An agnuuriin tuhai huuli.indd - RarePlanet
An agnuuriin tuhai huuli.indd - RarePlanet
An agnuuriin tuhai huuli.indd - RarePlanet
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
4. <br />
;;;;;;:<br />
:<br />
/<br />
: :<br />
5. :<br />
<br />
:<br />
:(1825;2535;3545;4555;55)_____________________________________________________________<br />
/:<br />
:<br />
#, #, .<br />
:<br />
: ; ; ; ; : __________________<br />
: :<br />
; ;;;:<br />
<br />
, :<br />
6. <br />
#:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
Èðãýäýä çîðèóëñàí<br />
ãàðûí àâëàãà<br />
Óëààíáààòàð 2010<br />
72
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Ýõ áýëòãýã÷ Ý.̺íõçóë<br />
Öààñíû õýìæýý 60õ84 1/16<br />
Õýâëýëèéí õóóäàñ 4.5<br />
ÁÈÒ ÏÐÅÑÑ ÕÕÊ-ä õýâëýâ.<br />
Óòàñ (976) 11 311322<br />
Óëààíáààòàð õîò<br />
2010 îí<br />
<br />
: __________________________<br />
1. <br />
: //:______________<br />
/:<br />
2. ( )<br />
:<br />
/(/): <br />
: (# ): 125>5 125>5 125>5 125>5<br />
<br />
125>5 125>5 125>5 125>5<br />
5 5 5 5<br />
/ :<br />
<br />
():<br />
:<br />
(, )<br />
<br />
<br />
3. <br />
<br />
<br />
: : : :<br />
<br />
:<br />
/:<br />
= , = , = <br />
71
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
ÀÍ ÀÃÍÓÓÐÛÍ ÕÓÓËÈÉÍ ÒÓÕÀÉ<br />
4. <br />
;;;;;;:<br />
:<br />
/<br />
: :<br />
5. :<br />
<br />
:<br />
:(1825;2535;3545;4555;55)_____________________________________________________________<br />
/:<br />
:<br />
#, #, .<br />
:<br />
: ; ; ; ; : __________________<br />
: :<br />
; ;;;:<br />
<br />
, :<br />
6. <br />
#:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
Ýíý õóóëèàð àãíóóðûí à÷ õîëáîãäîë á¿õèé àí àìüòíûã àãíàõ,<br />
áàðèõ, àãíóóðûí íººöèéã çîõèñòîé àøèãëàõ ¿éë àæèëëàãààã<br />
çîõèöóóëäàã.<br />
Àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ýðõ, çîðèóëàëò: Õîëáîãäîõ<br />
õóóëü òîãòîîìæèéã ñóäàëñàí, àíãèéí áóó ýçýìøèõ ýðõèéí<br />
¿íýìëýõòýé, çîõèõ æóðìûí äàãóó çºâøººðºë àâñàí èðãýí àãíóóðûí<br />
àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ýðõòýé. Àãíóóðûí àìüòíûã äàðààõü ¿íäñýí 3<br />
çîðèóëàëòààð àãíàæ áàðüæ áîëíî.<br />
-¯éëäâýðëýëèéí<br />
- Àõóéí<br />
-Òóñãàé<br />
Àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ çºâøººðºë: Èðãýí àõóéí<br />
çîðèóëàëòààð àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõàä ýðõèéí áè÷èã,<br />
èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà òóñãàé çîðèóëàëòààð àãíóóðûí<br />
àìüòàí àãíàõ, áàðèõàä òóñãàé çºâøººðºë òóñ òóñ àâ÷, ¿éëäâýðëýëèéí<br />
çîðèóëàëòààð àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõàä ñóìûí çàñàã<br />
äàðãàòàé ãýðýý áàéãóóëíà. Àí àìüòàí, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé<br />
ýäèéã õóäàëäàõ èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä òóõàéí ñóì<br />
äàõü áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷ ãàðàë ¿¿ñëèéí<br />
òîäîðõîéëîëò îëãîíî.<br />
Àãíàõ, áàðèõ àãíóóðûí àìüòíû òîî õýìæýýã òîãòîîõ: Áàéãàëü<br />
îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òóõàéí<br />
æèëä ¿éëäâýðëýëèéí áîëîí àõóéí çîðèóëàëòààð àãíàõ, áàðèõ<br />
àãíóóðûí àìüòíû òîî õýìæýýíèé äýýä õÿçãààðûã àãíóóðûí àìüòíû<br />
íººö, õýðýãöýýã õàðãàëçàí àéìàã, íèéñëýëýýð òîãòîîíî. Àéìàã,<br />
íèéñëýëèéí Èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë ýíý õÿçãààðò áàãòààí<br />
ººðèéí àéìãèéíõàà íóòàã äýâñãýðò àãíàõ, áàðèõ àãíóóðûí àìüòíû<br />
òîî õýìæýýíèé äýýä õÿçãààðûã ñóìäààð òîãòîîíî. Çàñãèéí ãàçðûí<br />
2009 îíû 112 äóãààð òîãòîîëîîð 2010 îíä òóñãàé çîðèóëàëòààð<br />
àãíàõ áàðèõ àí àìüòíû òîî õýìæýýã óãàëç 50, òýõ 200, áîð ãºðºº<br />
50, öàãààí çýýð 80, ÷îíî 60, àãíóóðûí øóâóó 240 õ¿ðòýë áàéõààð<br />
òîãòîîñîí áàéíà.<br />
70<br />
3
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
¯éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ,<br />
áàðèõ: Ñóìûí Çàñàã äàðãà çîõèõ áîëçîë, øààðäëàãûã õàíãàñàí àæ<br />
àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàòàé ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð àãíóóðûí<br />
àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ãýðýý áàéãóóëíà. ¯éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð<br />
2003 îíîîñ ýõëýí çºâõºí çàãàñ îëáîðëóóëæ áàéãàà áºãººä 2010<br />
îíä ýíý çîðèóëàëòààð 4 àéìãèéí 7 íóóðààñ á¿ãä 100 òîíí çàãàñ<br />
îëáîðëóóëõààð Áàéãàëü Îð÷èí, Àÿëàë Æóóë÷ëàëûí ñàéäûí 2009<br />
îíû 407 äóãààð òóøààëûí 2 äóãààð õàâñðàëòàä äóðäàñàí áàéíà.<br />
Àõóéí çîðèóëàëòààð àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ: Èðãýí<br />
ººðèéí àõóéí õýðýãöýýíä çîõèõ õóðààìæèéã òºëæ, ñóìûí Çàñàã<br />
äàðãààñ àâñàí ýðõèéí áè÷ãèéí äàãóó àãíóóðûí õîâîð àìüòíààñ<br />
áóñàä àìüòíûã àãíàæ, áàðüæ áîëíî. Àõóéí çîðèóëàëòààð 2010<br />
îíä áîð ãºðººñ 241, çýðëýã ãàõàé 208, öàãààí çýýð 2025, çààðò<br />
õàðõ 200, çàãàñ 13800-ã àãíàõ áàðèõûí çýðýãöýý Ñýëýíãý àéìãèéí<br />
íóòãààñ õóð, ñîéð, ÿòóó òóñ á¿ð 1000, õºò¿¿ 500-ã àãíóóëàõààð<br />
ÁÎÀÆßàìíààñ øèéäâýðëýñýí áàéíà.<br />
Àõóéí çîðèóëàëòààð àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ýðõèéí<br />
áè÷èãò òóõàéí èðãýíèé îâîã, íýð, àãíàõ, áàðèõ àãíóóðûí àìüòíû<br />
ç¿éë, òîî, àãíàõ, áàðèõ õóãàöàà, ãàçàð, òºëáºð õóðààìæèéí õýìæýýã<br />
íàðèéâ÷ëàí çààíà.<br />
Àõóéí çîðèóëàëòààð àãíóóðûí àìüòíûã àãíàõ, áàðèõ íýã óäààãèéí<br />
ýðõèéí áè÷ãèéã Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä äóðäñàí õóãàöààãààð îëãîíî.<br />
Øóâóó, òàðâàãà, àãíàæ, çàãàñ áàðèõàä 3 õ¿ðòýë õîíîã, áóñàä<br />
àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõàä 5 õ¿ðòýë õîíîã.<br />
Íýã óäààãèéí ýðõèéí áè÷ãýýð àãíàõ, áàðèõûã çºâøººðºõ àãíóóðûí<br />
àìüòíû òîî õýìæýý íü òóóðàéòàí àìüòàí 1, òàðâàãà 5, áóñàä ¿ñëýã<br />
àí 1, õºò¿¿, ÿòóó, íîãòðóó øóâóó òóñ á¿ð 10, îé, õýýð, óñ, íàìãèéí<br />
áóñàä øóâóó 5, çàãàñ 10 øèðõýãýýñ èë¿¿ã¿é áàéíà.<br />
Àõóéí çîðèóëàëòààð çàãàñ áàðèõ, óñ íàìàã, îé õýýðèéí øóâóó<br />
àãíàõ íýã óäààãèéí ýðõèéí áè÷èã /çºâøººðºë/-èéí ¿íý 10,000 òºãðºã<br />
áàéäàã. Áóñàä àí àìüòíûã àãíàõ õóðààìæèéí õýìæýýã Çàñãèéí ãàçðûí<br />
2005 îíû 248 äóãààð òóøààëûí õî¸ðäóãààð õàâñðàëòààð áàòëàñàí<br />
áàéíà. Æèøýý íü: Àõóéí çîðèóëàëòààð íýã òîëãîé öàãààí çýýð àãíàõ<br />
ýðõèéí áè÷ãèéí õóðààìæ íü 12000 òºãðºã áîëíî.<br />
Àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõàä õîðèãëîõ àðãà, çýâñýã<br />
õýðýãñýë:<br />
- Õèìèéí áîäèñ, òýñðýõ äýëáýðýõ ç¿éë, õýðýãñýë àøèãëàõ.<br />
- Àãíóóðûí àìüòíû æèì äýýð í¿õ óõàõ, áóó ñîéõ, çàíãà ñààëü<br />
òàâèõ.<br />
<br />
: __________________________<br />
1. <br />
: //:______________<br />
/:<br />
2. ( )<br />
:<br />
/(/): <br />
: (# ): 125>5 125>5 125>5 125>5<br />
<br />
125>5 125>5 125>5 125>5<br />
5 5 5 5<br />
/ :<br />
<br />
():<br />
:<br />
(, )<br />
<br />
<br />
3. <br />
<br />
<br />
: : : :<br />
<br />
:<br />
/:<br />
= , = , = <br />
4<br />
69
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
4. <br />
;;;;;;:<br />
:<br />
/<br />
: :<br />
5. :<br />
<br />
:<br />
:(1825;2535;3545;4555;55)_____________________________________________________________<br />
/:<br />
:<br />
#, #, .<br />
:<br />
: ; ; ; ; : __________________<br />
: :<br />
; ;;;:<br />
<br />
, :<br />
6. <br />
#:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
- Òóóðàéòàí àìüòíûã àãíàõàä öàñàíä óìáóóëàõ, ìºñºíä õàëòèðãàõ,<br />
õÿñàà, ýðýã, ãàíãà ðóó íèñãýõ, õàâõ òàâèõ.<br />
- Òàðâàãûã í¿õýíä íü óòàõ, óñ öóòãàõ, óðõè òàâèõ, íîõîéãîîð<br />
çîðèóäààð áàðèóëàõ.<br />
- Àãíóóðûí àìüòíûã àãààðûí áîëîí àâòîòýýâðèéí õýðýãñëýýð<br />
õººõ.<br />
- Çàãàñ áàðèõàä áóó, áàìáàð, öàõèëãààí ã¿éäýë, õààëò, õàøèëãà,<br />
ãóâ÷óóð õýðýãëýõ.<br />
- Àõóéí õýðýãöýýíä çàãàñ áàðèõàä òîð õýðýãëýõ.<br />
- Àí àãíàõ çîðèóëàëòûí áóñ áóó, ñóìààð àí õèéõèéã òóñ òóñ<br />
õîðèãëîíî.<br />
Àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõòàé õîëáîãäñîí çàðèì ¿éë<br />
àæèëëàãààã õîðèãëîõ:<br />
- Øóóðãà, ãàí, çóä, ¿åð, ìºíäºð, ò¿éìýð çýðýã áàéãàëèéí ãàìøèãò<br />
íýðâýãäñýí áîëîí ãîë ìºðºí, íàìàã, øàâàðò îðæ áèåý õàìãààëàõ<br />
÷àäâàðã¿é áîëñîí àãíóóðûí àìüòíûã àãíàõ, áàðèõ.<br />
- Áóëàã, øàíä, õóæèð, ìàðààíä èðæ áóé àìüòíûã îòîæ àãíàõ.<br />
- ªºð íóòàãò øèëæèí áàéðøèæ áàéãàà àãíóóðûí àìüòíûã áàðèõ.<br />
- Àãíóóðûí àìüòíû ¿¿ð è÷ýýã óõàõ, ãýìòýýõ.<br />
- Àãíóóðûí àìüòíûã õàìãààëàõ, ºñãºí ¿ðæ¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé<br />
áàéð, ñàðàâ÷, òýæýýë ìàðàà, áóñàä áàéãóóëàìæèéã ýâäýæ ãýìòýýõ,<br />
óñòãàõ.<br />
- Àãíóóðûí àìüòíûã ñàéí òàíèëã¿é áóþó àíèð ÷èìýýíýýð<br />
òààìàãëàæ áóóäàõ.<br />
- Àãíóóðûí àìüòíû ¿ð òºëèéã àãíàõ, øóâóóíû ºíäãèéã ò¿¿õ,<br />
ãýìòýýõ, óñòãàõ.<br />
- Àíãèéí áóó, àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ãýðýý, òóñãàé<br />
çºâøººðºë, ýðõèéí áè÷ãèéã áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ.<br />
- Òàðâàãà, çóðàì òýäãýýðèéí ò¿¿õèé ìàõ, íîéòîí áîëîí<br />
õàëäâàðã¿éòýýã¿é àðüñûã õîò, òîñãîíä îðóóëàõ.<br />
- Õîò òîñãîíû íîãîîí á¿ñýä ñóäàëãàà øèíæèëãýý, õàëäâàðò ºâ÷íèé<br />
ãîëîìòûã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ, àí àìüòíû òîî òîëãîéã çîõèöóóëàõààñ<br />
áóñàä çîðèëãîîð àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ.<br />
- ¯éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð çàãàñ áàðèõ á¿õ òºðëèéí òîðíû<br />
í¿äíèé õýìæýý 30õ30 ìì-ýýñ äîîø áàéõ.<br />
- Àãíóóð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæëûã õóóëüä çààñàí õóãàöààíä íü<br />
õèéëãýýã¿é àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí àãíóóðûí áàéðøèë<br />
íóòàãò àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõûã òóñ òóñ õîðèãëîäîã.<br />
68<br />
5
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Ãàðàë ¿¿ñëèéí òîäîðõîéëîëò àâààã¿é àí àìüòàí, òýäãýýðèéí<br />
ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõûã õîðèãëîíî.<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéã çºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ<br />
õàðèóöëàãà: Çîõèõ ýðõèéí áè÷èã, òóñãàé çºâøººðºëã¿éãýýð àõóéí<br />
áîëîí òóñãàé çîðèóëàëòààð àãíóóðûí àìüòàí àãíàñàí, áàðüñàí, àí<br />
àìüòàí, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéí ç¿éëèéã ãàðàë ¿¿ñëèéí<br />
òîäîðõîéëîëòã¿éãýýð õóäàëäñàí, õóäàëäàí àâñàí áîë õóðààæ,<br />
èðãýíèéã 10000-25000 òºãðºãººð, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûã<br />
100000-200000 òºãðºãººð òîðãîõ.<br />
Áàéãàëü îð÷íû óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷ õóóëü áóñààð<br />
àãíóóðûí àìüòàí àãíàñàí, áàðüñàí ýòãýýäèéí àíãèéí çýâñýã, õýðýãñýë,<br />
àãíàñàí, áàðüñàí àãíóóðûí àìüòàí, òýäãýýðèéí àðüñ, ¿ñ, ìàõ, ýâýð,<br />
çààð, áóñàä ò¿¿õèé ýä áîëîí îëñîí îðëîãûã õóðààíà.<br />
Ǻð÷èë èëð¿¿ëñýí, ìýäýýëýë ºãñºí èðãýíèéã óðàìøóóëàõ:<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí ýòãýýäèéã èëð¿¿ëñýí<br />
áóþó ò¿¿íèé òóõàé ¿íýí çºâ ìýäýýëýë ºãñºí èðãýíä óã ìýäýýëýë<br />
íü áàòëàãäñàí òîõèîëäîëä çºð÷èë ãàðãàã÷èä íîãäóóëñàí òîðãóóëü,<br />
íºõºí òºëáºðèéí õýìæýýã 15 õóâèàð òîîöîæ ìºíãºí øàãíàëûã<br />
ñóìûí Çàñàã äàðãà îëãîíî. Ýíý òóõàé äýëãýðýíã¿é æóðìûã Ñàíãèéí<br />
ñàéä, Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí 2006 îíû 342/366 òîîò òóøààëààð<br />
áàòëàí ìºðä¿¿ëæ áàéãàà.<br />
Àìüòíû àéìàãò ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëýõ: Àí<br />
àãíóóðûí áîëîí Àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºíèé<br />
óëìààñ àìüòíû àéìàãò áóþó ñàíä ó÷èðñàí õîõèðëûã ãýì áóðóóòàé<br />
ýòãýýäýýð íºõºí òºë¿¿ëíý.<br />
ͺõºí òºëáºðèéí õýìæýýã Çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí àí àìüòíû<br />
ýêîëîãè-ýäèéí çàñãèéí ¿íýëãýýã õî¸ð äàõèí ºñãºæ òîãòîîíî ãýæ<br />
Àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëèéí 25 äóãààð ç¿éëä äóðäñàí áàéíà.<br />
Æèøýý íü: Öàãààí çýýðèéí îîíî íýãèéã çîõèõ çºâøººðºëã¿éãýýð<br />
àãíàñàí áàéâàë ò¿¿íèé ýêîëîãè ýäèéí çàñãèéí ¿íýëãýý áîëîõ 40000<br />
òºãðºãèéã 2 íóãàëæ 80000 òºãðºãººð íºõºí òºë¿¿ëíý.<br />
Àí àìüòíû ýêîëîãè-ýäèéí çàñãèéí ¿íýëãýýã Çàñãèéí ãàçðûí 2005<br />
îíû 248 äóãààð òîãòîîëûí õàâñðàëòààð áàòàëñàí þì.<br />
Õóóëü òîãòîîìæ çºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà: Àí àãíóóðûí<br />
òóõàé õóóëèéí 8 äóãààð ç¿éëèéí 8,2-ò ¿éëäâýðëýëèéí áîëîí àõóéí<br />
çîðèóëàëòààð àãíàõ àí àìüòíû òîî õýìæýýíèé äýýä õÿçãààðûã àí<br />
àìüòíû íººö, õýðýãöýýã õàðãàëçàí áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí<br />
<br />
: __________________________<br />
1. <br />
: //:______________<br />
/:<br />
2. ( )<br />
:<br />
/(/): <br />
: (# ): 125>5 125>5 125>5 125>5<br />
<br />
125>5 125>5 125>5 125>5<br />
5 5 5 5<br />
/ :<br />
<br />
():<br />
:<br />
(, )<br />
<br />
<br />
3. <br />
<br />
<br />
: : : :<br />
<br />
:<br />
/:<br />
= , = , = <br />
6<br />
67
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
4. <br />
;;;;;;:<br />
:<br />
/<br />
: :<br />
5. :<br />
<br />
:<br />
:(1825;2535;3545;4555;55)_____________________________________________________________<br />
/:<br />
:<br />
#, #, .<br />
:<br />
: ; ; ; ; : __________________<br />
: :<br />
; ;;;:<br />
<br />
, :<br />
6. <br />
#:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
òºðèéí çàõèðãàààíû òºâ áàéãóóëëàãà òîãòîîíî ãýæ çààñàí áàéäàã.<br />
Õóóëèéí ýíý çààëòûí äàãóó àõóéí çîðèóëàëòààð àãíàõ öàãààí çýýðèéí<br />
òîîã ÁÎÀÆßàì æèë á¿ð òîãòîîæ ºãäºã þì.<br />
Ýíý 2010 îíä ë ãýõýä óëñûí õýìæýýíä 2025, ¿¿íýýñ Äîðíîä àéìàãò<br />
500 òîëãîé öàãààí çýýð àãíóóëõûã Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí<br />
ñàéäûí 2009 îíû 407 äóãààð òóøààëààð øèéäâýðëýñýí áàéíà. Öàãààí<br />
çýýðèéã àãíàõûí òóëä íººöèéã íü òîãòîîõ øààðäëàãàòàé. 1970-<br />
1980- ààä îíä öàãààí çýýðèéí òîîëëîãûã æèë á¿ð õèéæ íººöèéã íü<br />
òîãòîîäîã áàéñàí. Ýíý àæèëä ìàíàé ¿íäýñíèé ñóäëàà÷äààñ ãàäíà òýð<br />
¿åèéí ÇÕÓ-ûí ýðäýìòýä îðîëöäîã áàéæýý. Àí àãíóóðûí õóóëèàð<br />
öàãààí çýýðèéã 9 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íýýñ 12 äóãààð ñàðûí 1 õ¿ðòýë<br />
àãíàõ ¸ñòîé.<br />
Àí àãíóóðûí õóóëü 2000 îíä øèíý÷ëýí áàòëàãäñàíû äàðàà<br />
Çàñãèéí ãàçðûí 2005 îíû 248 äóãààð òîãòîîëîîð öàãààí çýýðèéí<br />
àêîëîãè-ýäèéí çàñãèéí ¿íýëãýýã 40,0 ìÿíãàí òºãðºãººð òîãòîîñîí<br />
áºãººä àãíàõ õóðààìæèéã 12,0 ìÿíãàí òºãðºãººð òóñ òóñ òîãòîîñîí<br />
áàéíà. Ýíý òîãòîîë ãàðàõààñ ºìíº íýã òîëãîé çýýð àãíàõ òºëáºð,<br />
õóðààìæèéí õýìæýý 60 òºãðºã áàéñàí þì.<br />
Çóðãèéã Ñ.Áîëîðöýöýã<br />
66<br />
7
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àìüòíû íýð, õ¿éñ, íàñíû ÿëãàà<br />
ÀÍ ÀÌÜÒÍÛ ÝÊÎËÎÃÈ-ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ¯ÍÝËÃÝÝ<br />
/ìÿíãàí òºãðºãººð/<br />
Íýã.Õºõòºí<br />
Ýêîëîãè-ýäèéí çàñãèéí ¿íýëãýý<br />
ýð ýì òºë<br />
1 Õàëèóí áóãà 2500.0 3250.0 4250.0<br />
2 Áàðààí õàíäãàé 2800.0 3640.0 4760.0<br />
3 Áîð ãºðººñ 140.0 182.0 238.0<br />
4 Çýðëýã ãàõàé 200.0 260.0 340.0<br />
5 Öàãààí çýýð 40.0 52.0 68.0<br />
6 Ñààðàë ÷îíî 60.0 78.0 102.0<br />
7 Øàð ¿íýã 80.0 104.0 136.0<br />
8 Õÿðñ ¿íýã 40.0 52.0 68.0<br />
9 Õàëçäàé äîðãî 110.0 143.0 187.0<br />
10 Àëòàéí, Ìîíãîë òàðâàãà 25 32.5 42.5<br />
.<br />
11 Èäëýã øîíõîð 3000.0 3900.0 5100.0<br />
12 Öàãààí øîíõîð 1500.0 1950.0 2250.0<br />
13 Àìàðûí øîíõîð 500.0 650.0 850.0<br />
14 Áóñàä ç¿éë øîíõîð 450.0 58.5 76.5<br />
<br />
Õóóëü òîãòîîìæ çºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà: Àí àìüòíûã<br />
ãýðýý, çºâøººðºëã¿éãýýð àøèãëàñàí, ýçýìøñýí èðãýíèéã 10000-<br />
50000 òºãðºã, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûã 50000-250000 òºãðºã<br />
õ¿ðòýë òîðãîæ, àøèãëàñàí, ýçýìøñýí àìüòíûã òºðèéí çàõèðãààíû<br />
òºâ áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéí äàãóó áàéãàëüä íü ýðã¿¿ëýí òàâèõ<br />
áóþó çîõèõ áàéãóóëëàãàä õ¿ëýýëãýí ºãºõ æóðàìòàé. Æèøýý íü:<br />
Øîíõîð øóâóóã õóðààñàí áîë ò¿¿íèéã ÁÎÀÆß, ýñâýë àéìãèéí<br />
Áàéãàëü îð÷èí , àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãàçàð, ñóìûí Çàñàã äàðãàä<br />
ìýäýãäýæ òîõèðîëöñîíû ¿íäñýí äýýð àêò ¿éëäýí áàéãàëüä íü òàâüæ<br />
íèñãýíý.<br />
<br />
: __________________________<br />
1. <br />
: //:______________<br />
/:<br />
2. ( )<br />
:<br />
/(/): <br />
: (# ): 125>5 125>5 125>5 125>5<br />
<br />
125>5 125>5 125>5 125>5<br />
5 5 5 5<br />
/ :<br />
():<br />
<br />
:<br />
(, )<br />
<br />
<br />
3. <br />
<br />
<br />
: : : :<br />
<br />
:<br />
/:<br />
= , = , = <br />
8<br />
65
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
ÀÃÍÀÕÛÃ ÕÎÐÈÃËÎÑÎÍ ÀÍ ÀÌÜÒÀÍ<br />
4. <br />
;;;;;;:<br />
:<br />
/<br />
: :<br />
5. :<br />
<br />
:<br />
:(1825;2535;3545;4555;55)_____________________________________________________________<br />
/:<br />
:<br />
#, #, .<br />
:<br />
: ; ; ; ; : __________________<br />
: :<br />
; ;;;:<br />
<br />
, :<br />
6. <br />
#:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
Àãíàõûã õîðèãëîñîí àí àìüòàí ãýäýãò äîð äóðäñàí õóóëü<br />
òîãòîîìæîîð àãíàõ, áàðèõûã õÿçãààðëàñàí, õîðèãëîñîí çàðèì àí<br />
àìüòàí õàìààðíà. ¯¿íä:<br />
• Àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëèéí 7 äóãààð ç¿éëä íýð äóðäñàí íýí<br />
õîâîð àìüòàä;<br />
• ̺í õóóëèéí 7 äóãààð ç¿éëèéí 7.6 äàõü çààëòûí äàãóó<br />
“Æàãñààëò, ¿íýëãýý, òºëáºð, õóðààìæèéí õóâü õýìæýýã áàòëàõ<br />
òóõàé” Çàñãèéí ãàçðûí 2001 îíû 264 ä¿ãýýð òîãòîîëûí 1 ä¿ãýýð<br />
õàâñðàëòààð íýðèéã íü áàòàëñàí õîâîð àìüòàí;<br />
• “¯íýëãýý, õóðààìæèéí õóâü, õýìæýýã áàòëàõ òóõàé” Çàñãèéí<br />
ãàçðûí 2005 îíû 248 äóãààð òîãòîîëûí 2 äóãààð çààëòàä íýð<br />
äóðäñàí àí àìüòàä; /õ¿ðýí áààâãàé, òóë/<br />
Õóóëèàð àãíàõ, áàðèõûã õîðèãëîîã¿é ÷ ãýñýí íººö áàéðøèë,<br />
õýâèéí ºñºëò ¿ðæèëò, àìüäðàõ îð÷èí íü õîìñäîæ, ìóóäàæ<br />
äîðîéòñîíû óëìààñ Çàñãèéí ãàçàð áîëîí Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë<br />
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãààñ àãíàõ, áàðèõûã íü<br />
òîäîðõîé õóãàöààãààð õîðèãëîñîí àí àìüòàä òóñ òóñ õàìààðíà ãýæ<br />
“Áàéãàëü îð÷èí, ò¿¿íèé áàÿëãèéã õàìãààëàõ õóóëü òîãòîîìæèéã<br />
ïðàêòèêò õýðýãëýõ àñóóäàë öààøèä áàðèìòëàõ ÷èãëýëèéí òóõàé”<br />
Óëñûí Äýýä Ø¿¿õèéí á¿ãä õóðëûí 1989 îíû 17 äóãààð òîãòîîëûí<br />
“Æ” çààëòàä äóðäñàí áàéäàã.<br />
64<br />
9
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
2001 <br />
264 <br />
1 <br />
, <br />
<br />
2009 12 411 <br />
24- <br />
, <br />
" "- 15 15.1.4, " <br />
"- 6 6.1.1, 8 8.1 <br />
:<br />
. , <br />
, <br />
, <br />
, <br />
, <br />
, 2010 1 <br />
1- 2 .<br />
. 2010 1 01- , <br />
, /./,<br />
, , .<br />
<br />
.<br />
, <br />
2009 12 24-<br />
411 <br />
<br />
<br />
: __________________________<br />
1. <br />
: //:______________<br />
/:<br />
2. ( )<br />
:<br />
/(/): <br />
: (# ): 125>5 125>5 125>5 125>5<br />
<br />
125>5 125>5 125>5 125>5<br />
5 5 5 5<br />
/ :<br />
<br />
():<br />
:<br />
(, )<br />
<br />
<br />
3. <br />
<br />
<br />
: : : :<br />
<br />
:<br />
/:<br />
= , = , = <br />
10<br />
63
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Ñààðàë ÷îíî:<br />
4. <br />
;;;;;;:<br />
:<br />
/<br />
: :<br />
5. :<br />
<br />
:<br />
:(1825;2535;3545;4555;55)_____________________________________________________________<br />
/:<br />
:<br />
#, #, .<br />
:<br />
: ; ; ; ; : __________________<br />
: :<br />
; ;;;:<br />
<br />
, :<br />
6. <br />
#:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
Õàìãèéí ñ¿¿ëä áóþó Áàéãàëü Îð÷èí, Àÿëàë Æóóë÷ëàëûí Ñàéäûí<br />
2009 îíû 411 ä¿ãýýð òóøààëààð 2010, 2011 îíä äýýð äóðäñàí àéìãóóäûí<br />
31 ñóìàíä ÷îíî àãíàõûã õîðèãëîñîí øèéäâýðèéã ãàðãàñàí áàéíà. ̺í<br />
òýð÷ëýí ñàéäûí 2007 îíû 290 ä¿ãýýð òóøààëààð 2008 îíûã äóóñòàë<br />
Äîðíîä, Ñ¿õáààòàð, Õýíòèé àéìãèéí òàë õýýðèéí á¿ñèéí á¿õ ñóìäàä<br />
÷îíî àãíàõûã õîðèãëîæ áàéæýý.<br />
Çóðãèéã: Tomas Mueller<br />
62<br />
11
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Ñààðàë ÷îíî àãíàõûã õîðèãëîñîí<br />
Àéìãèéí íýð<br />
Äîðíîä<br />
Õýíòèé<br />
Ñ¿õáààòàð<br />
Ñóìûí íýð<br />
1. Áàÿíò¿ìýí<br />
2. Áóëãàí<br />
3. Ãóðâàíçàãàë<br />
4. Äàøáàëáàð<br />
5. Ìàòàä<br />
6. Ñýðãýëýí<br />
7. Õàëõãîë<br />
8. Õºëºíáóéð<br />
9. Õýðëýí<br />
10. Öàãààí-Îâîî<br />
11. ×îéáàëñàí<br />
12. ×óëóóíõîðîîò<br />
1. Áàÿíìºíõ<br />
2. Áàÿíõóòãà<br />
3. Áàÿí-Îâîî<br />
4. Äàðõàí<br />
5. Äýëãýðõààí<br />
6. Ãàëøàð<br />
7. ̺ðºí<br />
1. Àñãàò<br />
2. Áàÿíäýëãýð<br />
3. Äàðüãàíãà<br />
4. ̺íõõààí<br />
5. Íàðàí<br />
6. Îíãîí<br />
7. Ò¿âøèíøèðýý<br />
8. Ò¿ìýíöîãò<br />
9. Óóëáàÿí<br />
10. Õàëçàí<br />
11. Ñ¿õáààòàð<br />
12. Ýðäýíýöàãààí<br />
<br />
: __________________________<br />
1. <br />
: //:______________<br />
/:<br />
2. ( )<br />
:<br />
/(/): <br />
: (# ): 125>5 125>5 125>5 125>5<br />
<br />
125>5 125>5 125>5 125>5<br />
5 5 5 5<br />
/ :<br />
<br />
():<br />
:<br />
(, )<br />
<br />
<br />
3. <br />
<br />
<br />
: : : :<br />
<br />
:<br />
/:<br />
= , = , = <br />
12<br />
61
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
ÒÀÐÂÀÃÀÍÛ ÀÃÍÀËÒ ÁÀ ÕßÍÀËÒ<br />
4. <br />
;;;;;;:<br />
:<br />
/<br />
: :<br />
5. :<br />
<br />
:<br />
:(1825;2535;3545;4555;55)_____________________________________________________________<br />
/:<br />
:<br />
#, #, .<br />
:<br />
: ; ; ; ; : __________________<br />
: :<br />
; ;;;:<br />
<br />
, :<br />
6. <br />
#:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä<br />
òàðâàãíû íººö, áàéðøèë<br />
ýðñ õîìñäîæ áàéãààòàé<br />
õîëáîîòîéãîîð Áàéãàëü<br />
îð÷íû ñàéäûí 2005 îíû<br />
01 ä¿ãýýð òóøààëààð 2005<br />
îíä, ìºí îíû 370 äóãààð<br />
òóøààëààð 2006 îíä, 2006<br />
îíû 370 äóãààð òóøààëààð<br />
2007, 2008 îíä, 2008 îíû 46 äóãààð òóøààëààð 2009 îíä, 2009<br />
îíû 411 ä¿ãýýð òóøààëààð 2010, 2011 îíä óëñûí õýìæýýíä<br />
àõóéí áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð òàðâàãà àãíàõûã òóñ<br />
òóñ õîðèãëîñîí áîëíî.<br />
ØÀÐ ¯ÍÝÃ, ÕßÐÑ ¯ÍÝÃ<br />
Çóðãèéã: Richard Reading<br />
Òóñ ç¿éë àìüòäûã Àí<br />
àãíóóðûí õóóëèéí äàãóó 10-ð<br />
ñàðààñ ýõëýí 2-ð ñàð õ¿ðòýë<br />
àãíàäàã áàéñàí áîë 2009 îíû<br />
12-ð ñàðûí 24íû Áàéãàëü Îð÷èí<br />
Àÿëàë Æóóë÷ëàëûí ßàìíû<br />
Ñàéäûí 411-ð òóøààëààð ýíý<br />
îíû 1-ð ñàðààñ ýõëýí õî¸ð<br />
æèëýýð õîðüñîí áºãººä ìîíãîë<br />
îðíû íèéò íóòàãò õÿðñ ¿íýã, øàð<br />
¿íýãèéã àãíàõûã õîðüñîí þì.<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèéí 13 äóãààð ç¿éëä çààñíààð:<br />
1. Áîð ãºðººñ, öàãààí çýýð, çýðëýã ãàõàéã 9 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèé<br />
ºäðººñ 12 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäºð õ¿ðòýë.<br />
2. Îéí áóëãà, õàäíû ñóóñàð, ýëáýíõ, øèë¿¿ñ, íîõîé çýýõ, ¿íýã,<br />
õÿðñ, õýðýì, îéí ñîëîíãî, ÷àíäàãà, áîð òóóëàéã 10 äóãààð ñàðûí<br />
21-íèé ºäðººñ äàðàà îíû 2 äóãààð ñàðûí 16-íû ºäºð õ¿ðòýë<br />
3. Òàðâàãûã 8 äóãààð ñàðûí 10-íû ºäðººñ 10 äóãààð ñàðûí 16-íû<br />
60<br />
13
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
ºäºð õ¿ðòýë<br />
4. Õàëçäàé äîðãûã 9 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèé ºäðººñ 11 ä¿ãýýð ñàðûí<br />
1-íèé ºäºð õ¿ðòýë<br />
ÈÄËÝÃ ØÎÍÕÎÐ ØÓÂÓÓÃ ÁÀÐÈÕ, ÃÀÄÀÀÄÀÄ<br />
ÃÀÐÃÀÕ ÒÓÕÀÉ<br />
Õîâîð àìüòäûí æàãñààëòàíä îðîõ ýíý<br />
àìüòàíã áàðèõ, òýæýýæ àð÷ëàõ, òýýâýðëýõ,<br />
õàäãàëàõ, óëìààð õóäàëäàõ, õóäàëäàí<br />
àâàõ, ãàäààäàä ãàðãàõòàé õîëáîãäñîí<br />
á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààíä áàéãàëü îð÷íû<br />
õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü<br />
õàìãààëàã÷ íàð õÿíàëò òàâèõ ¿¿ðýãòýé.<br />
Øîíõîð øóâóóã áàðèõ çºâøººðºë îëãîõ<br />
Çóðãèéã: WCS Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèéí 8 äóãààð<br />
ç¿éëèéí 3 äàõü çààëòûí äàãóó òóõàéí æèëä ãàäààäûí øóâóó<br />
ñîíèðõîã÷äîîð áàðèóëæ ýêñïîðòîä ãàðãàõ èäëýã øîíõîð øóâóóíû òîîã<br />
Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîëîîð òîãòîîäîã. Ýíýõ¿¿ òîîã áàðèìòëàí øîíõîð<br />
øóâóó áàðèõ çºâøººðëèéã ÁÎÀÆß-íààñ àëáàí áè÷ãýýð îëãîíî.<br />
Ýíýõ¿¿ àëáàí áè÷èãò àëü óëñûí èðãýí, õýíä, õýäýí òîëãîé øîíõîð<br />
øóâóóã õààíààñ, ÿìàð õóãàöààíä áàðèóëàõûã òîäîðõîé òóñãàñàí áàéõ<br />
áºãººä øîíõîð áàðèõ àæëààð ÿâàà õ¿ì¿¿ñèéí íýðñèéí æàãñààëò,<br />
àâòîìàøèíû ìàðê, äóãààðûã äóðäñàí áàéíà.<br />
Àéìàã, ñóìûí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð, Áàéãàëü îð÷èí,<br />
àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãàçàð, Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð,<br />
áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷äûí ¿¿ðýã<br />
Øîíõîð øóâóó áàðèõ çºâøººðºë îëãîñîí òóõàé àëáàí áè÷ãèéí<br />
õóâèéã òóõàé á¿ð õîëáîãäîõ àéìãèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð,<br />
Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãàçàðò ÁÎÀÆß-íààñ ÿâóóëäàã<br />
áîëîâ÷ øîíõîð áàðèõ õóãàöààíä àéìãèéí òºð, çàõèðãààíû<br />
áàéãóóëëàãà, ÿëàíãóÿà Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãàçàð,<br />
Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð ÁÎÀÆß-òàé õàðüöàæ ººðèéí àéìãèéí<br />
íóòãààñ õýä õè÷íýýí øîíõîð áàðèõ çºâøººðºë îëãîñíûã ìýäýæ ýíý<br />
òóõàé õîëáîãäîõ ñóìûí Çàñàã äàðãà, áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí<br />
áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷äàä ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.<br />
<br />
: __________________________<br />
1. <br />
: //:______________<br />
/:<br />
2. ( )<br />
:<br />
/(/): <br />
: (# ): 125>5 125>5 125>5 125>5<br />
<br />
125>5 125>5 125>5 125>5<br />
5 5 5 5<br />
/ :<br />
<br />
():<br />
:<br />
(, )<br />
<br />
<br />
3. <br />
<br />
<br />
: : : :<br />
<br />
:<br />
/:<br />
= , = , = <br />
14<br />
59
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Ǻð÷ëèéí ìýäýýëëèéí õóóäàñ<br />
Îðîí íóòãèéí Èäýâõòýí áàéãàëü õàìãààëàã÷ íàð íü ìàë÷äûí<br />
íºõºðëºëèéí õàðèóöàí õàìãààëæ áóé ãàçàð íóòàãòàà ýðã¿¿ë õèéæ<br />
òóõàéí ãàçàð íóòãèéíõàà çýðëýã àìüòäàä ìîíèòîðèíã õèéäýã. Çýðëýã<br />
Àìüòäûã Õàìãààëàõ Íèéãýìëýã (WCS) íü Ç¿¿í á¿ñ íóòàãò 12<br />
ìàë÷äûí íºõºðëºëèéí èäýâõòýí áàéãàëü õàìãààëàã÷ íàðòàé àæèëëæ<br />
áàéãàà áºãººä äàðààõ çºð÷ëèéí ìýäýýëëèéí õóóäñûã àøèãëàäàã. Ýíý<br />
íü õýðâýý ýðã¿¿ë õèéæ áàéõäàà õýí íýãýí çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäèéí<br />
ìýäýýëëèéã òýìäýãëýí àâ÷ òóõàéí õàðüÿà ñóìûí Áàéãàëü Îð÷íû<br />
Õÿíàëòûí Óëñûí Áàéöààã÷èä ìýäýýëëýõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Èéìýýñ<br />
èðãýí òàíûã õºäºº ÿâæ áàéõàä, ýñâýë àéìãèéí òºâä áàéõ ¿åä õýðâýý<br />
õýí íýãýí ýòãýýä õóóëü áóñààð öàãààí çýýð àãíàñàí áîë òóñ ìýäýýëëèéí<br />
õóóäñûã áºãëºí òýìäýãëýæ îðîí íóòãèéí áàéãàëü îð÷íû áàéãóóëàãàä<br />
ºãºõèéã õ¿ñ÷ áàéíà.<br />
Áèä ÿìàð íýãýí òîðãóóëü òàâèõã¿é õàðèí îðîí íóòàãò õóóëü<br />
áóñààð õè÷íýýí öàãààí çýýð àãíàãääàã ìºí õóóëèéí äàãóó õýä ãýõ<br />
ìýò áàðèìæàà òîîã ãàðãàõûã çîðüæ áàéíà. Áàéãàëü Îð÷èí Àÿëàë<br />
Æóóë÷ëàëûí ßàìíààñ 2010 îíä öàãààí çýýðèéí 500 ýðõèéí áè÷èã<br />
Äîðíîä àéìàãò õóâààðèëñàí áºãººä ýíý òîî õýð áîäèò ãýäãèéã<br />
ãàðãàõûã çîðüæ áàéíà. Èíãýýä îðîí íóòãèéí èðãýí òà öàãààí çýýðýý<br />
õàìãààëàõ ¿éëñýä áèäýíòýé íýãäýõèéã óðèàëæ áàéíà. Õîëáîãäîõ<br />
ìýäýýëýëèéã õàâñàðãàí áè÷èæ äîîðõè õàÿã, óòñààð õàíäàíà óó.<br />
Õîëáîãäîõ ìýäýýëýë:<br />
“Äîðíîäûí Áàõàðõàë-Àÿí Õàðèóöñàí Çîõèöóóëàã÷”<br />
Ýëåêòðîí øóóäàí: sbolortsetseg@wcs.org<br />
Óòàñ: +976 11 323719 /àæëûí/<br />
Øîíõîð øóâóóã áàðèõ, ò¿¿íèéã áàðèõàä ºãººø áîëãîí<br />
õýðýãëýõ òàãòààíû òºëáºð, õóðààìæ<br />
Òóñãàé çîðèóëàëòààð 2010 îíä àãíàõ, áàðèõ àãíóóðûí àìüòíû<br />
òîî õýìæýýã òîãòîîõ òóõàé Çàñãèéí ãàçðûí 2009 îíû 112 äóãààð<br />
òîãòîîëîîð íýã òîëãîé èäëýã øîíõîð øóâóóã áàðèõàä òºâ, îðîí<br />
íóòãèéí òºñºâò òºëºõ òºëáºðèéã 10800 àì.äîëëàð, õóðààìæèéã 960<br />
àì.äîëëàð áàéõààð òîãòîîñîí áàéíà.<br />
ÒÓË ÇÀÃÀÑ: ÀÍ ÀÃÍÓÓÐÛÍ ÇªÐ×ËÈÉÍ ÒÀËÀÀÐ<br />
Ýðõèéí áè÷èã, ãýðýý, òóñãàé çºâøººðºë /öààøèä çºâøººðºë ãýõ/-<br />
ã¿éãýýð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ<br />
* Ǻâøººðºëä äóðäñàí òîî õýìæýý, õóãàöààã õýòð¿¿ëýõ, ãàçðûã<br />
ººð÷ëºõ<br />
* Õóóëèéí áóñ õóãàöààíä<br />
àí àìüòíûã àãíàõ,<br />
áàðèõ<br />
* Õóóëèàð õîðèãëîñîí<br />
àðãà,<br />
çýâñýã<br />
õýðýãñëýëýýð àí<br />
àìüòíûã àãíàõ, áàðèõ<br />
1. Ǻâøººðëèéã<br />
õóóëü áóñààð îëãîõ<br />
Çóðãèéã: Zeb Holgren<br />
* Àëáàí òóøààëòíóóä çîðèóëàëòûí áóñ ìàÿãòààð çºâøººðºë îëãîõ<br />
/àëáàí áè÷èã, çóðâàñ õèéæ ºãºõ, àìààð çºâøººðºë îëãîõ, õ¿í<br />
äàãóóëæ ÿâóóëàõ ãýõ ìýò/<br />
* Õóóëèéí áóñ õóãàöààíä çºâøººðºë îëãîõ<br />
* Àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ãàçðûã òîäîðõîé çààõã¿éãýýð çºâøººðºë<br />
îëãîõ<br />
* Àãíàõ, áàðèõ àí àìüòíû òîîã çààõã¿éãýýð çºâøººðºë îëãîõ<br />
* Àãíàõ, áàðèõ õóãàöààã õóóëüä çààñíààñ õýòð¿¿ëæ îëãîõ<br />
* Àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ òóñãàé çºâøººðëèéã õóóëü çºð÷èæ äóð<br />
ìýäýí îëãîõ<br />
* Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí òóøààë, àéìãèéí ÈÒÕÒ-èéí òîãòîîë<br />
çºð÷èæ çºâøººðºë îëãîõ<br />
58<br />
15
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
* Ǻâøººðºë îëãîõäîî õóóëü òîãòîîìæîîð áàòëàãäñàí òºëáºð,<br />
õóðààìæèéí õýìæýýã õýòð¿¿ëæ àâàõ, ýñâýë àãíàæ áàðüñíû äàðàà<br />
çºâøººðëèéã íºõºí îëãîõ<br />
* Ãàðàë ¿¿ñëèéí òîäîðõîéëîëò áóþó ç¿¿ëòèéí àñóóëòûã á¿ðýí<br />
íºõºæ àðüñàíä íü ç¿¿ëã¿éãýýð Ẻíäºæ îëãîõ<br />
2. Àí àìüòàí, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéí ç¿éëèéã àøèã<br />
õîíæîî îëîõ çîðèëãîîð õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ, ýêñïîðòîä ãàðãàõ<br />
* Àìüòàí, óðãàìàëûí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýä, òýäãýýðèéí ç¿éëèéã<br />
ãàäààäàä ãàðãàõàä îëãîõ òîäîðõîéëîëòîä äóðäñàí òîî, õýìæýýã<br />
çàñâàðëàõ.<br />
* Çîõèõ áàéãóóëëàãûí çºâøººðºëã¿éãýýð áóþó áè÷èã áàðèìòûí<br />
á¿ðä¿¿ëýëò õéèõã¿éãýýð óëñûí õèë íýâòð¿¿ëýõèéã îðîëäîõ<br />
ÕÀËÈÓÍ ÁÓÃÀ<br />
Õîâîð àìüòäûûí æàãñààëòàíä îðîõ ýíý àìüòíû ýâðèéã ýêñïîðòîä<br />
ãàðãàõ áîëñîí íü áóãûí íººö òîî òîëãîé õîðîãäîõ õ¿÷èí ç¿éëèéí<br />
íýã áîëñîí ãýæ ¿çýýä Çàñãèéí<br />
ãàçðûí 2007 îíû 192 äóãààð<br />
òîãòîîëîîð 2007 îíû 8 äóãààð<br />
ñàðûí 8 – íû ºäðººñ ýõëýí 2<br />
æèëèéí õóãàöààãààð áóãûí<br />
ÿñàí ýâðèéã áýëòãýõ, ýêñïîðòîä<br />
ãàðãàõûã õîðèãëîñîí áºãººä<br />
ýíý õîðèî íü 2009 îíû 8 äóãààð<br />
8 – íä äóóñãàâàð áîëñîí áèëýý.<br />
Áóãûí õýâèéí ºñºëò ¿ðæèëòèéã<br />
õàíãàõ çîðèëãîîð 2005 îíîîñ<br />
ýõëýí îäîî áîëòîë ãàäààäûí<br />
àí÷äàä áóãà àãíóóëàõûã çîãñîîõ<br />
Çóðãèéã: Í.Ãàíãýðýë<br />
àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí<br />
íü çîõèõ ¿ð ä¿íãýý ºã÷ áàéãàà<br />
þì.<br />
ÁÎÀÆßàìíààñ Ìîíãîë îðíû áóãûí íººö áàéðøëûí ñóäàëãààã<br />
2010 îíû íàìàð õîëáîãäîõ ýðäýì øèíæèëãýý, ìýðãýæëèéí<br />
áàéãóóëëàãààð ã¿éöýòã¿¿ëýõýýð òºëºâëºæ áàéãàà áîëíî.<br />
<br />
2010 2011 <br />
<br />
/<br />
<br />
<br />
<br />
( )<br />
2011 <br />
<br />
<br />
(-/<br />
-)<br />
<br />
<br />
(-<br />
/-)<br />
<br />
<br />
(-/<br />
-)<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
(<br />
)<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
()<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
(18-25;<br />
25-35; 35-<br />
45; 45-55; 55-<br />
)<br />
<br />
(/)<br />
9<br />
10<br />
11<br />
12<br />
13<br />
14<br />
15<br />
16<br />
17<br />
18<br />
19<br />
20<br />
1<br />
2<br />
3<br />
4<br />
5<br />
6<br />
7<br />
8<br />
<br />
<br />
/ <br />
16<br />
57
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
ÕÀÍÄÃÀÉ<br />
Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ õóóäàñ<br />
Çýðëýã àìüòäûã Õàìãààëàõ Íèéãýìëýã (WCS)-èéí Ìîíãîë<br />
äàõü õºòºëáºðèéí Ãàçàð íü äýýðõè ñóðãàëòòàé õîëáîîòîéãîîð<br />
àðä èðãýäýä Àí àãíóóðûí áîëîí Òóñãàé Õàìãààëëòàé Ãàçàð<br />
Íóòàã (ÒÕÃÍ)-èéí òóõàé õóóëèéí ñóðãàëòûã õèéæ áàéãààòàé<br />
õîëáîãäóóëàí äàðààõ ìýäýýëëèéí õóóäñûã õàâñàðãàæ áàéíà.<br />
Òóñ ìýäýýëëèéí õóóäàñ íü òàíä ýíý æèë õýäýí öàãààí çýýð<br />
àãíàõ ýðõèéí áè÷èã õýðýãòýé áàéãàà áîëîí äàðàà æèë õýä õýðýã<br />
áîëîõ òóõàé ìýäýýëëèéã õàâñàðãàí áè÷èæ äîîðõè õîëáîãäîõ<br />
ìýäýýëëèéí äàãóó õàíäàíà óó.<br />
Õàíäãàé íü íýí õîâîð àìüòíû æàãñààëòàíä îðäîã áºãººä Àìüòíû<br />
àéìãèéí òóõàé áîëîí Àí àãíóóðûí õóóëü òîãòîîìæèéã çºð÷èæ<br />
Õàíäãàéã õóëãàéãààð àãíàñàí áàéâàë Àìüòíû àéìãèéí òóõàé<br />
õóóëèéí 25 äóãààð çààëòûã ¿íäýñëýí ò¿¿íèé ýêîëîãè-ýäèéí çàñãèéí<br />
¿íýëãýý /2,8 ñàÿ òºãðºã/-ã õî¸ð íóãàëàí ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýä 5,6 ñàÿ<br />
òºãðºãèéí íºõºí òºëáºð íîãäóóëõûí çýðýãöýý Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí<br />
203 äóãààð ç¿éëèéí 203,2-ò çààñíû äàãóó ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýä<br />
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã 151-250 äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé<br />
òýíöýõ õýìæýýíèé òîðãóóëü, ýñõ¿ë 3-5 æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ<br />
ÿë íîãäóóëäàã.<br />
Õîëáîãäîõ ìýäýýëýë:<br />
“Äîðíîäûí Áàõàðõàë-Àÿí Õàðèóöñàí Çîõèöóóëàã÷”<br />
Ýëåêòðîí øóóäàí: sbolortsetseg@wcs.org<br />
Óòàñ: +976 11 323719 /àæëûí/<br />
Çóðãèéã: Í.Ãàíãýðýë<br />
56<br />
17
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Òóñãàé Õàìãààëòòàé Ãàçàð Íóòàã (ÒÕÃÍ)-èéí òóõàé õóóëü<br />
Àí àìüòíûã òóñãàé çîðèóëàëòààð àãíàõ, áàðèõ õóãàöàà<br />
Àí àìüòíûã òóñãàé çîðèóëàëòààð àãíàõ áàðèõûã çºâøººðºõ<br />
õóãàöààã òîãòîîõ òóõàé Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíû<br />
ñàéäûí 2009 îíû 7 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí 193 äóãààð òóøààëûí<br />
õàâñðàëòààð àãíóóðûí çàðèì àí àìüòíûã òóñãàé çîðèóëàëòààð àãíàõ,<br />
áàðèõûã çºâøººðºõ õóãàöààã äîð äóðäñàíààð áàòàëñàí áîëíî.<br />
¯¿íä:<br />
Ýëáýã àí àìüòíûã òóñãàé çîðèóëàëòààð àãíàõ,<br />
áàðèõûã çºâøººðºõ õóãàöàà<br />
1. Ñààðàë ÷îíî, øàð ¿íýã, õÿðñ<br />
¿íýã, íîõîé çýýõ, øèë¿¿ñ<br />
ìèé<br />
2. Ìîíãîë òàðâàãà, àëòàéí<br />
òàðâàãà, õàëçäàé äîðãî<br />
3. Áîð òóóëàé, ÷àíäàãà, áàðààí<br />
õýðýì<br />
4. Öàãààí çýýð, áîð ãºðººñ,<br />
çýðëýã ãàõàé<br />
5. Õóð, ñîéð, õºò¿¿, ÿòóó,<br />
õàõèëàã, íîãòðóó øóâóóã<br />
06 äóãààð ñàðûí 20-íîîñ äàðàà îíû 02<br />
äóãààð ñàðûí 16-íû ºäºð õ¿ðòýë<br />
07 äóãààð ñàðûí 1-íýýñ 10 äóãààð ñàðûí<br />
15-íû ºäºð õ¿ðòýë<br />
07 äóãààð ñàðûí 1-íýýñ 02 äóãààð ñàðûí<br />
16-íû ºäºð õ¿ðòýë<br />
06 äóãààð ñàðûí 20-íîîñ äàðàà îíû 01<br />
äóãààð ñàðûí 30-íû ºäºð õ¿ðòýë<br />
07 äóãààð ñàðûí 15-íààñ 11 ä¿ãýýð<br />
ñàðûí 30-íû ºäºð õ¿ðòýë<br />
Õîâîð àí àìüòíûã òóñãàé çîðèóëàëòààð àãíàõ,<br />
áàðèõûã çºâøººðºõ õóãàöàà<br />
6. Àðãàëü õîíü, ÿíãèð ÿìàà,<br />
õàëèóí áóãà, õàð ñ¿¿ëòèé<br />
06 äóãààð ñàðûí 20-íîîñ 12 äóãààð<br />
ñàðûí 10-íû ºäºð õ¿ðòýë<br />
7. Õ¿ðýí áààâãàé 08 äóãààð ñàðûí 10-íààñ 11 ä¿ãýýð<br />
ñàðûí 15-íû ºäºð õ¿ðòýë<br />
Ç¿¿í á¿ñ íóòàã äàõü Óëñûí Òóñãàé Õàìãààëëòòàé Ãàçàð Íóòàã<br />
(ÒÕÃÍ)-èéí ãàçðûí çóðàã<br />
Øèíæëýõ óõààíû ìýäýýëýë, ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæëûí ñîðüö<br />
äýýæ öóãëóóëàõ, õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ çîðèëãîîð àãíóóðûí ýëáýã<br />
àìüòíûã òºëëºõ ¿åä íü àãíàæ, áàðüæ áîëîõ áà ýðäýì øèíæèëãýýíèé<br />
áàéãóóëëàãûí ñàíàë, ä¿ãíýëòèéã ¿íäýñ áîëãîíî.<br />
18<br />
55
Òóñãàé Õàìãààëòòàé Ãàçàð Íóòàã (ÒÕÃÍ)-èéí òóõàé õóóëü<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçàð:<br />
Áàéãàëèéí ºâºðìºö òîãòîö, ò¿¿õ, ñî¸ëûí óë ìºðèéã ëàìæëàãäàí<br />
õàäãàëàãäàæ ¿ëäñýí òºðõ áàéäëààð íü ºâëºí ¿ëäýýõ çîðèëãîîð óëñûí<br />
òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí ãàçàð íóòãèéã Áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçàð<br />
ãýíý.<br />
Áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçðûí òºðºë<br />
1. Äóðñãàëò ãàçðûã äàðààõ òºðºëä õóâààíà<br />
à) Áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçàð, á) Ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëò ãàçàð<br />
2. Áàéãàëèéí äóðãàëò ãàçàð ºâºðìºö òîãòîö, èëýðö á¿õèé ãàçàð,<br />
õ¿ðõðýý, õÿñàà, õàâöàë, àãóé, õàä öîõèî, ÿâàð öîíæ, òºãºë ìîä,<br />
ðàøààí áóëàã, áàÿí á¿ðä, ýëñýí ìàíõàí, ñîëèð ñîëèðûí öàð, ºðõ, ãàëò<br />
óóëûí òîãîî çýðãèéã õàìààðóóëæ áîëíî.<br />
3. Ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëò ãàçàðò ýðòíèé õ¿íèé îðîìæ, îòîã, ñóóö,<br />
àãóé, ñ¿ã çóðàã, õàäíû áè÷ýýñ, áóãàí áà õ¿í ÷óëóóí õºøºº, áóëø<br />
áóíõàí, ýðòíèé õîò, ñóóðèíû ¿ëäýãäýë, áàëãàñ, õýðýì öàéç, ñóâàã<br />
øóóäóó, äàëàí, ýðòíèé çýð çýâñýã õèéæ áàéñàí îðä, óëàìæëàëò çàí<br />
¿éëòýé õîëáîîòîé óóë îâîî, òàõèëãà á¿õèé áîëîí ò¿¿õýí ÷óõàë ¿éë<br />
ÿâäàë áîëæ ºíãºðñºí ãàçàð çýðãèéã õàìààðóóëæ áîëíî.<br />
Áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçðûí äýãëýì<br />
1. Äóðñãàëò ãàçàðò õààëò , õàøëàãà áàðèõ, ñýðýìæë¿¿ëñýí äîõèî,<br />
òýìäýã òàâèõ, ò¿¿íèé õàìãààëàëòûã íóòãèéí îðøèí ñóóã÷äàä<br />
õàðèóöóóëàí ºãºõ çýðãýýð õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý àâíà.<br />
2. Äóðñãàëò ãàçàð äàõü áàéãàëèéí áîëîí ò¿¿õ , ñî¸ëûí äóðñãàëò<br />
ç¿éëýýñ 0.1-3.0 êì-èéí îð÷èìä ñ¿ð áàðàà, ¿çýìæèéã íü äàðàõ áàðèëãà<br />
áàéãóóëàìæ áàðèõ, ãàçàð õàãàëàõ, óõàõ, òýñýëãýý õèéõ, àøèãò ìàëòìàë<br />
õàéõ, îëáîðëîõ, áàéãàëèéí áîëîí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã<br />
õºíäºõ, ýâäýõ, áóóëãàõ, òýäãýýðò õîõèðîë ó÷ðóóëàõóéö áóñàä ¿éë<br />
àæèëãàà ÿâóóëàõûã õîðèãëîíî<br />
ÁÀÉÃÀËÜ ÎÐ×ÍÛ ÑÀÉÄÛÍ ÒÓØÀÀË<br />
2008 îíû 02 äóãààð ñàðûí 26-íû ºäºð Äóãààð 79<br />
Óëààíáààòàð õîò<br />
Æóðàì áàòëàõ òóõàé<br />
“Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü”–èéí 15.1.7 äàõü çààëò,<br />
“Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü”-èéí 11 ä¿ãýýð ç¿éë, “Àæ àõóéí ¿éë<br />
àæèëëàãààíû òóñãàé çºâøººðëèéí òóõàé õóóëü”-èéí 2.3 äàõü çààëòûã<br />
õýðýãæ¿¿ëýõ, àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ àæëûã æóðàìëàõ çîðèëãîîð<br />
ÒÓØÀÀÕ íü:<br />
1. “Àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ çºâøººðºë îëãîõ æóðàì”-ûã õàâñðàëòûí<br />
¸ñîîð áàòàëñóãàé.<br />
2. Ýíý òóøààë ãàðñàíòàé õîëáîãäóóëàí “Àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ<br />
çºâøººðºë îëãîõ, õÿíàëò òàâèõ æóðàì áàòëàõ òóõàé” Áàéãàëü<br />
îð÷íû ñàéäûí 2001 îíû 12 äóãààð ñàðûí 9-íèé ºäðèéí 32<br />
äóãààð òóøààë, “Æóðàì áàòëàõ òóõàé” Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí<br />
2007 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 23-íû ºäðèéí 342 äóãààð òóøààëûã<br />
òóñ òóñ õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.<br />
ÑÀÉÄ<br />
Ã.ØÈÉËÝÃÄÀÌÁÀ<br />
54<br />
19
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Òóñãàé Õàìãààëòòàé Ãàçàð Íóòàã (ÒÕÃÍ)-èéí òóõàé õóóëü<br />
ÀÍ ÀÌÜÒÀÍ ÀÃÍÀÕ, ÁÀÐÈÕ ÇªÂتªÐªË<br />
ÎËÃÎÕ ÆÓÐÀÌ<br />
Íýã. Íèéòëýã ¿íäýñëýë<br />
1. Ýíýõ¿¿ æóðìûí çîðèëãî íü àõóéí, ¿éëäâýðëýëèéí áîëîí òóñãàé<br />
çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ çºâøººðºë îëãîõòîé<br />
õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî.<br />
2. Àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ çºâøººðºë îëãîõäîî àí àãíóóðûí õóóëü<br />
òîãòîîìæ, Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë<br />
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà, àéìãèéí Èðãýäèéí<br />
Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðëààñ áàòàëñàí òóõàéí æèëä àãíàõ, áàðèõ àí<br />
àìüòíû òîî õýìæýýã áàðèìòàëíà.<br />
Õî¸ð. Àõóéí çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõàä òàâèãäàõ<br />
øààðäëàãà<br />
3. Àõóéí çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõàä ýðõèéí áè÷èã îëãîíî.<br />
Ýðõèéí áè÷èã íü óëñûí õýìæýýíä íýã çàãâàðòàé áàéõ áºãººä óã<br />
çàãâàð íü Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí òóøààëààð áàòëàãäñàí áàéíà.<br />
4. Àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ýðõèéí áè÷ãèéã òóõàéí ñóìûí Çàñàã<br />
äàðãûí Òàìãûí ãàçðààñ Çàñàã äàðãûí ýðõ îëãîñîí àëáàí<br />
òóøààëòàí îëãîíî.<br />
5. Ýðõèéí áè÷èã îëãîõäîî ýðõèéí áè÷èãò äóðüäñàí àñóóëò á¿ðèéã<br />
òîäîðõîé õàðèóëæ áè÷ñýí áàéõ áºãººä îëãîñîí õ¿í àëáàí òóøààë,<br />
íýðýý áè÷èæ ãàðûí ¿ñýã çóðæ, òýìäýã äàðæ áàòàëãààæóóëñàí áàéíà.<br />
6. Ýðõèéí áè÷èã îëãîõäîî Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèéí 10 äóãààð<br />
ç¿éëä äóðäñàí àãíàõ, áàðèõ àí àìüòíû òîî õýìæýý, õóãàöààã<br />
áàðèìòàëíà.<br />
7. Ýðõèéí áè÷èã îëãîõ á¿ðäýý õóóëü òîãòîîìæèíä çààñàí õóðààìæèéã<br />
àâ÷ òóõàéí ñóìûí ñàíõ¿¿, òàòâàðûí àëáàíä òóøààíà.<br />
8. Ýðõèéí áè÷ãèéã çºâõºí õóâü õ¿íä îëãîõ áºãººä àæ àõóé íýãæ<br />
áàéãóóëëàãàä îëãîõã¿é.<br />
9. Ýðõèéí áè÷èã îëãîã÷ àëáàí òóøààëòàí íü ýðõèéí áè÷ãèéí<br />
îëãîëò, çàðöóóëàëò, õóðààìæèéí ìºíãºíèé òàéëàí òîîöîîã<br />
óëèðàë á¿ðèéí ñ¿¿ëèéí àðàâ õîíîãèéí äîòîð ãàðãàæ òóõàéí<br />
ñóìûí ñàíõ¿¿, òàòâàðûí àëáàíä ºãíº.<br />
Äîðíîäûí Áàõàðõàë-Àÿí õýðýãæèæ áóé ãàçàð íóòàã<br />
20<br />
53
Òóñãàé Õàìãààëòòàé Ãàçàð Íóòàã (ÒÕÃÍ)-èéí òóõàé õóóëü<br />
äýýð æèíõýíý áàéãàà áàéäëààð íü õàäãàëàõ çîðèëãî á¿õèé<br />
Ãåîëîãèéí íººö ãàçàð<br />
5. Ãîë, ìºðºí, óñíû ýõ ¿¿ñâýðèéã õàìãààëàõ çîðèëãî á¿õèé Óñíû<br />
íººö ãàçàð<br />
Áàéãàëèéí íººö ãàçðûí äýãëýì<br />
1. Áàéãàëèéí íººö ãàçðûí õàìãààëàëòàä àâñàí áàéãàëèéí õýâ<br />
øèíæ , òîäîðõîé áàÿëãèéí òºðõ áàéäàë, óðãàìàë , àìüòíû<br />
àéìãèéí íººö áàéðøèë, ºñºëò , ¿ðæèëòýä ñºðºã íºëººã¿éãýýð<br />
óëàìæëàëò àæ àõóé ýðõëýæ áîëíî.<br />
2. Áàéãàëèéí íººö ãàçàðò áàéãàëü îð÷èíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ<br />
áîëçîøã¿é áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ, ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð<br />
ãàçàð óõàõ, òýñýëãýý õèéõ, àøèãò ìàëòìàë õàéõ, îëáîðëîõ, àí àìüòàí<br />
àãíàõ, áàðèõ, ìîä, çýãñ, øàãøóóðãà áýëòãýõ çýðãýýð áàéãàëèéí<br />
óíàãàí òºðõèéã ººð÷ëºõ, ãîëûí óñûã áîõèðäóóëàõ àëèâàà ¿éë<br />
àæèëëàãàà ÿâóóëàõûã òóñ òóñ õîðèãëîíî.<br />
Æíü: Äîðíîä àéìãèéí íóòàãò áàéõ Òîñîí Õóëñòàéí Áàéãàëèéí ͺºö<br />
Ãàçàð (ÁÍÃ), öàãààí çýýðèéí ¿ðæèë òºëëºëòèéí ãîë íóòàã áºãººä<br />
àí õèéõ íü õóóëèàð õîðèîòîé. Õàðèí Æàðàí Òîãîîí ãýæ íýðèéäýõ<br />
ãàçðóóä íü ýíãèéí ãàçàð ó÷èð аõóéí çîðèóëàëòààð öàãààí çýýð<br />
àãíàæ áîëîõ áîëîâ÷ àíãèéí õóóëèéã äàãàí ìºðäºíº.<br />
.…..…- …- <br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
,<br />
<br />
………<br />
2008<br />
20 <br />
1 <br />
…………………………………………………………………………………………………..<br />
( )<br />
…………………………………………………………………………………………………..<br />
………………………………………<br />
()<br />
(, )<br />
……………………………………<br />
()<br />
……………………………………………………………………………………………….....<br />
(, , )<br />
………………………………………………………………………………………………-<br />
( , )<br />
………..…….- ………-………..…….- ………- <br />
(…………..) , .<br />
……………………………………………………….. .<br />
( )<br />
.<br />
………………………………………..<br />
:<br />
( , )<br />
……………………………..……………..<br />
<br />
52<br />
21
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
,<br />
2009 <br />
172 2 <br />
, <br />
<br />
, <br />
.<br />
<br />
.............................................................<br />
……<br />
........................................................................ .........................<br />
, ,<br />
.......................................................................................................................................................................................<br />
...............................................................................................................................................................................................<br />
...............................................................................................................................................................................................<br />
, .......................................................................................................................................<br />
, <br />
.............................................................................................................................................................................................<br />
............................................................................................................................................................<br />
: .........................................................................................<br />
................................. ............................... ………………<br />
............................................................................ <br />
//<br />
.......................................................................................................................................................................................<br />
/ , , /<br />
<br />
, <br />
.<br />
, <br />
.<br />
<br />
Òóñãàé Õàìãààëòòàé Ãàçàð Íóòàã (ÒÕÃÍ)-èéí òóõàé õóóëü<br />
áàðèõ<br />
• Õºðñ, óñ, àãààð áîõèðäóóëàõ àëèâàà ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ<br />
• Òóõàéí ãàçðûí õàìãààëàëòûí çàõèðãààíû çºâøººðºëã¿éãýýð<br />
íîõîé äàãóóëæ, áóó àâ÷ ÿâàõ<br />
• Àðãàã¿éãýýñ áóñàä òîõèîëäîëä òóõàéí ãàçðûí õàìãààëàëòûí<br />
çàõèãààíààñ óðüä÷èëàí àâñàí çºâøººðºëã¿éãýýð àãààðûí<br />
õºëºãººð áóóëò õèéõ, õýò íàì ºíäðººð íèñëýã ¿éëäýõ<br />
• ªâºë溺, õàâàðæàà, íàìàðæàà, çóñëàíãèéí áàðèëãà áàéãóóëàìæ<br />
áàðèõ, çîõèõ çºâøººðºëã¿éãýýð ìàë áýë÷ýýðë¿¿ëýõ<br />
• Ãîë, ìºðºí, íóóð , ãîðõè, áóëàã, øàíä çýðýã èë çàäãàé óñûã<br />
¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð àøèãëàõ<br />
Áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàð: Áàéãàëèéí óíàãàí òºðõºº õàðüöàíãóé<br />
õàäãàëñàí, ò¿¿õ, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû áîëîí òàíèí ìýäýõ¿é , ýêîëîãèéí<br />
õ¿ì¿¿æèëä à÷ õîëáîãäîë á¿õèé óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí ãàçàð<br />
íóòãèéã Áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàð ãýíý.<br />
Áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçðûí á¿ñ:<br />
1. Îíöãîé á¿ñ<br />
2. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí á¿ñ<br />
3. Õÿçãààðëàëòûí á¿ñ<br />
Áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàðò õîðèãëîõ ¿éë àæèëëàãàà<br />
• Äàðõàí ãàçàðò õîðèãëîñîí á¿õ ¿éë àæèëëàãàà<br />
• Áàòëàãäñàí åðºíõèé òºëºâëºãºº, çóðàã òºñëèéã çºð÷èæ íóòàã<br />
äýâñãýðèéã òýëýõ, áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ<br />
Áàéãàëèéí íººö ãàçàð: Áàéãàëèéí òîäîðõîé õýâ øèíæ , àëü<br />
íýãýí íººö , áàÿëãèéã õàìãààëàõ, õàäãàëàõ, íºõºí ñýðãýýõ íºõöºëèéã<br />
á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí ãàçàð íóòãèéã<br />
Áàéãàëèéí íººö ãàçàð ãýíý.<br />
Áàéãàëèéí íººö ãàçðûí òºðºë:<br />
1. Áàéãàëèéí óíàãàí òºðõ, õýâ øèíæèéã õàäãàëàõ çîðèëãî á¿õèé<br />
Áàéãàëèéí èæ á¿ðäëèéí íººö ãàçàð<br />
2. Õîâîð, õîâîðäñîí óðãàìàë, àìüòíûã õàìãààëàõ, òýäãýýðèéí<br />
íºõºí ¿ðæèõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé Áèîëîãèéí<br />
íººö ãàçàð<br />
3. Ýðòíèé àìüòàí ,óðãàìëûí õîâîð îëäâîðûã áàéãàëü äàõü<br />
áàéäëààð íü õàäãàëàõ çîðèëãî á¿õèé Áàéãàëèéí ò¿¿õýí îëäâîðûí<br />
íººö ãàçàð<br />
4. Ãàçðûí ºâºðìºö òîãòîö, èëýðö, òýäãýýðèéí á¿òöèéã áàéãàëü<br />
22<br />
51
Òóñãàé Õàìãààëòòàé Ãàçàð Íóòàã (ÒÕÃÍ)-èéí òóõàé õóóëü<br />
á¿ñèéí õèëèéí çààã áóþó öýñèéã òóõàéí îðîí íóòãèéí Èðãýäèéí<br />
Һ뺺ëºã÷èäèéí õóðàë, ò¿¿íèé òýðã¿¿ëýã÷äèéí ñàíàëûã ¿íäýñëýí<br />
Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà<br />
/ÁÎÀÆß/ òîãòîîäîã æóðàìòàé. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûí Îð÷íû<br />
á¿ñèéí òóõàé õóóëèéã ÓÈÕ-ààñ 1997 îíä áàòëàí ãàðãàñàí þì.<br />
Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãààñ ãàäíà îðîí íóòãèéí<br />
òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð ãýæ áàñ áàéäàã. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé<br />
ãàçàð íóòãèéí õóóëèéí äàãóó àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðýã òóñ òóñûí<br />
íóòàã äýâñãýðò áàéãàà õàìãààëâàë çîõèõ òîäîðõîé ãàçàð íóòãèéã<br />
îðîí íóòãèéí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâ÷ áîëäîã.<br />
Îäîîãèéí áàéäëààð îðîí íóòãèéí òóñãàé õàìãààëàëòàíä 16,3<br />
ñàÿ ãà òàëáàé á¿õèé 911 ãàçðûã õàìðóóëñàí áàéíà. Óëñûí õýìæýýíä<br />
òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí õàìãààëàëò , õÿíàëòûí àñóóäëûã<br />
õàðèóöñàí 23 õàìãààëàëòûí çàõèðãàà àæèëëàæ áàéãàà áîëíî. Äîðíîä<br />
àéìàãò ë ãýõýä õî¸ð õàìãààëàëòûí çàõèðãàà àæèëëàäàã.<br />
Äàðõàí öààçàò ãàçàð: Áàéãàëèéí á¿ñ, á¿ñë¿¿ðèéí õýâ øèíæèéã<br />
òºëººëæ ÷àäàõ óíàãàí òºðõºº õàäãàëñàí áàéäàë, øèíæëýõ óõààíû<br />
îíöãîé à÷ õîëáîãäëûã íü õàðãàëçàí áàéãàëü îð÷íû òýíöâýðò áàéäëûã<br />
õàíãàõ çîðèëãîîð óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí ãàçàð íóòãèéã<br />
äàðõàí öààçàò ãàçàð ãýíý.<br />
Äàðõàí öààçàò ãàçðûí á¿ñ:<br />
1. Îíãîí á¿ñ<br />
2. Õàìãààëàëòûí á¿ñ<br />
3. Õÿçãààðëàëòûí á¿ñ<br />
Äàðõàí öààçàò ãàçàðò õîðèãëîõ ¿éë àæèëëàãàà:<br />
• Ãàçàð õàãàëàõ , óõàõ, òýñýëãýý õèéõ, àøèãò ìàëòìàë õàéõ,<br />
îëáîðëîõ, ýëñ, õàéðãà, ÷óëóó àâàõ, ìîä, çýãñ, øàãøóóðãà<br />
áýëòãýõ,õÿçãààðëàëòûí á¿ñýýñ áóñàä ãàçàðò çàì òàâèõ çýðãýýð<br />
áàéãàëèéí òºëºâ áàéäëûã ººð÷ëºõ<br />
• Áàéãàëèéí äàãàëò áàÿëàã, ýìèéí, õ¿íñíèé áîëîí òåõíèêèéí<br />
çîðèóëàëòòàé óðãàìëûã ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð áýëòãýõ<br />
• Àí àìüòíû òîîëëîãî õèéõ, ñ¿ðãèéí á¿òöèéã çîõèöóóëàõààñ áóñàä<br />
çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ , ¿ðãýýõ, òýäãýýðèéí ¿¿ð,<br />
è÷ýý, í¿õ, íîîõîéã õºíäºõ, ýâäýæ ñ¿éòãýõ<br />
• Õîðòîí øàâüæ, ìýðýã÷èä, ò¿éìýðòýé òýìöýõ, òýäãýýðýýñ<br />
ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýíä áàéãàëü îð÷èíä ñºðºã íºëººëºõ àðãà<br />
òåõíèê, áîäèñ õýðýãëýõ<br />
• Àÿëàã÷èä ò¿ð áóóäàëëàõ, îòîãëîõ, àæèãëàëò ñóäàëãàà õèéõ<br />
çîðèóëàëòààð áàðüñàí îðîí áàéðààñ áóñàä áàðèëãà áàéãóóëàìæ<br />
50<br />
.<br />
...........................................<br />
..............................................<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
23<br />
2008<br />
20 <br />
2 <br />
......................................<br />
/ /<br />
<br />
, <br />
............ ....- .....- .....<br />
................................................... ...............................................<br />
................................................... .................................................../ <br />
............................................/, ......................................<br />
/ /<br />
................................................... <br />
.....................................................................<br />
................................................ .................................................. <br />
.<br />
1. ......................................................, ......................................................... <br />
/ /<br />
............................................... ..............................................-<br />
/ / // / /<br />
, .................................................. <br />
/ , /<br />
................................................... .<br />
/ /<br />
2. ....................... .............- ............- <br />
....................... .............- ............- ,<br />
.<br />
3. ........................................................ ........................................................ <br />
/ /<br />
, , <br />
............................................. , <br />
.<br />
4. 2 .<br />
5. <br />
.<br />
: <br />
.
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Ãóðàâ. ¯éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõàä<br />
òàâèãäàõ øààðäëàãà<br />
1. Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð àí<br />
àìüòàí àãíàõ, áàðèõäàà ñóìûí Çàñàã äàðãàòàé ãýðýý áàéãóóëàõ<br />
áºãººä äàðààõ õóóëü òîãòîîìæ, æóðìûã ìºðäëºã áîëãîíî.<br />
1.1. Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèéí 4 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 4 ä¿ãýýð çààëò<br />
áîëîí 7, 8, 9 ä¿ãýýð ç¿éë;<br />
1.2. Àãíóóðûí íººö àøèãëàñíû òºëáºð, àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ<br />
çºâøººðëèéí õóðààìæèéí òóõàé õóóëèéí 3, 4, 5 äóãààð ç¿éë;<br />
1.3. ¯íýëãýý, õóðààìæèéí õóâü õýìæýýã áàòëàõ òóõàé Çàñãèéí ãàçðûí<br />
2005 îíû 248 äóãààð òîãòîîëûí 2 äóãààð õàâñðàëò;<br />
1.4. Áàéãàëüîð÷íû ñàéäûí 1999 îíû 103 äóãààð òóøààëààð áàòëàãäñàí<br />
Òàðâàãà àãíàõ æóðìûí 1 ä¿ãýýð ç¿éë, 2 äóãààð ç¿éëèéí 6 äóãààð<br />
çààëò, 3 äóãààð ç¿éë;<br />
1.5. Áàéãàëüîð÷íû ñàéäûí 1999 îíû 114 ä¿ãýýð òóøààëààð áàòëàãäñàí<br />
Çàãàñíû àæ àõóé ýðõëýõ æóðàì<br />
2. Àæàõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð àí àìüòàí<br />
àãíàõ, áàðèõ ãýðýý áàéãóóëàõäàà àãíàõ, áàðèõ àí àìüòíû òºëáºð,<br />
õóðààìæèéí îðëîãûã îðîí íóòãèéí òºñºâò óðüä÷èëàí òºëíº.<br />
3. Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð àí<br />
àìüòàí àãíàõ, áàðèõäàà ãýðýýíä çààñàí õóãàöàà, ãàçàð, àãíàõ, áàðèõ<br />
àí àìüòíû òîî õýìæýý, áóñàä íºõöëèéã ìºðäºæ àæèëëàíà.<br />
ĺðºâ.Òóñãàé çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ¿éë<br />
àæèëëàãàà<br />
13. Òóñãàé çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ãýäýãò Ìîíãîë<br />
óëñûí áîëîí ãàäààäûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà ñóäàëãàà<br />
øèíæèëãýý, ñî¸ë óðëàã, ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð áîëîí ãàäààäûí<br />
èðãýí òóñãàé òºëáºðòýéãýýð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõòàé õîëáîãäñîí<br />
¿éë àæèëëàãàà õàìààðíà.<br />
14. Ñî¸ë óðëàãèéí çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ãýäýãò<br />
ìóçåé, ¿çýñãýëýí, á¿õ øàòíû ñóðãóóëüä ¿ç¿¿ëýí áýëòãýõ ýñâýë<br />
ñóðãàëò òàíèí ìýäýõ¿éí, óðàí ñàéõíû êèíî, âèäåî, ôîòî çóðàã<br />
àâàõ çîðèëãîîð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ¿éë àæèëëàãààã îéëãîíî.<br />
24<br />
Òóñãàé Õàìãààëòòàé Ãàçàð Íóòàã (ÒÕÃÍ)-èéí òóõàé õóóëü<br />
ÓËÑÛÍ ÒÓÑÃÀÉ ÕÀÌÃÀÀËÀËÒÒÀÉ ÃÀÇÀÐ<br />
ÍÓÒÀÃ (ÒÕÃÍ)-èéí ÒÓÕÀÉ<br />
Äýëõèéä àíõíû äàðõàí öààçàò ãàçàð 1861 îíä Àôðèê òèâä áèé<br />
áîëñîí ò¿¿õòýé ÷ ò¿¿íýýñ ºìíº, ãàçàð äýëõèéãýý õàéðëàí õàìãààëæ<br />
èðñýí óëàìæëàëäàà òóëãóóðëàí Ìîíãîë÷óóä ýðò äýýð ¿åýñ 1778 îíä<br />
Áîãä óóëûã àëáàí ¸ñîîð äàðõàëæ áàéñàí áàéõ þì. Óëìààð 1818 îíä<br />
Îòãîíòýíãýð, Áóëãàí óóëûã àëáàí ¸ñîîð äàðõëàãäñàí ãàçàð áîëãîí<br />
çàðëàæ áàéæýý.<br />
ÒÕÃÍóòàã ãýäýã íü òýäãýýðò àëèâàà àøèãëàëòûí ¿éë àæèëëàãààã<br />
õàòóó õîðèãëîíî ãýñýí ¿ã áèø áºãººä õóóëèàð çºâøººðñºí á¿ñýä<br />
óëàìæëàëò àðãààð ìàë àæ àõóé ýðõëýõ, áàéãàëèéí äàãàëò áàÿëãèéã<br />
àøèãëàõ, àÿëàë æóóë÷ëàë õºãæ¿¿ëýõ çýðýã áàéãàëüä ñºðºã íºëººã¿é<br />
àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã çºâøººðäºã þì.<br />
ÒÓÑÃÀÉ ÕÀÌÃÀÀËÀËÒÒÀÉ ÃÀÇÀÐ ÍÓÒÃÈÉÍ ÀÍÃÈËÀË<br />
Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéã:<br />
- Äàðõàí öààçàò ãàçàð<br />
- Áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàð<br />
- Áàéãàëèéí íººö ãàçàð<br />
- Áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçàð ãýæ 4 àíãèëíà.<br />
Óëñûí õýìæýýíä 19 àéìãèéí 150-èàä ñóìûí íóòãèéã õàìàðñàí<br />
21,5 îð÷èì ñàÿ ãà òàëáàé á¿õèé 65 ãàçðûã óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä<br />
àâààä áàéíà. Ýíý íü ìàíàé îðíû íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 14,41 õóâèéã<br />
ýçýëæ áàéíà.<br />
Óëñûí õýìæýýíä 19 àéìãèéí 128-èàä ñóìûí íóòãèéã õàìàðñàí<br />
22,5 îð÷èì ñàÿ ãà òàëáàé á¿õèé 65 ãàçðûã óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä<br />
àâààä áàéíà. Ýíý íü ìàíàé îðíû íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 14,41 õóâèéã<br />
ýçýëæ áàéíà.<br />
Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâñàí íèéò 65 ãàçðûí:<br />
- 12 íü áóþó 46,8 õóâü íü äàðõàí öààçàò ãàçàð,<br />
- 24 íü áóþó 43,4 õóâü íü áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàð,<br />
- 9,3 õóâü áóþó 20 íü áàéãàëèéí íººö ãàçàð,<br />
- 0,5 õóâü íü áóþó 9 íü áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçðûí àíãèëàëä<br />
õàìðàãääàã.<br />
Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûí òóõàé õóóëüä òóñãàé õàìãààëàëòòàé<br />
ãàçàð íü îð÷íû á¿ñòýé áàéæ áîëíî ãýæ çààñàí áàéäàã. Îð÷íû<br />
49
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷èä øèëæ¿¿ëñýí ç¿éëèéã<br />
áîðëóóëñàí òîõèîëäîëä áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷,<br />
áàéãàëü õàìãààëàã÷èä ìºíãºí óðàìøóóëàë îëãîõã¿é.<br />
Õóðààãäñàí ýä ç¿éëèéã óëñûí îðëîãî áîëãîæ áîðëóóëàõäàà<br />
“Çàõèðãààíû æóðìààð ýä ç¿éëèéã õóðààõ, óëñûí îðëîãî áîëãîõ,<br />
óñòãàõ íèéòëýã æóðìûã áàòëàõ òóõàé” Çàñãèéí ãàçðûí 1995 îíû<br />
131 ä¿ãýýð òîãòîîë, “Ǻâøººðºë îëãîõ òóõàé” Çàñãèéí ãàçðûí<br />
2004 îíû 06 äóãààð òîãòîîë áîëîí òýäãýýðòýé íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí<br />
òóøààë, æóðìûã áàðèìòàëñàí íºõöºëä òóõàéí óëñûí áàéöààã÷èä<br />
óðàìøóóëàë îëãîõ áà ýäãýýð øèéäâýðò äóðäñàíààñ ººð àðãà õýëáýðýýð<br />
áîðëóóëñàí áîë óðàìøóóëàë îëãîõûã õîðèãëîíî. Õóðààãäñàí ýä<br />
ç¿éëèéã áîðëóóëñíààñ òºâ, îðîí íóòãèéí òºñâèéí îðëîãîä îðóóëñàí<br />
îðëîãîîñ óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷èä îëãîõ óðàìøóóëëûí<br />
ìºíãèéã ãàðãàíà. Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü áîëîí<br />
ýíýõ¿¿ æóðìûí äàãóó îëãîõ 15%-èéí ìºíãºí óðàìøóóëëûí õýìæýýã<br />
ÿìàð íýã õýìæýýãýýð õàñ÷, ýñâýë íýìýãä¿¿ëæ îëãîõûã õîðèãëîíî.<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
15. Ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ øààðäëàãà ãàðñàí<br />
èðãýí Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ<br />
áàéãóóëëàãààñ òîãòîîñîí òóõàéí æèëä àõóéí çîðèóëàëòààð àãíàõ<br />
àãíóóðûí àìüòíû òîî õýìæýýíä áàãòààí çîõèõ òºëáºð, õóðààìæèéã<br />
òºëæ òóõàéí ñóìûí Çàñàã äàðãààñ àí àãíàõ òóñãàé çºâøººðºë àâ÷<br />
áîëíî.<br />
16. Ñóäàëãàà øèíæèëãýý, ñî¸ë óðëàã, ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð<br />
àí àãíàõ, áàðèõàä òàâèãäàõ øààðäëàãà<br />
16.1. Ìîíãîë óëñûí èðãýí ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé çîðèóëàëòààð<br />
àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõäàà ººðèéí àæèëëàäàã ýðäýì øèíæèëãýýíèé<br />
áàéãóóëëàãààð àæëûí óäèðäàìæàà áàòëóóëæ Áàéãàëü îð÷íû<br />
àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèëãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ñýëòýý<br />
õ¿ðã¿¿ëñýí áàéíà.<br />
16.2. Ãàäààä óëñûí èðãýí ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé çîðèóëàëòààð àí<br />
àìüòàí àãíàõ, áàðèõ áîë ã¿éöýòãýõ ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæëûí<br />
òàëààð ìýðãýæëèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà áîëîõ<br />
ØÓÀ-èéí Áèîëîãèéí áîëîí Ãåîýêîëîãèéí õ¿ðýýëýíãýýñ ñàíàë àâ÷<br />
ä¿ãíýëò ãàðãóóëñàí áàéíà.<br />
16.3. Ñî¸ë óðëàã, ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ,<br />
áàðèõ èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü àãíóóðûí õîâîð àí<br />
àìüòàí àãíàõ, áàðèõ áîë ¿íäýñëýë, çîðèëãîî òîäîðõîé òóñãàñàí<br />
õ¿ñýëòýý Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ<br />
áàéãóóëëàãàä, áóñàä àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ áîë ¿íäýñëýë, çîðèëãîî<br />
òîäîðõîé òóñãàñàí õ¿ñýëòèéã òóõàéí ñóìûí Çàñàã äàðãàä òàâèíà.<br />
16.4. Ñóäàëãàà øèíæèëãýý, ñî¸ë óðëàã, ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð<br />
õîâîð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ òóñãàé çºâøººðëèéã Áàéãàëü îð÷íû<br />
àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãààñ îëãîõ<br />
áºãººä áóñàä àí àìüòíûã Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí<br />
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãààñ òîãòîîñîí òóõàéí æèëä àõóéí<br />
çîðèóëàëòààð àãíàõ, áàðèõ àãíóóðûí àìüòíû òîî õýìæýýíä áàãòààí<br />
ñóìûí Çàñàã äàðãà îëãîæ áîëíî.<br />
16.5. Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ñóäàëãàà øèíæèëãýý,<br />
ñî¸ë óðëàã, ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõàä<br />
¯íýëãýý, õóðààìæèéí õóâü õýìæýýã áàòëàõ òóõàé Çàñãèéí ãàçðûí<br />
2005 îíû 248 äóãààð òîãòîîëûí 2 äóãààð õàâñðàëòàä çààñàí òºëáºð,<br />
õóðààìæèéã òºëíº.<br />
48<br />
25
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
17. Ãàäààäûí èðãýíä òóñãàé òºëáºðòýéãýýð àí àìüòàí àãíóóëàõ,<br />
áàðèóëàõàä òàâèãäàõ øààðäëàãà:<br />
17.1. Òóõàéí æèëä Çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí òîî õýìæýýíä áàãòààí<br />
ãàäààäûí èðãýíä òóñãàé òºëáºðòýéãýýð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ<br />
çºâøººðëèéã Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû<br />
òºâ áàéãóóëëàãà îëãîíî.<br />
17.2. Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ãàäààäûí èðãýíä òóñãàé<br />
òºëáºðòýéãýýð àí àìüòàí àãíóóëàõ, áàðèóëàõ ¿éë àæèëëàãàà<br />
ýðõëýõ õ¿ñýëòýý æèë á¿ðèéí 5 äóãààð ñàðûí 10- íû äîòîð áàãòààí<br />
èð¿¿ëñýí áàéíà.<br />
17.3. Ãàäààäûí èðãýíä òóñãàé òºëáºðòýéãýýð àí àìüòàí àãíóóëàõ,<br />
áàðèóëàõ àæèë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü<br />
äàðààõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã õàíãàñàí áàéíà. ¯¿íä:<br />
17.3.1. Àÿëàë æóóë÷ëàë ýñõ¿ë àãíóóðûí ¿éë àæèëëàãàà 3-ààñ<br />
äîîøã¿é æèë ýðõýëæ áàéãàà ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷èí,<br />
ìàòåðèàëëàã áààç, õºðºíãèéí ÷àäàâõèòàé, îðîí íóòàãò àí÷èí<br />
õ¿ëýýí àâàõ áèå äààñàí îòîã àæèëëóóëäàã áàéõ<br />
17.3.2. Àí àìüòíû íººö áàéðøèë, òîî òîëãîéã ñóäëàí òîãòîîõ,<br />
õàìãààëàõ òàëààð ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîí ìýðãýæëèéí<br />
áàéãóóëëàãà, àéìàã, ñóìûí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð, Áàéãàëü<br />
õàìãààëàõ èðãýíèé íºõºðëºëòýé õàìòðàí àæèëëàäàã, ýíý ÷èãëýëýýð<br />
îðîí íóòàãò òîäîðõîé àæèë ã¿éöýòãýñýí áàéõ<br />
17.3.3. Àí àãíóóðûí ÷èãëýëýýð îëîí óëñûí õýìæýýíä çîõèîí<br />
áàéãóóëàãäàæ áóé ¿çýñãýëýí õóäàëäàà, õóðàë çºâëºãººí, ãýðýý<br />
õýëýëöýýðò îðîëöäîã, Ìîíãîë îðíû àí àìüòíû áàÿëàã, àí õèéõ<br />
æóðìàà òàíèëöóóëäàã, ººðèéí áàéãóóëëàãûí òàëààðõ ñóðòàë÷èëãààã<br />
æèë á¿ð õèéäýã áàéõ<br />
17.3.4. Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõòàé õîëáîãäñîí õóóëü òîãòîîìæèéí<br />
çºð÷èëã¿é, ãàäààäûí àí÷äàä àãíóóëñàí àíãèéí òºëáºð, õóðààìæèéí<br />
îðëîãûí òîîöîîã õóãàöààíä íü õèéæ ã¿éöýòãýäýã áàéõ<br />
17.4. Ýíý æóðìûí 17.2, 17.3-ò çààñàí øààðäëàãûã õàíãàñàí àæ àõóéí<br />
íýãæ, áàéãóóëëàãûã øàëãàðóóëæ òóõàéí æèëä Çàñãèéí ãàçðààñ<br />
òîãòîîñîí òîî õýìæýýíä áàãòààí ÿìàð àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä<br />
õè÷íýýí òîëãîé õîâîð àí àìüòàí àãíóóëàõ, áàðèóëàõ õóâààðèéã<br />
Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà.<br />
17.5. Õóâààðüò îðñîí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü íóòàã äýâñãýðò<br />
íü ãàäààäûí èðãýíýýð àí àìüòàí àãíóóëàõ, áàðèóëàõ ñóìûí<br />
26<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Õóóëü áóñààð áýëòãýæ õóðààëãàñàí áàéãàëèéí áàÿëãèéí<br />
áîðëóóëàëòûí îðëîãîîñ áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí<br />
áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷èéã óðàìøóóëàõ æóðàì<br />
Ýíýõ¿¿ æóðàì íü áàéãàëü îð÷íû õóóëü òîãòîîìæèéã çºð÷ñºí<br />
èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãààñ áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí<br />
óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷èéí õóðààñàí áàéãàëèéí áàÿëàã,<br />
ò¿¿õèé ýä, á¿òýýãäýõ¿¿í, òýäãýýðèéã áýëòãýõ, îëáîðëîõîä àøèãëàñàí<br />
òýýâðèéí õýðýãñëýë, áóñàä òîíîã òºõººðºìæ, áàãàæ õýðýãñýë, ýä ç¿éë<br />
(öààøèä õóðààãäñàí ýä ç¿éë ãýõ)-èéã çîõèõ æóðìûí äàãóó óëñûí<br />
îðëîãî áîëãîõ çîðèëãîîð õóäàëäàí áîðëóóëñíû îðëîãîîñ òóõàéí<br />
çºð÷ëèéã èëð¿¿ëñýí óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷èä ìºíãºí<br />
óðàìøóóëàë îëãîõîä ìºðäºíº.<br />
Óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷èéã óðàìøóóëàõ: Áàéãàëü<br />
îð÷íû õóóëü òîãòîîìæ çºð÷èã÷人ñ áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí<br />
áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷èéí õóðààæ çîõèõ æóðìûí äàãóó óëñûí<br />
îðëîãî áîëãîñîí õóðààãäñàí ýä ç¿éëèéí áîðëóóëàëòûí îðëîãîîñ<br />
15%-èàð òîîöîæ òóõàéí óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷èéã<br />
øàãíàæ óðàìøóóëíà.<br />
Õóðààñàí ýä ç¿éë íü óëñûí îðëîãî áîëæ õóäàëäàí áîðëóóëàãäñàí<br />
òîõèîëäîëä óã ýä ç¿éëèéã õóðààñàí óëñûí áàéöààã÷ íü óðàìøóóëàë<br />
õ¿ñýõ òóõàé õ¿ñýëòýý ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãàä, áàéãàëü<br />
õàìãààëàã÷ íü àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãàä ãàðãàíà.<br />
Óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷èä óðàìøóóëàë îëãîõ<br />
øèéäâýðèéã ýíýõ¿¿ æóðìûã ¿íäýñëýí Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí<br />
åðºíõèé ãàçàð, àéìàã, íèéñëýëèéí Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð,<br />
àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà òóñ òóñ ãàðãàíà.<br />
Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãàä àæèëëàæ áóé óëñûí<br />
áàéöààã÷äàä îëãîõ ìºíãºí óðàìøóóëëûã Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí<br />
åðºíõèé ãàçàð, àéìàã, íèéñëýëèéí Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðààñ,<br />
ñóì, ä¿¿ðýã, àéìàã, õîò, òîñãîíä àæèëëàæ áóé óëñûí áàéöààã÷,<br />
áàéãàëü õàìãààëàã÷èéí ìºíãºí óðàìøóóëëûã òóõàéí øàòíû Çàñàã<br />
äàðãà òóñ òóñ îëãîíî.<br />
Áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷<br />
õýí íýãýí ìýäýýëýã÷èéí îðîëöîîã¿éãýý𠺺𺺠çºð÷ëèéã èëð¿¿ëæ,<br />
ýä ç¿éëñèéã õóðààí óëñûí îðëîãî áîëãîñîí òîõèîëäîëä óðàìøóóëàë<br />
àâàõ ýðõ ¿¿ñíý.<br />
Áóñàä ç¿éë: Õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí øóãàìààð<br />
ñààòóóëàãäàæ, õóðààãäàæ ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà,<br />
47
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
òîðãóóëü, íºõºí òºëáºðèéí îðëîãî íü çîõèõ äàíñàíä òºëºãäñºíèé<br />
äàðàà óã òîðãóóëü, íºõºí òºëáºðèéí îðëîãûí ä¿íãèéí 15 õóâèàð<br />
òîîöîæ ìºíãºí óðàìøóóëëûã ìýäýýëýã÷èä îëãîíî.<br />
Ýíý æóðàìä äóðäñàí ìºíãºí óðàìøóóëàë íü áàéãàëü îð÷íû<br />
õÿíàëòûí îðîí òîîíû á¿õ øàòíû áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷äàä<br />
õàìààðàõã¿é. Áàéãàëü îð÷íû íîöòîé çºð÷ëèéã èëð¿¿ëñýí, ýñâýë<br />
çºð÷ëèéí òàëààð ìýäýýëýë ºãñºí, çºð÷ëèéã èëð¿¿ëýõýä áîäèò<br />
òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí èðãýí íü ìýäýýëëèéíõýý õàðèóã àâñàíû äàðàà<br />
ìºíãºí óðàìøóóëàë àâàõ òóõàé õ¿ñýëòýý íóòàã äýâñãýðèéã õàðüÿàëñàí<br />
òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãàä õàíäàæ ºðãºäºë áè÷íý.<br />
ªðãºäëèéã õ¿ëýýí àâñàí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà íü óã<br />
ìýäýýëëèéí ìºðººð øàëãàëò õèéñýí áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí<br />
óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷ààð àëáàí ¸ñíû òîäîðõîéëîëò<br />
ãàðãóóëñíû ¿íäñýí äýýð òîðãóóëü, íºõºí òºëáºðèéí îðëîãûí 15%-<br />
òàé òýíöýõ ìºíãºí óðàìøóóëàë îëãîõ òàëààð øèéäâýð ãàðãàíà.<br />
Ìýäýýëëèéí äàãóó õÿíàëò øàëãàëò õèéõ ÿâöàä òóõàéí<br />
ìýäýýëýëä äóðüäàãäààã¿é áóñàä çºð÷èë èëýðñýí òîõèîëäîëä óã<br />
çºð÷ëèéã ¿éëäñýí ýòãýýäýä íîãäóóëñàí òîðãóóëü, íºõºí òºëáºðèéí<br />
îðëîãîîñ ìýäýýëýã÷èä óðàìøóóëàë îëãîõã¿é. Ìýäýýëýã÷èä ìºíãºí<br />
óðàìøóóëàë îëãîõ òóõàé ýðõ á¿õèé àëáàí òóøààëòíû øèéäâýðèéã<br />
¿íäýñëýí òóõàéí áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ óðàìøóóëëûã ýçýíä íü<br />
ñààäã¿é îëãîõ àæëûã õàðèóöàí ã¿éöýòãýíý.<br />
Ìýäýýëýã÷èéã óðàìøóóëàõ ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð:<br />
Ìýäýýëýã÷èéã óðàìøóóëàõàä øààðäàãäàõ òîðãóóëü, íºõºí<br />
òºëáºðèéí îðëîãûí 15%-èéã çºð÷èë ãàðãàã÷èä íîãäóóëæ òºâ<br />
îðîí íóòãèéí òºñâèéí îðëîãî (òºðèéí ñàí)-ûí äàíñàíä îðóóëñàí<br />
òîðãóóëü, íºõºí òºëáºðèéí îðëîãîîñ ãàðãàíà.<br />
Áóñàä ç¿éë: Ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâñíààñ õîéø õóóëü òîãòîîìæèä<br />
çààñàí õóãàöààíä øàëãàæ øèéäâýðëýýã¿é, õàðèó ºãººã¿é, ìýäýýëýë<br />
øàëãàõ àæèëä õàðèóöëàãàã¿é õàíäñàí, ìýäýýëëèéí íóóöûã<br />
çàäðóóëñàí, ìýäýýëýã÷èä îëãîõ óðàìøóóëëûã îëãîîã¿é, äóòóó,<br />
áóðóó îëãîñîí àëáàí òóøààëòàíä çîõèõ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó<br />
õàðèóöëàãà íîãäóóëíà.<br />
Ýíý æóðàìä çààñàí óðàìøóóëëûã Àìüòíû àéìãèéí òóõàé<br />
õóóëèéí 26 äóãààð ç¿éëä äóðäñàí óðàìøóóëàëòàé äàâõàðäóóëàí<br />
îëãîõã¿é áºãººä óã õóóëüä äóðäñàí óðàìøóóëëûã îëãîõäîî ýíýõ¿¿<br />
æóðìûã áàðèìòëàíà.<br />
46<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Çàñàã äàðãàòàé ãýðýý áàéãóóëæ óã ãýðýýã àéìãèéí Çàñàã äàðãààð<br />
áàòëóóëæ ãýðýýíèé õóâèéã Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí<br />
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä èð¿¿ëíý.<br />
17.6. Ýíý æóðìûí 17.4, 17.5-ä çààñàí õóâààðü áà ãýðýýã ¿íäýñëýí<br />
ãàäààäûí èðãýíä àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ òóñãàé çºâøººðëèéã<br />
Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ<br />
áàéãóóëëàãà îëãîæ áàéíà.<br />
17.7. Ãàäààäûí èðãýíä òóñãàé òºëáºðòýé㺺ð àí àìüòàí àãíàõ,<br />
áàðèõ íýã óäààãèéí çºâøººðëèéí õ¿÷èíòýé õóãàöàà 20 õ¿ðòýë<br />
õîíîã áàéíà.<br />
17.8. Ýíý æóðìûí 17.7- ä çààñàí õóãàöààíä íýã àí÷íû íýã<br />
óäààãèéí çºâøººð뺺ð áàðèõ çàãàñ, àãíàõ øóâóóíû òîî õýìæýýã<br />
òîãòîîõäîî Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèéí 10.4-ä çààñàí òîî õýìæýýã<br />
áàðèìòàëíà.<br />
17.9. Òóë çàãàñûã çºâõºí íýã ñàëàà ñýòã¿¿ðòýé, ¿ç¿¿ðòýý ñýðòýíã¿é<br />
äýãýýã àøèãëàæ õèéìýë ºãººøººð ãýìòýýëã¿é áàðüæ áóöààí óñàíä<br />
íü òàâèíà.<br />
17.10 Ãàäààäûí èðãýíä òóñãàé òºëáºðòýéãýýð çàãàñ áàðèóëàõàä<br />
çºâõºí äàìàðò /ñïèíèíã/ áîëîí åðäèéí óóðãà/óäî÷êà/-ààð<br />
áàðèóëàõûã çºâøººðºõ áºãººä çàãàñ÷ëàõ ÿâöàä ìîòîðò çàâèéã<br />
ãîëûí ñàâ ãàçàðò àøèãëàõûã õîðèãëîíî.<br />
17.11. Ãàäààäûí èðãýíä òóñãàé òºëáºðòýéãýýð çàãàñ áàðèóëàõàä<br />
òîð, áàìáàð, òýñðýõ äýëáýðýõ áîäèñ, õ¿÷òýé ãýðýëò¿¿ëýã÷ çýðýã<br />
òîíîã òºõººðºìæ, áàãàæ õýðýãñýë àøèãëàõ, òóñãàé çºâøººðºëä<br />
íýð äóðäàãäñàí ãàäààäûí èðãýíèéã äàãàëäàí ÿâàà áîëîí ò¿¿íä<br />
¿éë÷ëýõ àæëààð ÿâàà èðãýä íü àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõûã òóñ òóñ<br />
õîðèãëîíî.<br />
17.12. Ãàäààäûí èðãýíèéã õ¿ëýýí àâ÷ àí àìüòàí àãíóóëàõ,<br />
áàðèóëàõ àæèë ¿éë÷èëãýý ýðõýëæ áóé àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà<br />
íü Æàãñààëò, ¿íýëãýý, òºëáºð, õóðààìæèéí õóâü õýìæýýã áàòëàõ<br />
òóõàé Çàñãèéí ãàçðûí 2001 îíû 264 ä¿ãýýð òîãòîîëûí 4 ä¿ãýýð<br />
õàâñðàëòàä çààñàí òºëáºð, õóðààìæèéí îðëîãûã àãíàæ, áàðüñàí àí<br />
àìüòíû òîîãîîð òîîöîæ Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí<br />
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí Õàäãàëàìæ áàíêèí äàõü 1700012264<br />
òîîò äàíñàíä òºâëºð¿¿ëíý.<br />
17.13. Ýíý æóðìûí 17.12-ä çààñàí òºëáºð, õóðààìæèéí îðëîãûã<br />
àãíóóðûí íººö àøèãëàñíû òºëáºð, àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ<br />
27
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
çºâøººðëèéí õóðààìæèéí òóõàé õóóëèéí äàãóó òºëáºðèéí îðëîãûã<br />
Óëñûí òºâëºðñºí òºñºâò, õóðààìæèéí îðëîãûã àí àìüòàí àãíóóëæ,<br />
áàðèóëñàí ñóìûí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçðûí íýõýìæëýëèéã<br />
¿íäýñëýí òóõàéí ñóìûí òºñºâò æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí 25-<br />
íû äîòîð áàãòààí òóñ òóñ øèëæ¿¿ëíý.<br />
Òàâ. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí õàìãààëàëòûí<br />
çàõèðãààä áîëîí àéìàã, íèéñëýëèéí Áàéãàëü îð÷íû àëáà,<br />
ãàçðûí ¿¿ðýã<br />
18. Àìüòíû àéìãèéí òóõàé, Àí àãíóóðûí òóõàé, Àãíóóðûí<br />
íººö àøèãëàñíû òºëáºð, àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ çºâøººðëèéí<br />
õóðààìæèéí òóõàé õóóëèóä áîëîí ýíýõ¿¿ æóðìûí áèåëýëòèéã<br />
õàíãàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ, àëèâàà çºð÷뺺ñ óðüä÷èëàí<br />
ñýðãèéëýõ, ãàðñàí çºð÷ëèéã õóóëü òîãòîîìæèéí õ¿ðýýíä òàñëàí<br />
çîãñîîõ àðãà õýìæýý àâõóóëàõ;<br />
19. Àí àìüòíû áàéðøèë íóòàãò àõóéí, ¿éëäâýðëýëèéí áîëîí òóñãàé<br />
çîðèóëàëòààð àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ á¿ñ òîãòîîëãîõ, àíõààðóóëãà<br />
ñàíàìæ á¿õèé ïàéç, òýìäýãòýé áîëãîõ àðãà õýìæýý àâàõ;<br />
20. Àõóéí, ¿éëäâýðëýëèéí, òóñãàé çîðèóëàëòààð àí àìüòàí<br />
àãíóóëàõ, áàðèóëàõ àæèë ¿éë÷èëãýý ýðõýëæ áóé èðãýí, àæ àõóéí<br />
íýãæ, áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ àæëûã çîõèîí<br />
áàéãóóëàõ, àéìãèéí íóòàã äýâñãýðòýý àí àìüòíû íººö, áàéðøèë,<br />
ç¿éëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í, ñ¿ðãèéí á¿òöèéí ñóäàëãààã õèéëã¿¿ëýõ<br />
àðãà õýìæýýã õîëáîãäîõ æóðìûí äàãóó àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ;<br />
21. Àí àìüòíû íººö áàÿëãèéã õàìãààëàõ, ºñãºæ ¿ðæ¿¿ëýõ, çîõèñòîé<br />
àøèãëàõòàé õîëáîãäñîí ¿éë àæèëëàãààã æóðàìëàõ ÷èãëýëýýð<br />
ñàíàëàà Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû<br />
òºâ áàéãóóëëàãà, àéìàã, íèéñëýëèéí Èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí<br />
Õóðàëä òàâüæ øèéäâýðë¿¿ëýõ.<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
• Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà<br />
Ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâñàí ýäãýýð áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí íü<br />
óã ìýäýýëýëòýé òàíèëöàæ çºð÷ëèéã õÿíàí øàëãàõ ýðõ, ¿¿ðýã á¿õèé<br />
áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷èä<br />
øèëæ¿¿ëýí øàëãóóëæ øèéäâýðë¿¿ëíý.<br />
Ìýäýýëýëä òàâèõ øààðäëàãà, ìýäýýëýã÷èéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà:<br />
Àëèâàà ìýäýýëýë íü áîäèòîé áóñ, àì äàìæñàí ÿðèà, ñóðãààð ñîíññîí<br />
áóþó òîäîðõîé èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí íýð õ¿íäèéã<br />
ãóòààõ çîðèëãîòîé, õóâèéí ºø õîíçîíãèéí ÷àíàðòàé, çºð÷ëèéí áàðèìò<br />
íîòîëãîîã¿é, óë ìºð íü àðèëñàí, çºð÷èë ¿éëäýã÷ íü òîäîðõîéã¿é,<br />
ãýð÷èéí ýòãýýäã¿é, õóäàë òàøàà áàéæ áîëîõã¿é. Ìýäýýëýëä äóðäñàí<br />
çºð÷èë íü òîäîðõîéã¿é, ãýð÷ã¿é, íîòëîõ áàðèìòã¿é, ã¿òãýëãèéí<br />
÷àíàðòàé áóþó áóðóó òàøàà áîëîõ íü òîãòîîãäñîí áîë ò¿¿íýýñ ¿¿äýí<br />
ãàðàõ ãýì áóðóó, ãàðñàí çàðäëûã òóõàéí ìýäýýëýã÷ õàðèóöíà.<br />
Ìýäýýëëèéã õÿíàí øèéäâýðëýõ: Ìýäýýëëèéã øàëãàæ øèéäâýðëýõ<br />
àæèëëàãàà Òºðèéí õÿíàëò øàëãàëòûí òóõàé õóóëü, Çàõèðãààíû õàðèóöëàãûí<br />
òóõàé õóóëü, Èðãýäýýñ òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä ãàðãàñàí<br />
ºðãºäºë, ãîìäëûã øèéäâýðëýõ òóõàé õóóëü, Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ<br />
òóõàé õóóëü, Òºðèéí àëáàí õààã÷èéí ¸ñ ç¿éí ä¿ðýì áîëîí õîëáîãäîõ áóñàä<br />
õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó ÿâàãäàíà. Ìýäýýëýëä äóðäñàí çºð÷ëèéã øàëãàæ<br />
øèéäâýðëýõ õóãàöàà Èðãýäýýñ òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä<br />
ãàðãàñàí ºðãºäºë ãîìäëûã øèéäâýðëýõ òóõàé õóóëüä çààñíû äàãóó 30 õîíîã<br />
áàéõ áà ýíý õóãàöààíä áàãòààí øàëãàæ ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà,<br />
áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷èéí õýìæýýíä øèéäâýðëýñýí áîë<br />
óã çºð÷ëèéã øàëãàæ áàðàãäóóëñàí ºäðººñ õîéø àæëûí 10 õîíîãò áàãòààí<br />
ìýäýýëýã÷èä õàðèó ºãíº. Òóõàéí çºð÷ëèéã õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãààð<br />
øàëãóóëàõ øààðäëàãàòàé áîë ýíý òàëààð ìýäýýëýã÷èä óðüä÷èëàí ìýäýãäýõ<br />
áà óã çºð÷èë ýöýñëýí øèéäâýðëýãäñýíèé äàðàà ìýäýýëýã÷èä äýýð<br />
äóðäñàí õóãàöààíä áàãòààí ýöñèéí õàðèó ºãíº. Ìýäýýëýã÷ áîëîí çºð÷èë<br />
ãàðãàã÷ èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí<br />
óëñûí áàéöààã÷èéí øèéäâýðèéã çºâøººðºõã¿é áîë ãîìäëîî õîëáîãäîõ<br />
ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãàä, óëìààð ø¿¿õýä ãàðãàæ<br />
áîëíî.<br />
Ìýäýýëýã÷èéã óðàìøóóëàõ: Àëèâàà çºð÷ëèéã èëð¿¿ëñýí áóþó<br />
íîöòîé çºð÷ëèéí òàëààð öàã ¿åý îëñîí áîäèòîé ¿íýí çºâ, òîäîðõîé<br />
ìýäýýëýë èð¿¿ëñýí èðãýíä ìºíãºí óðàìøóóëàë îëãîíî.<br />
Ìýäýýëýëä äóðäñàí çºð÷èë íü õºäëºøã¿é áàðèìòààð íîãëîãäîæ<br />
ýöýñëýí øèéäâýðëýãäñýí òîõèîëäîëä çºð÷èë ãàðãàã÷èä íîãäóóëñàí<br />
28<br />
45
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Õàðèí Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé õóóëüä 2005 îíû 11<br />
ä¿ãýýð ñàðûí 18-íä îðóóëñàí íýìýëò ººð÷ëºëòººð çºâõºí àí àìüòàí,<br />
àãíóóðûí çºð÷뺺ð áóñ áàéãàëü îð÷íû õîëáîãäîë á¿õèé áóñàä<br />
çºð÷ëèéã èëð¿¿ëñýí, ìýäýýëñýí èðãýí, áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí<br />
óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷äûã óðàìøóóëäàã æóðàìòàé<br />
áîëñîí áàéíà. Òóõàéëáàë, Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé<br />
õóóëèéí Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ ýäèéí çàñãèéí õºø¿¿ðýã ãýñýí<br />
34 ä¿ãýýð ç¿éëèéí:<br />
4-ò Áàéãàëü îð÷íû õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí òóõàé ¿íýí áîäèò<br />
ìýäýýëëèéã ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä ºãñºí,<br />
ò¿¿í÷ëýí çºð÷ëèéã èëð¿¿ëñýí, èëð¿¿ëýõýä áîäèòîé òóñëàëöàà<br />
¿ç¿¿ëñýí èðãýíä çºð÷èë ãàðãàã÷èä íîãäóóëñàí òîðãóóëü, íºõºí<br />
òºëáºðèéí îðëîãûí ä¿íãèéí 15 õóâüòàé òýíöýõ ìºíãºí óðàìøóóëëûã<br />
ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà îëãîíî.<br />
5-ä Õóóëü áóñààð áýëòãýæ õóðààãäñàí áàéãàëèéí áàÿëãèéí<br />
áîðëóóëàëòûí îðëîãûí 15 õóâèéã òóõàéí çºð÷ëèéã èëð¿¿ëñýí<br />
óëñûí áàéöààã÷èä Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà, áàéãàëü<br />
õàìãààëàã÷èä òóõàéí àéìàã, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà îëãîíî.<br />
6-ä Ýíý ç¿éëèéí 4, 5 äàõü õýñýãò çààñàí óðàìøóóëàë îëãîõ<br />
æóðìûã Ñàíãèéí áîëîí Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí<br />
ãàçðûí ãèø¿¿ä áàòàëíà.<br />
7-ä Ýíý ç¿éëèéí 4 äýõ õýñýãò çààñàí ìýäýýëýã÷èéã õîëáîãäîõ<br />
õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó íóóöëàíà ãýæ òóñ òóñ çààñàí áàéíà.<br />
Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé ýíýõ¿¿ õóóëèéí 34 ä¿ãýýð<br />
ç¿éëèéí 4, 5 äóãààð çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð Ñàíãèéí ñàéä,<br />
Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí 2006 îíû 342/366 òîîò òóøààë ãàð÷ äîð<br />
äóðäñàí 2 æóðìûã áàòàëñàí þì. ¯¿íä:<br />
1.Áàéãàëü îð÷íû õóóëü òîãòîîìæèéí çºð÷ëèéã èëð¿¿ëñýí<br />
áóþó çºð÷ëèéí òàëààð áîäèò ìýäýýëýë ºãñºí èðãýíä ìºíãºí<br />
óðàìøóóëàë îëãîõ æóðàì<br />
Ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàõ: Áàéãàëü îð÷íû àëèâàà çºð÷ëèéí<br />
òàëààðõ ìýäýýëëèéã äàðààõ áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä áè÷ãýýð<br />
èð¿¿ëíý. ¯¿íä:<br />
• Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì<br />
• Àéìàã, íèéñëýëèéí Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãàçàð<br />
• Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí åðºíõèé ãàçàð<br />
• Àéìàã, íèéñëýëèéí Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð<br />
44<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Ãàäààäûí àí÷äàä àí àãíóóëàõ òóñãàé çºâøººðºë<br />
à. Í¿¿ðýí òàë<br />
á. Àð òàë<br />
Ýíý çºâøººðëèéã Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíààñ<br />
îëãîíî.<br />
29
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
ÀÍ ÀÌÜÒÍÛÃ ÀÃÍÀÕ, ÁÀÐÈÕ, ÒÝÄÃÝÝÐÈÉÍ<br />
ÃÀÐÀËÒÀÉ Ò¯¯ÕÈÉ ÝÄ, Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉÃ<br />
ÕÓÄÀËÄÀÀËÀÕ, ÝÊÑÏÎÐÒÎÄ ÃÀÐÃÀÕÒÀÉ ÕÎËÁÎÃÄÑÎÍ<br />
ÇÀÐÈÌ ÀÐÃÀ, ÇÝÂÑÝà ÕÝÐÝÃÑËÝË, ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀÃ<br />
ÕÎÐÈÃËÎÕ ÒÓÕÀÉ<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé, Àìüòíû àéìãèéí òóõàé, Õîâîðäñîí<br />
àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ýä ç¿éëèéí ãàäààä õóäàëäààã<br />
çîõèöóóëàõ òóõàé, Çàð ñóðòàë÷èëãààíû òóõàé çýðýã õóóëü òîãòîîìæ,<br />
Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí òóøààëààð àí àìüòíûã àãíàõ, áàðèõ, ýä<br />
ýðõòýí, ò¿¿õèé ýäèéí ç¿éëèéã íü õóäàëäààëàõ, ýêñïîðòîä ãàðãàõòàé<br />
õîëáîãäñîí äîð äóðäñàí çàðèì àðãà, çýâñýã õýðýãñëýë, ¿éë àæèëëàãààã<br />
õîðèãëîíî. ¯¿íä:<br />
1.Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèàð:<br />
Äîð äóðäñàí àðãà, çýâñýã õýðýãñëýëýýð àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ,<br />
áàðèõûã õîðèãëîíî.<br />
• õèìèéí áîäèñ, òýñðýõ äýëáýðýõ ç¿éë, õýðýãñýë àøèãëàõ;<br />
• àãíóóðûí àìüòíû æèì äýýð í¿õ óõàõ, áóó ñîéõ, çàíãà ñààëü<br />
òàâèõ;<br />
• òóóðàéòàí àìüòíûã àãíàõàä öàñàíä óìáóóëàõ, ìºñºíä õàëòèðãàõ,<br />
õÿñàà, ýðýã, ãàíãà ðóó íèñãýõ, õàâõ òàâèõ;<br />
• òàðâàãûã í¿õýíä íü óòàõ, óñ öóòãàõ, óðõè òàâèõ, íîõîéãîîð<br />
çîðèóäààð áàðèóëàõ;<br />
• àãíóóðûí àìüòíûã àãààðûí áîëîí àâòîòýýâðèéí õýðýãñëýýð<br />
õººõ;<br />
• çàãàñ áàðèõàä áóó, áàìáàð, öàõèëãààí ã¿éäýë, õààëò, õàøèëãà,<br />
ãóâ÷óóð õýðýãëýõ;<br />
• àõóéí õýðýãöýýíä çàãàñ áàðèõàä òîð õýðýãëýõ;<br />
• çîðèóëàëòûí áóñ áóó, ñóìààð àí àãíàõ.<br />
Àí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ, àøèãëàõòàé õîëáîãäñîí äîð äóðäñàí<br />
¿éë àæèëëàãààã õîðèãëîíî.<br />
• øóóðãà, ãàí çóä, ¿åð, ìºíäºð, ò¿éìýð çýðýã áàéãàëèéí ãàìøèãò<br />
íýðâýãäñýí áîëîí ãîë ìºðºí, íàìàã, øàâàðò îðîõ çýðãýýð áèåý<br />
õàìãààëàõ ÷àäâàðã¿é áîëñîí àãíóóðûí àìüòíûã àãíàõ, áàðèõ;<br />
• áóëàã, øàíä, õóæèð ìàðààíä èðæ áóé àìüòíûã îòîæ àãíàõ;<br />
• ººð íóòàãò øèëæèí áàéðøèæ áàéãàà àãíóóðûí àìüòíûã àãíàõ, áàðèõ;<br />
• àãíóóðûí àìüòíû ¿¿ð, è÷ýýã óõàõ, ãýìòýýõ;<br />
30<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
øóóä õîð íºëºº ó÷ðóóëàõ, ò¿¿í÷ëýí ò¿ðãýí ìóóäàæ ÷àíàð áàéäëàà<br />
àëääàã, çîðèóëàëòûã íü ººð÷ëºí àøèãëàõ áîëîìæã¿é ýä ç¿éëýýñ<br />
áóñàä ýä ç¿éëèéã óñòãàõûã õîðèãëîíî.<br />
ÀÍ ÀÌÜÒÍÛ ÕÎËÁÎÃÄÎËÒÎÉ ÇªÐ×ËÈÉà ÈËЯ¯ËÑÝÍ<br />
ÁÎËÎÍ ÝÍÝ ÒÓÕÀÉ ÌÝÄÝÝËÝË ªÃÑªÍ ÈÐÃÝÍ,<br />
ÁÀÉÃÀËÜ ÎÐ×ÍÛ ÕßÍÀËÒÛÍ ÓËÑÛÍ ÁÀÉÖÀÀÃ×,<br />
ÁÀÉÃÀËÜ ÕÀÌÃÀÀËÀÃ×ÈÄ ÌªÍêÍ<br />
ÓÐÀÌØÓÓËÀË ÎËÃÎÕ ÒÓÕÀÉ<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèéí Ǻð÷èë èëð¿¿ëñýí, ìýäýýëýë ºãñºí<br />
èðãýíèéã óðàìøóóëàõ òóõàé 17 äóãààð ç¿éëä Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
òîãòîîìæ çºð÷ñºí ýòãýýäèéã èëð¿¿ëñýí áóþó ò¿¿íèé òóõàé ìýäýýëýë<br />
ºãñºí èðãýíä óã ìýäýýëýë íü áàòëàãäñàí òîõèîëäîëä çºð÷èë ãàðãàã÷èä<br />
íîãäóóëñàí òîðãóóëü, íºõºí òºëáºðèéí õýìæýýíèé 15 õóâèàð òîîöîæ<br />
ìºíãºí óðàìøóóëëûã ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà îëãîíî.<br />
Àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëèéí Ǻð÷èë èëð¿¿ëýã÷,<br />
ìýäýýëýã÷èéã óðàìøóóëàõ òóõàé 26 äóãààð ç¿éëä Àìüòíû àéìãèéí<br />
òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí ýòãýýäèéã èëð¿¿ëñýí, èëð¿¿ëýõýä<br />
òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí áóþó ìýäýýëýë ºãñºí èðãýíä çºð÷èë ãàðãàã÷èä<br />
íîãäóóëñàí òîðãóóëü, íºõºí òºëáºðèéí õýìæýýíèé 15 õóâèàð òîîöîæ<br />
ìºíãºí øàãíàëûã ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà îëãîíî.<br />
Õîâîðäñîí àìüòàí, óðãàìàë òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ýä ç¿éëèéí<br />
ãàäààä õóäàëäààã çîõèöóóëàõ òóõàé õóóëèéí Ǻð÷èë èëð¿¿ëñýí,<br />
ìýäýýëýë ºãñºí èðãýíèéã óðàìøóóëàõ òóõàé 14 ä¿ãýýð ç¿éëä<br />
Õîâîðäñîí àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ýä ç¿éëèéí ãàäààä<br />
õóäàëäààã çîõèöóóëàõ òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí ýòãýýäèéã<br />
èëð¿¿ëñýí áóþó ò¿¿íèé òóõàé ìýäýýëýë ºãñºí èðãýíä óã ìýäýýëýë<br />
íü áàòëàãäñàí òîõèîëäîëä çºð÷èë ãàðãàã÷èä íîãäóóëñàí òîðãóóëü,<br />
íºõºí òºëáºðèéí õýìæýýíèé 20 õ¿ðòýë õóâèàð òîîöîæ ìºíãºí<br />
øàãíàëûã Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ<br />
áàéãóóëëàãà îëãîíî ãýæ òóñ òóñ çààñàí áàéäàã.<br />
Áàéãàëü îð÷íû áàãö õóóëèóäààñ çºâõºí àí àìüòàí, àãíóóðòàé<br />
õîëáîãäîë á¿õèé äýýð äóðäñàí 3 õóóëüä ë çºð÷ëèéã èëð¿¿ëýã÷,<br />
ìýäýýëýã÷èéã óðàìøóóëàõ òóõàé çààëò áàéäàã.<br />
43
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
¿íäýñëýí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëíà.<br />
Ñóìûí íóòàã äýâñãýðò çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäýýñ õóðààñàí<br />
ç¿éëèéã óëñûí îðëîãî áîëãîæ õóäàëäàí áîðëóóëàõ, óñãàõ àñóóäëûã<br />
ýíýõ¿¿ íèéòëýã æóðìûí äàãóó ñóìûí Çàñàã äàðãûí äýðãýäýõ îðîí<br />
òîîíû áóñ çºâëºë øèéäâýðëýõ ýðõòýé.<br />
2002 îíä Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð áàéãóóëàãäñíààð<br />
2004 îíä “Çºâøººðºë îëãîõ òóõàé” Çàñãèéí ãàçðûí 2004 îíû 6 äóãààð<br />
òîãòîîëîîð áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷èéí õóðààñàí<br />
ýä ç¿éëèéã óëñûí îðëîãî áîëãîõ, óñòãàõ ýðõèéã Óëñûí ìýðãýæëèéí<br />
õÿíàëòûí ãàçàðò îëãîñîí þì.<br />
Çàñãèéí ãàçðûí ýíýõ¿¿ òîãòîîëûã ¿íäýñëýí “Çàõèðãààíû<br />
æóðìààð ýä ç¿éë õóðààõ, óëñûí îðëîãî áîëãîõ, óñòãàõ æóðàì”-ûã<br />
Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðûí äàðãûí 2008 îíû 163 äóãààð<br />
òóøààëààð áàòëàí ìºðä¿¿ëæ áàéíà.<br />
Ýíý æóðìûí àãóóëãûí òàëààð óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü<br />
õàìãààëàã÷èä äîð äóðäñàí ç¿éëèéã ìýäýæ áàéâàë çîõèíî. ¯¿íä:<br />
• Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðûí óëñûí áàéöààã÷èéí<br />
çàõèðãààíû æóðìààð õóðààñàí ýä ç¿éëèéã ¿íýëýõ, õóäàëäàí<br />
áîðëóóëàõ, óñòãàõ òàëààð øèéäâýð ãàðãàõ ¿¿ðýã á¿õèé îðîí<br />
òîîíû áóñ Çàõèðãààíû çºâëºë (öààøèä “çºâëºë” ãýõ) Óëñûí<br />
ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðûí äàðãûí äýðãýä àæèëëàíà.<br />
• Ǻâëºë çàõèðãààíû æóðìààð õóðààñàí ýä ç¿éëèéã ¿íýëýõ,<br />
õóäàëäàí áîðëóóëæ óëñûí îðëîãî áîëãîõ, ººð çîðèóëàëòààð<br />
àøèãëàõ, çîõèõ áàéãóóëëàãàä øèëæ¿¿ëýõ, óñòãàõ òàëààð õýëýëöýí<br />
øèéäâýðëýæ, õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâüæ àæèëëàíà.<br />
• Ǻâëºëººñ øèéäâýð ãàðãàõ áºãººä øèéäâýðò çºâëºëèéí äàðãà,<br />
çºâëºëèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ãàðûí ¿ñýã çóðæ, ãàçðûí<br />
òýìäýã äàðæ áàòàëãààæóóëíà. Ǻâëºëèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà<br />
íü õóäàëäàí áîðëóóëàõ, óñòãàõ ¿éë àæèëëàãààíä áèå÷ëýí õÿíàëò<br />
òàâèíà.<br />
• Ǻâëºë íü òóñ á¿ð 5-7 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé ¯íýëãýýíèé,<br />
Óñòãàëûí, Õóäàëäàí áîðëóóëàõ ãýñýí ãóðâàí êîìèññòîé áàéíà.<br />
• Àéìàã, íèéñëýëèéí Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð, Õèëèéí<br />
ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí àëáàíû óëñûí áàéöààã÷èéí çàõèðãààíû<br />
æóðìààð õóðààñàí ýä ç¿éëèéã óëñûí îðëîãî áîëãîõ, óñòãàõ, ººð<br />
çîðèóëàëòààð àøèãëàõ àñóóäëûã òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãûí<br />
äýðãýäýõ Çàõèðãààíû çºâëºëèéí õóðëààð øèéäâýðë¿¿ëíý.<br />
Õóðààãäñàí ýä ç¿éëèéã Ǻâëºëèéí øèéäâýðã¿éãýýð áîðëóóëàõ,<br />
áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ, õ¿íèé àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíä, áàéãàëü îð÷èíä<br />
42<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
• àãíóóðûí àìüòíûã õàìãààëàõ, ºñãºí ¿ðæ¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé<br />
áàéð, ñàðàâ÷, òýæýýë ìàðàà, áóñàä áàéãóóëàìæèéã ýâäýæ ãýìòýýõ,<br />
óñòãàõ;<br />
• àãíóóðûí àìüòíûã ñàéí òàíèëã¿é áóþó àíèð ÷èìýýíýýð<br />
òààìàãëàæ áóóäàõ;<br />
• àãíóóðûí àìüòíû ¿ð òºëèéã àãíàõ, øóâóóíû ºíäãèéã ò¿¿õ,<br />
ãýìòýýõ, óñòãàõ;<br />
• àíãèéí áóó, àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ ãýðýý, òóñãàé<br />
çºâøººðºë, ýðõèéí áè÷ãèéã áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ;<br />
• òàðâàãà, çóðàì, òýäãýýðèéí ò¿¿õèé ìàõ, íîéòîí áîëîí<br />
õàëäâàðã¿éæ¿¿ëýýã¿é àðüñûã õîò, òîñãîíä îðóóëàõ;<br />
• õîò, òîñãîíû íîãîîí á¿ñýä ñóäàëãàà øèíæèëãýý, õàëäâàðò ºâ÷íèé<br />
ãîëîìò ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ, àí àìüòíû òîî òîëãîéã çîõèöóóëàõààñ áóñàä<br />
çîðèóëàëòààð àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ;<br />
• ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð çàãàñ áàðèõ á¿õ òºðëèéí òîðíû<br />
í¿äíèé õýìæýý 30õ30 ìì-ýýñ äîîø áàéõ;<br />
• àãíóóð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæëûã õóóëüä çààñàí õóãàöààíä íü<br />
õèéëãýýã¿é àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí àãíóóðûí áàéðøèë<br />
íóòàãò àãíóóðûí àìüòàí àãíàõ, áàðèõ;<br />
• ãàðàë ¿¿ñëèéí òîäîðõîéëîëòã¿é àí àìüòàí, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé<br />
ò¿¿õèé ýäèéã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõûã õîðèãëîíî ãýæ òóñ òóñ<br />
çààæýý.<br />
• Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèéí Àí àìüòíû ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéã<br />
õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõûã õîðèãëîõ ãýñýí 15’ äóãààð ç¿éëä<br />
çààñíààð:<br />
• Ýíý õóóëèéí 7.3 ( Àí àìüòàí, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé<br />
ýäèéã õóäàëäàõ èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä òóõàéí ñóì<br />
äàõü áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷ ãàðàë ¿¿ñëèéí<br />
òîäîðõîéëîëò îëãîíî)-ò çààñàí òîäîðõîéëîëò àâààã¿é àí àìüòàí,<br />
òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõûã<br />
õîðèãëîíî ãýæ çààñàí áàéäàã.<br />
2. Çàð ñóðòàë÷èëãààíû òóõàé õóóëèàð:<br />
Íýí • õîâîð, õîâîð àìüòíû æàãñààëòàä îðñîí àìüòàí áîëîí<br />
áóãûí öóñàí ýâýð, ÷èâ çàñàà, ñîãîîíû ñ¿¿ë, ñàâ, õ¿äðèéí çààð,<br />
áààâãàéí äîíüä çýðýã ýä ýðõòíèéã áýëòãýõ, õóäàëäàõ, õóäàëäàí<br />
àâàõ òóõàé çàð ñóðòàë÷èëãààã ÿâóóëàõ;<br />
31
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
• Çàñãèéí ãàçàð áîëîí Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíû<br />
øèéäâýðýýð òîäîðõîé õóãàöààíä àãíàõ, áàðèõ, áýëòãýõèéã<br />
õîðèãëîñîí àí àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí ýä ýðõòýí, ò¿¿õèé ýäèéí<br />
ç¿éëèéã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ çàð ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëàõ;<br />
• Ìîíãîë Óëñûí õóóëü òîãòîîìæèéã çºð÷èõ ¿éëäýë, ¿éë<br />
àæèëëàãààíä õ¿ðãýæ áîëîõ çàð ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëàõûã òóñ òóñ<br />
õîðèãëîñîí áàéíà.<br />
“Çàðèì àí àìüòíûã õàìãààëàõ òàëààð àâàõ àðãà õýìæýýíèé<br />
òóõàé” Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí 2001 îíû 68 äóãààð òóøààëààð Òóë<br />
çàãàñûã çàõ çýýëèéí áîëîí õóäàëäàà, íèéòèéí õîîëíû ãàçàð, öýã<br />
ñàëáàðóóäàä õóäàëäààëàõ; “Çàðèì õîâîð àí àìüòíûã õàìãààëàõ<br />
òàëààð àâàõ àðãà õýìæýýíèé òóõàé” Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí 1998 îíû<br />
07 äóãààð òóøààëààð Ìîíãîë îðîíä èðæ çîõèõ æóðìûí äàãóó òóñãàé<br />
òºëáºðòýéãýýð àãíàñíààñ áóñàä óãàëç, òýõ, áóãûí äàãçíû ÿñòàé<br />
ýâðèéã ãàäààäûí èðãýäýä ºã÷ òýäíèé íýðýýð õèë íýâòð¿¿ëýõ, Ìîíãîë<br />
óëñûí Óëààí íîìîíä îðñîí Õàíäãàéí ÿñàí ýâðèéã áýëòãýõ, ãàäààä<br />
óëñàä ãàðãàõûã òóñ òóñ õîðèãëîñîí áàéíà.<br />
3. Ãàëò çýâñãèéí òóõàé õóóëèàð:<br />
• Íèéñëýëä áàéðëàõ Ãàëò çýâñýã íèéòýä õóäàëäàõ “Èõ àâ” òºâººñ<br />
áóñàä ãàçàðò ãàëò çýâñýã (àíãèéí áóó, ñóì) õóäàëäààëàõ;<br />
• Èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä áàéëäààíû çîðèóëàëòòàé ãàëò çýâñýã<br />
ºì÷ëºõ;<br />
• Äèïëîìàò áîëîí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãàä àæèëëàæ áàéãààãààñ<br />
áóñàä ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿í Ìîíãîë Óëñûí íóòàã<br />
äýâñãýðò ãàëò çýâñýã ºì÷ëºõ;<br />
• Ãàëò çýâñãèéí õýâ çàãâàðûã ººð÷ëºõ, ¿éëäâýðèéí áóñ àðãààð<br />
õèéæ áýëòãýõ, èéì ãàëò çýâñãèéã ºì÷ëºõ, ýçýìøèõ, àøèãëàõ;<br />
• Õîò, ñóóðèí ãàçàðò íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñëýëýýð ãàëò çýâñýã<br />
àâ÷ ÿâàõûã òóñ òóñ õîðèãëîíî.<br />
4. Áóñàä õóóëü òîãòîîìæîîð:<br />
• Àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëèàð ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèéõýýñ<br />
áóñàä çîðèóëàëòààð íýí õîâîð àìüòàí, òýäãýýðèéí àðüñ ¿ñ, ýâýð,<br />
ÿñ áîëîí áóñàä ò¿¿õèé ýäèéí ç¿éëèéã õóäàëäàõ, õóäàëäàõ àâàõ;<br />
• Õîâîðäñîí àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ýä ç¿éëèéí<br />
32<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
ãàäààä õóäàëäààã çîõèöóóëàõ òóõàé õóóëèéí 15 äóãààð ç¿éëèéã<br />
15.1.1-ä SITES-èéí êîíâåíöèéí õàâñðàëòàä îðñîí àìüòàí, óðãàìàë,<br />
òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ýä ç¿éëèéã çîõèõ çºâøººðºëã¿éãýýð îëîí óëñàä<br />
õóäàëäààëñàí èðãýíèéã 50000 õ¿ðòýë, àëáàí òóøààëòíûã 60000<br />
õ¿ðòýë, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûã 250000 õ¿ðòýë òºãðºãººð<br />
òîðãîæ, òóõàéí àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ýä ç¿éëèéã<br />
õóðààí àâ÷ óëñûí îðëîãî áîëãîíî.<br />
̺í õóóëèéí 15.1.2-ò õóãàöàà õýòýðñýí, õóóðàì÷ çºâøººðºë,<br />
ãýð÷èëãýý àøèãëàñàí èðãýíèéã 50000 õ¿ðòýë, àæ àõóéí íýãæ,<br />
áàéãóóëëàãûã 250000 õ¿ðòýë òºãðºãººð òîðãîæ òóõàéí àìüòàí,<br />
óðãàìàë, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ýä ç¿éëèéã õóðààí àâ÷ óëñûí îðëîãî<br />
áîëãîíî ãýæ òóñ òóñ çààæýý.<br />
Áàéãàëü îð÷èí, ò¿¿íèé áàÿëãèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü<br />
òîãòîîìæèéã ïðàêòèêò õýðýãëýõ àñóóäàë, öààøèä áàðèìòëàõ<br />
÷èãëýëèéí òóõàé” Óëñûí Äýýä Ø¿¿õèéí 1989 îíû 17 äóãààð<br />
òîãòîîëûí 7 äóãààð çààëòûí Æ-ä õóóëü áóñààð àí àãíàõäàà àøèãëàñàí<br />
àíãèéí çýâñýã õýðýãñëýëèéã õóðààõààñ ãàäíà àëáàíû òýýâðèéí<br />
õýðýãñëýëèéã àøèãëàñàí áîë òóõàéí áàéãóóëëàãûí ìýäëýýñ õóðààí<br />
àâ÷ óëñàä øèëæ¿¿ëýõ, àìèíû òýýâðèéí õýðýãñëýëèéã õóóëü áóñààð<br />
àí õèéõ õýðýãñëýë áîëãîñîí áîë õóðààæ óëñûí îðëîãî áîëãîæ áàéõ<br />
íü ç¿éòýé ãýæ çààñàí.<br />
Ãàëò çýâñýãèéí òóõàé õóóëèéí 19 ä¿ãýýð ç¿éëèéí äàãóó<br />
öàãäààãèéí áàéãóóëëàãûí ýðõ á¿õèé àæèëòàí, áàéãàëü îð÷íû<br />
õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷, ãààëèéí áàéöààã÷<br />
íàð ÿìàð íýãýí çºð÷èëòýé áóþó õýðýã çºð÷èë ¿éëäýõýä àøèãëàñàí<br />
ãàëò çýâñýã /áóó/-èéã çîõèõ æóðìûí äàãóó çºð÷ëèéí òýìäýãëýë, àêò<br />
¿éëäýí õóðààí àâàõ ýðõòýé áºãººä õóðààí àâñàí áóóã 30 õîíãèéí<br />
õóãàöààíä áàãòààí öàãäààãèéí áàéãóóëëàãà, àæèëòàíä àëáàí ¸ñîîð<br />
õ¿ëýýëãýí ºãºõ ¸ñòîé.<br />
Õóðààãäñàí ãàëò çýâñãèéã óñòãàõ, õóäàëäàõ, øèëæ¿¿ëýõ àñóóäëûã<br />
Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ñàéäûí áàòàëñàí òóñãàé æóðìûí äàãóó<br />
øèéäâýðëýäýã.<br />
“Çàõèðãààíû æóðìààð ýä ç¿éëèéã õóðààõ, óëñûí îðëîãî áîëãîõ,<br />
óñòãàõ àæëûã çîõèöóóëàõ òàëààð àâàõ çàðèì àðãà õýìæýýíèé òóõàé”<br />
Çàñãèéí Ãàçðûí 1995 îíû 131 ä¿ãýýð òîãòîîë ¸ñîîð àéìàã, ñóìäûí<br />
Çàñàã äàðãûí äýðãýä Çàõèðãààíû æóðìààð ýä ç¿éëèéã óëñûí îðëîãî<br />
áîëãîõ, óñòãàõ îðîí òîîíû áóñ çºâëºë àæèëëàäàã áºãººä ýíýõ¿¿<br />
çºâëºë íü äýýð äóðäñàí òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí Çàõèðãààíû æóðìààð<br />
ýä ç¿éëèéã õóðààõ, óëñûí îðëîãî áîëãîõ, óñòãàõ íèéòëýã æóðìûã<br />
41
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
ÀÍ ÀÃÍÓÓÐÛÍ ÕÓÓËÜ ÒÎÃÒÎÎÌÆ ÇªÐ×ÈÃ×ĪªÑ<br />
ÀÍÃÈÉÍ ¯Ñ ÀÐÜÑ, ÌÀÕ, ÝÂÝÐ, ÀÍÃÈÉÍ ÁÓÓ ÃÝÕ ÌÝÒ ÝÄ<br />
ǯÉËÈÉà ÕÓÐÀÀÕ, ÓËÑÛÍ ÎÐËÎÃÎ ÁÎËÃÎÕ,<br />
ÕÓÄÀËÄÀÍ ÁÎÐËÓÓËÀÕ, ÓÑÒÃÀÕ<br />
ÕÓÓËÜ ÆÓÐÌÛÍ ÒÓÕÀÉ<br />
Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí 27 äóãààð ç¿éëä<br />
Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéã<br />
õÿíàõ ÿâöäàà òóõàéí èðãýíèé áîëîí òýýâðèéí õýðýãñëèéí áàðèìò<br />
áè÷ãèéã øàëãàõ, çºð÷èë èëýðñýí òîõèîëäîëä áàðèìò áè÷èã, õóóëü<br />
áóñààð àãíàñàí, ò¿¿ñýí, áýëòãýñýí, îëáîðëîñîí áàéãàëèéí áàÿëàã,<br />
àøèãëàñàí òåõíèê, òîíîã òºõººðºìæ, áàãàæ õýðýãñëýë áîëîí íîöòîé<br />
çºð÷èë ãàðãàõ ¿åä àøèãëàñàí òýýâðèéí õýðýãñëýëèéã õóðààíà ãýæ<br />
çààñàí áàéäàã.<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèéí 16 äóãààð ç¿éëèéí 16.3-ò Áàéãàëü<br />
îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷ íü õóóëü<br />
áóñààð àãíóóðûí àìüòàí àãíàñàí, áàðüñàí ýòãýýäèéí àíãèéí çýâñýã,<br />
õýðýãñýë, àãíàñàí, áàðüñàí àãíóóðûí àìüòàí, òýäãýýðèéí àðüñ, ¿ñ,<br />
ìàõ, ýâýð, çààð, áóñàä ò¿¿õèé ýä áîëîí îëñîí îðëîãûã õóðààíà ãýæ<br />
çààñàí áàéäàã.<br />
Àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëèéí 27 äóãààð ç¿éëèéí 27.1-ä<br />
Õîâîð àìüòíû òîî òîëãîéã íü õîðîãäóóëñàí áóþó àìüäðàõ îð÷íûã<br />
àëäàãäóóëñàí, òýäãýýðèéí àðüñ, ¿ñ, áóñàä ò¿¿õèé ýäèéã çîõèõ<br />
çºâøººðºëã¿é õóäàëäñàí, ýñõ¿ë õóäàëäàí àâñàí áîë èðãýíèéã<br />
35000-50000 òºãðºã, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûã 150000-250000<br />
òºãðºãººð òóñ òóñ òîðãîæ, õóäàëäñàí, ýñõ¿ë õóäàëäàí àâñàí ò¿¿õèé<br />
ýäèéã õóðààí àâ÷ óëñûí îðëîãî áîëãîõ.<br />
̺í õóóëèéí 27.1.5-ä àìüòíûã ãýðýý, çºâøººðºëã¿éãýýð<br />
àøèãëàñàí, ýçýìøñýí èðãýíèéã 10000-50000 òºãðºã, àæ àõóéí íýãæ,<br />
áàéãóóëëàãûã 50000-250000 òºãðºã õ¿ðòýë òîðãîæ, àøèãëàñàí,<br />
ýçýìøñýí àìüòíûã òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéí<br />
äàãóó áàéãàëüä íü ýðã¿¿ëýí òàâèõ áóþó çîõèõ áàéãóóëëàãàä õ¿ëýýëãýí<br />
ºãºõ ãýæ òóñ òóñ çààñàí áàéäàã.<br />
Õîâîðäñîí àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ýä ç¿éëèéí<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
ãàäààä õóäàëäààã çîõèöóóëàõ òóõàé õóóëèàð Çýðëýã àìüòàí,<br />
óðãàìëûí àéìãèéí õîâîðäñîí ç¿éëèéã îëîí óëñûí õýìæýýíä<br />
õóäàëäààëàõ òóõàé CITES-èéí êîíâåíöèéí íýãä¿ãýýð õàâñðàëòàä<br />
á¿ðòãýãäñýí àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé<br />
ýä, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã àøèã îëîõ çîðèëãîîð õóäàëäàõ, õèëýýð<br />
íýâòð¿¿ëýõ;<br />
• Çýðëýã àìüòàí, óðãàìëûí àéìãèéí õîâîðäñîí ç¿éëèéã îëîí<br />
óëñûí õýìæýýíä õóäàëäààëàõ òóõàé CITES-èéí êîíâåíöèéí<br />
õî¸ðäóãààð õàâñðàëòàä á¿ðòãýãäñýí àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí<br />
ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéí ç¿éë, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã CITES-èéí<br />
ýêñïîðòûí çºâøººðºë (ãýð÷èëãýý)-ã¿éãýýð ýêñïîðòîä ãàðãàõ,<br />
õèë íýâòð¿¿ëýõèéã õîðèãëîíî ãýæ òóñ òóñ çààñàí áàéíà.<br />
Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí 2008 îíû<br />
79 äóãààð òóøààëûí õàâñðàëò<br />
Çýðëýã àìüòàí áà óðãàìëûí õîâîðäñîí ç¿éëèéã îëîí óëñûí<br />
õýìæýýíä õóäàëäààëàõ òóõàé êîíâåíöè /CITES/<br />
1973 îíä àíõ ãàðûã ¿ñýã çóðñàí õîòûí íýðýýð “Âàøèíãòîíû<br />
êîíâåíöè” êîíâåíöè íü àìüòàí óðãàìëûí õîâîðäñîí ç¿éëèéã îëîí<br />
óëñûí õýìæýýíä õóäàëäààëàõ àæëûã çîõèöóóëäàã îëîí óëñûí<br />
õýìæýýíèé ýðõèéí àêò þì. Kîíâåíöè íü 1975 îíû 7-ð ñàðûí 1-íä<br />
õ¿÷èí òºãºëäºð áîëñîí áºãººä îäîî ýãíýýíäýý 171 óëñ îðíûã<br />
íýãòãýñýí äýëõèé äàõèíû êîíâåíöè áîëæýý.<br />
Kîíâåíöèéí õàâñðàëòàä óñòàæ ¿ã¿é áîëæ áàéãàà òºðºë ç¿éë¿¿äèéã<br />
äàðààõü 3 àíãèëàëä õóâààäàã. ¯¿íä:<br />
• Õóäàëäààíû ¿ð äàãàâðààñ óñòàæ ¿ã¿é áîëîõ áóþó óñòàæ<br />
áîëçîøã¿é õîâîð àìüòàí óðãàìëûí ç¿éë<br />
• Õýäèéãýýð óñòàæ ¿ã¿é áîëîõ àþóëä õàðààõàí îðîîã¿é áîëîâ÷<br />
ýäãýýð ç¿éë¿¿äèéí õóäàëäààëàõ àñóóäëûã õàòóó çîõèöóóëààã¿é<br />
òîõèîëäîëä óñòàæ áîëçîøã¿é<br />
• Õóäàëäààëàõ ÿâäëûã õÿíàõàä áóñàä òàëóóäòàé õàìòàð÷ àæèëëàõ<br />
øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çñýí ç¿éë<br />
40<br />
33
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Äîðíîä Ìîíãîë äàõü CITES ç¿éëèéí àí àìüòàä:<br />
Ãîëûí õàëèó<br />
Ñààðàë ÷îíî<br />
Õàð ñ¿¿ëò çýýð<br />
Ìàíóóë ìèé<br />
Öýí òîãîðóó<br />
Èääýã øîíõîð<br />
Õàð á¿ðãýä<br />
Õîíèí òîîäîã<br />
Øàð øóâóó<br />
Lutra lutra<br />
Canis lupus<br />
Gazelle subgutturosa<br />
Otocolobus manul<br />
Grus vipo<br />
Falco cherrug<br />
Aguila heliaca<br />
Otis tarda<br />
Budo budo<br />
Çýðëýã àìüòäûí í¿¿äëèéí ç¿éë¿¿äèéã õàìãààëàõ êîíâåíöè<br />
Çýðëýã àìüòäûí í¿¿äëèéí ç¿éë¿¿äèéã<br />
õàìãààëàõ êîíâåíöè /Áîííûí êîíâåíöè/ íü<br />
õóóðàé ãàçàð, äàëàé òýíãèñ, æèã¿¿ðòíèé àéìàã,<br />
òýäãýýðèéí àìüäðàõ îð÷íûã á¿õëýýð íü õàìãààëàõ<br />
çîðèëãîòîé þì. 2007 îíû 1-ð ñàðûí áàéäëààð<br />
Aôðèê, Òºâ áîëîí ªìíºä Aìåðèê, Àçè, Åâðîï,<br />
äàëàéí îðíóóäààñ 101 óëñ õàìðàãäààä áàéíà.<br />
Êîíâåíöè íü 2 õàâñðàëòòàé.<br />
I-ð õàâñðàëòàä õîâîðäîæ áàéãàà íü øèíæëýõ<br />
óõààíû áýëýí ìýäýý, áàðèìòààð áàòëàãäñàí í¿¿äëèéí àìüòäûã<br />
áàãòààñàí. Ýäãýýð àìüòäûí õóâüä êîíâåíöèä íýãäñýí îðíóóä äàðààõ<br />
àðãà õýìæýýí¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàíà.<br />
• Àìüäðàõ îð÷íûã íü õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ<br />
• Öººí õýäýí òîõèîëäëîîñ áóñàä òîõèîëäîëä àãíàõ, çàãàñ÷ëàõ,<br />
áàðèõ, òàìëàõ, çîðèóäààð àëàõûã õîðèãëîõ<br />
• Í¿¿äýëëýõ çàìûí äàãóóõ ñààä òîòãîðûã àðèëãàõ, í¿¿äýëä íîöòîé<br />
íºëººëºõ ¿éë àæèëëàãààã äîîä õýìæýýíä õ¿ðòýë áàãàñãàõ<br />
• Àìüòäûã õîâîðäóóëàõ áóñàä õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä áîëîí íóòàãøóóëñàí<br />
àìüòäûã õÿíàæ áàéõ.<br />
II-ð õàâñðàëòàä: õàìãààëàëòûí òààëàìæã¿é íºõöºëä áàéãàà áîëîí<br />
îëîí óëñûí õýëýëöýýð¿¿äèéí õ¿ðýýíä ÿâóóëàõ, õàìòûí àæèëëàãààíû<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
çýâñãèéã àí àãíóóðûí çîðèóëàëòààð ýçýìøèõ, àøèãëàõàä áàéãàëü<br />
îð÷íû õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà, á¿õ øàòíû óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü<br />
õàìãààëàã÷ õÿíàëò òàâèíà.<br />
Ñóìíû òîî òîãòîîõ òóõàé: Àí àìüòíû íººö áàÿëãèéã õàìãààëàõ,<br />
àí àãíàëòûã æóðàìëàõ, àíãèéí áóóíû ñóìíû èìïîðòûã õÿçãààðëàõ<br />
çîðèëãîîð Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðûí äàðãûí 2003 îíû<br />
153 äóãààð òóøààëààð àãíóóðûí à÷ õîëáîãäîë á¿õèé àí àìüòíûã<br />
àãíàõàä øààðäàãäàõ àíãèéí áóóíû ñóìíû õÿíàëòûí òîîã àí àìüòíû<br />
íýãæ òîëãîé òóòàìä 3 øèðõýãýýð òîîöîæ áàéõààð òîãòîîñîí<br />
áàéíà. Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ<br />
áàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí òóõàéí æèëä àãíàõ àãíóóðûí àìüòíû òîî<br />
õýìæýýíèé äýýä õÿçãààðûã ¿íäýñëýí àíãèéí áóó, ñóìíû ãàäààä<br />
çàõèàëãà, õóâààðèëàëòûã òºëºâëºí õýðýãæ¿¿ëæ áàéõ òàëààð Àí<br />
àãíóóðûí òóõàé õóóëèéí 12 äóãààð ç¿éëä çààñàí áàéäàã.<br />
Áóóíû àëáàí òàòâàðûí òóõàé: Áóóíû àëáàí òàòâàðûí õýìæýýã 1993<br />
îíä Óëñûí Èõ Õóðëààð áàòëàãäñàí Áóóíû àëáàí òàòâàðûí òóõàé<br />
õóóëèàð òîãòîîñîí áàéäàã. Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí<br />
ýçýìøèæ áàéãàà áóóíä àëáàí òàòâàð íîãäóóëíà. Ìîíãîë Óëñûí íóòàã<br />
äýâñãýðò Ãàëò çýâñãèéí òóõàé õóóëèéí äàãóó áóó ýçýìøèæ áàéãàà:<br />
• Ìîíãîë Óëñûí èðãýí<br />
• ªì÷èéí á¿õ òºðºëä õàìààðàãäàõ àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà<br />
• Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýðò áóó ýçýìøèæ áàéãàà ãàäààäûí àæ<br />
àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, èðãýí, õàðúàëàëã¿é õ¿í áóóíû àëáàí<br />
òàòâàð òºëºã÷ áàéíà.<br />
Áóóíû àëáàí òàòâàðûí õýìæýý<br />
¹ Áóóíû òºðºë Æèëèéí àëáàí òàòâàð<br />
(òºãðºãººð)<br />
1 ¯ðëýí ñóìòàé áóó (øóâóóíû áóó) 4000<br />
2 6.4 ìì õ¿ðòýë êàëèáðûí á¿õ òºðëèéí áóó 4000<br />
3 6.5 áà ò¿¿íýýñ äýýø ìì-èéí êàëèáðûí á¿õ<br />
òºðëèéí áóó<br />
6000<br />
34<br />
39
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Ãàëò çýâñãèéã ºì÷ëºõ: Ìîíãîë Óëñûí Ýð¿¿ãèéí õóóëüä çààñàí<br />
õ¿íä, îíö õ¿íä ãýìò õýðýãò, ýñõ¿ë ãàëò çýâñýã àøèãëàæ ¿éëäñýí ãýìò<br />
õýðýãòýý ÿë øèéòãýëã¿éä òîîöîãäîîã¿é áàéãàà áîëîí àðõàã àðõè÷èí,<br />
ìàíñóóðàõ äîíòîé ãýæ àëáàí ¸ñîîð òîîöîãäñîí ýòãýýäýýñ áóñàä 18<br />
íàñàíä õ¿ðñýí, ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæòàé Ìîíãîë Óëñûí èðãýí ãàëò<br />
çýâñãèéã ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõ ýðõòýé.<br />
Ãàëò çýâñãèéã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ: Ãàëò çýâñãèéã íèéòýä õóäàëäàõ<br />
çºâøººðëèéã ñîíãîí øàëãàðóóëàëòûí ¿íäñýí äýýð õóóëü ç¿éí, áàòëàí<br />
õàìãààëàõûí, áàéãàëü îð÷íû, ¿éëäâýð, õóäàëäààíû àñóóäàë ýðõýëñýí<br />
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áîëîí öàãäàà, òàãíóóëûí áàéãóóëëàãûí<br />
òºëººëºã÷人ñ á¿ðäñýí òóñãàé êîìèññûí ñàíàëûã ¿íäýñëýí õóóëü ç¿éí<br />
àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í îëãîíî.<br />
Ãàëò çýâñãèéã á¿ðòã¿¿ëýõ, ãýð÷èëãýý àâàõ: Ãàëò çýâñãèéã õóäàëäàí<br />
àâñàí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü õóäàëäàí àâñàí ºäðººñ<br />
õîéø 14 õîíîãèéí õóãàöààíä áàãòààí ººðèéí áàéíãà îðøèí ñóóãàà<br />
ñóì, ä¿¿ðãèéí öàãäààãèéí áàéãóóëëàãàä á¿ðòã¿¿ëíý. Ñóì, ä¿¿ðãèéí<br />
öàãäààãèéí áàéãóóëëàãà íü ãàëò çýâñãèéã àíõ á¿ðòãýõäýý óã ãàëò<br />
çýâñãýýð áóóäñàí ñóìíû 2 õîíãèî, áóóäñàí ñóìíû õîøóóã ãàëò<br />
çýâñãèéí ìýäýýëëèéí ñàíä àâíà. Ãàëò çýâñýã ºì÷ëºã÷ íü ººð ãàçàðò<br />
øèëæèí áàéðøèõ áîë øèëæèæ î÷ñîí ñóì, ä¿¿ðãèéíõýý öàãäààãèéí<br />
áàéãóóëëàãà, àæèëòàíä 5 õîíîãèéí äîòîð á¿ðòã¿¿ëñýí áàéíà. Ãàëò<br />
çýâñãèéí ãýð÷èëãýýíä ãàëò çýâñýã ºì÷ëºã÷ èðãýíèé îâîã íýð, èðãýíèé<br />
¿íýìëýõ, ðåãèñòðèéí äóãààð, õàÿã, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí<br />
íýð, õàÿã, óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð, ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë, ãàëò<br />
çýâñãèéí òºðºë, ìàðê, äóãààð, ¿éëäâýðëýñýí îí, òóõàéí ãàëò çýâñãèéã<br />
ºì÷ëºõ çîðèóëàëò çýðãèéã òóñãàñàí áàéíà. Ãàëò çýâñãèéí ãýð÷èëãýý<br />
îëãîõ æóðàì, ãýð÷èëãýýíèé çàãâàðûã Öàãäààãèéí åðºíõèé ãàçðûí<br />
äàðãà áàòàëíà.<br />
Ãàëò çýâñãèéí òîîëëîãî: Èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä áàéãàà<br />
ãàëò çýâñãèéí òîîëëîãûã æèë á¿ðèéí äºðºâä¿ãýýð óëèðàëä áàãòààí<br />
Öàãäààãèéí áàéãóóëëàãà ã¿éöýòãýõ áà òîîëëîãî ÿâóóëàõ æóðìûã<br />
Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í<br />
áàòàëíà.<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
¿ð ä¿íä õàìãààëàëò íü ýðñ ñàéæðàõ í¿¿äëèéí àìüòàä, ýñâýë<br />
òýäãýýðèéí á¿ëã¿¿äèéã îðóóëñàí. Ìàíàé îðíîîñ CMS-ä á¿ðòãýãäñýí<br />
àìüòäûã äîîðõ æàãñààëòààð õàðóóëàâ.<br />
Öàãààí çýýð /Procapra gutturosa/, Õàð ñ¿¿ëò çýýð /Gazella<br />
subgutturosa/, Öýí òîãîðóó /Grus vipio/, Öàãààí òîãîðóó /Grus<br />
leucogeranus/, Õàð òîãîðóó /Grus monacha/, Õîøóó ãàëóó /<strong>An</strong>ser<br />
cygnoides/, Áàéíàëèéí íóãàñ /<strong>An</strong>as formosa/, Óñíû íºìðºã /Haliaeetus<br />
leucoryphus/<br />
Á¿ñ Íóòãèéí Óëààí Æàãñààëò<br />
Äýëõèéí áàéãàëü õàìãààëàõ õîëáîî /IUCN/ íü Ìîíãîë Óëñûí<br />
ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóä áîëîí Îëîí Óëñûí áàéãàëü<br />
õàìãààëàõ áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí Ìîíãîë îðíû çàãàñ áîëîí<br />
õºõòºí àìüòäûí òàðõàö, ºíººãèéí íºõöºë áàéäàë, õóóëü òîãòîîìæ<br />
áîëîí õîðîãäëûí øàëòãààí çýðãèéã òîãòîîí çàðèì ç¿éëèéí õóâüä<br />
äýëõèéí õýìæýýíä ¿íýëýí õàìãààëëûí çýðýãò òóñãàñàí. ¯¿íä õýä<br />
õýäýí øàëãóóð áàéõ áà õîâîðäëûí çýðãèéí íýð òîìú¸îíä /àíõààðàëä<br />
ºðòººã¿é, õîâîðäîæ áîëçîøã¿é, ýìçýã, óñòàæ áîëçîøã¿é, óñòàæ<br />
áàéãàà, áàéãàëü äýýð óñòñàí áà óñòñàí/ ç¿éëèéã çýðýãëýõäýý òîî<br />
õýìæýýíèé áîñãî ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àøèãëàñàí.<br />
Ç¿¿í á¿ñ äýõ õàìãèéí èõ àíõààðàë òàòäàã çàðèì çàãàñ õºõòíèé<br />
óëààí æàãñààëò:<br />
Õºõòºí:<br />
Çýðýãëýë /IUCN/<br />
Ç¿éë<br />
Óñòàæ áîëçîøã¿é<br />
Ìîíãîë òàðâàãà /Marmota sibirica/<br />
Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é Ñààðàë ÷îíî /Canis lupus /<br />
Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é Øàð ¿íýã /Vulpes vulpes/<br />
Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é Õÿðñ ¿íýã /Vulpes corsac/<br />
Óñòàæ áàéãàà<br />
Õàëèóí áóãà /Cervus elaphus/<br />
Ýìçýã<br />
Õàð ñ¿¿ëò çýýð /Gazelle subgutturosa/<br />
Ýìçýã<br />
Öàãààí çýýð /Procapra gutturosa/<br />
Ýìçýã<br />
Øèâýð õàíäãàé /Alces alces/<br />
Ãàëò çýâñãèéí ýçýìøèëò, àøèãëàëòàä òàâèõ õÿíàëò: Ãàëò çýâñãèéí<br />
òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëò, ò¿¿íèé ýçýìøèëò, àøèãëàëòàä<br />
òºâ, îðîí íóòãèéí Öàãäààãèéí áàéãóóëëàãà õÿíàëò òàâèõ áà ãàëò<br />
38<br />
35
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
ÕÓÓËÜ ÒÎÃÒÎÎÌÆÎÎÐ ÕÎÐÈÃËÎÑÎÍ ÀÍÒÀÉ<br />
ÕÎËÁÎÃÄÎÕ ÇÀÐÈÌ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÒÓÕÀÉ<br />
Çàð ñóðòàë÷èëãààíû òóõàé õóóëèàð õîðèãëîñîí ç¿éë<br />
• Íýí õîâîð, õîâîð àìüòíû æàãñààëòàä îðñîí àìüòàí áîëîí áóãûí<br />
öóñàí ýâýð, ÷èâ çàñàà, ñîãîîíû ñ¿¿ë, ñàâ, õ¿äðèéí çààð, áààâãàéí<br />
äîíüä çýðýã ýä ýðõòíèéã áýëòãýõ, õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ òóõàé<br />
çàð ñóðòàë÷èëãààã ÿâóóëàõ;<br />
• Çàñãèéí ãàçàð áîëîí Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíû<br />
øèéäâýðýýð òîäîðõîé õóãàöààíä àãíàõ, áàðèõ, áýëòãýõèéã<br />
õîðèãëîñîí àí àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí ýä ýðõòýí, ò¿¿õèé<br />
ýäèéí ç¿éëèéã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ çàð ñóðòàë÷èëãàà<br />
ÿâóóëàõ;<br />
• Ìîíãîë Óëñûí õóóëü òîãòîîìæèéã çºð÷èõ ¿éëäýë, ¿éë<br />
àæèëëàãààíä õ¿ðãýæ áîëîõ çàð ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëàõûã òóñ òóñ<br />
õîðèãëîñîí áàéíà.<br />
“Çàðèì àí àìüòíûã õàìãààëàõ òàëààð àâàõ àðãà õýìæýýíèé òóõàé”<br />
Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí 2001 îíû 68 äóãààð òóøààëààð Òóë çàãàñûã<br />
çàõ çýýëèéí áîëîí õóäàëäàà, íèéòèéí õîîëíû ãàçàð, öýã ñàëáàðóóäàä<br />
õóäàëäààëàõ;<br />
Ãàëò çýâñãèéí òóõàé õóóëèàð õîðèãëîñîí ç¿éë<br />
• Íèéñëýëä áàéðëàõ Ãàëò çýâñýã íèéòýä õóäàëäàõ “Èõ àâ” òºâººñ<br />
áóñàä ãàçàðò ãàëò çýâñýã (àíãèéí áóó, ñóì) õóäàëäààëàõ;<br />
• Èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä áàéëäààíû çîðèóëàëòòàé ãàëò çýâñýã<br />
ºì÷ëºõ;<br />
• Äèïëîìàò áîëîí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãàä àæèëëàæ áàéãààãààñ<br />
áóñàä ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿í Ìîíãîë Óëñûí íóòàã<br />
äýâñãýðò ãàëò çýâñýã ºì÷ëºõ;<br />
• Ãàëò çýâñãèéí õýâ çàãâàðûã ººð÷ëºõ, ¿éëäâýðèéí áóñ àðãààð<br />
õèéæ áýëòãýõ, èéì ãàëò çýâñãèéã ºì÷ëºõ, ýçýìøèõ, àøèãëàõ;<br />
• Õîò, ñóóðèí ãàçàðò íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñëýëýýð ãàëò çýâñýã<br />
àâ÷ ÿâàõûã òóñ òóñ õîðèãëîíî.<br />
36<br />
Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü<br />
Áóñàä õóóëü òîãòîîìæîîð õîðèãëîñîí ç¿éë<br />
• Àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëèàð ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèéõýýñ<br />
áóñàä çîðèóëàëòààð íýí õîâîð àìüòàí, òýäãýýðèéí àðüñ ¿ñ, ýâýð,<br />
ÿñ áîëîí áóñàä ò¿¿õèé ýäèéí ç¿éëèéã õóäàëäàõ, õóäàëäàõ àâàõ;<br />
• Õîâîðäñîí àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ýä ç¿éëèéí ãàäààä<br />
õóäàëäààã çîõèöóóëàõ òóõàé õóóëèàð Çýðëýã àìüòàí, óðãàìëûí<br />
àéìãèéí õîâîðäñîí ç¿éëèéã îëîí óëñûí õýìæýýíä õóäàëäààëàõ<br />
òóõàé CITES-èéí êîíâåíöèéí íýãä¿ãýýð õàâñðàëòàä á¿ðòãýãäñýí<br />
àìüòàí, óðãàìàë, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýä, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã<br />
àøèã îëîõ çîðèëãîîð õóäàëäàõ, õèëýýð íýâòð¿¿ëýõ;<br />
• Çýðëýã àìüòàí, óðãàìëûí àéìãèéí<br />
õîâîðäñîí ç¿éëèéã îëîí óëñûí õýìæýýíä<br />
õóäàëäààëàõ òóõàé CITES-èéí êîíâåíöèéí<br />
õî¸ðäóãààð õàâñðàëòàä á¿ðòãýãäñýí àìüòàí,<br />
óðãàìàë, òýäãýýðèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé<br />
ýäèéí ç¿éë, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã CITES-èéí<br />
ýêñïîðòûí çºâøººðºë (ãýð÷èëãýý)-ã¿éãýýð<br />
ýêñïîðòîä ãàðãàõ, õèë íýâòð¿¿ëýõèéã<br />
õîðèãëîíî ãýæ òóñ òóñ çààñàí áàéíà.<br />
• “Çàðèì õîâîð àí àìüòíûã õàìãààëàõ<br />
òàëààð àâàõ àðãà õýìæýýíèé òóõàé” Áàéãàëü<br />
îð÷íû ñàéäûí 1998 îíû 07 äóãààð òóøààëààð Ìîíãîë îðîíä<br />
èðæ çîõèõ æóðìûí äàãóó òóñãàé òºëáºðòýéãýýð àãíàñíààñ áóñàä<br />
óãàëç, òýõ, áóãûí äàãçíû ÿñòàé ýâðèéã ãàäààäûí èðãýäýä ºã÷<br />
òýäíèé íýðýýð õèë íýâòð¿¿ëýõ, Ìîíãîë óëñûí Óëààí íîìîíä<br />
îðñîí Õàíäãàéí ÿñàí ýâðèéã áýëòãýõ, ãàäààä óëñàä ãàðãàõûã òóñ<br />
òóñ õîðèãëîñîí áàéíà.<br />
ÃÀËÒ ÇÝÂÑÝÃ ÃÝÆ ÞÓ ÂÝ?<br />
ÓÈÕ-ààð 2001 îíä áàòëàãäñàí Ãàëò çýâñãèéí òóõàé õóóëüä<br />
çààñíààð -èéã ãàëò<br />
çýâñýã ãýíý. Áàéëäààíû çîðèóëàëòòàé ãàëò çýâñýã ãýäýãò çýâñýãò<br />
õ¿÷èí, áóñàä öýðýã, öàãäàà, òàãíóóë, õîðèõ áàéãóóëëàãàä õóóëèàð<br />
òîãòîîãäñîí ÷èã ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð àøèãëàãäàæ áàéãàà<br />
ãàëò çýâñýã (á¿õ òºðëèéí áóó) õàìààðíà.<br />
37