You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Um slíkar hugmyndir, sem<br />
Skipulagsnefnd atvinnumála (Rauðka)<br />
gerði tillögur um árið 1937, náðist þó<br />
ekki samkomulag á milli þeirra flokka<br />
sem að ríkisstjórninni stóðu.<br />
Þegar Englandsbanki hvarf frá gullinnlausn 20. september 1931<br />
tók gengisnefnd þá ákvörðun að halda föstu gengi gagnvart<br />
sterlingspundi. Um þetta var ekki ágreiningur, hvorki innan<br />
nefndarinnar né utan hennar, og var málið ekki lagt fyrir Alþingi.<br />
Gerði formaður nefndarinnar, Ásgeir Ásgeirsson, sem nú hafði<br />
tekið við embætti fjármálaráðherra, grein fyrir því í blaðagreinum<br />
hversu mikilvægt pundið væri í utanríkisviðskiptum landsins og<br />
hversu áríðandi væri að rjúfa ekki þau tengsl sem verið hefðu á milli<br />
krónunnar og pundsins. Komst hann svo að orði að sterlingspundið<br />
væri hinn eiginlegi gullfótur krónunnar sem tryggði velgengni<br />
hennar og festu.<br />
Með þessari ákvörðun gengisins töldu stjórnvöld þó ekki nóg<br />
að gert. Sama dag og hið nýja gengi kom til skráningar, hinn 2.<br />
október, gaf fjármálaráðherra út reglugerð á grundvelli laganna um<br />
gengisskráningu og gjaldeyrismál frá 1924 þar sem komið var á<br />
skilaskyldu gjaldeyris og bönkunum tveimur, sem annast skyldu öll<br />
gjaldeyrisviðskipti, var falið að takmarka sölu á gjaldeyri til kaupa<br />
á ónauðsynlegum varningi. Þessu var enn frekar fylgt eftir síðar í<br />
október með annarri reglugerð um bann við innflutningi á óþarfa<br />
varningi sem sett var á grundvelli laga frá 1920. Var þetta gert<br />
samkvæmt ósk Landsbankans sem óttaðist að hann gæti ekki staðið<br />
við erlendar skuldbindingar sínar síðar á árinu. Var þar með gengið í<br />
garð það tímabil hafta sem stóð í nærfellt þrjátíu ár.<br />
Hversu eðlileg sem sú ákvörðun var að halda tengingunni<br />
við pundið óbreyttri haustið 1931, hefði hún þurft að takast til<br />
endurskoðunar von bráðar. Önnur Norðurlönd reyndu fyrst að halda<br />
fast við gullfótinn. Þegar það reyndist ókleift, leyfðu þau genginu að<br />
fljóta, en það var talið samsvara best þörfum atvinnulífsins. Leiddi<br />
þetta til lækkunar gengis gagnvart gulli sem í öllum löndunum var<br />
nokkru meiri en gengisfall sterlingspundsins. Hér á landi var sá<br />
kostur að taka upp sveigjanlega gengisskráningu hins vegar ekki<br />
ræddur. Um þann kost segir Jóhannes Nordal : „Með því að láta<br />
gengið breytast eftir markaðsaðstæðum, eins og gert var upp úr 1922,<br />
hefði það leitað nýs jafnvægis og hægt hefði verið að koma í veg fyrir<br />
óhóflegt útstreymi gjaldeyris án þess að taka upp gjaldeyrishöft.“ 1)<br />
Afkoma sjávarútvegsins batnaði til muna árin 1933 og 1934. Þrátt<br />
fyrir þetta var hert mjög á innflutnings- og gjaldeyrishöftum þegar<br />
ný ríkisstjórn, „stjórn hinna vinnandi stétta“, tók við taumunum árið<br />
1934. Ætlast var til að beiting hafta kæmi í stað stjórnar gengis- og<br />
peningamála í samræmi við þær skipulagshugmyndir sem þá voru<br />
í tísku meðal jafnaðarmanna í Evrópu. Um slíkar hugmyndir, sem<br />
Tveir ungir menn sem áttu eftir að setja mark sitt á Ísland sjást<br />
hér á mynd frá 1937. Sigurbjörn Einarsson biskup og Benjamín<br />
Eiríksson hagfræðingur. Benjamín hafði á síðari árum meiri<br />
áhuga á trúmálum en hagfræði.<br />
Skipulagsnefnd atvinnumála (Rauðka) gerði tillögur um árið 1937,<br />
náðist þó ekki samkomulag á milli þeirra flokka sem að ríkisstjórninni<br />
stóðu. Á sama tíma fór hagur útgerðarinnar versnandi að nýju, ekki<br />
síst vegna styrjaldarinnar á Spáni og erfiðleika á öðrum mörkuðum.<br />
Formælendur gengisfestu áttu sterk ítök hér á landi allan fjórða<br />
áratuginn, líkt og verið hafði áratuginn á undan, ekki síst innan<br />
verkalýðssamtaka og meðal verslunarmanna. Hins vegar þrýstu<br />
formælendur útflutningsgreina á gengisbreytingu, í fyrstu einkum<br />
fulltrúar bænda í nýstofnuðum Bændaflokki, en síðar forsvarsmenn<br />
útgerðar með vaxandi þunga. Hagfræðingurinn Gunnar Viðar,<br />
síðar bankastjóri Landsbankans, gerði glögga grein fyrir kostum<br />
gengisbreytingar og skaðsemi innflutningshaftanna í blaðagreinum<br />
haustið 1936, um það leyti sem Frakkar hurfu frá gulltryggingu.<br />
Tveimur árum síðar birtist svo hið víðkunna rit Benjamíns<br />
Eiríkssonar, Orsakir erfiðleikanna í atvinnu- og gjaldeyrismálum,<br />
þar sem sýnt var fram á að gjaldeyrisskorturinn stafaði af mótsögn<br />
í gengismálum og peningamálum, annars vegar föstu gengi, hins<br />
vegar lánsfjárþenslu. Úr þessu gætu innflutningshöft ekki bætt, enda<br />
ekki öðru líkari en stíflugarði á floti.<br />
Afleit og versnandi staða útgerðarinnar leiddi til þess vorið<br />
1938 að milliþinganefnd var skipuð til að kanna þá stöðu og gera<br />
1)<br />
Jóhannes Nordal: „Mótun peningakerfisins fyrir og eftir 1930“, Frá kreppu til viðreisnar, Hið íslenska bókmenntafélag, 2002, bls. 78.<br />
Gleðileg jól og<br />
farsælt komandi ár!<br />
NÓI SÍRÍUS<br />
25