Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Að vera eða ekki<br />
Íslensk gengismál á fyrri hluta tuttugustu aldar<br />
JÓNAZ H. HARALZ<br />
Jónas Haralz þekkir öðrum mönnum betur þróun hagsögunnar á Íslandi á 20. öld. Á síðari hluta aldarinnar kom hann mikið við<br />
sögu efnahagsmála þjóðarinnar. Hér rekur hann mikilvægan þátt í sögu fyrri hluta aldarinnar.<br />
Í þeim umræðum um gengismál, sem staðið hafa hér á landi undanfarin ár hefur athygli lítt verið vakin á því að á fyrri hluta síðustu<br />
aldar hafi Íslendingar oftar en einu sinni orðið að taka afstöðu til tengingar krónunnar við gull eða erlendar myntir og til þátttöku í<br />
alþjóðlegu samstarfi í peningamálum. Í því yfirliti sem hér fer á eftir er sjónum beint að þeim ágreiningi sem uppi var um þessi mál og<br />
ástæðum þess og afleiðingum að dráttur varð á því að ákvarðanir væru teknar um þau.<br />
Í upphafi aldarinnar var verðmæti íslensku krónunnar hið sama<br />
og annarra króna innan norræna myntsambandsins og svaraði til<br />
ákveðins þunga gulls samkvæmt myntlögum, eins og tíðkaðist<br />
innan alþjóðlegs kerfis gullfótarins. Við upphaf styrjaldarinnar<br />
1914 riðlaðist þetta kerfi, er hvarvetna í Evrópu þurfti í skyndi að<br />
hverfa frá gullinnlausn. Að styrjöldinni lokinni var um það einhugur<br />
á alþjóðavettvangi að endurreisa skyldi gullfótinn sem menn töldu<br />
hafa verið grundvöll blómlegra alþjóðaviðskipta á árunum fyrir<br />
styrjöldina. Þetta var þó hægara sagt en gert þar sem miklar almennar<br />
verðhækkanir höfðu orðið á styrjaldarárunum, mismunandi miklar í<br />
hinum ýmsu löndum. Mikill ágreiningur var um það hvort hverfa<br />
skyldi aftur til fyrra gullgengis frá því í upphafi styrjaldar, eða<br />
ákveða nýtt gengi í samræmi við það verðlag sem orðið var. Um<br />
miðjan þriðja áratuginn varð niðurstaðan sú í næstu nágrannalöndum<br />
okkar, Bretlandi og þremur Norðurlandanna, að fyrra gullgengi varð<br />
fyrir valinu, en Finnland og ýmis önnur lönd Evrópu kusu að ganga<br />
skemmra.<br />
Hér á landi hafði verðlag á styrjaldarárunum hækkað mun meira<br />
en í sambandslandinu Danmörku. Jafngildi íslensku krónunnar við<br />
þá dönsku gat því ekki staðist, og tóku bankarnir upp sjálfstæða<br />
skráningu íslensku krónunnar í júní 1922 eftir að gjaldeyrisútstreymi<br />
hafði orðið og gjaldeyrisviðskipti færst út fyrir bankana tvo sem þá<br />
störfuðu hér á landi. Var gengið í fyrstu breytilegt eftir mati bankanna<br />
á aðstæðum, án beinna afskipta af opinberri hálfu. Tveimur árum<br />
síðar, í júní 1924, voru hins vegar sett lög um gengismál þar sem<br />
skráning gengisins var falin þriggja manna gengisnefnd með<br />
23