Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
FRÁ SÉR NUMIN FIJÓ‹<br />
EYFIÓR ÍVAR JÓNSSON<br />
Eyjaskeggjar Íslands eru með merkilegri þjóðum heims –<br />
sérstaklega ef þeir sjálfir segja frá. Þeir eiga það sameiginlegt að<br />
ýkja allverulega sögur, ekki síst afrekssögur af sjálfum sér.<br />
Hugsanlega hefur það hjálpað þeim að búa til hina<br />
„raunverulegu“ sögu þjóðarinnar. Sagan er merkileg vegna þess<br />
að fámenn þjóð, í landi sem jafnan hefur þótt óbyggilegt, hefur<br />
unnið sig frá örbirgð til auðsældar. Hvernig eyjaskeggjum tókst<br />
þetta er umdeilt og flestar útskýringar í besta falli gróf einföldun<br />
og misvísandi eftir því frá hvaða bæjardyrum er horft. 1 Sú<br />
sögutúlkun sem sett er hér fram, er tilgáta um að upptök<br />
stökkbreytingar þjóðarinnar og breyttra efnahagslegra aðstæðna<br />
hennar megi að einhverju leyti, ef ekki að miklu leyti, finna í<br />
þeim atburði þegar þjóðin var hernumin, frá sér numin, af<br />
erlendum öflum.<br />
Hernumið land<br />
Sagan hefur verið sögð ótal sinnum, en aldrei eins og hún er sögð hér.<br />
Lítil þjóð í nafla alheimsins, alls staðar og hvergi, var enn á ný fótum<br />
troðin af útlendingum, sem vildu þjóðinni vel og tóku völdin í sínar<br />
hendur. Nú var það ekki til þess að bjarga þjóðinni frá sjálfri sér þó<br />
óljóst sé hverju lýðurinn hefði tekið upp á ef hann hefði verið látinn<br />
afskiptalaus í geðveikum heimi. Nú var verið að bjarga þjóðinni<br />
frá illsku alheimsins, blóðrauðum kommúnisma og vægðarlausum<br />
nasisma. Jafnvel þó að fylgismenn þessara tveggja stefna léku lausum<br />
hala á dimmbláu og veðurblásnu skerinu í hversdagslegu þunglyndi<br />
var hættan sú að erlend átrúnaðargoð þeirra uppgötvuðu mikilvægi<br />
eyjunnar í heildarstríðsmyndinni. Ísland var vitinn á Atlantshafinu.<br />
Árið var 1940, dagurinn 10. maí. Ísland var hernumið í<br />
fyrsta skipti. Breska konungsveldið sýndi mátt sinn og megin.<br />
Eyjarskeggjar höfðu þó ekki verið sjálfs síns herrar í sjö hundruð<br />
ár eða allt frá því að þeir gengu undir verndarvæng Noregskonungs.<br />
Þá var það vegna þess að klíkuskapur eylendinga og stríð þeirra á<br />
milli stefndi í borgarastyrjöld. Þegar hér var komið sögu var lýðurinn<br />
hins vegar undir verndarvæng danska konungsins. Eyjaskeggjar<br />
réðu þó innanríkismálum og töldu sig fullvalda. Bretar voru engu<br />
að síður að hrifsa völdin af Dönum þar sem Íslendingar voru ekki<br />
sjálfstæð þjóð og voru danskættaðir eyjarskeggjar handteknir ásamt<br />
Þjóðverjum og sendir af landi brott. Mótspyrnan við hernámið var<br />
lítil. Heimastjórnin var samþykk hernáminu enda átti hún ekki<br />
annarra kosta völ. Einhverjir eyjarskeggjar steyttu hnefa og mótmæltu<br />
yfirganginum harðlega. Allt kom fyrir ekki, orrustan var fyrir fram<br />
töpuð. Þeir áttu þó síðar eftir að hefna sín rækilega á stórveldinu, í<br />
„stríði“ sem var háð á hentugri velli, á sæ úti, og hafði meira gildi,<br />
þorskígildi. Eyjaskeggjar voru þó fljótir að sjá að það borgaði sig að<br />
vinna með hernámsliðinu.<br />
Bretar voru aldrei sérstaklega velkomnir á Íslandi þó að sumir<br />
landsmenn væru fegnir því að þeir yrðu á undan Þjóðverjum sem<br />
voru í miklum útrásarham á þessum árum. Síðar kom í ljós að<br />
Hitler og hyski hans hafði augastað á landinu fyrir og eftir að Bretar<br />
hertóku það. Segja sagnfræðingar að það hafi einungis verið happ<br />
að áætlun Þjóðverja – sem kölluð var „Íkarus“ – um að ráðast inn<br />
frá vesturströnd Íslands, hafi ekki orðið að veruleika. Af hverju<br />
þýsku hugmyndafræðingarnir völdu heitið Íkarus er óljóst en það<br />
er kaldhæðni örlaganna að notuð var tilvísun í hinn unga Íkarus, úr<br />
grískri goðafræði, sem flaug á heimatilbúnum vængjum of nálægt<br />
sólinni svo að vaxið sem hélt fuglafjöðrum við líkama hans bráðnaði<br />
og hann féll bjargarlaus í sjóinn og endaði þar með ævi sína. Viðvera<br />
Breta gerði Þjóðverjum erfiðara fyrir og tafði árásina á Ísland sem<br />
varð að lokum að engu vegna annarra stríðsaðgerða Hitlers. „Sólin“<br />
var of heit fyrir metnað nasismans.<br />
Bretar urðu aldrei frelsishetjur á Íslandi. Þeir hlutu litlar þakkir<br />
fyrir að aldrei varð stríð á Íslandi sem hefði verið óumflýjanlegt ef<br />
Þjóðverjar hefðu orðið fyrri til. Bretar stöldruðu stutt við á landinu.<br />
Skipt var inn á árið 1941. Þá kom Kaninn og þjóðin varð frá sér<br />
numin.<br />
Amerískasti útkjálki Evrópu<br />
Mynd: Geir Ólafsson<br />
Eyþór Ívar Jónsson rekur hér hugmyndir sínar um hvað hafi<br />
skipt mestu um efnahagsþróun á Íslandi síðari hluta 20. aldar.<br />
Árið 2006 yfirgaf bandaríski herinn flugvöllinn í Keflavík og skildi<br />
eftir tóma og afgirta „borg“ á Suðurnesjum. Höfðu bandarískir<br />
hermenn þá verið hér á landi í 65 ár. Eyjaskeggjar sögðu brottförina<br />
sviksemi, rétt eins og þegar hjónaband byggt á venju frekar en ást<br />
brestur. Í upphafi voru þó eyjaskeggjar yfirsig ástfangnir.<br />
Þegar Kaninn kom hingað, þann 7. júlí árið 1941, virðist sem<br />
hann hafi átt greiðari leið í fiðurmjúkan faðm þjóðarinnar en<br />
Bretar. Íslendingar höfðu líka beðið Bandaríkjamenn um að koma<br />
sér til verndar þar sem þörf var fyrir breska setuliðið annars staðar<br />
á þessum styrjaldartímum. Bandaríkjamenn, sem á þeim tíma tóku<br />
ekki þátt í stríðinu, voru því miklu meiri bjargvættir þjóðarinnar en<br />
Bretar. Koma bandaríska hersins markaði tímamót, því að hvorki<br />
Ísland né Bandaríkin voru hlutlaus í stríðinu eftir samkomulag um<br />
hervernd Bandaríkjanna. Hið nýja herlið þurfti ekki að hlusta á ákúrur<br />
eyjarskeggja eða horfa upp á steytta hnefa. Aðdáunin var bæði dulin<br />
og ljós. Þetta var upphafið á ástarævintýri.<br />
Nútíminn hafði gert innrás á Íslandi. Sveitamenning og tómleiki<br />
sjávarþyrpingarinnar vék fyrir popp-kultúr og neyslugleði.<br />
Íslendingar litu aldrei til baka og fyrirheitna landið varð fyrirmyndin<br />
og markmiðið. Þröngsýnir eyjarskeggjar voru táldregnir með glitri<br />
glingursins. Amerísku hermennirnir urðu vinsælli en hinir bresku<br />
þar sem þeir áttu sand af seðlum í samanburði við aðþrengda<br />
Breta sem voru farnir að sætta sig við fyrstu ölframleiðslu Egils<br />
Skallagrímssonar. Íslenska þjóðin varð aldrei hin sama.<br />
19