You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
í efnahagsmálum. Þegar fulltrúi hans,<br />
Norðmaðurinn Rolf Evensen, kom til<br />
landsins í nóvember 1959 til þess að<br />
kynna sér umfangs-miklar fyrirætlanir<br />
nýrrar ríkisstjórnar flutti hann þau<br />
skilaboð að Íslandi stæði til boða<br />
hækkun á kvóta sínum úr 1 milljón í<br />
11 milljón dollara. Treysti landið sér<br />
hins vegar ekki til róttækra umbóta og<br />
vildi halda sér við ríkjandi kerfi, myndi<br />
sjóðurinn ekki geta léð því samþykki.<br />
Svo fór að hin auknu dráttarréttindi urðu<br />
bakhjarl þeirra víðtæku umbóta sem<br />
gengu undir nafninu viðreisn. Höfðu þá<br />
liðið fimmtán ár frá því að Ísland gerðist<br />
aðili að sjóðnum, án þess að landið færði<br />
sér í nyt þá kosti sem aðildin gat veitt til<br />
að endurheimta frjáls viðskipti.<br />
Afdrifarík mistök<br />
Á fyrri hluta tuttugustu aldar slógu íslensk stjórnvöld því þrisvar<br />
sinnum á frest að laga gengismál landsins að breytingum sem orðið<br />
höfðu í umheiminum. Í fyrsta skipti stafaði drátturinn einna helst af<br />
ágreiningi um hækkun gengisins, enda þótt samstaða væri um sjálfa<br />
tenginguna við gull. Í annað skiptið, þegar gullfóturinn brast árið<br />
1931, var haldið fast við tengingu við sterlingspundið en ekki leitað<br />
eftir jafnvægi á grundvelli hreyfanlegs gengis, eins og gert var á öðrum<br />
Norðurlöndum. Þriðja sinnið, á árunum eftir síðari heimsstyrjöld, var<br />
látið undir höfuð leggjast að fylgja þeim reglum um ákvörðun gengis<br />
sem fólust í Bretton Woods kerfinu sem Íslendingar höfðu gerst<br />
aðilar að um leið og því var komið á fót árið 1944.<br />
Telja má að drátturinn í lok þriðja áratugarins hafi ekki skipt<br />
sköpum vegna þess að skeið gullfótarins hafi hvort eð er verið á enda<br />
runnið. Eigi að síður hefðu áherslur í stjórn efnahagsmála tvímælalaust<br />
orðið aðrar en var hefði eindregið verið stefnt að tengingu við gull á<br />
þessum tíma. Styrking gjaldeyris- og gullforða hefði þá haft forgang<br />
umfram aukningu opinberra framkvæmda og landið verið betur<br />
Kreppan hér á landi varð dýpri<br />
og langvinnari en annars hefði<br />
orðið, og landið festist æ meir<br />
í haftakerfi sem erfitt reyndist<br />
að brjótast undan. Hið sama<br />
gerðist að styrjöldinni lokinni,<br />
að dráttur á aðlögun að<br />
nýjum kringumstæðum varð<br />
til þess að Íslendingar flæktust<br />
í æ margbrotnara hafta- og<br />
styrkjakerfi<br />
undir heimskreppuna búið en raun<br />
varð á. Það fer á hinn bóginn ekki milli<br />
mála hversu alvarlegar afleiðingar sú<br />
gengisstefna hafði sem tekin var 1931<br />
og fylgt allt fram til 1939. Kreppan<br />
hér á landi varð dýpri og langvinnari<br />
en annars hefði orðið, og landið festist<br />
æ meir í haftakerfi sem erfitt reyndist<br />
að brjótast undan. Hið sama gerðist að<br />
styrjöldinni lokinni, að dráttur á aðlögun<br />
að nýjum kringumstæðum varð til þess<br />
að Íslendingar flæktust í æ margbrotnara<br />
hafta- og styrkjakerfi, sem haldið var<br />
uppi með erlendri efnahagsaðstoð, á<br />
sama tíma og nágrannar þeirra nutu<br />
góðs af vaxandi viðskiptum og frjálsara<br />
athafnalífi.<br />
Það væri fljótræði að draga þá ályktun af þessari reynslu fyrri tíma<br />
að mestu skipti að laga stjórn gengis- og peningamála sem fyrst að<br />
stefnu umheimsins, hver sem hún kynni að vera. Nokkur tími getur<br />
liðið áður en ljóst er hver sú stefna raunverulega sé, og ekki er víst<br />
að hún henti landinu í öllu tilliti. Það skiptir hins vegar miklu að fyrir<br />
hendi sé sú umgjörð stofnana þar sem unnt sé að meta aðstæður<br />
sem best og leggja á ráð um stefnuna og framkvæmd hennar, en því<br />
var ekki að heilsa á fyrri hluta tuttugustu aldar þegar sjálfstæðum<br />
seðlabanka hafði ekki verið komið á fót. Þá er ekki síður mikils um<br />
það vert að stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar einskorði sig ekki<br />
við afstöðu sem þeir geta trauðla horfið frá þegar vísbendingar leiða<br />
til nýrra átta.<br />
Heimildir:<br />
Við þessa samantekt hefur verið stuðst við ritgerðir eftir þá Bjarna Braga Jónsson,<br />
Jóhannes Nordal, Jónas H. Haralz og Magnús Svein Helgason í bókinni: Frá kreppu til<br />
viðreisnar, Hið íslenska bókmenntafélag 2002. Enn fremur er stuðst við grein<br />
Hannesar H. Gissurarsonar: Gengishækkunin 1925 í Landshagir, Landsbanki Íslands<br />
1986, og við grein þeirra Jóhannesar Nordals og Ólafs Tómassonar: Frá floti til flots í<br />
Klemensarbók, FVH , 1985.<br />
Gutenberg<br />
gleðileg jól<br />
Gleðileg jól og farsælt komandi ár<br />
Þökkum viðskiptin á árinu sem er að líða<br />
Gutenberg ehf. | Suðurlandsbraut 24 | 108 Reykjavík | Kt: 440734 0149 | Sími: 545 4400 Fax: 545 4401<br />
27