You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Samfelld velta kauphækkana,<br />
gengisfellinga og verðbólgu ógnaði<br />
rekstrarforsendum fyrirtækja og þar<br />
með atvinnuörygginu.<br />
Mynd: Páll Stefánsson.<br />
sviðum þjóðlífsins legðist á eitt. Um þó nokkurn tíma höfðu ASÍ<br />
og VSÍ haft gagnkvæman vilja til að finna leiðir til að brjótast út úr<br />
vítahringnum. Sérstaklega vil ég nefna samningana 1986, sem gengu<br />
hins vegar ekki eftir, fyrst og fremst af tveimur ástæðum. Það var of<br />
miklu velt á ríkisfjármálin og það komu ekki aðrir að málum en ASÍ<br />
og VSÍ. Það skorti sem sagt breidd.<br />
Hafði það áhrif að atvinnuleysi var orðið nokkurt á þessum<br />
árum?<br />
Atvinnuleysi var reyndar ekki mikið þegar<br />
þjóðarsáttarsamn-ingarnir voru gerðir. Það var hins vegar verulegur<br />
uggur í fólki um atvinnuöryggið. Samfelld velta kauphækkana,<br />
gengisfellinga og verðbólgu ógnaði rekstrarforsendum fyrirtækja og<br />
þar með atvinnuörygginu.<br />
Margir voru vantrúaðir á það að hægt væri að viðhalda<br />
þeim árangri sem náðist árið 1990 því að áður höfðu náðst<br />
áfangasigrar í baráttunni við verðbólguna sem svo glutruðust<br />
niður síðar. Sumir segja að aðgerðir stjórnarinnar árið 1991 hafi<br />
riðið baggamuninn. Hvað skipti mestu máli um að varanlegur<br />
árangur náðist?<br />
Það er rétt að það voru margir vantrúaðir á að þjóðarsáttin mundi<br />
skila sér. Háskólahagfræðingarnir voru til dæmis nokkuð samhljóða<br />
í því að ekkert mundi breytast. Um vorið sýndi Gallup-könnun að<br />
almenningur var vantrúaður á að verðbólga mundi hjaðna.<br />
Það sem réð úrslitum var tvímælalaust að samstaða um aðgerðir<br />
var breið. ASÍ og BSRB voru fullkomlega samstiga við<br />
samningsgerðina og bændasamtökin komu líka að henni. Samtök<br />
atvinnurekenda voru einnig einhuga, sem og bæði stjórnarflokkarnir<br />
og stjórnarandstaðan. Það var eindreginn vilji til að fylgja málum<br />
eftir og það var í mörgum atriðum gert með handafli. Bankarnir<br />
lækkuðu vexti í trausti þess að verðbólgan færi niður og<br />
verslunarfyrirtæki lækkuðu álagningu í trausti þess að þau þyrftu<br />
ekki að leggja til hliðar fyrir vöxtum og gengisbreytingum eins og<br />
áður. ASÍ og VSÍ unnu vel saman í því að ná þessum árangri og lögðu<br />
sameiginlega að fyrirtækjum að vinna með aðgerðunum. Það var<br />
sterkur meðbyr með þessari tilraun til að rjúfa vítahringinn og það<br />
vildi enginn láta standa sig að því að hann gerði ekki sitt.<br />
Það skipti líka miklu að jarðvegurinn hafði verið vel undirbúin.<br />
Þegar áttin hafði verið mörkuð stöðvaði ég samningaviðræður í<br />
mánuð til að færi gæfist til að fara yfir málin með stjórnum félaga<br />
og félagsmönnum ASÍ. Þessi ákvörðun var umdeild því að margir<br />
vildu keyra samningana í gegn strax. Ég er hins vegar viss um að<br />
ákvörðunin var rétt. Félagsmennirnir komu að undirbúningi og<br />
voru fyrir fram meðvitaðir um að verið væri að gera tilraun og<br />
umræður sýndu að þeir vildu gera tilraunina. Þeir vildu láta á það<br />
reyna hvort hægt væri að rjúfa vítahringinn. Á samráðsfundum eftir<br />
samningagerðina og við framlengingu þeirra um haustið 1990 var<br />
viljinn enn eindreginn.<br />
Á árunum 1990 til 1995 skertist kaupmáttur frá því sem samið<br />
var um í þjóðarsáttinni. Hvers vegna vildi verkalýðshreyfingin<br />
ekki beita afli til þess að reyna að rétta sinn hlut?<br />
Á þessu tímabili var verið að festa árangurinn í sessi. Það var<br />
samstaða um að treysta undirstöðurnar til frambúðar.<br />
Síðan 1995 hefur kaupmáttur styrkst ár frá ári og er nú um 50%<br />
betri en þá. Verkföll á almennum vinnumarkaði hafa ekki verið<br />
mörg eða löng á þessum tíma. Þýðir þetta að baráttan á árum<br />
áður hafi verið á röngum forsendum?<br />
Ég held að það segi hvorki eitt eða neitt um baráttuna á árum áður.<br />
Það endurspeglar aftur á móti þá víðtæku samstöðu sem var um að<br />
rjúfa vítahringinn 1990 og nýta þann ávinning sem þjóðarsáttin gaf.<br />
Voru einhver tækifæri á þessum árum sem menn misstu af? Var<br />
hægt að ná sambærilegum árangri fyrr?<br />
Auðvitað misstu menn af mörgum tækifærum en það þurfti of<br />
margt að breytast til að viðsnúningur gæti orðið. Það þurfti að leita<br />
leiða og ná samskiptum á breiðum grundvelli og það tókst 1990. Það<br />
tókst ekki fyrr.<br />
Við verðum líka að muna að áhrif bæði verkalýðshreyfingar og samtaka<br />
atvinurekenda hafa alltaf verið fyrst og fremst bundin við þau atriði sem beint<br />
snúa að vinnumarkaðsmálum og kjörum. Þannig sýnist mér til dæmis að stórar og<br />
endurteknar yfirlýsingar verkalýðshreyfingarinnar um herinn hafi aldrei skipt sköpum.<br />
34