Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
tillögur til úrbóta. Um haustið það ár rofnaði stjórnarsamstarf<br />
Framsóknarflokks og Alþýðuflokks og tók Framsóknarflokkurinn<br />
þá forustu um myndun nýrrar ríkisstjórnar og gengisbreytingu sem<br />
náði fram að ganga vorið 1939, án þess þó að tök reyndust á að létta<br />
um leið af innflutningshöftum. Undirbúningur þess máls fór að öllu<br />
leyti fram á vegum stjórnmálaflokkanna allt til þess að hið nýja gengi<br />
var samþykkt af Alþingi.<br />
N‡skipan gjaldeyrismála<br />
Í síðari heimsstyrjöldinni miðri hófu Bretar og Bandaríkjamenn<br />
undirbúning að nýskipan alþjóðlegra gjaldeyrismála. Ekki var í<br />
þetta skipti haft í huga að endurreisa gullfótinn heldur að koma á<br />
fastgengiskerfi sem tengdist gulli en hefði jafnframt til að bera<br />
nokkurn sveigjanleika umfram það sem gullfóturinn hafði haft. Var<br />
Íslendingum boðin þátttaka í undirbúningi þessara tillagna, og þegar<br />
kom að stofnfundi hinna nýju samtaka, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og<br />
Alþjóðabankans, sem haldinn var í Bretton Woods í Bandaríkjunum í<br />
júlí 1944, sendu Íslendingar þriggja manna nefnd á vettvang. Voru það<br />
þeir Magnús Sigurðsson, bankastjóri Landsbankans, sem var formaður<br />
nefndarinnar, Ásgeir Ásgeirsson, þá bankastjóri Útvegsbankans, og<br />
Svanbjörn Frímannsson, aðalbókari Landsbankans.<br />
Samkvæmt stofnskrá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins skyldi sjóðurinn<br />
ákvarða stofngengi hvers lands, sem ekki mátti breyta nema til<br />
leiðréttingar á grundvallarmisræmi (fundamental disequilibrium),<br />
og þá aðeins með samþykki sjóðsins. Enn fremur skuldbundu aðilar<br />
sjóðsins sig til að leyfa frjálsar greiðslur vegna viðskipta með vörur<br />
og þjónustu, en eftirlit átti að haldast með fjármagnsflutningum. Til<br />
þess að auðvelda aðlögun að viðskiptafrelsinu og verjast áföllum<br />
síðar meir skyldi aðildarlöndum vera heimilt að kaupa erlendan<br />
gjaldeyri af sjóðnum gegn eigin mynt samkvæmt kvóta er hverju<br />
landi var úthlutað. Gátu kaup er námu allt að einum fjórða kvótans,<br />
en það svaraði til upphaflegs framlags landsins í gulli og gjaldeyri,<br />
farið fram án samþykkis sjóðsins, en slíkt samþykki þurfti til frekari<br />
nýtingar.<br />
Hvorki íslenska sendinefndin né íslensk stjórnvöld virðast hafa<br />
litið svo á að þátttaka í gjaldeyrissjóðnum gæti orðið grundvöllur að<br />
Magnús Sigurðsson, bankastjóri Landsbankans, var<br />
formaður nefndar sem fór utan á stofnfund nýrra samtaka,<br />
Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Alþjóðabankans, sem haldinn<br />
var í Bretton Woods í Bandaríkjunum í júlí 1944. Með honum í<br />
nefndinni voru Ásgeir Ásgeirsson, bankastjóri Útvegsbankans,<br />
og Svanbjörn Frímannsson, aðalbókari Landsbankans.<br />
Ekki var í þetta skipti haft í huga að endurreisa gullfótinn heldur að koma á<br />
fastgengiskerfi sem tengdist gulli en hefði jafnframt til að bera nokkurn sveigjanleika<br />
umfram það sem gullfóturinn hafði haft.<br />
festu í gengismálum samfara frelsi í viðskiptum hér á landi. Taldi<br />
nefndin ráðlegt að halda kvóta Íslands sem lægstum og var hann<br />
ákveðinn 1 milljón dollara, í stað 3,5 milljóna sem stóð til boða.<br />
Aðrar þjóðir sóttust hins vegar eftir sem hæstum kvóta til þess að<br />
tryggja betur gjaldeyrisstöðu sína. Í skýrslu nefndarinnar, og enn<br />
frekar í flutningi málsins á Alþingi, var þátttaka Íslands fyrst og<br />
fremst réttlætt með því að hún myndi greiða fyrir útflutningi til landa<br />
þar sem ella þyrfti að koma til vöruskipta. Það var með öðrum orðum<br />
litið á Alþjóðagjaldeyrissjóðinn sem „clearing-sjóð“. Starfsemi hans<br />
var þó ekki við þetta miðuð, heldur við það að sérhvert land kæmi<br />
gengismálum sínum og fjármálum svo fyrir að viðskipti gætu orðið<br />
frjáls við önnur lönd. Í útvarpserindi sem einn nefndarmanna, Ásgeir<br />
Ásgeirsson, hélt í mars 1946, í tilefni af því að stofnanirnar voru<br />
að taka til starfa, kemur þó fram dýpri skilningur en þetta. Bendir<br />
Ásgeir á það hlutverk þeirra að veita aðilum sínum upplýsingar og<br />
ráðleggingar þegar vanda beri að höndum. Gætu Íslendingar notið<br />
góðs af þessu nú þegar alvarlegir erfiðleikar steðji að, og þeim ætti<br />
ekki að vera vandara um að þiggja ráð en öðrum sem stærri séu og<br />
voldugri.<br />
Þegar Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn tók til starfa í árslok 1946<br />
reyndust samskipti Íslands við hann bæði lítil og stirð. Vildi sjóðurinn<br />
taka stofngengi íslensku krónunnar til endurskoðunar líkt og gengi<br />
annarra landa sem raskast hefði á styrjaldarárunum, en þessu tóku<br />
íslensk yfirvöld fjarri. Sömuleiðis var hugmyndum sjóðsins um<br />
breytta stefnu í efnahagsmálum með öllu hafnað af Íslands hálfu árið<br />
1948. Um svipað leyti gerðist landið aðili að Marshall-aðstoðinni, en<br />
þar með féllu samskipti við sjóðinn niður að sinni. Á sjötta áratugnum<br />
fylgdist sjóðurinn með þróun efnahagsmála hér á landi og gagnrýndi<br />
þau atriði í stefnu stjórnvalda sem hann taldi brjóta í bága við<br />
gildandi reglur. Það var hins vegar ekki fyrr en undir lok áratugarins,<br />
þegar stjórnmálaumskipti höfðu orðið í landinu, að sjóðurinn lýsti<br />
sig reiðubúinn til stuðnings við almenna og róttæka stefnubreytingu<br />
26