allt til haustsins<br />
2004 og síðan utanríkisráðherra til jafnlengdar 2005, þegar hann<br />
hætti stjórnmálaafskiptum og gerðist aðalbankastjóri Seðlabankans.<br />
Hér skal þessi fróðlegi þáttur í hugmyndasögu Íslendinga á tuttugustu<br />
öld stuttlega rakinn.<br />
Eimreiðarhópurinn<br />
Árið 1971 féll viðreisnarstjórnin eftir tólf ára valdatíma. Ungum<br />
stuðningsmönnum Sjálfstæðisflokksins þótti þá nokkur þreytublær<br />
á ráðherrum flokksins, sem hefðu meiri áhuga á að halda um stýrið<br />
en beina því í rétta átt. Nokkrir þessara ungu manna urðu vinir<br />
í forsetakjöri 1968, þegar þeir studdu ekki Gunnar Thoroddsen,<br />
gamlan forystumann sjálfstæðismanna, heldur Kristján Eldjárn<br />
Umfram allt hefur hugarfar breyst:<br />
Gróði er ekki lengur skammaryrði,<br />
heldur keppikefli. Nú lítur æskan<br />
upp til athafnamanna, eins og<br />
rithöfunda og skálda áður.<br />
þjóðminjavörð. Þar á meðal voru<br />
þeir Magnús Gunnarsson, sem þá<br />
stundaði nám í viðskiptafræði í<br />
Háskóla Íslands, Þorsteinn Pálsson<br />
verslunarskólanemi og Davíð<br />
Oddsson menntaskólanemi. Í<br />
aðdraganda forsetakjörsins kynntust<br />
þeir Ragnari Jónssyni í Smára og<br />
hrifust af eldlegum áhuga hans á hvers<br />
konar menningarlegri sköpun, frjálslyndi hans og umburðarlyndi.<br />
Töldu þeir nauðsynlegt að blása nýju lífi í sjálfstæðisstefnuna. Árið<br />
1972 hafði Hilmir hf. keypt hið gamla tímarit Eimreiðina, og að<br />
ráði athafnamannsins Sveins R. Eyjólfssonar, sem rak Hilmi, var<br />
Magnús Gunnarsson fenginn til að ritstýra því. Fyrsta heftið undir<br />
nýrri ritstjórn kom út snemma árs 1973, þótt svo væri látið heita, að<br />
það væri frá árinu 1972. Þar var aðalefnið viðtal við Jónas H. Haralz,<br />
bankastjóra Landsbankans, um frjálshyggju. Má segja, að það orð<br />
hafi þá orðið fleygt í nýrri merkingu, sem þýðing enska orðsins<br />
„liberalism“ eða „libertarianism“, en áður hafði íslenska orðið einkum<br />
verið notað um guðleysi eða efahyggju í trúmálum. Í viðtalinu skýrði<br />
Jónas einföldum orðum út þá hugmynd frjálshyggjumanna allt<br />
frá Adam Smith, að dreifing þekkingar krefðist dreifingar valds.<br />
Sjálfstýring væri heppilegri en miðstýring, verðlagning gæðanna og<br />
frjáls viðskipti með þau betri en skattlagning og skriffinnska. Upp<br />
úr þessu hóf þessi hópur að hittast vikulega í hádeginu á skrifstofu<br />
Magnúsar Gunnarssonar, sem varð forstjóri Hafskips 1973. Síðan<br />
hittist hópurinn í mörg ár í svokölluðu turnherbergi á Hótel Borg.<br />
Árið 1971 var frjálshyggjuvakningin ekki hafin en á þessari mynd af Landsfundi Sjálfstæðisflokksins má sjá menn sem síðar komu<br />
mikið við sögu. Fremst sitja Gísli Baldur Garðarsson , Jón Steinar Gunnlaugsson, Eiríkur Benjamínsson, Þorsteinn Pálsson, Davíð<br />
Oddsson og Áslaug Ragnars.<br />
7